Wikipedia
roa_tarawiki
https://roa-tara.wikipedia.org/wiki/Pagene_Prengep%C3%A1le
MediaWiki 1.47.0-wmf.21
first-letter
Media
Speciale
Discussione
Utente
Discussioni utente
Wikipedia
Discussioni Wikipedia
File
Discussioni file
MediaWiki
Discussioni MediaWiki
Template
Discussioni template
Aiuto
Discussioni aiuto
Categoria
Discussioni categoria
Portale
'Ngazzaminde d'u Portale
TimedText
TimedText talk
Modulo
Discussioni modulo
Evento
Discussioni evento
Anemone nemorosa
0
1801
152100
147480
2026-09-24T23:56:19Z
InternetArchiveBot
10009
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
152100
wikitext
text/x-wiki
{{Torna a|Anemone}}
{{Tassobox
|colore=lightgreen
|nome=Anemone dei boschi
|statocons=
|immagine=[[File:Anemone nemorosa Horst.jpg|220px]]
|didascalia=
<!-- CLASSIFICAZIONE -->
|dominio=
|regno=[[Plantae]]
|sottoregno=
|superdivisione=[[Spermatophyta]]
|divisione=[[Magnoliophyta]]
|sottodivisione=
|superclasse=
|classe=[[Magnoliopsida]]
|sottoclasse=[[Magnoliidae]]
|infraclasse=
|superordine=
|ordine=[[Ranunculales]]
|sottordine=
|infraordine=
|superfamiglia=
|famiglia=[[Ranunculaceae]]
|sottofamiglia=
|tribù=
|sottotribù=
|genere=Anemone
|sottogenere=
|specie=A. nemorosa
|sottospecie=
<!-- NOMENCLATURA BINOMIALE -->
|biautore=L.
|binome=Anemone nemorosa
|bidata=
<!-- NOMENCLATURA TRINOMIALE -->
|triautore=
|trinome=
|tridata=
<!-- ALTRO -->
|sinonimi?=
|sinonimi=
''Ranunculus sylvarum'' <small>Clus.</small><br/>
''Anemanthus morosus'' <small>(L.) Fourr.</small><br/>
''Anemonanthea nemorosa'' <small>(L.) S.F. Gray</small><br/>
''Anemone pentaphylla'' <small>Hooker fil. ex Pritzel</small><br/>
''Anemone quinquefolia'' <small>L.</small><br/>
''Anemonoides nemorosa'' <small>(L.) Holub)</small>
|nomicomuni=
Anemone bianca<br/>
Silvia
|suddivisione=
|suddivisione_testo=
}}
[[Image:Zawilec gajowy cm02.jpg|thumb|left|300px|Anemone nemorosa]]
L’'''anemone de le bosche''' ('''''Anemone nemorosa''''' L.), d'a famigghie de le [[Ranunculaceae]], jè 'na piande piccenn (non g'ète cchiù ìrte de 30 cm) erbacea e perenne, 'n generale jè glabre cu 'u fuste uniflore ed erette. Jè 'mbrà le prime fioriture d'a Primavere (o de fine Inverne) de le prate nuèstre. Spesse nasce jndr'ô Inverne tarde pè cui tràse 'n fioriture jndre prime sciurnate tiepide appene 'a neve sparèsce 'mbedende accusì ca le prime fogghie de le àrvule scunneno assaje 'a terre. A 'u calare d'u sciurne o quanne inizie 'a chiogge l’Anemone 'ngline le fiure soje verse 'a terra, mendre le petale esterne se fanne apprisse a forme de cupole pè proteggere le stame e le pistille preziose pè 'a propagazziune d'a specie.
==Bibliografije==
*{{cita libro|Wolfgang Lippert |Dieter Podlech | Fiori | 1980 | TN Tuttonatura | }}
*{{cita libro|Roberto | Chej | Piante medicinali | 1982 | Arnoldo Mondadori Editore | Milano}}
*{{cita libro|Giacomo | Nicolini | Enciclopedia Botanica Motta | 1960| Federico Motta Editore | Milano}}
==Cullegaminde fore Uicchpèdie==
*{{cita web|http://www.fungoceva.it/|Fungoceva.it|11-10-2007}}
*{{cita web|http://www.floramarittime.it//|Flora delle Alpi Marittime|11-10-2007}}
*{{cita web|http://flora.uniud.it/|Catalogazione floristica - Università di Udine|11-10-2007}}
*{{cita web | 1 = https://web.archive.org/web/20090405153307/http://www.piccoloweb.com/flora_italica/ | 2 = Flora Italica | 3 = 11-10-2007}}
==Otre pruggette==
{{interprogetto|commons}}
[[Category:Ranunculaceae]]
bex9zrh2znvxdmyp5loq0lzc6w7jfu6
Anemone ranunculoides
0
1802
152101
147227
2026-09-24T23:56:20Z
InternetArchiveBot
10009
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
152101
wikitext
text/x-wiki
{{Torna a|Anemone}}
{{Tassobox
|colore=lightgreen
|nome=Anemone gialle
|statocons=
|immagine=[[File:Anemone ranunculoides 300303.jpg|220px]]
|didascalia=''Anemone ranunculoides''
<!-- CLASSIFICAZIONE -->
|dominio=
|regno=[[Plantae]]
|sottoregno=
|superdivisione=[[Spermatophyta]]
|divisione=[[Magnoliophyta]]
|sottodivisione=
|superclasse=
|classe=[[Magnoliopsida]]
|sottoclasse=[[Magnoliidae]]
|infraclasse=
|superordine=
|ordine=[[Ranunculales]]
|sottordine=
|infraordine=
|superfamiglia=
|famiglia=[[Ranunculaceae]]
|sottofamiglia=
|tribù=
|sottotribù=
|genere=[[Anemone]]
|sottogenere=
|specie=A.ranunculoides
|sottospecie=
<!-- NOMENCLATURA BINOMIALE -->
|biautore=[[Carl von Linné|L.]]
|binome=Anemone ranunculoides
|bidata=
<!-- NOMENCLATURA TRINOMIALE -->
|triautore=
|trinome=
|tridata=
<!-- ALTRO -->
|sinonimi?=
|sinonimi=
|nomicomuni=
Anemone falso ranuncolo
|suddivisione=
|suddivisione_testo=
}}
L’'''Anemone gialle''' (''Anemone ranunculoides'' [[Carl von Linné|L.]]) jè 'na piande d'a famigghie de le [[Ranunculaceae]].
== Sistemateche ==
[[File:Anemone ranunculoides flower - Keila.jpg|miniatura|sinistra]]
Jndre classificazione cchiù vicchje 'a famigghie d'u genere ''[[Anemone]]'' apparteneve a l’ordene de le [[Policarpiche]].
'U genere ''[[Anemone]]'' ca combrende cirche 70 - 100 specie de cui 'na parte, spontanee sonde de l'[[Europe]] mendre le otre sonde d'u [[Sudafrica]] o d'u [[Sud America]]. Sonde state scuperte picche presenze de Anemone pure jndr'à [[Tasmania]].
Specie simile:
*''[[Anemone nemorosa]]'' L. - Anemone vianghe: 'a differenze prengepále jè 'u culore de le petale: vianghe.
== Etimologije ==
'U nome d'u genere attribuite a [[Teofrasto]] signifeche ''fiure d'u víende'' pè le corolle dìleche culorate cu assaje culure ca se movène a 'u cchù picche movimende d'u víende. 'Nfatte jndr'ô greche ''anemos'' = víende. Jè [[Ateneo]] ca ce dìce pure ca [[Teofrasto]] canosceve ttrè diverse specie de Anemone ('u ''mundane'' ca fiurisce jndr'à fine d'a Primavere, 'u ''pratese'' ca fiurisce jndr'à Estate e 'u ''sative'' le cui fiure se potène vide d'a fine d'u Inverne a totte 'a Primavere).<br/>
'U nome d'a specie 'nvece derive senze dubbie d'a somiglianze cu 'a piande d'u ranuncole.
== Morfologije ==
Jè 'na piande ìrte fine a 30 cm, d'u tipe erbacee perenne, jè quase de totte glabre e rizomatuse. Tène 'nu sviluppe orizzondale. Tràse 'n fioriture jndre prime sciurnate tiepide d'a primavere 'mbedende accusì ca le prime fogghie de le àrvule scunneno assaje 'a terre. A 'u calare d'u sciurne o quanne inizie 'a chiogge l’Anemone 'ngline le fiure soje verse 'a terra, mendre le petale esterne se fanne apprisse a forme de cupole pè proteggere le stame e le pistille preziose pè 'a propagazziune d'a specie.
== Bibliografije ==
*{{cita libro|Wolfgang Lippert |Dieter Podlech | Fiori | 1980 | TN Tuttonatura | }}
*{{cita libro|Giacomo | Nicolini | Enciclopedia Botanica Motta | 1960| Federico Motta Editore | Milano}}
== Cullegaminde fore Uicchpèdie ==
*{{cita web|http://www.fungoceva.it/|Fungoceva.it|13-10-2007}}
*{{cita web|http://www.floramarittime.it//|Flora delle Alpi Marittime|13-10-2007}}
*{{cita web|http://flora.uniud.it/|Catalogazione floristica - Università di Udine|13-10-2007}}
*{{cita web | 1 = https://web.archive.org/web/20090405153307/http://www.piccoloweb.com/flora_italica/ | 2 = Flora Italica | 3 = 13-10-2007}}
[[Category:Ranunculaceae]]
jn07g5wro15nf6wbtufvhkmgjmqhd3v
Baceno
0
2444
152122
39817
2026-09-25T03:56:11Z
CommonsDelinker
34
Removing [[:c:File:Baceno-Stemma.png|Baceno-Stemma.png]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: No license since 17 September 2026.
152122
wikitext
text/x-wiki
{{S}}
{{Comune <!-- per la compilazione vedi Aiuto:Comune -->
|nomeComune = Baceno
|panorama = Chiesa Baceno.jpg
|didascalia = Chiesa monumentale di [[San Gaudenzio]] a Baceno
|linkStemma =
|siglaRegione = PMN
|siglaProvincia = VB
|latitudineGradi = 46
|latitudineMinuti = 16
|latitudineSecondi = 0
|longitudineGradi = 8
|longitudineMinuti = 19
|longitudineSecondi = 0
|altitudine = 655
|superficie = 68,7
|abitanti = 939
|anno = 30-09-2008
|densita = 13,67
|frazioni = Crampiolo, Crino, Croveo, Devero, Goglio di Baceno, Graglia, Osso, Uresso
|comuniLimitrofi = [[Binn]] (Svizzere), [[Crodo]], [[Formazza]], [[Grengiols]] (Svizzere), [[Premia]], [[Varzo]]
|cap = 28861
|prefisso = [[0324]]
|istat = 103006
|fiscale = A534
|nomeAbitanti = bacenesi <!-- nome degli abitanti minuscolo -->
|patrono = [[San Gaudenzio]]
|festivo = 22 gennaio
|sito = http://www.comune.baceno.vb.it
}}
'''Baceno''' éte 'nu comune [[Italie|tagliáne]] de 952 crestiáne.
[[Category:Comune d'u Piemonte]]
[[Category:Comune d'a provinge d'u Verbano-Cusio-Ossola]]
{{Provinge d'u Verbano-Cusio-Ossola}}
bllq7x3scx795ac36fw7dzb0sgehbdd
Barlette
0
2546
152103
151356
2026-09-24T23:59:23Z
InternetArchiveBot
10009
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
152103
wikitext
text/x-wiki
{{Divisione amministrative
|Nome = Barlette
|Panorama = La Cattedrale di Barletta vista dal castello 2.jpg
|Didascalia = 'A [[Cattedrale de Barlette|Cattedrale de Sanda Marije Maggiore]] 'ndrucate da 'u bastione Sanda Marije d'u Castelle
|Bandiera =
|Voce bandiera =
|Stemma =
|Voce stemma =
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Divisione amm grado 1 = Pugghie
|Divisione amm grado 2 = Barlette-Andrie-Trane
|Amministratore locale = [[Cosime Attamiane Cannito]]
|Partito = [[Indipendente (politeche)|Indipendente]] de [[centro-destra]]
|Data elezione = 27-6-2022<ref name=insediamento>{{Cita web|url=https://www.comune.barletta.bt.it/retecivica/avvisi21/211015_nom_comm_prefettizio.html}}</ref>
|Data istituzione =
|Superficie = 149.35
|Note superficie =
|Abitanti = 92226
|Note abitanti = {{Istat|110|2|2022}}
|Aggiornamento abitanti = 30-6-2022
|Sottodivisioni = [[Canne]], [[Fiumare (BT)|Fiumare]], [[Montaldine]]
|Divisioni confinanti = [[Andrie]], [[Canose de Pugghie]], [[Margherite de Savoie (BT)|Margherite de Savoie]], [[San Ferdinande de Pugghie]], [[Trane]], [[Trinitapoli]]
|Codice postale = 76121<br /><small>70051 'nzigne a 'u 30 abbrile 2011</small>
|Zona sismica = 2
|Gradi giorno = 1306
|Nome abitanti = barlettane
|Patrono = Marije Ss d'u Sterpete - S. Ruggere de Canne
|Festivo = [[30 decèmmre]]
|PIL =
|PIL procapite =
|Mappa = Map of comune of Barletta (province of Barletta-Andria-Trani, region Apulia, Italy).svg
|Didascalia mappa = Posizione d'u comune de Barlette jndr'à proivinge de Barlette-Andrie-Trane
|Diffusività =
}}
'''Barlette''' (jndr'à 'u tagliàne '''Barletta'''; <small>[[Alfabeto fonetico internazionale|AFI]]</small>: {{IPA|/bar'letta/}}, ''Varrétte'' o ''Barlétte''<ref name="Lessicobarlettanop3">{{cita libro| Marco Ignazio | De Santis | Lessico barlettano | 1988 | Amministrazione comunale | Barlette |p=3}}</ref> jndr'à 'u [[Dialette appule-barese|dialette barlettane]]<ref>{{Cita libro| AA. | VV. | Dizionario di toponomastica. Storia e significato dei nomi geografici italiani. | 1996 | Garzanti | Melàne | isbn=88-11-30500-4 | p=64 | url=https://archive.org/details/dizionarioditopo00unse/page/64 }}</ref>) je 'nu [[Comune (Itaglie)|comune tagliàne]] de {{formatnum:92226}} crestiàne,<ref name="template divisione amministrative-abitanti"/> co-capeluèche 'nzieme a [[Andrie]] e [[Trane]] d'a [[provinge de Barlette-Andrie-Trane]] jndr'à [[Pugghie]].
Origgenariamende, sveluppate a l'ombre d'a vicine ''Canusium'', ere 'nu scale marittime, jndr'à l'XI sechele 'a cetate devendò 'nu cendre commerciale fiorende, duranne 'u tiembe de le crociate jndr'à Terre Sande.<ref>{{Cita libro|Oronzo | Cilli | I templari a Barletta | Barlette | Crsec | 2002|p= 30}}</ref> A le inizie d'u Cingheciende 'a cetate devendò sede d'u scondre famose 'mbrà frangise e tagliàne, tenute 'u 13 febbrare 1503 jndr'à 'u territorie 'mbrà Andrie e Corate, ca pigghie 'u nome de 'a [[Disfide de Barlette]].
'U territorie comunale face parte d'u bacine d'a [[valle de l'Ofande]] e, avène vagnate da 'u fiume [[Ofande]] ca face da sione pu confine cu 'u comune de [[Margherite de Savoie]], e ne ospite pure 'a foce.
'U comune, tène le fraziune de [[Fiumare (Barlette)|Fiumare]] e [[Mondaltine]] e 'a località de [[Canne]], site archeologgeche arrecurdate pa [[Battagghie de Canne|storeca battagghie]] vingiute jndr'à 'u [[216 n.C.]] da [[Annibale]].
== Sciugrafije fiseche ==
=== Territorie ===
'U territorie d'u comune, stennute su cchiù de {{formatnum:14691}} ettare e cu cchiù o mene {{M|13.5|u=km}} de coste,<ref>{{cita web|url=http://www.comuni-italiani.it/072/007/clima.html|titolo=Comuni italiani|accesso=29 aguste 2015|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20150923225930/http://www.comuni-italiani.it/072/007/clima.html|dataarchivio=23 settemmre 2015|urlmorto=sì}}</ref> se affacce sus a 'u [[mare Adriateche]] sus a l'imboccature sud-est d'u [[golfe de Manfredonie]], jndr'à l'arèe costiere addò 'u litorale rocciose d'a [[Terre de Bare (reggione storeche)|Terre de Bare]] cange le caratteristeche sue arrevanne a le rene d'a foce d'u jume [[Ofande]].
'A cetate se iacchie sus 'a coste, {{M|5|u=km}} a sud-est da 'a foce de l'Ofande e se iacchie sus a 'nu vascechiane ca vè da le 10 a le 30 metre sus a 'u [[levèlle d'u mare]] invece 'u territorie comunale vèje da 0 a le 158 metre sus a 'u levèlle d'u mare.<ref name=autogenerated1>{{cita libro| Rita | Ceci | Barletta, leggere la città | 1986| Edizioni Libreria Liverini | Barlette | coautori= Ruggiere Mascolo|p= 7}}</ref><ref name="dett">{{cita web|url=http://puglia.indettaglio.it/ita/comuni/bt/barletta/barletta.html|titolo=Scheda sul comune di Barletta - Dati aggiornati al 2016|accesso=7 novemmre 2020|dataarchivio=12 aguste 2020|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20200812161540/http://puglia.indettaglio.it/ita/comuni/bt/barletta/barletta.html|urlmorto=no}}</ref> 'U cendre javetate se stenne pe 'na lunghezze da est a ovest de cchiù o mene {{M|6|u=km}}, da nord a sud pe cchiù o mene {{M|2|u=km}} e 'nu perimetre de cchiù o mene {{M|13|u=km}}.<ref>{{cita web|url=http://www.comune.barletta.bt.it/retecivica/citta/citta.htm|titolo=Informazioni geografiche dal sito del Comune di Barletta|accesso=29 aguste 2015|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20150923205905/http://www.comune.barletta.bt.it/retecivica/citta/citta.htm|dataarchivio=23 settemmre 2015|urlmorto=sì}}</ref>
'U terrene sus a 'u quale ste 'u territorie d'a cetate jè caratterizzate da 'a presenze de [[arenarie]], [[calcarenite]], [[rene]], [[argille]] e [[tufe]].<ref>{{Cita|Ceci, Mascolo|pp. 90-93|Ceci, Mascolo, 1986}}</ref> Le cangiamiende andropeche d'u suole onne però cangiate 'u paesagge sue soprattutte jndr'à 'u periode combrese 'mbrà 'u XIX e 'u XXI sechele. L'arèe ca vèje verse Canose, calcareniteche, apprime ausate cuume prate pu pascole, a vignete e a arvule da frutte osce a die jè caratterizzate da vignete e ulivete. 'A stessa cose ave accappate a' zone verse Canne, ca non ge tène cchiù cerealiculture e vegetazzione spondanèe, tipeche de le sponde de l'Ofande, ma vignete e ulivete e, 'a costruzione de argine ca onne permesse de evità le danne de le inondaziune de fine XIX sechele.<ref>{{Cita|Ceci, Mascolo|p. 90|Ceci, Mascolo, 1986}}</ref> 'U territorie verse Trane, apprime paludose, ha state bonificate cu 'na conseguende scombarse de le specie faunisteche 'nzigne a quidde tiembe presende vecine a le acque stagnande. 'A zone verse [[Andrie]] non g'ave signe de cangiamiende particolare, stipanne 'a tipeche vegetazzione soje ricche de ulivete.<ref>{{Cita|Ceci, Mascolo|p. 93|Ceci, Mascolo, 1986}}</ref>
'U [[pericole sismeche]] resulte de entità medie, qualificate cumme territorie addò ponne arrevà terramote: 'u comune ha state 'nfatte classifecate da 'u [[Dipartimende d'a Protezione Civile]] cumme «zona 2» («sismicità medie»).<ref>Ordinanze d'u Presidende d'u Conziglie de le Ministre n. 3274/2003, aggiornate cu 'a Delibbere d'a Giunde Reggionale d'a Pugghien. 153 d'u 2.3.2004</ref>
=== Clime ===
'U clime d'u territorie barlettane jè reconducibbele a [[Clime mediterranèe|quidde mediterranèe]], tipeche d'a fasce costiere adriateche meridionale, caratterizzate da vernate none assaije fridde e da staggiune cavede e secche, cu precipitaziune scarse. 'A neve cade raramende cu accumule 'mbortande. Jndr'à le urteme vinde anne, comungue, se reggistrane nevicate de 'nu certe rilieve: 'u 15 decemmre 2007 quanne 15 centimetre de neve cuprirene 'a cetate,<ref>{{cita web|url=http://www.ilmeteo.it/portale/archivio-meteo/Barletta/2007/Dicembre/15|titolo=Meteo a Barletta in data 15 dicembre 2007|3=29 aguste 2015|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20150924033720/http://www.ilmeteo.it/portale/archivio-meteo/Barletta/2007/Dicembre/15|dataarchivio=24 settemmre 2015|urlmorto=sì}}</ref> 'u 6-7 febbrare 2012 e 'u 30-31 decemmre 2014. 'A [[chiovosetà]] jè vasce: 'a medie pluviometreche ste cchiù o mene a 550 millimetre all'anne e jè destebbuite sus a cchiù o mene settande sciurnate, cu le sciurnate cchiù chiene jndr'à l'autunne e le vernate e le sciurnate cchiù vacande 'mbrà 'a seconde metà d'u mese de sciugne e 'a prime metà d'u mese de aguste.<ref>{{cita web|url=http://www.comuni-italiani.it/110/002/clima.html|titolo=Dati climatologici medi della città di Barletta|3=29 aguste 2015|dataarchivio=23 settemmre 2015|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20150923232259/http://www.comuni-italiani.it/110/002/clima.html|urlmorto=no}}</ref>
{{ClimaAnnuale
| nome = Barlette - Valle de l'Ofande
<!-- Temperature massime mensili (numero anche con cifre decimali, misurato in °C), da gennaio (01) a dicembre (12) -->
| tempmax01 = 11.4
| tempmax02 = 12.4
| tempmax03 = 14.9
| tempmax04 = 18.5
| tempmax05 = 23.3
| tempmax06 = 27.7
| tempmax07 = 30.7
| tempmax08 = 30.7
| tempmax09 = 26.8
| tempmax10 = 21.4
| tempmax11 = 16.5
| tempmax12 = 12.9
<!-- Temperature minime mensili (numero anche con cifre decimali, misurato in °C), da gennaio (01) a dicembre (12) -->
| tempmin01 = 6.1
| tempmin02 = 7.3
| tempmin03 = 8.0
| tempmin04 = 8.8
| tempmin05 = 12.3
| tempmin06 = 16.2
| tempmin07 = 18.8
| tempmin08 = 19.0
| tempmin09 = 16.2
| tempmin10 = 12.3
| tempmin11 = 8.5
| tempmin12 = 6.6
<!-- Piovosità totali mensili (numero anche con cifre decimali, misurato in mm), da gennaio (01) a dicembre (12) -->
| pioggia01 = 52
| pioggia02 = 58
| pioggia03 = 46
| pioggia04 = 43
| pioggia05 = 39
| pioggia06 = 30
| pioggia07 = 22
| pioggia08 = 26
| pioggia09 = 49
| pioggia10 = 61
| pioggia11 = 62
| pioggia12 = 60
<!-- Umidità percentuali medie mensili (numero anche con cifre decimali, misurato in %), da gennaio (01) a dicembre (12) -->
| umido01 = 76.6
| umido02 = 75.1
| umido03 = 73.5
| umido04 = 71.1
| umido05 = 68.7
| umido06 = 64.2
| umido07 = 60.2
| umido08 = 61.3
| umido09 = 68.3
| umido10 = 74.4
| umido11 = 76.5
| umido12 = 77.0
}}
* [[Classificazione climateche de le comune tagliàne|Classificazione climateche]] de Barlette:<ref>{{cita web|url=http://www.confedilizia.it/clima-ZONE.htm|titolo=Pagina con le classificazioni climatiche dei vari comuni italiani|accesso=29 aguste 2015|urlmorto=sì|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20100127140928/http://www.confedilizia.it/clima-ZONE.htm|dataarchivio=27 scennare 2010}}</ref>
** [[Zone climateche]]: C;
** [[Grade sciurne]]: 1306.
== Origgene d'u nome ==
[[File:TabulaPeutingeriana - Bardulos.jpg|miniatura|destra|'Nu stuèzze d'a Tavole Peutingeriane addò iesse 'u nome de l'andiche 'Bardulos']]
'U prime nome d'a cetate, cumme testimoniate da 'a ''Tabula Peutingeriana'', ha state ''Bardulos'', cangiate pò jndr'à ''Barduli''. 'U toponime derivave, seconde 'n'ipotesi uettecendesche,<ref>Frangische Costandine Marmocchi, ''Dizionario di geografia universale'', volume I parte II, Torino 1858, pp. 893-894, ca cite Nècole Corcia (''Storia delle Due Sicilie dall'antichità più remota al 1789'') cumme 'u prime a formulà sta ipotesi</ref> da 'u nome d'a popolazzione transadriateche ca, atturne a 'u [[IV sechele n.C.]], avere arrevate sus a le coste barlettane: le [[Bardei]].
Durande 'u prime Medioeve, 'u nome cangià arrete, devendanne ''Baruli'', ca jndr'à l'atte de l'epoche pighiave pure 'a forme de ''Barulum''. Jndr'à 'u volgare 'a cetate avenìe dette ''Varolum'' o ''Varletum'', da aqquà pigghie 'u nome jndr'à 'u dialette locale, ''Varrétt''. Sualmende da l'[[XI sechele]] 'a cetate ha state chiamate cu 'u nome de osce adie<ref>{{cita libro|Renato|Russo|Barletta. La storia|2004|Rotas|Barletta|p=40}}</ref> e quanne ste spicciave 'u XIV sechele 'u nome ''Barletta'' ha state trascritte jndr'à 'na pergamende d'u 1387 ca appartenève a 'u Codece Diplomateche Barlettane.<ref>{{cita libro|Salvatore|Santeramo|curatore=Vincenzo Tupputi|Barletta nel '500|2005|Crsec|Barlette|p=7}}</ref>
Comungue, jndr'à 'u [[Decameron]] de [[Giuanne Boccaccio]] ca resale a' metà d'u XIV sechele, 'a cetate jè angore ditte Bàrolo.<ref>Giornata nona, Novella decima: «Donno Gianni ad istanzia di compar Pietro fa lo 'ncantesimo per far diventar la moglie una cavalla; e quando viene ad appiccar la coda, compar Pietro, dicendo che non vi voleva coda, guasta tutto lo 'ncantamento.»</ref>
== Storie ==
{{'Ndruche pure|Storie de Barlette}}
=== Storie andiche ===
Le prime testimonianze sus a Barlette, citate cumme Bardulos jndr'à Tavole Peutingeriane, resalene a 'u IV sechele n.C.
'Mbrà 'u IV e 'u III sechele n.C. avere state scale maritteme de ''[[Canose de Pugghie|Canusium]]'',<ref>{{cita libro| Giuseppe | Strappa | La città come organismo | 2003| [[Mario Adda Editore]]| Bare | coautori= Matteo Ieva; Maria Antonietta Dimatteo|p= 34}}</ref> cendre assaije 'mbortande de l'endroterre ca ere 'u cchiù cercate, sie pe le resorse naturale e pu clime salubre, lundane da le acque stagnande e paludose de le jume ca scennevane a valle.<ref>{{Cita|Strappa, Ieva, Dimatteo|p. 20|Strappa, Ieva, Dimatteo, 2003}}</ref> Jndr'à 'u 216 n.C. vecine a Canne, durande 'a [[seconda uerra puneche]] se tenìe l'[[Battagghie de Canne|omonime battagghie]] ca purtò 'a determinande sconfitte de le [[Repubbleche romane|Romane]] da vanne de l'esercite de [[Annibale]]. Apprime de spiccià jndr'à l'orbite de [[Rome]], l'andiche ''Bardulos'' se acchiave jndr'à 'nu crogevie 'mbrà 'a strade ca carresciave jndr'à l'endroterre [[Sannite|sanniteche]] passanne pe Canne e Canose e 'a vie litoranèe ca, costeggianne l'Adriateche, collegave 'u Gargane cu ''[[Bare|Barium]]'' e ''[[Brinnese|Brundisium]]''.
'A cetate, 'zigne a quidde tiembe avère state a l'ombre de Canose, apprisse 'a distruzione de Canne, jndr'à 'u 547, recevìe 'na prime ondate de superstite cannese; apprisse a l'arrive de le Logobbarde, jndr'à 'u 586 pigghiò 'nu seconde esode, sta vote de le stesse canosine, ca se stabbilirene lunghe le direttrice prengepàle de traffeche verse le pajesere 'nzeccate.<ref>{{Cita|Russo|pp. 68-69|Russo, 2004}}</ref> L'ingursione [[Saracine|saracene]] d'u 848 e 'u squasciamiende d'u 875 signare 'a fine d'a supremazie de ''Canusium'' e 'u fuscia-fusce definitive de le javetande sue verse ''Baruli'', ca accussì mettève 'na vere e probbie ''[[civitas]]''.<ref>{{Cita|Russo|p. 73|Russo, 2004}}</ref>
[[File:Barletta monumento disfida apr06 01.jpg|miniatura|destra|Monumende dedicate a' disfide de Barlette]]
=== Storie medievale ===
'A cetate sbunnò sulamende jndr'à 'u [[Vasce Medioeve]] cumme fortezze de le [[Normanne]], devendanne une de le tappe 'mbortande pe le [[crociate]] e pe tutte 'u traffeche commerciale verse 'a [[Terra sande]].<ref>{{Cita|Cilli|pp. 31-32|Cilli, 2002}}</ref> Le [[ospitaliere de San Giuanne de Gerusalemme]] istituirene 'na ''domus priorale'', Priorate de Barlette, pe cangià quedde de Bare, scettate 'nderre apprisse 'na ribbellione d'u 1156.<ref>{{cita web|url=https://www.orderofmalta.int/wp-content/uploads/2014/03/Il-Priorato-di-Barletta.pdf|titolo=Il Priorato di Barletta}}</ref>
Jndr'à 'u 1194 spicciò 'u periode normanne e accumenzò quidde sveve, dominate da 'a fegure de [[Federiche II de Svevie|Federiche II]]: devendate 'mberatore jndr'à 'u 1220, quattre anne apprisse accumenzò 'a costruzione d'a ''domus'' sue jndr'à 'u [[Castelle de Barlette|castelle barlettane]], jndr'à quidde tiembe fatte sulamende cu 'u furtine da le Normanne.<ref>{{Cita libro|Marcello | Grisotti | Barletta, il castello, la storia, il restauro | Barlette| Mario Adda Editore| 1995|pp=106-107}}</ref> 'A 'mbortanze attrebbuite a' cetate da 'u sovrane sveve jè testimoniate da l'annunge, jndr'à 'u [[1228]], d'a [[seste crociate]], durande 'a [[Diete]] fatte probbie jndr'à ''domus'' federiciane.<ref>{{Cita|Grisotti|p. 15|Grisotti, 1995}}</ref>
A le sveve succedette, jndr'à 'u 1266, 'a dinastie [[Angione]]. 'A cetate condenuò, cu [[Carle I d'Angiò|Carle I]], a beneficià de ricchezze economeche e de attenziune, tande ca ttre de le sette membre d'u Conziglie d'u 'Mberatore erane barlettane.<ref>{{Cita|Russo|p. 117|Russo, 2004}}</ref>
'A dinastie [[aragonese]] trasìe jndr'à 'u 1442 a quedde angoine e jndr'à 'u 1459 'u nuève Rre, [[Ferdinande I de Napule|Ferdinande I]], avenìe 'ngoronate probbie jndr'à [[Congattedrale de Sanda Marije Maggiore|cattedrale de Barlette]].<ref>{{Cita|Russo|p. 129|Russo, 2004}}</ref>
Durande 0u XV e XVI sechele, 'a cetate ospitave 'na bella comunitate ebbraiche mercandile ca jndr'à Terre de Bare ha state l'uneche a beneficià de 'nu statute dedicate a disciplinà le rapporte sue cu le otre cetadine d'u regne. 'U statute avenìe approvate da Ferdinande I d'Aragone.<ref>{{cita pubblicazione | autore = Dieghe de Ceglia | url = http://www.serena.unina.it/index.php/sefer/article/view/5547 | titolo = Nuovi documenti sugli ebrei a Barletta | via = [http://archive.is/vumwY archive.is] | pagina = 84 | doi = 10.6092/2281-6062/5547 | oclc = 8539079494 | issn = 2281-6062 | editore = Università Federiche II de Napule | rivista = Sefer Yu?asin | anno = 2018 | numero = 5 | urlarchivio = https://web.archive.org/web/20200429154001/http://www.serena.unina.it/index.php/sefer/article/view/5547/6186 | dataarchivio = 29 abbrile 2020 | urlmorto = no | accesso = 29 abbrile 2020 }}</ref>
=== Storie moderne ===
A l'inizie d'u XVI sechele, durande 'a [[Uerre d'Itaglie d'u 1499-1504|seconde uerre tagliàne]] addò stavane coinvolte [[Frange]] e [[Spagne]], 'a cetate devendò tiatre d'a famose [[Disfide de Barlette]]. 'U scondre 'mbrà cavagliere tagliàne e frangise, accadute apprisse a de le provocaziune da vanne frangese, se tenìe 'u 13 febbrare 1503 jndr'à l'agre 'mbrà Andrie e Corate, jndr'à 'u territorie d'a cetate de [[Trane]] e spicciò cu ' vittorie de le tagliàne, guidate da 'u capitane [[Ettore Fieramosca]].<ref>{{Cita|Russo|p. 140|Russo, 2004}}</ref> 'A cetate devendò roccaforte de le spagnule, ca ne allariarene le mure e 'u castelle. Jndr'à 'u 1528, già squasciate da divisiune 'nderne, avenìe devastate da le frangise, ca facerene sacchegge e asckuamiende tale da purtà a' destruzione de chiesere e edificie convenduale.<ref>{{cita libro| Renato | Russo | Le cento chiese di Barletta - Dagli ordini mendicanti al XX secolo | 1998| Rotas | Barlette|p= 253}}</ref> Da quidde mumende accumenzò 'u decline d'a cetate, favorite da 'u male guverne spagnole e da le calamità naturale ca arrevarene pe tutte 'u XVII sechele: jndr'à 'u 1627 e jndr'à 'u 1629 doje terramote ruvenarene 'nu sbuènne de edificie barlettane, senza tuccà 'u castelle cetadine;<ref>{{Cita libro|Domenico | Mele | Annuario pugliese | Fogge | Pollice e Aniello | 1884|pp=127-129}}</ref> 'a [[peste d'u 1656]] culpìe 'a cetate e 'u numere de le crestiàne passò da vindemile de quidde anne a le uettemile de marze 1657;<ref>{{Cita|Ceci, Mascolo|p. 114|Ceci, Mascolo, 1986}}</ref> jndr'à 'u 1689, 1731, 1743 otre terramote mettèrene in ginocchie 'a popolazzione.
=== Storie condemboranèe ===
[[File:Barletta Palazzo delle Poste 01.JPG|miniatura|'A lapide commemorative de l'[[Eccidie de Barlette|eccidie tedesce]] d'u 12 settemmre 1943 vecine 'u Palazze de le Poste]]
Signale de rinascite se reggistrarene sulamende a' fine d'u XVIII sechele, in particolare durande le regne de [[Gesèppe Bonaparte]] e de [[Giuacchine Murat]]. Probbie durande 'u periode murattiane, jndr'à 'u 1809, le ordine releggiose ca stavane jndr'à cetate avenèrene soppresse, e avenèrene confiscate tutte le bene. 'A cetate rumanìe 'u stesse 'nu cendre culturale e releggiose attive e, jndr'à 'u 1860, avenìe elevate a [[arcidiocese]] de [[Pape Pio IX]] cu 'u nome de [[Arcidiocese de Trane-Barlette-Bisceglie|arcidiocese de Barlette]].<ref>{{Cita|Russo|pp. 176-180|Russo, 2004}}</ref>
'U XX sechele se iapre cu le lotte contadine e sciopere ca coinvolgerene 'u cerignolane [[Gesèppe Di Vittorio]].<ref>{{Cita|Russo|p. 213|Russo, 2004}}</ref> 'U 24 masce 1915 avenìe culpite da 'a nave austriache [[SMS Helgoland (1912)|S.M.S. Helgoland]], ca cendrò, cu sei colpe de cannone, 'u fronde settendrionale d'u [[Castelle de Barlette|castelle]], 'a ferrovie marittime e quacche abbitazione vecine a' Congattedrale. 'A cetate non ge subbìe otre colpe grazie a 'u 'ndervende d'u [[Classe Turbine|cacciatorpediniere "Turbine"]].<ref name="Russo|p. 164|Russo, 2004">{{Cita|Russo|p. 164|Russo, 2004}}</ref><ref>{{cita libro| Franco | Favre | La Marina nella Grande Guerra | 2008 | Gaspari | Udine |p= 69}}</ref>
Durande 'a [[seconda uerre mundiale]], partenne da 'u 8 settemmre 1943, 'a cetate avenìe attaccate da le nazziste. Apprisse a sciurne de [[Resistenze tagliàne|Resistenze]] 'u colonnelle Frangische Grasso dichiarò 'a rese, ma da quidde mumende se avèrene 'nu sbuènne de eppisodie de rappresaglie ca carresciarene trendadoje muèrte civile, e decine e decine de ferite.<ref>{{Cita news|autore = Paolo Doronzo|url = http://www.barlettaviva.it/notizie/memorie-dell-eccidio-dei-vigili-urbani-del-43/|titolo = Memorie dell'eccidio dei vigili urbani del ‘43|editore = barlettaviva.it|giorno = 11|mese = 09|anno = 2013|accesso = 29 aguste 2015|pubblicazione = |urlarchivio = https://web.archive.org/web/20150923182359/http://www.barlettaviva.it/notizie/memorie-dell-eccidio-dei-vigili-urbani-del-43/|dataarchivio = 23 settemmre 2015|urlmorto = sì}}</ref> L'eppisodie cchiù grave avvenìe 'u 12 settemmre, quanne undece viggile urbane e doje netturbine avenèrene fucilate pe [[Eccidie de Barlette|rappresaglie]] vecine 'u ''palazze de le Poste'','ngolpate a uecchije de avè accise 'nu tedesche, 'u sciurne apprime. Pe ste mutive 'a cetate ha state inzignite, uneche case jndr'à l'Itaglie, cu 'a medaglie d'ore a 'u valore militare e a 'u merite civile.<ref>{{cita web|url=http://www.comune.barletta.bt.it/retecivica/citta/infocit/storia.htm|titolo=Sito del Comune - Barletta città più decorata del paese|accesso=6 novemmre 2010|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20121105052447/http://www.comune.barletta.bt.it/retecivica/citta/infocit/storia.htm|dataarchivio=5 novemmre 2012|urlmorto=sì}}</ref>
'U 16 settembre 1959, 50 crestiàne murirene jndr'à 'u [[Crolle de vie Canose 7 a Barlette|crolle de 'nu edificie jndr'à vie Canose]].<ref name="ref_A">{{Cita libro|Renato | Russo | Barletta, la storia | Barlette | Rotas| 2004|p=257}}</ref> Pe fatte triste 'a cetate avenìe visitate da 'u presidende d'a Rpubbleche [[Giuanne Gronchi]].<ref name="ref_A" /><ref>{{Cita news|autore = Italo Del Vecchio|url = http://www.comitatoprocanne.com/html/BarlettaCrolloViaCanosa.doc|titolo = Su via Canosa n. 7 c'era una casa|pubblicazione = [[La Gazzetta del Mezzogiorno]]|giorno = 18|mese = 9|anno = 1959|accesso = 29 aguste 2015|dataarchivio = 4 marzo 2016|urlarchivio = https://web.archive.org/web/20160304053958/http://www.comitatoprocanne.com/html/BarlettaCrolloViaCanosa.doc|urlmorto = no}}</ref> Le anne sessande costituirene 'nu periode floride pa riprese economeche.
Da 'u 1976 a 'u 1996 'a cetate scìe 'ngondre a vinde anne de ingertezze guvernative e cangiarene sidece giunde,<ref>{{Cita libro|Renato| Russo | Barletta, la storia | Barlette | Rotas | 2004|p=281}}</ref> acchianne jndr'à l'amministrazione d'u sinnache [[Frangische Salerno (politeche 1948)|Frangische Salerno]] 'nu periode de stabbilità politeche, tande da confermà 'u mandate sue pa seconda vote de file.<ref>{{cita news|url=http://www.ansa.it/web/notizie/regioni/puglia/2010/09/10/visualizza_new.html_1784396745.html|titolo=Ansa - Morto ex sindaco di Barletta Francesco Salerno|accesso=29 aguste 2015|pubblicazione=|dataarchivio=24 settemmre 2015|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20150924043530/http://www.ansa.it/web/notizie/regioni/puglia/2010/09/10/visualizza_new.html_1784396745.html|urlmorto=no}}</ref><ref>{{cita news|url=http://www.barlettaviva.it/notizie/francesco-salerno-a-due-anni-dalla-scomparsa/|titolo=Francesco Salerno: a due anni dalla scomparsa|accesso=6 settemmre 2015|pubblicazione=|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20150923182350/http://www.barlettaviva.it/notizie/francesco-salerno-a-due-anni-dalla-scomparsa/|dataarchivio=23 settemmre 2015|urlmorto=sì}}</ref>
=== Simbole ===
[[File:Barletta-Gonfalone.png|miniatura|sinistra|upright=0.6|Gonfalone d'u comune]]
'U Statute comunale dice ca:<ref>{{cita web|url=http://www.comune.barletta.bt.it/retecivica/istituzioni/statuto12.pdf|titolo=Statuto comunale all'art.5,comma 1|accesso=29 aguste 2015|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20150923205924/http://www.comune.barletta.bt.it/retecivica/istituzioni/statuto12.pdf|dataarchivio=23 settembre 2015|urlmorto=sì}}</ref>
{{Citazione|'U Comune ave diritte de freggiarse d'u probbie stemme e gonfalone, approvate cu le procedure de legge. 'U Comune, pe le tradiziune storeche sue e pe le merite avute da 'a comunitata soje, ha state 'nzignite d'u titole de Cetate cu decrete de recanuscimende d'u 9 màrze 1935 e cangiaminde apprisse e 'ndegraziune. 'U Comune de Barlette pigghie 'u titole de Cetate d'a Disfide pe arrecurdà 'a storeca Sfide d'u 13 febbrare 1503.}}
'U stesse statute a proposite d'u stemme e d'u gonfalone cetadine le conde jndr'à stu mode:<ref>{{cita web|url=http://www.comune.barletta.bt.it/retecivica/istituzioni/statuto12.pdf|titolo=Statuto comunale all'art.5, comma 2|accesso=29 aguste 2015|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20150923205924/http://www.comune.barletta.bt.it/retecivica/istituzioni/statuto12.pdf|dataarchivio=23 settemmre 2015|urlmorto=sì}}</ref>
{{Citazione|'U stemme jè su funne vianghe ''d'argende, a quattre [[burelle]] de russe, cu sus 'na corone turrite e cercunnate da doje rame de querce e de laure, annodate da 'nu nastre da le culure nazionale. Ornamiende de fore da Cetate''.
'U gonfalone jè rappresendate da 'nu "drappe rettangolare a forme de bandiere, de culore vianghe, frangiate d'ore, carecate da 'u stemme comunale; 'u drappa 'nzeccate a 'n'aste de matelle cu sus 'na frecce dorate cu 'u stemme d'u Comune. Jndr'à 'u drappe l'iscrizione cendrate de ore: "Città di Barletta". Nastre e cravatte, tricolorate da le culure nazionale, frangiate d'ore". D'argende, a quattre burelle de russe, cu sus 'na corone turrite e cercunnate da doje rame de querce e de laure, annodate da 'nu nastre da le culure nazionale. Ornamiende de fore da Cetate}}
'U stemme de osce a die ha state congesse cu decrete d'u presidende d'a Repubbleche, [[Carle Azeglie Ciampi]], d'u 8 settemmre 2000, ca ave cangiate pure 'a forme d'a corone, prescrivenne quedde previste da 'u regolamene araldeche. 'A leggende conde ca 'u signore de l'andiche Bardulos accumbagnate da le milizie cetatine, avere accise durande 'a battaglie 'u cape de le pirate saracine ca avèrene attaccate 'a cetate. A 'u retorne, arrevate vecine a le mure, pulezzò quattre de le dicete sue angore 'nghiaccate de sanghe, sus a une de le porte urbeche. 'U sanghe de le dicete avessa essere rappresendate, sus a 'u stemme, da le quattre strisce orizzondale de culore russe.<ref>{{Cita|Russo|p. 87|Russo, 2004}}</ref> Curiose jè 'u fatte ca 'a cetate adriateche dirimbette, [[Raguse (Croazie)|Dubrovnik]], ave 'nu stemme uguale, invece [[Ravelle]] jndr'à [[Costiere amalfitane]], addò le nobbile condrollarene a lunghe 'a Pugghie, ave 'nu stemme uguale ma cu 'na fasce de mene.<ref>{{cita web|url=http://www.barlettaviva.it/storia/scheda/il-nome-e-lo-stemma-della-citta/|titolo=Il nome e lo stemma della città|accesso=5 settemmre 2015|urlmorto=sì|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20150923182600/http://www.barlettaviva.it/storia/scheda/il-nome-e-lo-stemma-della-citta/|dataarchivio=23 settemmre 2015}}</ref>
=== Onorificenze ===
'A cetate jè 'mbrà le istituziune [[Cetate decorate a 'u Valore Militare pa Uerre de Libberazione|decorate a 'u valore militare pa uerre de Libberazione]]. 'Nzignite l'8 masce 1998 d'a medaglie d'ore a 'u merite civile pe le fatte, 'mbrà l'otre, de l'[[eccidie de Barlette]] e 'u 7 luglie 2003 d'a medaglie d'ore a 'u valore militare, pa difese d'a cetate da vanne de le truppe tagliàne a 'u comande d'u colonnelle Frangische Grasso. Pe le sacrificie d'a poplazziona soje e pe l'attivitate de [[Resistenze tagliàne|resistenze]] durande 'a [[seconda uerre mundiale]]:
{{Onorificenze
|immagine = Merito_civile_gold_medal_BAR.svg
|nome_onorificenza = Medaglie d'oro a 'u merite civile
|collegamento_onorificenza = Medaglie d'oro a 'u merite civile
|motivazione = Occupate da le truppe tedesche 'u sciurne apprisse l'arimistizie, 'a cetate se facìe protagoniste de 'na coraggiose e tenace resistenze. Oggette de 'na feroce e sanguinose rappresaglie, cundò 'nu sbuènne de vittime 'mbrà le militare d'u presidie locale e le civile ca, indifese e stanghe de le privaziune, avenèrene jndr'à tanda case passate pe le arme sus a 'u poste addò aspettavane le occupaziune sciurnaliere. 'Nu belle esembie de nobbele spirite de sacrificie e amore d'a patrie. Barlette, 12 - 24 settemmre 1943
|data = 8 masce 1998<ref>Mutive d'u conferimende d'a medaglie d'ore a 'u merite civile sus a {{cita web|url=http://www.quirinale.it/elementi/DettaglioOnorificenze.aspx?decorato=466|titolo=sito del Quirinale|accesso=29 aguste 2015|dataarchivio=24 settemmre 2015|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20150924143032/http://www.quirinale.it/elementi/DettaglioOnorificenze.aspx?decorato=466|urlmorto=no}}</ref>
}}
{{Onorificenze
|immagine = Valor militare gold medal BAR.svg
|nome_onorificenza = Medaglie d'oro a 'u valore militare
|collegamento_onorificenza = Medaglie d'oro a 'u valore militare
|motivazione = 'U 8 settemmre 1943, 'u presidie de Barlette, ca tenève picche arme, ma mandenute da 'u spondanèe e fattive sostegne de le cetadine, vulìe condenuà sus a vie de l'onore e d'a fedeltà a' patrie, scenne condre cu forze a le aunità tedesche agguerrite e 'nfliggenne a lore 'nu belle numere de muèrte. Sualmende 'u 12 settemmre, apprisse l'arrive de renforze tedesche angore cchiù forte, pruvate da le muèrte avute e sotte 'a minacce d'a distruzine d'a cetate, avenìe costrette a' rese. Le truppe nemiche, occupate Barlette, pe ritorsione accedèrene barbaramende 13 cetadine indifese ca aunirene accussì 'u lore sacrificie a 'u valore de le militare jndr'à 'nu comune desiderie de libbertà. 'A cetate de Barlette, granne esembie de le virtù de le crestiàne d'u meridione d'Itaglie, conzegne a le generaziune future 'u testimone de le valore assute da 'a rinascite d'a patrie e da 'a conguiste d'a democrazie e d'a pace. Barlette 8-13 settemmre 1943
|data = 7 luglio 2003<ref>Motivo del conferimento della medaglia d'oro al valor militare sul {{cita web|url=http://www.quirinale.it/elementi/DettaglioOnorificenze.aspx?decorato=466|titolo=sito del Quirinale|accesso=29 aguste 2015|dataarchivio=24 settembre 2015|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20150924143032/http://www.quirinale.it/elementi/DettaglioOnorificenze.aspx?decorato=466|urlmorto=no}}</ref>
}}
== Monuminde e luèche de inderesse ==
=== Architetture releggiose ===
[[File:Barletta - Cattedrale 04.JPG|miniatura|Le absidi goteche d'u duome]]
==== [[Duome de Barlette]] ====
Se iacchie vecine a 'u castelle, sus a fine d'u tracciate direttore origgenarie d'u prime nuclèe cetadine.<ref>{{Cita|Russo|p. 79|Russo, 2004}}</ref> Ave 'na vanne sotterranèe e une sus a 'u levèlle d'a strade, cumme resultate de stratificaziune millenarie<ref>{{Cita|Ceci, Mascolo|p. 176|Ceci, Mascolo, 1986}}</ref> ca onne viste 'u sovrapporse de chiaute "a gotticelle" d'u III sechele n.C., 'na basiliche [[Arte paleocristiane|paleocristiane]] d'u VI sechele, 'na seconde basiliche altemedievale ca resale a 'u IX-X sechele, e infine l'edificie de sus. Quiste urteme jè fatte da 'na vanne de nnanze tipicamende [[Architetture romaneche|romaneche]] ca resale a 'u XII sechele e une de rrete fatte de forme [[gotiche]] jndr'à 'u XIV sechele. 'U cambanile jè origgenarie d'u XII sechele.
'A chiesere ave raggiunde 'u massime splendore durande le crociate, purcé ausate cumme punde de passagge pe le pellegrine ca scevene jndr'à Terra sande pe sechele de le arcivescove de Nazareth (''in esilie'').<ref>{{Cita|Ceci, Mascolo|p. 178|Ceci, Mascolo, 1986}}</ref> Disposte seconde 'nu oriendamende est-ovest, cu abside riveolte a oriende, jè fatte da 'nu 'mbiande basilicale. Jè divise jndr'à tre navate cu cappelle laterale jndr'à l'ale meridionale e presende jndr'à l'arèe presbiteriale 'nu cibborie rrete da addò se iapre 'u core. L'edificie ave turnate a' bellezze andiche apprisse le fatìe de restaure durate apprime da 'u 1955 a 'u 1981 e pò da 'u 1981 a 'u 1996.<ref>{{Cita|Doronzo|p. 34|Doronzo II, 2005}}</ref>
Avenìe elevate a cattedrale metropolitane da 'u beate [[Pape Pio IX|Pio IX]] cu [[Bolle pontifice|bolle]] d'u 21 abbrile 1860 e 'nzignite d'a dignità de [[basiliche minore]] da San [[Pape Giuanne XXIII|Giuanne XXIII]] 'u 17 màrze 1961.<ref>{{cita web|url=http://www.mondimedievali.net/edifici/Puglia/Barletta.htm|titolo=Mondimedievali|accesso=22 sciugne 2011|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20111112161218/http://www.mondimedievali.net/Edifici/Puglia/Barletta.htm|dataarchivio=12 novemmre 2011|urlmorto=sì}}</ref>
==== [[Basiliche d'u Sande Sepolcre (Barlette)|Basiliche d'u Sande Sepolcre]] ====
[[File:Barletta Basilica del Santo Sepolcro Prospetto Nord.jpeg|miniatura|'A basiliche]]
Se iacchie vecine a 'u [[colosse de Barlette]] 'mbrà doje asse andiche e 'mbortande de comunicazione viarie, mandene 'nu legame stritte cu 'a Terra sande e 'u Sepolcred e Gesù.<ref>{{Cita|Ceci, Mascolo|p. 208|Ceci, Mascolo, 1986}}</ref> Officiate da le canonice e da le cavagliere d'u Sande Sepolcre de Gerusalemme, ha state mete de passagge pe le pellegrine dirette jndr'à Terra sande e pe le crociate in viagge da 'u [[puèrte de Barlette]] verse [[Gerusalemme]].<ref name="Cecimascolop209">{{Cita|Ceci, Mascolo|p. 209|Ceci, Mascolo, 1986}}</ref> L'edifice avenìe 'nzippate jndr'à forme goteche-borgogne a' fine d'u XII sechele.<ref name="Cecimascolop209"/> 'U 'mbiande basilicale a ttre navate jè fatte da sette cambate, ca partone da 'u [[nartece]] e arrivane a 'u [[transette]], fatte da arche e volte a ogive ca resalene a' fine d'u XIV sechele.
Jndr'à cappelle de sus a 'u nartece jè custodite 'u [[Tesore d'a basiliche d'u Sande Sepolcre|tesore]], ca ave 'na croce patriarcale binate, 'nu tabbernacole cu 'u Criste in Maestà de amennele, 'na colombe eucaristeche de rame dorate, 'nu ostensorie ca resale a 'u XII sechele e de le affresche d'u XIII sechele.<ref>{{Cita|Ceci, Mascolo|p. 437|Ceci, Mascolo, 1986}}</ref> 'A chiesere, jnr'à 'u 1852, avenìe elevate a Colleggiate da Pio IX e jndr'à 'u 1951 avenìe decorate d'u titole de basiliche pontifice minore da [[Pape Pio XII]].
==== [[Basiliche de San Dumineche (Barlette)|Basiliche de San Dumineche]] ====
Andicamende canusciute cumme chiesere de Sanda Marije Maddalene,<ref>{{Cita|Doronzo|p. 12|Doronzo, 2005}}</ref> 'u comblesse ecclesiasteche de San Dumineche ave 'a chiesere e 'u convende 'nzeccate.
Apprime 'a chiesere stave jndr'à 'n'edifice mise 'nguedde a Porte San Leonarde, vecine a quidde ca osce a die jè viale Giannone,<ref>{{cita libro| Maria | Cafagna| Vita religiosa ed ecclesiastica a Barletta nel Medioevo| 1993 | Crsec| Barlette | p= 121}}</ref> apprisse ca avere state scettate 'nderre da le frangise, verse 'a metà d'u XV sechele, l'andiche chiesere de le Temblare de Sanda Marije Maddalene, avenìe pigghiate da le duminecane e avenìe accumenzate 'u nzippamende d'u convende.<ref>{{Cita|Doronzo|pp. 26-27|Doronzo, 2005}}</ref> 'A chiesere avenìe allariate jndr'à le prime anne d'u XVIII sechele e avenìe dotate de 'nu altare maggiore nuève, fatte 'nzippà da Luigge della Marra.<ref>{{Cita|Doronzo|p. 29|Doronzo, 2005}}</ref>
==== [[Chiesere de San Caetane (Barlette)|Chiesere de San Caetane]] ====
[[File:Chiesa di San Gaetano con scultura, Barletta, Puglia.jpg|miniatura|'A chiesere de San Caetane]]
Funnate jndr'à 'u XVII sechele da l'Ordene de le [[chierece regolare teatine]], stipe a jndre 'na reliquie d'a [[Sacre Spine de Barlette|Scre Spine]]. 'U comblesse edilizie addò ste 'nzippate 'a chiesere quanne ha state funnate ere sede de 'na chiesere piccele 'nditolate a San Gesèppe. Jndr'à 'u 1667 chiesere e convende avenèrene cangiate, prennenne 'u nome ca osce a die ave.<ref>{{Cita|Ceci, Mascolo|p. 164|Ceci, Mascolo, 1986}}</ref>
Jndr'à primavere d'u 1656 acceumenzarene le fatìe pe 'nzippà 'a chiesere dedicate a San Caetane ca spicciarene jndr'à 'u 1667 apprisse doje anne de sospenzione pe colpe d'a peste. Quanne l'ordene de le Teatine avenìe soppresse, 'a chiesere avenìe affidate a le confratelle d'a [[Ordene d'a Sandissime Trinità|Sandissime Trinità]].<ref name="Ceci165">{{Cita|Ceci, Mascolo|p. 165|Ceci, Mascolo, 1986}}</ref>
[[File:Barletta Chiesa di San Giacomo Fronte.jpeg|miniatura|'A chiesere de San Giacome]]
==== [[Chiesere de San Giacome (Barlette)|Chiesere de San Giacome]] ====
Resale a l'XI sechele e se 'nzippe addò in andichità avera stà 'n'otre luèche de culte pagane.<ref name="Ceci165" />
Ste mise lunghe l'asse est-ovest cu altare a oriende. L'ingresse prengepàle in origgene stave sus a 'u fronde occidendale, pò cu l'aumende de le edifice atturne e 'u spazie ca avere diminuite, s'ave decise de spustà 'u 'ngresse sus a 'u late nord, danne luèche a 'u portale ca pigghie 'u nome de "Porte maggiore". 'U fronde prengepàle tène mmienze 'nu obelische cu rrelogge. Jndr'à 'u 2001 jndr'à chiesere avenèrene fatte fatìe de restaure, ca ne onne fatte assè le linèe architettoneche origgenarie. Avenèrene repristinate monofore de diverse epoche, 'u soffitte a capriate d'u XVIII sechele e 'a cappelle d'u Sandissime Salvatore cu 'a volte a crociere dojecendesche. 'A chiesere ave 'nu patrimonie ricche de tavole, tele, oggette liturgece, reliquiarie e paraminde sacre ca resalene a 'u periode combrese 'mbrà 'u XIII e 'u XX sechele.<ref>{{Cita|Ceci, Mascolo|p. 167|Ceci, Mascolo, 1986}}</ref>
==== [[Chiesere de Sand'Andrèe (Barlette)|Chiesere de Sand'Andrèe]] ====
Le prime testimonianze documendate resalene a 'u XII sechele e individuane jndr'à l'arèe 'nu tembie dedicate a 'u sande Salvatore.<ref>{{Cita|Santeramo |p. 58|Santerame, 2005}}</ref> Jndr'à 'u XVI sechele le [[Della Marra]], ca erane probbietarie de l'edifice releggiose 'u rialarene a le [[Ordene de le frate minore|frate minore osservande]], purcé 'a chiesere de Sand'Andrèe fore a le mure avère state scettate 'nderre durande 'u sacche d'u 1528.<ref>{{Cita|Ceci, Mascolo|p. 149|Ceci, Mascolo, 1986}}</ref> 'A distruzione carresciò le osservande cu 'u lore comblesse convenduale jndre a le mure. 'A chiesere ave subbìte cchiù fase de costruzione e de allariamiende spicciate jndr'à 'u Noveciende, quanne avenìe fatte l'aperture de 'na strada nove a est, chiamate vie Bruno Marino, andicamende ditte stritte Sand'Andrèe.<ref>{{Cita|Ceci, Mascolo|p. 150|Ceci, Mascolo, 1986}}</ref> Ha state fatte 'nu restaure conservative e aperte arrete a 'u pubbleche jndr'à 'u 2010.
==== [[Congattedrale de Sanda Marije de Nazareth]] ====
Canusciute megghie cu 'u nome de Chiesere de Nazareth, ha state 'a cattedrale de l'arcidiocese de Nazareth jndr'à cetate. Affainghe ha state mise 'u Palazze arcivescovile narazere, cu 'u quale forme 'nu comblesse granne e uneche essenne state quiste l'episcopie de le stesse arcivescove.<ref>{{Cita|Doronzo|p. 48|Doronzo, 2005}}</ref> 'Nzippate atturne a 'u 1570, avenìe fatte apprisse a' distruzione d'a cattedrale d'apprime ca stave extra moenia e ave state cattedrale arcivescovile 'nzigne a 'u 1818, quanne avenìe soppresse l'arcidiocese de Nazareth.<ref>{{Cita|Russo|p. 386|Russo, 2004}}</ref>
==== [[Ossarie commemorative de le cadute slave]] ====
[[File:Ossario Commemorativo dei Caduti Slavi - Esterno.JPG|miniatura|Ossarie commemorative de le cadute slave d'a prime e d'a seconde uerre munduale]]
Jè 'nu monumende funebre 'nzippate jndre a' u cimitere cetadine. 'A costruzione accumenzò 'u 1968, in occasione d'u gemellagge 'mbrà Barlette e 'a cetate mondenegrine de [[Castelnuève (Mondegnure)|Herceg Novi]].<ref>{{Cita news|titolo=Domani a Barletta il premier jugoslavo|pubblicazione=[[La Gazzetta del Mezzogiorno]]|giorno=12|mese=scennare|anno=1968}}</ref> Pruggettate da 'u scultore [[Dušan Džamonja]], 'u Sacrarie monumendale de Barlette avenìe inaugurate 'u 4 luglie 1970 e tène le reste de 825 muèrte e de otre 463 combattende de le quale non ge se onne acchiate le reste, pe 'nu totale de 1288 cadute.<ref>{{cita libro| Giacomo | Scotti | Il battaglione degli straccioni. I militari italiani nelle brigate jugoslave: 1943-1945 | 1974 | Mursia | Melàne|p=196}}</ref><ref>{{cita libro| Vito Antonio | Leuzzi | In cammino per la libertà. Luoghi della memoria in Puglia (1943-1956) | 2008 | Edizioni dal Sud | Bare | coautori= Giulio Esposito|pp=146-147}}</ref>
==== Otre chiesere ====
* [[Chiesere de le Grice (Barlette)|Chiesere de le Grice]]
* [[Chiesere d'u Sandissime Crugefisse (Barlette)|Chiesere d'u Sandissime Crugefisse]]
* [[Chiesere d'a Sacre Famigghie (Barlette)|Chiesere d'a Sacre Famigghie]]
=== Architetture civile ===
[[File:Barletta - Palazzo Della Marra 01.JPG|miniatura|Palazze della Marra]]
==== [[Palazze della Marra]] ====
De architetture barocche, ha state dimore de 'mbortande famigghie aristocrateche.<ref>{{cita web|url=http://www.barlettamusei.it/storia_marra.html|titolo=Palazzo Della Marra - Sito della Pinacoteca De Nittis|accesso=29 aguste 2015|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20150815000250/http://www.barlettamusei.it/storia_marra.html|dataarchivio=15 aguste 2015|urlmorto=sì}}</ref> Costruite su a tre levèlle, l'edifice ave, sus a 'u fronde prengepàle, 'nu balcone cu 'a facciate ornate assaije probbie, mandenute da cinghe mensole sculpite cu mostre, cane e grife. 'A corte cendrale ave 'nu loggiate e culonne ca mandenene arche. Jè sede, a 'u seconde piame, d'a [[Pinacoteche De Nittis]].<ref>{{cita web|url=http://www.barlettamusei.it/denittis.html|titolo=Sito del Comune di Barletta - Pinacoteca Giuseppe De Nittis|accesso=2 novemmre 2020|4=|dataarchivio=11 sciugne 2020|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20200611205313/http://www.barlettamusei.it/denittis.html|urlmorto=no}}</ref>
==== Palazze Santacroce ====
Andicamende canusciute cumme Palazze de l'Ostero o de l'Ositero,<ref>{{cita libro| Giuseppe | Doronzo | I borghi antichi di Barletta - Vol. II| 2005| Crsec| Barlette | p= 33}}</ref> se iacche de fronde a' facciate prengepàle d'u duome, tande da occupà 'n'arèe granne d'u sagrate ca apprime ere de dimenziune cchiù granne.<ref>{{cita web|url=http://www.comune.barletta.bt.it/retecivica/citta/luoghi.htm|titolo=Sito del Comune di Barletta - Palazzo Santacroce|accesso=29 aguste 2015|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20150923205909/http://www.comune.barletta.bt.it/retecivica/citta/luoghi.htm|dataarchivio=23 settemmre 2015|urlmorto=sì}}</ref> 'U prospette prengepàle ave 'u piane terre [[bugnate]] e quidde de sus caratterizzate da 'na perfette simmetrie de le bucature. 'U portale de accesse ave 'nu arche a seste acute, 'nguadrate da 'na cornice. In asse se iacchiane pò 'u balcone de rappresendanze e 'nu timbane triangolare.
==== Palazze de Leone-Pandolfelli ====
Se iacchie jndr'à vie Cavour, lunghe l'andiche "strade d'u cambie". Le prime notizie de stu palazze resalene a 'u 1418; sò attestate otre refacemiende duranne 'a metà d'u XVI sechele.<ref>{{cita web|url=http://www.comune.barletta.bt.it/retecivica/citta/luoghi.htm|titolo=Sito del Comune di Barletta - Palazzo de Leone Pandolfelli|accesso=29 aguste 2015|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20150923205909/http://www.comune.barletta.bt.it/retecivica/citta/luoghi.htm|dataarchivio=23 settemmre 2015|urlmorto=sì}}</ref> 'A facciate prengepàle jè scandite a le levèlle de sus da lesene ca indervallane sembre aperture sus a 'nu balcone ca corre lunghe 'u fronde 'ndere.
==== [[Ville Bonelli (Barlette)|Ville Bonelli]] ====
Jè 'nu esembie uneche jndr'à 'u territorie barlettane de ville ''[[extra moenia]]'', cercunnate da giardine ca custodiscene specie de arvule tipeche d'a reggione. Ville Bonelli canuscìe 'u massime splendore jndr'à le prime decennie d'u XIX sechele, quanne le fatìe de restaure e de allariamende vulute da 'u conde Rafaele e da 'u figghie Gesèppe ne facerene une de le cchiù belle ville de Pugghie.<ref>{{Cita|Ceci, Mascolo|p. 94|Ceci, Mascolo, 1986}}</ref> Jè fatte da 'nu salone de le feste, da 'na cappelle, scuderie e 'nu "sciardine ecletteche" cu de le fundane, serre e 'nu cambe de minigolf. A le prime d'u Noveciende l'edifice e 'u parche accumenzarene a canoscere 'nu decline ca avesse carresciate a' chiusure d'u comblesse. 'A ville ha state restituite a le cetadine jndr'à 'u 2008 apprisse a fatìe de requalificazione ca onne permesse 'u retorne a l'andiche splendore.<ref>{{cita web|url=http://www.comune.barletta.bt.it/retecivica/appalti/riap_villabonelli.html|titolo=Sito del Comune di Barletta - Comunicato stampa sulla riapertura di Villa Bonelli|accesso=29 aguste 2015|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20150923205823/http://www.comune.barletta.bt.it/retecivica/appalti/riap_villabonelli.html|dataarchivio=23 settemmre 2015|urlmorto=sì}}</ref>
==== [[Tiatre Curci]] ====
'Nditolate a 'u combositore [[Gesèppe Curci]], se iacchie jndr'à 'u cendre cetadine, de fronde a 'u palazze de Cetate. 'U tiatre de osce a die ha state pruggettate jndr'à 'u 1866 e inaugurate jndr'à 'u 1872.<ref>{{cita web|url=http://www.comune.barletta.bt.it/retecivica/cultura/teatrocurci/storia.htm|titolo=Sito del Teatro Curci - Cenni Storici|accesso=29 aguste 2015|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20150923205916/http://www.comune.barletta.bt.it/retecivica/cultura/teatrocurci/storia.htm|dataarchivio=23 settemmre 2015|urlmorto=sì}}</ref> 'U prime spettacole ha state l'esecuzione d'a sinfonie ''L'Italia redenta'', opere d'u combositore e direttore d'orchestre barlettane Gesèppe Curci. Jndr'à 'u 1960 'u storeche immobbile avenìe achiuse pe le condiziune brutte e avenìe apirte arrete jndr'à 'u 1977, apprisse 'na longa serie de restaure.
=== Architetture militare ===
==== Le mura d'a cetate ====
Le [[mure de Barlette|mure]] costituiscene l'andiche strumende difensive d'a cetate. Le prime mure urbeche avenèrene 'nzippate da le Normanne, ca occuparene 'u territorie barlettane 'mbrà l'XI e 'u XII sechele.<ref>{{Cita libro|Sabino | Loffredo | Storia della città di Barletta | Trane| Vecchi Editore| 1983|p=129}}</ref> 'A cortine murarie avvrazzave all'epoche l'origgenarie nuclèe de Sanda Marije. Durande 'a dominazione sveve 'u 'mberatore [[Federiche II de Svevie|Federiche II]] allariò 'u fortine 'nzippanne 'a ''domus'',<ref>{{Cita|Grisotti|p. 119|Grisotti, 1995}}</ref> acchiabbele jndr'à quedde ca osce a die jè 'a sede d'a bibblioteche comunale.
Cu l'arrive de le Angioine 'a cinde murarie avenìe allariate<ref>{{Cita|Russo|p. 114|Russo, 2004}}</ref> pe pruteggere l'arèe cchiù a sud,<ref>{{Cita libro|nome=Eduard|cognome=Sthamer |titolo=Dokumente zur Geschichte der Kastellbauten Kaiser Friedrichs II. und Karls I. von Anjou. Band II: Apulien und Basilicata |città= Lipsie|editore= Verlag Karl W. Hiersemann| anno=1926|pp=648-712}}</ref> 'nu allariamende d'u castelle cu 'a costruzione d'u ''palatium'' sus a 'u late nord,<ref>{{Cita|Grisotti|p. 18|Grisotti, 1995}}</ref> sparite apprisse l'otre allariamende spagnole,<ref>{{Cita|Grisotti|p. 52|Grisotti, 1995}}</ref> e 'u scave d'u fossate atturne a 'u castelle.<ref>{{Cita|Ceci, Mascolo|p. 46|Ceci, Mascolo, 1986}}</ref>
'U periode aragonese cangiò assaije probbie 'u tracciate de le mure, 'nzigne ad arrevà a avvrazzà 'na vanna granne de l'edificate ca osce a die appartene a 'u quartiere San Giacome-Settefrate.<ref name="Bacilep75">{{Cita libro|Gennaro | Bacile da Castiglione | Castelli pugliesi | Bologne| Forni Editore| 2005|p=75}}</ref> Ha state jndr'à 'u periode apprisse, durande 'a dominazione spagnole, ca 'u castelle pigghiò 'a conformazione architettoneche definitive e de osce a die.<ref name="Grisotti63">{{Cita|Grisotti|p. 63|Grisotti, 1995}}</ref><ref>{{Cita|Russo|p. 22|Russo, 2005}}</ref> Jndr'à 'u 1860 accumenzò l'abbattimende d'a cinde murarie ca dave fastidie a l'espanzione edilizie, 'u commerce cu le cetate 'nzeccate e 'a costruzione d'a ferrovie cu 'a [[Stazione de Barlette|stazione]] e de le stabbilemiende 'ndustriale.<ref name="Ceci47">{{Cita|Ceci, Mascolo|p. 47|Ceci, Mascolo, 1986}}</ref> De l'andiche cortine difensive rumanene:
* 'u castelle;
* tutte le mura a mare (mure d'u Carmine, da 'u nome d'a chiesere) ca da Porte Marine arrivane 'nzigne a 'u Paraticchie;
* 'nu stuèzze (pa precisione, 'na paratìe) ca achiude a nord-ovest 'u fossate d'u castelle da 'u mare apirte (apprime d'u 'nderramende 'u fossate ere condinue a 'u mare);
* 'u bastione, localmende canusciute cumme 'u "Paraticchie", ca se affacce sus a le renile d'a litoranèe de ponende;
* Porte Marine jndr'à stessa chiazze;
* 'nu bastione piccele jndr'à vie Galliano, cu sus le abitazziune civile, jndr'à 'u punde de collegamende cu vie Magenta.
==== 'U castelle ====
[[File:Castello di Barletta 01.jpg|miniatura|destra|'U castelle]]
'U [[Castelle de Barlette|castelle]] jè 'na costruzione a forme quadrangolare cu le caratteristeche torre-bastiune lanceolate vecine a le spigole.<ref>{{Cita|Grisotti|p. 89|Grisotti, 1995}}</ref> L'edifice jè 'u resultate architettoneche de 'na serie de stratificaziune avute cu le cange de dinastie a 'u potere, 'mbrà l'XI e 'u XVIII sechele.
'U nuclèe origgenarie, ca resale a l'XI sechele, jè normanne, cumme testimonie 'a Torre maggiore 'nglobbate jndr'à l'arèe meridionale de l'edifice de osce a die.<ref>{{Cita|Grisotti|pp. 15-22|Grisotti, 1995}}</ref> Durande le crociate devendò abbituale ricovere pe le cavagliere in partenze e in arrive da 'a Terra sande. Se note assaije 'u lascite de Federiche II, testimoniate jndr'à 'u late sud da finestre ogivale ca avene l'aquile 'mberiale scolpite jndr'à le lunette, assaije recorrende de l'iconografije sveve.<ref>{{Cita|Russo|p. 96|Russo, 2004}}</ref>
'U castelle accussì accumme 'u 'ndrucame ha state fatte partenne da 'u 1532, pe vulere d'u Rre spagnole [[Carle V]]. Jndr'à 'u 1867 avenìe accattate da 'u Comune, devendanne pò 'nu deposite d'arme e 'nu carcere.<ref>{{Cita|Grisotti|p. 73|Grisotti, 1995}}</ref> Jndr'à 'u 1973 ha state restaurate,<ref>{{Cita|Grisotti|p. 179|Grisotti, 1995}}</ref> spiccianne 'u 1988 e jndr'à 'u 2001 onne state fatte fatìe de requalificazione, durate cchiù o mene 'n'anne. Jè sede d'a bibblioteche comunale, d'u [[Musèe civiche (Barlette)|musèe civiche e pinacoteche]] e d'u ''lapidarium''.<ref>{{cita web|url=http://www.comune.barletta.bt.it/retecivica/biblioteca/index.htm|titolo=Biblioteca Comunale "Sabino Loffredo" - Home page e news|accesso=19 sciugne 2011|dataarchivio=11 novemmre 2012|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20121111122252/http://www.comune.barletta.bt.it/retecivica/biblioteca/index.htm|urlmorto=no}}</ref><ref>{{cita web|url=https://www.barlettaviva.it/notizie/riapre-il-lapidarium-nel-castello-di-barletta/|titolo=Riapre il lapidarium nel Castello di Barletta|data=24 abbrile 2018|accesso=31 ottommre 2020|dataarchivio=4 aguste 2021|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20210804202732/https://www.barlettaviva.it/notizie/riapre-il-lapidarium-nel-castello-di-barletta/|urlmorto=no}}</ref>
'Mbrà le stuèzze cchiù 'mbortande stonne 'u Sarcofaghe de le Apostole, prime testimonianze cristiane jndr'à cetate,<ref>{{Cita libro|Renato| Russo | Guida al Castello di Barletta e ai suoi segreti | Barlette| Rotas| 2005|p=61}}</ref><ref>{{Cita libro|Maria Cecilia| D'Ercole | Il materiale lapideo del Castello di Barletta | Barlette| Museo Civico| 1997|p=29}}</ref> e 'nu buste de Federiche II d'u XIII sechele.<ref>{{Cita|Russo|p. 59|Russo, 2005}}</ref><ref>[[Hubert Houben]], ''Federico II. Imperatore, uomo, mito'', 2009, tav. 12, pp.96-97, p.132</ref>
[[File:Barleta - Porta Marina 02.JPG|miniatura|destra|Porte Marine]]
==== Porte Marine ====
[[Porta Marine (Barlette)|Porte Marine]] jè 'n'esembie uneche ca rumane de le andiche porte ca avvrazzavane 'a cetate.<ref name="Ceci47" /> Se iacchie jndr'à chiazze cu 'u stesse nome e verse jedde arrivane vie Mure San Catavete, vie Mure d'u Carmine e vie Marine, ca carresche, passanne da 'a chiazze 'mbonde a' Candine d'a disfide.
'A porte non g'ave sembre state a 'u stesse punde: quedde origgenarie se acchiave a 'u termine meridionale de vie Sand'Andrèe e a 'u fianghe sue se acchiave l'andiche Palazze d'a Duane. Jndr'à 'u 1751 avenìe fatte 'a porta nove, cumme testimonie l'epigrafe mise sus 'a facciate de fore, 'a quale ste cu le arme d'a cetate e 'u [[Stemme d'u Regne de le Doje Sicilie|stemme borboneche]].
Osce a die vecine 'a porte stonne e fanne indaggine archeologgeche cu le quale se vole cu reporte a' luce 'nu andiche puzze abbeveratoie ca se 'ndrucave 'nzigne 'a prima uerre mundiale. 'U poste sue satte satte corresponde a' rotonde mise nnande a' chiesere de San Catavete.<ref>{{cita web|url=http://www.comune.barletta.bt.it/retecivica/avvisi08/man_marina.html|titolo=Comunicato stampa del Comune sulla manutenzione straordinaria di piazza Marina|accesso=29 aguste 2015|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20150923205839/http://www.comune.barletta.bt.it/retecivica/avvisi08/man_marina.html|dataarchivio=23 settemmre 2015|urlmorto=sì}}</ref>
=== Otre ===
==== 'U Colosse ====
[[File:Colosso di Barletta apr06 01.jpg|miniatura|'U ''Colosse de Barlette'', chiamate Eraclio]]
[[File:Orologio di San Giacomo 01.JPG|miniatura|Torre d'u rrelogge de San Giacome]]
'U [[Colosse de Barlette|Colosse]] jè 'na statue gigandesche de [[bronze]] ca se 'nzippe jndr'à corse Vittorie Emmanuele, vecine a' [[Basileche d'u Sande Sepolcre (Barlette)|basileche d'u Sande Sepolcre]], sus a 'nu basamende ierte cchiù o mene 'nu metre.
Restaurate durande 'u [[Medioeve]], rappresende 'n'omme vestute 'mberiale tarde-romane e bizzandine, cumme fanne 'ndrucà 'u diademe e 'u vestite cercolare tipeche de le militare de ranghe ierte, presende sus 'a cape. 'A statue, canusciute a levèlle cetadine cumme [[Eraclio I|Eraclio]],<ref>{{cita web|url=http://www.comune.barletta.bt.it/retecivica/citta/luoghi.htm|titolo=Sito del Comune - Il Colosso di Barletta|accesso=29 aguste 2015|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20150923205909/http://www.comune.barletta.bt.it/retecivica/citta/luoghi.htm|dataarchivio=23 settemmre 2015|urlmorto=sì}}</ref> in realtà jp de idendificazione 'ngerte. Le indaggine storeche fanne resalì le origgene sue a' prime metà d'u V sechele.<ref>{{Cita libro| Émilienne | Demeugeot |Le colosse de Barletta| 1982 | Mefra |pp=951-978}}</ref>
==== 'A candine d'a Sfide ====
Canusciute pure cumme "Osterie" o "Case d'u Velene" (cu referimende chiare a 'u famose romanze de [[Massime d'Azeglio]]), probbabbilmende attive jndr'à 'u periodde ca vèje da 'u XIV a 'u XV sechele,<ref name="pugliaimperiale.com">{{cita web|url=http://www.pugliaimperiale.com/turismo/wheretogo/beniculturali/content.asp?art=66&lang=IT|titolo=Puglia imperiale - Cantina della Sfida|accesso=19 sciugne 2011|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20140227222851/http://www.pugliaimperiale.com/turismo/wheretogo/beniculturali/content.asp?art=66&lang=IT|dataarchivio=27 febbrare 2014|urlmorto=sì}}</ref> jè 'u luèche da addò s'ave fatte, jndr'à 'u 1503, 'u banghette ca origgenò 'a Disfide de Barlette.
Aqquà avenèrene invitate da le spagnule de le nobbele priggioniere frangise catturate durande 'nu scondre e addò, le parole brutte probbie d'u frangese Charles de La Motte facìe offennere e 'ngazzà le cavagliere tagliàne. Charles, diceve ca le abbilità de uerre de le tagliàne erane assaije 'nferiore, sie a chidde frangise che a chidde spagnole. Ste parole arrevarene a le recchie de le tagliàne, ca subbete cercarene de le scuse formale, ma a'u frangese non ge le passò manghe pa cape e le tagliàne 'u sfidarene a duelle, se avìe, accussì, 'a famose Disfide de Barlette, combattute da tridece tagliàne e tridece frangise.<ref name="pugliaimperiale.com"/>
==== Strade storeche ====
;Vie Duome: [[Vie Duome (Barlette)|Vie Duome]], andicamende canusciute cumme "Strada Santa Maria", jè une de le vie cchiù andiche d'a cetate, cu 'na sezione stradale redotte, de sule cinghe metre e 'na lunghezze de cinde metre.<ref>{{Cita|Doronzo|p. 49|Doronzo II, 2005}}</ref> Passe pa cattedrale de Sanda Marije Maggiore 'nzigne a' "Chiazzette", cioè 'u node viarie addò arrivane vie Cialdini, vie San Giorge, vie Sand'Andrèe, corse Garibaldi e vie Duome. Lunghe 'a vie se iaprene 'nu sbuènne de stritte ortogonale a jedde, ca carresciane a nord verse le mure andiche, e a sud verse vie Ettore Fieramosca.<ref name="ReferenceA">{{Cita|Doronzo|p. 125|Doronzo II, 2005}}</ref> Studie tipologgece fatte sus a l'arèe fanne resalì a 'u borghe primordiale cetadine e sta vie a 'u tracciate cchiù andiche, lunghe 'u quale pare s'avere furmate 'u prime aggregate urbane.<ref>{{cita libro| Renato | Russo | Barletta nel '500. Al tempo della Disfida e della dominazione spagnola | 2003| Rotas | Barlette |p= 251}}</ref> Cu 'u recupere architettoneche e funzionale d'u cendre storeche 'a vie osce a die jè une de le cchiù frequendate, grazie pure a' presenze de 'nu sbuènne de locale e a' funzione de collegamende 'mbrà corse Vittorie Emanuele e 'u castelle.
;Corse Gesèppe Garibaldi: jè une de le tracciate cchiù andiche ca collegavane 'a cetate cu Canose de Pugghie.<ref name="Doronzo III">{{cita libro| Gesèppe| Doronzo | I borghi antichi di Barletta - Vol. III| 2005| Crsec| Barlette | p= 16}}</ref> Storecamende chiamate "vie d'a Sellerie",<ref>{{Cita|Doronzo|p. 50|Doronzo III, 2005}}</ref> sta strade vèje da 'a Chiazzette, da l'ingresse de vie Duome 'nzigne a 'u 'ngrocie cu viale Giannone e vie Baccarini, da addò accumenze vie Imbriani.<ref>{{Cita|Doronzo|p. 15|Doronzo III, 2005}}</ref> Lunghe le late se iacchiane le negozie cchiù elegande d'a cetate, eppure 'nu sbuènne de palazze storece, 'mbrà le quale Marulli, e jè divise cchiù o mene jndr'à doje tronghe da chiazze Cadute de Uerre addò ste 'u monumende.<ref>{{Cita|Doronzo|p. 18|Doronzo, 2005}}</ref>
;Corse Vittorie Emanuele: jè une de le vie cchiù 'mbortande d'a cetate, storecamende e commercialmende.<ref>{{cita web|url=http://www.italiavirtualtour.it/dettaglio.php?id=1515|titolo=Corso Vittorio Emanuele in virtualtour|accesso=5 settemmre 2015}}</ref> 'Na vote divise jndr'à doje vanne da Porte Reale, ha state da sembre 'nderessate da 'nu traffeche 'pedonale ndense. Sus a jedde stonne 'nu sacche de monuminde e edifice assaije 'mbortande, cumme 'a torre d'u Rrelogge de San Giacome cu 'a chiesere medievale, 'u palazze d'a famigghie Cafiero (addò nascìe Carle Cafiero), 'u palazze d'a famigghie De Nittis (addò nascìe Gesèppe De Nittis), 'u Tiatre Comunale Gesèppe Curci, 'a basileche d'u Sande Sepolcre e 'a statue d'u colosse de bronze ditte "Eraclio".<ref>{{Cita|Doronzo|pp. 50-51|Doronzo III, 2005}}</ref>
;Vie Cavour: andicamende ere canusciute cumme "strade d'u cambie", purcé stavane aqquà le cangiavalute.<ref>{{Cita|Ceci, Mascolo|pp. 65-66|Ceci, Mascolo, 1986}}</ref> Sta vie ave diverse palazze storece cumme le doje palazze de Leone-Pandolfelli, palazze Cognetta, palazze Esperti, palazze d'u Gran Priore. Vie Cavour vèje da l'ex sede d'a Banghe d'Itaglie 'nzigne a 'u 'ngroce ca carresce a 'u castelle, addò 'mbonde a 'u 1925 se 'nzippave l'andiche ''porte San Leonarde'', ca achiudeve 'a vie pe Trane.<ref>{{cita libro| Giuseppe | Doronzo | I borghi antichi di Barletta - Vol. I| 2003| Crsec| Barlette | p=27}}</ref>
;Vie Ettore Fieramosca: andicamende canusciute cumme "strade d'u furne" purcé stè 'nu furne fatte da le Grice,<ref>{{Cita|Ceci, Mascolo|p. 65|Ceci, Mascolo, 1986}}</ref> jè 'na strade ca servive da cerniere de chiusure atturne a 'u nuclèe urbane cchiù andiche, ditte de "Sanda Marije".<ref name="ReferenceA"/>. Sus a sta vie stonne le palazze Pignetelli e Esperti.<ref>{{Cita|Doronzo|pp. 126-127|Doronzo II, 2005}}</ref>
[[File:Barletta Giardini del Castello 01.jpg|miniatura|Le Giardine d'u castelle]]
==== Parche e giardine ====
;Giardine d'u castelle: 'nditolate a le [[frate Cervi]], [[[[Giardine Frate Cervi|le giardine]] se stennene atturne a 'u castelle e fanne da cornice a' fortezze e a' [[Congattedrale de Sanda Marije Maggiore]]. Apprisse a le fatìe de restaure, spicciate jndr'à 'u 2002 onne state cangiate jndr'à parche cu aree attrezzate, l'indere arèe ha state restituite a' cetadinanze, ca ne ave fatte 'nu punde 'mbortande d'u cendre storeche.<ref>{{cita web|url=http://www.barlettaviva.it/magazine/tag/castello-svevo/|titolo=Barlettaviva: Il Castello di Barletta|accesso=31 aguste 2015|urlmorto=sì|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20150817092231/http://www.barlettaviva.it/magazine/tag/castello-svevo/|dataarchivio=17 aguste 2015}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.comune.barletta.bt.it/retecivica/avvisi08/wireless_cast.html|titolo=Sito del Comune di Barletta - Copertura wireless presso i Giardini del Castello|accesso=29 aguste 2015|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20150923205840/http://www.comune.barletta.bt.it/retecivica/avvisi08/wireless_cast.html|dataarchivio=23 settemmre 2015|urlmorto=sì}}</ref>
==== Monuminde e statue ====
;Monumende a le cadute jndr'à uerre: inaugurate 'u 18 marze 1929,<ref>{{cita web|url=http://www.comitatoprocanne.com/newsDett.asp?news=6660|titolo=Barletta, il monumento ai caduti della grande guerra|accesso=16 sciugne 2011|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20141025113703/http://www.comitatoprocanne.com/newsDett.asp?news=6660|dataarchivio=25 ottommre 2014|urlmorto=sì}}</ref> se 'nzippe jndr'à chiazze Cadute jndr'à Uerre vecine a 'u vecchie palazze de le Poste sus a 'n'aiuole circolare. Vulute da 'a cetate pe arrecurdà le probbbie cadute jndr'à [[prime Uerre mundiale]], jè fatte da 'na base de marme addò ste mise 'nu blocche larie de forme cchiù o mene quadrangolare, ca spicce cu 'na [[stele]] de culore vianghe. Sus 'a vanne de sus d'u blocche vianghe jè ingise 'a scritte «Barletta ai suoi prodi figli caduti in guerra» (Barlette e le figghie sue prode cadute jndr'à uerre) cu doje date MCMXV e MCMXVIII.
Quanne avenìe costruite, 'a stele stave sus a 'na fasce de bronze raffigurande le surdate pigghiate jndr'à l'attime de l'urteme sacrifice pa patrie. Durande 'a seconda uerre mundiale queste avenìe luate e rialate a 'u [[State]] pe fà le muniziune.<ref>{{cita web|url=http://www.pietredellamemoria.it/news/barletta-la-storia-infinita-dei-bronzi-di-piazza-caduti/|titolo=Barletta, la storia infinita dei bronzi di Piazza Caduti|accesso=7 settemmre 2015|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20141202025702/http://www.pietredellamemoria.it/news/barletta-la-storia-infinita-dei-bronzi-di-piazza-caduti/|dataarchivio=2 decemmre 2014|urlmorto=sì}}</ref> A memorie de stu otre sacrifice ha state mise pò 'na lastre commemorative addò ste scritte ''Demmo anche il bronzo che eternava il nostro sacrificio'' (amme date pure 'u bronze ca faceve eterne 'u sacrifice nuèstre). Addà vecine, precisamende nnande a' parete de late d'u palazze de le Poste, 'u 12 settemmre 1943 avvenìe l'[[Eccidie de Barlette|eccidie]] fatte da le tedesche a le danne de dece vigile urbane e doje netturbine.<ref>{{cita web|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2003/01/28/barletta-eccidio-della-vergogna.html|titolo=Barletta, l'eccidio della vergogna|accesso=16 sciugne 2011|dataarchivio=25 ottommre 2014|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20141025114800/http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2003/01/28/barletta-eccidio-della-vergogna.html|urlmorto=no}}</ref>
;Monumende a Massime d'Azeglio: jndr'à 'u 1880 l'amministrazione comunale, pe vulere d'u sinnache Frangische Paole De Leon, 'nzippò, jndr'à chiazze cu 'u stesse nome, 'nu monumende dedicate a [[Massime d'Azeglio]] a opere d'u scultore Gesèppe Manuti, in segne de recanuscenze pe avè fatte devendà famose, cu 'u romanze sue ''[[Ettore Fieramosca (romanze)|Ettore Fieramosca]]'' l'epiche [[Disfide de Barlette]]. 'A statue urtemamende ha state restaurate e 'a conglusione de le fatìe ha state solennizzate da 'na cerimonie de inaugurazione tenute da 'u sinnache [[Necole Maffei]], precedute da 'nu ritratte d'u politeche e screttore piemondese jndr'à 'u tiatre Curci.<ref>{{cita web|url=http://www.comune.barletta.bt.it/retecivica/avvisi09/statua_daz.html|titolo=Sito del Comune di Barletta - Il 17 ottommre inaugurazione statua Massimo D'Azeglio recentemente restaurata|accesso=15 sciugne 2011|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20121105052452/http://www.comune.barletta.bt.it/retecivica/avvisi09/statua_daz.html|dataarchivio=5 novemmre 2012|urlmorto=sì}}</ref>
=== Site archeologgece ===
[[File:Menhir di Canne.jpg|miniatura|Menhir de Canne]]
==== Canne ====
Jndr'à 'u territorie ste 'u site archeologgeche de [[Canne]], cioè 'u luèche addò jndr'à 'u 216 n.C. se facìe 'a [[Battagghie de Canne|battagghie]] ca vedìe le cartaggenise de [[Annibale]] vingere sus a le romane. 'U site archeologgeche ave l'Antiquarium e 'u Parche Archeologgeche cu le ruvine d'a cetadelle medievale, scttate 'nderre definitivamende jndr'à 'u 1083. Atturne a' cetadelle onne state acchiate le reste de 'nu villagge [[Apuli|apule]], chidde de 'na [[necropoli]] e 'nu [[menhir]] ierte cchiù o mene ttre metre, scuperte jndr'à 'u 1938.<ref>{{cita libro| Aldo | Tavolaro | Puglia piana... grande capitana. | 1989 | Accademia delle tradizioni pugliesi | Bare |pp= 35-36 }}</ref>
'Mbrà 'u 2002 e 'u 2005 onne state fatte indaggine archeologgeche jndr'à l'arèe d'u comblesse termale de San Mercurie, ca onne fatte assè 'na cisterne cu 'u 'mbiande idriche. Jndr'à staggione d'u 2008 l'amministrazione comunale, in accorde cu l'Archeoclub, 'a Soprintendenze pe le Bene Archeologgece d'a Pugghie e 'a Direzione de l'Antiquarium de Canne d'a Battagghie, ave promosse 'nu cambe de recerche didattiche de scave archeologgeche, pe recuperà e valorizzà 'u territorie cannese e soprattutte 'u comblesse termale.<ref>{{cita web|url=http://www.comune.barletta.bt.it/retecivica/avvisi08/canne08_prog.pdf|titolo=Il campo di ricerca: terme romane di San Mercurio a Canne della Battaglia|accesso=29 aguste 2015|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20150923205837/http://www.comune.barletta.bt.it/retecivica/avvisi08/canne08_prog.pdf|dataarchivio=23 settemmre 2015|urlmorto=sì}}</ref>
=== Arèe naturale ===
'U Parche naturale reggionale Jume Ofande jè 'n'[[arèe naturale prutette]] istituite jndr'à 'u 2003 da 'a [[Pugghie|reggione Pugghie]] e ne face parte 'a cetate de Barlette, 'nzieme a le comune de [[Caose de Pugghie]], [[San Ferdinande de Pugghie]], [[Cannele (Itaglie)|Cannele]], [[Ascoli Satriane]], [[Cerignole]] e [[Margherite de Savoie]].<ref>{{cita web|url=http://www.minambiente.it/sites/default/files/archivio/normativa/dm_27_04_2010.pdf|titolo=Elenco ufficiale delle aree protette (EUAP)|accesso=29 aguste 2015|dataarchivio=15 aguste 2015|urlarchivio=https://www.webcitation.org/6anXcrsRI?url=http://www.minambiente.it/sites/default/files/archivio/normativa/dm_27_04_2010.pdf|urlmorto=no}} 6º Aggiornamende approvate 'u 27 abbrile 2010 e pubblicate jndr'à 'u Supplemende ordinarie n. 115 a' [[Gazzette Ufficiale d'a Repubblehce Tagliàne|Gazzette Ufficiale]] n. 125 d'u 31 masce 2010</ref>
== Suggettate ==
=== Evoluzione demografeche ===
{{Demografije/Barlette}}
=== Etnie e minoranze furastiere ===
Le cetadine furastiere residende a Barlette a 'u 31 decemmre 2019 erane {{formatnum:2397}}, pare a 'u 2,5% d'a popolazzione accussì suddivise pe nazionalità:<ref>{{Cita web |url=http://demo.istat.it/str2019/query.php?lingua=ita&Rip=S4&Reg=R16&Pro=P110&Com=2&paese=A9999&submit=Tavola |titolo=Date Istat a 'u 31/12/2019 |accesso=6 novemmre 2020 |dataarchivio=4 aguste 2021 |urlarchivio=https://web.archive.org/web/20210804202731/http://demo.istat.it/str2019/query.php?lingua=ita&Rip=S4&Reg=R16&Pro=P110&Com=2&paese=A9999&submit=Tavola |urlmorto=no }}</ref>
* [[Romanie]] 937;
* [[Albanie]] 260;
* [[Cine]] 248;
* [[Marocche]] 157;
* [[Algerie]] 135.
=== Lènghe e dialette ===
[[File:Dialettidellapuglia.JPG|miniatura|Le dialette d'a Pugghie]]
'U dialette barlettane jè 'na varietà lenguisteche ca face parte de le [[Dialette d'a Pugghie|dialette pugghiese]] cendre-settendrionale. In particolare, cu quidde de [[Margherite de Savoie]] e [[San Ferdinande de Pugghie]], face 'na varietà d'u [[Dialette appule-barese|dialette barese]] ca jè diverse da quidde [[Dialette foggiane|daune]]. A cause d'a posizione sciugrafeca soje a cavaddere 'mbrà l'arèe barese e quedde foggiane, 'u dialette locale resulte 'nfluenzate assaije probbie da totte e doje le dialette.<ref name="Lessicobarlettanop3"/>
Jè 'nu idiome ca s'ave sveluppate 'nu picche a vote sus a 'na base [[latine volgare]] e cangiate jndr'à 'u tiembe grazie a le apporte lenguistece avute da le popolazziune ca se onne avvicendate jndr'à l'arèe sciugrafeche 'nderessate, da le [[Normanne]] a le [[Hohenstaufen|Sveve]] (carresciature de [[Lènghe germaneche|eleminde germanece]]), da le spagnule a le frangise, carresciature de otre [[Lènghe romanze|eleminde romanze]].<ref>{{Cita|De Santis|pp. 4-5|De Santis, 1988}}</ref>
Jndr'à le prime d'u XX sechele ave accumenzate 'nu processe de logoramende e scolorimende d'u dialette barlettane. Combrondanne 'nfatte 'u reggistre dialettale d'a fine d'u XIX cu quidde d'u XXI sechele jè possibbele notà 'nu sacche de differenze de le suène vocalece ausate.<ref name="DeSant">{{Cita|De Santis|p. 3|De Santis, 1988}}</ref> 'Mbrà le fenomene in atte stonne 'u turbamende vocaleche (''ä'', ''ö'', ''ü''); le [[Dialette tagliàne meridionale#Frangemiende vocalece|frangemiende vocalece]], ca consistene jndr'à l'alterazione de le [[vocale]] toneche tande jndr'à l'aperture quande jndr'à 'u timbre, crejanne 'nu [[dittonghe]] e [[palatalizzazione]]. Le frangemiende reguardane tutte le vocale toneche pe esembie ''u'': ''fóusë'' ca corresponne a 'fuse'; ''ó'': ''nëpóutë'' ca corresponne a 'nepute'; 'a neutralizzazzione de le vocale toneche (''?´''), pe esembie ''ch?´s?'' ca corresponne a ''case'', ''pane'' ca corresponne a ''p?´n?''; 'a [[degeminazione]] d'a doppie occlusive alveodendale sonore postoneche cumme jndr'à le case de carvunèdde ca addevende ''carvunéd?'' invece de ''carvunédd?'', fenomene particolarmende ausate 'mbrà le uagnune.<ref name="DeSant" />
=== Releggione ===
'A cetate, cu Trane e Bisceglie, jè sede de l'[[arcidiocesi de Trane-Barlette-Bisceglie]], sede arcivescovile d'a Chiesere cattoleche suffraganèe de l'[[arcidiocesi de Bare-Bitonde]] e apparten a' [[reggione ecclesiasteche Pugghie]].<ref>{{cita web|url=http://www.webdiocesi.chiesacattolica.it/cci_new/s2magazine/index1.jsp?idPagina=27995|titolo=L'arcidiocesi di Trani-Barletta-Bisceglie e Nazareth|accesso=29 aguste 2015|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20150916123605/http://www.webdiocesi.chiesacattolica.it/cci_new/s2magazine/index1.jsp?idPagina=27995|dataarchivio=16 settemmre 2015|urlmorto=sì}}</ref> 'A diocesi jè nominalmende "titolare de Nazaret" in quande le [[arcivescove Nazarene]] pigghiarene dimore stabbile a Barlette da 'u 1327 e 'a successione s'ave mandenute 'nzigne a 'u 1818. Jndr'à 'u 1860 avenìe nnomenate arcidiocesi autonome, mandenenne 'u titole de Nazareth.
'A cetate venere cumme sande patrune [[Ruggere de Canne|Ruggere]] e 'a [[Madonne d'u Sterpete]]. 'A fegure d'u sande, apprime vescove de Canne, jè associate a le trende anne de episcopate, durande le quale scìe condre a 'u decline d'a cetadelle addò avere avute vite probbie 'a cetate de osce a die.<ref>{{Cita|Russo|pp. 84-85|Russo, 2004}}</ref> 'U culte d'a Madonne d'u Sterpete jè legate, seconde 'a tradizione barlettane, a' peste d'u 1656. Se penze, infatte, ca 'u morbe ave rallendate senza mutive apprisse ca avere state acchiate, jndr'à 'nu monastere scuffulate, 'u quadre d'a Vergine.<ref name="Russo|p. 164|Russo, 2004" /> 'A forte devozione a' Madonne ha state leggittimate d'a proclamazzione d'a cetate a ''Civitas Mariae'',<ref>{{cita web|url=http://www.comune.barletta.bt.it/retecivica/avvisi09/civitas_mariae.html|titolo=Sito del Comune di Barletta - Barletta "Civitas Mariae"|accesso=29 aguste 2015|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20150923205845/http://www.comune.barletta.bt.it/retecivica/avvisi09/civitas_mariae.html|dataarchivio=23 settemmre 2015|urlmorto=sì}}</ref> titole date cu decrete vescovile l'8 masce 2009.<ref>{{cita web|url=http://www.corriereofanto.it/index.php?option=com_content&view=article&id=1462:barletta-civitas-mariae&catid=115:diocesi&Itemid=415|titolo=Corriere dell'Ofanto - Barletta dichiarata "Civitas Mariae"|accesso=29 aguste 2015|urlmorto=sì|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20160304115156/http://www.corriereofanto.it/index.php?option=com_content&view=article&id=1462:barletta-civitas-mariae&catid=115:diocesi&Itemid=415|dataarchivio=4 màrze 2016}}</ref>
'U rapporte ca 'a cetate ave avute, da le tiembe de le crociate, cu 'a culture oriendale face de jedde une de le cendre direttamende collegate a 'u minne releggiose de l'Oriende. Manghe comungue 'nu edifice de culte addò se pò pratecà 'a fede mussulmane, ma da tiembe 'a comunitate politeche e releggiose se danne da fà pa coesistenze d'a releggione de Allah cu quedda crestiane e, probbie pe stu fatte, 'na scole de le suore de Sanda Chiare, ospitesce de le uagnedde mussulmane sordemute.
Jndr'à 'u 2004 ave partute 'nu pruggette ca aveve 'a costruzione de 'na chiesere-moschèe, 'nu cendre ca puteve essere da richiame releggiose eppure cumme cendre culturale.<ref>{{cita web|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2004/05/05/cristiani-musulmani-insieme-barletta-nasce-la-chiesa-moschea.html|titolo=Cristiani e musulmani insieme a Barletta nasce la chiesa-moschea|accesso=29 aguste 2015|dataarchivio=27 scennare 2020|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20200127230106/https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2004/05/05/cristiani-musulmani-insieme-barletta-nasce-la-chiesa-moschea.html|urlmorto=no}}</ref>
'Nguèdde a 'u cendre storeche ste pure 'na chiesere evangeleche [[Battisme|battiste]], ca appartene a l'[[Aunìone cristiane evangeleche battiste d'Itaglie]] e a' famigghie de Chiesere evangeleche nate da 'a [[reforme protestande]].<ref>{{cita web|url=http://www.evangelicibarletta-adi.it/lanostrastoria.html|titolo=Chiesa Evangelica di Barletta|accesso=29 aguste 2015|urlmorto=sì|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20150813110847/http://evangelicibarletta-adi.it/lanostrastoria.html|dataarchivio=13 aguste 2015}}</ref>
=== Tradiziune e folclore ===
[[File:Venerdi Santo a Barletta.jpg|miniatura|'A prugessione d'u venerdìe sande]]
Jndr'à seconde dumeneche de luglie, ogne anne, da 'u 1732, se face 'a [[Patrone|feste de le sande patrune]] d'a cetate: 'a Madonne d'u Sterpete e San Ruggere.<ref>{{Cita|Russo|p. 167|Russo, 2004}}</ref>
'A prugessione eucaristeche penitenziale de l'ore none se face jndr'à 'u venerdìe sande. Celebbrate da 'u 1504,<ref>{{Cita|Doronzo|p. 10|Doronzo, 2001}}</ref> se facìe 'a prima vote jndr'à nuttate 'mbrà 'u [[Sciuvedìe sande|sciuvedìe]] e 'u [[venerdìe sande]], in segne de vote attraverse 'u quale le canonice de Sanda Marije, carrescanne a scazate pe le vie d'a cetate l'[[eucarestìe]], achiudevane 'a cessazione d'a [[peste]] ca da l'anne apprime avere decimate 'a popolazzione da cetate.<ref>{{Cita|Doronzo|p. 21|Doronzo, 2001}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.ilfieramosca.it/memoria/memoria.html|titolo=Riti della Settimana Santa|accesso=5 settemmre 2015|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20150912212846/http://www.ilfieramosca.it/memoria/memoria.html|dataarchivio=12 settemmre 2015|urlmorto=sì}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.barlettaviva.it/notizie/scoprendo-la-processione-eucaristica-del-venerdi-santo/|titolo=Scoprendo la Processione Eucaristica del Venerdì Santo|accesso=5 settemmre 2015|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20150923182418/http://www.barlettaviva.it/notizie/scoprendo-la-processione-eucaristica-del-venerdi-santo/|dataarchivio=23 settemmre 2015|urlmorto=sì}}</ref> 'A prugessione rappresende 'nu fatte storeche e 'nu atte de penitenzwe, cu vote solenne fatte da le barlettane e da le guvernande, 'u 19 luglie 1656.<ref>{{Cita|Doronzo|p. 4|Doronzo, 2001}}</ref>
'U 13 febbrare de ogne anne e durande totte 'a prime sumàne de settemmre, se tène 'a rievocazione storeche d'a disfide de Barlette, promosse da 'u comune, cu 'na rievocazione piccele d'u Certame cavalleresche d'u 1503, ca vedìe 'a fine jndr'à scene semboleche d'a rese d'u cavagliere frangese Guy de la Motte a 'u cavagliere tagliàne Ettore Fieramosca.<ref>{{cita web|url=http://www.puglia.com/la-disfida-di-barletta/|titolo=rievocazione disfida di Barletta|accesso=8 novemmre 2015|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20160304075251/http://www.puglia.com/la-disfida-di-barletta/|dataarchivio=4 màrze 2016|urlmorto=sì}}</ref>
'Mbrà le otre rite, 'a Commemorazzione de l'anniversarie d'a [[battagghie de Canne]]; se face 'u 2 aguste jndr'à 'u site archeologgeche de Canne.<ref>{{cita web|url=http://www.barlettaviva.it/notizie/michele-placido-a-canne-della-battaglia-per-l-anniversario-del-2-agosto/|titolo=Michele Placido a Canne della Battaglia per l'anniversario del 2 agosto|accesso=5 settemmre 2015|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20150820014056/http://www.barlettaviva.it/notizie/michele-placido-a-canne-della-battaglia-per-l-anniversario-del-2-agosto/|dataarchivio=20 aguste 2015|urlmorto=sì}}</ref>
=== Istituziune, ende e associaziune ===
'Mbrà le istituziune ca avene 'a sede aqquà stonne: 'a Caserme "Ruggiere Stella" sede de l'[[82º Reggimende fanderie "Torino"]];<ref>{{Cita web|url=http://www.difesa.it/Protocollo/AOO_Difesa/Esercito/Pagine/E23594.aspx|titolo=Ministero della Difesa - Sede dell'82º Reggimento Fanteria "Torino"|accesso=28 aguste 2015|dataarchivio=23 settemmre 2015|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20150923223640/http://www.difesa.it/Protocollo/AOO_Difesa/Esercito/Pagine/E23594.aspx|urlmorto=no}}</ref> 'u Comande provingiale d'a [[Uardie de Finanze]],<ref>{{Cita web|url=http://newgdf.gdf.gov.it/reparti-del-corpo/territorio/puglia/barletta|titolo=Compagnia di Barletta - Guardia di Finanza|accesso=28 aguste 2015|urlmorto=sì|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20150923020439/http://newgdf.gdf.gov.it/reparti-del-corpo/territorio/puglia/barletta|dataarchivio=23 settemmre 2015}}</ref> 'a [[Capitanerie de Puèrte]] e 'a [[Prefetture (Itaglie)|Prefetture - UTG]].<ref>{{Cita web|url=http://www.guardiacostiera.gov.it/organizzazione/Pages/capitaneria-di-porto-di-barletta.aspx|titolo=Capitaneria di Porto Provinciale - Sede di Barletta|accesso=8 novemmre 2018|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20181109000124/http://www.guardiacostiera.gov.it/organizzazione/Pages/capitaneria-di-porto-di-barletta.aspx|dataarchivio=9 novemmre 2018|urlmorto=sì}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.comune.barletta.bt.it/retecivica/avvisi/sedibat-02.htm|titolo=Comunicato stampa del Comune sull'istituzione di alcuni uffici della Provincia di Barletta-Andria-Trani in fase di attuazione|accesso=28 aguste 2015|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20150923205832/http://www.comune.barletta.bt.it/retecivica/avvisi/sedibat-02.htm|dataarchivio=23 settemmre 2015|urlmorto=sì}}</ref>
'A strutture sanitarie prengepàle jè 'u Spedale civile "Monsignor Rafaele Dimiccoli".
Da 'u 1917 ste l'associazione Anmig (Associazione Nazionale 'mbrà Mutilate e Invalide de Uerre) e da 'u 1919 l'associazione Ancr (Associazione Nazionale Combattende e Reduce).
== Culture ==
Con 11 medaglie d'oro al valor militare 1 medaglia d'oro al valor civile e [[215]] medaglie d'argento e circa 250 medaglie di bronzo attribuite a militari barlettani partecipanti alla [[prima guerra mondiale|prima]] e alla seconda guerra mondiale, la città è la più decorata d'Italia.<ref>{{cita web|url=http://www.comune.barletta.bt.it/retecivica/citta/infocit/storia.htm|titolo=Sito del Comune - Barletta città più decorata del paese|accesso=29 aguste 2015|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20150923205907/http://www.comune.barletta.bt.it/retecivica/citta/infocit/storia.htm|dataarchivio=23 settembre 2015|urlmorto=sì}}</ref>
[[File:Castello di Barletta - Prospetto sud - Arco mozzato.jpg|thumb|A sinistre 'a discese a 'u 'ngresse d'a Bibblioteche comunale "Sabbine Loffredo" jndre a 'u Castelle]]
=== 'Struzione ===
==== Bibblioteche ====
Jndr'à cetate stonne diverse bibblioteche.
'A bibblioteche comunale Sabbine Loffredo, cu sede jndr'à l'ale sud-est d'u castelle, l'andiche ''domus'' federiciane, se stenne sus a 'na superficie de {{M|1400|u=m²}} e conde 'nu patrimonie libbrare de cchiù de {{formatnum:80000}} volume. Stonne stepate pure 'u Funne Apulia, 'u Funne musecale Curci, Gallo e Cafiero, 'u Legate De Nittis e le Funne andiche e jè possibbele conzultà cchiù de 150 riviste in abbonamende. Stonne ottande poste azzettate.<ref>{{cita web|url=http://www.comune.barletta.bt.it/retecivica/biblioteca/|titolo=Sito della Biblioteca Comunale Sabino Loffredo|accesso=17 masce 2011|dataarchivio=8 sciugne 2011|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20110608232621/http://www.comune.barletta.bt.it/retecivica/biblioteca/|urlmorto=no}}</ref>
'A bibblioteche e archivije diocesane Pio IX, se iacchie jndr'à 'u Palazze Arcivescovile. Aqquà stonne stipate cchiù o mene {{formatnum:11000}} volume e opuscole scuagghiate e {{formatnum:2000}} pergamene (soprattutte pubblecate jndr'à 'u Codece Diplomateche Barlettane a cure d'u sacerdote paleografe [[Salvatore Santeramo]]), eppure 70 riviste de osce a die.<ref>{{cita web|url=http://www.comune.barletta.ba.it/retecivica/biblioteca/incifre.htm|titolo=Biblioteca Comunale Sabino Loffredo - La Biblioteca in Cifre|accesso=29 aguste 2015|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20150923205825/http://www.comune.barletta.ba.it/retecivica/biblioteca/incifre.htm|dataarchivio=23 settemmre 2015|urlmorto=sì}}</ref> 'Nfine 'a Bibblioteche de le Uagnune, ca ave cchiù de {{formatnum:4500}} volume pe letture de età 'mbrà le ttre e le quindece anne.<ref>{{cita web|url=http://labibliotecadeiragazzibarletta.info/labibliotecadeiragazzibarletta.html|titolo=Sito del Comune di Barletta - Biblioteca dei Ragazzi|accesso=29 aguste 2015|urlmorto=sì|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20160205233443/http://labibliotecadeiragazzibarletta.info/labibliotecadeiragazzibarletta.html|dataarchivio=5 febbrare 2016}}</ref>
Otre bibblioteche so:
* Bibblioteche de l'Archivije de State de Bare;<ref>{{Cita web|url=http://www.archiviodistatodibari.beniculturali.it/index.php?it/109/sezione-di-barletta|titolo=Sezione di Archivio di Stato di Barletta - Archivio di Stato di Bari|accesso=27 ottommre 2014|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20141027203211/http://www.archiviodistatodibari.beniculturali.it/index.php?it%2F109%2Fsezione-di-barletta|dataarchivio=27 ottommre 2014|urlmorto=sì}}</ref>
* Bibblioteche de l'Istitute sperimendale pe l'enologgije de Asti.<ref>{{Cita web|url=https://anagrafe.iccu.sbn.it/it/ricerca/dettaglio.html?codice_isil=IT-BA0072|titolo=Anagrafe delle Biblioteche Italiane - Biblioteca dell'Istituto sperimentale per l'enologia di Asti. Sezione di Barletta|accesso=7 novemmre 2020|dataarchivio=13 novemmre 2020|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20201113141345/https://anagrafe.iccu.sbn.it/it/ricerca/dettaglio.html?codice_isil=IT-BA0072|urlmorto=no}}</ref>
==== Scole ====
Jndr'à 'u territorie comunale stonne 18 [[scole de l'infanzie]], 15 [[scole primarie]], 6 [[Scole secondarie de prime grade jndr'à l'Itaglie|scole secondarie de I grade]], 10 [[Scole secondarie de seconde grade jndr'à l'Itaglie|scole secondarie de II grade]].<ref>{{Cita web|titolo=Elenco scuole|url=https://www.amministrazionicomunali.it/puglia/barletta/scuole|editore=amministrazionicomunali.it|accesso=5 novemmre 2020|dataarchivio=4 aguste 2021|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20210804202733/https://www.amministrazionicomunali.it/puglia/barletta/scuole|urlmorto=no}}</ref>
==== Università ====
* Ste 'a sede distaccate de l'[[Università de le Studie de Fogge]].<ref>{{Cita web|url=https://www.medicina.unifg.it/it/offerta-didattica/corsi-di-laurea-triennali/infermieristica-barletta|titolo=Polo Universitario Decentrato dell'Università degli Studi di Foggia - Dipartimenti di Area Medica|accesso=7 novemmre 2020|dataarchivio=7 sciugne 2017|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20170607140517/http://www.medicina.unifg.it/it/offerta-didattica/corsi-di-laurea-triennali/infermieristica-barletta|urlmorto=no}}</ref>
[[File:Busto di Federico II di Svevia.jpg|miniatura|Buste de [[Federiche II de Svevie]], stipate jndr'à 'u Castelle]]
==== Musèe ====
Le musèe prengepàle d'a cetate sò:
* [[Pinacoteche De Nittis]] ca ave 'a sede jndr'à 'u [[Palazze d'a Marra]], addò ste 'a collezione [[Gesèppe De Nittis|De Nittis]] e de le mostre temboranèe;
* [[Musèe civiche (Barlette)|Musèe civiche]] e pinacoteche addò 'a sede jè jndr'à 'u castelle cetadine;
* Musèe d'a [[Congattedrale de Sanda Marije Maggiore|Cattedrale]], ca a parte 'nu sbuènne de reperte cristiane de pregge e valore, stipe 'nu archivije de cchiù de dojemile pergamene e manoscritte, quacchedune ca resale a 'u IX sechele;
* Case-Musèe Cafiero, jè 'a residenze de l'anarchiche [[Carle Cafiero]], nate a Barlette;
* [[Antiquarium de Canne]],<ref>{{cita web|titolo=Sito ufficiale Antiquarium di Canne|url=https://musei.puglia.beniculturali.it/musei/antiquarium-canne-della-battaglia/|data=5 novembre 2020|accesso=5 novemmre 2020|dataarchivio=28 novemmre 2020|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20201128230830/https://musei.puglia.beniculturali.it/musei/antiquarium-canne-della-battaglia/|urlmorto=no}}</ref> 'u musèe jndr'à 'u site archeologgeche de [[Canne]], ca documende le 'nzediamiende umane jndr'à 'u territorie de epoche preistoreche, classeche, appule-greche e medievale. Ave pure 'na ricche collezzione de vase daune-peucezie appettate a disegne geometrece ca resalene a 'u IC sechele n.C., ca avènene da le sepolcrete de Canne;
* [[Tesore d'a basileche d'u Sande Sepolcre]], stipate jndr'à [[Basileche d'u Sande Sepolcre (Barlette)|basileche]] e ca tène oreficerie sacre, quacchedune ca avène probbie da 'a [[Palestine]];
* [[Chiesere de Sanda Marije de le Angele (Barlette)|Chiesere greche de Sanda Marije de le Angele]] ca ave jndre l'andiche [[iconostasi]], ca occupe totte 'a parete minore d'a chiesere.
=== Medie ===
==== Stambe ====
Jndr'à cetate stonne le sede de l'Editrice Rotas e d'a Penna Blu Edizioni.<ref>{{cita web|url=http://www.editricerotas.it/catalogo/index.php/contatti|titolo=Editrice Rotas a Barletta|accesso=28 ottommre 2020|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20160804021245/http://www.editricerotas.it/catalogo/index.php/contatti|dataarchivio=4 aguste 2016|urlmorto=sì}}</ref><ref>{{cita web|url=https://www.unilibro.it/libri/f/editore/la_penna_blu|titolo=Penna Blu Edizioni|accesso=28 ottommre 2020|dataarchivio=28 dicembre 2016|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20161228071112/http://www.unilibro.it/libri/f/editore/la_penna_blu|urlmorto=no}}</ref>
==== Radie ====
Le emittende radiofoneche prengepàle d'a cetate sò:
* Radie Centro Puglia;<ref>{{cita web|url=http://www.monitor-radiotv.com/phoenix/html/index.php?module=htmlpages&func=display&pid=54&print=1|titolo=Radio Centro Puglia - Sede|accesso=28 ottobre 2020|dataarchivio=15 sciugne 2021|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20210615041721/http://www.monitor-radiotv.com/phoenix/html/index.php?module=htmlpages&func=display&pid=54&print=1|urlmorto=no}}</ref>
* Radie Gamma;<ref>{{cita web|1=https://www.radio-gamma.it/|titolo=Radio Gamma - Sede|accesso=7 novemmre 2020|dataarchivio=21 decemmre 2019|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20191221124656/https://www.radio-gamma.it/|urlmorto=no}}</ref>
* Radie Studio 5<ref>{{cita web|1=https://regionepugliaradiotv.it/radio-studio-5/|titolo=Radio Studio 5 - Sede|accesso=28 ottobre 2020|dataarchivio=31 ottommre 2020|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20201031191116/https://regionepugliaradiotv.it/radio-studio-5/|urlmorto=no}}</ref>
==== Telavisione ====
Le emittende televisive prengepàle d'a cetate sò:
* [[Teleregione Color|Teleregione]]<ref>{{cita web|1=https://www.teleregionecolor.com/|titolo=Teleregione|accesso=28 ottobre 2020|dataarchivio=2 novemmre 2020|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20201102155828/http://www.teleregionecolor.com/|urlmorto=no}}</ref> (Pugghie, Basilicate, Molise, Lazie);
* Amica 9 TV;<ref>{{cita web|1=https://www.facebook.com/Amica9tv/|titolo=Amica 9 Tv|accesso=28 ottobre 2020|dataarchivio=25 masce 2019|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20190525174513/https://www.facebook.com/Amica9tv|urlmorto=no}}</ref> (Pugghie)
* Teleradio Studio 5;<ref>{{cita web|1=https://regionepugliaradiotv.it/|titolo=Tele Studio 5|accesso=28 ottommre 2020|dataarchivio=31 ottommre 2020|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20201031025139/https://regionepugliaradiotv.it/|urlmorto=no}}</ref> (Pugghie)
* TV Ofanto.<ref>{{cita web|1=https://regionepugliaradiotv.it/tv-ofanto/|titolo=TV Ofanto|accesso=28 ottobre 2020|dataarchivio=31 ottommre 2020|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20201031190006/https://regionepugliaradiotv.it/tv-ofanto/|urlmorto=no}}</ref> (Pugghie)
=== Cucine ===
'A gastronomije barlettane ave 'nu sbuènne de prodotte legate a andiche tradiziune contadine e marenare.<ref>{{cita web|url=http://www.aboutbat.com/i-prodotti-tipici,13/i-prodotti-tipici,56.html|titolo=Il sito che elenca i prodotti tipici dei comuni della Provincia di Barletta-Andria-Trani|accesso=29 aguste 2015|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20151011055935/http://www.aboutbat.com/i-prodotti-tipici,13/i-prodotti-tipici,56.html|dataarchivio=11 ottobre 2015|urlmorto=sì}}</ref> A parte a le [[carteddate]],<ref>{{cita web|url=http://www.barlettaviva.it/rubriche/puntate/le-cartellate/|titolo=Le cartellate, la ricetta barlettana|accesso=29 aguste 2015|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20150923182440/http://www.barlettaviva.it/rubriche/puntate/le-cartellate/|dataarchivio=23 settemmre 2015|urlmorto=sì}}</ref> tipeche recette pugghiese ca pure jndr'à tradizione barlettane avènene 'mbregnate de [[vincotte]] o miele.<ref>{{cita web|url=http://www.barlettaviva.it/rubriche/puntate/le-cartellate/|titolo=La mostarda. La ricetta barlettana|accesso=29 aguste 2015|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20150923182440/http://www.barlettaviva.it/rubriche/puntate/le-cartellate/|dataarchivio=23 settemmre 2015|urlmorto=sì}}</ref> Pure ca sò tepecamende fuggiane, pure aqquà se fanne le calzoncelle anghiute de mostarde:<ref>{{cita web|url=http://www.abarletta.it/guida-turistica/gastronomia/calzoncelli.html/|titolo=I calzoncelli.|accesso=29 aguste 2015|urlmorto=sì|urlarchivio=https://archive.today/20150829134655/http://www.abarletta.it/guida-turistica/gastronomia/calzoncelli.html|dataarchivio=29 aguste 2015}}</ref> 'a preparaziona lore jè parallele a quedde de le carteddate e 'nfatte se ne ause 'a stesse sfogghie de paste, tagghiate però facenne 'na forme rettangolare sus 'a quale avène mise 'a mostarde. 'U tagghie de paste avène pò piegate a doje, accussì da condenè 'a marmellate jndre. Apprisse 'a frezzelate se 'mbregnane le calzoncelle de vincotte.<ref>{{cita web|url=http://www.barlettaviva.it/rubriche/puntate/i-calzoncelli/|titolo=I calzoncelli. La ricetta barlettana|accesso=29 aguste 2015|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20150923182438/http://www.barlettaviva.it/rubriche/puntate/i-calzoncelli/|dataarchivio=23 settemmre 2015|urlmorto=sì}}</ref>
Le cambagne barlettane sò ricche de vignete e de ulivete, 'a produzione vinicole jè fatte pure da 'nu sacche de candine ca stonne sus a 'u territorie.<ref>{{cita web|url=https://www.vinit.net/vini/cantine/Puglia/Barletta+Andria+Trani/Barletta.html|titolo=Guida enogastronomica - Vinit|accesso=7 novemmre 2020|dataarchivio=4 aguste 2021|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20210804202737/https://www.vinit.net/vini/cantine/Puglia/Barletta+Andria+Trani/Barletta.html|urlmorto=no}}</ref>
== Sciugrafije antropeche ==
=== Urbanisteche ===
'U prime nuclèe urbane d'a cetate se sveluppò jndr'à l'accussì ditte ''pittagge Marsicane'', pò chiamate ''Sanda Marije de Episcopie'' da 'u nome d'a basileche cattedrale.<ref>{{Cita|Doronzo|p. 9|Doronzo II, 2005}}</ref> Tutte 'u cendre andiche nasce 'nguèdde a 'u mare e de le andiche mure e cresce atturne a 'u Duome. Sus a stu percorse, ca condinue idealmende a ovest verse Canose de Pugghie e spicce a est jndr'à 'u sagrate d'a Cattedrale de Sanda Marije Maggiore, iessene 'nu sbuènne de stritte ortogonale a jedde. 'U nuclèe cchiù andiche d'a cetate, de origgene medievale, se combronde cu quidde successive attraverse ttre strade de 'mbortanze primarie sie pu cendre storeche ca pe le collegamiende cu le cetate 'nzeccate:
* corse Garibaldi devende asse de collegamende pe Canose de Pugghie;
* corse Vittorie Emanuele devende asse de collegamende pe Margherite de Savoie e pu [[Gargane]];
* vie Cavour devende asse de collegamende pe Trane e Andrie.
Le percorse prengepàle de collegamende cu le otre cetate, fanne da asse direttore addò stonne le tipece isolate uettecendesche a scacchiere, ca se iacchiane pure jndr'à cetate de Trane e jndr'à 'u quartiere murattiane de Bare.
L'arrive d'a ferrovie jè 'na linèe de divisione precise cu 'a vanne novecendesche d'a cetate, ca non ge ave 'na conformazione morfologgeche ben restituibbele e ca iacchie 'u limite fiseche sue a sud jndr'à l'arèe destinate a l'edilizie de le Piane de Edilizie Economeche e Popolare, l'accussì dette [[zone 167]]. L'urteme piane regolatore generale approvate resale a 'u 1971.
'A relaizzazzione d'a variande a 'u PRG pe l'adeguamende a' legge reggionale n. 56/1980, adottate jndr'à 'u 2000 e approvate jndr'à 'u 2003 ha state 'mbortande.<ref>'A variande ha state approvate cu D.G.R. n. 564 d'u 17 abbrile 2006 {{cita web|url=http://barletta.territorioeambiente.it/strumenti-di-pianificazione-cat/p-r-g-variante-per-la-conformita-alla-lr-n-561980-art-55-marzo-2000/|titolo=P.R.G.: variante per la conformita' alla L.R. n. 56/1980, Art. 55 (marzo 2000)|accesso=5 settemmre 2015|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20150915041039/http://barletta.territorioeambiente.it/strumenti-di-pianificazione-cat/p-r-g-variante-per-la-conformita-alla-lr-n-561980-art-55-marzo-2000/|dataarchivio=15 settemmre 2015|urlmorto=sì}}</ref> 'Nu condrebbute cchiù recende jè fatte da 'a pubblecazione jndr'à 'u 2005 d'u ''Piane strateggeche territoriale de Barlette''. In accorde cu le linèe guide d'a Reggione Pugghie in materie urbanisteche, se ste face 'u Piane Urbanisteche Generale,<ref>{{cita web|url=http://www.comune.barletta.bt.it/retecivica/pianiurb/pug.htm|titolo=Settore Piani e Programmi Urbani - Piano Urbanistico Generale - P.U.G.|accesso=5 settemmre 2015|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20150923205932/http://www.comune.barletta.bt.it/retecivica/pianiurb/pug.htm|dataarchivio=23 settemmre 2015|urlmorto=sì}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.barlettaviva.it/notizie/piano-urbanistico-generale-bisogna-passare-dalle-parole-ai-fatti/|titolo=Piano Urbanistico Generale, «bisogna passare dalle parole ai fatti»|accesso=5 settemmre 2015|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20150906135945/http://www.barlettaviva.it/notizie/piano-urbanistico-generale-bisogna-passare-dalle-parole-ai-fatti/|dataarchivio=6 settemmre 2015|urlmorto=sì}}</ref> ca adda cangià 'u PRG vecchie.
=== Suddivisiune storeche ===
Jndr'à 'u [[1500|Cingheciende]] 'a cetate ere divise jndr'à ttre quartiere ca pigghiavane 'u nome de le chiesere prengepàle addò stavane e cioè, de Sanda Marije o Marsicane, d'u Sande Sepolcre e de le Sette Bue e de San Giacome o Borghe nuève.<ref>{{Cita|Santeramo|p. 7|Santerame, 2005}}</ref><ref>{{cita libro| Renato | Russo | Barletta nel '500. Al tempo della Disfida e della dominazione spagnola | 2003| Rotas | Barlette |pp=251-252}}</ref> A le tiembe d'a [[Borbone|dinastie borboneche]], 'mbrà 'u 1815 e 'u 1859, 'a cetate ere divise jndr'à sei quartiere, quidde de Sand'Andrèe, de le Teatine, de l'ex convende de le Celestine, d'u convende de San Giuanne de Die e de le Minore Convenduale e 'u Gran Quartiere d'u Carmine, cu tanda otre portede accesse, e cioé Porte San Leonarde, avenènne da Trane, Porte Croce, vecine a' basileche d'u Sande Sepolcre, Porta Nove, a 'u 'ngrocie cu quedde ca osce a die jè chiazze Aldo Moro, Porta Napule, sus a corse Vittorie Emanuele verse Margherite de Savoie, Porte Reale, ca 'nzieme a Porte Marine ere l'accesse da mare.<ref>{{Cita|Russo|p. 190|Russo, 2004}}</ref>
=== Suddivisiune amministrative ===
[[File:Barletta - Suddivisione Amministrativa.jpg|miniatura|Suddivisione jndr'à le cercoscriziune amministrative]]
'U Comune se devide, osce a die, jndr'à ttre cercoscriziune de decendramende.<ref>{{cita web|url=https://www.comune.barletta.bt.it/retecivica/istituzioni/circ.htm|titolo=Decentramento amministrativo in Circoscrizioni del Comune di Barletta|accesso=8 novembre 2020|4=|dataarchivio=23 settemmre 2015|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20150923205921/http://www.comune.barletta.bt.it/retecivica/istituzioni/circ.htm|urlmorto=no}}</ref><ref>{{cita web|url=https://www.comune.barletta.bt.it/retecivica/servist/regolam/tucc06.pdf|titolo=Testo unico del regolamento delle elezioni e del regolamento di funzionamento dei consigli di circoscrizione|accesso=8 novembre 2020|dataarchivio=6 marze 2016|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20160306053400/http://www.comune.barletta.bt.it/retecivica/servist/regolam/tucc06.pdf|urlmorto=no}}</ref>
{| class="wikitable" style="text-align:center;"
! Cercoscrizione!! Nome
|-
| I || Sanda Marije
|-
| II || San Giacome - Settefrate
|-
| III || Borgoville - Pataline
|-
|}
Le cercoscreziune amministrative corresponnene a le tre quartiere de Sanda Marije, ca tène 'u cendre storeche, San Giacome-Settefrate, addò se iacchie 'a vanne occidendale d'a cetate ca ste 'mbrà 'a ferrovie e 'u mare e Borgoville-Patalini, ca in precedenze erene doje quartiere diverse e ca tène totte 'a vanne meridionale d'a cetate a sud d'a ferrovie, ca se spenge verse [[Andrie]] e [[Canose de Pugghie]]. 'A cetate jndr'à l'urteme anne ave subbite 'n'espenzione urbane 'mbortande, ca ave carresciate a' ccrejazzione de 'nu quartiere nuève, a zone 167.<ref>{{Cita web|url=http://www.comune.barletta.bt.it/retecivica/urbanistica/ind167.htm|titolo=Comune di Barletta - Settore Urbanistica|accesso=27 ottobre 2014|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20150625031416/http://www.comune.barletta.bt.it/retecivica/urbanistica/ind167.htm|dataarchivio=25 sciugne 2015|urlmorto=sì}}</ref>
=== Fraziune ===
[[File:Torre_Ofanto.jpg|miniatura|Torre Ofande, vecine a' Fiumare]]
* [[Fiumare (Barlette)|Fiumare]] o 'A Fiumare,<ref name="portaleabruzzo">{{cita web|url=https://www.portaleabruzzo.com/puglia/21-barletta/mappa/|titolo=Elenco frazioni in ordine di distanza dal comune di Barletta|accesso=7 novemmre 2020|dataarchivio=4 aguste 2021|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20210804202733/https://www.portaleabruzzo.com/puglia/21-barletta/mappa/|urlmorto=no}}</ref> seconde l'ause locale, se iacchie a {{M|10|u=km}} a nord-ovest da 'u cendre cetadine, sus 'a rive destre a' foce d'u jume [[Ofande]]. 'U comblesse residenziale fatte jndr'à le anne sessande conde 50 crestiàne.<ref>{{cita web|url=http://italia.indettaglio.it/ita/puglia/barlettaandriatrani_barletta_fiumara.html|titolo=Italia in Dettaglio - Dati su Fiumara|3=7 novemmre 2020|dataarchivio=8 ottommre 2015|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20151008160303/http://italia.indettaglio.it/ita/puglia/barlettaandriatrani_barletta_fiumara.html|urlmorto=no}}</ref> 'A frazione ospite l'andiche torre costiere d'avvistamende [[Fiumare (Barlette)#Torre Ofande|torre Ofande]], 'nzippate jdr'à 'u 1568.<ref>{{cita web|url=https://intothelandscape.wordpress.com/2012/11/05/torre-ofanto-barletta-lungo-lofanto4/|titolo=Torre Ofanto|accesso=8 settemmre 2015|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20200128011429/https://intothelandscape.wordpress.com/2012/11/05/torre-ofanto-barletta-lungo-lofanto4/|dataarchivio=28 scennare 2020|urlmorto=sì}}</ref>
* [[Montaltine]]<ref name="portaleabruzzo"/> se iacchie sus a 'na colline jndr'à le cambagne barlettane a {{M|5|u=km}} da 'u cendre cetadine.<ref>{{cita web|url=http://www.resitalica.it/nav/ne_frazione.asp?id=5059|titolo=Dati su Montaltino|accesso=8 settemmre 2015|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20160306070417/http://www.resitalica.it/nav/ne_frazione.asp?id=5059|dataarchivio=6 marze 2016|urlmorto=sì}}</ref> Apprime apparteneve a le accussìditte "sei casale de Barlette".<ref>{{cita web|url=http://bat.ilquotidianoitaliano.it/dalla-provincia/2013/02/news/barletta-caso-montaltino-la-nota-delling-carpagnano-%C2%ABintrecci-tra-famelici-imprenditori-e-politicanti-da-quattro-soldi%C2%BB-22300.html/|titolo=Barletta, caso Montaltino.|accesso=8 settemmre 2015|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20150912215213/http://bat.ilquotidianoitaliano.it/dalla-provincia/2013/02/news/barletta-caso-montaltino-la-nota-delling-carpagnano-%C2%ABintrecci-tra-famelici-imprenditori-e-politicanti-da-quattro-soldi%C2%BB-22300.html/|dataarchivio=12 settemmre 2015|urlmorto=sì}}</ref> Osce a die jè 'nu villagge piccele addò stonne 64 crestiàne.<ref>{{cita web|url=http://italia.indettaglio.it/ita/puglia/barlettaandriatrani_barletta_montaltino.html|titolo=Italia in Dettaglio - Dati su Montaltino|accesso=7 novemmre 2020|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20151006200020/http://italia.indettaglio.it/ita/puglia/barlettaandriatrani_barletta_montaltino.html|dataarchivio=6 ottommre 2015|urlmorto=sì}}</ref>
==== Otre località d'u territorie ====
* [[Canne]]<ref name="portaleabruzzo"/> ste a {{M|7|u=km}} da 'u cendre cetadine e se iacchie a 54 metre sus a 'u levèlle d'u mare, sus a 'n'alture vecine a 'u jume Ofande, lundane {{M|9|u=km}} da le coste d'u [[mare Adriateche]]. Famose pa battagghie 'mbrà Romane e Cartaggenise, osce a die presse l'Antiquarium de Canne d'a Battagghie stonne stipate reste archeologgece de granne inderesse ca resalene a' distruziona soje.<ref>{{cita web|url=http://www.comune.barletta.bt.it/retecivica/avvisi08/canne08_def.html|titolo=Sito del Comune di Barletta - Canne della Battaglia|accesso=29 aguste 2015|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20150923205835/http://www.comune.barletta.bt.it/retecivica/avvisi08/canne08_def.html|dataarchivio=23 settemmre 2015|urlmorto=sì}}</ref> Vecine a Canne d'a Battagghie ste 'u sanduarie de [[Ruggere de Canne|San Ruggere]] e 'a [[Stazione de Canne d'a Battagghie|stazione]], a servizie d'u site archeologgeche.
== Economije ==
L'economije barlettane jè legate soprattutte a' produzione agricole e 'ndustriale. Le coltivaziune cchiù ausate sò chidde derivande da [[vignete]] e [[ulivete]], resultanne cendre vinicole de 'mbortanze nazionale, grazie pure a' presenze d'a candine sociale e de diverse stabbilemiende enologgece.<ref>{{cita web|url=http://www.cantinabarletta.it/cantina.html|titolo=Cantina Sociale di Barletta|accesso=5 settemmre 2015|urlmorto=sì|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20150912110229/http://www.cantinabarletta.it/cantina.html|dataarchivio=12 settemmre 2015}}</ref><ref>{{cita web|url=http://cantinedellabardulia.it/cantina-2/|titolo=Cantine della Bardulia|accesso=5 settemmre 2015|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20160313070108/http://cantinedellabardulia.it/cantina-2/|dataarchivio=13 màrze 2016|urlmorto=sì}}</ref> L'apparate manifatturiere jè sveluppate, cu 'na bella presenze de 'mbrese ca appartenene a 'u settore tessile, abbigliamende e calzaturiere, ca jndr'à le urteme quarand'anne, ave determinate 'a formazione de 'nu distrette produttive stennute su totte 'a provinge.<ref>{{cita web|url=http://www.provincia.bt.it/Portals/0/Images/Settore%206/politiche%20del%20lavoro/News%20Angela/Il-distretto-industriale-di-Barletta-e-la-crisi-globale-definitivo-.pdf|titolo=Il distretto industriale di Barletta e la crisi globale|accesso=5 settemmre 2015|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20160305173602/http://www.provincia.bt.it/Portals/0/Images/Settore%206/politiche%20del%20lavoro/News%20Angela/Il-distretto-industriale-di-Barletta-e-la-crisi-globale-definitivo-.pdf|dataarchivio=5 màrze 2016|urlmorto=sì}}</ref> 'U settore chimeche riveste 'nu ruole 'mbortande grazie a' presenze d'u cemendificie d'a [[Buzzi Unicem]], ca opere a levèlle nazionale, e d'a Timac Agro, ca appartene a 'u Gruppe Roullier, specializzate jndr'à produzione de fertilizzande agricole.<ref name="Ceci p.328">{{Cita|Ceci, Mascolo|p. 328|Ceci, Mascolo, 1986}}</ref>
=== Agricolture ===
[[File:Vigneto a tendone in agro di Barletta.JPG|miniatura|Vignete a tendone in agre de Barlette]]
A 'u 'nderne de l'economije barlettane 'nu ruole 'mbortande jè da sembre quidde de l'agricolture, sie pe quidde ca reguarde 'a produzione dirette sie pe le attivitate legate. Sta forme de economije e de fatìe supere le confine cetadine: jè 'nfatte frequende acchià ìnu sbuenne de terrene de probbietà de agricolture barlettane jndr'à le cambagne de [[Trinitapoli]], de [[San Ferdinande de Pugghie]] e jndr'à le comune d'a [[Capitanate]]. L'agricolture barlettane se base sus a l'accoppiate fatte da granne probbietarie terriere e manodopere de bracciande agricole ca, aqquà, cumme jndr'à 'u reste d'a Pugghie, da 'a fine d'u XX sechele sembre cchiù frequendemende jè fatte da cetadine [[extracomunitarie]].<ref>{{cita web|url=http://www.retepariopportunita.it/Rete_Pari_Opportunita/UserFiles/Regione_Puglia/stralci_psr_puglia_2007-13.pdf|titolo=Date Reggione Pugghie ca resale a 'u 19 màrze 2007|accesso=29 aguste 2015|urlmorto=sì|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20150924090314/http://www.retepariopportunita.it/Rete_Pari_Opportunita/UserFiles/Regione_Puglia/stralci_psr_puglia_2007-13.pdf|dataarchivio=24 settemmre 2015}}</ref>
Une de le mumende 'mbortane pe l'agricolture locale jè quidde d'a determinazione de le salarie e de l'ingagge de le vrazzande, ca se tènene angore osce a die jndr'à chiazze Aldo Moro. Rumane, frequende, l'ause locale de l'andiche nome d'a chiazze, chiamate apprime, chiazze Roma.<ref>{{Cita|Ceci, Mascolo|pp. 64-67|Ceci, Mascolo, 1986}}</ref>
Le coltivaziune cchiù diffuse jndr'à 'u territorie sò 'a [[Vitis|vite]], cu le tipece [[Tendone (viticolture)|rendune]],<ref>{{Cita|Ceci, Mascolo|p. 275|Ceci, Mascolo, 1986}}</ref> da 'a quale se fanne vine [[Denominazione de origgene condrollate|DOC]] preggiate,<ref>istituite cu decrete d'u 1º sciugne 1977, [[Gazzette Ufficiale d'a Repubbleche Tagliàne|Gazzette Ufficiale]] d'u 12 ottommre 1977, numere 278</ref> l'[[Olea europaea|ulive]], da addò se face 'u tipeche [[Uegghie de alìe|uegghie extravergine d'alìe]], e le [[Frutticulture|arvule da frutte]].
=== 'Ndustrie ===
[[File:Cementeria di Barletta 01.JPG|miniatura|destra|Cemenderie de Barlette da sus]]
Partenne da 'u Noveciende l'industrie ave avute 'nu ruole 'mbortande e condraddittorie jndr'à l'evoluzione economeche d'a cetate. Ce da 'na vanne ha state 'nfatte sede de 'nu sbuènne de fabbreche attive jndr'à settore diverse a levèlle nazionale, da l'otre probbie quacchedune de lore ave subbite 'nu vere e probbie tracolle finanziarie ca le ave carresciate a fallì. Resultane sus a 'u territorie comunale {{formatnum:2148}} attivitate 'ndustriale cu {{formatnum:9747}} addette pare a 'u 41,06% d'a forze lavore occupate.<ref name="dett" />
'Mbrà le stabbilemiende cchiù 'mbortande d'u XX sechele pò fallite, stonne:
* [[Montecatini (aziende)|Montecatini]], aziende chimeche ca apprisse 'na crise profonne jndr'à 'u 1966 trasìe a fà parte d'u gruppe [[Montecatini Edison]];
* Distillerie Italiane, addò se ste requalifeche l'arèe territoriale, cu 'a ccrejazone de 'n'orte botaneche, de 'nu cendre pe le vicchie,<ref>{{cita web|url=http://www.comune.barletta.bt.it/retecivica/avvisi08/bon_distill.html|titolo=Avviso comunale sulla bonifica dell'area|accesso=29 aguste 2015|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20150923205833/http://www.comune.barletta.bt.it/retecivica/avvisi08/bon_distill.html|dataarchivio=23 settemmre 2015|urlmorto=sì}}</ref> d'u distaccamende provingiale d'a Protezione civile dìa Reggione Pugghie e de le uffice amministrative d'u Comande provingiale de le Vigile d'u Fuèche;<ref>{{cita web
|url=https://www.barlettaviva.it/notizie/comincia-una-nuova-vita-per-l-orto-botanico-di-barletta/
|titolo=Accumenze 'na vita nove pe l'orte botaneche de Barlette
|accesso=17 luglie 2020
|data=5 novemmre 2020
|dataarchivio=18 luglie 2020
|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20200718095211/https://www.barlettaviva.it/notizie/comincia-una-nuova-vita-per-l-orto-botanico-di-barletta/
|urlmorto=no
}}</ref>
* Cartiera Mediterranea, oramaje fallite e degradate e abbandunate.<ref>{{cita web|url=http://www.barlettaviva.it/notizie/conclusa-la-bonifica-da-amianto-all-ex-cartiera/|titolo=Conclusa la bonifica da amianto all'ex cartiera|accesso=6 settemmre 2015|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20150923182340/http://www.barlettaviva.it/notizie/conclusa-la-bonifica-da-amianto-all-ex-cartiera/|dataarchivio=23 settemmre 2015|urlmorto=sì}}</ref>
Le cchiù granne industrie attive jndr'à cetate 'nderessane 'u settore chimeche e de le [[materiale da costruzione]], facenne 'n'imbortande funzione occupazionale e produttive:
* 'A Cemenderie de Barlette, ca jè d'u gruppe Buzzi Unicem, funnate 'u 17 febbrare 1912;<ref name="Ceci p.328"/>
* 'A Timac Agro Italia, ca fatìe jndr'à 'u settore de le congime e de le fertilizzande.
Totte e doje le aziende stonne 'mblicate jndr'à 'nu case pe le possibbele emissiune inguinande jndr'à l'atmosfere.<ref>{{cita web|url=http://www.barlettanews.it/i-dati-preoccupano-buzzi-unicem-tra-le-120-industrie-piu-inquinanti-ditalia/|titolo=I dati preoccupano: Buzzi Unicem tra le 120 industrie più inquinanti d'Italia|accesso=5 settemmre 2015|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20160304102517/http://www.barlettanews.it/i-dati-preoccupano-buzzi-unicem-tra-le-120-industrie-piu-inquinanti-ditalia/|dataarchivio=4 màrze 2016|urlmorto=sì}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.barlettaviva.it/notizie/operazione-aria-pulita-bat-chiede-un-incontro-con-le-istituzioni/|titolo="Operazione aria pulita BAT" chiede un incontro con le Istituzioni|accesso=5 settemmre 2015|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20150920025633/http://www.barlettaviva.it/notizie/operazione-aria-pulita-bat-chiede-un-incontro-con-le-istituzioni/|dataarchivio=20 settemmre 2015|urlmorto=sì}}</ref><ref>{{cita web|url=https://www.pugliareporter.com/2017/11/12/pm10-barletta-supera-taranto-inquinamento-mortalita-aborti-spontanei-aumento/|titolo=PM10, Barletta supera Taranto in inquinamento. Mortalità e aborti spontanei in aumento|data=12 novemmre 2017|accesso=2 novembre 2020|dataarchivio=9 novemmre 2020|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20201109130823/https://www.pugliareporter.com/2017/11/12/pm10-barletta-supera-taranto-inquinamento-mortalita-aborti-spontanei-aumento/|urlmorto=no}}</ref><ref>{{cita web|url=https://www.barlettalive.it/news/cronaca/765515/monitoraggio-ambientale-e-rifiuti-zero-incontro-forum-salute-e-ambiente-col-sindaco|titolo=Monitoraggio ambientale e Rifiuti zero, incontro Forum Salute e Ambiente col sindaco|data=7 novemmre 2018|accesso=2 novemmre 2020|dataarchivio=8 novemmre 2020|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20201108113910/https://www.barlettalive.it/news/cronaca/765515/monitoraggio-ambientale-e-rifiuti-zero-incontro-forum-salute-e-ambiente-col-sindaco|urlmorto=no}}</ref> Apprisse 'a crise d'u settore tessile-calzaturiere, ca da le anne ottande 'nderesse jndr'à 'nu mode sembre cchiù forte l'economije locale,<ref>{{cita web|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2004/12/09/calzaturiero-piena-crisi-siamo-pronti-alla-rivolta.html|titolo=La crisi del settore tessile-calzaturiero su ''La Repubblica''|accesso=29 aguste 2015|dataarchivio=4 màrze 2016|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20160304140339/http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2004/12/09/calzaturiero-piena-crisi-siamo-pronti-alla-rivolta.html|urlmorto=no}}</ref> da le anne dojemile quidde de l'abbigliamende ste vive 'nu mumende de crescite forte, cu marchie famose jndr'à totte l'Itaglie.<ref>{{cita web|url=http://www.barlettaviva.it/notizie/barletta-l-eccellenza-barlettana-alla-conquista-della-moda-italiana/|titolo=Barletta, l'eccellenza barlettana alla conquista della moda italiana|accesso=29 aguste 2015|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20150923182336/http://www.barlettaviva.it/notizie/barletta-l-eccellenza-barlettana-alla-conquista-della-moda-italiana/|dataarchivio=23 settemmre 2015|urlmorto=sì}}</ref>
[[File:Colazione in giardino.jpg|miniatura|destra|''Colazione in giardino'' de Gesèppe De Nittis, stipate jndr'à Pinacoteche De Nittis]]
=== Servizie ===
Le servizie avènene garandite da 2 006 attivitate ca dichiarane 3 939 addette pare a 'u 16,59% d'a [[Tasse de attivitate|forze lavore]] occupate, otre 1 348 attivitate de servizie cu 5 111 addette pare a 'u 21,53% d'a forze lavore occupate e 167 attivitate amministrative cu 4 943 addette pare a 'u 20,82% d'a forze lavore occupate.<ref name="dett" />
=== Turisme ===
Jndr'à 'u 2005 'a cetate ave avute 'u recanuscimende de "cetate d'arte".<ref>{{cita web|url=http://www.comune.barletta.bt.it/retecivica/magazine/05-10/4.pdf|titolo=Sito del Comune di Barletta - "Barletta è città d'arte"|accesso=29 aguste 2015|dataarchivio=23 settemmre 2015|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20150923205928/http://www.comune.barletta.bt.it/retecivica/magazine/05-10/4.pdf|urlmorto=no}}</ref> Da le anne dojemile 'u turisme culturale ave rappresendate 'nu settore in forte espanzione sus a 'u territorie,<ref>{{cita web|url=http://www.archeobarletta.it/sito/index.php?option=com_content&view=article&id=17:presentazione-qcultura-e-turismo&catid=6:archivio-news&Itemid=20|titolo=Sito dell'Archeoclub d'Italia, sede di Barletta - Cultura del turismo|accesso=29 aguste 2015|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20150923173018/http://www.archeobarletta.it/sito/index.php?option=com_content&view=article&id=17:presentazione-qcultura-e-turismo&catid=6:archivio-news&Itemid=20|dataarchivio=23 settemmre 2015|urlmorto=sì}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.comune.barletta.bt.it/retecivica/avvisi09/inc_tur0903.html|titolo=Sito del Comune di Barletta - Corso di formazione "Cultura del turismo"|accesso=29 aguste 2015|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20150923205848/http://www.comune.barletta.bt.it/retecivica/avvisi09/inc_tur0903.html|dataarchivio=23 settemmre 2015|urlmorto=sì}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.comune.barletta.bt.it/retecivica/avvisi09/cul_tur_fine.html|titolo=Sito del Comune di Barletta - Concluso il progetto di formazione "Cultura del turismo"|accesso=29 aguste 2015|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20150923205846/http://www.comune.barletta.bt.it/retecivica/avvisi09/cul_tur_fine.html|dataarchivio=23 settemmre 2015|urlmorto=sì}}</ref> pure grazie a l'aperture d'a mostre permanende d'a collezzione DE Nittis stipate jndr'à Pinacoteche.<ref>{{cita web|url=http://www.barlettamusei.it/news/mostra_dono_citta.pdf|titolo=La Collezione De Nittis: un dono alla città|accesso=8 settembre 2015|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20150908235406/http://www.barlettamusei.it/news/mostra_dono_citta.pdf|dataarchivio=8 settemmre 2015|urlmorto=sì}}</ref>
== 'Nfrastrutture e carresciamiende ==
=== Strade ===
[[File:Barletta - Territorio strade.jpg|miniatura|Planimetrie stradale d'u territorie vecine a' cetate]]
'A cetate jè crocevie 'mbrà le strade d'u litorale adriateche e chidde ca carresciane verse l'endroterre appule-lucane, pò se iacchie vecine a une de le cchiù 'mbortande node autostradale d'u [[Mezzoggiorne (Itaglie)|Mezzoggiorne]]: l'indersezione 'mbrà l'[[Autostrade A14 (Itaglie)|autostrade A14]] [[Bologne]]-[[Tarde]] e l'[[Autostrade A16 (Itaglie)|autostrade A16]] [[Bapule]]-[[Canose de Pugghie|Canose]]. A sud d'a cetate corre 'a [[strade statale A16 Adriateche]], ca jndr'à 'u stuèzze territoriale de Barlette face da tangenziale jndr'à cetate, collegannele cu [[Bare]] e [[Fogge]]. Da aqquà ave pure inizie 'a [[strade statale 93 Appule Lucane]] ca, correnne quase parallelamende a 'u jume [[Ofande]]m arrive 'mbonde a [[Putenze (Itaglie)|Putenze]].<ref>{{cita web | titolo = Mappa del comune di Barletta | url = http://www.geoplan.it/mappe-cartine/mappa-comune-barletta-BT.htm | accesso = 5 settemmre 2015 | editore = Geoplan | urlarchivio = https://archive.is/20150523193743/http://www.geoplan.it/mappe-cartine/mappa-comune-lodi-LO.htm | dataarchivio = 23 masce 2015 | urlmorto = sì }}</ref>
=== Ferrovie ===
[[File:Barletta - nodo ferroviario.jpg|miniatura|Linèe ferroviarie ca passane pu node de Barlette. In evidenze le staziune prengepàle]]
'A [[stazione de Barlette]] jè 'nu node ferroviarie d'a Pugghie, ca se iacchie longhe 'a linèe [[Ferrovie Adriateche|Adriateche]], addò arrivane 'a [[ferrovie Bare-Barlette]], gestite da [[Ferrotramviaria]] ca arrepigghie 'u percorse d'apprime d'a [[Tranvie Bare-Barlette|tranvie a vapore]],<ref>{{cita web|url=http://iltaccodibacco.it/puglia/eventi/93139.html|titolo=Presentazione del libro "Dalla tramvia Bari-Barletta alle Ferrovie del Nord Barese"|accesso=5 settemmre 2015|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20160304094457/http://iltaccodibacco.it/puglia/eventi/93139.html|dataarchivio=4 màrze 2016|urlmorto=sì}}</ref> e 'a [[ferrovie Barlette-Spinazzole]]. 'A cetate jè servite pure da 'a [[stazione de Barlette Scale]], ca jè d'a linèe de Ferrotramviaria.
'A stazione de Canne d'a Battagghie jè 'na fermate a servizie d'u site archeologgeche de [[Canne d'a Battagghie]] ca ste sembre sus 'a linèe [[Ferrovie Barlette-Spinazzole|Barlette-Spinazzole]].<ref>{{cita web|titolo=Canne della Battaglia, il sondaggio sul futuro della storica tratta Barletta-Spinazzola|url=https://www.barlettaviva.it/notizie/canne-della-battaglia-il-sondaggio-sul-futuro-della-storica-tratta-barletta-spinazzola/|data=1 marzo 2020|accesso=30 ottobre 2020|editore=Barlettaviva|urlmorto=no|dataarchivio=17 scennare 2021|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20210117124854/https://www.barlettaviva.it/notizie/canne-della-battaglia-il-sondaggio-sul-futuro-della-storica-tratta-barletta-spinazzola/}}</ref> In passate 'a stazione cendrale ere collegate cu 'a stazione de Barlette Marittime, attraverse 'nu raccorde luate jndr'à 'u 1982.<ref>{{cita web|titolo=Mappa del comune di Barletta|url=http://www.lestradeferrate.it/mono22a.htm|accesso=5 settemmre 2015|editore=Lestradeferrate|urlmorto=no|dataarchivio=2 settemmre 2015|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20150902183140/http://www.lestradeferrate.it/mono22a.htm}}</ref>
=== Puèrte ===
[[File:Porto di Barletta - Darsena Pescatori 01.JPG|miniatura|'U Puèrte: 'a "darsene de le pescature"]]
'U [[Puèrte de Barlette|puèrte]] ospite 'u traffece 'ndustriale e traghettuale pe servizie passeggere.<ref>{{cita web|url=http://www.comune.barletta.bt.it/retecivica/avvisi09/att_ferry.pdf|titolo=Autorità Portuale del Levante - Piano Operativo Triennale|accesso=5 settemmre 2015|dataarchivio=23 settembre 2015|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20150923205841/http://www.comune.barletta.bt.it/retecivica/avvisi09/att_ferry.pdf|urlmorto=no}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.comune.barletta.bt.it/retecivica/avvisi09/att_ferry.pdf|titolo=Sito del Comune di Barletta - Porto di Barletta: attivazione di un collegamento ferry con l'Albania|accesso=5 settembre 2015|dataarchivio=23 settemmre 2015|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20150923205841/http://www.comune.barletta.bt.it/retecivica/avvisi09/att_ferry.pdf|urlmorto=no}}</ref> Se tratte de 'nu puèrte cu bacine artificiale, limitate da doje mole asimmetrece, une de levande non operative, ca ospite 'u [[Trabucche (pesche)|trabucche]] e 'a [[darsene]] de le pescature, e l'otre de ponende articolate jndr'à quattre otre vrazze, sus a le quale se fanne tutte le attivitate portuale.<ref>{{cita web|url=http://www.aplevante.org/porti/statistiche|titolo=Autorità Portuale del Levante - Dati relativi al traffico merci.|3=29 aguste 2015|urlmorto=sì|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20150923172633/http://www.aplevante.org/porti/statistiche|dataarchivio=23 settemmre 2015}}</ref>
Le attivatate commerciale sò legate a l'[[Saliune|industrie d'u sale]] de [[Margherite de Savoie (Itaglie)|Margherite de Savoie]], jndr'à seconna metà d'u XX sechele ave carresciate a' realizzazione de 'nu 'mbiande de carresciamende terre-mare [[Carresciamende a fune|a fune]],<ref>{{cita libro| Touring club italiano | Guide d'Italia - Puglia | 2008| Touring Editore|p=202}}</ref> ca avera diminuì le tiembe de spedizione evitanne 'u carresciamende sus 'a gomme. Jndr'à 'u 1955 ha state inaugurate 'a [[telefereche de Barlette]], longhe cchiù o mene {{M|13|u=km}},<ref>{{cita web|url=http://araldicabarlettana.ilcannocchiale.it/2007/07/07/1955_la_teleferica_margherita.html|titolo=Araldica barlettana - 1955: La teleferica Margherita di Savoia - Barletta per il trasporto del sale.|accesso=21 sciugne 2011|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20150610002135/http://araldicabarlettana.ilcannocchiale.it/2007/07/07/1955_la_teleferica_margherita.html|dataarchivio=10 sciugne 2015|urlmorto=sì}}</ref> me le coste ierte assaije d'a manutenzione onne purtate a' chiusure jndr'à 'u 1981<ref>{{cita web|url=http://www.hieracon.it/Storia/A01-saline.php|titolo=Cenni storici sulle Saline|accesso=31 aguste 2015|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20150924030046/http://www.hieracon.it/Storia/A01-saline.php|dataarchivio=24 settemmre 2015|urlmorto=sì}}</ref> e scettate 'nderre jndr'à le [[anne 2000]].<ref>{{Cita libro|Renato | Russo | Barletta, la storia | Barlette | Rotas | 2004|p=256}}</ref>
=== Mobbilità urbane ===
'A cetate ave 'na rezze urbane de carresciamende pubbleche gestite da 'a suggettate "Autolinee Scoppio".<ref>{{cita web|url=http://www.comune.barletta.bt.it/retecivica/info/traspub/|titolo=Trasporto pubblico urbano - città di Barletta|accesso=29 aguste 2015|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20150923205917/http://www.comune.barletta.bt.it/retecivica/info/traspub/|dataarchivio=23 settemmre 2015|urlmorto=sì}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.comune.barletta.bt.it/retecivica/info/traspub/est15/EST15.pdf|titolo=Trasporto Pubblico Urbano - Città di Barletta|accesso=5 settemmre 2015|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20150923205918/http://www.comune.barletta.bt.it/retecivica/info/traspub/est15/EST15.pdf|dataarchivio=23 settemmre 2015|urlmorto=sì}}</ref> Le collegamiende fore da 'a cetate avènene fatte da l'aziende locale de carresciamende provingiale [[STP Bari|STP]]; pò jndr'à cetate ste 'u capelinèe de une de le linèe sus 'a gomme de le [[Ferrovie d'u Gargane]]. 'U carresciamende pubbleche locale ave pure 'nu servizie [[taxi]].
== Amministrazione ==
{{'Ndruche pure|Sinnace de Barlette}}
'A storie amministrative d'u comune da l'istituzione d'a Repubbleche tagliàne a osce a die, pò essere divise jndr'à doje fase: pe le prime cinguand'anne se onne cangiate sembre sinnace d'a Democrazia Cristiana, pò jndr'à l'urteme vendennie 'a cetate ha state amministrate soprattutte da sinnace de sinistre o di cendre-sinistre.<ref>{{cita web|1=https://www.barlettaviva.it/notizie/storia-politica-sindaci-di-barletta-dal-90-ad-oggi/|titolo=Storia politica: sindaci di Barletta dal ’90 ad oggi|data=1º febbrare 2013|accesso=31 ottommre 2020|dataarchivio=4 aguste 2021|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20210804202734/https://www.barlettaviva.it/notizie/storia-politica-sindaci-di-barletta-dal-90-ad-oggi/|urlmorto=no}}</ref>
Jndr'à 'u seconde deopeuerre, une de le teme cchiù sendute d'a popolazzione ha state 'a costituzione de 'na [[Provinge (Itaglie)|provinge autonome]] da quedde de [[provinge de Bare|Bare]]. Apprisse a 'na longhe mobbilitazzione popolare, cu 'a legge 148/2004 de l'11 sciugne 2004 ha state istituite 'a [[provinge de Barlette-Andrie-Trane]],<ref>{{Cita|Russo|p. 289|Russo, 2004}}</ref> pò idendificate cu 'u [[decrete d'u Presidende d'a Repubbleche]] n. 133 d'u 15 febbrare 2006, cu 'a siglie "BT".
'U comune face parte d'u [[parche naturale reggionale Jume Ofande]], addò 'u gestore jè 'a Provinge de Barlette-Andrie-Trane.<ref>{{cita web|1=http://www.parks.it/parco.fiume.ofanto/|titolo=Sito ufficiale del Parco Naturale Fiume Ofanto|3=|accesso=31 ottobre 2020|dataarchivio=6 aguste 2019|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20190806212815/http://www.parks.it/parco.fiume.ofanto/|urlmorto=no}}</ref>
=== Consolate ===
* [[Malte]]<ref>{{cita web|url=http://www.lagazzettadelmezzogiorno.it/homepage/ecco-il-nuovo-corpo-consolare-di-puglia-basilicata-e-molise-no304108/|titolo=Ecco il nuovo corpo consolare di Puglia, Basilicata e Molise|giornale=La Gazzetta del Mezzogiorno|accesso=23 sciugne 2011|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20141025140951/http://www.lagazzettadelmezzogiorno.it/homepage/ecco-il-nuovo-corpo-consolare-di-puglia-basilicata-e-molise-no304108/|dataarchivio=25 ottommre 2014|urlmorto=sì}}</ref>
=== Gemellagge ===
Barlette jè gemellate cu:
* {{Gemellagge|Montenegro|Castelnuève de Cattare|1969}}<ref>{{Cita news|titolo=Martedì il gemellaggio fra Barletta e Herceg Novi|pubblicazione=La Gazzetta del Mezzogiorno|giorno=18|mese=settemmre|anno=1969|pagina=19}}"'A cerimonie de gemellagge se face jndr'à matine de martedì 23 presse 'u Municipie de Herceg Novi"</ref><ref>{{Cita news|titolo=Tra Barletta ed Herceg Novi intensi scambi commerciali e turistici all'insegna dell'amicizia internazionale e dei vincoli di fratellanza che legano le due città dell'Adriatico dal settembre del 1969, data del gemellaggio;|pubblicazione=La Gazzetta del Mezzogiorno|giorno=18|mese=masce|anno=1977|pagina=17}}</ref><ref>{{cita web|1=http://www.comune.barletta.bt.it/retecivica/avvisi10/gemellaggi.html|titolo=Sito del Comune - Gemellaggi ed opportunità|accesso=29 aguste 2015|dataarchivio=5 marzo 2016|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20160305052041/http://www.comune.barletta.bt.it/retecivica/avvisi10/gemellaggi.html|urlmorto=no}}</ref><ref>'U gemellagge cu 'a cetate de Castelnuève de Cattare ha state fatte 'u 23 settemmre 1969</ref>
== Sport ==
[[File:Mennea roma74.jpg|miniatura|sinistra|L'arrive vittoriose de Mennea jndr'à le 100 metre a le [[Cambionate europèe de atleteche leggere 1974|Europèe de Rome 1974]]]]
=== Atleteche leggere ===
'A storie de l'[[atleteche leggere]] barlettane jè soprattutte legate a 'u velociste [[Pitre Mennea]], detendore d'u primate mundiale de le [[200 metre piane]] da 'u 1979 a 'u 1996, cu 'u tiembe de 19"72' e [[Atleteche leggere a le Sciuèche d'a XXII Olimbiade - 200 metre piane maschile|cambione olimbeche 1980]] jndr'à stesse specialitate<ref>{{Cita web|url=http://video.ilmessaggero.it/sport/pietro_mennea_il_record_del_mondo_a_citt_del_messico-5506.shtml|titolo=Pietro Mennea, il record del mondo a Città del Messico|editore=Ilmessaggero.it|4=|accesso=30 ottommre 2020|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20140712162547/http://video.ilmessaggero.it/sport/pietro_mennea_il_record_del_mondo_a_citt_del_messico-5506.shtml|dataarchivio=12 luglie 2014|urlmorto=sì}}</ref>, ca a l'inizie d'a carriere sportive avenìe tesserate pe l'AVIS Barletta.
Jndr'à cetate stonne le suggettate de atleteche leggere: G.S AVIS Barletta,<ref>{{Cita web|url=https://www.gsavisbarletta.it/|titolo=G.S AVIS Barletta}}</ref> A.S.D. Athletic Team Barletta e Atletica Sprint Barletta,<ref>{{cita web|url=http://www.athleticteam.it/index.php/la-storia/la-storia-della-squadra|titolo=Storia della società "A.S.D. Athletic Team Barletta"|accesso=30 ottommre 2020|dataarchivio=4 aguste 2021|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20210804202815/http://www.athleticteam.it/index.php/la-storia/la-storia-della-squadra|urlmorto=no}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.fidal.it/societa/A-S--ATL-SPRINT-BARLETTA/BA096|titolo=Federazione Italiana di Atletica leggera - Sede della A.s. Atletica Sprint Barletta|data=30 ottommre 2020|accesso=30 ottommre 2020|dataarchivio=27 ottommre 2020|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20201027120533/http://www.fidal.it/societa/A-S--ATL-SPRINT-BARLETTA/BA096|urlmorto=no}}</ref> ca ave organizzate tridece ediziune d'u meeting 'ndernazionale "Certame Atletico disfida di Barletta".<ref>{{cita web|url=http://www.fidal.it/content/Barletta-attende-i-reduci-dei-Mondiali/45741|titolo=Barletta attende i reduci dei Mondiali|data=5 settemmre 2007|accesso=5 settemmre 2015|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20150923073142/http://www.fidal.it/content/Barletta-attende-i-reduci-dei-Mondiali/45741|dataarchivio=23 settemmre 2015|urlmorto=sì}}</ref> 'U G.S AVIS Barletta aprrise a de le anne de inattivitate, ave vengiute 'a finale Bronze de le Cambionate de Suggettate Assolute Maschile a Torine jndr'à 'u 2021 e se ave qualificate pa finale Argende.<ref>{{Cita web|url=https://www.fidal.it/risultati/2021/COD8677/Soc002.htm|titolo=La Classifica della Finale Bronzo}}</ref>
=== Ballone ===
[[File:Barletta 1986-1987 prima maglia.jpg|destra|miniatura|Formazione [[Barletta Calcio Sport 1986-1987|Barletta 1986-1987]].]]
'A suggettate de [[Ballone (sport)|ballone]] [[Barletta 1922|Barletta]], funnate jndr'à 'u 1922, ca jndr'à storia soje ave cangiate 'nu sacche de nome.<ref>{{cita web|url=http://www.barletta1922.com/storia/|titolo=Sito ufficiale dell'A.s.d. Barletta 1922 - Storia della società|accesso=30 ottommre 2020|dataarchivio=25 ottobre 2020|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20201025195638/http://www.barletta1922.com/storia/|urlmorto=no}}</ref> Jndr'à staggione 2022/23, 'a squadre ste scioche jndr'à 'u cambionate de [[Serie D]]. 'U megghie resultate se ave avute jndr'à le staggiune da 'u 1987/88 a 'u 1990/91 jndr'à 'u cambionate de [[Serie B]].<ref>{{cita web|url=https://www.gsdaudace.it/index.asp?nome=Home|titolo=Sito ufficiale del G.S.D. Audace Barletta 1958|accesso=30 ottommre 2020|dataarchivio=20 ottommre 2020|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20201020105622/https://gsdaudace.it/index.asp?nome=Home|urlmorto=no}}</ref>
=== Pallacanestre ===
'A [[pallacanestre]] jndr'à le [[Anne 1980|anne ottande]] ha state rappresendate da 'a suggettate Barletta Basket jndr'à [[Serie A (pallacanestre femminile)|Serie A femminile]] e jndr'à [[Serie B2 (pallacanestro maschile)|Serie B2 maschile]].
Apprisse a 'nu periode luènghe de inattivitate, l'A.S.D. Barletta Basket ha abbevesciute e scioche jndr'à 'u cambionate de Serie C Silver.<ref>{{cita web|url=http://www.barlettabasket.it/|titolo=Sito ufficiale dell'A.S.D. Barletta Basket|accesso=30 ottommre 2020|dataarchivio=4 aguste 2021|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20210804202735/https://ajax.googleapis.com/ajax/libs/webfont/1.6.26/webfont.js|urlmorto=no}}</ref> 'A Nuova Pallacanestro Sidis Barletta, funnate jndr' àe anne novande d'u [[XX sechele]], ave raggiunde 'u cambionate de [[Serie C1 (pallacanestro maschile)|Serie C1]] e spicciate l'attivitate sportive jndr'à 'u 2007. Da 'u 2015, ste 'a A.S.D. Cestistica Barletta, ca scioche jndr'à Serie C Silver.<ref>{{cita web|url=https://www.facebook.com/NuovaCestisticaBarletta/about/?ref=page_internal|titolo=A.S.D. Barletta Basket - Sito della Società|accesso=30 ottommre 2020|dataarchivio=4 aguste 2021|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20210804202735/https://www.facebook.com/login.php?next=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2FNuovaCestisticaBarletta%2Fabout%2F%3Fref%3Dpage_internal|urlmorto=no}}</ref>
=== Tennis ===
Da 'u 1997 a 'u 2013 e pò jndr'à 'u 2016, 'a cetate ha state sede d'u tornèe professionisteche [[Open Barletta|Open Cetate da disfide]], prime [[ATP Challenger Series|ATP Challenger]] jndr'à l'[[Europe]] sus 'a terra rosse.<ref>{{cita web|url=https://www.corrieredellosport.it/news/tennis/2018/04/06-41037810/tennis_barletta_pronta_per_lopen_citt_della_disfida/|titolo=Tennis, Barletta pronta per l'Open Città della Disfida|data=6 aprile 2018|accesso=30 ottobre 2020|dataarchivio=13 aguste 2018|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20180813232549/http://www.corrieredellosport.it/news/tennis/2018/04/06-41037810/tennis_barletta_pronta_per_lopen_citt_della_disfida/|urlmorto=no}}</ref> 'U Circole Tennis Barlette ha state funnate jndr'à 'u 1965 e jndr'à 'u 1995 ha state 'nditolate a 'u funnatore sue Hugo Simmen.<ref>{{cita web|url=http://www.circolotennisbarletta.it/storia/|titolo=Sito ufficiale del Circolo Tennis Hugo Simmen - Storia|accesso=30 ottommre 2020|dataarchivio=1 ottommre 2020|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20201001192317/http://www.circolotennisbarletta.it/storia/|urlmorto=no}}</ref> Ave ospitate 'nu sbuènne de combetiziune accumenzanne da 'u 1969, 'mbrà le quale 'nu 'ngondre de [[Coppe Davis]] 'mbrà [[Itaglie]] e [[Austrie]].<ref name="Circolo Tennis Barletta">{{cita web|url=https://www.barlettalive.it/sport/altri-sport/470598/il-grande-tennis-internazionale-al-circolo-h-simmen|titolo=Il grande tennis internazionale al Circolo "H. Simmen"|data=20 màrze 2017|accesso=30 ottommre 2020|dataarchivio=4 aguste 2021|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20210804202737/https://www.barlettalive.it/sport/altri-sport/470598/il-grande-tennis-internazionale-al-circolo-h-simmen|urlmorto=no}}</ref>
=== Otre sport ===
Aqquà ste 'a suggettate de [[rugby]] d'u Draghi BAT Rugby,<ref>{{cita web|url=http://draghibat.altervista.org/|titolo=Sito ufficiale dell'A.S.D. Draghi BAT|accesso=30 ottobre 2020|dataarchivio=19 màrze 2018|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20180319075353/http://draghibat.altervista.org/|urlmorto=no}}</ref> ca scioche le partite sus a 'u [[Stadie velodrome Lello Simeone|stadie Lello Simeone]].<ref>{{cita web|url=https://www.nprugby.it/tag/draghi-bat/|titolo=I Draghi Bat tornano alla vittoria sul campo casalingo del Lello Simeone|data=11 febbrare 2020|accesso=30 ottommre 2020|dataarchivio=4 aguste 2021|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20210804202738/https://www.nprugby.it/tag/draghi-bat/|urlmorto=no}}</ref>
Ave sede pure 'a suggettate de [[football americane]] [[Mad Bulls Barletta]], ca scioche le partite jndr'à 'u Stadie Manzi Chiapulin.<ref>{{cita web|url=https://www.fidaf.org/team/scheda-team.asp?id=411|titolo=Sito ufficiale della Federazione Italiana di American Football|accesso=30 ottommre 2020|dataarchivio=25 novembre 2020|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20201125030601/https://www.fidaf.org/team/scheda-team.asp?id=411|urlmorto=no}}</ref>
'A [[pallavvole]] jè rappresendate da squadre maschile e femminile:
* A.S.D. Redfox volley, ca scioche jndr'à 'u cambionate de serie D maschile jndr'à staggione 2019/20, ma ca ave spicciate l'attivitate da 'u 2021.<ref>{{cita web|url=http://www.fipavpuglia.it/elenco-societa.aspx?PId=174&ComitatoId=10&SId=3721|titolo=Sito ufficiale del Comitato Regionale FIPAV Puglia|accesso=30 ottommre 2020|dataarchivio=22 settembre 2019|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20190922143931/http://www.fipavpuglia.it/elenco-societa.aspx?PId=174&ComitatoId=10&SId=3721|urlmorto=no}}</ref>
* A.S.D. Nelly Volley e A.s.d Volley Barletta,<ref>{{cita web|url=https://www.asdnellyvolley.it/|titolo=Sito ufficiale dell'A.S.D. Nelly Volley|accesso=30 ottommre 2020|dataarchivio=30 masce 2018|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20180530225926/http://www.asdnellyvolley.it/|urlmorto=no}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.fipavbarifoggia.it/societa?ComitatoId=10&SId=345|titolo=Sito ufficiale Federazione Italiana Pallavolo - Comitato Regionale Bari Foggia|accesso=30 ottommre 2020|dataarchivio=28 dicemmre 2019|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20191228161327/http://www.fipavbarifoggia.it/societa?ComitatoId=10&SId=345|urlmorto=no}}</ref> totte e doje ca sciocane jndr'à 'u cambioante de serie D femminile jndr'à staggione 2021/2022.
=== 'Mbiande sportive ===
'U stadie Cosime Puttilli jè 'u 'mbiande sportive prengepàle, soprattutte ausate pe le partite de ballone d'u Barletta Calcio.<ref>{{cita web|url=https://www.barlettaviva.it/sport/calcio-barletta-avra-il-nuovo-stadio-rimodulato/|titolo=Calcio, Barletta avrà il nuovo stadio… rimodulato|data=24 masce 2012|accesso=30 ottommre 2020|dataarchivio=21 abbrile 2016|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20160421163500/http://www.barlettaviva.it/sport/calcio-barletta-avra-il-nuovo-stadio-rimodulato|urlmorto=no}}</ref> 'U 'mbiande ave 'nu mande de sciuèche de erbe naturale e 'na piste d'atleteche regolamendare a cchiù corsie.<ref>{{cita web|url=https://www.barlettalive.it/news/cronaca/666926/inaugurata-la-nuova-pista-di-atletica-dedicata-a-pietro-mennea|titolo=Inaugurata la nuova pista di atletica dedicata a Pietro Mennea|data=24 masce 2012|accesso=30 ottommre 2020|dataarchivio=12 settemmre 2018|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20180912061328/http://www.barlettalive.it/news/cronaca/666926/inaugurata-la-nuova-pista-di-atletica-dedicata-a-pietro-mennea|urlmorto=no}}</ref> Apprisse a' chiusure de quacche settore 'a capienze massime avene redotte a cchiù o mene quattremile poste.<ref>{{cita web|url=https://www.barlettaviva.it/sport/puttilli-quando-lo-stadio-e-un-rebus/?corr_mode=1|titolo=Puttilli, quando lo stadio è un rebus|data=2 luglie 2011|accesso=30 ottommre 2020|dataarchivio=4 aguste 2021|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20210804202738/https://www.barlettaviva.it/sport/puttilli-quando-lo-stadio-e-un-rebus/?corr_mode=1|urlmorto=no}}</ref> Jndr'à 'u 2015 onne accumenzate le fatìe de restrutturazione d'a strutture.<ref>{{cita web|url=http://www.barlettaviva.it/sport/puttilli-partiti-i-lavori-di-restyling/|titolo="Puttilli", partiti i lavori di restyling|accesso=29 aguste 2015|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20150923182538/http://www.barlettaviva.it/sport/puttilli-partiti-i-lavori-di-restyling/|dataarchivio=23 settemmre 2015|urlmorto=sì}}</ref><ref>{{cita web|url=https://www.barlettasport.it/2019/01/ex-emergenza-puttilli/puttilli-al-via-i-lavori-della-masellis/|titolo=Puttilli, al via i lavori della Masellis|data=15 scennare 2019|accesso=30 ottommre 2020|dataarchivio=25 ottommre 2020|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20201025074326/https://www.barlettasport.it/2019/01/ex-emergenza-puttilli/puttilli-al-via-i-lavori-della-masellis/|urlmorto=sì}}</ref><ref>{{cita web|url=https://www.teleregionecolor.com/2020/06/05/stadio-puttilli-muro-di-cinta-in-abbattimento/|titolo=Stadio Puttilli, muro di cinta in abbattimento|data=5 giugno 2019|accesso=30 ottommre 2020|dataarchivio=21 ottommre 2020|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20201021152255/https://www.teleregionecolor.com/2020/06/05/stadio-puttilli-muro-di-cinta-in-abbattimento/|urlmorto=no}}</ref> Otre 'mbiande ca stonne sò: 'u cendre sportive Manzi-Chiapulin,<ref>{{cita web|url=http://www.barletta1922.com/stadio/|titolo=Sito ufficiale dell'A.s.d. Barletta 1922 - La sede del Centro Sportivo Manzi Chiapulin|accesso=30 ottommre 2020|dataarchivio=25 ottommre 2020|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20201025193121/http://www.barletta1922.com/stadio/|urlmorto=no}}</ref> 'u palzzette d'u sport "Jangele Marchiselli",<ref>{{cita web|url=https://www.barlettasport.it/2015/11/ex-emergenza-puttilli/la-storia-parla-chiaro-ma-non-la-segnaletica-palamarchisella-o-palamarchiselli/|titolo=La storia parla chiaro, ma non la segnaletica: PalaMarchisella o PalaMarchiselli?|data=8 novembre 2015|accesso=30 ottommre 2020|dataarchivio=5 dicemmre 2020|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20201205220652/https://www.barlettasport.it/2015/11/ex-emergenza-puttilli/la-storia-parla-chiaro-ma-non-la-segnaletica-palamarchisella-o-palamarchiselli/|urlmorto=sì}}</ref> 'u [[PalaDisfide|PalaDisfide "Marie Borgia"]],<ref>{{cita web|url=https://www.dire.it/25-10-2019/382932-il-paladisfida-di-barletta-riapre-le-porte-i-suoi-atleti-dopo-il-sequestro-del-4-maggio-scorso/|titolo=Il PalaDisfida di Barletta riapre le porte ai suoi atleti dopo il sequestro del 4 maggio scorso|data=25 ottommre 2019|accesso=30 ottommre 2020|dataarchivio=4 aguste 2021|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20210804202819/https://www.dire.it/25-10-2019/382932-il-paladisfida-di-barletta-riapre-le-porte-i-suoi-atleti-dopo-il-sequestro-del-4-maggio-scorso/|urlmorto=no}}</ref> 'u [[Stadie velodrome Lello Simeone|stadie Velodrome "Lello Simeone"]] e le 'mbiande d'u circole tennis Hugo Simmen: sei cambe da tennis, de le quale cinghe de terra russe, 'nu cambe de ballone e 'na piscine.<ref name="Circolo Tennis Barletta"/>
== Note ==
{{Note strette}}
== Bibbliografije ==
* {{cita libro|autore=Jangele Ambrosi|titolo=Architettura dei Crociati in Puglia. Il Santo Sepolcro di Barletta|editore=Dedalo|città=Barlette|anno=1976|SBN=IT\ICCU\NAP\0128343|cid=Ambrosi}}
* {{cita libro|autore=Gennare Bacile da Castiglione|titolo=Castelli pugliesi|editore=Forni Editore|città=Bologne|anno=1978|SBN=IT\ICCU\SBL\0321546|cid=Bacile}}
* {{cita libro|autore=Marìe Cafagna|titolo=Vita religiosa ed ecclesiastica a Barletta nel Medioevo|editore=Crsec|città=Barlette|anno=1993|SBN=IT\ICCU\BA1\0010472}}
* {{cita libro|autore=Rita Ceci, Ruggero Mascolo|titolo=Barletta, leggere la città|editore=Edizioni Libreria Liverini|città=Barlette|anno=1986|SBN=IT\ICCU\NAP\0027813|cid=Ceci, Mascolo}}
* {{Cita libro|autore=Oronze Cilli|titolo=I templari a Barletta|editore=Crsec|città=Barlette|anno=2002|SBN=IT\ICCU\BA1\0010908|cid=Cilli}}
* {{cita libro|autore=Marìe Cecilia D'Ercole|titolo=Il materiale lapideo del Castello di Barletta|editore=Museo Civico|città=Barlette|anno=1997|SBN=IT\ICCU\NAP\0213730|cid=D'Ercole}}
* {{cita libro|autore=Marche 'Gnazie De Santis|titolo=Lessico barlettano|editore=Amministrazione comunale|città=Barlette|anno=1988|SBN=IT\ICCU\CFI\0107232|cid=De Santis}}
* {{Cita libro|autore=Émilienne Demeugeot|titolo=Le colosse de Barletta|editore=Mefra|città=Rome|anno=1982|SBN=IT\ICCU\BA1\0082772}}
* {{cita libro|autore=Luigge Nunzie Dibenedetto, Danila Fiorella |titolo=Architettura sacra a Barletta : Santa Maria Maggiore, Santo Sepolcro, San Giacomo Maggiore, Sant'Andrea, Sant'Antonio, Volume 1|editore=Rotas|città=Barlette|anno=2001|SBN=IT\ICCU\BA1\0064541|cid=Dibenedetto, 2004}}
* {{cita libro|autore=Gesèppe Doronzo|titolo=La processione eucaristica del venerdì santo a Barletta|editore=Crsec|città=Barlette|anno=2001|SBN=IT\ICCU\BRI\0443329|cid=Doronzo, 2001}}
* {{cita libro|autore=Gesèppe Doronzo|titolo=I borghi antichi di Barletta - Volume II|editore=Crsec|città=Barlette|anno=2005|SBN=IT\ICCU\BA1\0009894|cid=Doronzo, 2005}}
* {{cita libro|autore=Gesèppe Doronzo|titolo=I borghi antichi di Barletta - Volume III|editore=Crsec|città=Barlette|anno=2005|SBN=IT\ICCU\BA1\0059287|cid=Doronzo, 2005}}
* {{cita libro|autore=Gesèppe Doronzo|titolo=I borghi antichi di Barletta - Volume IV|editore=Crsec|città=Barlette|anno=2009|SBN=IT\ICCU\BA1\0050978|cid=Doronzo, 2009}}
* {{cita libro|autore=Franghe Favre|titolo=La Marina nella Grande Guerra|editore=Gaspari|città=Udine|anno=2005|SBN=IT\ICCU\RAV\1725227|cid=Doronzo}}
* {{cita conferenza|autore=Marcelle Grisotti|titolo=Il restauro del Castello|conferenza=Atti della conferenza cittadina sui beni culturali e ambientali di Barletta|editore=[[Mario Adda Editore]]|anno=1982|città=Barlette}}
* {{cita libro|autore=Marcelle Grisotti|titolo=Barletta, il castello, la storia, il restauro|editore=Mario Adda Editore|città=Barlette|anno=2005|SBN=IT\ICCU\UFI\0221939|cid=Grisotti, 1995}}
* {{cita libro|autore=[[Hubert Houben]]|titolo=Federico II. Imperatore, uomo, mito|editore=Il Mulino|città=Bologne|anno=2009|SBN=IT\ICCU\UBO\3696807|cid=Houben}}
* {{cita libro|autore=Vite Andonije Leuzzi, Giulie Esposito |titolo=In cammino per la libertà. Luoghi della memoria in Puglia (1943-1956)|editore=Edizioni dal Sud|città=Bare|anno=2005|SBN=IT\ICCU\TO0\1659559|cid=Leuzzi, Esposito}}
* {{cita libro|autore=Sabbine Loffredo|titolo=Storia della città di Barletta|editore=Vecchi|città=Trane|anno=1893|SBN=IT\ICCU\SBL\0479832|cid=Loffredo}}
* {{cita libro|autore=Frangische Costandine Marmocchi|titolo=Dizionario di geografia universale - volume I parte II|editore=Sebastiano Franco e Figli|città=Torine|anno=1858|SBN=IT\ICCU\UFI\0140086|cid=Marmocchi}}
* {{cita libro|autore=Dumineche Mele|titolo=Annuario pugliese: edizione 1884 anno 3|editore=Pollice |città=Fogge|anno=1887|SBN=IT\ICCU\BA1\0010158|cid=Mele}}
* {{cita conferenza|autore=Gianfranghe Purpura|titolo=Il Colosso di Barletta ed il Codice di Teodosio II| conferenza= Atti della conferenza cittadina sui beni culturali e ambientali di Barletta|editore=Centro stampa dell'Universita degli Studi|anno=1993|città=Perugge|SBN=IT\ICCU\BA1\0010510|cid=Purpura}}
* {{cita libro|autore=Marcelle Ruggiero|titolo=San Giacomo Maggiore, Barletta|editore=Rotas|città=Barlette|anno=1994|SBN=IT\ICCU\RAV\0958506|cid=Ruggiero, 1994}}
* {{cita libro|autore=Renate Russo|titolo=Le cento chiese di Barletta - Fra mito e storia, dalle origini alle crociate|editore=Rotas|città=Barlette|anno=1997|SBN=IT\ICCU\NAP\0197824|cid=Russo, 1997}}
* {{cita libro|autore=Renate Russo|titolo=Le cento chiese di Barletta - Dagli ordini mendicanti al XX secolo|editore=Rotas|città=Barlette|anno=1998|SBN=IT\ICCU\NAP\0231014|cid=Russo, 1998}}
* {{cita libro|autore=Renate Russo|titolo=Barletta nel '500. Al tempo della Disfida e della dominazione spagnola=Rotas|città=Barlette|anno=2003|SBN=IT\ICCU\CFI\0614289|cid=Russo, 2003}}
* {{cita libro|autore=Renate Russo|titolo=Barletta, la storia|editore=Rotas|città=Barlette|anno=2004|SBN=IT\ICCU\BA1\0008735|cid=Russo, 2004}}
* {{cita libro|autore=[[Salvatore Santeramo]]|titolo=Il simbolismo della Cattedrale di Barletta|editore=Dellisanti|città=Barlette|anno=1917|SBN=IT\ICCU\LO1\0261568|cid=Santeramo, 1917}}
* {{cita libro|autore=[[Salvatore Santeramo]]|titolo=Le chiese distrutte di Barletta|editore=Dellisanti|città=Barlette|anno=1917|SBN=IT\ICCU\NAP\0106469|cid=Santeramo, 1921}}
* {{cita libro|autore=[[Salvatore Santeramo]], Vincenzo Tupputi (a cura di)|titolo=Barletta nel '500|editore=Crsec|città=Barlette|anno=2005|SBN=IT\ICCU\BA1\0009909|cid=Santeramo, 2005}}
* {{cita libro|autore=Giacome Scotti|titolo=Il battaglione degli straccioni. I militari italiani nelle brigate jugoslave: 1943-1945|editore=Mursia|città=Melàne|anno=1974|SBN=IT\ICCU\RAV\0112942|cid=Scotti, 1974}}
* {{cita libro|autore=Eduard Sthamer|titolo=Apulien und Basilicata|editore=Verlag Karl W. Hiersemann|città=Lipsie|anno=1926|SBN=IT\ICCU\PAL\0052286|cid=Sthamer}}
* {{cita libro|autore=Aleksandar Stipcevic|titolo=The Illyrians: history and culture|url=http://books.google.com/books?id=NLcWAQAAIAAJ|anno=1977|editore=Noyes Press|isbn=978-0-8155-5052-5}}
* {{cita libro|autore=Gesèppe Strappa, Matteo Ieva, Marìe Andoniette Dimatteo|titolo=La città come organismo: lettura di Trani alle diverse scale|editore=Mario Adda Editore|città=Bare|anno=2003|SBN=IT\ICCU\BA1\0003235|cid=Strappa, Ieva, Dimatteo, 2003}}
* {{cita libro|autore=[[Alde Tavolaro]]|titolo=Puglia piana... grande capitana: le gite di studio, le conversazioni|editore=Accademia delle tradizioni pugliesi|città=Bare|anno=1989|SBN=IT\ICCU\CFI\0181501|cid=Tavolaro, 1989}}
* {{cita libro|autore=Touring Club|titolo=Guide d'Italia - Puglia|editore=Touring Club|città=Melàne|anno=2008|SBN=IT\ICCU\BVE\0474044|cid=Touring Club, 2008}}
* {{cita libro|autore=Frangische Saverie Vista|titolo=Note storiche sulla città di Barletta|editore=Papeo|città=Barlette|anno=1989|SBN=IT\ICCU\BA1\0010605|cid=Vista, 1902}}
** Ruggiere Mascolo, ''Il dialetto di Barletta'', Editrice Rotas, Barlette,1992.
** Rita Ceci - Ruggiere Mascolo, ''Anna Cassandro'', editrice Rotas, Barlette, 1994.
** Ruggiere Mascolo, ''Barletta nella letteratura italiana'', editrice Rotas, Barlette, 2012.
** Ruggiere Mascolo, ''Barletta nei libri'', Biblioteca Comunale Sabino Loffredo, Ricerche della Biblioteca-28,Città di Barletta, 2001.
** Ceci - Mascolo, ''Barletta per chi sta e per chi viene'', Tipografia del Sud, Bare, 1976.
** Ruggiere Mascolo, ''Elementi della Collezione Cafiero del Museo di Barletta'', Città di Barletta, Ricerche del Museo-1, Ars Graphica, 1989.
** Ruggiere Mascolo, ''Teodoro Giannone 1876- 1967 Antifascismo e impegno politico a Barletta'', Biblioteca Comunale Sabino Loffredo, Ricerche della Biblioteca-33, Editrice Rotas, Barlette, 2004.
**Rita Ceci, ''Il ruolo delle donne a Barletta tra Ottocento e Novecento''. Sta in: ''Materiali per la storia di Barletta tra Otto e Novecento'', a cura di Saverio Russo e Victor Rivera Magos, Bare, Edipuglia, 2019, p. 95-103.
**Ruggiere Mascolo, ''Cultura e storia a Barletta tra Otto e Novecento''. Sta in: ''Materiali per la storia di Barletta tra Otto e Novecento'', a cura di Saverio Russo e Victor Rivera Magos, Bare, Edipuglia, 2019, p. 57-66.
== 'Ndruche pure ==
* [[Arcidiocese de Trane-Barlette-Bisceglie]]
* [[Arcivescove Nazarene]]
* [[Battagghie de Canne]]
* [[Disfide de Barlette]]
* [[Eccidie de Barlette]]
* [[Madonne d'u Sterpete]]
* [[Parche naturale reggionale Jume Ofande]]
* [[Provinge de Barlette-Andrie-Trane]]
* [[Sacre Spine de Barlette]]
* [[Sinnache de Barlette]]
* [[Storie de Barlette]]
== Otre pruggette ==
{{interprogetto}}
{{Controllo di autorità}}
{{Collegamiende fore a Uicchipèdie}}
* {{Collegamenti esterni}}
* {{cita web|url=https://web.archive.org/web/20211201234358/https://www.comune.barletta.bt.it/retecivica/cultura/teatrocurci/|titolo=Teatro Curci|accesso=2 novembre 2020}}
* {{cita web|url=http://www.barlettamusei.it/denittis.html|titolo=Pinacoteca Giuseppe De Nittis|accesso=2 novembre 2020}}
* {{cita web|url=http://www.parcoletterariofieramosca.it/|titolo=Parco Letterario Ettore Fieramosca|accesso=2 novembre 2020}}
{{Provinge de Barlette-Andrie-Trane}}
{{Città romane della Regio II Apulia et Calabria}}
{{Capeluèche de provinge tagliàne}}
{{Portale|Barletta|Puglia}}
<!--NON rimuovere lo spazio vuoto. È lo STANDARD-->
[[Categoria:Barlette| ]]
[[Categorie:Comune d'a Pugghie]]
[[Categorie:Comune d'a provinge de Barlette-Andrie-Trane]]
7q13l3c6xtj4jsm3b0vq9ndlqkkcywm
Bisceglie
0
2712
152104
150934
2026-09-25T00:00:07Z
InternetArchiveBot
10009
Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
152104
wikitext
text/x-wiki
{{nota disambigua}}
{{Divisione amministrative
|Nome = Bisceglie
|Panorama = Puglia Bisceglie2 tango7174.jpg
|Didascalia =
|Bandiera =
|Voce bandiera =
|Stemma =
|Voce stemma =
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Divisione amm grado 1 = Pugghie
|Divisione amm grado 2 = Barlette-Andrie-Trane
|Amministratore locale = Angelandonije Angarano
|Partito = coalizione civiche
|Data elezione = 24-6-2018
|Data istituzione =
|Abitanti = 53867
|Note abitanti = {{Istat|110|3|2022}}
|Aggiornamento abitanti = 30-9-2022
|Divisioni confinanti = [[Corate]] (BA), [[Molfette]] (BA), [[Ruvo de Pugghie]] (BA), [[Terlizze]] (BA), [[Trane]]
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1203
|Nome abitanti = biscegliese
|Patrono = [[Maure, Sergie e Pandaleone|sande Maure, Sergie e Pandaleone]]
|Festivo = prime dumeneche de aguste
|PIL =
|PIL procapite =
|Mappa = Map of comune of Bisceglie (province of Barletta-Andria-Trani, region Apulia, Italy).svg
|Didascalia mappa = Posizione d'u comune de Bisceglie jndr'à pronvige de Barlette-Andrie-Trane
|Diffusività =
}}
'''Bisceglie''' (pronunge jndr'à 'u tagliàne ''Biscéglie'', {{IPA|/biʃ'ʃeʎʎe/}}<ref>{{DOP|id=1032971}}</ref>; ''Vescégghie'' jndr'à 'u [[Dialette appule-barese|dialette biscegliese]]<ref>{{cita libro|lingua=it| Autori Vari, | Dizionario di toponomastica. Storia e significato dei nomi geografici italiani | 1996 | GARZANTI | Melàne|p= 80}}</ref>) è 'nu [[Comune (Itaglie)|comune tagliàne]] de {{formatnum:53867}} crestiàne<ref name="template divisione amministrative-abitanti" /> d'a [[provinge de Barlette-Andrie-Trane]] jndr'à [[Pugghie]]. Jè 'nu cendre agricole 'mbortande, cu industrie manifatturiere soprattutte jndr'à 'u cambe tessile.
== Sciugrafije fiseche ==
=== Territorie ===
'A cetate se affacce sus a 'u [[mare Adriateche]] pe 'nu sveluppe d'u litorale de cchiù o mene 7,5 km, 'mbrà le comune de [[Trane]], a nord, e [[Molfette]], a sud.
'U territorie comunale, soprattutte pianeggiande, scivole verse 'u mare tagghiate da 'nu sacche de [[Lame (geologgije)|lame]], jndr'à le quale 'u microclime jè particolarmende favorevole a' proliferazione de flore e faune. 'U territorie comunale vèje pe diverse chilometre verse le cendre de [[Corate]], [[Ruve de Pugghie]] e [[Terlizze]], 'ngondranne accussì le prime pendie de le [[Murge]].
L'altimetrie vèje 'mbrà 0 e 160 metre de altitudine sus a 'u levèlle d'u mare.
'A cetate se stenne soprattutte jndr'à 'na fasce ca vèje da 'u tratte costiere e 'a linèe ferroviarie Bologne - Lecce, cu de le propaggine ca vonne oltre 'a strade ferrate (quartiere de Sand'Andrèe, zone artiggianale, zone industriale).
'U nuclèe cchiù andiche d'a cetate, 'nu tiembe limitate da doje ''lame'' ca vonne verse 'u bacine portuale, nasce sus a 'na porzione de territorie cchiù larije respette a le arèe urbanizzate apprisse.
=== Clime ===
'A cetate jè caratterizzate da 'nu [[clime mediterranèe]] cu vernate mite condinendale umide e staggiune cavede e umide. Le escursiune termeche sò condenute da l'azione mitigatrice de l'Adriateche. Essene 'na cetate costiere, l'umidità relative se mandene assaije ierte jndr'à tutte l'anne, e vèje 'mbrà 'u 70% e 'u 90%. Comungue, 'a cetate jndr'à le mise d'a vernate jè assaije 'nfluenzate da le corrende fredde ca avènene da 'u nord-est, ca quacche vote carrescie 'a neve. Le piogge, congendrate jndr'à le mise 'nvernale, avènene caratterizzate da 'nu reggime assaije variabbele.
== Origgene d'u nome ==
Sus a l'origgene d'u nome de Bisceglie le ipotesi cchiù 'nderessande sò doje. 'A prime dice ca 'u nome avène da 'u dialette ''Viscile'' o ''Vescegghie'' ca a lore volte iacchiane 'a radice jndr'à vôsce andiche ''Visciju'' (querciole). 'U querciele jè 'a querce de Palestine, 'na specie ca se sveluppe cumme arvule e cumme arbuste. Sta [[querce]], ca jndr'à l'Itaglie se iacchie sulamende jndr'à Pugghie, Basilicate e Sicilie, in passate ere assaije abbundande jndr'à zone de Bisceglie.<ref>cfr. 'a tesi d'u prof. Alberte Simone, mise jndr'à l'articole IL NOME BISCEGLIE E LA SUA ORIGINE, pubblecate jndr'à Raccolta della Rassegna Storica dei Comuni, pag. 110 e succ., vol. 3 anne 1971 edite da l'Istitute de Studie Atelliani, e 'a tesi d'u prof. Mario Cosmai presendate jndr'à 'u libbre sue LA STORIA DI BISCEGLIE, pag. 20 e succ., pubblecate jndr'à 'u 1960 edite da Il Palazzuolo.</ref>
L'otra ipotesi face referimende a 'u latine ''vigiliae''<ref>"Pompeo Sarnelli congetturò che Bisceglie fosse stata fondata dai romani al tempo della guerra di Pirro. Al servizio di Roma il paese avrebbe assolto il compito di vigilanza sul mare attraverso postazioni di controllo, da cui derivava al luogo il nome Vigiliae con cui era denominata Bisceglie dall'anno 1000 in poi. Inoltre, poiché era in uso presso i romani donare un ramo di quercia a chi avesse salvato la vita umana, Bisceglie che con la costante vigilanza salvava intere città... avrebbe avuto in dono un albero di quercia.", Mario Cosmai, LA STORIA DI BISCEGLIE, 1960</ref>, sendinelle, jndr'à le forme andiche ''Vigilas'', ''Vigilarum civitatis'', ''Vigilie'', ''Vigilia'' e ''Biscilia''. Sta ipotesi ha state sostenute e angore osce pure, da ce penze ca jndr'à l'[[epoche romane]] stavane sus a 'u territorie de le poste de condrolle e de uardie sus 'a [[vie Traiane]], o ce stavane de le postaziune de uardie cu torre e 'ndruche lunghe 'a coste, pe defenere 'na arèe larije da le possibbele 'nvasiune de le pirate.
== Storie ==
=== Origgene d'a cetate ===
[[File:Bisceglie dolmen della chianca 5.JPG|thumb|'U Dolmen d'a Chianghe jndr'à l'agre de Bisceglie]]
'U territorie ha state javetate da le epoche andiche probbie.
Jndr'à 'u [[paleoliteche]] le grotte ca stonne aqquà avenèrene javetate da 'na popolazzione de stirpe mediterranèe. 'A presenze e l'attivitate umane jè confermate da 'nu sbuènne de petre scheggiate (arme e strumiende), le reste de anemale de specie estinde (leone cavernicole, orse de le caverne, voje e cavaddere primegenie), le reste de anemale de specie remote ([[rinnoceronde]], [[iene]], [[Cervidae|cerve]]) e 'u femore umane curve attrebbuibbele a l'[[Homo neanderthalensis|omme de Neanderthal]] acchiate jndr'à grotte de Sanda Croce e osce a die stipate jndr'à 'u [[Musèe Archeologgeche Nazionale de Tarde]]. Jndr'à grotte d'u zembre<ref>toponime derivato da 'u termine "zembre" ca signifeche becche</ref>, invece, avenèrene acchiate de le reste de cerameche d'u periode [[neoliteche]].
Jndr'à l'[[età d'u bronze]] avenèrene costruite jndr'à l'agre biscegliese, da le javetande primitive, de le sepolcre granne assaije, chiamate [[dolmen]]. Le cchiù 'nderessande pe qualitate sò: 'u [[dolmen d'a Chianghe]] (da 'u termine dialettale ''chienghe''), 'u [[dolmen de Albarose]] e 'u [[dolmen Frisari|dolmen de Frisari]].
=== Periode greche-romane ===
Quanne 'a vanne cendrale d'a Pugghie avenìe occupate da le [[Peucezie]], seconde ipotesi non confermate da prove archeologgeche sufficiende, l'arèe d'u [[pule de Molfette]] e 'a contrade de Navarine, jndr'à 'u territorie comunale, onne state sede de le colone grecie ca pare onne lassate le lore terre de Pylos e Nabàrinon jndr'à [[Grecie]], da addò onne state derivate le toponime.<ref>pe stu fatte, leggere Memorie de' Vescovi di Bisceglia, de [[Pombèe Sarnelli]] pubblecate a [[Napule]] jndr'à le prime d'u Seiciende e le osservaziune fatte da [[Mario Cosmai]] jndr'à 'u prime capitole d'u libbre Storia di Bisceglie, edite a Bisceglie jndr'à 'u 1960</ref>
Jndr'à 'u III sechele apprisse a' uerre de [[Pirre]], 'u territorie cadìe sotte a 'u dominie de Rome, e pure passate da strade nuève condinuò a essere 'na zone de passagge e 'nu [[Luèche|locus]] de picche 'mbortanze.<ref>"A' luce de prove storeche, non ge stonne tracce ca rilevane l'esistenze de 'na cetate romane sus a 'u stuèzze de coste 'mbrà Trane e Molfette, pure ca non ge mangane tracce de grecità e romanità jndr'à l'agre biscegliese. Se face cenne a Giane jndr'à 'na carte d'u 700 e a Pacciane jndr'à 'na carte d'u 790. 'U prime documende addò se nomene esplicitamende 'u luèche Vigiliae resale sulamende a' fine d'u '800." Mario Cosmai, Storia di Bisceglie, pag. 19, Bisceglie, 1960</ref> Pe stu fatte jè 'mbortande arrecurdà 'a presenze de 'na [[petre miliare]] de epoche romane mise jndr'à le giardine de chiazze Vittorie Emanuele II vecine 'a strade nazionale.
=== Ierte medioeve ===
A' [[cadute d'u 'Mbere romane d'Occidende]] l'[[agre biscegliese]] ere caratterizzate da 'a presenze de piccele grume de case cercunnate da mure ierte e assaije vote contigue a tembiette releggiose. De ste caseggiate, ditte [[Casale (architetture)|casale]], avènene arrecurdate pe 'mbortanza storeche 'u casale de Giane ca resale a l'età romane, quidde de Cirignane, quidde de Pacciane, quidde de Sagine e 'u casale de Zappine.
Da le prima anne d'u [[VII sechele]] 'nzigne a 'u [[883]] 'u territorie rumanìe sotte 'u [[Gastaldate]] [[longobbarde]] de [[Canose de Pugghie|Canose]].
Verse 'u [[700]] 'u casale de Giane, andiche luèche de culte pagane, devendò sede de 'nu ricche monastere; invece jndr'à 'u [[789]] de le case d'u [[casale de Pacciane]] avenèrene vennute a 'u famose [[Monastere de Sanda Sofie (Benevende)|monastere de Sanda Sofie]].
Jndr'à stu condeste stave 'nu luèche, longhe 'a coste, aspre e chine chine de vegetazzione, ca ere 'nu belle repare pe le 'mbarcaziune e ca avenìe chiamate da le javetande ''Vescègghie'', da 'u nome de le querce selvateche tutte atturne. Stu luèche ha state 'u sbocche naturale a mare de le contadine ca acchiane chiane accumenzarene 'na attivitate marineresche piccenne. Nascìe accussì 'nu borghe marinare piccele chiamate ''Vescègghie'', 'nzieme a' costituzione de otre borghe de origgene longobbarde cumme [[Giovinazze]] sus 'a coste adriateche e [[Terlizze]], jndr'à l'endroterre.
Da 'u [[800]] 'u territorie avenìe assoggettate a 'u gastaldate longobbarde de Trane, ca ere jndr'à quidde periode, 'na fiorende cetate adriateche. Cchiù nnande, pe cchiù o mene trende anne, 'a [[Terre de Bare (provinge)|terre de Bare]] avenìe tenute da le [[Saracine]] pe pò passà a le Longobbarde e a le [['Mbere bizzandine|Bizzandine]].
=== 'U periode normanne-sveve e angioine ===
{{Approfondimento
|titolo='U culte de le tre Sande protetture
|contenuto=[[File:SANTI PROTETTORI BISCEGLIE.jpg|thumb|upright=0.7|'N'icone de le tre Sande Protetture]]Seconde 'a tradizione ditte da Armande, vescove de Bisceglie, a 'u tiembe d'u 'Mberatore [[Traiane]] doje cavagliere romane nobbele, Sergie e Pandaleone, avenèrene conguistate da le parole de Maure de [[Batlemme]], 'nu vescove ca predicave 'u [[cristianesime]]. Siccome s'averene convertite a' fede nove avenèrene arrestate e cundannate a morte 'u 27 luglie [[117]]. Apprisse a 'u [[Martirie (Cristianesime)|martirie]], le reste avenèrene carresciate jndr'à l'agre de Bisceglie in contrade Sagine, addò 'na vedove cristiane, Tecla de Fabiis, le combonìe jndr'à 'nu chiaute ca avere fatte 'nzippà. A chiane chiane 'u culte de le tre Sande prutetture accumenzò a allariarse jndr'à 'u borghe marinare d'a cetate. 'U 9 sciugne [[1167]], sotte a 'u vescove Amande, le reliquie sacre de le tre martire avenèrene carresciate a 'u 'nderne d'a cinde murarie de Bisceglie, e stipate apprime jndr'à chiesere de San Fortunate, vecine a 'u castelle. Pò le ossere avenèrene carresciate jndr'à chiesere de San Bartolomèe e, 'nfine, 'u 30 luglie 1167 avenèrene carresciate jndr'à cattedrale. Aqquà, avenèrene mise tre urne de petre sotte tre altare, jndr'à [[cripte]] fatte apposte apposte.<ref>Quiste jè quande arrepurtate jndr'à tradizione. Pe otre approfondemiende se pò leggere Mario Cosmai jndr'à STORIA DI BISCEGLIE, pag. 33, ed. Mezzina, 1960.</ref>|allineamento = destra
|larghezza = 350px
}}
Verse l'anne [[1000]] sbarcarene sus 'a coste adriateche le [[Normanne]]. Jndr'à 'u [[1042]] [[Guglielme vrazze de firre]] assegnò Trane e 'u cerconnarie sue a 'u vassalle [[Pitre de Trane]], ca devendò conde de Trane e ne rumanìe possessore 'mbonde a 'u [[1060]]. Jidde, sotte a le richieste de prutezione de le crestiane de le casale, accumenzò le fatìe de costruzone a difese de certe case ca avenèrene fatte vecine a 'u mare. Jndr'à 'u [[1060]] 'u nuclèe cchiù andiche d'a cetate, cinde da mure, avenìe dotate de 'na torre de uardie granne dette ''torre maestre''.
Jndr'à st'epoche avenìe 'ndrodotte 'u culte de le Sande [[Maure, Sergie e Pandaleone]] ca devendarene le prutetture nuève d'a cetate.
Jndr'à 'u [[1063]] avenìe istituite da [[Pape Alessandre II]] 'a [[cattedre vescovile]] de Bisceglie. Jndr'à quidde periode accumenzarene le fatìe pa costruzione d'a cattedrale. Jndr'à 'u [[1071]] [[Robberte 'u Guiscarde]] assegnò arrete Bisceglie a [[Pitre II conde de Trane]].
Jndr'à 'u [[1167]] 'u vescove Amande ordenò 'u spustamende de le reliquie sacre, 'nzigne a allore jndr'à 'nu sepolcre jndr'à 'u casale de Sagine, jndr'à le mure cetadine addò avèrene spicciate le fatìe d'a cattedrale.
'Mbrà le attivitate d'u 'nzediamende urbane nuève avere state 'mbortande quedde marinaresche cu commerce 'mbortande cu 'a coste [[Dalmazie|dalmate]] e [[Albanie|albanese]] e cu le [[Isole egèe|isole de l'Egèe]] e cu l'isole de [[Cipre]].<ref>Jndr'à 'na carte d'u 1211 se face cenne a 'nu accorde commerciale 'mbrà Bisceglie e Raguse Dalmate. Mario Cosmai, Storia di Bisceglie, pag.30</ref>
Apprisse, 'u 'mberatore [[Federiche II de Svevie]] ordenò 'a costruzione de 'nu [[Castelle de Bisceglie|castelle]] affianghe a' torre maestre. Pò, le [[Svevie|sveve]] facerene otre torre de uardie jndr'à tutte 'u territorie. Quacche esemblare rumaste stonne jndr'à torre Gavetine, jndr'à torre de Sand'Andonije e jndr'à torre de Zappine. Sotte a le [[Angioine]] 'a cetate trasìe jndr'à 'u feude de le conde de Montfort. Jndr'à 'u [[1324]] passò a Amelie del Balzo e pò, jndr'à 'u [[1326]], a [[Robberte d'Angiò]] figghie d'u Rre [[Carle II de Napule]] e de Filippe, 'u frate sue.
Nonostante 'u periode de vivacità commerciale cu le puèrte de l'Adriateche e otre, 'a cetate se acchiò a 'u cendre de lotte 'ndricate e sanguinose ca dilaniarene 'a Pugghie sotte [[Giuanna I de Napule|Giuanna I]].
Jndr'à 'u [[1360]] [[Giacome del Balzo]] devendò conde d'a cetate. Jndr'à 'u periode 'mbrà 'u [[1381]] e 'u [[1405]] devendò conde [[Raimonde Orsini Del Balzo]].
A settemmre [[1384]] 'u pretedendende a 'u trone [[Luigge I d'Angiò]], frate d'u Rre de Frange, e [[Carle III de NapuleCarle de Durazze]] se scundrarene cu 'na uerriglie longhe e jndr'à nuttate d'u 13 settemmre le durazzise passarene le mure e saccheggiarene 'a cetate. Jndr'à stu fatte Luigge I d'Angiò avenìe ferite e murìe apprisse quacche sciurne, 'u 20 settemmre.
Da 'u 1405 e 'u [[1414]] tenìe 'a condèe 'u Rre [[Ladislae I de Napule]], ca avenìe affidate pe merite militare a Lorenze Cotignole. Jndr'à stu periode 'a Reggine [[Giuanna II de Napule]] congedìe a' cetate de le privilegge, 'mbrà le quale 'a facoltà de armà [[galee]] jndr'à 'u probbie arsenale.
=== Età moderne e condemboranèe ===
[[File:Bisceglie, assetto urbano nel 1650.jpg|upright=1.6|thumb|Bisceglie, assette urbane jndr'à 'u 1650. De grigge 'u Castelle, de arange le edificie releggiose, de marrone scure 'u fossate]]
Jndr'à 'u [[1442]] 'a crise politeche 'nderne a 'u [[Regne de Napule]] conzendìe a [[Alfonse V d'Aragone]] de conguistà 'u potere, apprisse ca avere cacciate le angioine da 'u regne.
Passate a le [[aragonese]], 'a cetate devendò feude d'u pringipe de [[Tarde]] e conde de Lecce [[Giuanne Andonije Orsini del Balzo|Giannandonije Orsini del Balzo]], ca non ge mangò a 'na congiure veloce condre a 'u Rre facenne leve sus a [[Giuanne d'Angiò]], duche de Calavrie. Quiste renungiò a' scalate e firmò 'a pace cu [[Ferdinande I de Napule]] 'u 13 ottommre [[1462]]. Cu 'a ''pace de Bisceglie'' avenèrene confermate cu le stesse titole le privilegge a totte le cetate e le castiedde ca [[Giuanne Andonije Del Balzo]] tenève apprime d'a uerre, avste ca rumaneve fedele a 'u Rre. Pò passò a Frangische II Del Balzo.
Grazie 'a munificenze d'u Duche de Andrie se resistemò 'a cripte d'a Cattedrale cu forme rinascimendale<ref>{{Cita pubblicazione|lingua=it|autore=F. Canali|autore2=V. C. Galati|titolo=Architetture e ornamentazioni dalla Toscana agli 'Umanesimi baronali' del Regno di Napoli alla fine del Quattrocento. Fulcri architettonici e artistici nella committenza di Francesco II Del Balzo di Andria (1431-1482). Un'architettura umanisitca nell'orizzonte di Leon Battista Alberti e di Andrea Mantegna. Interventi a Napoli, Andria, Irsina/Montepeloso (Monte Filoso) e Bisceglie. Parte quinta: Francesco II Del Balzo, in Monumentalia. Monumenti tra identità e|rivista=«Bollettino della Società di Studi Fiorentini»|volume=I|numero=28, 2019}}</ref>.
Apprisse 'u [[1485]] 'u feude passò, sotte a 'u titole de marchesate, a [[Federiche d'Aragone]], future Rre de Napule.
Jndr'à stu periode, apprisse a 'u sacchegge de [[Otrande]] e le tanda minacce de le turche, se decedìe de scettà 'nderre 'a cinde murarie normanne vecchie pe farne une cchiù moderne. A' fine d'u sechele 'a cetate se presendave abbastanze fortificate e idonèe a sostenè 'a uerre moderne cu le arme da fueche.
'U 20 masce [[1498]] jndr'à 'u [[Vaticane]] avenìe date letture de le tavule nuziale pu 'nzuramende 'mbrà [[Lucrezie Borgia]], figghie d'u [[Pape Alessandre VI]], e [[Alfonze d'Aragone (1481-1500)Alfonze d'Aragone]], nepote de Federiche Rre de Napule. Alfonze purtò in dote Bisceglie ca, aunite a [[Corate]], costituì 'u [[ducate de Bisceglie e Corate]]. 'Nu mese apprisse se facìe 'u matrimonie a Rome ca avìe vita curte e funeste. Da 'u matrimonie nascìe [[Rodrighe d'Aragone]] ca, apprisse l'assassine de l'attane, devendò duche de Bisceglie e [[Sermonete]] e signore de Corate.
[[File:Bisceglie 700.jpg|thumb|upright=1.6|Vedute d'a cetate fatte da 'u Des Prez jndr'à 'u 1783]]
Apprisse 'a premature morte de Rodrighe, jndr'à 'u [[1513]] 'a cetate, versanne a 'u [[Rre de Napule]] 13.000 ducate, se rescattò. 'U Rre congedìe 'a facoltà de armà galee e de defennerse cu le milizie probbie, ggià andiche privilegge d'a cetadine. Avute ste privilegge 'u borghe e 'u territorie sue prosperarene pe 'nu sbuènne de anne fine a quanne 'u pringipe [[Filobberte de Chalons]], vicerè de Napule, non ge affidò 'u feude a 'u nobbele spagnole Luigi Ram.
Jndr'à 'u [[1532]] le deputate locale averene da [[Carle V d'Asburghe]] 'u recanuscimende de Bisceglie a cetate demaniale. Apprisse a le 'ngazzamiende 'mbrà Comune e 'u Vescove jndr'à 'u [[1569]] avenèrene conzegnate a 'u Comune le ''"capitole municipale"'' (ordenamiende amministrative) ca pò durane 'nzigne a l'ottommre [[1806]]. Le attivitate economeche erane vivace, le commerce se facevene via mare e vie terre cu le pajesere 'nderne d'a [[Pugghie]], d'a [[Basilicate]] e cu 'u [[Benevende|benevendane]]. Se 'mbortave firre, legne, lane e cuoie e se esportave frutte, ortagge, amennele e soprattutte [[uegghie de alìe]].
Doje erane le fiere ca se facevane durande l'anne: une a scennare in occasione de [[Sand'Andonije Abbate]], prime prutettore d'a cetate, l'otre a luglie a' geste de le tre Sande prutettore [[Maure, Sergie e Pandaleone]]. Verse 'a fine d'u Seiciende 'a vite cetadine avenìe 'nfluenzate da 'a presenze d'u vescove [[Pombèe Sarnelli]] ca occupò 'a cattedre biscegliese da 'u [[1692]] a 'u [[1724]].
'A uerre de successione spagnole carresciò le [[austriace]] jndr'à 'u [[Regne de Napule]], da 'u [[1714]] a 'u [[1738]].
Apprisse, cu 'u guverne de le [[Borbone de Spagne|Borbone]] de [[Spagne]], ca durò ininderrottamende da 'u [[1738]] a 'u [[1860]] (tranne 'nu periode piccele napoleoneche), 'a cetate ca tenève quase 6000 crestiàne, avenìe assoggettate a 'na pressione fiscale assaije pesande e 'nsostenibbele. Positive devendò 'u 'ndervende de le Borbone respette a' resistemazione d'u puèrte, a le traffece maritteme e a l'igiene jndr'à cetate, flaggellate jndr'à stu periode da 'a [[peste]]. L'economije cetadine se basave sus a l'agricolture, 'a pesche e 'u commerce de prodotte d'a terre.
Quanne jndr'à 'u [[1799]] le truppe [[Napoleone Bonaparte|napoleoneche]] 'nvasere 'u [[Regne de Napule]], 'a cetate aprìe le porte a le [[Frange|frangise]] inneggianne a' libbertà. Apprisse a l'occupazione d'a cetate da vanne de le frangise, se spargìe 'a vôsce de 'nu sbarche imminende de nave russe e turche condre a le surdate napoleonece; comungue 'a minacce non g'ere vere pure ca jndr'à cetate arrevarene 'nu sbuènne de truppe frangise e tagliàne. Apprisse quacche sciurne, 1400 [[Russie|russe]] sbarcarene jndr'à 'u [[puèrte de Bisceglie]] e 'a occuparene reconsegnanele a le Borbone. 'A cetate, da 'u punde de viste amministrative, avere state 'nu candone d'u [[Dipartimende d'u Bradane (1799)|dipartimende d'u Bradane]] rette da 'u commissarie guvernative [[Necole Palomba]]
=== 'U Resorgimende ===
Apprisse a 'u [[Resorgimende]] 'a cetate ha state 'nu cendre vivace de cospirazione, cundanne 'mbrà le nobbele e 'u popole cchiù o mene 500 affiliate a' [[Carvonerie]]. Durande le [[mote d'u 1820-1821]] avìe luèche jndr'à 'u palazze Tupputi 'na 'mbortande "dieta delle Puglie", addà avenìe proclamate 'a Costituzione e ne avenèrene fissate le Statue jndr'à dece articole (5 luglie [[1820]]).
Nobbele fegure de ste anne ha state [[Ottavie Tupputi]], 'u cchiù famose patriote biscegliese. Jidde pe doje vote avenìe cundannate a morte; partecipò pure cumme generale a' [[cambagne napoleoneche de Russie]]. In onore sue avenìe 'nzippate jndr'à 'u [[1911]] 'nu buste de bronze jndr'à Chiazze Margherita.
Indande, accumenzavane a gerà jndr'à certe ambiende le idee mazziniane e 'u penziere [[socialiste]], addò se cullegavane le ideale de 'ndipendnez e nazionale e le aspiraziune de rescatte sociale e politeche de le masse contadine.
Jndr'à stu quadre politeche se destenguìe 'u patriote biscegliese Frnagische Favuzzi, ca jndr'à 'u [[1857]] aderì a l'iniziative meridionale organizzate da [[Carle Pisacane]] e, cu otre patriote raggiungìe pe mare [[Sapri]], jndr'à 'u [[gurfe de Salerne]], pe provocà 'na revoluzione popolare.
Quacche anne apprisse, jndr'à 'u [[1860]], 'u biscegliese Frangische Calò parteciò a' [[spedizione de le Mille]] arruolannese cu 'u grade de maggiore jndr'à l'esercite garibbaldine.
Jndr'à 'u 1860 'a cetate, 'nziene a otre cetate vecine, istituìe 'na "Giunde de 'Nsurrezzione" pe sostenè le [[Garibbaldine]] e 'u 21 ottommre 1860 se tenìe 'nu referendum jndr'à 'u monastere de Sanda Croce: 'a maggioranze de le votande scacchiò l'annessione. 'U prime deputate a 'u [[Parlamende d'u Regne d'Itaglie|Parlamento tagliàne]] elette jndr'à 'u collegge de [[Molfette]] ha state [[Ottavie Tupputi]].
=== Da l'Aunità d'Itaglie a le sciurne nuèstre ===
'U periode pre-aunitrie se revelò 'nderessande sus a 'u piane de l'economije ca avenève da le traffece maritteme. Le marcande biscegliese averene stabbilite belle relaziune commerciale cu le puèrte d'a [[Dalmazie]], de l'[[Eggèe]] e d'u [[mar Gnure]]. 'Nzigne da 'u 1860 se stabbilièe a [[Kerč']], jndr'à [[Penisole de Crimèe|Crimèe]], 'na comunitate piccele de biscegliese ca vivevane de commerce transfrondaliere.
Jndr'à 'u [[1864]] l'aperture d'u tronghe ferroviarie FOgge-Barlette-Bare avere date 'na bella botte a l'economije locale e 'u 9 novemmbre [[1872]] avenìe inaugurate 'u Tiatre Garibaldi apprisse dece anne de fatìe e preste preste 'u tiatre devendò 'u cendre d'a vite mondane d'a cetate.
'A tradizione [[Libberalisme|libberale]] resorgimendale se traducìe jndr'à cetate jndr'à 'na vite politeche vivace, da 'a quale assìe 'u sinnache Giulie Frisari, cape d'a sinistre democrateche parlamendale pugghiese e d'a "Suggettate Operaie de Mutue Soccorse"; non ge mangarene jndr'à stu periode vivace scondre verbale e fisece.
Quanne scuppiò 'a [[prime uerre mundiale]] 'nu sbuènne de uagnune parterene pu fronde e quanne 'a uerre spicciò murere 430 crestiàne (cu 'nu sbuènne de ferite e mutilate). 'U 2 aguste [[1916]] 'a cetate canuscìe da vecine 'a uerre, 'nfatte de le cannunate navale austriache facerene 'nu sbuènne de danne materiale ma nisciune muèrte; tuttavie angore osce a die jè possibbele recanoscere sus 'a facciate de palazze Albrizio (affianghe a palazze Ammazzalorsa, 'mbacce a 'u puèrte) 'nu segne de 'na cannonate austriache ca resale probbie a quidde fatte. Durande 'a uerre se destenguìe 'u generale d'artiglierie, origgenarie de Bisceglie, Beniamine Simone.
'U 5 ottommre [[1924]] avenìe inaugurate jndr'à chiazze Vittorio Emanuele II 'nu obelische pe arrecurdà le cadute biscegliese jndr'à prima uerre mundiale.
Jndr'à 'u [[1920]], apprisse a de le adesiune a' politeche fasciste, avenìe aperte 'na sezione d'u fasce jndr'à palazze Logoluso.
Jndr'à vernate 1940 - 1941, durande 'u conflitte itale-greche, [[Benite Mussolini]] mettìe 'a residenza soje a Bisceglie jndr'à Ville Angeleche invece 'u quartiere generale scìe jndr'à Ville Ciardi.
Jndr'à 'u [[1943]] le tedesche se arreterarene veloce veloce da tutte 'u Sud Itaglie e 'nu picche apprisse Bisceglie avenìe occupate da le angle-americane. 'U passagge travagliate da 'u [[fascisme]] a' [[repubbleche]] acciò jndr'à [[Vecinze Calace]] una de le maggiore politece [[andifasciste]] e sosteniture d'a [[democrazie]].
Quanne spicciò 'a [[seconda uerre mundiale]] se cundarene cchiù o mene 300 cadute biscegliese, assaije invalide e de le disperse.
Le prime eleziune comunale apprisse 'a seconda uerre mundiale, ca reggistrarene 'u suffrage cchiù ierte, a' [[Democrazia Cristiana]], signarene 'u successe personale d'u sinnache Umberte Paternostro, ca guidò 'a cetate jndr'à riprese da 'a paralisi fatte da 'a uerre. Stu periode ha state caratterizzate da 'na forte attivitate jndr'à 'u settore de le opere pubbleche.
'Mbrà le anne cinguande e sessande d'u XX sechele, 'a cetate canuscìe 'na forte attivitate economeche, alimendate da l'agricolture, da 'a pesche, e da 'nu belle commerce de prodotte ortofrutticole jndr'à l'taglie e a l'estere; ma de condre, stave 'na grosse emigrazione, quase sembre verse [[Melàne]]. 'A vite cetadine ha state pure caratterizzate da 'na belle attivitate culturale.
Osce a die l'economije d'a cetate se fonne oprattutte sus 'a piccele 'ndustrie manifatturiere (soprattutte jndr'à 'u settore tessile de le confeziune, de le frandoie oleare e de l'industrie pa lavorazione d'a petre), sus a 'u commerce e sus a l'agricolture. 'Mbortande sò le produziune agricole de le alìe pa produzione de [[uegghie de alìe]], de l'[[uve da tavole]] e d'a tipeche cerase biscegliese.
=== Simbole ===
[[File:Bisceglie-Stemma.svg|thumb|upright=0.7|'U stemme]]
'U stemme comunale jè fatte da 'n'arvule de [[querce]] sradicate, dorate, mise sus a 'nu scude de culore russe. Jndr'à 'u [[1532]] 'u 'mberatore [[Carle V d'Asburghe]] avère date a l'Università de Bisceglie 'a facoltà de 'mbrimere o appettà sus a 'u stemme 'a corone cesarèe, cumme simbole de fedeltà a l'imbere.
Pò, 'u scude jè cercunnate, sus a le late verticale e sotte, da doje rame une de querce e l'otre de laure, de culore verde, annodate pe le gambe lore verse 'a vanne vasce da 'nu nastre tricolore.
Jndr'à 'nu decrete d'u [[1937]], 'u Comune avenìe definitivamende 'scritte jndr'à 'u libbre araldeche de le ente morale. Cu 'u stesse decrete avenìe approvate 'u gonfalone accussì descritte: drappe de culore vianghe bordate d'ore a 'u pale de sinistre de russe, passate da 'na banne avasciate d'u stesse culore, carecate d'u stemme civiche, cu iscrizione cendrate “Città di Bisceglie”.
== Monumiende e luèche de 'nderesse ==
'A cetate nascìe 'nguedde a 'u mare, atturne a 'nu puèrte andiche, osce a die attive. Jndr'à cetate ''[[intra moenia]]''<ref>jndre a le mure</ref>, fatte de strade stritte stritte e ierte, e de volte ca 'a supranavane, difese a file da 'u castelle federiciane e da 'a totrre Maestre, nasce e domine da 'u punde cchiù ierte 'a cattedrale, nascene chiesere andiche e monastere, palazze nobbiliare andiche e 'nu tiatre andiche.
'A cetate ''intra moenia'' ave 'na monumendalità 'mbonende tande ca pare fatte de 'nu stuèzze uneche, scavate e bucate, invece 'a cetate [[extra moenia]] jè ricche de chiesere e convende, de palazze, ville e casale.
Stonne pure le [[dolmen]] e le [[grotte]] andicamende javetate. Tutte quiste testimonie 'na storie ca se perde jndr'à nuttate de le tiembe.
=== Architetture releggiose ===
==== Congattedrale de San Pitre Apostole ====
[[File:Concattedrale di San Pietro Apostolo, Bisceglie.jpg|thumb|upright=0.7|'Nu scorce d'a Cattdrale]]
'Nzippate 'mbrà 'u [[1073]] e 'u [[1295]], 'a [[
Edificata fra il [[1073]] e il [[1295]], la [[Congattedrale de San Pitre Apostole (Bisceglie)|Congattedrale de San Pitre Apostole]] jè 'na costruzione [[romaneche pugghiese]].
L'edificie, oriendate seconde l'asse est-ovest, se sveluppe sus a 'na chiande longitudinale a ttre [[navate]], ttre [[abside]] non denungiate da fore d'a parete murarie e 'nu [[transette]] sus 'a [[cripte]]. 'U 'nzippate, 'nvece, se sveluppe sus a pilastre e [[matronei]] cu 'a coperture d'a nave cendrale a tette.
Sus 'a facciate, remaneggiate cu l'aperture de ttre fenestre de stile [[barocche]], ave mise 'nguèdde 'nu [[protire]] preggevole mise sus a 'u 'ngresse prengepàle. Durande le sechele de le cuèrpe de fabbreche, destinate a cappelle, avenère mise 'nguèdde a' navate de fore meridionale.
A 'u 'nderne, restrutturate jndr'à 'u [[XVIII sechele|Setteciende]], se 'ndrucane le stalle 'ndagliate d'u core de legne de noce ca avène da 'u [[Sanduarije de Sanda Marije de le Miracole (Andrie)|Sanduarije de Sanda Marije de le Miracole]] de [[Andrie]].
Jndr'à cripte stonne stipate le sacre reliquie de ttre Sande prutettore [[Maure, Serge e Pandaleone]].
Le reliquie avenèrene acchiate a Bisceglie jndr'à 'u [[1167]]; seconde 'a tradizione, Serge e Pandaleone erane doje cavagliere ca, arrevate jndr'à [[Pugghie]] pe arrestà 'u vescove Maure, avenèrene 'nvece da quiste, convertite a 'u cristianesime e pò martirizzate da 'u proconsole romane de [[Venose]]. A le ttre Sande 'a cetate se affidò quanne arrevà 'a peste d'u [[1736]], d'u colere d'u [[1836]] e jndr'à otre mumende de pericole.
Le urteme restaure, onne date 'nu affresche granne granne, ca raffegure [[San Cristofore]] appettate atturne a 'u Uetteciende da 'u pettore Vito Calò, sus 'a vanne de fore d'a cappelle cu 'u stesse nome.
==== Chiesere de Sand'Adoeno ====
{{'Ndruche pure|Chiesere de Sand'Adoeno}}
[[File:Bisceglie abbazia S Adoeno.jpeg|thumb|upright=0.7|'Nu scorce de l'Abbazzie de Sand'Adoneo]]
'Nzippate jndr'à 'u [[1704]] a 'u 'nderne de le mure, apprisse 'a Cattedrale, jè 'a chiesere cchiù andiche d'a cetate. Jè une de le chiesere tagliàne de cchiù derette figliazione frangese<ref>da 'u libbre Bisceglie turistica, Mario Cosmai, ed. Bisceglie 1960</ref>. Le origgene, ca avènene da 'u nome de Sand'Adoneo o [[Sant'Audoeno]] (Saint Ouen) vescove de [[Rouen]], sò collegate a le surdate conguistature [[Normanne]].
L'[[abbazzie]] stipe 'na reliquie piccele d'u Sande, ca avène da 'a [[Normandie]]. 'A facciate, a cuspide, jè de conge de petre calcarèe, fatte da 'nu timbane tagghiate ca jè coronate da 'n'aquile ca sus 'na fiere. Jedde, jè bucate in mmienze da 'nu rosone piccele a cinghe mensole ca carresciane 4 liune romanece e 'a statue d'u Sande. Sus a jedde se 'ndrucane le signe de le [[Maestre comacine]].
'A chiande d'a chiesere jè a ttre navate. A 'u 'nderne ste 'na fonde battesimale de petre de l'[[XI sechele]] cu sei fegure sculpite a ierterilieve, urtemanende restaurate.
==== Chiesere de San Matteo ====
{{'Ndruche pure|Chiesere de San Matteo (Bisceglie)}}
'A chiesere de San Matteo avenìe 'nzippate jndr'à 'u [[1090]], durande l'episcopate d'u vescove Mancusio. Jndr'à 'u [[1099]] avenìe congesse da 'u vescove Stefane a le famigghie de le casale de Sagine e Giane, refuggiate jndr'à cette de Bisceglie pe colpe de le 'ngursiune de le [[Saracine]].
Jndr'à 'u [[1608]], 'a chiesere de San Nicolò, achiuse a 'u culte pe le condiziune stateche brutte brutte, avenìe aunificate a' colleggiate de San Matteo.
Destrutte da 'nu askuamende jndr'à le prime d'u [[XVII sechele|Seiciende]], avenìe costruite arrete jndr'à 'u [[1628]] e 'u 29 luglie [[1692]] avenìe consecrate da [[Pombèe Sarnelli]], vescove d'a cetate.
Jndr'à chiesere stonne stipate opere pettoreche de Jangele Bizamano, [[Corrade Giaquinto]], Girolame Palumno e otre auture de [[Petture napuletane|scole napuletane]].
==== Chiesere de San Nicolò ====
'A chiesere de San nicolò de Porte Ensite<ref>Chiamate accussì puercè ha state congesse a le crestiàne ca avenèvane da Enzitete, 'n'arèe ca se stenneve a sud-est respette a 'u borghe, in direzione de Molfette</ref> avenìe 'nzippate jndre a le mure normanne, sus 'a strade Ospedale, durande l'episcopate de Mancusio.
'U tembie, modeste jndr'à le dimenziune sue e sveluppate jndr'à 'na navate uneche, avenìe congesse da 'u vescove Stefane jndr'à 'u [[1100]] a le crestiàne ca avenèvane da le casale de San Necole e Salandre ca, assoggettate a le 'ngursiune de le saracine, acchiarene refugge jndr'à cetate murate.
Jndr'à 'u [[1609]], siccome 'a chiesere rischiave de scuffulà, avenìe aunificate a l'abbazzie de San Matteo, pure ca esere diverse e conziderate “eque principaliter”.
Jndr'à 'u [[1891]] l'arcivescove de Trane Gesèppe de Bianchi Dottula ne decretò 'a soppressione. 'A cheisere avenìe spugghiate de totte le bene e sconsacrate.
==== Chiesere de Sanda Margherite ====
{{'Ndruche pure|Chiesere de Sanda Margherite (Bisceglie)}}
[[File:Tombe Falconi.jpg|thumb|upright=0.7|Le chiaute de le Falconi]]
Edificie de 'mbostazione [[romaneche pugghiese]], avenìe fatte costruì fore da le mure jndr'à 'u [[1197]] da 'a famigghie nobbele de le Falconi. 'A chiesere, nò tuccate da cangiamiende apprisse, esprime 'n'architetture piacevole fatte de armonie e semblicità. 'A costruzione jè totte de petre calcarèe locale tagghiate a cuèrpe diverse. 'A chiande, a croge greche, jè cuperte da 'na cupole cendrale sus a pennacchie e abside a mmienze cerchie. 'A facciate jè coronate da 'nu frondone triangolare fregiate da archette rambande e da 'na rose sculpite cu 'a sigle d'a Sande. 'A cupole jè cuperte da 'nu tette a piramide, cu conge de petre mise a gradine piccele. Jndr'à vanne de fore, stonne 'nguèdde a 'u fianghe sinistre ttre sepolcre de le Falconi: 'u prime sepolcre, 'ngomblete, cu fegure sdraiate de guerriere, jè dedicate a Basiglie e Maure Falcone; 'u seconde, dedicate a Riccarde Falcone, opere de Pitre Facitulo barese, ave 'nu ricche baldacchine cu rilieve e trafore; 'u terze sepolcre, destinate a le criature de le Falconi, opere de [[Anserame da Trane]], ave 'nu baldacchine bizzarre a arche trilobe sus a doje culonnine.
==== Chiesere de San Lorenze ====
'A chiesere de San Lorenze, 'nzippate fore da le mure urbane jndr'à vanne cchiù ierte d'u Palazzuole a l'inizie d'a strade andiche pe [[Corate]], avenìe congesse jndr'à 'u [[1477]] da 'u conde de Bisceglie Frangische Del Balzo a le frate de San Frangische de le minore osservande.
Jndr'à l'anne apprisse, sus a 'u late meridionale d'u tembie, avenìe 'nzippate 'u comblesse convenduale de le frate minore osservande, attive 'nzigne a 'u [[1987]], quanne avenìe soppresse.
Jndr'à 'u [[1857]], sus a 'nu proggette de l'ingegnere Maure Albrizio, avenìe costruite sus a 'u fianghe settendrionale d'a chiesere de San Lorenze, 'u Calvaire, 'na teorie de cinghe nicchie monumendale mise seconde 'nu linguagge architettoneche de isprirazione goteche e ca avène de le mosaice ca raffegurane 'a passione de Criste.
Durande 'a nuttate d'u 2 febbrare [[1866]] 'a chiesere avenìe asckuate pe vendette.
==== Chiesere de San Dumineche ====
'A chiesere de Sanda Marije d'u Mure, 'nzippate jndr'à 'u [[XII sechele]] a le limite d'a prima cinde murarie, avenìe congesse a le attane duminecane da 'u vescove Martine jndr'à 'u [[1502]], ca 'a dedicarene a San Dumineche.
Jndr'à 'u [[1525]], le duminecane l'allariarene e la ornarene da jndre.
Jndr'à 'u [[1693]] 'a chiesere avenìe consacrate da [[Pombèe Sarnelli]], vescove d'a cetate.
'A chiande d'a chiesere se sveluppe sus a tre navate oriendate seconde l'asse nord-sud. 'A navate cendrale, cuperte da 'na volte a botte unghiate, spicce cu 'n'abside semicircolare. 'U tembie jè 'nzerite jndr' à'u comblesse de l'ex convende de le attane duminecane, osce a die Palazze San Dumineche, sede d'u Municipie.
==== Chiesere d'u Salvatore o d'u Sandissime ====
'U tembie d'u Sandissime Salvatore avenìe 'nzippate jndr'à 'u [[1649]] sus a 'u tratte d'a muraglie vecine a 'u specchie d'acque d'u puèrte, in corrispondenze de strade Caldaia<ref>strade ca scenneve verse 'u puèrte addò se acchiavane le caldaie pa produzione d'a pece</ref>, sus a 'u luèche addò nasceve 'a chiesere de San Nicolò a 'u Puèrte. Quest'urteme, 'nzippate atturne a 'u [[1300]], avenìe scettate 'nderre pe 'na vanne jndr'à 'u [[1384]] quanne le milizie de [[Carle III de Napule|Carle de Durazze]] traserene jndr'à cetate, saccehggiannele, probbie attraverse 'u mure d'a chiesere, ca, apprisse a 'nu lunghe periode de abbandone, avenìe occupate e sostituite a levèlle superiore da 'u tembie nuève d'u Sandissime Salvatore. De l'andica chiesere sò ancore 'ndrucabbele de le reste de facciate sus 'a strade Caldaia.
'A chiesere d'u Sandissime, modeste pe dimenziune, se sveluppe sus a 'na uneche navete sus a l'asse nord-sud. 'A facciate sobrie, bucate da 'u 'ngresse cu sus 'nu timbane mise sus a mensole e da 'nu semblice finestrone, cu sus 'nu piccele cambanile a vele. Jndre, l'altare jè dominate da 'nu dipinde a uegghie sus 'a tele de scole napuletane, ca raffigure 'a Trasfigurazione de Gese Criste.
'A chiesere stipe, oltre a' statue de legne de Sand'Andonije ca avène festeggiate cu 'na prugessione marinaresche, 'na sculture de legne d'u Seiciende ca raffegure 'A Pietà.
==== Otre chiesere d'a cetate ====
Jndr'à cetate sò presende assaije edificie releggiose, le cchiù andiche de quiste se iacchiane jndr'à 'u nuclèe storeche sue, jndr'a le mure difensive. Chiste onne state edificate ste chiesere:
* 'A chiesere de San Giuanne a 'u Castelle (in restaure) avenìe costruite jndr'à 'u periode angioine;
* 'A chiesere d'u Priatorie, fatte vecine d'a castelle jndr'à 'u [[1638]];
* 'A chiesere de San Luigge cu 'u monastere 'nzeccate de le Clarisse avenìe 'nzippate sus a l'andiche tembie de San Ludoviche jndr'à l'anne [[1638]];
* 'A chiesere de Sanda Croce e 'u monastere 'nzeccate avenìe fatte atturne a 'u [[1650]] vecine a 'u bastione de porte Zappine, osce a die scombarse.
A le chiesere 'nderne a' cinde murarie se aggiungene, pe 'nderesse storeche - archetettoneche, ste chiesere ''[[extra moenia]]'':
* 'A chiesere d'a Sanda Madre dìa Misericordie, 'nzippate jndr'à 'u [[1645]];
* 'A chiesere de Sanda Marije de Passavie, 'nzippate vecine a 'u ''pomerium''<ref>Seconde l'etimologgije, 'ngerte, proposte da le andiche romane, ''pomerium'' avessa devendà da ''post-moerium'' da ''moerus'' ca vale ''murus'', oltre le mure</ref> (osce a die Palazzuolo e ville comunale) jndr'à 'u [[1747]];
* 'A chiesere de Sand'Agustine, fatte jndr'à 'u [[1845]].
=== Architetture civile ===
“Bisceglie cundave 'nu belle numere de opere de le sechele d'a maggiore prosperità soje, ca 'u tiembe ave destrutte, ma ca pure avènene arrecurdate da le croniste locale”, accussì 'u critiche d'arte Demetrie Salazaro accussì 'u critiche d'arte Demetrie Salazaro se congedave cu 'a cetate jndr'à 'u libbre sue ''Pugghie Medievale''. Pe quiste jè opportune annoverà 'mbrà le architetture civile de le palazze 'mbortande, significative da 'u punde de viste storeche - architettoneche, 'u tiatre comunale costruite addò stave une de le tiatre cchiù granne d'u regne de Napule, e infine 'u puèrte andiche.
==== Palazze San Dumineche ====
Jè sede d'u Municipie ggià da 'u [[1809]] quanne avenìe confiscate a le frate duminecane. Jndr'à 'u [[1823]], de le stanze d'u Palazze, avenèrene adibbite a prioggione circondariale.
L'edificie avenìe 'nzippate jndr'à prime metà d'u [[XVI sechele]] sus a 'u tratte d'a muraglie vecine a 'u torrione de Schinose o de l'abbisse, e 'nzeccate a' chiesere de Sanda Marihe d'u Mure.
'U palazze se 'mboneve e se 'mbone jndr'à 'u paesagge cu 'a mola soje e cu le caratteristeche logge ca se 'nzippate sus a doje levèlle de epoche successive a 'u periode de funnazione.
==== Palazze Tupputi ====
[[File:Bisceglie palazzo Tupputi.JPG|thumb|Palazze Tupputi]]
'U Palazze avenìe fatte fà verse 'a seconde metà d'u [[XVI sechele]] assaije probbabbilemende da 'a famigghie Frisari, de origgene salernitane, ca recuprìe 'mbortande 'ngareche pubblece jndr'à cetate.
L'edificie jè da conziderarse une de le opere cchiù 'nderessande de l'architetture rinascimendale jndr'à cetate.
Verse 'a metà d'u [[XVIII sechele]] 'u palazze avenìe vennute a le marchese Tupputi, origgenarie d'u piacendine, accussì ave pigghiate 'u nome de osce a die.
Durande 'u periode resorgimendale l'edificie chiamate Palazze Nazionale ha state sede d'a [[Carvonerie]] e ospitò 'u 5 luglie [[1820]] 'a Diete de le Pugghie, 'na storeche riunione presiedute da Dumineche Andonije Tupputi, durande 'a quale le carvonare pugghiese congordarene 'n'azione comune a sostegne d'a [[Repubbleche Napuletane (1799)|Repubblehce Napuletane]].
L'edificie se iacchie jndr'à 'u cendre storeche a angole 'mbrà vie Cardinale Dell'Olio, addò se iapre 'u 'ngresse prengepàle, e vie [[Ottavie Tupputi]]. 'U palazze, caratterizzate da 'na facciate de [[Bugnate|bugne]] a punde de diamande jndr'à 'u piane de sus, stipe jndre de le culonne de granite numideche accattate jndr'à 'u [[XVI sechele]] ca avènene da 'a [[Congattedrale de Sanda Marije Assunde (Giovinazze)|duome de Giovinazze]].
==== Otre palazze ====
Seguenne 'nu percorse cronologgeche, 'mbrà le edificie rilevande de costruzione cchiù andiche ste 'u palazze Ammalorsa, 'nzippate atturne a 'u [[1400]] sus 'a muraglie jndr'à zone 'mbacce a 'u puèrte.
L'edificie, restaurate jndr'à le prime anne d'u [[XX sechele|Noveciende]], ave 'na raccolte private de depinde d'u Grosso (XX sechele), de le sculture d'u Dossena, e diverse collezziune de porcellane, arme e carozze.
Verse 'a metà de l'XI sechele, avenìe costruite 'u [[Palazze Vescovile de Bisceglie|Palazze Vescovile]], vulute da Pitre 'u Normanne, conde de Trane e nasce affianghe a' Cattedrale de S. Pitre. Da 'u 1980 'u Palazze Episcopale jè sede d'u [[Musée Diocesane (Bisceglie)|Musée Diocesane]].
Jndr'à 'u Larije Sand'Adoneo nasce 'u palazze ditte de [[Lucrezie Borgia]], fatte jndr'à 'u [[XV sechele]] e caratterizzate da 'na facciate fatte a bugne.
Jndr'à 'u [[1556]] avenìe 'nzippate sus 'a murglie (osce a die vie Frisati) 'u Palazze Frisari. L'edificie ave 'na facciate elegande lavorate a bugne a punde de diamande jndr'à 'u piane de sus.
Jndr'à 'u [[1776]] avenìe fatte 'nzippà da Biagge Manes, 'nu capitane spagnole ca s'avere stabbilite jndr'à cetate, 'u palazze cu 'u nome sue. L'edifice, ca ave tre levèlle (piane terre destinate a deposite, piane nobbele e seconde piane), avenìe fatte a cavedde 'mbrà 'a muraglie e vie San Dumineche.
Resale verse 'a metà d'u [[XVIII sechele]] 'a ville Fiori (ditte pure Palazze Fiori) fatte 'nzippà da 'a famigghie nobbele Fiori, origgenarie de [[Sorrende]]. Stu edifice, costruite ''[[extra moenia]]'' jndr'à quedde ca osce a die jè vie Mondegrappe, presende, seconde 'nu lenguagge architettoneche [[barocche]], 'na facciate precedute da 'na doppie rambe ca ragigunge 'u piane nobbele.
==== Tiatre comunale Garibaldi ====
[[File:Bisceglie teatro Garibaldi.JPG|thumb|'U tiatre "Garibaldi"]]
L'edificie avenìe costruite sus a 'u suole occupate da 'u "tiatre d'a polveriere" scettate 'nderre, jndr'à l'andiche bastione de Zappine. Le fatte legate a' congessione edilizie e a' costruzione d'u tiatre onne state belle 'ngasenate. 'U pruggette, affidate a l'architette Gesèppe Albrizio da l'amministrazione comunale jndr'à 'u 1861, avenìe spicciate jndr'à 'u [[1872]].
Jndr'à 'u [[1870]] avenèrene spicciate le fatìe de murature, invece jndr'à le doje anne successive avenèrene fatte le arrede de jndre, 'a scenografije, le decoraziune sus a 'u soffitte e 'u 'mbiande d'a luce.
Jndr'à vernate d'u 1872 'u tiatre avenìe inaugurate cu 'u "''[[Rigolette]]''" de [[Gesèppe Verdi]] e dedicate a l'eroe de le doje munne, [[Gesèppe Garibaldi]], 'u quale nò putenne partecipà a l'evende, mannò 'na lettere scritte de pugne pe rengrazià 'u Comune de Bisceglie pe stu onore avute.
'U tiatre presendave 'na facciate elegande seconde 'nu lenguagge architettoneche [[neoclasseche]]. 'U spazie de jndre se sveluppave sus a ttre ordine de [[palche]] e 'na [[platèe]] cu 200 poste. 'A coperture cu strutture de legne, presendave doje falde.
A le inizie d'u [[XX sechele|Noveciende]] avenìe rennovate 'a facciate e aggiunde doje rilieve de stucche ca raffegurane fegure femminile, mendre jndr'à le anne successive accumenzarene a manifestarse le prime signe de decadenze d'a strutture ca durande 'a prime uerre mundiale, avenìe ausate cumme deposite de alemiende e a [[Sale cinematografeche|cinamatografe]].
Jndr'à 'u [[1954]] 'u tiatre avenìe assoggettate a 'na serie de scettamiende 'nderre e destinate a strutture cinematografeche.
Jndr'à 'u [[1981]] 'u [[Ministere de le Bene Culturale]] ave dichiarate l'immobbile cumme bene de 'nderesse storeche - artisteche.
==== 'U "Palazzuolo" ====
'U "Palazzuolo" jè 'a cchiù granne chiazze d'a cetate, 'ndicate jndr'à toponomasteche cumme chiazze Vittorie Emanuele II.
'U Palazzuolo se forme cumme enorme [[pomerium]] in corrispondenze d'a porte prengepàle d'a cetate, Porte Zappine. Ggià jndr'à 'u [[XV sechele]] sta arèe vaste ca se stenneve oltre 'u fossate ere chiamate "largo de lo Palazulo". Stu nome avenève da 'a presenze d'u "palatiolum"<ref>Palazze d'u regge guvernatore de Cetate</ref> ca nasceve sus 'a strade ditte "de le palazze", quedde ca osce a die jè 'vie Giulie Frisari, e se affacciave sus a 'u tratte d'a muraglie 'mbrà Porte Zappine e 'u torrione Schinosa.
Sta granna spianate de terre abbandunate ere passate da 'a strade consolare<ref>Pe stu fatte jè utile 'ndicà 'a presenze de 'na petre miliare romane mise jndr'à le giardinette d'a chiazze in direzione de Trane</ref>, e ve arrevavane tutte le strade 'nderne de le comune 'nzeccate.
Cu l'espanzione extra moenia Uettecendesche, 'u nude e selvagge terrene nnande a' porte prengepàle d'a cetate, devendò l'orgoglie e 'a delizie de le biscegliese.
=== Architetture militare ===
'A cetate ave 'a torre maestre, punde de referimende pe tutte 'u territorie da cchiù de 'nu millennie, 'u castelle e 'na bbona vanne de le mure de cinde aragonese, ''limes'' d'u nuclèe cchiù andiche d'a cetate a l'espanzione urbane avvenute fore da le mure.
==== Castelle e torre maestre ====
{{'Ndruche pure|Castelle de Bisceglie}}
[[File:Torre maestra castello.JPG|thumb|upright=1.6|'A torre maestre e 'u castelle de Bisceglie]]
'A torre canusciute cumme ''Maestre'' avenìe fatte 'nzippà verse 'u [[1060]] da 'u conde [[Pitre de Trane]]<ref>Pompeo Sarnelli jndr'à 'u libbre sue ''Memorie de' Vescovi di Biseglia'' pubblicate jndr'à 'u 1693, attrebbuisce 'a costruzione d'a torre maestre a 'u conde Pitre I 'u normanne. Pe quiste 'a torre jè dette pure Torre Normanne.</ref>. Costruite da jndre de petre calcarée locale, rappresende l'elemende dominande d'a cetate cu le sue 27 m de iertezze.
Pe demenziune e caratteristeche de fabbreche pò essere conziderate cumme 'a torre normanne de [[Rutigliane]].
Jè da jedde ca ogne sciurne, accumenzanne da le prime anne apprisse 'a uerre, a le 8:00 e a le 12:00, se sende jndr'à totte 'a cetate 'u signale sonore tradizionale de 'na putende sirene, ausate durante 'u seconde conflitte mundiale cumme allarme aerèe.
'U castelle, probbabbele opere d'u periode sveve, jè fatte da 'nu recinde quadrilatere mandenute da quattre torre angolare - quadre e da 'na quinda torre, cchiù piccenne, sckaffatejndre a' cortine murarie. L'accesse a 'u fortilizie se faceve cu 'nu ponde levatoie. Jndre stavane le allogge de le militare, le stalle, 'a chiesette de San Giuanne e 'nu ''palatium''. Fore d'u recinde stave 'a torre maestre ca ere collegate a jidde cu 'nu ponde levatoie.
Verse 'a metà d'u Cinghe ciende, cu 'a cinda murarie nove d'a cetate, 'u castelle avenìe recanusciute inefficiende e avenìe disarmate.
Osce a die 'a strutture ste sotte a 'nu restaure ca ne face 'ndrucà sulamende a vanne de fore de le cuèrpe de fabbreche.
==== Le mure difensive ====
[[File:Cinta muraria di Bisceglie (BAT), 1570.jpg|thumb|left|'A cinde murarie jndr'à 'u periode 1500-1570]]
[[File:Fortificazioni-mura-Bisceglie.png|thumb|Assette murarie a le inizie d'u 1700. De russe, le reste d'a cinde muraruie medievale acchiate durande de le scave]]
A le inizie d'u [[XV sechele]], 'u sisteme difensive medievale d'a cetate devendò inadeguate a condrobbattere l'[[artiglierie]] da fuèche nove. Ha state accussì cu l'arrive de le [[Aragonese]] ca le vecchie mure normanne, ierte e sottile, avenèrene cangiate da 'na [[cinde murarie]] nove, vasce e terrapienate, ca seguì quase sembre 'u tracciate ca stave apprime.
'U tracciate aragonese avere 4 torriune cchiù 'na torre de cinde d'u castelle:
*Torrione Sand'Angele (NW);
*Torrione de l'abbisse (SW);
*Torrione San Martine (NE) (scettate 'nderre);
*Torrione d'a Porte (S) (scettate 'nderre).
'A murazione nove avère mandenute le doje porte cetadine: une oriendate a nord dette porte de mare (osce a die murate ma angore ìndrucabbele), une oriendate a sud chiamate "de Zappine" (addò osce a die nasce 'u tiatre Garibaldi).
Jndr'à seconda metà d'u [[XVI sechele]] apprisse a le minacce turche, sembre cchiù forte, e cu l'arrive de le [[Spagnule]], le mure avenèrene rafforzate cu 5 baluarde pentagonale e atturne a lore avenèrene scavate fossate granne assaije, e avenìe ccrejate l'accussìditte ''uaste'', cioé 'n'arée granne combletamende spianate, accussì ' a visuale atturne a' cetate ere libbere, pe facilità l'avvistamende de le 'nvasure vie terre.
Le cinghe baluarde erane:
#'u Bastione d'a Porte o ''Polveriere'' (scettate 'nderre);
#'u Bastione de San Paole (W);
#'u Bastione d'u Castelle (SE) (osce a die 'nglobbate da edificie);
#'u Bastione di San Gennare (E);
#'u Bastione di San Martine (NE) 'u cchiù granne e urteme a essere costruite.
Bona parte de le strutture de fortificazione osce a die se pò 'ndrucà e vesità, soprattutte sus a 'u versante d'u puèrte e longhe 'a vie ca carresce a jidde.
=== Architetture rupestre e 'nzediamiende ===
{{Approfondimento |titolo= Casale de Bisceglie |contenuto=[[File:Pacciano 5.JPG|thumb|upright=0.7|Casale de Pacciano]]
* [[Casale de Giano]]
* [[Casale de Pacciano]]
* [[Casale de Zappine]]
* [[Casale de Sagina]]
* [[Casale de San Nècole]]
* [[Casale scombarse de Bisceglie|Casale de San Andrèe]]
* [[Casale scombarse de Bisceglie|Casale de Sande Stefane]]
* [[Casale scombarse de Bisceglie|Casale de Cirignane]]
* [[Casale scombarse de Bisceglie|Casale de Salandre]]
* [[Casale scombarse de Bisceglie|Casale Vigiliae]]}}
==== Le Casale ====
Jndr'à l'agre biscegliese jndr'à 'u passate stavane 10 andiche [[Casale (architetture)|casale]] de epoche [[Medioeve|medievale]] e [[longobbarde]], testimone d'a presenze de crestiàne ca javetavene stabbilmende ste luèche. Comungue durante le tiembe, 'mbrà 'nvasiune e uerre, onne rumaste pèicche casale sane sane, de chidde scettate 'nderre se onne picche 'mbormaziune o certe vote ave rumaste sulamende 'u nome. No tutte le casale se onne sveluppate jndr'à 'u stesse mode e jndr'à 'u stesse periode, 'nfatte, le Casale de Giane, Pacciane, Saggine e Vigilae nascene sus a site romane.
'U mutive d'a nascite de ste cendre rurale piccele, jè da attrebbuirse a' cadute d'u 'Mbere Romane, e a l'arrive de le Longobbarde e [[Bizzandine]]. Le crestiàne ca subbivane le scorribbande de le barbare, accumenzarene a metterse 'nzieme jndr'à cendre piccele, cu 'na probbie podestà, cu legge probbie e culte. Ste cendre averene le mure, chiesere casaline e torre d'avvistamende, e mediamende stavane cchiù o mene da le 20 a le 30 ''fuechere'' (famigghie).
'U decline arrevò cu l'arrive de le [[Normanne]], ca assecurarene 'nu refugge cchiù secure presse 'u Casale Vigilae, fortificate da lore cumme ''castrum'', e da 'u pericole ca aumendave ca arrevave da le cambagne pe colpe de conflitte politece nuève. Accussì facenne, le casale se spopolarene 'nu picche a vote, ma none combletamende pe 'nu belle periode de tiembe, le crestiàne arrevarene jndr'à cetate nove de Vigiliae, carrescianne cu lore le idendità casalne (soprattutte chidde releggiose), tutelate da le stesse Normanne.
==== Grotte ====
Jndr'à 'u territorie stonne lunghe 'u corse de le lame de Sanda Croce e d'Agghie, andiche vie de comunicazione 'mbrà l'entroterre e 'a coste, 'mbortande 'nzediamiende neolitece e paleoliteche ca onne state oggette de esploraziune archeologgeche jndr'à diverse mumende.
===== Grotte de Sanda Croce =====
{{'Ndruche pure|Grotte de Sanda Croce}}
'A grotte jè longhe 100 metre, jndre jè strette verse l'alte e se allarije progressivamende 'nzigne a formà ambiende assaije larie verse 'u vasce.
Jndr'à grotte onne state acchiate concreziune, [[stalattite]], reperte ca resalene a l'industrie litiche d'u periode [[musteriane]] cumme 2200 punde, rasckatore e schegge, 'nu femore neandertaliane e faune pleistoceneche.
Otre strate onne repurtate a' luce strumiende litece de l'[[Epigravettiane]] finale (11.000 anne fa) cumme frammende ceramece neolitece e frammende de l'[[età d'u bronze]] - firre.
'A grotte de Sanda Croce avenìe 'ndividuate jndr'à 'u [[1937]] da Frangische Saverie Majellaro, a 'u quale jè dedicate 'u Musée Civeche Archeologgeche.
==== Le Dolmen ====
Vecine a le lame maggiore, stonne, sus a le terrazze pianeggiande, de le strutture dolmeneche 'mbortande.
===== Dolmen d'a Chianghe =====
{{'Ndruche pure|Dolmen d'a Chianghe}}
[[File:Bisceglie dolmen della chianca 1.JPG|thumb|upright=1.6|'U dolmen d'a chianghe]]
'U dolmen d'a Chianghe jè 'nu monumende [[megaliteche]] 'mbrà le cchiù 'mbortande d'[[Europe]], pe dimenziune, bellezze de linèe e state de conservazione.
Avenìe scuperte 'u 6 aguste [[1909]] da le archeologe [[Jangele Mosso|Mosso]] e Samarelli. 'A strutture, databbele a l'[[età d'u bronze]] medie, appartene a' tipologgije d'u chiaute a corridoie larije, fatte da 'na celle sepolcrale e da 'nu corridoie pe trasè.
Tutte 'u materiale liteche ca face 'u dolmen jè de petre calcare ca avène da 'u territorie atturne.
'U corridoie - lunghe 7,50 m - jè fatte da lastrune piatte, sckaffate verticalmende jndr'à 'u terrene, de iertezze assaije cchiù vasce respette a chidde d'a celle.
Pe stu fatte, 'a lunghezze totale jè 'nu picche mene de 10 m e ave 'u 'ngresse revolte a est.
===== Dolmen de Albarose =====
{{'Ndruche pure|Dolmen de Albarose}}
'U dolmen de Albarose avenìe 'nzippate a picche mene de 1 km da 'u [[dolmen d'a Chianghe]].
'U tumule se iacchie jndr'à contrade cu 'u stesse nome ca ste sus 'a strade provingiale Bisceglie - [[Ruve de Pugghie]], a cchiù o mene 8 km da 'u cendre urbane.
Pure stu dolmen avenìe scuperte jndr'à 'u [[1909]] da Frangische Samarelli jndr'à 'nu specchione a chiande ellitteche. Jidde jè fatte da sette lastrune verticale, tutte ca fanne da parete d'u sepolcre.
A 'u mumende d'a scuperte avenèrene acchiate de le oggette de cerameche fatiate a mane, reste umane, schegge de selce e de le bollitoie de petre calcarée fatiate a mane.
===== Dolmen Frisari =====
{{'Ndruche pure|Dolmen Frisari}}
Jndr'à 'u 1909 'u [[dolmen Frisari]] ha state oggette de 'na prime esplorazione archeologgeche da vanne de [[Mechèle Gervasio|Gervasio]]. Ggià jndr'à quidde periode 'u megalite de presendò semisquasciate e senze coperture.
Jidde face parte d'a tipologgije de tuule a chiande ellitteche, fatte da celle sepolcrale, larije 2 m e longhe cchiù o mene 4 m, precedute da 'nu [[dromos]].
'U monumende [[megaliteche]] de l'[[Età d'u bronze]] (prote appenineche), se affacce a le prime declive d'a sponde sinistre d'a caratteristeche 'ngisione [[Carsisme|carseche]] de ''lame de l'Agghie'', vecine a 'u crocevie de confine cu le territorie de [[Molfette]] e [[Ruve de Pugghie]], none assije lundane da 'u dolmen de Albarose e da 'u dolmen d'a Chianghe, e vecine a 'u [[Casale (architetture)|casale]] ditte [[torre de Navarrino]].
===== Otre dolmen =====
'U ''dolmen de Giane'', ditte accussì purcé se acchiave vecine probbie a 'u tembie de [[Giane]] in contrade Santerame, se iacchie vecine a 'na lame. De stu dolmen, scettate 'nderre jndr'à 'u [[1975]], non ge rumane cchiù ninde, ce nò quacche frammende de rocce de dromos. Pure jidde pò conziderarse cumme a le otre dolmen ca stonne jndr'à l'agre biscegliese.
'U ''dolmen de Sanda Croce'' ca ste jndr'à località lame Sanda Croce, none assaije lundane da le oltre megalite d'a zone, ca ave analoggije cu le dolmen salendine<ref>a stu proposite se legge l'articole scritte da Alfrede Logoluso a novemmre 2006 e pubblecate sus a Indernette sus a [http://www.pinodenuzzo.com/pietre/logoluso.htm Alfrede logoluso] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131019074514/http://www.pinodenuzzo.com/pietre/logoluso.htm |data=19 ottommre 2013 }}</ref>.
Jndr'à 'u territorie de [[Corate]], none lundane da 'u confine cu Bisceglie, se pò angore visità 'u ''dolmen de le Paladine''.
=== Site de 'nderesse ===
==== Zone Pandane-Ripalte ====
'A località, ca occupe 'n'arèe de 685 ettare lunghe 'a coste 'mbrà Bisceglie e Molfette<ref>Sckaffate jndr'à 'u Fogghie 177 tav. IV S.O. d'a [[Carte d'Itaglie]] (I.G.M.)</ref>, jè definite de 'nderesse naturalisteche jndr'à 'u Decrete Ministeriale n. 30 d'u 1º aguste [[1985]], pubblecate sus 'a Gazzette Ufficiale d'a Repubbleche Tagliàne d'u 06/02/1986.
'U site, de elevate valore paesaggisteche, rappresende 'n'elemende morfologgeche e strutturale de granne 'mbortanze pa definizione olisteche d'u paesagge costiere e carseche pugghiese. 'U paesagge vegetale, uerdate jndr'à 'u 'nzieme sue, jè caratterizzate da cambe agricole: dominane l'[[ulive]], l'[[amennele]], le vignete cu 'mbiande a tendone e le orte disarvulate, signe evidende ca 'a mane de le coltivature ave condrebbuite a cangià 'u luèche, 'nu tiembe combletamende recuperte da vegetazzione tipeche de le zone umide e d'a macchie mediterranée.
==== Orte botaneche comunale Veneziani-Santonio ====
'Nguedde a' strade ferrate, vecine 'a "lame funne noce", se iacchie l'[[orte botaneche]] comunale "Veneziani - Santonio", ddunate a 'u Comune da 'a famigghie ca ere probbietarie.
'U giardine, ggià organizzate a' fine d'u [[XIX sechele|Uettenciende]], stipave origgenariamende 'na raccolte de chiande de [[Ficus]] (Moraceae), [[Chiande succulende|Succulende]] [[Cactaceae]], [[Aloe (botaneche)|Aloe]] [[Liliaceae]], [[Agave]] [[Agavaceae]], [[Callistemon]] [[Mirtaceae]] e otre specie cumme 'a ''[[Chorisia speciosa]]'', 'a [[Jacaranda]], specie d'u genere ''Brachychiton'', Phoenix, e otre specie rare.
==== Lunghemare de Ponende e Tiatre Mediterranèe ====
[[File:Bisceglie porto 6.JPG|miniatura|'U lunghemare de Ponende 'ndrucate da 'nu restorande]]
Quanne le anne Ottande ste spicciavane ,'u fenomene preoccupande de l'[[erosione marine]] ca reguardave soprattutte 'u tratte de coste balneare 'mbrà Bisceglie e [[Trane]], facìe fa a l'Amministrazione comunale 'nu piane de recupere costiere d'u 'ndere litorale de Ponende.
Le opere fatte, 'mbostate seconde criterie de [[archietture d'u paesagge]], osce a die costituiscene 'nu 'mbonende e origgenale sisteme de percorse pedonale e cilabbele, articolate sus a cchiù levèlle, ca se sveluppane pe cchiù o mene 3 km sus a tutte 'u litorale de Ponende.
'U ''waterfront''<ref>Fronde marine</ref> d'u sisteme 'ndere, caratterizzate da 'na altimetrie variabbele 'mbrà 2 m e 13 m s.l.m., appare cumme 'na muraglie granna granne de petre a secche ca, 'nderrotte a tratte da elemiende rocciose ca esistevane ggià, iacchie 'na scenografeche aperture sus a 'u mare in corrispondenze d'u [[Tiatre Mediterranée (Bisceglie)Tiatre d'u Mediterranée]], jndr'à località Trulle Verde.
== Suggettate ==
=== Evoluzione demografeche ===
{{Demografije/Bisceglie}}
=== Etnie e minoranze furastiere ===
Seconde le date [[ISTAT]] a 'u 31 decemmre 2018 'a popolazzione furastiere residende ere de {{formatnum:1458}} crestiàne.<ref>{{cita web|lingua=it| url = http://demo.istat.it/str2018/index.html | titolo = Bilancio Demografico e popolazione residente straniera al 31 dicembre 2018 | autore = ISTAT | accesso = 14 ottommre 2019 | dataarchivio = 6 aguste 2017 | urlarchivio = https://web.archive.org/web/20170806142909/http://www.demo.istat.it/bil2016/index.html | urlmorto = sì }}</ref>
Le nazionalità cchiù rappresendate sò:
* [[Romanie]]: 456
* [[Albanie]]: 168
* [[Ucraine]]: 153
=== Dialette biscegliese ===
"''Lingua odorosa di terra e di mare,''<br />
''sobria come il nostro pane,''<br />
''violenta come il nostro sole,''<br />
''rude e amara a volte,''<br />
''ma sempre sincera e virilmente ottimista''"<br />([[Marie Cosmai]], ''dialetto biscegliese'')
{{lingua|nome=Dialette biscegliese
|nomenativo=Dialìtte vescegghiàse
|colore=#ABCDEFGH
|stati={{ITA}}
|regione={{IT-PUG}}
|persone= 55.000 cchiù o mene (tranne le javetande fore l'Itaglie)
|classifica= none 'mbrà le prime 100
|fam1=[[Lènghe indoeuropée|Indoeuropée]]
|fam2=[[Lènghe italiche|Italiche]]
|fam3=[[Lènghe romanze|Romanze]]
|fam4=[[Dialette tagliàne meridionale]]
|fam5=[[Dialette pugghiese]]
|fam6=[[Dialette d'a Pugghie cendrale|Appule-barese]]
|fam7='''''Biscegliese'''''
|nazione=
|agenzia=
|iso1=
|iso2=
|sil=
|sil2=
|estratto='''Dechiarazione de le derìtte de l'umene - Art.1''' <br>
Tutte re crestiène nèscene líbere e tìnnene la stéss'a degnetò e le stésse derìtte. Tìnnene cervèidde e chescìnze e s'honne a chembertò come ce fossere fròte iùne co l'alte.
|mappa=
|didascalia=
|codice=pms}}
Sus a 'u dialette ste 'na leggende ca dice ca [[San Necole Pellegrine]], arrevate jndr'à [[Pugghie]] da 'a [[Licie]] pe fà canoscere 'u [[Vangele]] jndr'à le cetate, arrevò a Bisceglie. Aqquà le crestiàne rumanerene insoddisfatte e deluse da 'u Sande, ca schive e de picche parole se limitave a congludere le probbie descurse cu "''kyrie, kyrie eleison''", tande ca 'u mannare a quidde paise. San Necole, s'avere offese, e pregò Ddie pe punì le bisceglise storpianne 'a parlata lore, cumme 'nfatte avvenìe. Pe stu mutive le bisceglise quanne parlane storcene 'nu picche 'a vocche, e avènene soprannumenate cumme ''vòcche stóurte''.<ref>{{cita web|lingua=it|url=http://www.uniurb.it/giornalismo/lavori2002/giuramento/pagine/storia.htm|titolo=Storia, leggenda e tradizioni|accesso=12 luglie 2013}}</ref>
'A foneteche d'u dialette jè regolate da legge rigorose e costande, soprattutte ce se tène cunde d'u processe de trasformazione da 'a lènghe cchiù andiche, cumme 'u latine popolare, a' lènghe cchiù nove, cumme 'u dialette.
Pe esembie, 'u passagge d'u suène PJ latine jndr'à doppie cm³ dialettale, rappresnede 'na legge foneteche, cumme jndr'à SAPJO (latine) da addò iesse ''sacce'' (dialette).
Sus a 'u piane etimologgeche, stonne de le parole ca avènene da 'u greche<ref>[... 'a parole ''Ascre'', ca signifeche terrazze, richiame le cocce ca jndr'à 'u greche se dicene òstraka...] cit. Marie Cosmai, Il dialetto Biscegliese, Bare, edizioni Levante, 1984</ref>, otre da 'u latine popolare<ref>[... 'a parole ''chelòmme'', 'u culumbre, pigghie 'u nome da 'u latine COLUMBUS, 'u culombe, pe somigghianze; ''cra'', creje, ripete l'avverbie latine ''CRAS''; ''méire'', vine, jè ditte accussì da 'u latine ''MERUM'', ca signifeche pure...] cit. Marie Cosmai, Il dialetto Biscegliese, Bare, edizioni Levante, 1984</ref>.
Oltre a le grecisme andiche, stonne pure le germanisme<ref>[... 'u germaneche ''sparon'' 'na date sparagnw, mendre ''risparmio'' ha rumaste fore da 'u lesseche...] cit. Marie Cosmai, Il dialetto Biscegliese, pag. 17, Bare, edizioni Levante, 1984</ref>, le bizzandinisme<ref>[... 'u termine ''vastòse'' ripete 'u bizzandine ''bastasio'', facchine...] cit. Marie Cosmai, Il dialetto Biscegliese, Bare, edizioni Levante, 1984</ref>, le spagnolisme, le arabbisme, le frangesisme e tracce de lènghe pre-indoeuropèe<ref>[... relitte mediterranée sò: ''cala'', pe ''rada''; ''matina'', alture piccele; e poche otre...] cit. Mario Cosmai, Il dialetto Biscegliese, Bare, edizioni Levante, 1984</ref>.
Jndr'à 'u [[1892]], Dumineche Pastore, apprisse ca avere partecipate e vingiute 'nu congorse nazionale organizzate da 'u [[Ministere d'a pubbleche 'struzione]] jndrà 'u [[1890]], pubblecò 'u dizionarie tagliàne – biscegliese e biscegliese – tagliàne.
Cchiù nnande, jndr'à 'u [[1925]], l'arcidiacone, studiose de latine e greche, Frangische Cocola, facìe stambà “il vocabolario dialettale biscegliese – italiano” cu 12.778 vôsce.
St'urtema opere rumane 'nu punde de referimende pu recupere de vocabbole ca onne scumbarse o s'arrischiane de scumbarìe.
Pe combletà 'u panorame de le studie sus a 'u dialette biscegliese resultane 'mbortande le fatìe, ca avene 'n'ordene cronologgeche, fatte da Jolanda De Gregorio, da 'u lenghuiste russe V. F. Sciscmarev e da Luca De Ceglia cu 'u “Dizionario dei soprannomi biscegliesi nei secoli XVI – XVIII” e 'u "Dizionario Dialettale Biscegliese" edite jndr'à 'u [[2009]].
A Bisceglie ha sembre state ricche 'a produzione de teste dialettale, de poesie, stornelle satirece e prose jndr'à 'u dialette.
=== Tradiziune e folclore ===
Jndr'à l'ambite d'u folclore pugghiese, le tradiziune d'a cetate avene 'nu patrimonie de consuetudine, atteggiamende, combortamende, rituale releggiose, cande e cunde, tipece d'u munde cuntadine e marenare meridionale.
'A tradizione andiche d'u tiatre jndr'à cetate, ca vandave ggià jndr'à 'u [[Regne de Napule]] une de le cchiù granne tiatre ditte 'a “polveriera”, iacchie testimonianze pure jndr'à 'na masckere da none scurdà: Don Pangrazie Cucuzziello.
Cchiù nnande, avènene passate in rassegne le feste de l'anne e le doje prengepàle feste aptronale, vere e probbie avvenemiende: 'a feste de le ttre Sande e quedde d'a 'Ddulurate.
==== Le feste durande l'anne ====
{{Approfondimento
|allineamento = destra
|larghezza = 350px
|titolo=Don Pangrazie Cucuzziello
|contenuto=[[File:Don pancrazio cucuzziello.jpg|thumb|upright=0.5|Don Pangrazie Cucuzziello]]Don Pangrazie Cucuzziello, ditte pure 'u biscegliese, jè 'na masckere de ispirazione locale ggià canusciute jndr'à prime metà d'u [[XIX sechele|Uetteciende]], cu granne endusiasme d'u pubbleche, jndr'à le tiatre de [[Napule]]. Aqquà, grazie a l'opere de l'attore napuletane Gesèppe Tavassi e de otre auture napuletane cumme Pascale Altavilla, ha state protagoniste sus a le scene d'u [[tiatre San Carline]], in congorrenze cu [[Pulcinelle]].
'A masckere biscegliese 'mbersonave 'u tipe de pugghiese trapiandate jndr'à capitale d'u Regne, ''labboriose, sparamazze e schive a parlà, l'esatte condrarie d'u napuletane, oziose, mane bucate e chiacchiarone''<ref>accussì scriveve Marie Cosmai jndr'à ''LEGGENDE E TRADIZIONI BISCEGLIESI'', pag. 112, Mezzina ed., Molfette, 1980</ref>. Guercie e zuppecande, simile a' masckere veneziane [[Pandalone]], cu 'nu vestite de vellute gnure e vianghe, berrette e cazette russe, appoggiannese sus a 'u pome de 'nu bastone, quanne asseve sus 'a scene provocave, pure pu dialette sue, resate forte forte.
Sta masckere devendò famose a le inizie d'u [[XX sechele|Noveciende]] da 'n'attore d'u poste, Raffaelle Bianco, ca ne cangiò 'u nome jndr'à ''Pippo Cocozza'', e, verse 'a seconde metà d'u [[XIX sechele|Uetteciende]] da 'nu screttore frangese, Paul De Musset, ca ne pigghiò spunde pe 'na novella soje. Jndr'à 'u [[1975]] 'na combagnie tiatreale barese repropose jndr'à [[Pugghie]] e jndr'à otre tiatre tagliàe 'a masckere, 'nu picche scurdate, de Don Pangrazie}}
Jndr'à tradizione cetadine, 'a sere de San Silvestre, 'zigne a le prime d'u Noveciende, quacche minute apprime d'a mezzanotte jndr'à famigghie ere tipeche vestè doje uagnune, une da vicchie cu sciumme, varve e bastone e l'otre da adolescende ca svendolave 'na banderine. A' Bufanìe, apparte a 'u scambie de riale, jè tradizione mangià fiche secce e pettole, frittelle vagnate de vine cotte.
'U [[carnavale]] accumenze 'u scirune de Sand'Andonije Abbate, ca jè 'u 17 scennare. 'Nu tiembe ere annungiate da de le femmene ca, cu tammorrelle e trobe, facevane feste 'mbrà le vie d'a cetate. Durande le sciurne de feste, le masckere apprisse ca avere girate pe le strade, da parende e amice, se radunavane presse 'u Palazzuole. Osce a die, sta tradizione jè lassate sulamende a le piccinne. Pittoresche erane le carre jndr'à 'u cortèe, fatte e addobbate dale paziende e da 'u personale d'u spedale psichiatreche "Case d'a Divine Provvidenze", 'nzigne a l'inizie de le anne novande. Durande 'u carnevale se ausave mangià, jndr'à 'u prime e jndr'à le urteme sciurne, le pettole. L'urteme sciurne ere e rumane de rite mangià 'u ''cùcue de carnevòle''.
Le feste pascale accumenzane cu 'a [[Dumeneche de le Palme]].
A l'albe le contadine, turnate da le cambe, carresce fasce de rame d'alìe jndr'à chiesere pe farle bendìe durande 'a messe da 'u sacerdote. Ste ramoscelle, devendate sacre, avenene carresciate a case o rialate e ste stipane pe tutte l'anne.
Le rite d'a [[Pasche]] se fanne seconde forme de tradizione andiche, tipicamende locale. Da 'u pomerigge d'u sciuvedìe 'mbonde a 'u sabbate, 'a chiesere ste in lutte. Jndr'à stu periode non g'avènene sunate le cambane. Apprime le cambane avenèvane sostituite da 'a ''terròzzue'' (note, Raganelle, strumende le legne cu rote dendate ca striscianne sus a 'na lamiere face 'nu suène stridende).
'U sciuvedìe sande, jndr'à le chiesere le altare avènene addobbate cu fiure e luce. 'A sere se allestiscene le sepolcre. Le crestiàne le vonne a 'ndrucane, purcé rappresendane 'u Sepolcre de Criste.
Jndr'à le prime ore d'u venerdìe sande, le crestiàne vonne jndr'à chiazzer Vittorie Emanuele II e vonne a 'u Palazzuolo pe 'ndrucà 'u 'ngondre, 'na sacre rappresendazione 'mbrà l'immaggine de l'Addulurate e quedde de Criste ca carresce 'a croce. Le doje statue, carresciate a spalle e accumbagnate da [[marce funebre]], se 'ngondrane a 'u Calvarie.
Jndr'à 'u tarde pomerigge se fanne le progessiune de le Mistere, statue de legne d'u Setteciende ca raffegurane le mumende d'a passione de Criste, ca partenne da chiesere diverse arrivane totte jndr'à 'na processione uneche, atturne a 'u Palazzuolo. Le cortèe avènene seguire da le Confraternite, cu le membre ca vestene abite particolare de origgene medievale e carresciane jndr'à màne destre 'nu cere appezzecate.
L'urteme cortèe jè quidde de Criste muérte cu le catene, venerate jndr'à chiesere de San Mattée. 'A messe de Abbevescimende avène celebbrate jndr'à sere de sabbate.
La Pasche ave 'n'appendice festive jndr'à 'u lunedìe de l'Angele ca pigghie 'u nome jndr'à 'u dialette locale de ''lunedì del Pantano'' (carsuniedde), purcé apprime le crestiàne sceve a passà carsuniedde jndr'à zone d'u Pantane, 'na località allegre, osce a die, 'na riserve naturale, 'mbrà Bisceglie e [[Molfette]].
Le fiere cambestre e rionale ca se fanne subbete dope 'a Pasche 'nzigne a' Pendecoste sò: 'a fiere de Zappine e quedde de Giane (totte e doje se tènene jndr'à le rispettive casale medievale), pò stonne le fiere de le chiesere de San Lorenze, Sand'Agustine, de Sanda Marije d'a Misericordie, d'a Madonne de Passavie e de Sand'Adoeno.
'U sciurne de le muérte 'u cambesande stave 'n'ausanze andiche, de lassà 'nu cere appezzecate jndr'à 'u caminette cu 'a tavole apparecchiate, cu le reste d'a cene. Seconde 'n'andiche credenze popolare, le muérte fanne le riale a le piccinne, ditte ''l'èneme de le móurte''<ref>trad. da 'u dialette: l'aneme de le muérte</ref>, ca avene 'na cazette appese a 'u litte. 'U cibe tradizionale de stu sciurne jè 'a ''cólve'' (u farne de re cóutte)<ref>grane cotte misckate cu acine de melagrane, scaglie de cioccolate, graneturche e vin cotte</ref>.
A' viscilie d'a feste d'a 'Mmaculate se prepare 'a cene tradizionale, ca jè 'nu piatte de rape, vaccalà frisciute e 'nu cazone. 'Nzigne a' metà de le anne ottande se preparavane e appezzecavane granne fanove, pe devozione, ditte ''fami''.<ref>da 'u greche ''phanós'', fiaccole. [Sta tradizione ave origgne ejndr'à credenze popolare seconde 'a quale 'a Madonne, apprisse ca avere preparate 'u correde pe Gesù, vulè ccu 'u lavave, ma, siccome 'u tiembe ere brutte, appezzecò 'u fuèche pe assucarle.] tratte da Marie Cosmai, ''Leggende e tradizione biscegliesi'', Mezzina ed., Molfette, 1980</ref>
==== 'A feste de le Ttre Sande ====
{{'Ndruche pure|Maure, Sergie e Pandaleone}}
[[File:Puglia Bisceglie4 tango7174.jpg|thumb|upright=0.7|Le reliquie de le ttre Sande jndr'à cripte d'a Cattedrale cetadine]]
'A [[feste patronale]] se face jndr'à ttre sciurne verse 'a seconde dumeneche de aguste jndr'à le mode ca se tramannavane da tanda sechele. Sta feste ave radice jndr'à "Traslazione de le Sande" da 'u casale de Saggine, ca ste jndr'à l'agre, jndr'à le mure, jndr'à 'u borghe marenare. In passate se faceve 'u 30 luglie, sciurne addò osce a die, le crestiàne vonne jndr'à congattedrale pe 'ndrucà le sacre reliquie.
'A feste accumenze 'u sabbate matine. A le uette, 'u signale allungate d'a sirene d'a torre maestre e 'u suène de le cambane de totte le chiesere, aunite a le scoppie de bombe a salve, iaprene le festeggiamiende. Sembre 'u sabbate matine, gire 'mbrà le vie d'a cetate ''u tamburre'' ('u tammorre), 'na banda vasce<ref>['A banda vasce jè fatte da 4 o 5 crestiàne (sò chiamate le analfabbete d'u pendagramme: orecchiande) ca sonane rispettivamende piatte, tammorre, grancasse e flaute o piffere ca esegue 'a melodie. A l'inizie acccumbagnave pu paese le questuande de le comitate feste patronale] accussì Luche De Ceglia jndr'à ''Storia della banda musicale di Bisceglie'', pag. 8, tip. Mezzina, Molfette, 1989</ref> fatte da quacche sunatore de piatte, de tammorre, une de flaute e da une de grancasse, ca sonane de le marce.
'U sabbate sere le crestiàne vonne jndr'à 'u Palazzuolo, cendre d'a feste, addò 'mbrà l'otre avène organizzate pure 'nu mercate cu bangarelle de ogne genere. 'U Palazzuolo, e le vie atturne avènene addobbate cu luminarie particolare. Sus 'a facciate d'u Tiatre Garibaldi, avène 'nzippate 'n'altare ornate de luminarie, drappe e fiure addò avène sckaffate 'n'immaggine de le Sande Patrune, ditte "'u quadre". A 'u cendre d'u Palazzuolo avène mise 'na [[casse armoneche]], atturne aa' quale le crestiàne sende museche fatte da le diverse bande ca se esibbiscene.
'A dumeneche, a le dece, le crestiàne vonne jndr'à congattedrale addò se esponene a le fedele le statue de le Ttre Sande.
Pò stonne le fuèche d'artificie, e se accumenze 'a prugessione de le Ttre Sande. Iaprene 'u cortée le devote, le congreghe de le parrocchie e 'u vescove in pombe magne. Seguone le statue de le Sande, vestite de ore e argende, carresciate a spalle da le confratelle de l'andiche congregazione de le Sande. Rrete a 'u baldacchine stonne le autorità e le bande musecale. Quanne 'a prucessione ste tràse, verse 'a mezzanotte, le crestiàne vonne sus 'a muraglie e lunghe tutte 'u puérte 'ndrucane le fuéche d'artificie langiate da 'u mole nuéve.
'A feste repigghie 'u lunedìe, quanne 'nu gruppe de fedele seguite da le bande musecale accumbagnane jndr'à cattedrale 'u quadre de le Sande. 'A feste spicce cu 'u lange de otre fuèche d'arteficie.
==== 'A feste d'a 'Ddulurate ====
{{'Ndruche pure|Marije 'Ddulurate}}
[[File:Madonna Addolorata Bisceglie.JPG|thumb|upright=0.7|'A Madonne 'Ddulurate]]
Jndr'à congattedrale jè venerate cumme compatrone d'a cetate 'a 'Ddulurate, ca ave 'a feste 'u 15 settemmre.
Pure ste festeggiamiende accumenzane 'u 14, jndr'à le stesse mode d'a feste de le Ttre Sande, e spicciane 'u 16 sere.
Le bangarelle, le luminarie e le fuèche d'artifice reportane le crestiàne jndr'à 'u clime d'a feste de le Sande.
Jndr'à 'u Tiatre Garibaldi avène ornate 'n'altare cercunnate da luminarie, drappe e fiure, addò avène mise 'u sabbate sere l'immaggine d'a Madonne.
'A prucessione, lunghe e solenne, accumbagne 'a statue d'a ''Mèmme du paése''<ref>Mamme d'u paese</ref>, vestute de gnure e cu 'u core trafitte da sette spade. Segue 'a statue<ref>sculture de legne fatte verse 'a metà d'u Setteciende da l'artiste andriese Necole Andonije Brudaglio</ref> 'a congreghe d'a 'Ddulurate e 'a folle de le fedele. Le femmene sò vestute de gnure e carresciane cere de diverse grannenezze. Jndr'à tradizione, le femmene ca one avute le "grazie" fanne vote a' Madonne purtanne le capidde sciolte e le pide a nude pe tutte 'u periode festive<ref>cit. Marie Cosmai, Leggende e tradizioni biscegliesi, Mezzina ed., Molfette, 1980</ref>.
== Culture ==
=== 'Struzione ===
==== Bibblioteche ====
'Nu punde de referimende pe tanda studiuse jè rappresendate da 'a Bibblioteche comunale "[[Pombée Sarnelli]]", ca ste jndr'à 'u storeche edificie d'u monastere de Sanda Croce, in vie Frisari jndr'à 'u core d'a cetate. Jndr'à bibblioteche stonne stipate cchiù de 16.000 volume de ogne tipe, combrese libbre rare e andiche.
Jndr'à 'u [[Seminarie vescovile de Bisceglie|Seminarie vescovile]] stè 'a Bibblioteche diocesane "[[Tommase d'Aquino|San Tommase d'Aquino]]" e 'nu archivije cu tanda fonde.
Pò, jndr'à Parrocchie de Sanda Caterine da Siene, stè 'a Bibblioteche Parrocchiale "don Mechele Cafagna" ca stipe 'nu fonde moderne de cchiù o mene 1.000 lbbre, cu 'na sezione ricche dedicate a' storie locale.
==== Scole ====
Jndr'à 'u territorie comunale stonne diverse 'stituziune scolasteche,<ref name=ScuoleBisceglie>{{cita web|lingua=it|url= http://www.tuttitalia.it/puglia/73-bisceglie/36-scuole/|pubblicazione=tuttitalia.it|accesso=1º novemmre 2014}}</ref> 'mbrà le quale ste secondarie de seconde grade:
* I.I.S.S. "[[Serge Cosmai]]", sede associate de [[Trane]];
* Ist. Prof. 'Ndrustrie e Attivitate Marenare "[[Amerighe Vespucci]]", sede associate de [[Molfette]];
* I.T.C. "[[Giacinde Dell'Olio]]" cu diverse 'ndirizze de studie;
* Licée Sciendifeche - Lènguisteche - Coreutiche - Scienze applecate Statale "[[Leonarde da Vinci]]";
* Licée De le Scienze Umane - Economeche suggiale [[Giacinde Dell'Olio]].
==== Musée ====
===== Musée Diocesane de Bisceglie =====
Musée Diocesane de Bisceglie stè jndr'à 'u [[Palazze Vescovile de Bisceglie|Palazze Vescovile]], jndr'à 'u cendre storeche d'a cetate.
Funnate jndr'à 'u [[1982]] cu decrete de l'arcivescove de Trane [[Gesèppe Carata]], ave quadre, argende, sculture de legne e lapidarie eppure messale preziose e evangeli ca avènene da 'a [[Congattedrale de San Pitre Apostole (Bisceglie)|Cattedrale cetadine]] e da diverse parrocchie, d'u XVII, XVIII, e XIX sechele.
===== Musée Etnografeche "Frangische Prelorenzo" =====
Funnate jndr'à 'u [[1987]], ave acchiate 'a sede soje jndr'à Torre Normanne, jndr'à 'u [[Castelle de Bisceglie|castelle]]. Ave 'na raccolte etnografeche destribbuite sus a ttre piane. A 'u prime piane se iacchiane strumiende rare legate a le mestiere scombarse. A 'u seconde piane avime 'a case d'otre tiembe cu arredamiende e oggettisteche ca resale a 'u periode combrese 'mbrà 'u [[XVIII sechele|Setteciende]] e 'u [[XIX sechele|Uetteciende]]. A 'u terze piane stonne le raccolte sus 'a releggiosità popolare cu 'na serie de ex vote pe grazie ricevute.
===== Musée Civiche Archeologgeche "Frangische Saverie Maiellaro" =====
Funnate jndr'à 'u [[1960]], stipe 'na raccolte de reperte paleolitece acchiate jndr'à [[grotte de Sanda Croce]] cumme selce, strumiende de osse, cerameche neoliteche brunite e appettate ca resalene a 'u V millennie n.C. ca avènene da le site archeologgece Sanda Croce e Albarose. Quacche reperte avène pure da 'u [[Dolmen d'a Chianghe]].
'U musée stipe l'imbronde fossile de 'nu ceste.stuoie d'u VI millennie n.C., 'na collezzione de anfore e colle d'anfore vinarie de età romane recuperate da le funnale vecine a 'u Salselle e 'na preziose urne cinerarie de epoche romane d'u I sechele a.C. ca avène da 'a [[Chiesere de Sanda Margherite (Bisceglie)|chiesere de Sanda Margherite]] ddunate a 'u musée da 'a famigghie Dell'Olio.
'U musée se iacchie jndr'à 'u Monastere de Sanda Croce.
===== Musée Civeche d'u Mare =====
'U Musée Civeche d'u Mare, inaugurate 'u 20 luglie [[2002]], se iacchie presse 'u comblesse de Sanda Croce. Jè divise jndrà nove seziune 'mbrà le quale stonne strumiende pa navigazzione, archeologgije sub-marine, angore e modellisme navale.
=== Medie ===
==== Stambe ====
Jndr'à cetate stonne le sede de quacche case editrice piccele eppure de quacche periodeche cumme:
* Bisceglie 15 Giorni;
* Il Biscegliese;
* BisceglieViva (ex La Diretta, ex La Nuova Diretta, ex Bisceglie in Diretta);
* BisceglieLive;
* Bisceglie24;
* La Diretta 1993.
==== Radie ====
L'uneche emittende radiofoneche ca ste jndr'à cetate jè Radio Centro Bisceglie.
=== Museche ===
==== 'A bande musecale de Bisceglie ====
{{Approfondimento
|allineamento = destra
|larghezza = 350px
|titolo=Maure Giuliani
|contenuto=[[File:Monumento a Mauro Giuliani (Bisceglie).jpg|thumb|upright=0.5|Maure Giuliani]]''”'A granne scole de chitarre ca se ccreje jndr'à le prime decennie d'u Uetteciende vede le virtuose e le comboseture tagliàne devendò protagoniste: 'u prime de lore ca se 'mbone cu autorità jè Maure Giuliani. Jndr'à 'u 1806 sciè a Vienne, cetate addò operane de le strumendiste cumme Simon Molitor e 'u boeme Wenzel Matiegka, le quale pure ca erane affermate, recanoscene jndr'à Maure Giuliani 'u vere rennovatore d'a chitarre. Ammiratissime soliste, Giuliani sone pure jndr'à formaziune da camere 'nzieme cu 'u violiniste Mayseder e cu le pianiste Moscheles e Hummel. In qualità de combosetore jidde tocche cu 'u stesse talende le diverse genere e le forme musecale d'u tiembe sue, combonenne pe chitarre sule o cu otre strumiende. De particolare rilieve sò le 3 congerte sue (opere 30, 36 e 70) pe chitarre e orchestre.”''<ref>note brane tratte da 'u ''DIZIONARIO ENCICLOPEDICO UNIVERSALE DELLA MUSICA E DEI MUSICISTI'', vol. I, pag. 536, ed. UTET, Torine, 1983</ref>}}
[[File:Banda Bisceglie uniforme.jpg|thumb|upright=0.5|left|Uniforme d'a bande]]
'A cetate, ha date le natale a 'u granne chitarriste [[Maure Giuliani]], a 'u combosetore [[Caetane Veneziano]] e a 'u flautiste de fame europée [[Serge Nigri]], mandene 'n'andiche tradizione musecale ca vè nnande pure grazie a' [[banne musecale]]] soje.
'U prime gruppe musecale stabbele d'a cetate resale a 'u [[1832]]. Dece anne apprisse, jndr'à 'u [[1842]] 'a bande, dirette da 'u Maestre Biagge De Gaudio, ere comboste da 29 bandiste.
Jndr'à le anne apprisse, sotte 'a direzione d'u maestre Emmanuele Gotus de [[Napule]], 'a bande de Bisceglie avìe 'nu certe successe. Jndr'à stu periode le 33 bandiste vestevane l'elegande “''uniforme de panne blu, cu collarette e paramane de culr scarlatte, ornate de gallone e cu lire ricamate de argende sus a l'estremità de le falde''”.
Jndr'à 'u [[1863]], 'a direzione d'u cuérpe musecale avenìe affidate a 'u maestre Robberte Curci de [[Barlette]], figghie d'u museciste famose [[Gesèppe Curci]], ca ne istituì 'na scole de museche.
Cchiù nnande, jndr'à 'u [[1869]], ereditò 'a bachette d'u direttore 'u maestre Biagge Abbate de [[Bitonde]], attane de le maestre Gennare e Erneste, ca carresce 'u cuérpe jndr'à 'na ricche staggione de successe.
Jndr'à prima metà d'u [[XX sechele|Noveciende]], l'attività bandisteche devendò modeste, certe vote discondinue, pure pe colpe de le resorse redotte ca avenèvane mise da l'amministrazione comunale.
Quanne spicciò 'a [[Seconda Uerre Mundiale]], 'u cuérpe bandisteche repigghiò a cunge cunge le staggiune congertisteche e jndr'à 'u [[1963]], sotte 'a direzione d'u museciste e combosetore Catavede Gigante de [[Molfette]] (une de le prime maestre de [[Riccarde Muti]])<ref>scrive Luca De Ceglia jndr'à ''STORIA DELLA BANDA MUSICALE DI BISCEGLIE'', pag. 48, tip. Mezzina, Molfette, 1989</ref> attraversò 'nu belle periode de produzione musecale.
Jndr'à storie recende d'a bande jè da dicere d'u maestre Rafaele Miglietta de [[Tarde]] ca da 'u [[1989]] a 'u [[1994]] ha state protagoniste cu 'a bande da gire de Bisceglie de granne staggiune congertisteche apprezzate sus a tutte 'u territorie nazionale.
Da 'u [[2003]] 'u Congerte Bandisteche "Città di Bisceglie" ha state affidate a 'n'associazione musecale nove chiamate "I Fiati". Osce a die l'organizzazione jè gestite da Benedette Grillo ca ave istituite 'na scole de museca popolare pa recerche de museciste locale. Apprisse a quacche anne de difficoltà e de assestamende 'a bande ave repigghiate 'u splendore sue sotte 'a direzione d'u maestre Dominga Samato esibbennese durande 'a feste de [[San Trifone]] a [[Adelfie]] jndr'à 'u novemmre [[2021]] e partecipanne a diverse congorse e rassegne naziunale.
=== Cinematografe e telavisione ===
==== Set de riprese ====
'U 28 sciugne [[2014]] onne accumenzate le riprese d'u film nuéve de [[Mechele Placido]] 'nditolate ''La scelta'' cu [[Ambre Angiolini]], [[Raoul Bova]], [[Valerie Solarino]] e Placido stesse. Jndr'à 'u film stonne 'nu sacche de combarse de cetadine d'u poste. Ha state 'nderamende girate jndr'à cetate. Le riprese onne spicciate 'u 4 aguste 2014.<ref>{{cita web|lingua=it|url=http://trovacinema.repubblica.it/news/dettaglio/la-scelta-di-placido/451955|titolo=La scelta di Michele Placido|pubblicazione=trovacinema.repubblica.it|accesso=22 luglie 2014}}</ref><ref>{{cita web|lingua=it|url=http://www.bisceglielive.it/gallery/296457/photos.aspx|titolo=Primo ciak per La scelta di Michele Placido|pubblicazione=www.bisceglielive.it|accesso=22 luglie 2014}}</ref>
Sembre a sciugne 2014 'a cetate ha state set re riprese pe [[Pietro Mennea - La freccia del Sud]], fiction [[Rai]] dirette da [[Ricky Tognazzi]] dedicate a l'atlete barlettane [[Pitre Mennea]].<ref>{{cita web|lingua=it|url=http://corrieredelmezzogiorno.corriere.it/bari/notizie/spettacoli/2014/4-giugno-2014/ricky-tognazzi-gira-freccia-sudciak-puglia-il-mito-mennea-223333725890.shtml|titolo=Ricky Tognazzi gira la freccia del sud|pubblicazione=corrieredelmezzogiorno.corriere.it|accesso=22 luglie 2014}}</ref>
==== Manifestaziune legate al cinematografe ====
Da 'u 26 luglie a 'u 4 aguste 2014 in occasione d'a fine de le riprese d'u film ''La scelta'' de Mechele Placido, s'ave fatte 'a prime edizione d'u ''Cine Dolmen Fest'', kermesse cinematografeche ca ave avute cumme ospite [[Renzo Arbore]], [[Marije Grazie Cucinotta]], [[Vianghe Guaccero]], [[Alessandre Preziosi]], [[Claudie Santamaria]], [[Isabbelle Ferrari]], [[Emilie Solfrizzi]], [[Andonije Stornaiolo]], [[Giuanne Veronesi]], [[Gennare Nunziante]] e tanda otre.<ref>{{cita web|lingua=it|url=http://www.ilikepuglia.it/menu-principale/cultura-e-spettacoli/bari/22/07/2014/cine-dolmen-fest-tanti-gli-attori-e-registi-che-animeranno-bisceglie.html|titolo=Cine Dolmen Fest, tanti gli attori che animeranno la kermesse a Bisceglie|pubblicazione=www.ilikepuglia.it|accesso=22 luglie 2014}}</ref>
=== Cucine ===
{{Approfondimento
|allineamento = destra
|larghezza = 350px
|titolo=Il “[[Sospire (doce)|sospire]]”
|contenuto=[[File:Sospiro dolce.jpg|thumb|upright=0.5|'U sospire]] Jè 'u doce preferite d'a pasticcerie locale. Da 'u nome sue se 'ndruche perfettamende l'essenze d'u "doce sospire", 'nu 'mbaste fatte cu picche 'ngrediende, banale, tutte ca appartenene a' tradizione locale. Pare ca 'a ricette se tramanne da 'u lundane [[XV sechele]], quanne le [[Monache clarisse|Clarisse]] facevane e sfurnavane le accussìditte "sospirette de le monache", fatte cu pan de Spagne realizzati anghiute cu creme e tutte cuperte da 'na glasse de culore rose.
'Na leggende conde ca ste doce avenèrene preparate da le Clarisse in occasione de le nozze de [[Lucrezie Borgia]]. Ma 'a spose non g'arrevò maje; jndr'à 'u frattiembe le ospite sospiravane appunde pe l'attese e ste doce, da 'a forme provocatorie purcé parevane 'na menne, avenèrene mangiate.
'Na testimonianze certe arrive da l'eremite [[Aleandre Baldi (eremite)|Aleandre Baldi]] ca le descrive accussì: ''"A Visceglia si confeciuma una zacchero assai gustoso e buono"''.}}
'A cucine tradizionale cetadine jè in prfette equilibbrie 'mbrà terre e mare.
Le piatte tipece sò: cicere e cavatelle; cicere e paste; cume cu [[strascinate]] (ca s'assemegghiene a le chianghiaredde) e carde (chiande de scarcioppole lessate e cucinate cu 'u brode a l'ove); cime e strascinate ''assése''; patane, cozze e ''checozze''<ref>cucuzze</ref> a 'u furne; ''sevéirchie de checòzze e chechezzéidde mbregatorie''; ''ciammarechéidde cu premedòle''<ref>lumache bollite e pò cotte cu suche de pummedore, agghie e peperongine</ref>; ''l'arancia rotta all'acqua''; ''u sfricone''<ref>agghie, uegghie e peperongine sfritte cu l'aggiunde de pummedore e sale</ref>; ''l'acquasale''<ref>se face mettènne a bollì jndr'à 'nu tegamine de l'acque e aggiungenne pummedore, petrusine e uegghie. Quanne l'acque bolle se tagghiane stuzzariedde de pane ca avènene mise jndr'à 'nu piatte e sus se scette 'u brode fatte apprimme cu condimende de uegghie e furmagge</ref>, ''la cialdédde''<ref>Se mene 'nu picche d'acque sus a stuèzze de pane fatte in case, ca avène condite cu uegghie, pummedore frische, sale, origane e rucole.</ref>; strascinate e cime de rape; pane, pummedore, uegghie e sale.
Combletane ste piatte: 'u pesce, servite jndr'à tutte le mode, 'mbrà 'u quale quidde fatte a' griglie e ''u ciambotte''<ref>zuppe de pesce, o minestrone fatte cu le pisce de diverse tipe</ref>, ma pure piatte marenare cumme alice marenate, rizze, vurpe piccele, e seccetedde crude condite cu 'u lemone e uegghie e cozze crude o cotte; le braciole e l'arroste de castrate; ''le gnimbredde''<ref>involtine de budelline, fegatine e cibbrée de coratelle</ref>.
'Mbrà 'a frutte, le megghie sò le cerase de Bisceglie, l'uve da tavole de tipe "baresane" (ditte pure turchesche o lattuarie vianghe), l'uve "reggine" e l'uve "cardinale".
'Na tipeche ghiottonerie locale jè ''u calzaune'', 'na focacce anghiute de sponzale lessate e baccalà, alìe gnore, [[acciunghe sotte sale]], diavulicchie e uve passe. 'N'otra versione jè fatte cu pummedore, recotte asckuande e sponzale lessate. 'Notra varietà de cazone jè fatte cu pummedore, recotte asckuande e cepodde. Jè tradizione mangià 'u cazone de le viscilie d'a 'Mmaculate e de Natale.
Le doce tipece d'a cucine locale sò: le carteddate, doce fatte pe le feste natalizie; le pizzette fatte cu amenele arrustute, zucchere e cacao; le marzapane; le sapienze, fatte cu farine, zucchere e marmellate; le ciambelle, fatte cu farine, ove e 'nzuppate jndr'à 'u ''giléppe'' (scileppe), fatte pe le feste pascale; le zeppele, fatte cu ove, farine, 'nu picche de burre e frisciute in forme de taradde servite pa feste de [[San Gesèppe]]; 'a sckume de ove; 'a scarcelle; ''u seseméidde''; ''la còlve'', fatte 'u sciurne de le muérte cu grane bollite condite cu tanda vin cotte<ref>moste non fermendate</ref>, amennele tritate, stuzzariedde de cioccolate, chicche de melograne; ''le pestazze e la monaca''; ''u calzengéidde''; 'u "sospire". St'urteme jè 'u doce tipeche biscegliese cchiù famose, tutelate da 'u consorzie Pasticceri di Bisceglie, ca ne onne fatte 'u disciplinare ('ngrediende e preparazione), leganne 'a storie de stu doce a' storie d'a cetate.
== Sciugrafije andropeche ==
=== Urbanisteche ===
[[File:Bisceglie Urbanizzazione.png|upright=1.4|thumb|Allariamende urbane d'a cetate]]
Da l'evoluzione urbane d'a cetate jè chiare ca ggià quanne spicciave 'u [[XVIII sechele]] le doje quartiere de fore a 'u nuclée cchiù andiche, delimitate da le mure aragonese e cresciute in simbiosi cu 'a nature, se furmarene spondaneamende a le margine de le fortificaziune.
L'allariamende [[extra moenia]] settecendesche, ca seguive cumme de le tendacole le solche scavate da le doje "lame" a le fianghe d'a cetate murate, avenìe recucite a 'nu tessute urbane uettecendesche, cchiù regolare, ca se sveluppò atturne a 'u granne [[pomerium]] chiamate ''Palazzuolo''.
'A realizzazzione d'u tronghe ferroviarie Fogge - Bare e 'a costruzione d'u fabbrecate viaggiature fatte jndr'à 'u [[1864]], determinò 'nu oriendamende nuéve jndr'à l'allariamende urbane de fine [[XIX sechele|Uetteciende]], limitate a ovest d'a costruzione d'u cambesande ([[1863]]). ''Già jndr'à 'u [[1874]] avere state affidate a l'ingegnere barese Giorge De Vincentiis 'u 'ngareche de fà pa cetate 'nu piane regolatore e l'allariamende''<ref>Gianfrangische Todisco, ''Bisceglie nella documentazione grafica dal '500 al '900'', pag. 93, Mezzina ed., Molfette, 1988</ref> ca acchiò jndr'à stazione 'nu elemende de oriendamende d'u nuève allariamende urbane. L'idée de collegà cu 'nu asse viarie 'u fabbrecate viaggiature cu chiazze d'u mercate (osce a die chiazze San Frangische) e 'u ''Palazzuolo'', repigghiate jndr'à 'u piane de allariamende d'u [[1909]] fatte da l'ing. Caetane Ventrella, facìe fà jndr'à 'u [[1928]] 'u ''Rettifilo''<ref>strade rettilinée case reface a le diverse asse viarie proposte jndr'à le 'ndervende urbanistece de fine Uetteciende</ref>.
Comungue, 'a costruzione d'a ferrovie ave rappresendate, almene 'mbonde a' metà d'u sechele scorse, 'nu nuève limite urbane ca ave signate l'organizzazzione d'u territorie jndr'à direzione est - ovest.
Sulamende cu 'u [[Piane regolatore generale comunale]] d'u [[1959]] se penzave a 'n'arée destinate a le attivitate 'ndustriale ca zumbave 'a ferrovie e sceve verse 'a direzione sud - est. Stu piane, pure prevedenne 'a reorganizzazzione d'a cetate facenne arterie stradale nove (vie d'a Repubbleche, vie d'a Libbertà, corse Umberte I), non ge tenìe in conziderazione de le "segne andiche" d'u territorie, non ge salvauardò 'a cetate [[intra moenia]] e nemmene l'edilizie de 'nderesse storeche - architettoneche [[extra moenia]], assaije diffuse fore da le mure. Tuttes tu fatte ccrejò 'n'allariamende urbane a "macchie dee uegghie" dominate da 'na granne quandità de edilizie prive de qualitate.
[[File:PRG Bisceglie.jpg|thumb|'U PRG de le anne settande]]
Jndr'à le prime anne settande, cu 'u Piane Regolatore Generale (PRG) nuève, redatte da l'architette Andonije de' Grassi de Pianure e da 'u 'ngegnere Giambattiste La Notte, proporzionate rispette a 'u [[2010]] cu 'na popolazzione de 79.000 crestiàne, 'u territorie ha state organizzate prengepalmende sus a 'u reperimende de nove arée de espanzione de fore a le "maglie" ggià edificate o parzialmende edificate. Pe stu fatte, jndr'à 'u PRG nuéve ('ndese cumme strumende urbanisteche de 'ndirizze generale approvate jndr'à 'u [[1975]]), avenèvane 'ndividuate arée nove de tipe residenziale<ref>zone San Frangische a est d'a cetate, zone Sand'Andrée combrese 'mbrà 'a ferrovie e 'a strade SS 16 bis</ref>, avenève reorganizzate 'a zone turisteche - residenziale de “Salselle e 'a Cape” e individuate a sud d'a cetate, 'mbrà 'a [[Strade Statale 16 Adriateche|SS 16]] e 'a ferrovie 'n'arée destinate a' residenze staggionale, e se acchiarene arée nove pe le 'nzediamiende 'ndustriale (zone lame de Macine, verse [[Molfette]] e artiggianale (vie Ruve e SS16 in direzione Molfette). 'U piane, pure,prevdeve 'u recupere d'u cendre storeche e tenève cunde d'a proposte avanzate jndr'à 'u [[1967]] da 'u Conziglie Comunale pa costruzione de 'nu puèrte - canale de tipe turisteche jndre 'a "Lame Paterno", a 'u confine cu 'u territorie de [[Trane]]. Jndr'à le anne apprisse, 'u PRG ha state fatte attraverse 'a redazione de specifece piane attuative.
Partenne da le prime anne novande tutte 'u litorale de ponende, ca subbisce le fenomene de erosione marine, ha state progettate arrete<ref>'U proggette generale avenìe affidate da 'u Comune a l'arch. Amedée Clavarino</ref> seconde tecniche de progettazzione ambiendale. 'Mbrà le 'ndervende fatte jè da signalà 'u tiatre "Mediterranée"<ref>'a costruzione, ca face referimende a quedda classeche d'u tiatre greche, jè sckaffate jndr'à rocce cu 'a scene revolte verse 'u mare e oriendate in direzione d'a cattedrale de Trane</ref>, costruite vecine a 'u mare in zone "trulle verde".
Jndr'à 'u [[2009]] ha state conferite 'u 'ngareche a 'nu gruppe de 16 professioniste<ref>coordiamende generale prof. arch. Gianluigge Nigro, arch. Frnagische Nigro, arch. Maure Sàito</ref> pa redazione de 'nu PUG nuève (piane urbanisteche generale).
== Economije ==
{{'Ndruche pure|Economije d'a Pugghie}}
{{Approfondimento
|allineamento = destra
|larghezza = 350px
|titolo='A “Banghe de le biscegliese”
|contenuto=[[File:Banca di Bisceglie 01.jpg|thumb|upright=0.5|'A sede d'a Banghe Popolare de Bisceglie]] Pe settandasette anne 'a stabbilità e 'a vitalità de l'economije locale ha state garandite da 'a [[Banca Popolare di Bisceglie]]. Jndr'à cetate quanne ste spicciave 'u Uetteciende operave 'a Banghe Tupputi a sostegne d'u credite agrarie. Jndr'à 'u [[1913]] de le professioniste e 'nu gruppe de commerciande facerene 'nu Istitute bangarie nuève ca, nonostante l'inizie difficile, passò 'mbrà 'a fine de le anne Sessande e l'inizie de le anne Settande, 'nu belle periode de crescite patrimoniale sotte 'a guide de Mechele Dell'Olio. 'A Banca Popolare di Bisceglie, apparte a le normale operaziune bangarie, mandenìe l'economije locale danne credite sus a le costruziune nuève de allogge, andicipaziune a 'mbrese ca fariavane jndr'à 'u settore de le fatìe pubblece, credite a 'mbrese commerciale e artiggiane.
L'Istitute, ca avere filiale a [[Canose de Pugghie]], [[Trane]] e [[Corate]], apprisse 'a fusione cu 'a [[Banca del Salento]], ave chiuse combletamende jndr'à 'u [[1990]].}}
=== Agricolture e pesche ===
L'economije d'a cetate jè da sembre legate a l'agricolture. Le suole agricole sò coltivate soprattutte a ulivete, vignete pe uve da tavbole e a cerasete. 'A cetate vande 'nu belle commerce de esportazione ortofrutticole pe l'Itaglie e pe l'estere. 'A costruzioen d'a ferrovie Adriateche ave favorite e aumendate, ggià quanne ste spicciave 'u Uetteciende, le scambie cu le granne cetate de l'Itaglie settendrionale e de l'Europe cendre-settendrionale.
Da 'u scale merce ferroviarie, cuperte e scuperte, se mannavane a le mercate de [[Melane]], [[Torine]], [[Bologne]], pe l'[[Austrie]], 'a [[Svizzere]], 'a [[Frange]] e 'a [[Germanie]], uve da tavole<ref>A le inizie d'u Noveciende 'a cetate ere conziderate 'u cchiù 'mbortande cendre de produzione e de scambie d'a famose uve da tavole chiamate "baresane", osce a die soppiandate da l'uve "reggine" e da otre qualitate de uve</ref>, amennele, alìe, cerase e ortagge cumme 'nzalate, pummedore e cavole.
Osce a die 'a produzione agricole alimende l'attivitate molitorie de le alìe pa produzione de [[uegghie de alìe]], e 'u commerce de l'[[uve da tavole]] e de le cerase<ref>'A presenze d'a cerase jndr'à 'u territorie resale a' seconde metà d'u XVI sechele. Jndrà le prime d'u Noveciende da 'u scale ferroviarie parteve 'nu quarte d'a produzione nazionale de cerase. Osce a die 'a produzione d'a cerase biscegliese 'a "dure d'u Reddite" ditte "durone de Bisceglie" se affianghe a' coltivazione de le cerase de qualitate Ferrovie, Bigarreau Moreau, Bigarreau Burlat, Celeste, New Star, Prime Giant, Giorge, Sweet Heart. Jndr'à 'u 2003, pe tutelà e promuovere 'a produzione, ha state costituite 'u "Consorzie de tutele e valorizzazzione d'a cerase de Bisceglie"</ref>.
L'attivitate marenare d'a cetate jè testimoniate da 'a flotte navale peschereccia soje, ca conde cchiù de 30 'mbarcaziune de 'na bella stazze, nonostante 'a crise d'u combarte, face d'a pesche 'nu settore 'mbortande de l'economije cetadine. 'A pesche avène soprattutte fatte seconde 'u metode a strasciche. Mene ausate sò le tecniche de pesche volande e a circuizione. Pò, lunghe 'u tratte costiere stonne de le 'mbiande de [[acquecolture]].
=== 'Ndustrie manifatturiere ===
'A strutture produttive jè caratterizzate da 'a prevalenze de micre e piccele 'mbrese ca gravitane atturne a le settore de l'agricolture e d'a pesche, cumme le frandoje olearie e piccele 'ndustrie conserviere.
Significative jè 'a presenze sus a 'u territorie de 'nu sacche de 'mbrese ca operane jndr'à 'u settore de l'abbigliamende, soprattutte jndr'à produzione d'a biangherie intime e de ricame<ref>'A cetate vande 'na tradizione andiche de merlette e recame cu 'a tecniche d'u "tombole", 'nu cuscine gruésse addò le femmene cusevane e 'ndrecciavane, 'mbrà tanda spille, 'u cuttone de diverse culore, seconde le 'ndicaziune d'u cliende</ref>.
Sò da segnalà de le 'ndustrie dedite a' lavorazione d'u legne e d'a petre locale.
=== Turisme ===
Sviluppate sò le attivitaste turisteche: 'u comune ave 'a [[Bandiera Blu]], recanuscimende date da 'a [[Foundation for Environmental Education|FEE]] a le megghie località costiere europée<ref>{{cita web|lingua=it|url=http://www.tuttitalia.it/bandiera-blu/2001-spiagge/|titolo=Bandiera Blu 2001|pubblicazione=tuttitalia.it|accesso=6 abbrile 2015}}</ref> e pe le spiagge de ''Scalette e Salselle'' jkndr'à 'u 2003<ref>{{cita web|lingua=it|url=http://www.bandierablu.org/common/blueflag.asp?tipo=bb&anno=2003|titolo=Bandiera Blu 2003|pubblicazione=bandierablu.org|accesso=6 abbrile 2015}}</ref>, 2005<ref>{{cita web|lingua=it|url=http://www.bandierablu.org/common/blueflag.asp?anno=2005&tipo=bb|titolo=Bandiera Blu 2005|pubblicazione=bandierablu.org|accesso=6 abbrile 2015}}</ref>, 2006<ref>{{cita web|lingua=it|url=http://www.bandierablu.org/common/blueflag.asp?anno=2006&tipo=bb|titolo=Bandiera Blu 2006|pubblicazione=bandierablu.org|accesso=6 abbrile 2015}}</ref>, 2021<ref>{{cita web|lingua=it|url=http://www.bandierablu.org/common/blueflag.asp?anno=2021&tipo=bb|titolo=Bandiera Blu 2021|pubblicazione=bandierablu.org|accesso=15 sciugne 2021}}</ref> e 2022<ref>{{cita web|lingua=it|url=http://www.bandierablu.org/common/blueflag.asp?anno=2022&tipo=bb|titolo=Bandiera Blu 2021|pubblicazione=bandierablu.org|accesso=17 scennare 2023}}</ref>.
== 'Nfrastrutture e carresciamiende ==
=== Ferrovie ===
{{'Ndruche pure|Stazione de Bisceglie}}
'A [[stazione de Bisceglie]] ste sus 'a [[Ferrovie Adriateche|direttrice adriateche]] [[Lecce]] - [[Bologne]] gestite da [[Rete Ferroviaria Italiana]]. 'U chiazzale jè fatte da doje binarie tutte e doje de corse.
=== Puérte ===
{{'Ndruche pure|Puérte de Bisceglie}}
[[File:Bisceglie.jpg|thumb|Puèrte: 'u scale de alegge]]
'U puérte se sveluppe jndr'à 'nu bacine naturale de cchiù o mene 100.000 m² e jè settorializzate jndr'à l'attivitate pescherecce e jndr'à quedde turisteche-diportisteche.
=== Mobbilità urbane ===
'U carresciamende pubbleche urbane jè gestite da le Autolinée Dover de [[Noci (Itaglie)|Noci]], garandite cu ttre linée de autobus. Le carresciamiende interurbane sò gestite da 'a [[STP Bari]], invece le collegamiende sciurnaliere cu 'a cetate de Corate sò servite da le autobus d'a ditte Conca ca ste jndr'à 'u consorzie reggionale [[Cotrap]].
'A stazione de le autobus se iacchie jndr'à 'u cendre d'a cetate, jndr'à Chiazze Reggine Margherite.
=== Piste ciclabbele ===
'A cetate ave 'nu sisteme perimetrale de piste ciclabbele. 'U tratte cchiù consistende se sveluppe sus a 'u lunghemare de ponende e face parte d'u pruggette cchiù granne d'a costruende [[ciclovie Adriateche]] ca adda collegà totte le località costiere de l'Adriateche.
== Amministrazione ==
Elenghe de le amministraziune ca se onne succedute jndr'à stu comune:
{{ComuniAmminPrecTitolo}}
{{ComuniAmminPrec|Nome=Frangische Contò|Inizio=26 masce 1988|Fine=21 sciugne 1990|Partito=[[Democrazia Cristiana]]|Note=<ref name=interno>http://amministratori.interno.it/</ref>}}
{{ComuniAmminPrec|Nome=Frangische Contò|Inizio=21 sciugne 1990|Fine=16 febbrare 1993|Partito=[[Democrazia Cristiana]]|Note=<ref name=interno />}}
{{ComuniAmminPrec|Nome=Biagge Lorusso|Inizio=16 decemmre 1993|Fine=24 abbrile 1995|Partito=[[Partito Repubblicano Italiano]]|Note=<ref name=interno />}}
{{ComuniAmminPrec|Nome=Marije Giuseppine Del Monaco|Inizio=8 masce 1995|Fine=13 màrze 1996|Partito=[[Polo per le Libertà]]|Note=<ref name=interno />}}
{{ComuniAmminPrec|Nome=[[Frangische Napoletano (politico)|Francesco Napoletano]]|Inizio=4 luglie 1996|Fine=13 febbrare 1998|Partito=[[centro-sinistra]]|Note=<ref name=interno />}}
{{ComuniAmminPrec|Nome=[[Frangische Napoletano (politico)|Francesco Napoletano]]|Inizio=8 sciugne 1998|Fine=28 masce 2002|Partito=[[Partito della Rifondazione Comunista]]|Note=<ref name=interno />}}
{{ComuniAmminPrec|Nome=[[Frangische Napoletano (politico)|Francesco Napoletano]]|Inizio=28 masce 2002|Fine=7 scennare 2006|Partito=[[centro-sinistra]]|Note=<ref name=interno />}}
{{ComuniAmminPrec|Nome=Frangische Carle Spina|Inizio=30 masce 2006|Fine=22 sciugne 2011|Partito=[[centro-destra]]|Note=<ref name=interno />}}
{{ComuniAmminPrec|Nome=Frangische Carle Spina|Inizio=20 masce 2011|Fine=22 febbrare 2013|Partito=[[liste civiche]]: bisceglie che vogliamo, liste civiche: forza giovani, la puglia prima di tutto, liste civiche: movimento politico alfonso russo, liste civiche: progresso e libertà, nuovo psi, lista|Note=<ref name=interno />}}
{{ComuniAmminPrec|Nome=Frangische Carlo Spina|Inizio=12 sciugne 2013|Fine=6 settemmre 2017|Partito=Partito democratico (da 'u 2016) - liste civiche: per bisceglie; liste civiche: noi riformatori; liste civiche: ambiente e socialità; liste civiche: bisceglie d'amare; liste civiche: biscegliesi; liste civiche: progresso e libertà|Note=<ref name=interno />}}
{{ComuniAmminPrec|Nome=Vittorie Fata|Inizio=6 settemmre 2017|Fine=30 sciugne 2018|Partito=Partito democratico (da 'u 2016) - liste civiche: per bisceglie; liste civiche: noi riformatori; liste civiche: ambiente e socialità; liste civiche: bisceglie d'amare; liste civiche: biscegliesi; liste civiche: progresso e libertà|Note=<ref name=interno />}}
{{ComuniAmminPrec|Nome=Angelandonije Angarano|Inizio=24 sciugne 2018|Fine=''in cariche''|Partito=Partito democratico (da 'u 2016) - liste civiche: Insieme per Bisceglie; liste civiche: Bisceglie tricolore; liste civiche: Bisceglie si sveglia; liste civiche: Il torrione; liste civiche: Punto d'incontro; liste civiche: Sinergie per Bisceglie; liste civiche: Bisceglie svolta; liste civiche: Scegli Bisceglie; liste civiche: Dimensione cristiana popolare|Note=<ref name=interno />}}
{{ComuniAmminPrecFine}}
=== Gemellagge ===
* {{Gemellaggio|Itaglie|San Pangrazie Salendine}}
* {{Gemellaggio|Giordanie|Al Fuheis}}
* {{Gemellaggio|Palestine|Khan Younis}}
* {{Gemellaggio|Sirie|Tartous}}
* {{Gemellaggio|Pulonie|Kalwaria Zebrzydowska}}
* {{Gemellaggio|Itaglie|Averse}}<ref>{{Cita web|lingua=it|url=https://www.diocesiaversa.it/santaudeno-gemellaggio-aversa-bisceglie/|titolo=Sant'Audeno: gemellaggio Aversa - Bisceglie|sito=Diocesi di Aversa|data=2017-03-27|lingua=it-IT|accesso=2020-10-07|dataarchivio=9 ottommre 2020|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20201009034614/https://www.diocesiaversa.it/santaudeno-gemellaggio-aversa-bisceglie/|urlmorto=sì}}</ref>
== Sport ==
=== Ballone ===
[[File:Bisceglie Modenese 1929 campo vecchio.jpg|upright=0.7|thumb|U.S. Biscegliese - Modenese, anne 1929]]
'U [[Baòllone (sport)|ballone]] jè 'u sprot ca occupe 'u prime poste pe le atlete e pe le appassionate e tefose.
Jndr'à 'u [[1908]] le studinde Luigge Ventura, Frangische de Villagomez, Fedele Papagni e le frate Paquale, funnarene 'a suggetate sportive “Ercole” ca pigghiò atlete pu ballone, pu ciclisme, nuote e atleteche leggere.
Apprisse a quacche anne 'a suggettare cangiò nome jndr'à "A.S. Velox" e avìe cumme presidende Maure Simone, 'nu 'ndustriale d'u legne.
Sus a sta esperienze, jndr'à 'u masce [[1913]], Geséppe Maenza e otre atlete facerene l'Unione Sportiva Biscegliese, da le colore blu cu 'a stelle vianghe, ca avìe 'nu periode de successe, raggiungenne 'a qualificazione a 'u cambionate tagliàne de I divisione.
Jndr'à 'u [[1929]], de le 'mbiegate d'a Banghe Popolare de Bisceglie, 'mbrà le quale Gustave Ventura, ca pò jndr'à l'ane settande ave 'u stadie comunale nuéve dedicate, funnarene 'na suggetate de ballone nove, chiamate "Diaz".
A le inizie le partiee se sciucavane sus 'a spianate d'u ''Palazzuolo''. 'U luèche, ggià resultate none regolamendare pe le partite d'u cambionate [[1921]] – [[1922]], avenìe subbete cangiate cu 'nu cambe nuéve regolamendare (quidde ca osce a die jè 'u cambe vecchie "Frangische Di Liddo").
Jndr'à 'u [[1950]] le suggettate A.S. Diaz e A. S. Biscegliese facerene nascere 'a Calcio Bisceglie, da le culure gnure e azzurre cu 'a stelle vianghe, ca jndr'à le anne ave sciucate jndr'à le cambionate naziunale de serie C.
Jndr'à le anne settande avenìe fatte 'nu 'mbiande sportive nuéve destinate a stadie comunale e attrezzate pe ospità le gare de atleteche leggere. Jndr'à le urteme decennie se ave diffuse 'u [[calce a 5]], grazie a' [[Società Sportiva Bisceglie Calcio a 5]] distindase pure a levélle nazionale, e achiuse jndr'à 'u [[2012]].
'A cetate jè sede de ste suggetate de ballone:
* 'U ''Calcio Bisceglie'', ca schioche jndr'à l'[[Eccellenze pugghiese]];
* L<nowiki>'</nowiki>''A.S.D. Unione Calcio Bisceglie'', ca schioche jndr'à l'[[Eccellenze pugghiese]];
* 'A ''Olimpiadi calcio a 5'', squadre ca scioche jndr'à [[Serie B (calce a 5)|Serie B]] ([[Futsal|calce a 5]]);
* L<nowiki>'</nowiki>''ASD Arcadia 2010 calcio a 5'' femminile, ca scioche jndr'à 'u cambionate de Serie A.
=== Otre sport ===
'A tradizione sportive cetadine reggistre cchiù de 'nu sechele de attivitate, jndr'à diverse discipline sportive, sie de squadre ca individuale.
'A prime attivitate de [[pallacanestre]] jè d'u [[1978]] cu l'associazione sportive G. S. Basket. Jndr'à 'u [[1989]] avenìe funnate l'A.S. Basket Bisceglie ca ave sciucate jndr'à le cambionate de C1 e de B2.
'Mbrà le appundamiende sportive ca 'a cetate ospite sò da arrecurdà_ 'u gire podisteche Cetate de Bisceglie, da cchiù de cinguand'anne, e l'evende "Asta Night" addò pigghiane parte le megghie cambiune nazionale de [[zumbe cu l'aste]].
=== 'Mbiande sportive ===
'A cetatem ca ave ospitate jndr'à 'u [[1997]] quacche gare d'a XIII edizione de le [[Sciuéche d'u Mediterranée]], ave 'nu [[Stadie Gustave Ventura|stadie comunale]] 'nditolate a Gustave Venture, cu piste pe l'atleteche leggere e cambe da ballone. Ave doje otre cambe da ballone (cambe vicchie "Frangische Di Liddo", cambe de ballone "Don Iva"), de 'nu palazzette d'u sport comunale chiamate [[PalaDolmen]], de piscine cuperte e scuperte, de 'mbiande sportive regolamendare cu cambe da tennis, pallavvole e calcette, de 'nu 'mbiande private pu [[tire a segne]], de 'nu ciclodrome e de 'nu 'mbiande private pu [[bowling]].
== Note ==
<references/>
== Bibbliografije ==
* G. Di Benedetto e G. La Notte (a cure de), ''Bisceglie nella documentazione grafica dal '500 al '900'', Molfette, Mezzina editore, 1988.
* Erminia Cardamone e Mattée de Filippis (a cure de), ''Strutture teatrali dell'800 in Puglia'', Bare, assessorate a' Pubbleche 'Struzione d'a Reggione Pugghie - Accademie de le Belle Arte de Bare, 1988;
* Gianfranghe Borraccetti, ''Guida ai luoghi del centro storico di Bisceglie'', Terlizze, cooperativa culturale RTS, 2003;
* Frangische Cocola, ''Vocabolario dialettale biscegliese - italiano'', Trane, tipografia Paganelli, 1925;
* Marie Cosmai, ''Storia di Bisceglie'', Bisceglie, edizioni il Palazzuolo, 1960;
* Marie Cosmai, ''Bisceglie nella storia e nell'arte'', Bare, Levante editore, 1968;
* Marie Cosmai, ''Leggende e tradizioni biscegliesi'', Molfette, Mezzina editore, 1980;
* Marie Cosmai, ''Il dialetto biscegliese'', Bare, Levante editore, 1984;
* Luche De Ceglia, ''Storia della banda musicale di Bisceglie'', Molfette, Cetate de Bisceglie ed., 1989;
* Pombée Sarnelli, ''Memoria de' vescovi di Bisceglia e della stessa città'', Napule, 1693;
* Giambattiste La Notte,''Bisceglie. Insediamenti culturali'', Bare, Adda ed., 1991;
*F. Canali e V. C. Galati, ''Architetture e ornamentazioni dalla Toscana agli 'Umanesimi baronali' del Regno di Napoli alla fine del Quattrocento. Fulcri architettonici e artistici nella committenza di Francesco II Del Balzo di Andria (1431-1482). Un'architettura umanistica nell'orizzonte di Leon Battista Alberti e di Andrea Mantegna. Interventi a Napoli, Andria, Irsina/Montepeloso (Monte Filoso) e Bisceglie. Parte quinta: Francesco II Del Balzo'', jndr'à ''Monumentalia. Monumenti tra identità e celebrazione, «Bollettino della Società di Studi Fiorentini»'', I, 28, 2019.
== Otre pruggette ==
{{interprogetto}}
{{Collegamiende fore a Uicchipèdie}}
* {{Collegamenti esterni}}
* {{cita web | lingua = it | 1 = https://web.archive.org/web/20190929084259/http://www.prolocobisceglie.it/ | 2 = Associazione Turisteche Pro Loco Bisceglie | accesso = 27 sciugne 2020 | urlarchivio = https://web.archive.org/web/20190929084259/https://web.archive.org/web/20190929084259/http://www.prolocobisceglie.it// | dataarchivio = 29 settemmre 2019 | urlmorto = sì }}
* {{cita web|lingua=it|http://www.centrostudibiscegliese.it/index.php|Cendre Stude Biscegliese}}
* {{cita web | lingua = it | 1 = https://web.archive.org/web/20120212111626/http://www.parrocchiasantacaterinabisceglie.it/Biblioteca_biblionline.aspx | 2 = Bibblioteche Parrocchiale don Michele Cafagna | accesso = 27 novemmre 2012 | urlarchivio = https://web.archive.org/web/20120212111626/https://web.archive.org/web/20120212111626/http://www.parrocchiasantacaterinabisceglie.it/Biblioteca_biblionline.aspx | dataarchivio = 12 febbrare 2012 | urlmorto = sì }}
* {{cita web | lingua = it | 1 = https://web.archive.org/web/20180901150845/http://www.bisceglievex.it/ | 2 = Associazione Bisceglie Vecchia Extramoenia | accesso = 10 giugno 2021 | dataarchivio = 1 settemmre 2018 | urlarchivio = https://web.archive.org/web/20180901150845/https://web.archive.org/web/20180901150845/http://www.bisceglievex.it// | urlmorto = sì }}
{{Provinge de Barlette-Andrie-Trane}}
{{portale|Pugghie}}
{{Controllo di autorità}}
[[Category:Comune d'a Pugghie]]
[[Category:Comune d'a provinge de Barlette-Andrie-Trane]]
[[Categoria:Bisceglie| ]]
niuejlneqtmdvtlgvdbxux8h75to3h3
Cisternine
0
4146
152106
151864
2026-09-25T00:22:18Z
InternetArchiveBot
10009
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
152106
wikitext
text/x-wiki
{{Divisione amministrativa
|Nome=Cisternine
|Panorama=Veduta valle d itria cisternino.jpg
|Didascalia=
|Bandiera=
|Voce bandiera=
|Stemma=
|Voce stemma=
|Stato=ITA
|Grado amministrativo=3
|Divisione amm grado 1=Pugghie
|Divisione amm grado 2=Brinnese
|Amministratore locale= Luca Convertini
|Partito=[[liste civiche]] Noi, Cisternino
|Data elezione=5-6-2016
|Data istituzione=
|Altitudine=394
|Abitanti=11470
|Note abitanti=[http://demo.istat.it/bilmens2019gen/index.html Dato Istat] - Popolazzione residende a 'u 31 decemmre 2019.
|Aggiornamento abitanti=31-12-2019
|Sottodivisioni=Caranne, [[Casalini (Cisternine)|Casalini]], Marinelli, Sisto
|Divisioni confinanti=[[Fasane]], [[Locorotonde]] (BA), [[Martina Franghe]] (TA), [[Ostune]]
|Zona sismica=4
|Gradi giorno=
|Nome abitanti=cisternenise
|Patrono=sande [[Quiriche e Giulitte]], San Necole de Patera (co-patrono)
|Festivo=prime dumeneche de aguste, 6 decemmre
|PIL=
|PIL procapite=
|Mappa=Map of comune of Cisternino (province of Brindisi, region Apulia, Italy).svg
|Didascalia mappa=Posizione del comune de Cisternine jndr'à provinge de Brinnese
|Diffusività=
}}
'''Cisternine''' ('''Cisterino''' jndr'à lènghe tagliàne, '''Cisternìne''' jndr'à 'u dialette [[Dialette d'a Pugghie cendrale|appule-barese]], '''Cisturnium''' jndr'à 'u latine) jè 'nu [[Comune (Itaglie)|comune tagliàne]] de {{formatnum:11470}} crestiane<ref name="template divisione amministrativa-abitanti"/> d'a [[Provinge de Brinnese]] jndr'à [[Pugghie]]. 'Nzigne a 'u [[1927]] faceve parte d'a [[Terre de Bare (territorie storeche)|Terre de Bare]].
Affacciate sus 'a [[Valle d'Itrie]], jndr'à accussìditte [[Murge|Murge de le trulle]], appartene a 'u club de [[Le borghe cchiù belle d'Itaglie]] e vande 'u recanuscemende d'a [[Bandiere arangione]] date da 'u [[Touring Club tagliàne]] e pò jè ''comune amiche d'u turisme itinerande''.
== Sciugrafije fiseche ==
Se iacchie sus a l'urteme lembe d'a [[Murge (altopiane)|Murge]] sud-oriendale pugghiese (394 m sus a 'u levèlle d'u mare), se affaccie a sud-ovest sus 'a valle d'Itrie addò stonne 'nu sbuènne de [[trulle]].
Confine cu 'a [[Provinge de Tarde]] e 'a [[Cetate metropolitane de Bare]].
Ste lundane 60 km da [[Brinnese]] (capeluèche provingiale), 75 km da [[Bare]] e 40 km da [[Tarde]].
[[File:Cisternino.jpg|thumb|upright=0.8|Vedute de Cisternine]]
== Storie ==
{{'Ndruche pure|Storie d'a Pugghie}}
'U territorie d'u comune avenìe javetate, accumenzanne da 'u [[Paleoliteche]] medie-superiore, da nuclèe umane ca avenèvane da 'u nord d'a penisole o da l'arèe sicule-afrecane e ca lassarene, sus a le colline, addò sckaffarene le lore accambaminde staggionale, 'nu sbuènne de tracce d'a vita lore, dedite a 'a [[cacce]] e a 'u cugghimende de frutte spondanèe e [[tubere]].
Angore, osce a die, jndr'à zone de monde Specchia, sus a le colle de Restàno e sus a le balze ingolte de Serra Amara, se iacchiane struminde preistorece de ogne tipe: punde de zagaglie, lame, raschiatoie e buline pe ingidere osse.
Ste comunitate umane scerene sembre de cchiù aumendanne, 'nzigne a arrevà a 'nu numere 'mbortande de 'nzediaminde jndr'à l'[[Età d'u bronze]]; decine de staziune de sta età onne state acchiate urtemamende jndr'à diverse zone d'u territorie e chidde de Maselli, Ibernia piccele, Carpei, monde d'Alessio, monde le Fergole e Figazzane, onne 'na 'mbortanze none indifferende pa combrensione d'a preistorie briinesine.
'U nome Cisternine pare ca avène da l'eroe [[eponime]] Sturnoi, cumbagne de [[Diomede]], ca apprisse 'u [[Uerre de Troia]] pare ca avere funnate 'na cetate vicine, ca, cchiù nnande, occupate da le [[Rome andiche|Romane]], avenìe chiaamte ''Sturninum'', quedde ca osce a die jè [[Ostune]].
'U nome avessa arrevà da "Cis-Sturninum", da aqquà da Sturni, andiche cendre japige vecine a Ostune, ca avere pigghiate 'u nome da Sturno, cumbagne de, l'eroe omereche, Diomede; fusciute da 'a uerre de Troia.
'U javetate pare ca ha state saccheggiate da le [[Gote]] e cchiù nnadne avere sciute in rovine.
'U cendre storeche ave nate arrete grazie a le [[monace basigliane]] ca jndr'à 'u [[Medioeve]], 'u chiaamrene Cis-sturnium (aqquà da Sturnium ([[Ostune]])).
'A prime testimonianze sus a 'u Casale de Cisternine avène date da 'a scuperte, sotte 'a chiesere romaneche de San Necole, de le reste de 'nu tembie cristiane piccinne, 'nzippate realistecamende atturne a l'anne 1000.
[[Pape Alessandre III]], cu 'na [[bolle pontificie]] d'u 26 febbrare [[1180]] assegnave sya chiesere e 'u Casale de Cisternine a 'u [[Diocesi de Conversane-Monopoli|Vescove de Monopoli]].
=== Simbole ===
'U [[Scude araldeche|scude]] cu sus 'na [[Corona (copricape)|corone]] jè suddivise a [[croce de sand'Andrea]] de russe e d'ore. A 'u cendre ste 'nu pastorale d'argende affiangate da doje rose de russe sus a l'ore.
=== Evoluzione demografeche ===
{{Demografije/Cisternine}}
== Monuminde e luèche de inderesse ==
[[File:Via centro storico cisternino.jpg|thumb|Cendre storeche]]
[[File:Santuario della Madonna d'Ibernia Cisternino.jpg|thumb|Sanduarije d'a Madonne d'Ibernia (Madonne de Bernis)]]
* Cendre storeche: esembie de "architetture spondanèe", addò se iacchiane palazze storece (palazze d'u Governatore, palazze Vescovile, palazze Amati, palazze Lagravinese, palazze Devitofranceschi, torre Capece);
* Torre de Porta Granne o Normanne-Sveve: de epoche [[Medioevo|medievale]], ierte 17 metre, sta [[torre]] costituive 'u 'ngresse prengepàle d'a cetate. Sus a sus, 'ngape ste 'na statue piccenne de [[San Nicole de Bare]]. Ha state sottoposte jndr'à le sechele a diverse adattaminde, l'urteme jndr'à 'u [[1995]];
* Chiesere madre de San Necole: costruite jndr'à 'u [[XIV sechele]] sus a 'n'andiche [[Chiesere (architetture)|chiesere]] paleocristiane de le [[monace basigliane]], presende a 'u 'nderne sue doje opere jndr'à petra vive d'u [[XVI sechele]], di notevole valore, firmate da 'u scultore "Stephanus Abulie Poteniani" (Stefane da [[Putignane]]): 'na Madonne cu Piccinne, note cumme 'a "Madonne d'u Cardelline" e 'nu [[tabbernacole]] piccele. A 'u 'nderne d'a chiesere jè presende 'nu [[organe a canne]] d'u [[1908]] costruite da 'a ditte Frangische Consoli de Locorotonde cu pezze Inzoli, restaurate jndr'à 'u [[2017]] da GIuanne Rega e inaugurate 'u 6 decemmre d'u stesse anne<ref>{{Cita web|url=http://cisterninonotizie.com/2017/12/04/anche-cisternino-festeggia-san-nicola/|titolo=Pure Cisternine festegge San Necole|data=4 decemmre 2017|accesso=12 luglie 2018}}</ref>;
* Chiesere de Sanda Lucie, XVII sechele, apprisse Porta Piccele;
* Sanduarije d'a Madonne d'Ibernia (Madonne de Bernis): a 3 km da 'u cendre javetate, stu sanduarije jè legate a 'na leggende: pare ca probbie 'a [[Marije (madre de Gesù)|Vergine]], 'nfatte, cu 'n'apparizzione, ave indicate 'u luèche esatte addò avesse nate 'u sanduarije a jedde dedicate. 'U terrene atturne jè ricche de cerameche e reperte ca resalene a epoche romane e medievale. Avenìe acchiate pure 'nu [[capitelle]] [[Arte bizzandine|bizzandine]] e de le chiaute e quiste face penzà ca 'u sanduarije nasce sus a le ruvine de 'nu cendre javetate, ca rote atturne a 'na chiesere paleocrestiane;
* Chiesere Sanda Marije de Costandinopoli o Sand'Anne: XVIII sechele fore 'a cetate in direzione de Martina Frnaghe, vecine a 'u cambesande vecchie;
* Massarie: jndr'à l'agre de Cisternine stonne diverse javetaziune rurale ca rappresendane 'a tipeche "massarie pugghiese da cambe", 'mbrà le quale stè 'a Massarie Montereale, Villa Cenci, Massarie Devitofranceschi, Massarie Costa e Massarie Montanaro.
=== Arèe naturale ===
* 'Mbrà le bene ambiendale da mettere in risalte ste 'u paesagge. 'U turisme aqquà s'ave sveluppate jndr'à l'urteme decennie grazie probbie a l'uneche bene de stu cendre piccinne: 'a nature, 'u paesagge, le trulle e l'architetture spondanèe d'u cendre storeche;
* 'U vosche Monde Comunale; jndr'à 'u territorie comunale stonne cchiù o mene 400 ettare de vosche de le quale 244.18.33 de probbietà comunale, e stonne da 250 a 350 m [[s.l.m.]]
Le vosche comunale sò 'a formazione vegetale cchiù consistende d'a provinge. Osce a die stonne e fanne fatìe pe cangià 'u [[Pine de Aleppe]] e 'u [[Cipresse]], cu latifoglie autoctone (fragne, rovelle, leccie ecc.) ca se armonizzane megghie cu le essenze presende, quale le corne, 'u bagolare, 'a carpinelle, l'ornielle, l'acere cambestre, ecc. Le territorie comunale remboschite sò cchiù o mene 42 ettare.
=== 'A ciclovie de l'acque ===
'A [[ciclovie de l'acque]] jè 'u seconde percorse ciclabbele sus acquedotte d'Europe, in particolare jè 'u tratte de acquedotte Pugghiese (AQP) fatte da 'a Reggione [[Pugghie]] e AQP Spa, longhe 'a strade de servizie d'u canale prengepàle de l'acquesdotte 'mbrà Locorotonde ([[Provinge de Bare|BA]]), passanne le territorie de Cisternine ([[Provinge de Brinnese|BR]]), [[Ostune]] (BR), 'nzigne a 'u territorie de [[Ceglie Messapeche]] (BR), vecine a 'a Piente Ulme.
Ha state urtemamende restrutturate miglioranne 'a pavimendazione (fatte de petrische pressate), dotate de proteziune, arèe de soste e punde de accesse pe 'nu totale de cchiù o mene 10 km de ciclovie perfettamende percorribbele pure cu biciclette stradale.
L'itinerarie se snode jndr'à macchine mediterranèe, fore da 'u traffeche, costeggianne massarie, case rurale, trulle e agglomerate cetadine (contrade e fraziune) apprezzanne 'a bellezze d'a Valle d'Itrie lundane da 'u ruète moderne.<ref>[https://web.archive.org/web/20141222025021/http://ifichi.gruppociclisticovalleditria.it/post/la-cliclovia-dellacqua-bici-sullacquedotto-pugliese/ La cliclovia dell'Acqua: in bici sull'acquedotto pugliese - GruppoCiclisticoValledItria.it] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141222025021/http://ifichi.gruppociclisticovalleditria.it/post/la-cliclovia-dellacqua-bici-sullacquedotto-pugliese/ |data=22 decemmre 2014 }}</ref><ref>[http://www.ansa.it/web/notizie/canali/inviaggio/news/2014/03/01/bici-acquedotto-pugliese_10164828.html In bici sull'acquedotto pugliese - Itinerari - In Viaggio - ANSA.it]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20160313205433/http://govalleditria.it/notizie/news-locorotondo/15285-partono-i-lavori-del-ciclovia-dellacquedotto-da-locorotondo-a-ceglie-messapica.html Partono i lavori del ciclovia dell'Acquedotto da Locorotondo a Ceglie Messapica - News Locorotondo Valle d'Itria]</ref>
;Date tecnice d'a ciclovie de l'Acque:
* Lunghezze: 10,885 km (da Figazzane a 'u 'ngroce ex SS 581)
* Quote altimetreche di partenze: 334 m [[s.l.m.]]
* Quote altimetreche de arrive: 325 m [[s.l.m.]]
* Pendenze massime – strade de servizie: 8%
* Ponde lunghe 'u canale: 5
* Lunghezze de le ponde sus a 'u canale: 896,93 m
* Attraversaminde de strade provingiale: 2
* Comune 'nderessate: Locorotonde (BA), Cisternine (BR), Ostune (BR), Ceglie Messapeche (BR)<ref>[https://web.archive.org/web/20140711012616/http://architetturaecosostenibile.it/turismo/turismo-ecosostenibile/ciclovia-acquedotto-nuova-frontiera-cicloturismo-puglia-063.html Ciclovie de l'acquedotte. Nova frondiere d'u cicleturisme jndr'à Pugghie]</ref>
== Suggettate ==
=== Lènghe e dialette ===
{{'Ndruche pure|Dialette pugghiese}}
Comunemende chiamate Cistranese, 'u dialette d'a vanne cendrale de le urteme colline d'a [[Merge (altepiane)|Murge]] pugghiese jè 'u resultate d'a stesse sfumature culturale d'u territorie: 'ngroce naturale 'mbrà 'nfluenze [[Arche ioneche tarandine|joneche]]/[[Basilicate|lucane]] e murgiane/[[Bare|barise]]. A picche decine de chilometre a sud se iacchie 'u confine cu 'u [[Salende]]. 'A lènghe e 'u dialette vive e se sveluppe naturalmende sus 'a relazione a le attivitate de le crestiane, suggiale e economece, d'a storie, d'a tradizione e d'a memorie orale popolare. 'U paese ste a 50 km da [[Brinnese]], a 48 km da [[Tarde]] e a 75 km da 'a cetate de [[Bare]].
Nonostande osce a die, tràse jndr'à 'u territorie d'a [[Provinge de Brinnese]], 'u paese mandene le legame cu 'a [[Terre de Bare (territorie storeche)|Terre de Bare]] a 'a quale ere legate apprime d'u [[1927]], anne de costituziojne d'a nova cercoscrizione provingiale. Ste legame sò evidende soprattutte jndr'à 'u dialette, jndr'à culture, tipeche d'u [[Dialette apulo-barese|sud-est barese]] e none de origgene [[Salende|salendine]] e pure jndr'à 'u stemme comunale ca reporte cu culure diverse le stesse eleminde di quidde d'a provinge de Bare.
=== Etnie e minoranze furastiere ===
A 'u 31 decemmre [[2014]] jndr'à 'u territorie comunale se reggistrave 'a presenze de 327<ref>{{cita web|url=http://demo.istat.it/str2014/index.html}}</ref> furastire residende (143 maschele e 184 femmene) ca sò cchiù o mene 'u 2,8% d'a popolazzione cistranese.
Aqquà sotte le nazionalità cchiù rappresendate:
* [[Albanie]]: 135
* [[Romanie]]: 49
* [[Cine]]: 44
* [[Regne Aunìte]]: 19
* [[Georgie]]: 12
===Tradiziune e folclore===
[[File:San quirico e giulietta cisternino.jpg|thumb|Prugessione Sande [[Quiriche e Giulitte]] ]]
'Mbrà le manifestaziune flokloristeche cchiù aspettate, ste securamende [[Carsuniedde]]. Chiamate jndr'à 'u dialette locale ''Pasquarèdde'', sta feste se face presse 'u Sanduarije d'a [[Madonne d'Ibernia]], addò se vèje cu le doce tipece (a forme de borsette cu doje ove sode pe le piccinne, cu une a forme de [[bambole]] cu 'nu [[Ueve (alimende)|ueve]] pe le piccenne), chiamate “''u churrüchele''” ('u currucule), jidde porte prosperità e fecondità. None a case, quedde d'Ibernia jè 'a Madonne d'a vite, d'a [[fertilità]] e de l'[[Abbonnanze (economije)|abbonnanze]], 'u sanduarije jè ausate assaije pe celebbrà 'u matrimonie sie pe le mutive ditte apprime ca pu poste belle probbie.
[[File:Decorazioni san quirico e giulietta cisternino.jpg|thumb|Decoraziune San Quiriche e Giulitte]]
'A manifestazione cchiù 'mbortande a 'a quale partecipe 'a 'ndere popolazione jè 'a feste de le sande patrune d'a cetate, Quiriche e Giulitte. Sta manifestazione respette tutte le cchiù 'mbortande tradiziune locale cumme le decoraziune lumenose, evende releggiose, congerte cu 'a bande e spiccianne le fuèche d'arteficie. Cchiù semblicemende chiamte "'a feste de San Quiriche" ca se face sembre 'a prima sumane de aguste, rappresende pa popolazione locale e turisteche 'a conglusione d'u periode estive.
De 'mbortanze locale sò le ediziune d'u Festivàl ''Pietre che Cantano'' (Petre ca Candane), d'u ''Festivàl 'Ndernazionale Bande Musecale Valle d'Itrie'', d'u Festivàl Sone Sacre e da 'u Pianete, de l'[[Alterfesta]].
Le sagre cchiù famose, invece, sò:
* 'A sagre de le [[chianghiaredde]] ca se face ad aguste;
* 'A sagre d'u [[cunigghie]] ca se face ad aguste;
* 'A sagre de l'[[uve]] ca se face a settemmre.
=== Istituziune, ente e associaziune ===
'Mbrà le attivitate pa tutele, 'u stipamende, 'a recerche e 'a promozione de le bene ambiendale, ste quedde fatte da 'u Gruppe Archeologgeche Valle d'Itrie cu l'Ecomusèe de Monde Gianecchia, da 'u [http://www.igiardinidipomona.it/ Conzervatorie botaneche ''I giardini di Pomona''] e de l'Associazione Desigiste cu 'u pruggette [http://www.officinareale.it officinAreale] pe 'na culture, colture e 'nu labboratorie de le siense.
Le attivitate ccchiù 'mbortande sò, 'a promozione d'a culture mediterranèe attraverse l'indaggine de le chiande spondanèe presende e 'a recerche pe 'na cchiù approfondite canoscenze d'u territorie attraverse itinerarie e percorse.
Cisternine jè 'mbrà "[[Le borghe cchiù belle d'Itaglie]]", aderisce a "[[Bandiere Verde Agricolture]]", "[[Bandiere Arangione d'u Touring Club Tagliàne]]" e jè parte d'a rezze 'ndernazionale de le "[[Cittaslow]]".
Assaije 'mbortande jè pure l'[[Ashram de Cisternine]] – famose cumme Cendre Bhole Baba, osce a die Fondazione Bhole Baba, ha nate jndr'à 'u [[1979]] pe volondà d'u [[Babaji]]. 'A vite d'u Cendre se face seguenne 'u modelle de l'ashram de [[Herakhan]], alternanne 'a meditazione e 'a preghiere cu 'a fatìe comunitarie. Jndr'à l'ashram de Cisternine, da 'u [[1986]], se iacchie 'nu tembie idendiche a quidde de Herakhan. Babaji stesse vulìe stu tembie cumme simboel de aunione profonne cu 'u sue ashram jndr'à l'[[Indie]]. Cengade pò partecipà a le rite o remanerse jndr'à l'ashram pe 'nu certe periode e, soprattutte jndr'à le mise d'a staggione, se fanne 'n sbuènne de seminarie e attivitate o 'ngondre.
=== Musèe ===
Jndr'à l'abbrile [[2011]] ha state istituite 'u Musèe d'u Clime jndr'à [[Caranne]], devendate sede de stu genere uneche de [[musèe]]. 'U musèe ha state "ccrejate" da 'u Presidende d'a Meteo Valle d'Itrie Gesèppe Bari.
Sembre jndr'à le urteme anne onne state apirte le scave jndr'à vanne sotte 'a [[chiesere madre]] de San Necole, addò 'a cripte presende le reste de l'andiche chiesere basigliane cu le catacombe e le 'ngisiune parietale. Rebattezzate ''MAAAC – Museo Area Archeologica e Arte Contemporanea'', 'u musèe offre diverse mostre e rassegne annuale de arte condemboranèe nazionale e 'ndernazionale lunghe 'u percorse de le scave archeologgece.
=== Cucine ===
{{'Ndruche pure|Cucine pugghiese}}
'A cucine tepicamende cistranese respecchie le cchiù classeche tradiziune d'a gastronomije barese e d'a Murge de le trulle cu quacche 'ngursione piccenne de quedde d'u ierte Salende. Caratteristeche de sta tradizione paesane sò soprattutte le ricette de carne e de verdure, cu 'na particolare predilezione pe le piatte a base de selvaggine:
==== Piatte tipece ====
* [[Frisedde]]
* [[Chianghiaredde]]
* [[Carteddate]]
* [[Amennele zuccherate]]
* [[Bombette]]
* [[Gnummaridde]]
* [[Brasciole]]
* [[Vicia faba|Purè de Fave]]
* [[Panzerotte|Panzarotte]]
* [[Ricotte asckuande]]
* [[Focacce barese|Focacce]]
== Economije ==
{{'Ndruche pure|Economije d'a Pugghie}}
Jndr'à l'urteme anne 'u paese ave canusciute 'nu process de cangiamende d'u probbie assette economeche, cu 'na crescite conziderevole d'u settore d'u turisme, 'ngendivate da l'adesione d'u comune a le cercuite turistece [[Le borghe cchiù belle d'Itaglie]] e [[Le comune Gioielle d'Itaglie]].
'U paese mandene comungue vive 'a tradizionale economije agricole e d'a trasformazione de le prodotte sue; pure l'artiggianate jè une de le settore particolarmende 'mbortande pe l'economije locale.
== 'Nfrastrutture e carresciaminde ==
Ausanne de le strade provingiale 'u cendre urbane de Cisternine jè collegate cu quedde ca è canusciute cumme ''Superstrade Bare-Lecce'' chiamate [[Strade statale 379 Egnazie e de le Terme de Torre Canne|Strade statale 379]] jndr'à [[provinge de Brinnese]], prolungamende d'a [[Strade statale 16 Adriateche]] jndr'à [[Cetate metropolitane de Bare]]. Attraverse stu collegamende 'u comune ste lundane da le aeropuèrte de [[Bare]] e [[Brinnese]] respettivamende, cchiù o mene, 80 km e 50 km.
'U comune pò jè servite da 'a [[Stazione de Cisternine|staziona]] soje lunghe 'a [[Ferrovie Adriateche|linèe Adriateche]] de [[Rete Ferroviaria Italiana|RFI]] (gruppe [[Ferrovie dello Stato Italiane|FS]]), ca se iacchie jndr'à 'u territorie de [[Puzze Faceto]] frazione d'u comune de [[Fasane]], 'a quale ste lundane da Cisternine, cchiù o mene, 16 km; cchiù spesse però avène ausate 'a stazione ferroviarie de Fasane, collegate cu 'u cendre urbane d'u paese ausanne 'nu carresciamende pubbleche periodeche gestite da l'[[STP (Brinnese)|STP Brinnese]] attraverse autobus TPL indercomunale.
Le servizie TPL indercomunale sò 'u servizi prengepàle de carresciamende pubbleche ca mette in collegamende 'u comune cu le cendre 'nzeccate e le prengepàle capeluèche de provinge d'a Reggione.
'Mbortande jè pure 'u collegamende ferroviarie offerte da le [[Ferrovie d'u Sud Est]] cu 'a stazione ''[[Stazione de Cisternine Cetate|Cisternine Cetate]]'' d'a linèe [[Ferrovie Martina Franghe-Lecce|Martina Franghe – Lecce]] ca ste lundane quacche cendinaie de metre da 'u cendre urbane, eppure da 'u carresciamende gommate verse Martina Franghe e Tarde.Taranto.
==Amministrazione==
=== Sinnace da 'u 1799 a 'u 1905<ref>Raffaele Semeraro, ''Cronaca della successione dei sindaci nel comune di Cisternino dal 1799 al 2007'', 2008</ref> ===
{{ComuniAmminPrecTitolo}}
{{ComuniAmminPrec
| 1799
| 1805
| Andonije D'Errico
|
|[[Sinnache (Itaglie)|Sinnache]]
}}
{{ComuniAmminPrec
| 1806
| 1806
| Gesèppe De Feo
|
| Guvernatore-Sinnache
}}
{{ComuniAmminPrec
| 1809
| 1809
| Stefane Soli
|
|[[Sinnache (Itaglie)|Sinnache]]
}}
{{ComuniAmminPrec
| 1810
| 1810
| Rocche Amati
|
|[[Sinnache (Itaglie)|Sinnache]]
}}
{{ComuniAmminPrec
| 1811
| 1812
| Frangische Paole Soleti
|
| [[Sinnache (Itaglie)|Sinnache]]
}}
{{ComuniAmminPrec
| 1813
| 1814
| Giuanne Boccelli
|
| [[Sinnache (Itaglie)|Sinnache]]
}}
{{ComuniAmminPrec
| 1815
| 1816
| Frangische Paole Soleti
|
| [[Sinnache (Itaglie)|Sinnache]]
}}
{{ComuniAmminPrec
| 1817
| 1818
| Giuanne Boccelli
|
| [[Sinnache (Itaglie)|Sinnache]]
}}
{{ComuniAmminPrec
| 1819
| 1822
| Donate Andonije Costa
|
| [[Sinnache (Itaglie)|Sinnache]]
}}
{{ComuniAmminPrec
| 1822
| 1826
| Giuanne Boccelli
|
| [[Sinnache (Itaglie)|Sinnache]]
}}
{{ComuniAmminPrec
| 1826
| 1832
| Rocche Amati
|
| [[Sinnache (Itaglie)|Sinnache]]
}}
{{ComuniAmminPrec
| 1832
| 1834
| Rafaele Arcangele Amati
|
| [[Sinnache (Itaglie)|Sinnache]]
}}
{{ComuniAmminPrec
| 1835
| 1840
| Pascale Gennare Costa
|
| [[Sinnache (Itaglie)|Sinnache]]
}}
{{ComuniAmminPrec
| 1840
| 1842
| Camille Cenci
|
| [[Sinnache (Itaglie)|Sinnache]]
}}
{{ComuniAmminPrec
| 1842
| 1843
| Giaunneandonije Soleti
|
| [[Sinnache (Itaglie)|Sinnache f.f.]]
}}
{{ComuniAmminPrec
| 1844
| 1846
| Rafaele Arcangele Amati
|
| [[Sinnache (Itaglie)|Sinnache]]
}}
{{ComuniAmminPrec
| 1846
| 1852
| Frangische Cenci
|
| [[Sinnache (Itaglie)|Sinnache]]
}}
{{ComuniAmminPrec
| 1852
| 1853
| Gesèppe Pitre Loparco
|
| [[Sinnache (Itaglie)|Sinnache]]
}}
{{ComuniAmminPrec
| 1853
| 1856
| Rocche Amati
|
| [[Sinnache (Itaglie)|Sinnache]]
}}
{{ComuniAmminPrec
| 1856
| 1860
| Pitre Lorenze Costa
|
| [[Sinnache (Itaglie)|Sinnache]]
}}
{{ComuniAmminPrec
| 1860
| 1862
| Necole Potio
|
| [[Sinnache (Itaglie)|Sinnache]]
}}
{{ComuniAmminPrec
| 1862
| 1863
| Oronze Loparco
|
| [[Sinnache (Itaglie)|Sinnache]]
}}
{{ComuniAmminPrec
| 1863
| 1866
| Giuanne Frangische De Vito
|
| [[Sinnache (Itaglie)|Sinnache]]
}}
{{ComuniAmminPrec
| 1866
| 1869
| Enriche Franceschi De Vito
|
| [[Sinnache (Itaglie)|Sinnache]]
}}
{{ComuniAmminPrec
| 1870
| 1877
| Andonije Luigge Amati
|
| [[Sinnache (Itaglie)|Sinnache]]
}}
{{ComuniAmminPrec
| 1879
| 1887
| Caetane Soleti
|
| [[Sinnache (Itaglie)|Sinnache]]
}}
{{ComuniAmminPrec
| 1887
| 1899
| Tummase Miccoli
|
| [[Sinnache (Itaglie)|Sinnache f.f.]]
}}
{{ComuniAmminPrec
| 1887
| 1888
| Luigge Stefane Punzi
|
|
}}
{{ComuniAmminPrec
| 1888
| 1889
| Tummase Miccoli
|
|
}}
{{ComuniAmminPrec
| 1889
| 1889
| Luigge Stefane Punzi
|
|
}}
{{ComuniAmminPrec
| 1889
| 1889
| Andonije Ariani
|
|
}}
{{ComuniAmminPrec
| 1890
| 1896
| Rafaele D'Amico
|
| [[Sinnache (Itaglie)|Sinnache]]
}}
{{ComuniAmminPrec
| 1896
| 1899
| Donate Costa
|
| [[Sinnache (Itaglie)|Sinnache]]
}}
{{ComuniAmminPrec
| 1899
| 1900
| Giacinde Lagravinese
|
| [[Sinnache (Itaglie)|Sinnache]]
}}
{{ComuniAmminPrec
| 1900
| 1903
| Vitandonije Loparco
|
| [[Sinnache (Itaglie)|Sinnache]]
}}
{{ComuniAmminPrec
| 1903
| 1905
| Luigge Amati
|
| [[Sinnache (Itaglie)|Sinnache]]
}}
{{ComuniAmminPrecFine}}
=== Sinnace da 'u 1997 a osce a die ===
{{ComuniAmminPrecTitolo}}
{{ComuniAmminPrec
| 1997
| 2001
| Jagele Amati
| CEN-DES
|[[Sinnache (Itaglie)|Sinnache]]
|<ref>[http://elezionistorico.interno.it/index.php?back=yes&tpel=G&dtel=27/04/1997&tpa=I&tpe=C&ms=S&es3=N&ne3=160050&levsut3=3&lev3=50&lev2=16&ne2=16&es2=S&levsut2=2&lev1=16&ne1=16&es1=S&levsut1=1&lev0=0&es0=S&levsut0=0&unipro=uni Eleziune comunale d'u 27 abbrile 1997]</ref>
}}
{{ComuniAmminPrec
| 2001
| 2011
| Marie Luigge Convertini
| CEN-SIN (LS.CIVICHE)
|[[Sinnache (Itaglie)|Sinnache]]
|<ref>Ministero dell'Interno: Elezioni comunali [http://elezionistorico.interno.it/index.php?back=yes&tpel=G&dtel=13/05/2001&tpa=I&tpe=C&ms=S&es3=N&ne3=160050&levsut3=3&lev3=50&lev2=16&ne2=16&es2=S&levsut2=2&lev1=16&ne1=16&es1=S&levsut1=1&lev0=0&es0=S&levsut0=0&unipro=uni del 13 maggio 2001] e [http://elezionistorico.interno.it/index.php?back=yes&tpel=G&dtel=28/05/2006&tpa=I&tpe=C&ms=S&es3=N&ne3=160050&levsut3=3&lev3=50&lev2=16&ne2=16&es2=S&levsut2=2&lev1=16&ne1=16&es1=S&levsut1=1&lev0=0&es0=S&levsut0=0&unipro=uni Eleziune comunale d'u 28 masce 2006]</ref>
}}
{{ComuniAmminPrec
| 2011
| 2016
| Donate Baccaro
| Cisternino Insieme
|[[Sinnache (Itaglie)|Sinnache]]
|<ref>[http://elezionistorico.interno.it/index.php?back=yes&tpel=G&dtel=15/05/2011&tpa=I&tpe=C&ms=S&es3=N&ne3=160050&levsut3=3&lev3=50&lev2=16&ne2=16&es2=S&levsut2=2&lev1=16&ne1=16&es1=S&levsut1=1&lev0=0&es0=S&levsut0=0&unipro=uni Eleziune comunale d'u 15 masce 2011]</ref>
}}
{{ComuniAmminPrec
| 2016
|
| Luca Convertini
| Noi, Cisternino
|[[Sinnache (Itaglie)|Sinnache]]
|<ref>[http://elezionistorico.interno.it/index.php?tpel=G&dtel=05/06/2016&tpa=I&tpe=C&lev0=0&levsut0=0&lev1=16&levsut1=1&lev2=16&levsut2=2&lev3=50&levsut3=3&ne1=16&ne2=16&ne3=160050&es0=S&es1=S&es2=S&es3=N&ms=S Eleziune comunale d'u 5 sciugne 2016]</ref>
}}
{{ComuniAmminPrecFine}}
=== Gemellagge ===
* {{Gemellaggio|CHE|Kreuzlingen}}, [[Svizzere]] ([[Canton Turgovia]]).
== Sport ==
=== Atleteche ===
L'ASD Atletica Amatori Cisternino, funnate jndr'à 'u [[1985]], pigghie parte a combetiziune reggionale e nazionale. Jndr'à sta suggettate onne gareggiate [[Alessandre Marangi]] (1500 metre) e [[Carle Calabrese]] (lange d'u martelle e d'u giavellotte) ca ave vingiute 'nu sacche de medaglie a le cambionate tagliàne 'mbrà le quale l'ore jndr'à 'u lange d'u martelle a le cambionate tagliàne allieve.
=== Pallacanestre ===
'A pallacanestre jndr'à cetate, vande 'na tradizione andiche. Aqquà se scioche 'u tornèe 'ndernazionale Peppine Todisco under 18, cu 'a "Coppe Tonio Punzi". 'A squadre d'u paese, 'u Club Giganti Cisternino, scioche jndr'à promozione.
=== Ballone ===
Jndr'à le decennie passate stave 'a ASD Cisternino 1969 ma apprisse ca s'ave squagghiate non ge onne assute otre squadre.
=== Ballone a 5 ===
Jndr'à staggione 2017-18 'u [[Futsal Cisternino]] ave sciucate jndr'à Serie A.
=== Pallavvole ===
'A squadre locale jè l'Athena Club Cisternino, ca scioche jndr'à Serie D.
== Note ==
<references/>
== 'Ndruche pure ==
* [[Casalini (Cisternine)|Casalini]]
* [[Valle d'Itrie]]
* [[Trulle]]
* [[Chiangarelle]]
* [[Olea europaea]]
* [[Stazione de Cisternine]]
* [[Ferrovie d'u Sud Est]]
* [[Ferrovie Martina Franghe-Lecce]]
== Otre pruggette ==
{{interprogetto}}
== Collegaminde fore a Uicchipèdie ==
* {{cita web | 1 = https://web.archive.org/web/20120831075252/http://www.prolococisternino.it/ | 2 = Pro Loco Cisternino | accesso = 25 masce 2019 | urlarchivio = https://web.archive.org/web/20120831075252/https://web.archive.org/web/20120831075252/http://www.prolococisternino.it// | dataarchivio = 31 aguste 2012 | urlmorto = sì }}
* [http://www.comune.cisternino.br.it/ Site d'u Comune de Cisternine]
{{Provinge de Brinnese}}
{{Controllo di autorità}}
{{Portale|Pugghie}}
[[Categoria:Cisternino| ]]
[[Category:Comune d'a provinge de Brinnese]]
[[Category:Comune d'a Pugghie]]
4b2m08ib8cq9bd2zs5w0wb4hhs0d2xq
Erchie
0
4653
152108
139511
2026-09-25T00:27:17Z
InternetArchiveBot
10009
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
152108
wikitext
text/x-wiki
{{nota disambigua|'a frazione de [[Maiori]] jndr'à [[provinge de Salerne]]|Erchie (Maiori)}}
{{Divisione amministrative
|Nome=Erchie
|Panorama=
|Didascalia=
|Bandiera=Erchie-Gonfalone.png
|Voce bandiera=
|Stemma=Erchie-Stemma.png
|Voce stemma=
|Stato=ITA
|Grado amministrativo=3
|Divisione amm grado 1=Pugghie
|Divisione amm grado 2=Brinnese
|Amministratore locale= Margheriti Andonije Geseppe Salvatore(sospese in base a 'a legge Severino)
|Partito=[[liste civiche]]
|Data elezione=1-6-2015
|Data istituzione=
|Altitudine=
|Superficie=44.63
|Note superficie=
|Abitanti=8720
|Note abitanti=[http://demo.istat.it/bilmens2017gen/index.html Dato Istat] - Popolazzione residende a 'u 31 luglie 2017.
|Aggiornamento abitanti=31-7-2017
|Sottodivisioni=
|Divisioni confinanti=[[Avetrane]] (TA), [[Mandurie]] (TA), [[Orie]], [[San Pangrazie Salendine]], [[Torre Sanda Susanne]]
|Zona sismica=4
|Gradi giorno=
|Diffusività=
|Nome abitanti=erchiarule
|Patrono=[[Sanda Irene]]
|protrettice =[[sanda Lucìe]]
|Festivo=5 sciugne
|PIL=
|PIL procapite=
|Mappa=Map of comune of Erchie (province of Brindisi, region Apulia, Italy).svg
|Didascalia mappa=Posizione d'u comune de Erchie jndr'à provinge de Brinnese
}}
'''Erchie''' (''Erchi'' jndr'à 'u [[dialette salendine]]) jè 'nu [[Comune (Itaglie)|comune tagliàne]] de {{formatnum:8720}} crestiane <ref name="template divisione amministrativa-abitanti"/> d'a [[Provinge de Brinnese]] jndr'à [[Pugghie]].
'U comune de Erchie se iacchie jndr'à 'u [[Salende]] jndr'à 'na posizione particolare (cendre-settendrionale), se iacchie 'nfatte a 'u confine de le tre provinge salendine de Brinnese, de Tarde e de Lecce jndr'à 'u core culturale de sta subreggione. E stu fatte se sende soprattutte jndr'à 'u dialette particolare probbie de stu comune, ca certe vote pare ca s'assemegghie a 'u leccese ma cu 'na forte 'mbostazione brinnesine.
== Sciugrafije fiseche ==
Erchie se iacchie sus a 'na pianure de l'endroterre brinnesine, a 68 metre sus a 'u levèlle d'u mare.
* [[Classificazione sismiche]]:<ref>{{Cita web|http://www.protezionecivile.it/cms/attach/editor/Classificazione2006_perRegione.pdf|accesso=25 sciugne 2009|titolo= Classificazione sismiche de le comune tagliàne (a cure d'a Protezzione Civile)}}</ref> zone 4 (sismicità irrilevande), Ordinanze PCM n. 3274 d'u 20/03/2003
* [[Diffusività atmosfereche]]: '''medie''', Ibimet CNR 2002
== Storie ==
Erchie, addò 'u territorije sue ave restituite 'nu sbuènne de reperte ca resalene a 'u [[neoliteche]], pò essere state 'nu cendre releggiose, legate a 'nu luéche de culte d'u Die [[Ercole]], da 'u quale pare ca ave pigghiate 'u nome de ''Hercolanum'' (o ''Heracle''). Apprisse 'a conguiste de [[Rome (cetate andiche)|romane]], perdìe de 'mbortanze pa vicinanze cu ''Mandurium'' ([[Mandurie]]) e soprattutte de ''Tarentum'' ([[Tarde]]). Jndr'à 'u [[I sechele]] a.C. iesse cu 'u nome de ''Hercle''.
Atturne a 'u [[X sechele]] de le [[monace basigliane]] crearene 'u sanduarije de [[Sanda Lucie]] sus a 'n'andiche luéche de culte messapeche ca s'acchiave jndr'à 'na grotte. A le monace basigliane se deje 'u merite ca onne purtate 'u culte de [[Sanda Irene]], osce a die patrone d'a cetate.
'Mbrà 'u [[XIII sechele|XIII]] e 'u [[XIV sechele]] 'a popolazziona soje condinuave a scennere: jndr'à 'u [[1377]] sonne attestate a 'na vendine de crestiane e cchiù ca 'nu cendre javetate pareve 'nu casale rurale. 'U toponime d'u paese jndr'à stu tiembe ha state cangiate da ''Hercle'' a ''Herchie''.
'U repopolamende d'u borghe accumenzò jndr'à 'u [[XVI sechele]] cu l'arrive de [[Albanie|albanise]] ca fuscevane da le [[Turchie|turche]], ma sulamende apprisse a 'u [[XVII sechele|Seiciende]] 'u numere de le crestiane accumenzò a 'nghianà assaije probbie.
Passò cumme feude da le Montefuscoli, ca recostruirene 'u cendre apprisse le 'ngursiune [[sarracine]], a le Mairo, a le Bonifacio, a le Albrizzi e a le Laviano ca jndr'à 'u [[XVIII sechele]] facerene costruì 'u palazze ducale.
Jndr'à 'u [[1754]]<ref>[[Cataste onciarie]] de [[Carle III de Spagne|Carle III]]</ref> 'a popolazzione cundave 'nu picche de mene de mille crestiane, de le quale 233 s'acchiavane sus a tutte 'u territorie rurale (''forese''). Osce a die 'a popolazzione jè cchiù o mene de 9.000 crestiane.
=== Simbole ===
[[File:StemmaErchie.JPG|'U stemme]]
Descrizione araldeche d'u stemme: {{Cita|'Na fasce superiore orizzondale de culore russe e da doje cambe verticale devise jndr'à 'u 'mmienze. Jndr'à vanne sinistre ste Ercole ca avvrazze doje stuézze de 'na culonne spezzate e jndr'à quedda destre 'nu calice achiuse da 'na teche ca porte doje uecchie umane. Le cambe ditte apprime sò de culore celeste|[http://www.comuni-italiani.it/074/006/stemma.html Comuni-Italiani.it]}} {{clear|left}}
== Monuminde e luéche de inderesse ==
[[File:Facciata principale del Palazzo Ducale e delle Colonne di Santa Irene e di Santa Lucia ad Erchie.jpg|thumb|upright|Vedute d'a facciate prengepàle d0u Palazze Ducale e de le Culonne de Sanda Irene e de Sanda Lucie]]
* Grotte d'u Presbitere o d'u Padreterne (monumende messapeche) strutture megalitiche de origgene messapeche
* Contrade Specchie Carcarone addò ha state acchiate materiale d'u neoliteche e romane
* Grotte de l'Annunziate ccrejate probbabbilmende da le monace Basigliane, addò stonne tracce de affresche bizzandine
* Chiesere Madre, dedicate a 'a Natività d'a Vergine Marije, avenìe 'nzippate cchiù o mene quanne avere spicciate 'u XVIII sechele, 'a prime a essere 'nzippate
* Sanduarije de Sanda Lucie funnate da le fedele d'a sande, ospite jndr'à 'u piane sotte terre 'na fonde addò se bse 'nu mite sus a de le monace ca ste purtavane 'u cuèrpe d'a sande a Siracuse
* Chiesere de San Necole, affianghe 'a Chiesere Madre
* Chiesere d'u Sandissime Salvatore, 'nzippate atturne 'a metà de le anne settande d'u [[XX sechele|Noveciende]]
* Culonne de Sanda Irene e de Sanda Lucie (XVIII sechele)
* Monumende d'u Calvarie
* [[Palazze Ducale de Erchie]] de le Laviano, 'nzippate jndr'à seconda metà d'u Setteciende
* Monumede a le Cadute
* Reste d'u Convende de le Frate minore d'u 1430, arcate e culonne monumendale ca se iacchiane jndr'à vie G. Grassi
== Suggettate ==
=== Evoluzione demografeche ===
{{Demografia/Erchie}}
=== Etnie e minoranze furastire ===
A 'u 31 decemmre [[2014]] jndr'à 'u territorie comunale se reggistrave 'a presenze de 44<ref>{{cita web|url=http://demo.istat.it/str2014/index.html}}</ref> furastire regolare (14 maschele e 30 femmene) ca sò cchiù o mene 'u 0,5% d'a popolazzione totale residende.
=== Releggione ===
'A releggione cchiù diffuse a Erchie jè 'u [[Chiesere cattoleche|cattolicesime]]. 'A comunitate releggiose jè suddivise jndr'à ttre parrocchie: Natività de Marije Vergine (presse 'a Chiesere Madre), Sanduarije de Sanda Lucie e 'u Sandissime Salvatore.
=== Tradeziune e folclore ===
* Feste de San Geseppe (19 marze): jndr'à 'u sciurne de [[San Geseppe]] avenene allestite, atturne 'a chiazze e lunghe le strade ca portane a 'u [[Sanduarije de Sanda Lucie (Erchie)|Sanduarije de Sanda Lucie]], addò se iacchie 'a statue d'u Sande, tavule apparecchiate cu piatte locale (cumme le famose [[Tavule de San Geseppe]]). Sta cose avène indicate cu 'u nome dialettale de "''Mattra''" (jndr'à 'u [[Dialette brinnesine|dialette locale]], ca indiche 'na casce de legne de forme rettangolare addò se 'mbastave 'a farine pe preparà 'u pane fatte jndr'à case: jndr'à feste addevende 'u simbole de prosperità e abbunnanze. 'Mbrà le andiche 'u pranze avenève offerte, pe devozione a 'u Sande, da le nobbile e da le benestande d'u paese a le cchiù puveridde; angore osce a die le erchiolane mandenene vive sta tradizione, facenne arrete, ogne anne, quidde ca facevane le andiche. Jndr'à ''Mattra'', 'u piatte fondamendale ere 'a "''Tria''" (paste tipe le tagliatelle); ma sus a 'u banghe stavane pure 'u pesce affrezzelate, le cavulefiure, le lambasciune e 'u baccalà. Invece de le doce, ca a l'epoche custavane assaije probbie, avenéve servite 'a paste cu 'u miele e pe spiccià 'a frutta secche ([[Noce (frutte)|noce]], [[Amennele|amennule]], noccioline).
* Feste de Sanda Irene : 'u 5 sciugne de ogne anne, da 'u [[XVIII sechele]], avène festeggiate a Erchie, Sanda Irene, sanda patrone d'u pajesere. 'A leggende dice ca jndr'à 'u [[1897]], a le 3 d'u pomerigge, arrevò sus a [[Orie]] 'nu ciclone forte assaije ca, a parte ca avere scuasciate quase tutte 'u pajesere, facìe cchiù o mene 70 muèrte e 400 ferite. A quedda stessa ore, 'nu condadine de Erchie mendre ca ste sceve jndr'à cambagna soje, 'ndrucò 'u ciele ca se ste faceve brutte brutte e ca 'u fortunale se ste avvicinave sembre cchiù pericolosamende a Erchie. De colpe 'u condadine 'ndrucò jndr'à 'u ciele Sanda Irene ca, cercunnate da nuvole, cu le vrazze apirte fermave 'a tembeste cumme jndr'à 'n'avvrazze, recacciannele lundane da Erchie e accussì salvò 'u pajesere da 'nu disastre secure secure.
== Economije ==
Erchie ha sembre state 'nu cendre agricole e tabbacchiere. 'Mbortande assaije, cumme jndr'à tutte 'u Salende, 'a produzione de [[uegghie de alìe]] e diverse qualitate de [[vine]] 'mbrà le quale 'u [[Primitive de Mandurie]], 'u [[Negramare]] e 'u [[Malvasia]].
== 'Nfrastrutture e trasporte ==
'U comune avène servite da 'a strade provingiale 63 (SP 63) pe [[Torre Sanda Susanne]] eppure da le strade provingiale 61 (SP 61) verse [[Orie]] e 64 (SP 64) verse 'u tratte [[Mandurie]] - [[San Pangrazie Salendine]] d'a [[Strade Statale 7 ter Salendine]].
'A stazione d'a ferrovie de Erchie - Torre Sanda Susanne, ca se iacchie lunghe 'a [[Ferrovie Martina Franghe - Lecce|linèe Martina Franghe - Lecce]] servite da le [[Ferrovie d'u Sud-Est]], se iacchie a 3 km a sud d'u javetate.
== Amministrazzione ==
Aqquà sotte se iacche 'na tabbelle relative a le amministrazziune ca onne cangiate jndr'à stu comune:
{{ComuniAmminPrecTitolo}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Andonije Sorio |Inizio = 8 decemmre 1988 |Fine = 11 aguste 1990 |Partito = [[Democrazia Cristiana]] |Note = <ref name=interno>http://amministratori.interno.it/</ref>}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Andonije Sorio |Inizio = 11 aguste 1990 |Fine = 13 scennare 1992 |Partito = [[Democrazia Cristiana]] |Note = <ref name=interno />}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Gennare Antonio Caputi |Inizio = 13 scennare 1992 |Fine = 7 luglie 1993 |Partito = [[Partito Socialista Italiano]] |Note = <ref name=interno />}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Clare Minerva |Inizio = 7 luglie 1993 |Fine = 23 novemmre 1993 |Carica = [[Commissarie prefettizie|Comm. pref.]] |Partito = |Note = <ref name=interno />}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Marije Conversano |Inizio = 23 novemmre 1993 |Fine = 25 scennare 1995 |Partito = - |Note = <ref name=interno />}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Alessandre Ghezzani |Inizio = 10 febbrare 1995 |Fine = 24 abbrile 1995 |Carica = [[Commissarie prefettizie|Comm. pref.]] |Partito = |Note = <ref name=interno />}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Vecinze Ciccarese |Inizio = 24 abbrile 1995 |Fine = 6 abbrile 1996 |Partito = [[cendre-sinistre]] |Note = <ref name=interno />}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Alessandre Ghezzani |Inizio = 6 abbrile 1996 |Fine = 18 novemmre 1996 |Carica = [[Commissarie prefettizie|Comm. pref.]] |Partito = |Note = <ref name=interno />}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Lino Massimo Prima |Inizio = 18 novemmre 1996 |Fine = 14 masce 2001 |Partito = [[Polo per le Libertà]] |Note = <ref name=interno />}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Dumineche Mancini |Inizio = 14 masce 2001 |Fine = 24 scennare 2002 |Partito = [[cendre-sinistre]] |Note = <ref name=interno />}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Guido Aprea |Inizio = 24 scennare 2002 |Fine = 28 masce 2002 |Carica = [[Commissarie straordinarie|Comm. straordinario]] |Partito = |Note = <ref name=interno />}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Lino Massimo Prima |Inizio = 28 masce 2002 |Fine = 29 masce 2007 |Partito = [[Casa delle Libertà]] |Note = <ref name=interno />}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Gesèppe Andonije Sal Margheriti |Inizio = 29 masce 2007 |Fine = 8 masce 2012 |Partito = [[Casa delle Libertà]] |Note = <ref name=interno />}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Gesèppe Andonije Sal Margheriti |Inizio = 8 masce 2012 |Fine = 28 ottommre 2014 |Partito = [[liste civiche]]: patto per erchie |Note = <ref name=interno />}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Mechele Albertini |Inizio = 28 ottommre 2014 |Fine = 1º sciugne 2015 |Carica = [[Commissarie straordinarie|Comm. straordinario]] |Partito = |Note = <ref name=interno />}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Gesèppe Andonije Sal Margheriti |Inizio = 1º sciugne 2015 |Fine = ''in cariche'' |Partito = |Note = <ref name=interno />}}
{{ComuniAmminPrecFine}}
=== Gemellagge ===
* {{Gemellaggio|Italia|Siracuse|2009}}<ref>In virtù d'u gemellagge, jndr'à l'abbrile [[2009]] 'u sanduarije ercolane de Sanda Lucie ave ospitate 'na reliquie d'a sande siracusane.</ref>
== Sport ==
A Erchie stonne 'nu sacche de suggettate sportive ca partecipane jndr'à le cambionate provingiale e reggionale; stonne quattre associaziune de ballone e une de pallavvole.
* 'A ''A.S.D. Pallavolo Erchie 95'': suggettate de pallavvole ca scioche jndr'à 'u cambionate provingiale e reggionale.
* 'A ''Gioventù Erchie'': suggettate de ballone ca scioche jndr'à 'u cambionate reggionale jndr'à le categorije ''Allievi'' e ''Giovanissimi''.
* 'A ''A.C. Real Erchie'': suggetate de ballone ca scioche jndr'ò le cambioante provingiale.
* 'A ''A.C. Margheriti Erchie'': suggettate de ballone ca scioche jndr'à 'u cambionate provingiale.
* 'A ''Leonessa Erchie'': suggettate de ballone ca scioche jndr'à 'u cambionate de Prime Categorije (pugghiese) jndr'à 'u Girone C.
== Note ==
<references />
== 'Ndruche pure ==
* [[Strade provingiale d'a Provinge de Brinnese]]
* [[Dialette brinnesine]]
== Otre pruggette ==
{{Interprogetto|commons=Category:Erchie|wikt=Erchie|q=Indovinelli ercolani|q_etichetta=Indovinelle ercolane}}
{{ip|q=Proverbi ercolani|q_etichetta=Muttete ercolane}}
{{ip|q=Scioglilingua ercolani|q_etichetta=Scioglilenghe ercolane}}
== Collegaminde fore a Uicchipèdie ==
* {{cita web|http://www.comune.erchie.br.it/|Portale istituzionale d'u Comune de Erchie}}
* {{cita web|http://www.erchie.net/|Portale sus a 'u Comune de Erchie jndr'à Provinge de Brinnese. Nuvetate, articole, sport, immaggine, fote, rubbriche, cronache, politeche sus a Erchie.}}
* {{cita web | 1 = https://web.archive.org/web/20100824032036/http://www.iluoghidisantalucia.it/ | 2 = Le Luèche de Sanda Lucie - Site Ufficiale, curate da 'u Comune de Erchie, dedicate a le avveneminde civile e releggiose in onore de Sanda Lucie jndr'à le luèche sue.}}
* {{cita web|http://www.brindisiweb.com/provincia/erchie/|Descrizione e immaggine de Erchie (sus a Brindisiweb.com)}}
* {{cita web|http://www.brindisinet.com/erchie.htm|Erchie sus a Brindisinet}}
* [[comune:s:074/006/|Erchie sus a Comuni Italiani]]
{{Provinge de Brinnese}}
{{Salento}}
{{Portale|Pugghie}}
{{Controllo di autorità}}
[[Categoria:Erchie| ]]
[[Category:Comune d'a provinge de Brinnese]]
[[Category:Comune d'a Pugghie]]
6vgvxbls8fghuu5ssb6xfpopjg771dl
Latiane
0
5502
152110
146077
2026-09-25T00:42:56Z
InternetArchiveBot
10009
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
152110
wikitext
text/x-wiki
{{Divisione amministrativa
|Nome = Latiane
|Panorama = Latiano palazzo Imperiali.jpg
|Didascalia =
|Bandiera =
|Voce bandiera =
|Stemma =
|Voce stemma =
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Divisione amm grado 1 = Pugghie
|Divisione amm grado 2 = Brinnese
|Amministratore locale = Cosimo Maiorano
|Partito = [[Partito Democratico (Italia)|PD]] + liste civiche
|Data elezione = 15-6-2015 (2º mandate)
|Data istituzione =
|Altitudine =
|Abitanti = 13840
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens2020gen/query.php?lingua=ita&Rip=S4&Reg=R16&Pro=P074&Com=9&submit=Tavola Date Istat] - Popolazzione residende a 'u 30 novemmre 2020.
|Aggiornamento abitanti = 30-11-2020
|Sottodivisioni = Caputi, Milete, Mure Tenende, Sottedivisione Fieo 1, Sottedivisione Fieo 2, 'A Specchie, Paradise, Le Caselle (Javetate Zone 'Ndustriale), Cotrine, Madonne De Gallane (condivisione cu Comune de Orie), Moreno, Cazzato, Errico, Martuccio, San Frangische, Camarda, Cupa, Grottole, Asciulo, San Dunate, Tussano
|Divisioni confinanti = [[Brinnese]], [[Frangaville Fundane]], [[Mesagne]], [[Orie]], [[San Mechele Salendine]], [[San Vite de le Normanne]], [[Torre Sanda Susanne]]
|Zona sismica = 4
|Gradi giorno = 45
|Nome abitanti = latianise
|Patrono = [[Margherite de Antiochie|Sanda Margherite]]
|Festivo = 20 luglie
|PIL =
|PIL procapite =
|Mappa = Map of comune of Latiano (province of Brindisi, region Apulia, Italy).svg
|Didascalia mappa = Posizione d'u comune de Latiane jndr'à provinge de Brinnese
}}
'''Latiane''' ('''Latiano''' jndr'à [[lènghe tagliàne]], '''Latianu''' jndr'à 'u [[dialette brinnesine]]) jè 'nu [[Comune (Itaglie)|comune tagliàne]] de {{formatnum:13840}} crestiane<ref name="template divisione amministrative-abitanti"/> d'a [[provinge de Brinnese]] jndr'à [[Pugghie]].
L'etimologgije, seconde Rohlfs 1976 (''Vocabolario dei dialetti salentini'') avessa derivà da ''latinianum'' (''funne de 'nu latinus''), seconde Antonucci invece da ''la teana ('A terre)''.
== Sciugrafije fiseche ==
=== Clime ===
'A cetate se iacchie jndr'à fasce a clime mediterranèe. Avènene repurtate le valore climatece medie:<ref>{{Cita web|url=http://sit.provincia.brindisi.it/ptcp/elaborati-del-ptcp/schema-ptcp/relazioni-di-settore/relazione-idrogeologica/RELAZIONE%20SETTORE%20IDROGEOLOGIA.pdf|titolo=Relazione idrogeologgeche|autore=Provinge de Brinnese|data=2011|accesso=}}</ref>
{{ClimaAnnuale
|tempmax=11.6,12.3,14.8,18.3,23.7,28,30.8,30.5,26.8,21.6,16.4,12.9
|tempmin=4.4,4.8,6.5,8.7,12.9,16.7,19.4,19.5,16.6,12.8,8.8,5.8
|pioggia=72.9,63.9,65,45.3,32.2,28.1,17,22.9,42.9,77,87.4,78.3
}}
=== Idrografije ===
Scavanne a 'na profonnetà 'mbrà le 5 e le 12 metre, soprattutte jndr'à vanna sud d'u Paese, jè possibbele acchià l'acque. 'U paese 'nfatte tène 'nu sbuènne de pozzere e jndr'à certe periode particolarmende de piogge, l'acque iesse da 'a superficie, rialanne 'u carattere paludose a certe zone de l'agre<ref>{{Cita libro|autore=Cosime de Giorgi|titolo=Descrizione Fisica, Geologica e Idrografica della provincia di Lecce|anno=1960|editore=Arti Grafiche Mariano|città=Galatine|p=340}}</ref>.
Jndr'à vanna nord d'u javetate cetadine scorre, da Frangaville verse Mesagne, 'mbrà contrade Morene e contrade Martucce, 'u [[Canale Reale]], ca arrive a volume d'acque 'mbortande soprattutte apprisse piogge abbondande.
'N'otre canale, ''lu Patru'', scorre sotterranèe sorgenne vecine a 'u cendre cetadine e scettannese jndr'à 'u Canale Reale. In realtà 'u litte d'u canale jè ipogèe apprisse 'u 'ndervende de l'omme ca, jndr'à seconda metà d'u '900, pe condrastà 'a diffusione d'a malarie ave foderate 'u canale jndr'à tutte 'u corse sue. Pure ca non g'è 'ndrucabbele jndr'à nisciune punde jè tuttavie possibbele sendì l'acque scorrere da sotte jndr'à certe punde de VIe Frangische De Virgilis, ditte appunde strade ''ti lu canali''.
== Storie ==
{{'Ndruche pure|Storie d'u Salende|Storie d'a Pugghie}}
=== Origgene ===
Jndr'à quedda vanne de Pugghie ca le sceografe chiamarene Istmo Messapeche, a metà strade 'mbrà Tarde e Brinnese, se iacchie Latiane. 'U territorie sue jè javetate da l'età d'u firre,<ref>{{Cita web|url=http://www.museoribezzipetrosillo.it/storia/cenni-storici-su-muro-tenente|titolo=Storia|sito=www.museoribezzipetrosillo.it|accesso=9 marze 2016}}</ref> 'a cetate, 'nfatte, sorge vecine a 'u 'nzediamende messapeche de [[Mure Tenende]] ca jndr'à l'età elenisteche raggiunge l'estenzione de 52 ettare.
'U territorie ha state, durande 'a dominazione romane e jndr'à le sechele apprisse, zone de passagge date ca, jndr'à vanne sud, passanne pa cambagne, ste 'nu tratte de l'andiche Vie Appie ca collegave Tarde a Brinnese e ca vèje a sfiorà Mure Tenende.<ref>{{Cita libro|autore=Frangische Marije Pratilli|titolo=Della via Appia riconosciuta e descritta da Roma a Brindisi|anno=1745|editore=|città=|p=489}}</ref> 'Mbortande testimonianze d'u periode romane ha state 'u iacchiamende a cule de 'nu sarcofaghe, datate I sechele n.C., addò stave mise 'n'epigrafe latine addò se legge 'u nome '''Publio Falerio Nigro''' ca jndr'à zone pare ave costruite, seconde 'u stesse epitaffie, 'nu canale e 'nu ''macellum''.<ref>{{Cita libro|autore=Gagliani V.|titolo=La toponomastica Rurale di Latiano|anno=2015|editore=|città=|p=169}}</ref>
Tanda otre epigrafe latine datate I-II sec. a.C. onne state acchiate jndr'à le cambagne atturne a 'u cendre urbane<ref>{{Cita pubblicazione|autore=Mangiatordi A.|autore2=|autore3=|titolo=Le epigrafe latine del Museo Archeologico Comunale "U. Granafei" di Mesagne|rivista=|volume=|numero=|url=http://emeroteca.provincia.brindisi.it/Archivio%20Storico%20Pugliese/2005/Articoli/LeEpigrafiLatineDelMuseo.pdf}}</ref> apparte otre reste de probbabbele ville romane.<ref>{{Cita libro|autore=Trinchera A.|titolo=Siti archeologici nei dintorni di Torre S.Susanna|p=61}}</ref>
=== Medioeve ===
Jndr'à 'u medioeve 'u territorie ere parte d'a Foreste Oritane, 'na zone de vegetazione forte forte alternate da praterie larije e da palude, ca se stenneve da Orie 'mbonde a [[Nardò]] e ca facìe da culle pa nascite de 'nu sacche de casale jndr'à stu periode<ref>{{Cita libro|autore=A. Primaldo Coco|titolo=Francavilla Fontana nella luce della storia|anno=1988|editore=Congedo|città=}}</ref>, 'a Foreste 'nfatte puteve sconnere megghie le crestiane da le condinue scorrerie de le Gote apprime e de le Saracine apprisse.
Nascerene, accussì, atturne a 'u paese, 'nu sbuènne de casale piccele 'mbrà le quale quidde de San Paole, de San Dunate, de Paretalte (o Parietalte) e de Cotrine.<ref name=":0">{{Cita pubblicazione|autore=Primaldo Coco A.|titolo=La Foresta Oritana e i suoi antichi casali|rivista=Rivista Storica Salentina|volume=a.XII 1919}}</ref> Quidde ca osce a die jè 'u confine comunale Latiane-San Vite coincide cu le vecchie confine d'a Foreste Oritane e a testimonianze de stu fatte, se iacchiane sopravvissute de le ''finete'' d'u XV-XVI sec, ca segnavane 'nu margine d'a Foreste.<ref>{{Cita libro|autore=Cfr. Travaglini Eugenio|titolo=I limiti della Foresta Oritana in documenti e carte dal 1432 al 1809|anno=1977|editore=|città=Orie}}</ref>
Nonostande 'u termine ''Latiniano'' iesse ggià jndr'à 'nu passagge d'u ''[[Chronicon Vulturnense]]'' ca resale a 'u [[947]], 'a ''fonnazione'' de Latiane se face resalì a 'u [[1092]]: 'u 14 ottommre de quidde anne 'nfatte [[Boemonde I d'Antiochie|Boemonde]], pringipe de Tarde, congedeve a le benedettine de l'abbazzie de Sand'Andrèe de l'isole de Brinnese 'u territorie de ''Malenianum'' pe funnà 'nu casale e de 'ndroducere 'a coltivazione d'u vignete "''Pro vineis faciendis et plantandis"''.<ref>C.D. Br., doc. 7 (ottobre 1092)</ref>
[[File:Fineta foresta oritana2.jpg|alt=Colonna in tufo a pianta quadrata con incisa croce a braccia uguali.|left|thumb|265x265px|''Fineta'' jndr'à l'agre de Latiane]]
Trasute jndr'à l'orbite d'u [[Pringipate de Tarde]] sotte a le Normanne, segue le vicende politeche d'u stesse pringipate, jndr'à 'u [[1194]] 'u dominie passe a le Sveve e jndr'à 'u [[1266]] a le Angoine. Verse 'a fine d'u XIII sechele 'u casale de San Paole ere de 'na certe Isabbelle, signore de Anfi e Brinnese, ca spose Pitre Ugot (dinastie frangesce 'mbarendate cu 'u Rre) ggià famigghie feudatarie de Latiane.
Jndr'à stu periode nascìe 'u casale de Pariealte ca pajave le decime a l'arciprevete d'a cattedrale de Orie. A l'inizie d'u XIV sechele San Paole e San Dunate erane possedute jndr'à 'n'uneche feude da 'u barone Adamo Flemblaio e 'a mense vescovile de Ostune 'nzigne a 'a seconde metà d'u XIV sechele, quanne 'u Rre [[Robberte d'Angiò]] decedìe de dividere le doje feude piccelle in seguite a 'nu contenziose sus 'a spartizione de le rendite 'mbrà le doje probbietarie. A 'u vescove de Ostune rumaneve San Dunate e 1/2 de San Paole. Jndr'à 'u stesse periode, Pariealte se iacchie infeudate da 'u Barone Gerarde da Firenze ca 'u vennìe pò a Eggidie da Fallosa 'u quale ere 'u ciambellane d'u Rre.<ref name=":0" />
A 'a fine d'u XIV sechele, 'u casale de Cotrine (cu cchiù o mene 100 crestiane) e 1/2 d'u casale de San Paole appartenene a Guglielme De Vice Contibus<ref>possedeve pure 'u casale de Crepacore, 2 stuèzze de [[Lizzane]] e 3 stuèzze de Mandarine.</ref> mendre 'u casale de Paretalte (cchiù o mene 200 crestiane) ere de Delfina Baldanza<ref>{{Cita libro|autore=Cfr. F. A. Primaldo Coco|titolo=Cedularia Terrae Idronti 1378|anno=1915|editore=Prem. Stab. Tipografico A. Lodeserto|città=Tarde}}</ref>. Jndr'à 'u [[1407]] 'u feude de Latiane e 'u territorie de ''Cutrino,'' ggià disabbitate, avenèrena ccattate da Andonije De Alamo (ca avenève da 'na famigghie nobbile leccese) pe 1.500 ducate d'ore pajate a 'u Rre [[Ladislao I de napule|Ladislao]].
=== Storie moderne ===
A 'a fine d'u XV sechele le casale de San Paole, San Duunate, Cotrine e Pariealte resultane tutte disabbitate e le crestiane sue, 'a maggiorparte, se 'n'averene sciute a Latiane mendre le terrene devendare suffeude de Orie a eccezione de Cotrine ca invece ere suffeude de Latiane. Pariealte pure ce oramaje abbandunate, resulte essere de Olimpie de Castello, 'na signora ricche de Orie, ca pò 'u vennìe a 'a Famigghie Colucci.<ref name=":0" />
'U feude de Latiane e quidde de Cotrine jndr'à 'u [[1511]] passaerene a le Froncone, quanne Margherite De Alamo devendò spose de Giacome Marije Francone. Accumenze accussì 'a baronie d'a dinastie Francone.
Claudie Paole Francone jndr'à 'u [[1575]] spose 'a baronesse de [[Sava (Itaglie)|Sava]] Ippolita Prato ca purò 'a dote de {{formatnum:75000}} ducate. Facerene doje figghie, Andrèe e Frangesche. Ippolita Prato devendò baronesse de Sava da 'u [[1576]] a 'u [[1630]] purcé uneche erede apprisse 'a morte d'u frate.
Claudie accatte, jndr'à 'u [[1592]], 'u feude de Lizzane e more jndr'à 'u stesse anne, accussì a 'a baronie de Latiane e de Lizzane scìe 'u figghie Andrèe. Pe mutive economeche, 'u feude de Latiane scìe a l'aste e se l'accattò 'u ziane Paole Francone pe {{formatnum:60000}} ducate.<ref>{{Cita libro|autore=Coco Primaldo A.|titolo=Cenni storici di Sava|anno=1915|editore=Stab Tip. Giurdignano|città=Lecce|pp=101-105}}</ref> 'U fatte comungue spicce male purcé, apprisse 'nu picche de tiembe, le Francone perderene le feude de Latiane e de Lizzane.<ref>{{Cita libro|autore=Maria Antonietta Visceglia|titolo=Territorio feudo e potere locale|anno=|editore=Guidi Editore|città=|p=228}}</ref> Jndr'à 'u [[1606]], 'nfatte, Paole Francone, pe mutive economece, vennìe 'u feude de Latiane a Marcandonije De Santis pe {{formatnum:65000}} ducate, mettènne fine a 'a baronie de le Francone.<ref>{{Cita libro|autore=Salvatore Settembrini|titolo=estratto da "Contributi per la storia di Latiano" p.139|anno=1999|editore=|città=}}</ref>
Parietalte avenìe vennute jndr'à 'u [[1615]] da Gian Dunate Colucci a Giulie Cesare Valentino pe {{formatnum:1000}} ducate<ref name=":0" />.
Jndr'à 'u [[1641]] Carle Imperiali accatte 'a terre de Latiane, cu le suffeude de Cotrine e San Dunate, vennute da 'a Sacre Reggie Camere pe cuprìe le dibete de Frabbrizie De Santis, pajannne cchiù o mene {{formatnum:41000}} ducate. Carle devendò accussì barone de Latiane. Jidde avenève da 'nu rame d'a ricche [[Imperiale (famigghie)|famigghie Imperiale]], de origgene genovese, ca a 'a fine d'u '500 ere ggià feudatarie d'a pringipate de Frangaville e de Orie. Le Imperiali tenèrene 'a terre de latiane pe quase doje sechele, 'nzigne a l'abbolizione d'u feudalesime, certe vote vivenne attivamende jndr'à comunitate e certe vote nomenanne 'nu ''agende generale'', sembre carrescianne jndr'à cetate prosperità e sveluppe, testimoniate da 'u 'ngremende demografeche e urbane de stu periode.
Pure le titole d'a famigghie Imperiali s'allariarene, urteme Barone ha state Dumineche Imperiali, nepote de Carle, ca accattò 'u titole de Marchese sus 'a terre de Latiane 'nzigne 'a metà d'u '600 accumenzanne accussì 'a storie d'u Marchesate de Latiane ca durò 'mbonde a 'a fine d'u XVIII sechele.<ref>{{Cita web|url=http://www.comune.latiano.br.it/index.php?option=com_content&view=article&id=10&Itemid=65|titolo=Storia|autore=|data=|accesso=|urlmorto=sì|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20160314015246/http://www.comune.latiano.br.it/index.php?option=com_content&view=article&id=10&Itemid=65|dataarchivio=14 marze 2016}}</ref> Jndr'à 'u [[1782]] Vecinze Imperiali, marchese de Latiane, eredite tutte 'u aptrimonie e le titole d'u cuggine de terze grade [[Mechele Imperiali (junior)|Mechele Imperiali]], pringipe de Frangaville, marchese de Orie e Casalnuève ([[Mandurie]]).
[[File:Latiano BlaeuJoan.jpg|left|thumb|'Na mappe d'u territorie de Latiane a tutte atturne jndr'à 'u XVII sec.]]
Jndr'à 'u [[1720]] passò 'na maneche de cavallerie tedesche, 'u ''Reggimende de Portugallo'', mercenarie de l'esercite d'u Regne de Napule, cu 'u capitane ca se stabbilìe a [[Mesagne]] e 'u tenende a Latiane da 'u 13 a 'u 20 settemmre. Pe sta occasione 'a cetate spennìe 'nu sbuènne de turnise pubblece pe alloggià le surdate e pe dà le strutture necessarie a 'u mandenimende de le cavaddere. Pò 'u tenende tedesche stanziate a Latiane se pigghiò, sotte 'a minacce de ''fà danne'', apprime 'nu pajamende de 25 scude e pò maggioraziune sus a le cose da mangià e da bevere.<ref>{{Cita libro|autore=Salvatore Settembrini|titolo=Sindaci, notai e famiglie feudatarie di Latiano|anno=|editore=|città=|pp=91-92}}</ref>
A le inizie d'u '800 'u paese conde 3.482 crestiane e produce ''grani, legumi, biada, frutti, vini, oli, ortaggi e bambagia.''<ref name=":1">{{Cita libro|autore=Giuseppe Maria Alfano|titolo=Istorica descrizione del Regno di Napoli|anno=1823|editore=|città=Napoli|p=245}}</ref>
=== Storie condemboranèe ===
'U 6 scennare 1886 avenìe inaugurate 'a [[stazione de Latiane]] da 'u ministre [[Bernardine Grimaldi|Grimaldi]], arrevate aqquà 'u sciurne apprime, a le ore 17, cu 'u trene inaugurale partite da Tarde.<ref>{{Cita libro|autore=Pepe Vittorio|titolo=Episodi e costumi d'altri tempi in Latiano (Brindisi)|anno=1962|editore=Cressati|città=Tarde|p=53}}</ref> 'U stesse anne, da 'u 22 sciugne a 'u 18 luglie scoppie 'na terribbele epidemie de colere ca accide 502 crestiane. Pò avenèrene fatte de le bonifeche: ''avenìe costruite 'nu lunghe canale 'ngassate e 'nu granne puzze assorbende''. Apprisse a ste fatìe de bonifeche aumendà 'a popolazzione.<ref>{{Cita libro|autore=Pepe Vittorio|titolo=Episodi e costumi d'altri tempi in Latiano (Brindisi)|anno=1962|editore=Cressati|città=Tarde|pp=45-48}}</ref>
'U 16 settemmre 1990 avenìe 'a pose d'a prima petre d'a chiesere de San Frangische in contrade Sardelle, lunghe 'u confine comunale de [[San Mechele Salendine]]. Stu territorie faceve parte de 'nu podere cchiù granne ca avère state congesse in enfiteusi, da 'u 1871, a agricolture ca avenèvane da [[Ceglie Messapeche]] e quanne s'ave costruite 'a chiesere, totte 'a zone cundave cchiù o mene 2.000 crestiane.
Ste fatiature vivevane jndr'à condiziune povere asaije e javetavene jndr'à trulle de petre; 'a chiesere avenìe costruite probbie cu l'obbiettive de luà le condadine da l'isolamende. Anne apprisse 'a zone conde cchiù o mene {{formatnum:3000}} crestiane, indande avènene costruite strade nuève eppure 'na scole.<ref>{{Cita libro|autore=Pepe Vittorio|titolo=Episodi e costumi d'altri tempi in Latiano (Brindisi)|anno=1962|editore=Cressati|città=Taranto|pp=65-68}}</ref>
=== Simbole ===
[[File:Latiano-Gonfalone.png|thumb|upright=0.5|Gonfalone de Latiane]]
Quacche documende se referisce a 'u stemme indicanne 'u tore<ref>{{Cita libro|autore=Cfr.|titolo=Contributi per la storia di Latiano|anno=1999|editore=|città=|p=31}}</ref>, otre dicene ca jè 'u bove, simbole, quiste urteme, de l<nowiki>'</nowiki>''economije rusteche ca 'u feconde e prospere''<ref>{{Cita libro|autore=Giacomo Arditi|titolo=Corografia fisica e storica della provincia di terra d'Otranto|anno=1879|editore=|città=}}</ref>.[[File:Latiano-Stemma.png|left|150px|Stemme cetadine]]
Descrizione araldeche d'u stemme:
{{quote|''d’argende, a 'u rengondre de tore, de gnure, allumate de russe, cornate d'ore, acccumbagnate da ttre stelle de cinghe ragge, de azzurre, mise une 'ngape, doje jndr'à le candune d'a punde. Ornaminde de fore da Comune.''|D.C.G. 11 abbrile 1997}}
Descrizione araldeche d'u gonfalone d'a Cetate:
{{quote|''drappe de azzurre, riccamende ornate de recame d'argende e carecate da 'u stemme sus descritte cu 'a iscrizione cendrate de argende ca carresche 'u nome d'u Comune. Le vanne de metalle e le cordone sò argendate. L'aste verticale adda essere cuperte de vellute azzurre cu bullette argendate mise a spirale. Jndr'à frecce avène rappresendate 'u stemme d'u Comune e sus a 'u gambe 'ngise 'u nome. Cravatte cu nastre tricolore da le culure nazionale frangiate d'argende.''|}}
=== Onorificenze ===
{{Onorificenze
|immagine=Corona degli enti militari.svg
|nome_onorificenza=Titole de Cetate
|collegamento_onorificenza=Titole de Cetate
|data=4 masce 2006
|motivazione = Pe [[Decrete d'u Presidende d'a Repubbleche|D.P.R.]] d'u 4 masce [[2006]] avenìe conferite 'u titole de [[Cetate d'Itaglie|titole de cetate]].
}}
== Monuminde e luèche de inderesse ==
=== Architetture releggiose ===
[[File:Latiano Chiesa madre.jpg|thumb|'A chiesere matrice|173x173px]]
; Chiesere matrice (Sanda Marije d'a Neve): costruite sus a le reste de 'na chiesere d'u XIII sehcele (acchiate jndr'à 'u 2012 durande 'nu 'ndervende de restaure 'nzieme a doje sepolture coeve) l'esistenze d'a chiesere matrice jè confermate da le fonde scritte sule partenne da 'u [[1603]]. Presende 'na facciate in stile barocche, in quande restaurate jndr'à 'u [[1778]]. Jndr'à stu periode 'a chiesere (ggià parrocchiale) devendò colleggiate. 'A chiesere tène 'na chiande basilicale a ttre navate, divise da culonne in stile ioneche ca mandenene arche a tutte seste; 'a navate cendrale spicce jndr'à 'n'abside a chiande quadrate.
; 'U Sanduarije de Sanda Marije de Cotrine: 'nzippate jndr'à 'u [[1627]] sus a 'u luèche addò 'na condadine acchiò, meracolosamende, 'n'icone d'a Madonne. Allariate jndr'à 'u [[1856]] e fatte arrete da le monace [[Cistercense]] ca osce a die sò le custode.
[[File:Santuario di Cotrino.jpg|miniatura|164x164px|'U Sanduarije dedicate a 'a Madonne de Cotrine]]
; 'A chiesere d'a 'Mmaculate: ex-cappelle gentilizie de le Marchese Imperiali, 'nzippate jndr'à 'u [[XVIII sechele]]. Preggevole esembie de [[barocche napuletane]]. A 'u 'nderne jè stipate 'a tele ca raffigure [[San Necole de Bare]]. Le otre tele raffigurande 'u ''Transite de San Gesèppe'' e ''<nowiki>'</nowiki>A 'Ddulurate'' sò d'u pettore [[Dieghe Oronze Bianco|Dieghe Oronze Bianchi]]. Pò ste pure 'na tele addò ste 'a 'Mmaculata Congezione attrebbuite a 'nu pettore giordanesche<ref>{{Cita libro|titolo=Domenico Ble, L'Immacolata Concezione giordanesca, conservata nella chiesa dell'Immacolata a Latiano in Il delfino e la mezzaluna, periodico della Fondazione Terra d'Otranto - Gennaio 2018, anno V°, nn° 6-7, pp. 263-267.}}</ref>
[[File:Latiano - Chiesa del SS Crocifisso.jpg|thumb|left|Chiesere d'u SS. Crucefisse]]
; 'A Chiesere d'u Sandissime Crucefisse: edificie ca resale a 'u [[XVII sechele]]. Jndr'à chiesere ste da tiembe immemorabbele, cu granne devozione e venerazione de le fedele, 'na statue andiche, probbabbilmende d'u XVI sechele, scolpite de legne de noce appettate, de culore scure, ca raffigure Gese Criste, ggià muèrte, purcé tène 'u costate trafitte da 'a lange e ca 'u popole latianese festegge solennemende l'urtema dumeneche d'agoste.<ref>{{Cita libro|autore=Salvatore Settembrini|titolo=Il culto del SS. Crocifisso a Latiano. Storia e tradizioni|anno=1996|editore=|città=Latiane|p=7|pp=}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://www.fondazioneterradotranto.it/2018/07/08/un-altare-ligneo-barocco-nella-chiesa-del-ss-crocifisso-a-latiano/|titolo=Un altare ligneo barocco nella chiesa del SS. Crocifisso a Latiano|autore=fondazioneterradotranto|sito=Fondazione Terra D'Otranto|data=2018-07-08|accesso=2019-01-27}}</ref>
[[File:Latiano - Chiesa di Sant'Antonio.jpg|thumb|Chiesere de Sand'Andonije]]
; 'A Chiesere de Sand'Andonije: ggià chiesere dedicate a l'Annunziate (cumme ne demostre 'a granne pale d'altare raffigurande l'Annungiazione). Resale a 'u XIII sechele, ma fatte arrete totalmende jndr'à 'u 1875, a 'u 'nderne sue stonne stipate de le tele d'u pettore salendine Barnaba Zizzi e d'u Salinaro. De preggevole fatture sò le statue de le Mistere, carresciate in prugessione 'u Venerdìe Sande. Jndr'à 'u 1656 l'Arciconfraternite de le Muèrte pigghiò 'u guvenre d'a chiesere, mettenne sotte 'a protezzione d'u cardinale [[Fabbrizie Ruffo]] e d'u cardinale [[Gesèppe Renato Imperiali]]. Angore osce a die a l'Arciconfraternite de le Muèrte spette 'a cure de l'edificie sacre.
; 'A Chiesere d'u Sandissime Rosarie: ggià 'nditolate a Sanda Margherite (XIV sechele), cu affianghe 'u convende de le duminecane. A 'u 'nderne ste stepate 'a tele raffigurande 'a ''Presendazione de Gesù a 'u tembie'' d'u pettore napuletane Paole De Maio<ref>{{Cita web|url=http://www.fondazioneterradotranto.it/2017/10/30/un-dipinto-paolo-de-maio-latiano/|titolo=Un dipinto di Paolo De Maio a Latiano|autore=fondazioneterradotranto|sito=Fondazione Terra D'Otranto|data=2017-10-30|accesso=2019-01-27}}</ref>, allieve d'u famose [[Frangische Solimena]].
; 'A Chiesere d'a Madonne d'a Greche: de andichissime origgene, legate a 'u culte de 'n'icone (osce a die de probbietà private). 'U cambanile ave 'nu stile neo-moresche origgenale.
[[File:San Donato.jpg|miniatura|199x199px|'A chiesette dedicate a San Dunate in contrade Culture]]
; Chiesere rurale: 'a chiesette de San Dunate ca resale a 'u XIII sechele e 'a chiesette de Sanda Marije d'a Selve, totte e doje jndr'à contrade Colture.
=== Architetture civile ===
[[File:Latiano palazzo Imperiali.jpg|thumb|'U Palazze Imperiali]]
; 'U Castelle: jndr'à 'u cendre storeche, jndr'à chiazze [[Umberte I]], se iacchie 'u Castelle (o Palazze Imperiali), forse resale a 'u [[XII sechele]], ma rumanene cchiù vote, 'nzigne a l'aspette de osce a die (1714, cumme resulte da certe iscriziune sus a 'u frondale); ha passate de probbietà d'u Comune apprisse 'a cessione da vanne d'u marchese [[Guglielme Imperiali]] jndr'à 'u [[1909]], urteme discendende d'a casate frangavillese. A 'u 'nderne sue stonne stipate diverse tele, 'mbrà le quale chidde d'u pettore napuletane [[Girolame Cenatiempo]]. Jndr'à le [[Anne 1980|anne ottande]]-[[Anne 1990|novande]] 'u Castelle servive pure da sede de le ufficie comunale. Osce a die jè sede d'a Bibblioteche comunale. De fronde a lore e a 'u cendre d'a Chizze Umberte I ste 'na Fundane Monumendale costruite jndr'à 'u 1928, in piene epoche fasciste.
[[File:Latiano torre Solise.jpg|thumb|'A Torre d'u Solise]]
; 'A Torre d'u Solise: d'u [[1528]], ggià sede municipale (Sedile) pò cangiate e addibite a ause diverse. Restaurate urtemamende jè osce a die sede d'u IAT, ufficie de 'Mbormazione e Accoglienze Turisteche.
=== Otre ===
* [[Mure Tenende]], 'mbortande cetate messapeche;
* 'a [[Cripte de San Giuanne]], presse massarije Grottole. Chiesere rupestre ca stipe tracce de affresche tarde medievale;
* 'a Torre de età ellenisteche, ca se iacchie jndr'à contrade Asciulo;
* 'a Massarije Tossano, de stile neoclassicheggiande ([[XIX sechele]]);
* Voschette Scaracci, presse 'a massarije Scaracci.
== Suggettate ==
=== Evoluzione demografeche ===
{{Demografije/Latiane}}
=== Etnie e minoranze furastire ===
A 'u 31 decemmre [[2014]], le crestiane de cetadinanze furastire residende jndr'à 'u comune sò 463, pare a 'u 3,19% d'a popolazzione totale residende. Le nazionalità cchiù rappresendate sò:<ref>{{Cita web|url=http://demo.istat.it/str2014/index.html|titolo=ISTAT cittadini stranieri|autore=|data=|accesso=}}</ref>
* [[Marocche]]: 224
* [[Albanie]]: 123
* [[Romanie]]: 47
=== Tradiziune e folclore ===
* Masce Latianese (masce-sciugne). Spettacole e manifestaziune artisteche e sportive. Fiere d'u bestiame presse 'u Sanduarije de Cotrine (5 masce);
* Festeggiaminde in onore d'a Madonne de Cotrine (6 masce);
* Infiorate ([[Corpus Domini]]);
* Festeggiaminde in onore de Sanda Margherite vergine e martire patrone de Latiane (19 e 20 luglie) cu manifestaziune musecale e luminarie;
* Feste in Massarije (aguste). Cande e balle cu museche tradiziunale jndr'à le massarije d'u territorie;
* ''Sagra ti li stacchioddi''<ref>{{Cita web|url=http://www.prolocolatiano.it/index.php/manifestazioni/eventi/manifestazioni-della-pro-loco/sagra-ti-li-stacchioddi|titolo=ProLoco Latiano|autore=|data=|accesso=|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20160406150101/http://prolocolatiano.it/index.php/manifestazioni/eventi/manifestazioni-della-pro-loco/sagra-ti-li-stacchioddi|dataarchivio=6 abbrile 2016|urlmorto=sì}}</ref> (sagre de le chianghiaredde), 'a prime dumeneche d'u mese de ottommre. 'A matine d'a sagre, se face 'a tradizionale ''Fera'' de le anemale, presse 'a strade ca carresce a Mure Tenende. Jndr'à matenate, vecine 'a zone 167, 'nu sbuènne de ambulande donne luèche 'a fiere d'u bestiame. A pranze e a cene jndr'à chiazze Umberte I, 'a chiazze prengepàle d'a cetate, se pò degustà 'u piatte tipeche latianese: chianghiaredde a 'u sughe cu "''li brascioli''" (involtine de carne de cavadde);
* ''Pittulata dell'Immaculata'' (8 decemmre) - Degustazione de le tradiziunale [[pettole]] pe le strade d'a cetate.
== Culture ==
Le latianise avènene chiamate pure "Capuvierdi". Stu nome probbabbilmende derive da 'u fatte ca 'a cetate, ca andicamende ere 'na palude ambiamende frequendate da [[Anas platyrhynchos|germane riale]], acidde ca, jndr'à 'u dialette locale, avènene chiamate Capuvierdi.
Stonne 'nu sacche de muttette e proverbie jndr'à 'u latianese, ca avènene tramandate de generazione in generazione.
'U dialette locale, ca face parte de le dialette d'u Salende settendrionale, jè assaije simile a quidde de [[Orie]] e [[Frangaville Fundane]].
=== 'Struzione ===
==== Scole ====
Jndr'à cetate le scole de l'obblighe sò raggruppate jndr'à 'nu Istitute Combrensive ca combrende le doje secondarie de I Grade (Scola Medie, sede Benedette Croce e Gabbriele Monasterio), doje primarie (plesse, Filippe Errico e Bartole Longo) e quattre sede pe l'infanzie. Pò ste 'na scole primarie parificate e, pa secondarie de II Grade, 'na sede staccate d'u Licèe de le Scienze Umane (psicopedagoggeche de Brinnese). 'Nfine, ste da quacche anne 'a scole private pe le arte professionale "Giacome Rosseau".
==== Musèe ====
===== Musèe d'u Sottesuole =====
'U [[Musèe d'u Sottesuole]] jè specializzate jndr'à raccolte e jndr'à 'u studie de tutte quidde ca reguarde 'u munne sotterranèe. Funnate a [[Tarde]] jndr'à 'u [[1973]] da 'u naturaliste [[Pitre Parenzan]], avenìe spustate a Latiane jndr'à 'u [[1993]] pe inderessamedne d'u direttore pro tempore, 'u biologhe latianese Mechele Camassa. Temboraneamende ste jndr'à 'u Palazze Imperiali in attese d'u restaure d'u Palazze de le Musèe, ggià convende de Sanda Margherite.
'U musèe jè articolate jndr'à quattre seziune:
* [[Biologgije]] d'u sottesuole (de rilevande 'nderesse jè sta sezione pu ricche cataloghe de specie anemale e veggetale d'u sottesuole, in particolare le specie troglobbie e troglofile de le grotte tagliàne);
* [[Geologgije]] ([[petrografije]], [[mineraloggije]], [[vulcanologgije]], [[speleologgije]], ecc.);
* [[Paleontologgije]] generale (animale e veggetale);
* Paleontologgije umane ([[paletnologgije]], [[paleoantropologgije]]).
===== Musèe de le Arte e Tradiziune de Pugghie =====
Inaugurate jndr'à 'u 1974, ospitate jndr'à 'u cendre storeche, 'u [[Musèe de le Arte e Tradiziune de Pugghie]] combrende 'na collezzione de oggette d'a tradizione condadine caratteristece d'a vite de tanda crestiane de le cete popolare pugghiese 'nzigne a le prime anne d'u [[XX sechele]]. Stonne recostruite le ambiende prengepàle d'a case-tipe pugghiese: l'ambiende casalinghe, quidde artiggianale e quidde agricole.
===== Case Musèe d'a Fonnazione Ribezzi Petrosillo =====
'A case-musèe Ribezzi-Petrosillo, se iacchie jndr'à 'u cendre storeche, ha state inaugurate 'u 20 demcemmre 2003<ref>[http://www.museoribezzipetrosillo.it/ 'A Fonnazione]</ref>.
=== Cucine ===
==== Vine ====
[[File:Appia dei vini.jpg|thumb|Le comune membre de l'Appie de le vine]]
Jndr'à 'u territorie jè possibbele producere [[Aleateche de Pugghie riserve|Aleateche de Pugghie Doc]], [[Ostune Ottavianelle|Ostune Doc]], [[Brinnese Russe|Brinnese DOC]], [[Pugghie Igt]].
Lunghe 'a strade [[Appie de le vine]], stonne diverse varietà d'u poste de [[vitigne]]:
* [[Malvasie gnore de Brinnese]];
* [[Sangiovese]];
* [[Negramare]];
* [[Ottavianelle]].
== Economije ==
'U paese jè agricole; 'a produzione se base soprattutte sus a l'uegghie de alìe e sus a 'u vine.
'A produzione de alìe avène da le tiembe cchiù andiche cumme testimoniane documinde storece e le tanda arvule de ulive plurisecolare sus a 'u territorie. Le cultivar d'ulive cchiù presende sò 'a Celline de Nardò e l'Ogliarole, pure ce jndr'à le urteme anne cultivar nove alloggene se onne diffuse.
Se produce pure 'a vite, coltivate a tendone o spalliere, de le varietà Negramare, Malvasie Gnore, Malvasie Vianghe e Primitive.<ref>{{Cita libro|autore=Vincenzo Gagliani|titolo=La toponomastica rurale di Latiano|anno=2015|editore=|città=}}</ref>
== Amministrazione ==
Le Sinnace d'u comune, presendate sus a 'na tabbelle relative a le amministraziune ca onne state.
{{ComuniAmminPrecTitolo}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Luigge Parlati<ref name="unisalento">http://siba-ese.unisalento.it/index.php/idomeneo/article/download/20752/17593</ref> |Inizio = 1946 |Fine = 1951 |Partito = Liste civiche |Note =}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Armande Monasterio |Inizio = 1951 |Fine = 1952 |Partito = - |Note =}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Crugefisse Muri |Inizio = 1952 |Fine = 1956 |Partito = ? |Note =}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Frangische Montanaro |Inizio = 1956 |Fine = 1965 |Partito = - |Note =}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Vinicie Errico |Inizio = 1965 |Fine = 1966 |Partito = - |Note =}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Andonije D'Apolito |Inizio = 1966 |Fine = 1968 |Partito = - |Note =}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Luciane Caforio |Inizio = 1968 |Fine = 1969 |Partito = - |Note =}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Euggenie Sarli |Inizio = 1970 |Fine = 1975 |Partito = - |Note =}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Vite Santoro |Inizio = 1975 |Fine = 1978 |Partito = - |Note =}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Salvatore Caforio |Inizio = 1978 |Fine = 1979 |Partito = - |Note =}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Frangische Argentieri |Inizio = 1979 |Fine = 1980 |Partito = - |Note =}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Crugefisse Gaglione |Inizio = 1980 |Fine = 1981 |Partito = - |Note =}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Tommase Mola |Inizio = 1981 |Fine = 1984 |Partito = ? |Note =}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Andonije Papadia |Inizio = 1984 |Fine = 1985 |Partito = ? |Note =}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Vittorie Madama |Inizio = 1985 |Fine = 1988 |Partito = ? |Note =}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Euggenie Sarli |Inizio = 29 luglie 1988 |Fine = 27 másce 1989 |Partito = [[Partito Socialista Democratico Italiano]] |Note = <ref name=interno>http://amministratori.interno.it/</ref>}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Salvatore Caforio |Inizio = 25 ottòmmre 1989 |Fine = 23 febbráre 1990 |Partito = - |Note = <ref name=interno />}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Salvatore De Punzio |Inizio = 23 febbráre 1990 |Fine = 29 scennáre 1992 |Partito = [[Partito Socialista Italiano]] |Note = <ref name=interno />}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Giuanne Papadia |Inizio = 29 scennáre 1992 |Fine = 9 decèmmre 1992 |Partito = [[Democrazia Cristiana]] |Note = <ref name=interno />}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Vittorie Madama |Inizio = 4 febbráre 1993 |Fine = 27 sciúgne 1994 |Partito = [[Democrazia Cristiana]] |Note = <ref name=interno />}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Salvatore D'ippolito |Inizio = 11 luglie 1994 |Fine = 8 sciúgne 1998 |Partito = [[Alleanza Nazionale]], [[Centro Cristiano Democratico]] |Note = <ref name=interno />}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Salvatore D'ippolito |Inizio = 8 sciúgne 1998 |Fine = 10 sciúgne 2002 |Partito = [[Alleanza Nazionale]], [[lista civica]] di destra, [[Lega d'Azione Meridionale]] |Note = <ref name=interno />}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Tamiane Edmondo Caniglia |Inizio = 10 sciúgne 2002 |Fine = 11 decèmmre 2006 |Partito = [[L'Ulivo]] |Note = <ref name=interno />}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Massime Mariani |Inizio = 11 decèmmre 2006 |Fine = 12 sciúgne 2007 |Carica = [[Commissario prefettizio|Comm. pref.]] |Partito = |Note = <ref name=interno />}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Graziane Zizzi |Inizio = 12 sciúgne 2007 |Fine = 21 ottòmmre 2009 |Partito = [[La Margherita]], [[Democrazia Cristiana per le Autonomie|DCA]], [[Federazione dei Verdi|FdV]] |Note = <ref name=interno />}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Andonije De Giorgi |Inizio = 13 abbríle 2010 |Fine = 17 sciúgne 2015 |Partito = [[Italia dei Valori|IdV]], [[Sinistra Ecologia e Libertà|SEL]], [[Liste Civiche]] |Note = <ref name=interno />}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Cosime Maiorano |Inizio = 17 sciúgne 2015 |Fine = ''in carica'' |Partito = [[liste civiche]]: Noi ci siamo Latiano, Bene in Comune, Ecopacifisti a Sinistra, Insieme con Maiorano |Note = <ref name=interno />}}
{{ComuniAmminPrecFine}}
=== Gemellagge ===
*{{Gemellaggio|Itaglie|Pompei|1995|stato=Itaglie}}
== Sport ==
Le prengepàle suggettate sportive sò:
* {{cn|U.S.D. Latiano, pu ballone. Funnate jndr'à 'u 1955 e affiliate a 'a FIGC da 'u 1977, ave sciucate quacche cambionate de Eccellenze}};
*A.S.D. Uno di Noi, pu ballone;
* A.S.D. Basket 2005 Latiano, pa pallacanestre;
* A.S.D.Volley Latiano, pa pallavvole;
* A.S. Atletica Latiano, pe l'atletiche leggere;
* A.S.D. Olimpic Sport Angy, pu nuote;
* Circolo Tennis Latiano pu tennis;
* A.S.D. Olimpo Latiano, pe l'atletiche leggere.
== Note ==
<references />
== Bibbliografije ==
* Andonije Benvenuto (a cure de), ''Masserie di latiano'', Galatine, Congedo, 1992.
* Vecinze Gagliani (a cure de), ''Galleria dei personaggi latianesi: letterati, cattedratici, artisti'', Latiane, Lodo, 1996.
* Vittorie Pepe, ''Episodi e costumi d'altri tempi in Latiano (Brindisi)'', Tarde, Cressati, 1962
* Rafaele Santoro, ''Latiano'', Pescare, Industrie grafiche, 1909.
* Salvatore Settembrini, ''Sindaci, Notai e famiglie Feudatarie di Latiano,'' Latiane, Neografica 1993.
* Salvatore Settembrini, ''La piazza, il centro storico, l'espansione urbanistica di Latiano nei secoli XVI-XX'', Latiane, s.n., 2012
* Tommase Urgese2008, 'Il Dialetto di Latiano, lessico, fraseologia, etimologie', stampa Locopress, Mesagne
== 'Ndruche pure ==
* [[Mure Tenende]]
* [[Messape]]
* [[Salende]]
* [[Terre d'Otrande]]
== Otre pruggette ==
{{interprogetto}}
== Collegaminde fore a Uicchipèdie ==
* {{cita web|http://www.museoribezzipetrosillo.it/|Casa Museo Ribezzi-Petrosillo, Latiane}}
* {{cita web | 1 = https://web.archive.org/web/20210413143034/http://www.bibliotecalatiano.it/ | 2 = Biblioteca Civica "G. De Nitto" de Latiane}}
{{Provinge de Brinnese}}
{{Salento}}
{{Controllo di autorità}}
{{portale|Pugghie}}
[[Categoria:Latiano| ]]
[[Category:Comune d'a provinge de Brinnese]]
[[Category:Comune d'a Pugghie]]
gnn5uj9n77pndroe4v0swfjb36r1gnw
San Mechele Salendine
0
8333
152118
140290
2026-09-25T01:26:02Z
InternetArchiveBot
10009
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
152118
wikitext
text/x-wiki
{{Divisione amministrative
|Nome=San Michele Salendine
|Panorama=
|Didascalia=
|Bandiera=San Michele Salentino-Gonfalone.png
|Voce bandiera=
|Stemma=San Michele Salentino-Stemma.png
|Voce stemma=
|Stato=ITA
|Grado amministrativo=3
|Divisione amm grado 1=Pugghie
|Divisione amm grado 2=Brinnese
|Amministratore locale=Giuanne Allegrini
|Partito=[[liste civiche]]
|Data elezione=11/06/2017
|Data istituzione=
|Altitudine=
|Superficie=26.53
|Note superficie=
|Abitanti=6372
|Note abitanti=[http://demo.istat.it/bil2010/index.html Dato Istat] - Popolazzione residende a 'u 31 decemmre 2010.
|Aggiornamento abitanti=31-12-2010
|Sottodivisioni=Borgata Ajeni
|Divisioni confinanti=[[Ceglie Messapeche]], [[Frangaville Fundane]], [[Latiano]], [[Ostune]], [[San Vito de le Normanne]]
|Zona sismica=4
|Gradi giorno=
|Diffusività=
|Nome abitanti=sanmichelane
|Patrono=San Michele Arcangele
|Festivo=8 masce, ma 'a "Festa Granne " se face normalmende jndr'à prima metà de aguste.
|PIL=
|PIL procapite=
|Mappa=Map of comune of San Michele Salentino (province of Brindisi, region Apulia, Italy).svg
|Didascalia mappa=Posizione d'u comune de San Michele Salendine jndr'à provinge de Brinnese
}}
'''San Michele Salendine''' (jndr'à 'u tagliane '''San Michele Salentino''') jè 'nu [[comune d'Itaglie|comune tagliàne]] de 6.371 crestiane d'a [[Provinge de Brinnese]] jndr'à [[Pugghie]].
Se iacchie a 25,8 km a ovest d'u [[Brinnese|capeluèche]].
== Storie ==
{{'Ndruche pure|Storie d'u Salende|Storie d'a Pugghie}}
Jndr'à l'aguste d'u [[1839]] 'u pringipe [[Frangische Dentice de Frasso]] (figghie de quidde Gerarde ca quanne ste spicciave 'u Setteciende avere 'nzippate 'a ''Massarie San Michele'' jndr'à 'na probbietà de 389 ettare) facìe jndr'à le possedeminde sue 'n'agglomerate urbane congedenne a 61 [[solone] de le terrene sue jndr'à le condrade San Michele e Aieni: quiste se pò penzà cumme 'nu vere e probbie atte costitutive de funnazzione d'u pajesere<ref>[[Andonije Chionna]] e [[Vecinze Palmisano]], ''San Michele Salentino tra storia e tradizioni'', Fasane 2006. ISBN 9788882296360</ref>
'A condrade de San Michele, angore ca depènne da 'u comune de San Vite, avìe 'u cambesande sue jndr'à 'u [[1876]] e 'na chiesera nova nove avenìe 'nzippate jndr'à 'u [[1882]] (fatte in parrocchie jndr'à 'u [[1901]]).
'A popolazzione de San Michele comungue cercò cchiù vote ca 'u pajesere avenesse fatte autonome pure da San Vite, ma 'u condenziose (accumbagnate da scondre e viulenze jndr'à le anne 1921-1913) spicciò sulamende 'u 25 ottommre [[1928]], quanne 'u comune devendò autonome, e devendò accussì 'u vendesime comune d'a [[Provinge de Brinnese]].
Jndr'à 'u stesse mumende 'u comune cangiò 'u nome jndr'à San Michele Salendine, purcé accussì se puteve capì ca ere 'nu poste diverse da l'otre cendre ca avèrene state 'nditulate a l'arcangele Michele.
== Suggettate ==
=== Evoluzione demografeche ===
{{Demografia/San Michele Salendine}}
=== Etnie e minoranze furastire ===
Seconde le date ISTAT a 'u 31 decemmre 2014 'a popolazzione furastire residende ere de 246 crestiane (111 maschele e 135 femmene) pare a 'u 3,85% d'a popolazzione residende. Le nazionalità cchiù rappresendate in base a 'a lore percenduale sus a 'u totale d'a popolazzione residende erane:
* [[Romanie]] 118 1,84%
* [[Marocche]] 75 1,18%
== Economije ==
{{'Ndruche pure|Economije d'a Pugghie}}
== Amministrazzione ==
Aqquà sotte se iacche 'na tabbelle relative a le amministrazziune ca onne cangiate jndr'à stu comune:
{{ComuniAmminPrecTitolo}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Vecinze Vacca |Inizio = 9 settemmre 1987 |Fine = 21 marze 1990 |Partito = [[Partito Comunista Italiano]] |Note = <ref name=interno>http://amministratori.interno.it/</ref>}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Michele Epifani |Inizio = 21 marze 1990 |Fine = 17 aguste 1992 |Partito = [[Democrazia Cristiana]] |Note = <ref name=interno />}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Alessandre Torroni |Inizio = 24 aguste 1992 |Fine = 7 sciugne 1993 |Partito = [[Democrazia Cristiana]] |Note = <ref name=interno />}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Alessandre Ghezzani |Inizio = 7 sciugne 1993 |Fine = 29 novemmre 1993 |Carica = [[Commissarie prefettizzie|Comm. pref.]] |Partito = |Note = <ref name=interno />}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Sebbastiane Argentiero |Inizio = 29 novemmre 1993 |Fine = 17 novemmre 1997 |Partito = [[liste civiche]] |Note = <ref name=interno />}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Sebbastiane Argentiero |Inizio = 17 novemmre 1997 |Fine = 28 masce 2002 |Partito = [[centro-sinistra]] |Note = <ref name=interno />}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Alessandre Torroni |Inizio = 28 masce 2002 |Fine = 29 masce 2007 |Partito = [[Forza Italia (1994)|Forza Italia]] |Note = <ref name=interno />}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Alessandre Torroni |Inizio = 29 masce 2007 |Fine = 8 masce 2012 |Partito = cdl |Note = <ref name=interno />}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Pitre Epifani |Inizio = 8 masce 2012 |Fine = 11 sciugne 2017 |Partito = [[liste civiche]] |Note = <ref name=interno />}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Giuanne Allegrini |Inizio = 11 sciugne 2017 |Fine = in cariche |Partito = [[liste civiche]] |Note = <ref name=interno />}}
{{ComuniAmminPrecFine}}
== Curiosità ==
'U cendre jè famose pa vocazzione a 'a vendite de aute ausate: tène 'u rapporte cchiù ierte 'mbrà congessionarie de aute e javetande d'[[Europe]].
== Cucine ==
'U "fiche amennelate de San Michele Salendine", 'nu doce tradizionale fatte cu varietà locale de amennele ('mbrà le quale le cultivar ''Riviezzo'' o ''Cegliese'', ''Bottari'' o ''Genco'', ''Sciacallo'', ''Tondina'', ''Sepp d'Amic'') e fiche, jè [[presidie Slow Food]].<ref>[https://web.archive.org/web/20171107010028/https://www.fondazioneslowfood.com/it/presidi-slow-food/fico-mandorlato-di-san-michele-salentino/ Fiche amennelate de San Michele Salendine - Pugghie | Le Presìdie Slow Food jndr'à l'Itaglie | Fondazione Slow Food per la biodiversità ONLUS]</ref>
==Note==
<references/>
== Otre pruggette ==
{{interprogetto}}
== Collegaminde fore a Uicchipèdie ==
* {{cita web | 1 = https://web.archive.org/web/20170703165524/http://www.ideanews.it/antologia/elia/san%20michele.htm | 2 = 'U feude de San Michele Salendine}}
* {{cita web|http://www.brindisiweb.com/provincia/sanmichele/|Descrizione e immaggine de San Michele Salendine sus a Brindisiweb.com}}
{{Provinge de Brinnese}}
{{Salento}}
{{Portale|Pugghie}}
[[Category:Comune d'a provinge de Brinnese]]
[[Category:Comune d'a Pugghie]]
4q3q1i7sydb6bxhaoqmqky1kn9kmtw0
San Pitre Vernoteche
0
8375
152119
140363
2026-09-25T01:26:10Z
InternetArchiveBot
10009
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
152119
wikitext
text/x-wiki
{{Divisione amministrativa
| Nome = San Pitre Vernoteche
| Panorama = Chiesa di San Pietro Apostolo in San Pietro Vernotico.jpg
| Didascalia = 'A Chiesere de San Pitre Apostole, ca se iacchie jndr'à chiazze cu 'u stesse nome
| Bandiera = San Pietro Vernotico-Gonfalone.png
| Voce bandiera =
| Stemma = San Pietro Vernotico-Stemma.png
| Voce stemma =
| Stato = ITA
| Note stato =
| Grado amministrativo = 3
| Tipo = [[Comune]]
| Divisione amm grado 1 = Pugghie
| Voce divisione amm grado 1 =
| Voce divisione amm grado 1-2 =
| Divisione amm grado 2 = Brinnese
| Amministratore locale = [[commissarie prefettizie]]
| Data elezione = 13 luglie 2017
| Lingue ufficiali = Tagliàne
| Altitudine = 36
| Superficie = 46.94
| Note superficie = acque none conziderate
| Acque interne =
| Abitanti = 13684
| Note abitanti = [http://demo.istat.it/pop2017/index.html] - Popolazzione residende a 'u 1 decemmre 2017.
| Aggiornamento abitanti = 1-01-2017
| Sottodivisioni = [[Cambe de Mare (San Pitre Vernoteche)|Cambde de Mare]], [[Cerano (San Pitre Vernoteche)|Cerano]]
| Sottosottodivisioni = Pana, [[Artiste (San Pitre Vernoteche)|Artiste]]
| Sottosottosottodivisioni =
| Divisioni confinanti = [[Brinnese]], [[Celline San Marche]], [[Squinzane]] (LE), [[Torchiarole]]
| Targa = BR
| Zona sismica = 4
| Gradi giorno = 1123
| Nome abitanti = Sanpetruline
| Patrono = [[San Pitre Apostole]]
| Festivo = 29 sciugne
| PIL =
| PIL procapite =
| Parlamentari = On. [[Elisa Mariano]]
| Immagine localizzazione =
| Mappa = Map of comune of San Pietro Vernotico (province of Brindisi, region Apulia, Italy).svg
| Didascalia mappa = Posizione d'u comune de San Pitre Vernoteche jndr'à provinge de Brinnese
| Sito = http://www.comune.sanpietrovernotico.br.it/
| Incipit =
| Diffusività =
}}
'''San Pitre Vernoteche''' ('''San Pietro Vernotico''' jndr'à 'u tagliàne, ''Santu Piethru'' jndr'à 'u [[dialette salendine]]) jè 'nu [[Comune (Itaglie)|comune tagliàne]] de 13 684 crestiane jndr'à 'u sud d'a [[Provinge de Brinnese]] jndr'à [[Pugghie]]. Pure ca face parte d'a provinge de [[Brinnese]], jè l'urteme comune cchiù a Nord ca face parte de l'[[Arcidiocese de Lecce]].
Se iacchie jndr'à l'area nord d'u [[Salènde]] e ste lundane cchiù o mene 18 km da brinnese e 20 km da [[Lecce]].
'U comune face parte d'u [[Parche d'u Negramare]] addò, jndr'à stu territorie, stonne 26 comune de le provinge de Brinnese e Lecce. A quacche chilometre da 'u javetate se iacchie 'a localitate de mare de [[Cambe de Mare (San Pitre Vernoteche)|Cambe de Mare]], uneche frazione d'u comune.
== Sciugrafije fiseche ==
=== Territorie ===
'U territorie de San Pitre Vernoteche jè parte de l'area pianeggiande canusciute cumme Piane Messapeche o [[Tavogliere de Lecce]].
L'agre, ricche de falde de acque sorgive angore osce a die presende jndr'à le zone de [[Torchiarole]], jè cultivate soprattutte a alìe e uve. Pa nature carseche d'u suole, 'u territorie jè senze corse d'acque ca stonne sus 'a superficie ma stonne tutte sotte, jndr'à 'na falde freateche, alimendate da le piogge invernale, ca mandene umide 'u terrene pure durande le staggione assaije secche e afose.
'A superficie avène attraversate 'nvece da de le canale de raccolte de acqua piovane. 'U cchiù granne avène chiamate ''Infocaciucci'' jndr'à 'u dialette locale. Stonne pure 'u Canale Fusse ca se iacchie jndr'à periferie d'a cetate (jndr'à 'u dialette locale Fuessu) e 'u Canale Fogge. 'U canale Infocaciucci ave origgene jndr'à condrade Marrese vecine a [[Celline San Marche]] e spicce jndr'à 'u mare adriateche apprisse 'nu percorse de 15,306 km e scorre verse 'u [[mare Adriateche]]. Duranne 'a staggione 'u canale jè quase sembre seccate, mendre 'u 'nverne, quanne chiove assaije probbie, ca accappe spesse jndr'à zone, pò spetterrà pe colpe d'u ienghieminde de le affluende Fogge e Fusse. 'U Canale Fusse nasce a Celline San Marche e scennenne, apprisse ca ave attraversate San Pitre Vernoteche, trase jndr'à Infocaciucci jndr'à condrade [[Pucciarruto]] apprise ca ave fatte 'nu percorse de 5 km.
=== Sismicità ===
'U rischie sismiche a San Pitre Vernoteche jè minime. 'A cetadine jè [[Classificazione sismiche|classificate]] a sismicità vasce assaije (zone 4). [[Terramote de Nardò d'u 1743|L'urteme terramote]] particolarmende 'mbortande ave arrevate 'u 20 febbrare [[1743]] cu l'epicendre jndr'à 'u [[Canale d'Otrande]]. Succede certe vote de sendè scosse appene appene ca avènene da 'a [[Grecie]] assaije vecine a 'u puèrte brinnesine.
=== Clime ===
'U clime jè tipicamende [[Clime mediterranèe|mediterranèe]], cu 'nvirne frische e chiovose. Iesse assaije vote 'a nebbie pe colpe de l'umidità ca de medie ste atturne a 'u 70%. Le staggione sò cavede assaije e senze acque cu 'na minime presenze de vinde. 'Mbortande assaije jè l'effette d'u mare, ca avasce le temberature sciurnaliere, cu 'u fatte ca ste vecine, però face 'nghianà sembre l'umidità, specie jndr'à staggione. Le precipitaziune sò cchiù forte jndr'à l'autunne e 'u 'nverne ma non ge sò rare le temborale, specie d'a staggione. Le precipitaziune de neve succedene quacche vota probbie.
[[Classificazione climateche]] de San Pitre Vernoteche: [[Zone climateche]] C - [[Grade sciurne]] 1123
== Storie ==
{{'Ndruche pure|Storie d'u Salende|Storie d'a Pugghie}}
Le ipotese cchiù vecine sus a l'origgene d'u nome sò legate a 'u termine tarde latine ''vernoticus'' ca significhesce 'nvernale: seconde 'u feudale "deritte a' vernoteche" (''jus vernoticae''), 'u signore feudale puteve pascolà cu le anemale sue l'erbe vernoteche ('nvernale) jndr'à le funne de le suddite sue. Cchiù nnande jndr'à 'u tiembe, ha state proposte, cu 'na certa logeche, de referìe 'u termine ''vernoticus'' a 'u canale ca attraverse 'u javetate vecchie ('u Fusse), da 'ndendere cumme 'rio vernoteche', purcé face passà le acque piovane d'u periode 'nvernale.
Le prime tracce documendale relative a 'u toponime, resalene a 'u [[1195]], quanne San Pitre Vernoteche iesse pa prima vote jndr'à documinde ufficiale: jè 'nfatte 'mbrà le feude ca 'a 'mberatrice [[Costanze d'Altavilla]] conferme a 'u vescove de Lecce, 'mbrà le donazziune ggià fatte da le precedende conde normanne de Lecce ([[Accarde II]] e [[Goffrede III de Lecce|Goffrede III]])<ref>Mario Pennetta, Storia di San Pietro Vernotico, Dalle origini alla fine del XIX secolo, Schena Editore, 1997, pp. 13-14.</ref>. In particolare, se conferme 'a donazzione de [[Accarde II]] d'a Chiesere d'u Beate Pitre "''ca avène ditte de Vernoteche, cu 'u casale pertinende sue, cu uemmene, vassalle, terre cultivate e terre abbandunate, arvule, vosche e acque, (...) cumme le ggià ditte Goffrede Conte de Lecce e de Ostune e Accarde precedende dominatore de Lecce, a nuje fedele, onne congesse a' Chiesere de Lecce''"<ref>''quae cognominatur de Vernotico, cum ipso casale ad se pertinente, cum hominibus, vaxallis, terris cultis et incultis, cum arboribus, silvis et aquis (...) sicut praedictus quidam Goffridus Comes Lytiis et Hostunii et dictus Accardus tunc dominator Lytii fideli nostri concesserunt Lyciensi Ecclesiae''.</ref>.
Da stu documende se pò capìe ca San Pitre Vernoteche esisteve ggià jndr'à 'u [[XII sechele]], precisamende jndr'à 'u [[1107]] quanne jndr'à 'nu testamende appare cumme "casale", 'nfatte 'u Casale de San Pitre (cioé cumme 'nu villagge piccinne) sveluppate atturne a 'na chiesere cu 'u stesse nome ca osce a die angore esiste e ca jndr'à quidde sechele quiste avenìe pa prima vote "infeudate" e cioè sotteposte a 'nu feudatarije (jndr'à stu case 'u Vescove de Lecce) ca ne pigghiò 'u dominie sie sus a le crestiane ca sus a le cose. Otre documinde ca resalene a quedda stessa epoche<ref>M. Pennetta, Storia di San Pietro Vernotico, op.cit.</ref> fanne 'ndrucà ca jndr'à l'arée s'acchiavene pure otre casale, cumme [[Torchiarole]], [[Tuturane]], [[Valesie (cetate andiche)|Valesie]], tutte vecine a 'u percorse d'a [[Vie Traiane Calabre]] ca da [[Brinnese]] purtave a [[Otrande]], fatte assaije assaije da 'na cendinaie de crestiane e generalmende fatte atturne a le chiesere o a le cappelle.
Jndr'à 'u [[1445]] San Pitre Vernoteche avène 'ngluse 'mbrà le comune sotteposte a le editte previste jndr'à le ''[[Statuta et capitula florentissimae civitatis Litii]]'' firmate da [[Marije d'Enghien]], condesse de [[Lecce]].
Pe sechele, 'u casale piccele de San Pitre reggistre 'nu numere vasce vasce de crestiane. Jndr'à quidde tiembe, 'u cendre d'u nuclée abbitative s'avere oramaije spustate atturne a quedde ca osce a die jè Chiazze d'u Popole, quedde de osce a die Chiesere Matrice e 'a [[Torre Quadrate]]<ref>M. Pennetta, Storia di San Pietro Vernotico, op.cit., pp.60-67</ref>. Jndr'à 'u [[1500]] 'nfatte, pe colpe de le attacche sistematece de le corsare [[turche]], 'a vie de collegamende 'mbrà Brinnese e Lecce avenìe arretrate verse l'endroterre, respette a l'andiche percorse d'a [[Vie Traiane Calabre]], passanne pe 'na direttrice cchiù secure attraverse a San Pitre Vernoteche, [[Squinzane]], [[Trepuzze]]. Pò essere ca pe stu mutive, ca se spieghe 'u spustamende ggià ditte d'u cendre d'u paese, ca pare ca s'ha fatte jndr'à prima metà d'u Cingheciende.
Quanne 'u 1800 accumenzave, San Pitre Vernoteche avenève menzionate jndr'à 'u "Dizionario geografico-ragionato del Regno di Napoli"<ref>[http://books.google.it/books?id=YwwUAAAAQAAJ&printsec=frontcover&dq=dizionario+regno+di+napoli&hl=it&sa=X&ei=PeupUsaIE-T5yAPci4HYBQ&ved=0CDsQ6AEwAQ#v=onepage&q=dizionario%20regno%20di%20napoli&f=false Lorenzo Giustiniani, ''Dizionario geografico-ragionato del regno di Napoli'', VII, Napule 1804]</ref>. Aqquà jndre ste scritte ca "''le crestiane 'nghianane a 1500. Le prodotte d'u territorie sò 'u frumende, vine e uegghie. Stonne doje luèche pie, ca onne state 'nzippate pe sollieve de le puveridde. Chiste so tenute da 'a menze vescovile de Lecce. 'A tasse d'u 1532 ere de fuéche 93, jndr'à 'u 1545 de 193, jndr'à 'u 1648 d'u stesse numere, e jndr'à 'u 1669 de 143''".
Sulamende cu 'u 1806, anne d'a Legge de eversione d'u feudalesime jndr'à 'u [[Regne de Napule]], ca San Pitre Vernoteche non g'è cchiù feude de Lecce e in particolare d'a Menze Vescovile d'u capeluéche.
Jndr'à 'u [[1928]], cu l'istituzione d'a [[Provinge de Brinnese]], 'u comune ne trasìe a ffà parte stipanne però angore osce a die, dialette, culture e arcidiocese de appartenenze.
== Monuminde e luèche de inderesse ==
=== Chiesere de San Pitre Apostole ===
'A chiesere de San Pitre Apostole avène nominate pa prima vote jndr'à 'nu documende diplomateche d'u [[1195]] addò 'a 'mberatrice [[Costanze d'Altavilla]] conferme a 'u Vescove de Lecce, 'mbrà le donazziune ggià fatte da conde normanne d'apprime, 'a Chiesere d'u Beate Pitre, ca avène dette de Vernoteche, cu 'u casale pertinende sue, cu uemmene, vassalle, terre colte e incolte, arvule, vosche e acque, (...)".
'A chiesere de San Pitre avìe jndr'à le sechele successive 'na posizione sembre cchiù perifereche respette a 'u cendre de maggiore sveluppe d'u paese.
Jndr'à 'u [[1787]] l'edifice avenìe sottoposte a 'nu refacimende forte forte cumme demostre l'epigrafe angore osce a die visibbile sus a 'u portale d'a chiesere: ''D.O.M. AEDAM HANC DIVO PETRO SACRAM CLERUS VERNOTICENSIS A SCIPIONE SPINA LYCENSIUM PONTIFICI SIBI PATRONATUS JURE LEGATAM, POSTICA ACCESSIONE THOLO, AC MARMORATO EX COLLOATA PIORUM STIPE, AMPLIOREM ELEGANTIOREMQUE F.C.ANNO DOMINI 1787.''
'U 'nderne stipe ttre altare: 'u prengepàle jè dedicate a 'u titolare d'a chiesere e suverchiate da 'nu dipinde ca raffigure [[Pitre apostole]] e [[Gesù]]. Le otre altare onne state dedicate a [[San Paole]] e a 'a [[Madonne de Lorete]]. Jndr'à vanne d'a cupole stonne stipate quattre affresche de le evangeliste. Le otre dipinde onne teme paoline e petrine, invece le statue fannè 'ndrucà [[San Luigge Gonzaga]], [[Biagge de Sebaste|San Biagge vescove]], [[Sanda Rite da Casce]], 'a [[Madonne d'u Rosarie|Vergine de Pompei]] e 'a [[Madonne Ddulurate|Ddulurate]].
'A leggende popolare vole ca sus a 'u late sinistre d'a Chiesere de San Pitre stave mise, andicamende, 'nu puzze da l'acque meracolose ca servive a guarì le ferite de le muèzzeche de le [[Lycosa tarantula|tarandole]], osce a die stqe achiuse pure ce jndr'à 'u paese le 'ngazzaminde 'mbrà chidde ca dicene ca ste apirte e chidde ca dicene ca ste achiuse, angore osce a die condinue.
'A chiesere purtroppe non jè 'na parrocchie ma face parte de le chiesere de probbietà d'a Cattedrale leccese d'a Madonne Assunde ca avènene aperte sulamende jndr'à particolare sciurnate cumme 'a feste d'u patrone o sulamende p'a messe sumanale de sere.
=== Chiesere Matrice ===
'U nuclèe cchiù andiche d'a Chiesere matrice resale a 'u [[Millecinghecinde|Cinghecinde]] cchiù o mene, 'nfatte seconde le documinde stipate a belle belle jndr'à sagrestìe, 'a chiesere tenève ggià 'nu parroche jndr'à 'u [[1464]].
'A cattedrale jè fatte da 'a navate cendrale de osce a die e da 'u rosone mise a 'u cendre, perfettamende stipate jndr'à petra leccese, decorate da seie figure angeliche, cu 'mmienza mmienze de le decoraziune vegetale, 'na figure de 'na sirene e, 'ngape a 'u rosone, doje liune una 'mbacce a l'otre ca mandenene 'n'anidde de 'na forme de rombe particolare. 'Mbrà le doje figure anemale, cumme pure jndr'à cornice cchiù de fore d'u rosome, se 'ndrucane pure le lettere maiuscole ca no se leggene bbuène e no se capiscene bbuène.
[[File:Rosone chiesa Santa Maria Assunta a San Pietro Vernotico.jpg|thumb|Rosone sus 'a facciate d'a chiesere de Sanda Marije Assunde fatte jndr'à 'u stile [[Barocche leccese]]]]
Le navate de late, cchiù piccenne, onne state costruite cchiù nnade. 'U 'nderne tène doje paie de culonne fatte de marme ierte cchiù o mene 15 metre e 'ngiuppinate da le capitelle, da le quale iessene fore arche larie larie. Le volte onne state fatte a [[Crociere (architetture)|crociere]] une de le quale ammaccate duranne 'na trombe d'arie memorabbile jndr' à'u paese arrevate jndr'à 'u [[2006]]. Sus 'a condrefaciate se iacchie 'nu [[organe a canne]] d'u Uetteciende. 'U presbiterie ste separate visivamende da le navate pe mezze de 'nu arche granne, addò 'a [[chiave de volte]] mandene 'nu stemme de marme mandenute da doje angele in vascerilieve, ca portane 'a date [[1907]], anne de l'urtema restaurazione d'a chiesere.
Sus a l'altare prengepàle, dedicate a [[Sand'Oronze]], ste 'nu rilieve de l'Assunzione de Marije ca 'n'otre rosone piccinne a vitre culurate. Jndr'à 'u transette sinistre se iacchie 'n'altare de stile barocche 'nderamende de marme comboste da culonne finemende decorate ca tènene le sommità cu sus doje statue de marme de sande.
L'altare jè dedicate a [['Mmaculata Congezione|Marije 'Mmaculate]]. L'altare d'u transette destre, dedicate a 'u [[Sacre Core de Gesù]], jè pure jidde fatte in stile barocche cu 'nu vascerilieve de fasce de doje culonne ca formane 'na strutture in forme de tembie.
Jndr'à chiesere se stipane le statue de le ttre sande patrune d'a cetate: 'a statue de [[San Pitre Apostole]] ca pare l'ave fatte una d'a scole veneziane d'u [[Setteciende]], invece chidde d'a [[Madonne d'u Carmine]] e de [[Sand'Andunine]] onne state fatte de cartapeste.
Cu stu materiale ha state fatte pure 'a statue settecendesche d'a [[Beata Vergine 'Ddulurate]], invece quedde de [[Sand'Agnese]] resale a 'u [[Uetteciende]]. Sotte a l'altare maggiore se stenne 'n'arée de brucamende probbabbilmende de privete e releggiuse de quidde tiembe.
Seconde certe leggende metropolitane 'a chiesere jndr'à ristritturazziona soje d'u pavimende purtò a 'a luce cadavere brucate assaije vecine a superficie da no confondere cu chidde de le sacerdote e chidde cu le turnise ca onne state brucate jndr'à 'na cripte addò se trase rrete a l'altare maggiore.
=== Torre quadrate ===
[[File:Torre in San Pietro Vernotico.jpg|thumb|'A Torre Quadrate]]
'A ''Torre Quadrate'' jè 'na costruzione addò no se sape satte satte quanne ha state fatte, stonne infatte diverse opiniune. 'A datazzione ca se penze jè quedda cchiù giuste e lundane jè quedde d'u [[1300]] {{Approfondimento
|titolo=Leggende d'a Bandiere
|contenuto= 'A leggende vole ca probbie da sus 'a Torre le Sampietrine, duranne le 'nvasiune ottomane, 'ndrucarene le turche sbarcate sus 'a coste e, 'na vote arrevate jdnr'à 'u borghe, le vingerene apprisse 'na battaglie tosta toste costringennele a turnà verse 'u mare e lassanne sus a 'u cambe 'u vessille lore ca angore osce a die avène purtate in cortèe e festeggiate da 'a popolazzione jndr'à [[L'aste d'a Bandiere]] 'u sciurne de Pasche, quanne se riesce a vingere a storeca bandiere (ovviamende 'na riproduzione uguale uguale) facenne 'u percorse d'a vie Brinnese scenne verse 'u palazze comunale pe turnà pò rrete verse 'a chiazze d'u popole addò apprisse a spettacole de fueche d'artificie, esibizziune e cunde e testimonianze parte 'u cortèe ca da chizze d'u popole se sposte verse 'a chiesere de san Pitre addò se conde ca quanne 'a uerre spicciò avere state chiandate 'a bandiere probbie sotte a le pide d'a statue de San Pitre.
|allineamento = sinistra
|larghezza = 350px
}}
Ste da dicere pure ca non ge stonne testimonianze cu le documinde ca ponne fa resalì a quedde epoche, 'a costruzione de l'edificie. L'uneche elemende ca se pò ausà pe acchià 'na date certe, jè 'u stemme sckattate a 'u cendre de le volte d'u pianeterrene d'a costruzione e ca pare ca appartene a l'arme d'a nobbele famigghie Castromediano. Stu elemende pò ffà datà 'a costruzione d'a Torre Quadrate, a le anne 1535 - 1552 duranne le quale se avìe a Lecce l'Arcivescovade de Giuanne Castromediano.
L'edificie avenìe realizzate cu 'a petra calcarée. Jidde avera ffà parte securamende d'a rete de torre fortificate, ausate pe l'avvistamende e pa difese da le 'nvasiune piratesche, saracine apprime e ottomane apprisse, ca 'nzigne a 'u Setteciende 'nfestarene le coste tagliàne.
=== Riserve naturale reggionale oriendate Vosche de Cerane ===
'A [[Riserve naturale reggionale oriendate Vosche de Cerane|Riserve naturale de Cerane]] jè 'n'area naturale protette 'mbrà 'u territorie d'u comune de [[Brinnese]] e quidde de San Pitre Vernoteche. Jidde se iacchie jndr'à zone de [[Cerane (San Pitre Vernoteche)|Cerane]] e tène specie de arvule tipiche d'a macchie mediterranèe.
== Suggettate ==
=== Evoluzione demografeche ===
{{Demografia/San Pitre Vernoteche}}
=== Etnie e minoranze furastiere ===
A 'u [[31 decemmre]] [[2014]] jndr'à 'u territorie comunale se reggistrave 'a presenze de 198<ref>{{cita web|url=http://demo.istat.it/str2014/index.html}}</ref> furastire residende (68 maschele e 130 femmene) ca sò cchiù o mene 'u 1,42% d'a popolazzione totale residende. 'A comunitate cchiù granne jè quedde de le [[rumene]].
Se reportane aqquà le nazionalità cchiù rappresendate:
* [[Romanie]]: 81
* [[Albanie]]: 36
* [[Afghanistan]]: 12
=== Lènghe e dialette ===
San Pitre Vernoteche ause angore osce a die 'nu dialette locale, 'u '''[[Www.asd-dialettosampietrano.org|Dialette Sanpetrine]]''' ca avène da 'u [[dialette leccese]].
=== Tradiziune e folklore ===
==== Le rite d'a Pasche ====
Le rite pa [[Pasche]] a San Pitre Vernoteche se caratterizzescene pa tradizione d'a visite a le [[Sciuvedìe sande|Sepolcre]].
==== L'aste d'a Bandiere ====
'Na tradizione 'mbortande assaije ca avène fatte da secole e secole jè 'a Feste de l'aste d'a Bandiere pe arrecurdà l'invasione de le turche jndr'à 'u territorie de San Pitre. Se conde ca 'u popole de quidde tiembe 'ndrucò da sus 'a Torre Quadrate l'arrive de le turche da 'u mare e se organizzò pa difese. Fu accussì ca le turche avenèrene sconfitte da le sanpietrane, lassanne sus a 'u cambe de battagglie 'a bandiera lore.
'U vessille cugghiute da le sanpietrane avenìe mise a le pide d'a statue d'u Sande Patrone (San Pitre Apostole). Ogne pomerigge d'a dumeneche apprisse a quedde de Pasche se arrecorde stu fatte leggendarie. Pigghiane parte tutte le riune o cetadine spajate offrenne 'na cifre, mendre 'a bandiere avène svendolate pu cendre d'u paese.
'A prugessione parte da 'u Sagrate d'a [[#Chiesere Matrice|Chiesere Matrice]] pe pò spiccià sus a 'u piazzale d'a Chiesere de San Pitre Apostole. 'A tradizione vole ca 'u vingitore de l'aste ave 'u respette e 'a riverenze da vanne de tutte le congittadine pe tutte 'u periode jndr'à 'u quale custodisce 'u vessille storeche.
'A bandiere, pure ce simbole non ufficiale d'u paese, avène purtate jndr'à tutte le prugessiune, specialmende jndr'à chidde de [[Ferragoste]] e d'u [[29 sciugne]], feste d'u Patrone d'u paese.
==== Le Confraternite de San Pitre Vernoteche ====
San Pitre Vernoteche ha sembre tenute 'nu sbuènne de confraternite pio-laicale:
* Confraternite d'u SS. Sacramende, fatte jndr'à 'u [[1561]] presse l'altare d'u [[SS. Crugefisse]] jndr'à chiesere matrice, addò se faceve 'u brucamende pe le confrate;
* Confraternite d'u Rosarie, fatte presse l'altare omonime d'a chiesere matrice 'mbrà 'u [[1648]] e 'u [[1652]]<ref>'U cunde d'a visite pastorale d'u vescove [[Luigge Pappacoda]] d'u 1648 non ge reporte nisciuna confraternite presse l'altare d'u Rosarie. 'U cunde d'a visite apprisse, invece, jndr'à 'u 1655 ne reporte invece l'esistenze e precise ca jndr'à 'u 1652 queste avere state aggregate a l'omonime arciconfraternite de Rome</ref> e estinde apprime d'u [[1876]];
* Confraternite de San Gesèppe Patriarche, funnate presse 'a cappelle omonime apprime d'u [[1688]], cu 'u titole d'a Beatissime Vergine de le Grazie e de San Gesèppe;
* Confraternite de le sande Pitre e Paole, fatte jndr'à cappelle d'u stesse titole apprime d'u [[1751]], quanne avenìe aggregate a l'arciconfraternite de Rome;
* Confraternite de le sande Cosme e Tamiane, fatte jndr'à 'u [[1880]] presse 'a cappelle de San Gesèppe: avìe l'approvazzione d'u statute sulamende jndr'à 'u [[1888]];
* Confraternite de le Sacre Core de Gesù e de Marije, fatte apprime d'u [[1884]], ma reorganizzate jndr'à 'u [[1926]] e approvate canonicamende jndr'à 'u [[1939]]. Collabborave cu l'andiche Pie Associazione d'u Sacre Core de Gesù e de Marije;
* Confraternite d'a SS. 'Ddulurate e d'u SS. Sacramende, fatte jndr'à 'u [[1895]] e sparite 'nu picche de tiembe apprisse;
* Confraternite de sand'Andonije de Padove, fatte jndr'à 'u [[1906]] da monzignor [[Gennare Trama]] presse l'omonime chiesere, 'nzippate da 'u [[1901]];
* Confraternite de S. Andonine Arcivescove de Firenze, fatte da private jndr'à l'abbrile d'u [[1914]] e approvate canonicamende jndr'à 'u [[1919]]. Ave 'u regolamende sue da 'u [[1930]];
* Confraternite de Marie SS. d'u Carmine, fatte jndr'à 'u [[1927]] da monzignor Gennare Trama sottea 'u titole de confraternita d'a Beate Vergine Marije d'u Monde Carmele.
=== Le 7 Riune ===
# Rione "lu Fuessu" ('u fusse), zone addò ste 'a chiesere de San Giuanne Bosco;
# Rione "le Fòrche" (vanne de l'aratre o stalle), da 'a vie Mesagne verse 'u nord d'u paese;
# Rione "la Lèzza" ('u [[leccie]]), da 'a vie Mesagne verse 'u sud d'u paese;
# Rione "Crucicchia" (croce piccenne, referite sie cumme legame addò se leghe 'u covone de grane, eppure cumme crocevie piccinne), zone addò ste vie Lecce;
# Rione "le Sciardine" (le giardine), zone addò stonne le "Giardine Granne";
# Rione "Chiazza Rande" (chiazza granne), zone addò ste Chiazze d'u Popole jndr'à 'u cendre sciugrafeche e storeche d'a cetate;
# Rione "la Strata te Brindisi" ('a strade de Brinnese), zone addò ste vie Brinnese.
== Culture ==
=== 'Struzione ===
'U comune jè sede de ttre scole elmendare, de doje scole medie ('u plesse ''Dante Alighieri'' e 'u plesse ''Don Giuanne Minzoni'' ca se iacchiane tutte e doje jndr'à 'u viale De Le Studie) e d'u 'Stitute Tecniche Commerciale Statale ''Necole Valzani'' ca si iacchie sembre jndr'à 'u viale De Le Studie, eppò ste pure 'nu 'stitute superiore paritarie private ca se iacchie jndr'à vie Lecce.
=== Avveneminde ===
* Feste de Sand'Andonije abbate e appezzecamende d'a "[[Focara]]" (17 scennare);
* Fiaccolate in onore d'a [[Madonne de Lourdes]] (11 febbrare);
* Feste de San Gesèppe (19 marze) cu prugessione e distribbuzzione d'u pane, 'a tradizionale "Mattra", jndr'à chiazze d'u Popole;
* Aste d'a bandiere (dumeneche apprisse 'a Pasche) pe arrecurdà l'invasione de le turche;
* Feste d'a [[Madonne d'u Rosarie|Madonne de Pompei]] (masce): prugessione e [[benedizzione]] de le rose;
* Feste patronale de San Pitre Apostole (29 sciugne). 'A preparazzione a 'a feste accumenze 'u 19 sciugne cu 'a prugessione d'a statue d'u sande da 'a Chiesere Matrice a quedde de San Pitre Apostole. Apprisse a le sciurnate de novene, 'u 28 sciugne se tène 'na prugessione solenne 'nzigne a chiazze d'u Popole ca face accumenzà le festeggiaminde civile ca durane pe ttre sciurne, e se ponne 'ndrucà le luminarie artisteche, 'a banne e le fuéche d'artifice. Duranne 'a feste se face pure 'a fiere;
* Feste d'a Madonne d'u Carmine (15 e 16 luglie);
* [[Sagre (feste)|Sagre]] de le [[cozzenude]] (15 aguste);
* Feste de le [[Sandissime Medice|sande Cosme e Attamiane]] (26 settemmre);
* Feste d'a Madonne de Sanariche (ottommre), cu le bangarelle ca avènene mise vecine 'a chiesere;
* [[Fiere]] d'a 'Mmaculate e sagre de le [[pettole]] (8 decemmre).
== Economije ==
{{'Ndruche pure|Economije d'a Pugghie}}
L'economije d'u comune se base soprattutte sus a l'agricolture. [[Uegghie de alie|Uegghie]], [[vine]] e [[scarcioppole]] sonde le resorse prengepàle. Jndr'à l'arèe 'ndustriale ca se iacchie vecine a 'u javetate da 'u [[2008]] se iacchie 'nu cendre logisteche de stoccagge de prodotte agricole.
'Na certe 'mbortanze tène 'a cendrale elettriche de Cerane, ca se iacchie vecine a stu comune, ca dèje fatìe a crestiane de 'u poste. 'U 'mbatte d'a cendrale, da 'u punde de viste ambiendale, ha state oggette de 'nu referendum jndr'à l'anne '80 d'u vendesime sechele.
=== Servizie ===
'U paese tène 'na sede de spedale ca face parte de l'[[Aziende Sanitarie Locale|ASL]] d'a sezione de [[Brinnese]], ca ha state 'nditolate a Ninetto Melli, pò pure 'nu tiatre de probbietà d'a parrocchie Don Bosco, de 'na bibbloteche comunale 'nditolate a "Gesèppe Melli" ca se iacchie jndr'à vie Sand'Andonije e de 'n'istitute releggiose ("Sore Discepole de Gesù Eucaristeche") eppò 'nu 'mbiande sportive, 'nu [[Palazzette d'u sport|palasport]] e de 'nu stadie comunale. Tène pure 'nu cambesande, 'n'ufficie de Polizie Locale ca se iacchie jndr'à chiazze Falcone, une de le Carabbenire ca se iacchie jndr'à vie Campi e 'na tenenze d'a Uardie de Finanze ca se iacchie jndr'à vie Garibaldi.
== Amministrazione ==
Mò avène presendate 'na tabbelle relative a le amministraziune ca se onne cangiate jndr'à stu comune.
{{ComuniAmminPrecTitolo}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Andonije D'agostino |Inizio = 10 luglie 1985 |Fine = 10 aguste 1990 |Partito = [[Partito Socialista Italiano]] |Note = <ref name=interno>http://amministratori.interno.it/</ref>}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Claudie Lariccia |Inizio = 10 aguste 1990 |Fine = 5 febbrare 1991 |Partito = [[Partito Socialista Democratico Italiano]] |Note = <ref name=interno />}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Archimede De Bonis |Inizio = 5 febbrare 1991 |Fine = 21 sciugne 1991 |Carica = [[Commissarie prefettizzie|Comm. pref.]] |Partito = |Note = <ref name=interno />}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Salvatore Mariano |Inizio = 21 sciugne 1991 |Fine = 24 sciugne 1996 |Partito = [[Partito Democratico della Sinistra]] |Note = <ref name=interno />}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Gesèppe Romano |Inizio = 24 sciugne 1996 |Fine = 1º masce 2000 |Partito = sinistra |Note = <ref name=interno />}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Necole Dione |Inizio = 1º masce 2000 |Fine = 21 sciugne 2002 |Partito = [[centro-destra]] |Note = <ref name=interno />}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Guido Aprea |Inizio = 21 sciugne 2002 |Fine = 27 masce 2003 |Carica = [[Commissarie straordinarie|Comm. straordinarie]] |Partito = |Note = <ref name=interno />}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Gesèppe Romano |Inizio = 27 masce 2003 |Fine = 3 febbrare 2005 |Partito = sinistra |Note = <ref name=interno />}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Gianpitre Rollo |Inizio = 19 abbrile 2005 |Fine = 13 abbrile 2010 |Partito = [[centro-sinistra]] |Note = <ref name=interno />}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Pascale Rizzo |Inizio = 13 abbrile 2010 |Fine = 1º sciugne 2015 |Partito = [[centrismo|centro]] |Note = <ref name=interno />}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Maurizie Renna |Inizio = 1º sciugne 2015 |Fine= 4 luglie 2017|Partito = [[centro-sinistra]] ricostruiamo san pietro |Note = <ref name=interno />}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Andoniette Olivieri |Inizio = 13 luglie 2017 |Fine = ''in caricje'' |Carica = [[Commissarie prefettizzie|Comm. pref.]] |Partito = |Note = <ref name=interno />}}
{{ComuniAmminPrecFine}}
=== Gemellagge ===
{{Gemellaggio|Itaglie|Sanarica}}
== Sport ==
Jndr'à 'u comune ste 'nu [[dojo]] famose assaije de [[karate]], 'a Suggettate Pugghiese Dojo Dokko-Do funnate jndr'à 'u [[1968]]: 'nu sbuènne de atlete onne pigghiate titole a levèlle nazionale e 'ndernazionale jndr'à le cambionate [[Federazione Italiana Judo Lotta Karate Arti Marziali|Fijlkam]].
=== Sport de squadre ===
Stonne ste formaziune cetadine attive:
*[[Ballone (sport)|Ballone]]: stonne 'a SSD San Pietro Vernotico e 'a ASD San Pietro Vernotico, tutte e doje ca sciocane jndr'à 'u cambionate de Prima Categorije;
*[[Pallacanestre]]: 'a U.S.S.P. San Pietro, funnate jndr'à 'u [[1973]], iscrive le probbie formaziune maschile e femminile a le cambionate reggionale de promozione e serie B;
*[[Pallavvole]] femminile: 'a Volley Skylo San Pietro Vernotico face 'u cambionate de [[Serie B1 (pallavvole femminile)|Serie B1 tagliàne de pallavvole femminile]].
== Note ==
<references/>
== Bibbliografije ==
* Marie Pennetta, Storia di San Pietro Vernotico, Dalle origini alla fine del XIX secolo, Schena Editore, 1997
* Gesèppe Baldassarre, Sus a ''vernòtico / Vernòtico'', "Rivista Italiana di Onomastica", RIOn XXI (2015), 2, pp. 730-734
== 'Ndruche pure ==
* [[Pugghie]]
* [[Salende]]
* [[Provinge de Brinnese]]
* [[Cambe de Mare (San Pitre Vernoteche)|Cambe de Mare]]
* [[Necole Valzani]]
* [[Dumineche Modugno]]
* [[Elise Mariano]]
== Otre pruggette ==
{{interprogetto}}
== Collegaminde fore a Uicchipèdie ==
* {{cita web|http://www.brindisiweb.com/provincia/sanpietro/|Descrizione e immaggine de San Pitre Vernoteche (sus a Brindisiweb.com)}}
* {{cita web|http://www.spv.br.it/|Site istituzionale d'u Comune da San Pitre Vernoteche}}
* {{cita web | 1 = https://web.archive.org/web/20180420062148/http://www.asd-dialettosampietrano.org/ | 2 = A.S.D. (Associazione Sportiva Dilettantistica Dialetto Sampietrano)}}
{{Provinge de Brinnese}}
{{Salento}}{{Portale|Puglia}}{{Controllo di autorità}}
[[Categoria:San Pietro Vernotico| *]]
[[Category:Comune d'a provinge de Brinnese]]
[[Category:Comune d'a Pugghie]]
igk2ss0j3uzvxy0nt8hcjjx6e667xjq
San Vito de le Normanne
0
8446
152120
140587
2026-09-25T01:26:39Z
InternetArchiveBot
10009
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
152120
wikitext
text/x-wiki
{{Divisione amministrative
|Nome = San Vito de le Normanne
|Panorama = San 20vito2.jpg
|Didascalia =
|Bandiera = San Vito dei Normanni-Gonfalone.png
|Voce bandiera =
|Voce stemma =
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Divisione amm grado 1 = Pugghie
|Divisione amm grado 2 = Brinnese
|Amministratore locale = Silvane Errico
|Partito = [[centro-destra]]
|Data elezione = 22-9-2020
|Data istituzione =
|Altitudine =
|Abitanti = 18313
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/query.php?lingua=ita&Rip=S4&Reg=R16&Pro=P074&Com=17&anno=2021&submit=Tavola Date Istat] - Popolazzione residende a 'u 31 scennare 2021 (date provvisorie).
|Aggiornamento abitanti = 31-1-2021
|Sottodivisioni = Conforte, Favorite, San Giacome, San Vito Scalo parte piccele de Apani
|Divisioni confinanti = [[Brinnese]], [[Carovigne]], [[Frangaville Fundane]], [[Latiane]], [[Mesagne]], [[Ostune]], [[San Mechele Salendine]]
|Marine =
|Zona sismica = 4
|Gradi giorno = 1234
|Diffusività =
|Nome abitanti = sanvitese
|Patrono = [[San Vito]] e [[Vecinze Ferreri|San Vecinze Ferreri]]
|Festivo = 15 sciugne
|PIL =
|PIL procapite =
|Mappa = Map of comune of San Vito dei Normanni (province of Brindisi, region Apulia, Italy).svg
|Didascalia mappa = Posizione d'u comune de San Vito de le Normanne jndr'à Provinge de Brinnese
}}
'''San Vito de le Normanne''' (jndr'à 'u tagliane '''San Vito dei Normanni''', jndr'à 'u dialette brinnesine '''Santu Vitu''', 'nzigne a 'u [[1863]] chiamate ''San Vito'') jè 'nu [[Comune (Itaglie)|comune tagliàne]] de {{formatnum:18313}} crestiàne d'a [[Provinge de Brinnese]] jndr'à [[Pugghie]].
Se iacchie jndr'à 'u [[Salende]] settendrionale, a {{M|9|ul=km}} da 'a [[Mare Adriateche|coste adriateche]]. Le crestiàne se chiamane sanvitese (''santuvitisi'' jndr'à 'u dialette locale).
== Sciugrafije fiseche ==
{{'Ndruche pure|Sciugrafije d'a Pugghie}}
'U comune nasce jndr'à vanne nord-oriendale d'a [[pianure salendine]], none lundane da 'a [[valle d'Itrie]]. 'A [[Sciumorfologgije|morfologgije]] d'u territorie jè [[pianure|pianeggiande]], sule leggermende ondulate a 'u confine cu le comune de [[Carovigne]] e [[Ostune]].
Se iacchie a 9 km da 'a coste adriateche, l'approde cchiù vecine jè lide [[Specchiolle]]<ref>Località raggiungibbele cu 'a SP 35</ref>, frazione d'u comune de Carovigne. Pò San Vito ste lundane 5 km da 'u cendre visite d'u parche de terre e mare de [[Reserve naturale statale Torre Guacete|Torre Guacete]], ca ste a [[Serranove]], frazione de Carovigne, 9 km da 'a rene d'a [[Arèe naturale prutette|reserve naturale]], e a 12 km da 'a torre sus a 'u mare ca dè 'u nome a l'arèe prutette. 'U [[mar Ionie]] se iacchie invece a cchiù o mene 45 km.
L'[[altitudine]] sojè jè atturne a le {{M|100|ul=m}} [[Lèvelle d'u mare|s.l.m.]] precisamende 'mbrà 57 e 146 metre. 'U punde cchiù ierte d'u cendre urbane se iacchie jndr'à contrade [[Castelle d'Alceste]], 119 m s.l.m.
=== Territorie ===
[[File:Salento fisico.jpg|miniatura|upright=1.4|'A pianure salendine pe le zone podoleggeche]]
'U terrene sanvitese presende nature [[Calce (elemende chimiche)|calcarèe]], jè caratterizzate da cambe a colture 'ndensive, ricche de querce e ulive secolare e divise cu [[Mure a secche|murette a secche]] audate pe separà le podere.
Le distanze da le cetate prengepàle sò:
* 13,5 km da [[Ostune]]
* 21,6 km da [[Brinnese]],
* 56 km da [[Lecce]],
* 61,1 km da [[Tarde]],
* 101,6 km da [[Bare]],
* 152,7 kn da [[Trane]],
* 160,8 km da [[Andrie]],
* 165,8 km da [[Barlette]],
* 235,3 km da [[Fogge]].
=== Clime ===
'A [[stazione meteorologgeche]] cchiù vicine jè quedde de [[Stazione meteorologgeche de Brinnese Casale|Brinnese]]. In base a le medie de referimende trendennale ([[1961]]-[[1990]]), 'a temberature medie d'u mese cchiù fridde, scennare, arrive attuene a le {{M|+9,5|ul=°C}}, invece quedde d'u mese cchiù cavedem arrive a le +25 °C.
Le [[Precipitazione (meteorologgije)|precipitaziune]] medie annue, 'nferiore a le {{M|600|ul=mm}}, presendane 'nu minime jndr'à [[primavere]] e 'a [[staggione]] e 'nu picche jndr'à [[vernate]]<ref>{{Cita web|http://www.wunderground.com/global/IY.html|Medie climateche 1961-1990}}</ref><ref>{{Cita web|http://www.eurometeo.com/italian/climate|Date climatologgece medie}}</ref><ref>{{Cita web|http://www.meteoam.it|Tabbelle e grafece climatece}}</ref>.
{{ClimaAnnuale
| nome = BRINNESE
<!-- Temperature massime mensili (numero anche con cifre decimali, misurato in °C), da gennaio (01) a dicembre (12) -->
| tempmax01 = 12.7
| tempmax02 = 13.2
| tempmax03 = 15.0
| tempmax04 = 18.0
| tempmax05 = 22.0
| tempmax06 = 25.8
| tempmax07 = 28.5
| tempmax08 = 28.6
| tempmax09 = 25.9
| tempmax10 = 21.6
| tempmax11 = 17.4
| tempmax12 = 14.1
<!-- Temperature minime mensili (numero anche con cifre decimali, misurato in °C), da gennaio (01) a dicembre (12) -->
| tempmin01 = 6.3
| tempmin02 = 6.6
| tempmin03 = 7.9
| tempmin04 = 10.1
| tempmin05 = 13.7
| tempmin06 = 17.6
| tempmin07 = 20.4
| tempmin08 = 20.6
| tempmin09 = 18.2
| tempmin10 = 14.7
| tempmin11 = 10.5
| tempmin12 = 7.6
<!-- Piovosità totali mensili (numero anche con cifre decimali, misurato in mm), da gennaio (01) a dicembre (12) -->
| pioggia01 = 60.2
| pioggia02 = 63.1
| pioggia03 = 73.4
| pioggia04 = 35.0
| pioggia05 = 28.7
| pioggia06 = 19.4
| pioggia07 = 10.3
| pioggia08 = 25.3
| pioggia09 = 45.6
| pioggia10 = 71.0
| pioggia11 = 74.2
| pioggia12 = 68.1
<!-- I giorni di pioggia (numero anche con cifre decimali, senza unità di misura), da gennaio (01) a dicembre (12) -->
| giornipioggia01 = 9
| giornipioggia02 = 8
| giornipioggia03 = 8
| giornipioggia04 = 6
| giornipioggia05 = 4
| giornipioggia06 = 3
| giornipioggia07 = 2
| giornipioggia08 = 3
| giornipioggia09 = 4
| giornipioggia10 = 6
| giornipioggia11 = 7
| giornipioggia12 = 9
<!-- Umidità percentuali medie mensili (numero anche con cifre decimali, misurato in %), da gennaio (01) a dicembre (12) -->
| umido01 = 78
| umido02 = 75
| umido03 = 74
| umido04 = 72
| umido05 = 70
| umido06 = 71
| umido07 = 70
| umido08 = 72
| umido09 = 74
| umido10 = 76
| umido11 = 77
| umido12 = 77
<!-- Insolazioni giornaliere medie mensili (numero anche con cifre decimali, misurato in h), da gennaio (01) a dicembre (12) -->
| elio01 = 3.9
| elio02 = 4.4
| elio03 = 5.3
| elio04 = 6.7
| elio05 = 8.6
| elio06 = 9.9
| elio07 = 10.8
| elio08 = 9.8
| elio09 = 8.0
| elio10 = 6.2
| elio11 = 4.4
| elio12 = 3.6
}}
* [[Classificazione climateche de le comune tagliàne|Classificazione climateche]] de San Vito de le Normanne<ref>{{Cita web |1=http://www.confedilizia.it/clima-ZONE.htm |2=Pàgene cu le classificaziune climateche de le comune tagliàne|urlmorto=sì |accesso=27 abbrile 2008 |urlarchivio=https://web.archive.org/web/20100127140928/http://www.confedilizia.it/clima-ZONE.htm |dataarchivio=27 scennare 2010 }}</ref>:
** [[Zone climateche]] C;
** [[Grade sciurne]] 1234.
== Origgene d'u nome ==
[[File:Coat of Arms of the House of Hauteville (according to Agostino Inveges).svg|miniatura|upright=0.7|'U [[Stemme de le Altavilla|stemme]] d'a Case d'[[Altavilla]].]]
L'origgene d'u nome d'a cetate avessa essere attrebbuite a 'u fatte ca le [[Schiavune]] o Slavune<ref>Popole emigrate da 'a [[Slavonie]], reggione oriendale de quedde ca osce a die jè 'a [[Croazie]].</ref>, pe fuscere da le persecuziune de le [[Saracine]], cercarene furtune sus 'a sponde de fronde de l'Adriateche, decidenne de metterse, quanne ste spicciane 'u [[963]], jndr'à le territorie fertile pugghiese, funnanne accussì cu 'u nome "''Castri Sancti Viti''" 'a cetate in onore de [[San Vito]] martire.
Da quidde mumende 'a cetate avenìe chiamate semblicemende '''Santo Vito''', '''San Vito de le [[Schiavune]]''' (pò accurciate jndr'à '''de le Schiave'''), o pure '''San Vito jndr'à [[Terre d'Otrande]]'''. Apprisse l'[[Risorgimende|Aunità d'Itaglie]], pe vote municipale d'u 27 ottommre [[1862]], pò approvate da 'u [[Reggie decrete-legge|R.D.]] d'u 13 decemmre [[1863]], San Vito de le Schiave pigghiò 'u nome: '''San Vito de le Normanne''' in onore a 'a stirpe de quidde ca avène conziderate 'u funnatore d'u borghe medievale, [[Boemonde I d'Antiochie|Boemonde d'Altavilla]] ([[1050]]-[[1111]]), figghie de [[Robberte 'u Guiscarde]]<ref>[[Giacome Arditi]], ''Corografia fisica e storica della Provincia di Terra d'Otranto'', vôsce ''San Vito dei Normanni'', Tipografia Scipione Ammirato ([[Lecce]]), [[1879]]-[[1885|85]].</ref>.
== Storie ==
{{'Ndruche pure|Storie de San Vito de le Normanne|Storie d'u Salende|Storie d'a Pugghie}}
[[File:Messapian pottery.JPG|miniatura|sinistra|Cerameche Messapeche, Cendre documendazione messapeche de [[Orie]]]]
L'origgene de San Vito jè controverse. Reperte archeologgece cu le reste de trenda brucamiende e diverse cerameche datate [[II millennie n.C.|1800 n.C.]] - 1700 n.C. jndr'à località Mondescine, attestane ca 'a zone puteve essere javetate ggià durande l'[[età d'u bronze]]. Pò, urtemamende, onne state acchiate 'nzediamiende preistorece ([[II millennie n.C.|XVIII]]- [[IV sechele n.C.]]) jndr'à le contrade Castelle e Paretone<ref>{{Cita web|http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2003/12/18/san-vito-dei-normanni-scoperta-zona-messapica.html|San Vito dei Normanni scoperta zona messapica|editore=la Repubblica|data=18 decemmre 2003}}</ref>.
'U borghe d'u cendre invece resale a 'u [[Medioeve]] (fine d'u [[X sechele]]) se penze a opere de 'na colonie de [[Schiavune]] o Slavune (emigrate da 'a Slavonie, reggione oriendale d'a [[Croazie]]) scambate a le persecuziune de le Saracine, le quale decisere de sckaffarse jndr'à le territorie fertile de San Vite funnanne “''Castri Sancti Viti''”.
Otre studiuse penzane ca 'a cetate ha state funnate da 'u normanne [[Boemonde I d'Antiochie|Boemonde d'Altavilla]] ([[1050]] - [[1111]] a.C.), figghie de [[Robberte 'u Guiscarde]], 'u quale, pe assecondà l'ammore sue pa cacce, ordenò 'a costruzione d'a torre quadrate, angore osce a die esistende.
'U borghe piccele origgenarie crescìe quanne ste spicciave 'u Medioeve, quanne 'a torre normanne garandive 'a securezze a tanda colone da casale vecine se spustarene a San Vito pe fuscere da le condinue attacche de le Saracine.
Sta relative tranguillità ave date l'opportunità a le Sanvetise de sveluppà le traffece commerciale e dominà sus a 'u territorie atturne. Ha state sulamende jndr'à 'u [[XV sechele]] ca l-andiche casale aven=e organizzate a [[Comune]], pure ce condinuò l'organizzazzione [[feudalesime|feudale]] e l'asservimende reggie. 'U comune appartenìe a le [[Altavilla]], pò a le [[Pringipe Sambiase|Sambiase]], pò a [[Raimonde Orsini Del Balzo]] e pò a le [[Dentice (famigghie)|Dentice de Frasso]].
Da 'u [[XV sechele]] 'u paese accumenzò a allariarse, occupanne 'nu picche a vote le zone atturne, stennennese verse nord e est. Jndr'à 'u [[1484]] avenìe saccheggiate da le [[Venezie|veneziane]]. Jndr'à 'u [[1571]], durande le [[Crociate]], de le Sanvitese pigghiarene parte a 'a [[battagghie de Lepanto]] condre 'u [['Mbere ottomane]]; a 'u retorne in patrie in onore d'a vittorie conguistate, avenìe costruite 'a [[Basileche de Sanda Marije d'a Vittorie|chiesere Matrice]], pe pò dedicarle a 'a Madonne d'a Vittorie.
Jndr'à 'u [[1799]] 'a popolazizone aderì a le ideale d'a [[Repubbleche napuletane (1799)|Repubbleche Napuletane]]; durande 'u [[XIX Uetteciende]] 'a cetate ha state sede de diverse circole d'a [[carvonerie]].
Durande 'a [[prima uerre mundiale]] da 'u novemmre 1916 arrive 'a [[103ª Squadriglie]].
Durande 'u [[Storie de l'Itaglie fasciste|Vendennie fasciste]] avenìe 'nu belle sveluppe urbanisteche: avenèrene 'nzippate edificie 'mbortande cumme 'a scole elemendare I Circole cu 'a pinete cetadine, 'a sede d'u Municipie, e 'u palazze de le [[Poste Tagliàne]]. Jndr'à 'u [[1927]] avenìe istituite 'a [[provinge de Brinnese]] jndr'à quale ste San Vito. Jndr'à 'u [[1943]] ospitò Rre [[Vittorie Emanuele III de Savoie|Vittorie Emanuele III]] 'u quale ste pruvave a fuscersene da le fatte d'a [[Resistenze tagliàne#Da l'insurrezzione a 'a libberazione|Libberazione]], ripieganne a Brinnese cu 'u guverne d'u marescialle [[Pitre Badoglio]].
Jndr'à le prime [[Anne 1960|anne sessande]] d'u XX sechele l'industrie petrolchimeche ca se aggiungeve a le 'mbrese meccaneche e aeronavale de Brinnese onne pigghiate assaije fatiature sanvitese, spustannele da 'a fatìe de le cambe a 'a [[catene de mondagge]].
L'aperture d'a [[San Vito (base aeronauteche)|San Vito Air Station]] jndr'à 'nu punde strateggicamende nevralgeche durande 'a [[Uerra fredde]], pò ridimenzionate e achiuse cu 'a cadute d'u [[mure de Berline]], ave condemboraneamende ccrejate fatìe 'mbrà le locale e pigghiate migliaie de fatiature americane.
Osce a die San Vito canosce 'nu processe de terziarizzazzione de l'economije e ponde sus a 'u sveluppe e 'a commercializzazzione de prodotte locale de qualitate, eppure a ausà le resorse d'u territorie pe sveluppà 'u turisme.
=== Simbole ===
'U statute comunale<ref>{{cita web|url=http://www.comune.sanvitodeinormanni.br.it/Statuto/STATUTO%20COM.LE%202000.doc|formato=doc|titolo=Statuto comunale|urlmorto=sì}}</ref> descrive 'u [[stemme]] d'a cetate jndr'à stu mode:
{{quote|D'azzurre, a 'u cane d'argende, ca tène jndr'à vocche 'nu rame de alìe, ca passe nnande a 'na torre merlate de argende, terrazzate de verde, aperte, finestrate de gnure. Ornaminde de fore d'a Cetate|lingua=roa-tara|Statute comunale|D'azzurro, al cane d'argento, tenente in bocca un ramo di olivo, passante innanzi ad una torre merlata di argento, terrazzata di verde, aperta, finestrata di nero. Ornamenti esterni da Città|lingua=it}}
'U stemme cetadine raffegure 'nu [[Canis lupus familiaris|cane]] ca porte 'mmocche 'nu ramoscelle de [[Olea europaea|ulive]], simbole de [[pace]]. 'U ramoscelle d'ulive face referimende, none sulamene, a 'u fatte ca San Vito ha state dichiarate "citate d'a pace", ma eappresende pure l'[[Uegghie de alìe|uegghie]]. Sus a 'u sfunne, 'na torre, ca rappresende 'a prime strutture costruite jndr'à 'u borghe medievale.
'U [[gonfalone]] ave sta descrizione:
{{quote|Drappe rettangolare de stoffe de culore russe spicciate jndr'à vanne 'nferiore a ttre bandone a forme de vaje irregolare, 'u cendrale cchiù luènghe, riccamende ornate cu recame d'ore e carecate d'u stemme descritte sus, cu sus l'iscrizione in ore "CITTÀ DI SAN VITO DEI NORMANNI".
'A stoffe avène nghiodate pu late curte de sus a 'n'aste orizzondale cu pome artisticamende dorate a le doje estremità e sospese cu lacce d'u stesse, cu fiocche simile pendende da le doje late d'u gonfalone a 'n'aste verticale cuperte de vellute russe cu bullette de metalle dorate a spirale e cimate da 'na frecce cu gambe d'u stesse, cu 'u stemme d'u Comune. Sus a 'u gambe d'a frecce avène 'ngise 'u nome d'u Comune. Cravatte e nastre triculure da le culure nazionale, frangiate d'ore|lingua=roa-tara||Drappo rettangolare di stoffa di colore rosso terminato nella parte inferiore a tre bandoni a forma di vajo irregolare, il centrale più lungo, riccamente ornato con ricami d'oro e caricato dello stemma sopradescritto, sormontato dalla iscrizione in oro "CITTÀ DI SAN VITO DEI NORMANNI".
La stoffa sarà inchiodata per il lato corto superiore ad un'asta orizzontale con pomi artisticamente dorati alle due estremità e sospesa mediante lacci dello stesso, con fiocchi simili pendenti dai due lati del gonfalone ad un'asta verticale ricoperta di velluto rosso con bullette di metallo dorato a spirale e cimata da una freccia con gambo dello stesso, con lo stemma del Comune. Sul gambo della freccia sarà inciso il nome del Comune stesso. Cravatta e nastri tricolori dai colori nazionali, frangiati d'oro|lingua=it}}
== Monuminde e luèche de inderesse ==
=== Architetture releggiose ===
==== Chiesere de Sanda Marije d'a Vittorie ====
[[File:Kiesa.madre.sanvito2.1.jpg|miniatura|Facciate d'a Chiesere Madre]]
{{'Ndruche pure|Basileche de Sanda Marije d'a Vittorie}}
Sanda Marije d'a Vittorie, chiamate jndr'à cetate semblicemende 'a "''Chiesere Madre''", jè l'edificie sacre cchiù rilevande d'a cetate. Presende 'nu 'mbiande a [[croce latine]] cu ttre navate, [[transette]] e 'nu [[presbiterie]] prufunne. A 'u 'nderne se ponne acchià [[Petture sus a tele|tele]] cummel'[[Icone (arte)|icone]] dìa Nikopeia, ca raffegure 'a [[Marije (madre de Gesù)|Vergine]] ca dice a [[Papa Pio V]] 'a vittorie sus a le [[Turche]] e, 'na statue d'argende ca rappresende [[San Vito]].
A 'u 'nderne d'a Basileche ste 'a Porte Sande, aperte jndr'à l'ottommre [[1995]] in occasione de le celebbrazziune pu quarte cendenarie d'a chiesere, danne inizie a l'[[Giubileje universale d'a Chiesere cattoleche|Anne Sande Giubilare]] d'a CHiesere, occasione pe presendà pure l'altare nuève de legne, opere, 'nzieme a tutte l'arrede d'u presbiterie, de [[Flavie Pancheri]].
'U 26 ottommre [[1996]], [[Papa Giuanne Paole II]], durande 'n'udienze speciale a 'a [[Arcidiocesi de Brinnese-Ostune]], ave 'ngoronate solennemende l'icone d'a [[Nikopoia|Madonne Nicopeia]]. 'U stesse pondefice ave proclamate 'a chiesere [[Basileche pondificie]] 'u 30 decemmre [[1998]].
'A Basileche tène, ttre statue d'u Sande Patrone [[San Vito|Vito Martire]], de argende, de cartapeste e de legne. 'A prime se pò 'ndrucà sulamende durande 'a recorrenze d'u 15 sciugne, quanne ste 'a prugessione solenne cetadine pe le vie d'u cendre storeche. Quedde de legne jè 'a cchiù ausate e se pò 'ndrucà jndr'à diverse mumende de l'anne.
==== Chiesere de San Giuanne Evangeliste ====
{{'Ndruche pure|Chiesere de San Giuanne (San Vito de le Normanne)}}
[[File:Kiesa.sangiovanni2.jpg|miniatura|Esembie de Barocche: 'a chiesere de San Giuanne]]
'A facciate movimendate da quattre [[lesene]] cu [[capitelle]] [[Ordine corinzie|corinzie]], jè de [[petra leccese]]. Jndr'à chiesere stonne sei tele preggevole e doje sò sckaffate jndr'à 'na strutture de legne ca tène [[Cornice (architetture)|cornice]] e [[baldacchine]], le otre e quattre stonne sus a le parete de late, sò d'u leccese Serafine Elmo. 'A chiesere, oramaje sconsacrate, avenìe vennute da 'a famigghie Dentice de Frasso a 'a cifre semboleche de {{formatnum:10000}} lire a 'u Comune de San Vito. Osce a die ospite mostre e 'ngondre culturale.
==== Chiesere Sanda Marije de le Angele ====
'A "''Chiesere vecchie''", avenìe costruite atturne a 'u [[XV sechele]]. Indervende successive onne state fatte jndr'à 'u [[1696]] e jndr'à 'u [[1763]]. Presende 'na facciate semblice, condrassegnate da sei lesene cu 'nu portale e 'na fenestre ovale cu cornice aggettande. Jndr'à le ìnderne sue se notane le altare laterale de petre, l'altare maggiore de marme policrome, 'nu crugefisse de legne d'u [[XVI sechele]] e 'na tele d'u 1809]] fatte da [[Dumineche Andonije Carella]].
==== Chiesere de Sanda Marije d'a Mercede ====
'A ''Chiesere de San Frangische'' pare ca jè d'u [[1735]], ha state vulute da 'u pringipe Fabie Marchese [[Belprato (famigghie)|Belprato]]. A 'a fine d'u [[XIX sechele|Uetteciende]], cu l'arrive de le [[Ordene de Sanda marije d'a Mercede|Attane Mercedare]], avenìe allariate assaije cu 'na cupole, 'u presbiteriee 'nu convende 'nzeccate. 'A facciate tène quattre lesene cu capitelle [[ordene ioneche|ionece]], doje nicchie addò stonne le statue d'a [[Marije (madre de Gesù)|Madonne]] d'a Mercede e de [[Frangische da Paole|San Frangische da Paole]]. A 'u 'nderne se pò ammirà 'nu [[Core (architetture)|core]] de legne de gran pregge, le candelabbre de [[firre vattute]] e 'a statue, de legne, de [[Frangische d'Assise|San Frangische]].
==== Chiesere de Sanda Marije de le Grazie ====
'U ''Convende'' jè accussì chiamate da le sanvitese purcé, 'nzigne a 'u [[1868]], confine cu 'u convende de le [[Ordene frangescane|Frate Minore Frangescane]]. Avenìe 'nzippate jndr'à 'u [[1586]] pe vulere d'u pringipe [[Lucio II Palagano]], cu 'na navate sole. Pò, cu 'nu 'ndervende successive jndr'à 'u [[1700]], ne avenìe aggiunde 'n'otre e, jndr'à 'u [[1898]] 'na terze. 'A facciate presende sulamende 'u portale e doje fenestre cendrale. Jndr'à le 'nderne, stonne nove [[altare]] laterale jndr'à petre e de le tele ca raffegurane 'a [[Crugefissione]] e 'a [['Mmaculate Congezione|'Mmaculate]]. Pò, jndr'à le navate laterale, ste 'a [[Pietà (arte)|Pietà]], de 'n'autore ignote, 'a [[Provvidenze]] e San Salvatore da [[Orte]], de l'artiste frangescane Fra' Giacome da San Vito.
==== Chiesere d'a 'Nnunziate ====
Ditte pure chiesere de San Dumineche purcé stave vecine 'u convende de le Duminecane 'nzigne a 'u [[1809]]. 'A chiesere avenìe 'nzippate atturne a 'u [[1584]] sus a 'nu terrene ddunate da 'nu devote, tène 'na facciate [[cuspide (architetture)|cuspidate]] cu doje lesene laterale, 'na fenestre cendrale e 'nu portale fatte da quacche scultore locale.
Jndr'à 'u [[1984]] 'u scuffulamende de doje navate purtò a' chiusure pe restaure ca durò 'nu decennie. Osce a die, recostruite grazie a l'aijute de le fedele, ha state aperte arrete a 'u culte e jè possibbele ammirà le sei altare laterale, de petre, d'u [[XVIII sechele|Setteciende]] e 'a tele 'mbortande d'u [[1769]] ca raffegure l'[[Annungiazione]], fatte da l'artiste [[Dumineche Andonije Carella]].
'Mbrà le statue ca stonne jndr'à l'edificie se segnalane doje trespole d'u Setteciende d'a Madonne: 'na [[Marije 'Ddulurate|'Ddulurate]] e 'na [[Madonne d'u Rosarie]], titolare de 'na [[confraternite (Chiesere cattoleche)|confraternite]] cu 'u stesse nome ca da sechele opere jndr'à sta chiesere. Da signalà 'nu [[Sacre Core de Gesù|Sacre Core]] de cartapeste de l'artiste leccese Manzo, autore de quacche Criste de le "[[Sumàna sande de Tarde|Mistere de Tarde]]" e soprattutte doje opere settecendesche, una de legne e une de cartapeste, ca raffegurane [[Vecinze Ferreri|San Vecinze Ferreri]], compatrone d'a cetate.
==== Chiesere de San Mechele Arcangele ====
Costruite jndr'à 'u [[1928]] pe volere de Congette Carlucci successive a 'na visione addò avenève 'nvitate a risveglià 'u culte d'u Sande jndr'à cetate. 'A strutture, assaije semblice, ha state arricchite urtemamende da 'nu portale de bronze cu sus 'na lunette cu 'nu [[vascerilieve]] ca raffergure San Mechele Arcangele, opere d'u scultore Cosime Giuliano da [[Latiane]] e da 'na statue ca rafferuge Congette Carlucci.
==== Otre chiesere ====
* [[Chiesere de Sanda Marije d'a Pietà (San Vito de le Normanne)|Chiesere de Sanda Marije d'a Pietà]], ditte pure ''chiesere d'u Spedale'';
* [[Chiesere de Sanda Rite (San Vito de le Normanne)|Chiesere de Sanda Rite]];
* [[Chiesere de Sanda Terese (San Vito de le Normanne)|Chiesere de Sanda Terese]].
==== 'Nzediamiende rupestre ====
'Nu sbuènne so le 'nzediamiende rupestre jndr'à 'u territorie fatte da monace [['Mbere bizzandine|bizzandine]] fusciute da [[Est|oriende]] purcé sudecate pu culte lore. Acchiarene refugge jndr'à 'u territorie de San Vito, resalenne 'u [[canale Reale]] e chiazzannese in armonie cu le contadine d'u luèche:
===== Grotte de San Biagge =====
{{'Ndruche pure|Chiesere rupestre de San Biagge}}
''San Biagge''<ref>{{Cita web | 1 = http://www.comune.sanvitodeinormanni.br.it/territorio/da-visitare/item/la-cripta-di-san-biagio | 2 = La Cripta di San Biagio | 3 = 20 aguste 2015 | urlarchivio = https://web.archive.org/web/20150923210007/http://www.comune.sanvitodeinormanni.br.it/territorio/da-visitare/item/la-cripta-di-san-biagio | dataarchivio = 23 settemmre 2015 | urlmorto = sì }}</ref><ref>{{Cita web|http://www.brindisiweb.com/provincia/sanvito.htm|Le Grotte di San Biagio|sito=Brindisiweb}}</ref><ref>{{Cita web|http://www.mondimedievali.net/Edifici/Puglia/Chieserupestri/Brindisi/Sanbiagio.htm|Le Grotte di San Biagio sul sito Mondi medioevali}}</ref>, ca se iacchie vecine 'a massarie Jannuzzo, jè 'nu [[sanduarie]] monasteche [[Bisanzie|bizzandine]] jndr'à 'nu villagge rupestre.
'A chiesere, de [[Chiesere ortodosse|rite ortodosse]], ha state ricavate a 'u ìnderne de 'na grotte. Tène pure le celle destinate a le [[Monachesime|monace]], comungue jndr'à 'u tiembe ave avute 'nu sacche de cangiaminde. Accumme tutte le chiesere scavate lunghe l'urteme tratte d'a [[vie Francigena]], 'u sanduarie de San Biagge tène jndre affresche votive dedicate a sande tipece dìu culte oriendale cumme [[Biagge de Sebaste|San Biagge]], [[San Necole de Bare|San Necole]] e [[Andrèe apostole|sand'Andrèe]] ma pure de le sande latine, cumme [[san Giorge]], [[Giacome 'u Minore|san Giacome]] e [[Giuanne apostole e evangeliste|san Giuanne]]. Le 'scriziune mise sus a le [[iconografje]], so tutte jndr'à 'u [[Lènga greche|greche]] mene ca une: quedde de San Necole, ca ave pure 'a scrizione jndr'à 'u [[Lènga latine|latine]] in segne de aunità releggiose 'mbrà 'a [[chiesere ortodosse]] e quedde [[chiesere latine|latine]].
===== Otre 'nzediamiende =====
;Cripte de [[San Necole de Bare|San Necole]]: ''San Necole''<ref>{{Cita web | 1 = http://www.comune.sanvitodeinormanni.br.it/territorio/da-visitare/item/la-cripta-di-san-nicola | 2 = La Cripta di San Nicola | 3 = 20 aguste 2015 | urlarchivio = https://web.archive.org/web/20150923210012/http://www.comune.sanvitodeinormanni.br.it/territorio/da-visitare/item/la-cripta-di-san-nicola | dataarchivio = 23 settemmre 2015 | urlmorto = sì }}</ref>, jndr'à contrade San Necole-Malpasse, se iacchie a metà 'mbrà San Vito e [[Serranove]]. 'A [[cripte]] e le quattre grotte 'nzieme stonne jndr'à 'na vallate piccele, pe 'na vanne scavate jndr'à rocce, e pe 'na vanne fatte de tufe. A 'u 'nderne se iacchie l'immaggine de San Necole e sus a le parete de tufe stonne tracce de affresche.
;Cripte de San Giuanne: ''San Giuanne''<ref>{{Cita web | 1 = http://www.comune.sanvitodeinormanni.br.it/territorio/da-visitare/item/la-cripta-di-san-giovanni | 2 = La Cripta di San Giovanni | 3 = 20 aguste 2015 | urlarchivio = https://web.archive.org/web/20150923210009/http://www.comune.sanvitodeinormanni.br.it/territorio/da-visitare/item/la-cripta-di-san-giovanni | dataarchivio = 23 settemmre 2015 | urlmorto = sì }}</ref> jè 'nu 'nzediamende rupestre fatte da diverse grotte, de le quale quacchedune scuffulate, addò onne state acchiate doje celle piccele cu tracce de [[Graffite (archeologgije)|graffite]]. 'N'otre, quase, combletamende sotte terre, jè divise jndr'à sette vrazze laterale ca confluiscene jndr'à 'nu corridoie cendrale. 'A cripte presende, pò, 'nu pilastre cendrale addò stonne ttre arche a tutte seste. 'A vanne affrescate, resale probbabbilmende a 'u [[XIII sechele]], se iacchie jndr'à l'abside cendrale.
;Cripte de Sanda Marije de San Giacome a 'u casale: ''Sanda Marije''<ref>{{Cita web | 1 = http://www.comune.sanvitodeinormanni.br.it/territorio/da-visitare/item/la-cripta-di-santa-maria-di-san-giacomo-al-casale | 2 = La Cripta di Santa Maria di San Giacomo al Casale | 3 = 20 aguste 2015 | urlarchivio = https://web.archive.org/web/20150923210014/http://www.comune.sanvitodeinormanni.br.it/territorio/da-visitare/item/la-cripta-di-santa-maria-di-san-giacomo-al-casale | dataarchivio = 23 settemmre 2015 | urlmorto = sì }}</ref> se iacchie jndr'à l'nadiche [[Casale (architetture)|casale]] cu 'u stesse nome , ca avenìe abbandunate ggià jndr'à 'u [[XV sechele]]. Scuperte apprisse a 'u repopolamende de le urteme tiembe d'u casale sotte a l'andiche chiesere, a 'u 'nderne tène 'nu affresche d'a [[Marije (madre de Gesù)|Vergine]] cu 'u [[Bammine Gesù|Piccinne]].
=== Architetture civile ===
==== Reperte archeologgece ====
{{'Ndruche pure|Castelle d'Alceste}}
Jndr'à le [[Anne 1990|anne novande]], appene appene fore da 'u cendre javetate, satte satte jndr'à contrade ''Castelle d'Alceste'', onne state acchiate tracce de costruziune ca resalene a l'[[età d'u firre]] e, cchiù nnande a' terze cambagne de scave, 'nu 'nzediamende larje [[messapeche]] ca pare resalì a 'u periode 'mbrà 'u [[VII sechele n.C.|VII]] e [[IV sechele n.C.]]<ref>{{Cita web | 1 = http://www.bdp.it/intercultura/multicultura/messapi1.htm | 2 = I Messapi | accesso = 22 scennare 2008 | urlarchivio = https://web.archive.org/web/20081005110256/http://www.bdp.it/intercultura/multicultura/messapi1.htm | dataarchivio = 5 ottommre 2008 | urlmorto = sì }}</ref>.
'A zone archeologgeche ha state oggette de quacche cambagne de scave fatte da l'Amministrazione Comunale de San Vito de el Normanne, 'a [[Soprindendenze Archeologgeche]] de [[Tarde]] e 'u Dipartimende de [[Bene culturale]] de l'[[Università d'u Salende]].
=== Architetture militare ===
==== Castelle ====
{{'Ndruche pure|Castelle Dentice de Frasso de San Vito de le Normanne}}
[[File:Torrequadrata.jpg|miniatura|upright=1.4|'A torre quadrate d'u Castelle de San Vito]]
'U [[Castelle Dentice de Frasso de San Vito de le Normanne|Castelle Dentice de Frasso]], medievale<ref>{{Cita web | 1 = http://www.castellodenticedifrasso.it/.%5cindex_ita.html | 2 = Il Castello Dentice di Frasso | accesso = 22 scennare 2008 | urlarchivio = https://web.archive.org/web/20070911141211/http://www.castellodenticedifrasso.it/index_ita.html | dataarchivio = 11 settemmre 2007 | urlmorto = sì }}</ref>, cu 'a torre quadrate, se affacce sus 'a chiazze prengepàle d'u paese, probbie 'mbacce a 'u [[Municipie (edificie)|Municipie]].
Origgenariamende se traseve cu 'nu [[ponde levatoie]] ca se avasciave da 'a fenestre ca stave sus 'a porte d'a cappelle. 'A prime costruzione ha state 'a torre, pare de età normanne e resale a 'u [[XII sechele]]. Costruite da [[Boemonde I d'Antiochie|Boemonde d'Altaville]] jndr'à l'[[XI sechele]], se acchiave jndr'à 'na pèosizione strateggeche sus 'a vie consolare ca da [[Carovigne]] passave pu casale de San Vito e arrevave pa vie Vecchie pe [[Orie]]. Osce a die, jè, sana sane e somine 'u territorie de San Vito. 'A torre tène le [[Merle (architetture)|merle]] de tipe [[Guelfe e ghibbelline|guelfe]] e aperture stritte ca illuminane le ttre ambiende a 'u 'nderne ca stonne une sus a l'otre.
Atturne a' torre ste 'nu [[Corte (architetture)|cortile]] larje addò se affacce 'a costruzione [[XVI sechele|cinghecendesche]] d'a residenze, caratterizzatre da 'na serie de [[beccatelle|beccatidde]] e fenestre elegande e rettangolare. 'U castelle avenìe costruite, probbabbilmende, cumme residenze de cacce, essenne 'na vote 'u territorie d'u paese combletamende [[Vosche|boscose]]. 'U 'ngresse a 'u palazze jè fatte da 'nu[[Arche (architetture)#Arche a seste acute|arche a seste acute]], e sus ste 'u stemme d'a famigghie Dentice. 'Mbortande 'a [[Scale (architetture)|scalinate]] de petre ca carresce a 'na verande colonnate, addò stonne tre arche a tutte seste.
A 'u 'nderne sue stipe sale decorate, tele, trofèe de cacce e l'Archivije Storeche, restaurate urtemamende. Angore osce a die 'u castelle jè de probbietà private e javetate da le discendende d'a famigghie Dentice de Frasso.
=== Otre ===
==== Chiazze prengepàle ====
[[File:Municipiosv.jpg|miniatura|'U palzze d'u Municipie]]
[[File:Scorcio della villa comunale.jpg|alt=|miniatura|Scorce d'a Ville Comunale]]
[[File:Corsoleonardoleo.jpg|miniatura|'Na 'ndrucate d'u Corse Leonarde Leo]]
[[File:Stratoddesantuvitu.jpg|miniatura|Inizie de le ''stratodde'' - Cendre storeche]]
[[File:Spiaggetta specchiolla.JPG|miniatura|'Na spiagge de [[Specchiolle]], frazione d'u comune de Carovigne]]
[[File:Muretto a secco.jpg|miniatura|Cambagne de San Vito de le Normanne, contrade Ammazzaciucce]]
[[File:Piazza leonardo leo.jpg|miniatura|Chiazze Leonarde Leo]]
;Chiazze jndr'à 'u cendre storeche
* chiazze Papa Giuanne Paole II<ref>Ggià chiazze Vittorie</ref>;
* chiazze [[Leonarde Leo]];
* chiazze Giosuè Carducci.
;Chiazze d'a vanna moderne
* chiazze J. e R. Kennedy;
* chiazze [[Lanza d'u Vaste]];
* chiazze Sandre Pertini;
* chiazze Alde Moro;
* chiazze Arture Toscanini.
=== Luèche naturale ===
==== 'A Ville comunale ====
L'uneche polmone verde d'a cetate jè 'a Ville Comunale, chiamate da le Sanvetise ''<nowiki>'</nowiki>a Pinete'' purcé stonne granne [[pine marine]], stonne pure 'nu sbuènne de [[Arecaceae|palme]]. 'U parche jè a 'u cendre d'a cetate e cerconne 'a [[scole primarie]] I circole.
==== Nature e ambiende atturne ====
A quacche chilometre d'a cetate se iacchie ''[[Reserve naturale state Torre Guaceto|Torre Guaceto]]'', d'u comune de Carovigne, 'na reserve naturale d'u [[WWF]] d'u [[State]] ca jè granne cchiù o mene {{M|1200|ul=m2}} e 'nu fronde marine ca se sveluppe pe cchiù o mene 8 000 m. L'arée marine jè rappresendate da 'nu rettangole ideale, cu 'na profonnetà medie de 3 000 metre, attraversate e divise da 'a [[Strade statale 379 Egnazia e de le Terme de Torre Canne|Strade statale 379]].
== Suggettate ==
=== Evoluzione demografeche ===
{{Demografije/San Vito de le Normanne}}
Pe dà idèe d'a combosizione d'a popolazzione, jndr'à 'u belange demografeche d'u 1 scennare [[2009]]<ref>{{Cita web|http://demo.istat.it/pop2009/index.html|Date belange demografeche ISTAT 1º scennare 2009}}</ref>, 'u comune conde {{formatnum:19947}} crestiàne accussì divise: 10.417 femmene e 9.530 maschele. Le famigghie sò 7.274, le convivenze reggistrate 4 e 'a medie de combonende pe famigghie jè 2,7 (superiore a 'a medie nazionale ca jè de 2,5, ma 'nferiore a 'u valore d'a reggione ca jè de 2,8).
'U comune, ste ave 'na decrescite d'a popolazzione da 'na vanne purcé no se fanne cchiù figghie e da l'otre a 'u fatte ca le uagnune se ne vonne fore pe le studie [[Università|universitarie]] jndr'à le cetate d'u cendre-nord, cumme [[Melane]], [[Bologne]] e [[Rome]]<ref>Addò stonne comunitate de studinde sanvetise.</ref>.
=== Etnie e minoranze furastiere ===
Seconde le date ISTAT a 'u 31 decemmre 2014, le cetadine furastiere residende erane 397, pare a 'u 2,04% d'a popolazzione totale residende. Aqquà stonne le nazionalità cchiù rappresendate:<ref>{{Cita web|http://demo.istat.it/str2014/index.html}}</ref>
* [[Romanie]], 108
* [[Regne Aunìte]], 66
* [[Marocche]], 66
* [[Albanie]], 40
=== L'immigrazione da 'u Nord Europe ===
'Nu fenomene ca, da ninde ninde 'nu decennie a sta vanne, pare ca se ste conzolide jndr'à 'u territorie jè quidde de 'n'immigrazione da vanne de famigghie d'u Nord Europe, soprattutte [[brittannece]] e [[irlandise]]<ref>{{Cita web|http://demo.istat.it|Demo-Geodemo|editore=ISTAT}}</ref>. Stu fenomene, jè canusciute cumme "Salentoshire", neologgisme scherzose ca arrecorde 'u "Chiantishire", relative a 'u turisme brittanneche jndr'à [[Toscane]]<ref>{{cita web|editore=Il Giornale|data=13 aguste 2006|url=http://www.ilgiornale.it/a.pic1?ID=111352|titolo=I fan del Salentoshire}}</ref>.
=== Dialette ===
{{'Ndruche pure|dialette brinnesine|dialette salendine}}
'U ''Sanvitese'' jè 'u [[dialette brinnesine]] ca appartene a' famigghie [[Dialette salendine|salentine]], e quinde a 'u meridionale estreme. 'A particolaritate jè ca San Vito se iacchie vecine a le comune addò 'u dialette jè 'nfluenzate da 'u [[Dialette apule-barese|barese]] o [[Dialette tarandine|tarandine]] ([[Ostune|ostunese]] e [[Ceglie Messapeche|cegliese]]).
=== Tradiziune e folclore ===
==== Feste e sagre ====
* Sagre de [[Ferraguste]]: assagge e esposizione de [[Cucine salendine|prodotte locale]] e congerte e danze jndr'à chiazze cu 'a [[pizzeche]];
* Feste patronale (civile e releggiose): 'u seconde fine sumàne de luglie, totte 'a cetate festegge le Sande Patrune Vito Martire e Vecinze Ferreri. Jndr'à 'u cendre storeche avènen organizzate congerte, [[luminarie]], sfilate de le banne musecale, [[fuèche d'artificie]], [[Sagre (feste)|sagre]]; jndr'à zone d'u cambe sportive stonne giostre e stand;
* 'A "Sagre d'u [[Sus scrofa domesticus|Puèrche]]": se face, normalmende, jndr'à terze dumeneche de ottommre quanne, pe tradizione, se festegge 'u patrocinie de San Vecinze sus 'a cetate. In onore de stu sande, se accedeve 'u puèrche allevate jndr'à le mise d'a staggione, turnanne a' cambagne. 'A feste de San Vecinze segnave, 'nfatte, 'a fine ufficiale d'a staggione e 'u returne a' vite cetadine.
==== Realtà culturale ====
Assaije 'mbortande jè jndr'à cetate 'u circole [[Mandulline|mandullinisteche]] ca 'nzegne 'a tecniche sanvitese de sunà 'a pizziche "a' varviere".
==== Le rezze ====
[[File:Rezza.jpg|miniatura|La tipica rezza sanvitese]]
Le ''Rezze'' (da ''Rètia'' jndr'à 'u [[Lènghe latine|latine]], rete jndr'à 'u tagliàne) sò 'na specie de tende mise nnande a l'usce de quase tutte le case pe proteggere da le ragge d'u sole, ma pure da le tiembe brutte d'a vernate. 'A "rezze" jè fatte da targhette sottile de legne mise orizzondalmende e parallele l'une a l'otre, lassanne sule picche millimetre de spazie.
Le rezze, ponne essere de cukure diverse: viole, verde, gialle, marrone e beige.
'A tradizione sanvitese ause l'espressione "''Vecchia cretu la rezza''" (femmena vecchie rrete 'a rezze) pe esprimere 'a vulundà de 'ndrucà, senze essere 'ndrucate.
==== 'A 'nciuria ====
'A ''<nowiki>'</nowiki>nciuria'' jè quidde soprannome ca ave ìnu valore de pigghiate pu cule e ca avène date a le crestiàne de 'na qualsiasi cetadine salendine da le crestiàne de le comune 'nzeccate.
'U soprannome de le sanvetise jè "''mulacchiuni''", ca segnifeche "''granne mule''". 'U mutive d'a 'nciuria depenne da 'u fatte ca le sanvestise onne 'n'atteggiamende assaije achiuse a le differenze, a le novità e a le idee d'u prossime.
[[File:Via tasso.jpg|miniatura|Scorce d'u cendre storeche, ''le stratodde'']]
[[File:P00823-130055.jpg|alt=|miniatura|Le granne pine marine d'a ville comunale]]
== Culture ==
=== 'Struzione ===
==== Bibblioteche ====
[[File:Bibliotecasantuvit.jpg|miniatura|'A Bibblioteche Comunale]]
;''Bibblioteche Comunale "[[Pape Giuanne XXIII|Giuanne XXIII]]"'': queste jè 'a prime bibblioteche cetadine<ref>{{Cita web|url=http://www.provincia.brindisi.it/provbr/biblioteche.nsf/Bibl%20Comunale%20San%20Vito%20dei%20Normanni?OpenPage|titolo=La biblioteca comunale|urlmorto=sì|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20060830181739/http://www.provincia.brindisi.it/provbr/biblioteche.nsf/Bibl%20Comunale%20San%20Vito%20dei%20Normanni?OpenPage|dataarchivio=30 aguste 2006}}</ref>, funnate da le [[Ordine de le frate predicature|frate Duminecane]] jndr'à 'u convende lore. Lore tenèvane 'nu patirmonie de migliaie de libbre rilegate cu 'a pelle e ordenate jndr'à nove armadie granne.
Da 'u [[1809]] le frate abbandunarene 'u convende e assaije opere avenèrene perdute. Jndr'à 'u [[1946]], 'u sinnache, Vecinze Trizza, nominò 'na commissione de 'ndellettuale pe ccrejà 'na bibblioteca nove. Chiste rialarene 750 colume e avenìe ordenate de accattà 450 libbre de classece, doje [['ngiclopedije]] e raccolte de libbre de auture conterranèe. Jndr'à 'u [[1962]] avenìe costituite 'a bibblioteche de osce a die pe volondà de Jangele Pagliara, ca mannò lettere a le cchiù ierte careche d'u State e d'a Chiesere pe cercà materiale libbrare. [[Pape Giuanne XXIII]] rialò ttre volume de le descurse sue cu firme autografe e, allore, 'a bibblioteche pigghiò 'u nome sue. Da 'u [[2001]] 'a Bibblioteche Comunale ave 'na sede definitive: l'ex Convende de le Duminecane, edificie d'u [[XVII sechele|Seiciende]].
;''Bibblioteche Pubbleche "[[Benedette da Norcie|San Benedette]]"'': funnate jndr'à 'u [[1940]]<ref>{{Cita web | 1 = http://www.provincia.brindisi.it/provbr/biblioteche.nsf/Bibl%20Pubblica%20San%20Benedetto%20-San%20Vito%20dei%20Normanni?OpenPage | 2 = La Biblioteca Pubblica San Benedetto | accesso = 22 scennare 2008 | urlarchivio = https://web.archive.org/web/20080616174332/http://www.provincia.brindisi.it/provbr/biblioteche.nsf/Bibl%20Pubblica%20San%20Benedetto%20-San%20Vito%20dei%20Normanni?OpenPage | dataarchivio = 16 sciugne 2008 | urlmorto = sì }}</ref>, se iacchie jndr'à 'u convende de le [[Ordine de San Benedette|Oblate benedettine]] de [[Scolastiche da Norcie|Sanda Scolastiche]] ma jè aperte a 'u pubbleche. Presende cchiù o mene {{formatnum:26000}} volume e opuscole e jè specializzate jndr'à [[Bibbie]], [[Teologgije]], [[Patristiche]], [[Ecumenisme]] jndr'à sotrie d'a Chiesere.
==== Scole ====
Stonne quattre scole primarie, doje secondarie de I grade e 'u Licèe Scientifeche ''Leonarde Leo''<ref>{{Cita web | 1 = http://www.liceoleosanvito.br.it/ | 2 = Il sito del liceo scientifico | accesso = 4 abbrile 2008 | urlarchivio = https://web.archive.org/web/20130618004146/http://www.liceoleosanvito.br.it/ | dataarchivio = 18 sciugne 2013 | urlmorto = sì }}</ref> e, da l'anne scolasteche [[2008]]/[[2009]], l'Istitute Professionale Femminile.
==== Musée d'a Civiltà Rurale ====
'U ''Musée d'a Civiltà Rurale''<ref>{{Cita web|http://www.vacanzeitinerari.it/schede/museo_della_civilt%C3%A0_rurale_a_san_vito_dei_normanni_sc_2988.htm|Il museo della Civlità rurale}}</ref>, realizzate da 'u [[gruppe de azione locale]] Altosalento<ref>{{Cita web|http://www.galaltosalento.it/|Il sito del GAL Alto Salento}}</ref>, ha state inaugurate 'u 21 luglio [[2001]] e osce a die jè gestite da l'associazione culturale “AXAS Onlus”. 'U musée, cumme 'a bibblioteche comunale, se iacchie jndr'à 'u Chiostre de le Duminecane. 'U Musée ospite 'na raccolte de oggette d'ause quotidiane e struminde ca testimoniane 'a vite rurale 'mbrà 'u [[XVIII sechele]] e le prime [[Anne 1950|anne cinguande]] d'u [[XX sechele]].
Le struminde reguardane tutte le classe lavoratrice: artiggiane, fabbre, falegname, sellai, arrotine, scarpare, e, naturalmende, contadine.
==== Musée diffuse Castelle d'Alceste ====
Jndr'à contrade [[Castelle d'Alceste]] onne state acchiate tracce de 'nu villagge a capanne d'a seconde metà de l'[[VIII sechele n.C.]] e javetaziune a chiande ovale cu coperture de materiale deperibbele. Sus a lore se onne sovrapposte jndr'à 'u [[VI sechele n.C.]] costruziune cu 'nu 'mbiande combletamende diverse, ca riflettone l'arrive de tecniche costruttive nove e de 'nu mode nuève de congepì 'u spazie javetative. Le case de stu periode sò fatte da cchiù stanze e presendane comblesse sisteme de coperture ca ausane le tegole.
'U 29 luglie [[2009]], durande 'a ''Sciurnate d'u Paesagge'', ha state inaugurate jndr'à zone 'u ''Musée diffuse Castelle d'Alceste''. 'U Musée diffuse, seconde ecomusée d'u territorie pugghiese, aprrisse a quidde de Cavalline ha state fatte pure grazie a 'u supporte d'a Fondazione Cariplo-Acri Sviluppo Sud.
=== Media ===
* [[Radio]]: l'uneche emittende storeche a San Vito de le Normanne ere Teleradio Sanvito, achiuse jndr'à 'u 2017, ma jndr'à 'u 2018 addevende 'na web radio cangianne 'u nome jndr'à Teleradio Classics, proponenne pe totte 'a sciurante, museche da le anne '70 a le anne 2000. Jndr'à 'u stesse anne ave achiuse, pe turnà a 'u vecchie nome, 'u 21 settemmre 2018, Teleradio Sanvito;
* [[Stambe]]
** Il Punto (mensile),
** L'arcobaleno (bimestrale).
* [[Cinematografe]]: 'u ''Cinetiatre Melacca'' ave nate cumme cinematografe, in congorrenze a 'u storeche Cinamatrografe Pignatelli (scettate 'nderre jndr'à le [[Anni 1990|anne novande]]), ha state adattate a le inizie d'u [[Anne 2000|2000]] pure a tiatre.
Certe film onne pe sfunne e ambiendazione San Vito de le Normanne<ref>Pe approfondimende, 'ndruche 'u site {{Cita web|http://www.apuliafilmcommission.it/|apuliafilmcommission.it}}</ref>:
* ''[[L'uomo nero (film 2009)|L'uomo nero]]'' de [[Serge Rubini]], [[2009]]. Bona parte d'u film jè ambiendate a San Vito;
* ''[[La terra (film 2006)|La terra]]'' de Serge Rubini, [[2006]]. 'U film jè ambiendate a [[Mesagne]], ma de le scene onne state fatte a San Vito, cumme l'arrive a' [[Stazione de San Vito de le Normanne|stazione]];
* Jndr'à 'u [[2001]], apprime ca arrevave 'a [[Euro|monete uneche]], avenèrene reggistrate de le spot televisive pe stu fatte, pe rappresendà tutte le pajesere europèe. A San Vito se gerò 'u spot pa [[Spagne]];
* ''[[Il grande botto (film 2000)|Il grande botto]]'' de [[Leone Pompucci]], [[2000]]. 'U film jè ambiendate a [[Ostune]], ma 'a chiazze d'u paese e 'u bar addò se spostane le protagoniste stonne a 'u cendre de San Vito;
* ''[[Latin Lover (film)]]'' de [[Cristina Comencini]], [[2014]]. 'U film conde, jndr'à 'nu mode traggicomeche, de le rapporte comblicatisseme 'mbrà le diverse figghie (une frangese, une tagliàne, une spagnole, une svedese e une americane) ca 'nu granne attore tagliàne ('a star d'u cinematografe mundiale Saverie Crispo, de San Vito) ave avute da diverse mugghiere e amande. 'A storie, se svolge a San Vito addò a parte a le figghie, onne 'ndervenute pe le celebbrazziune d'u decennale d'a morte de l'attore famose pure doje de le ex mugghiere.
=== Museche ===
==== 'U tarandisme a San Vito ====
{{'Ndruche pure|Tarandisme}}
[[File:Mandolin1.jpg|miniatura|Mandulline]]
'U culte d'u [[tarandisme]] mescke tradiziune [[Paganesime|pagane]] e [[Cristianesime|cristiane]], jndr'à 'u passate se credeve, 'nfatte, ca le femmene ca avèrene forme de [[isterie]], avèrene state condaminate da le pundure de [[Lycosa tarantula|tarandole]]. L'uneche rimedie canusciute ere quidde de ballà pe sciurne, accussì 'u velène non ge faceve effette.
Cu 'a museche e 'a danze se puteve dà 'a guariggione a le tarandate, realizzanne 'nu vere e probbie [[esorcisme]] a carattere musecale. Ogne vote ca 'nu tarandate tenève le sindome associate a 'u tarandisme, le sonature de [[Tamburrelle tabbasche|tamburrelle]], [[violine]], [[mandulline]], [[chitarre]] e [[Fesarmoneche diatoneche|organette]] scevene jndr'à case d'u tarandate e accumenzavene a sunà 'a pizzeche, museche da 'u ritme sfrenate. A stu punde 'u tarandate accumenzave a ballà e candà pe longhe ore 'nzgine a 'u sfinimende. 'A credenze vole, ca mendre se cunzumavane le energie ballanne, pure 'a tarande se cunzumave e suffrive 'nzigne ca mureve. 'A particolaritate sanvitese jè ca se credeve ca 'u tarandate o 'a tarandate riuscive a guarì da 'a crise ce 'u balle se puteve fà jndr'à l'acque (''tarande d'acque'')<ref>Pe approfonnemiende se pò 'ndrucà "Tre Violini" de Fernande Giannini ('ndrucabbele jndr'à bibbilioteche comunale) addò, jndr'à 'u CD ca ste cu 'u libbre, stonne repurtate le pizzeche terapeuteche sunate da le urteme musece-guariture sanvitese.</ref>.
A' leggende popolare pò essere legate pure 'na spiegazione strattemende sciendifeche: 'u balle convulse, accelleranne 'u [[Frequenze cardiache|battite cardiache]], aijute l'eliminazione d'u velene e condrebbuisce a fa diminuì 'u dulore d'u muèzzeche d'u [[Araneae|regne]] e de 'nzette simile. Non ge se pò escludere ca 'u balle avenesse ausate origgenariamende cumme vere e probbie rimedie medeche, e sulamede apprisse onne state aggiunde le connotate releggiose e esoterece.
San Vito stipe 'na certa tradizione de pizzeche ca, a differenze de quedda leccese, se presenta senze referemiende cristiane<ref>Fernande Giannini jndr'à "''Tre Violini''"</ref> e cu 'nu repertorie terapeuteche-musecale ca se iacchie sulamende jndr'à stu comune. Se pienze ca jndr'à le [[Anne 1950|anne cinguande]] se putevene cundà niende niende 'na trendine de sunature ca curavane, e 'na decine de chiste sembre coinvolte jndr'à 'u periode "endemeche", mendre l'otre se aggiungevane jndr'à case particolare, ce 'u numere de tarandate addevendave ierte.
=== Cucine ===
{{'Ndruche pure|Cucine pugghiese|Cucine salendine|Vine d'a Pugghie}}
{{Approfondimento
|titolo= Recette tipeche: Li maranciani chini (Le marangiane chiene)
|contenuto=
'Ngrediende: 4 [[Solanum melongena|marangiane]], 2 [[Ueve (alimende)|ove]], 2 cucchiare de [[furmagge pecorine]] grattuggiate, {{M|20|ul=g}} de [[Capparis spinosa|chiapparine]], [[alìe]] snocciolate, [[pane]] grattuggiate, [[uegghie extravergine de alìe]], [[Salse (gastronomije)|suge de pummedore]].
Dividere le marangiane a doje in sienze longitudinale, luà 'a polpe e ffà friscere le ''coppe''. Preparazione d'u ripiene: tagghià a dadine 'a polpe, aunirle 'a [[Allium cepa|cepodde]] e friscerle jndr'à l'uegghie extravergine d'alìe. A metà cotture, aggiungere le alìe tagghiate e le chiapparine, e farle 'nzaporì. Aggiungere 'u sughe de pummedore, uegghie e fà cocere bbuène. Quanne spicce 'a cotture mettere 'u furmagge, 'u pane grattate, le ove e fatià 'u 'mbaste. Anghiè le coppe, cu 'u comboste, cuprirle cu sughe e mettere jndr'à 'u furne ggià cavede 'nzigne a quanne sus a le marangiane non ge se face 'na leggere croste dorate.
}}
[[File:Mustazzueli.jpg|miniatura|Le dolcette tipece sanvitese: ''li mustazzueli'']]
[[File:Casu recotta.JPG|miniatura|Forme de caserecotte]]
[[File:Appia dei vini.jpg|miniatura|Le comune membre de l'Appie de le vine]]
'A [[Cucine salendine|cucine sanvitese]]<ref>{{Cita web |1=http://www.tipicipuglia.it |2=Il sito che elenca i prodotti tipici della Puglia, comune per comune |accesso=8 novemmre 2018 |urlarchivio=https://web.archive.org/web/20090224171147/http://www.tipicipuglia.it/# |dataarchivio=24 febbrare 2009 |urlmorto=sì }}</ref> tène le [[Solanum melongena|marangiane]] anghiute (ditte ''maranciani chini'') e [[Vicia faba|fave]] cu le verdure (ditte pure fave e fogghie - ''favi e fogghi'').
Stonne pure le [[Frise|frisedde]] cu le [[Solanum lycopersicum|pummedore piccele]] locale, [[Uegghie de alìe|uegghie]] e [[Origanum|origane]], tipeche piatte d'a staggione. Da no scurdà pure "''li gnummarieddi''" o "''[[Gnummariedde|turcinieddi]]''", spiedine de carne.
'Mbrà le doce se ponne arrecurdà le ''[[Mustazzole|mustazzueli]]'', dolcette cu 'a ciucculate, le ''[[Carteddàte]]'' dolce natalizie a forme de roselline de [[pasta sfogghie]] sottile frisciute jndr'à l'uegghie bollende, 'a ''[[cupete]]'' doce cu le amennele, le ''[[pettole]]'' pallottole de paste lievitate morbide assaije e pò frisciute jndr'à l'uegghie bollende.
'U [[vine]] e l'uegghie: 'u comune jè membre d'a [[Strade de l'uegghie]] ''[[Uegghie Colline de Brinnese|Colline de Brinnese]]'' e d'a [[Strade d'u vine]] nnomenate ''[[Appie de le vine]]'', ca fanne parte pure [[Brinnese]], [[Ostune]], [[Latiane]] e [[Mesagne]].
==== Alcol, distillate, liquore ====
;[[Latte de amennele]]: fatte mettenne in infusione jndr'à l'acque le amennele sprechelate fine fine e spremennele pò pe fà assè tutte 'u sucche. 'A Reggione [[Pugghie]] ave mise 'u latte de amennele jndr'à l'elenghe de le [[prodotte agroalimendare tradiziunale tagliàne]];
;[[Limongelle]]: jè 'nu [[liquore]] doce fatte da 'a bucce d'u [[Citrus × limon|limone]] e arricchite da [[acque]], [[Saccarosio|zucchere]] e [[Etanolo|alcol]].
==== Furmagge ====
[[Burrate]], [[Caserecotte ougghiese|caserecotte salendine]], [[caciocavalle]], [[giungate]], [[mandeche]], [[muzzarelle]] o [[Fior de latte|fiordelatte]], [[pecorine]], [[recotte]], [[recotta asckuande]], [[scamorze]], [[Furmagge|vaccine]], recotte salate o [[recotte marzoteche]].
==== Prodotte veggetale a 'u state naturale o trasformate ====
Le deverse tipe de verdure e ortagge se ponne fa sicche a 'u sole, cumme, le funge spondanèe, le [[Solanum melongena|marangiane]], le [[peperusse]], le [[Solanum lycopersicum|pummedore]], pummedore virde e mature, [[Cucurbita pepo|cucuzze]] o sotte uegghie, cumme le [[Asparagus officinalis|asparage]], le [[Cynara scolymus|scarcioppole]], le funge spondanèe, le [[Leopoldia comosa|lambasciune]], le marangiane, le peperusse, le cucuzze
eppure sotte acete, cumme, [[Capparis spinosa|chiapparine]].
E pa frutte se fanne le [[Cydonia oblonga|cutugnate]], 'u cotte de [[Ficus carica|fiche]], le [[Ficus carica#Fiche secche|fiche sicche]], le [[marmellate]] de [[Citrus × sinensis|marange]], de [[Citrus × limon|limone]], de fiche
Pe ffà le [[alìe]] stonne diverse recette cumme chidde cazzate, jndr'à salamoie, virde.
Se face pure 'u [[vincotte]].
==== Paste fresche e prodotte d'a panetterie, pasticcerie, confetterie ====
[[Carteddate]], [[Cavatelle]], Doce de [[paste de amennele]] (pasta reale), [[Lasagne (gastronomije)|lagane]], [[chianghiaredde]], pane de [[Triticum durum|grane dure]], [[raviole]] cu 'a recotte, [[Taralle|taradde]], [[pucce]], [[uliate]], pane de [[Farine|semole]], pane de [[Hordeum vulgare|orze]].
==== Vine ====
Jndr'à 'u territorie de San Vito jè possibbele producere [[Aleatico di Puglia riserva|Aleatico di Puglia Doc]], [[Ostuni Ottavianello|Ostuni Doc]], [[Puglia Igt]].
Lunghe 'a Strade [[Appia de le vine]], addò San Vito face parte, esistone varietà indiggene de vitigne: le coltivaziune robbuste a frutte gnure ca fanne preparà 'u [[Negramare]], [[Primitive]] e [[Malvasie]], a le quale se onne affiangate, durande le anne, le coltivaziune de le vitigne a uve vianghe.
;[[Malvasie gnore de Brinnese]]: jè 'nu vitigne d'origgene greche e de le isole egèe, presende, osce a die, jndr'à maggiore parte de le pajesere mediterranée. 'U vine sue, nnomenate, jndr'à 'u 'nglese, Malmsey, jè doce. Jndr'à l'Itaglie 'a coltivaziona soje jè diffuse da 'u Piemonde 'a Pugghie. Vinificate opportunamende, pò pure dà 'nu vine vianghe secce e, affiangate cu l'uvagge a otre vitigne, condrebbuisce a arrotondà le caretteristeche d'u vine aggiunstanne 'a spigolosità.
;[[Sangiovese]]: vitigne a frutte russe, 'mbrà le cchiù diffuse jndr'à l'Itaglie, addò avène ausate, da sule o cu l'uvagge, a determinà qualitate e caratteristeche de decine de vine DOC.
;[[Negramare]]: vitigne ca a [[Novoli]] avenève chiamate pure ''lacrime'', ave 'n'attitudine particolare a producere rosate pe le caratteristeche chimeche sue oltre ca pa bucce fragile e pa polpe succose ca facilmende lasse gemere 'u moste fiore.
;[[Ottavianelle]]: vitigne cu 'na vigorìe vegetative discrete e 'na produttività bbone. 'A fogghie jè 'a forme de pentagone, quienquielobate, cu 'a pàgene superiore verde buttigghie, senza pile, opache e 'a pàgene 'nferiore verde chiare.
== Sciugrafije andropeche ==
=== Urbanisteche ===
'U comune se sveluppe origgenariamende atturne a 'u [[Castelle Dentice de Frasso de San Vito de le Normanne|Castelle Dentice de Frasso]], 'u [[cendre storeche]] ca angore osce a die mandène 'a strutture urbanisteche andiche: case vasce assaije e vie assaije piccele.
Durande le [[Anne 1970|anne settande]], 'u paese ave canusciute 'nu seconde 'mbortande [[Urbanizzazzione|sveluppe urbanisteche]] cu 'a ccrejazione d'a [[Zone 167]] jndr'à vanna nord d'a cetate. Stu [[quartiere]] ospite 'nu sbuènne de condominie popolare, ma pure residence e villette.
=== Quartiere ===
* Cendre/Li stratoddi
* Chiandate/Chiantata
* Jadde/Iaddu
* San Frangische/San Franciscu
* Palombare/Palummaru
* Giardine/Sciardinu
* Casolare/Casieri
* Furchi
* 'A Bella Napule
* Sanda Rite
* Zone San Vecinze Ferreri (ggià 167)
* Zone P.I.P.
* Zone Castelle
== Economije ==
{{'Ndruche pure|Economije d'a Pugghie}}
San Vito jè prengepàlmende 'nu cendre [[Agricolture|agricole]] e [[Commerce|commerciale]]. 'U levèlle de l'[[occupazione]] jè sus a quidde d'a medie provingiale<ref>{{Cita web | 1 = http://www.lagazzettadelmezzogiorno.it/comuni_oggi/categorie/BR/economia_san%20vito%20dei%20normanni.htm | 2 = Economia – Città e Paesi – Gazzetta del Mezzogiorno | urlmorto = sì }}</ref>.
'U valore aggiunde d'u comune avène pu 4,56% da l'agricolture, 'u 9,36% da l'industrie in sienze stritte, 'u 12,29% da le costruziune e 'u 73,76 da le servizie<ref>{{cita web | url=http://www.ipres.it/index.php?option=com_content&task=view&id=184&Itemid=177 | titolo=Puglia in cifre 2009 | editore=IPRES – Istituto Pugliese di Ricerche Economiche e Sociali | p=183 | data=11 scennare 2010 | urlmorto=sì | urlarchivio=https://web.archive.org/web/20120402095037/http://www.ipres.it/index.php?option=com_content&task=view&id=184&Itemid=177 | dataarchivio=2 abbrile 2012 }}</ref>.
=== Agricolture ===
[[File:Almond 2.JPG|miniatura|Amennele]]
Pe quanne arreguarde 'u [[settore primarie]], 'a [[zootecniche]] non g'è assaije sveluppate e opere cu allevamiende de [[Bovinae|bovine]] e [[Ovis|ovine]], l'agricolture 'nvece conde sus a 'nu migliaie de piccele e medie 'mbrenditure ca fanne [[Colture 'ndenzive|coltivaziune 'ndenzive]] de frutte, verdure, amennele e soprattutte de [[Olea europaea|ulive]] ca ste sus a 'u territorie cu diverse coltivaziune da uegghie.
=== Artiggianate e 'ndustrie ===
Pure 'u [[settore secondarie]] jè 'mbortande assaije: 'a 'ndustrie jndr'à 'u territorie stè cu 250 attivitate 'ndustriale 2 725 crestiàne ca fatiane pare a 'u 17,96% d'a forze de fatìe occuptae. Le [[Attivitate manifatturiere|setture manifatturiere]] cchiù 'mbortande sò 'a trasformazione de le prodotte agricole (cumme le [[Cynara scolymus|scarcioppole]]), ma pure 'a [['Ndrustrie metalmeccaneche|meccaneche]], 'u [['Ndustrie tessile|tessile]] (lavanderije 'ndustriale), confezionamende e lavorazione d'u legne, eppò stonne le [[Edilizie|costruziune]] ca condane 50 'mbrese.
L'artiggianate conde 300 labboratorie e puteje addò fatiane quase 700 crestiàne.
=== Servizie e turisme ===
[[File:Castello.sanvito.jpg|miniatura|Scorce d'u Castelle Dentice de Frasso de notte]]
[[File:San Vito dei Normanni - Le vie del centro.JPG|miniatura|'U corse Leonarde Leo durande 'a staggione]]
'Nderessande, jndr'à l'urteme anne, l'aumende d'u [[settoe terziarie]]: 'u commerce jè presende cu 'nu sbuènne de aziende, cchiù o mene 550, e condane quase 1 000 fatiature.
L'attivitate de le servizie, quedde ca cresce cchiù veloce, cu 'na forze lavore destrebbuite sus a ste attivitate: 419 attivitate e 695 crestiàne (17,22%), otre 350 attivitate de servizie cu 965 crestiàne (23,91%) e 61 attivitate amministrative cu 1 651 crestiàne (40,91%). Jndr'à 'u terziarie acchiame soprattutte aziende de carresciamiende e stipamiende, eppure aggenzie 'mmobbiliare.
L'occupazione jndr'à [[pubbleche amministrazione]], forte jndr'à 'u passate pa base militare americane, ave diminuite osce a die a quacche cendinaie de aunità.
== 'Nfrastrutture e carresciamiende ==
=== Strade ===
'U cendre d'a cetate jè attraversate da 'a [[strade statale 16 Adriateche]], ca soddisfe pure 'u traffeche locale, siccome ha state soppiandate, pe totte 'a tratte a nord de Brinnese, da 'a cchiù moderne [[strada statale 379 Egnazia e de le Terme de Torre Canne|strada statale 379]]. 'A SS 16, in particolare, colleghe San Vito cu Carovigne, a nord-ovest, e 'u capeluèche provngiale, a sud-est. Da 'u comune se devide pure l'[[Strade statale 605 de Mesagne|ex strade statale 605 de Mesagne]], osce a die classifecate cumme SP 98 jndr'à 'u tratte ca 'nderesse 'u comune.
'A cetate jè servite pure da le strade provingiale SP 30 pe [[San Mechele Salendine]], SP 46 pe [[Latiane]], SP 48 pe [[Frangaville Fundane]], SP 35 e 35 pe le località de mare de [[Specchiolle]] e [[Reserve naturale statale Torre Guaceto|Torre Guaceto]]. 'A SP 31 colleghe 'u cendre cetadine 'a SP 29 [[Ostune]] - San Mechele Salendine.
=== Ferrovie ===
'A [[stazione de San Vito de le Normanne]], lunghe 'u tratte Bare-Brinnese-Lecce d'a [[Ferrovie Adriateche|linèe adriateche]], nasce a 10 km da 'u cendre javetate, in direzione sud-est, e osce a die non g'è attive.
== Amministrazione ==
Aqquà sotte ste 'na tabbelle de le amministraziune ca onne state jndr'à stu comune:
{{ComuniAmminPrecTitolo}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Vecinze Trizza |Inizio = 14 abbrile 1946 |Fine = 23 settemmre 1949 |Partito = |Note = }}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Gesèppe Labbruzzo |Inizio = 24 settemmre 1949 |Fine = 21 novemmre 1950 |Partito = |Note = }}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Vecinze Refolo |Inizio = 22 novemmre 1950 |Fine = 27 sciugne 1951 |Carica = [[Commissarie prefettizie|Comm. pref.]] |Partito = |Note = }}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Vecinze Trizza |Inizio = 27 sciugne 1951 |Fine = 12 sciugne 1956 |Partito = |Note = }}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Vito Leo |Inizio = 13 sciugne 1956 |Fine = 27 decemmre 1957 |Partito = |Note = }}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Necole Di Gregorio |Inizio = 1º marze 1958 |Fine = 2 settemmre 1968 |Partito = |Note = }}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Jangele Cavaliere |Inizio = 3 settemmre 1968 |Fine = 25 luglie 1970 |Partito = |Note = }}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Andonije Leo |Inizio = 26 luglie 1970 |Fine = 30 ottommre 1974 |Partito = |Note = }}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Dante Paladino |Inizio = 3 novemmre 1974 |Fine = 3 settemmre 1975 |Carica = [[Commissarie prefettizie|Comm. pref.]] |Partito = |Note = }}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Vecinze Carella |Inizio = 4 settemmre 1975 |Fine = 21 settemmre 1984 |Partito = |Note = }}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Gesèppe Cisternino |Inizio = 26 scennare 1984 |Fine = 17 settemmre 1984 |Carica = [[Commissarie prefettizie|Comm. pref.]] |Partito = |Note = }}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Lorenze Caiolo |Inizio = 18 settemmre 1984 |Fine = 24 marze 1986 |Partito = |Note = }}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Vecinze Carella |Inizio = 25 marze 1986 |Fine = 22 ottommre 1987 |Partito = |Note = }}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Archimede De Bonis |Inizio = 6 novemmre 1987 |Fine = 24 luglie 1988 |Carica = [[Commissarie prefettizie|Comm. pref.]] |Partito = |Note = }}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Lorenze Caiolo |Inizio = 28 luglie 1988 |Fine = 12 abbrile 1991 |Partito = [[Partito Comunista Italiano]] |Note = <ref name=interno>http://amministratori.interno.it/</ref>}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Vecinze Iaia |Inizio = 12 abbrile 1991 |Fine = 5 decemmre 1991 |Partito = [[Democrazia Cristiana]] |Note = <ref name=interno />}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = [[Rose Stanisci]] |Inizio = 5 decemmre 1991 |Fine = 26 sciugne 1993 |Partito = [[Partito Democratico della Sinistra]] |Note = <ref name=interno />}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Andonije Mechele Trizza |Inizio = 26 sciugne 1993 |Fine = 28 abbrile 1997 |Partito = - |Note = <ref name=interno />}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Andonije Mechele Trizza |Inizio = 28 abbrile 1997 |Fine = 28 masce 2001 |Partito = [[Alleanza Nazionale]] |Note = <ref name=interno />}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Vito Masiello |Inizio = 28 masce 2001 |Fine = 14 scennare 2005 |Partito = [[Democratici di Sinistra]], [[Partito Popolare Italiano (1994)|Partito Popolare Italiano]], lista civica di centrosinistra |Note = <ref name=interno />}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Mechele Lastella |Inizio = 14 scennare 2005 |Fine = 5 abbrile 2005 |Carica = [[Commissarie prefettizie|Comm. pref.]] |Partito = |Note = <ref name=interno />}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Andonije Michele Trizza |Inizio = 5 abbrile 2005 |Fine = 30 marze 2010 |Partito = [[Forza Italia (1994)|Forza Italia]], [[Alleanza Nazionale]], [[Unione di Centro (2002)|Unione di Centro]], Nuova Democrazia, Liste Civiche di centrodestra |Note = }}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Alberte Magli |Inizio = 13 abbrile 2010 |Fine = 17 sciugne 2015 |Partito = [[Il Popolo della Libertà|Il Popolo delle Libertà]], [[La Puglia Prima di Tutto]], Libertas Democrazia Cristiana, Alleanza per Magli, [[Alleanza di Centro]] |Note = }}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Dumineche Conte |Inizio = 17 sciugne 2015 |Fine = settemmre 2020 |Partito = [[Partito Democratico (Italia)|Partito Democratico]], Lista Civica - CON TE, Sinistra - NOI a sinistra per la puglia, Lista Civica - San Vito cambia verso |Note = }}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Silvane Errico |Inizio = 22 settemmre 2020 |Fine = ''in cariche'' |Partito = [[centro-destra]] |Note = Prima femmene d'a storie d'a cetate a essere elette sinnache.}}
{{ComuniAmminPrecFine}}
=== Gemellagge ===
* {{Gemellaggio|Germanie|Salzwedel|1992}}{{citazione necessaria}}
* {{Gemellaggio|Frange|Louviers|2006}}{{citazione necessaria}}
== Sport ==
* 'A [[pallavvole]] jè 'u sport cetadine cchiù pratecate. 'a ''[[San Vito Volley|Volley San Vito]]'', funnate jndr'à 'u 1989 da quidde ca osce a die jè 'u Presidende d'a squadre, Luigge Sabatelli, ave sciucate jndr'à [[Serie A2 (pallavvole femminile)|serie A2]] d'u [[Cambionate tagliàne de pallavvole femminile]]. 'A ''Cogeir'' scioche invece jndr'à [[Serie C (pallavvole maschile)|serie C]] d'u Cambionate Reggionale de pallavvole maschile. L'Idea Sposa scioche invece jndr'à 'u cambionate Reggionale de Serie D femminile;
* 'A squadre de [[Pallacanestre|basket]] ave sciucate jndr'à [[Serie C reggionale]] è jè 'a Polisportiva San Vito. A levèlle reggionale sciuvanile ste pure 'a suggettate "''Pallacanestro San Vito''";
* Pu [[Ballone (sport)|ballone]] 'a squadre prengepàle ha state funnate jndr'à 'u [[1923]], [[Unione Sportiva San Vito]] e scioche jndr'à 'u cambionate reggionale de Prime Categorije;
* L'[[atletiche leggere]] jè rappresendate da l'associazione dilettandisteche ''Atalas'' ca ave avute resultate bbuène jndr'à le gare reggionale e nazionale;
* 'U [[nuote]] avène rappresendate da 'a suggettate ''Polisportiva Delfinia'' ca, cu le atlete sue, ave avute belle resultate a levèlle nazionale;<ref>{{Cita web|url=http://www.brindisiin.it/ottimo-inizio-di-stagione-per-la-polisportiva-delfinia-di-san-vito-dei-normanni_content_1837_1.htm|titolo=Ottimo inizio di stagione per la Polisportiva Delfinia di San Vito Dei Normanni|sito=www.brindisiin.it|accesso=8 sciugne 2016}}</ref>
* A levèlle de [[jūdō]] sò bene sveluppate a levèlle sciuvanile 'a suggettate A.S.Judo San Vito;
* A levèlle de gennasteche l'ASD Maran Sport de ginnasteche ste da cchiù de 25 anne sus a 'u territorie cu attivitate de base e agonisteche,<ref>{{Cita web | 1 = http://www.asdmaransport.it | 2 = Maran Sport | accesso = 20 giugno 2019 | urlarchivio = https://web.archive.org/web/20141218220822/http://www.asdmaransport.it/ | dataarchivio = 18 dicembre 2014 | urlmorto = sì }}</ref> 'a suggettate A.S.D. Ginnastica Normanna<ref>{{Cita web | 1 = http://www.ginnasticanormanna.it/ | 2 = Gınnastıca Normanna | urlmorto = sì }}</ref>;
* Jndr'à 'u 2006 ave avute sede jndr'à cetate 'a squadre de [[futboll americane]] de le [[Dragons Salento|Dragons San Vito]], ca apprime stave a Brinnese e pò spustate l'anne apprisse a [[Lecce]] pa fusione cu le Spiders Salento.
=== 'Mbiande sportive ===
* Palazzette d'u Sport "F. Macchitella" tène a l'esterne 'nu cambe de [[Ballone a 5|calcette]], 'nu cambe de pallacanestre e doje cambe da tennis apirte a 'u pubbleche; 'nvece a 'u 'nderne tène 'nu cambe da basket e de pallavvole. Fatte jndr'à le [[Anne 1970|anne settande]], ha state oggett de 'nu allariamende duvute 'a crescite de le realtà sportive, soprattutte jndr'à 'u case d'a pallavvole;
* Cambe sportive "E.M. Citiolo", presende doje tribbune, une de quale cuperte;
* Cambe sportive "A. Vasta". Fatte jndr'à le [[Anne 1990|anne novande]] jndr'à 'u quartiere 167;
* Circole Tennis ca ste fore 'a cetate, tène doje cambe da tennis;
* Karting club de le Saracine [[Strade statale 605 de Mesagne|SS 605 San Vito-Mesagne]].
== Gallerie de l'immaggine ==
<gallery>
File:Campagna.sanvito.JPG|Scorce d'a cambagne sanvitese
File:Piazza municipio.jpg|Chiazze Leonarde Leo de sere
File:Corsosanvito.jpg|Parte iniziale de Corse Leonarde Leo
File:Grotte S.Biagio.jpg|Cambagne jndr'à le presse de le grotte de San Biagge
File:Santu Vitu.jpg|'Na vie residenziale de San Vito, cu le tipeche ''rezze'' sus a l'usce
File:Chiesa madre (San Vito dei Normanni).JPG|'A Basiliche Sanda Marije d'a Vittorie (Chiesere madre)
File:Viamaresanvito.jpg|'A strade ca colleghe San Vito 'a Torre Guaceto
File:Ulivo secolare2.jpg|Tipeche ulive secolare
</gallery>
== Note ==
<references/>
== Bibliografije ==
* {{Cita libro|G.|Arditi|Corografia fisica e storica della Provincia di terra d'Otranto|1979|Arnalde Forni|Bologne}}
* {{Cita libro|V.|Cazzato|Topografia di Puglia: Atlante dei “monumenti“ trigonometrici; chiese, castelli, torri, fari, architetture rurali|2001|Congedo editore|Galatine|nome2=S.|cognome2=Politano}}
* {{Cita libro|AA.|VV.|Città e Paesi di Puglia e Basilicata||Gazzetta Del Mezzogiorno}}
* {{Cita libro|A.|Chionna|Beni Culturali di San Vito dei Normanni|1988|Fasane}}
* {{Cita libro|F.|Dell'Aquila|Le chiese rupestri di Puglia e Basilicata|1998||Bare|nome2=A.|cognome2=Messine}}
* {{cita libro|||Castelli, torri ed opere fortificate di Puglia|1974|Editoriale Adda|Bari|curatore=R. De Vita}}
* {{Cita libro|A.|Marinazzo|Viaggio in Terra di Brindisi}}
* {{Cita libro|L.A.|Montefusco|Le successioni feudali in Terra d'Otranto|1994|Istituto Araldico salentino|Lecce}}
* {{Cita libro|M.R.|Muratore|Guida del Salento 2|1997|Congedo Editore|Galatine}}
* {{Cita libro|C.D.|Poso|Il Salento normanno. Territorio, istituzioni, società|1988|Itinerari di ricerca storica|Galatine}}
* {{Cita libro|A.|Sanasi|Antiche vie del Salento|1971|Congedo editore|Galatine}}
* {{Cita libro|A.|Spagnolo|Nuovo annuario di terra d'Otranto|1957|Congedo editore|Galatine}}
== Otre pruggette ==
{{interprogetto|wikisource=Pizzica ti Santu Vitu|n=Categoria:San Vito de le Normanne}}
== Collegaminde fore a Uicchipèdie ==
* {{Cita web|http://www.comune.sanvitodeinormanni.br.it|Site d'u Comune de San Vito de le Normanne}}
* {{Cita web | 1 = https://web.archive.org/web/20210928132106/https://digilander.libero.it/TommasoCalvelli/San%20Vito/dialetto/dizionario.htm | 2 = 'U dizionarie d'u dialette sanvitese, a cure de Tummase Calvelli}}
{{Provinge de Brinnese}}
{{Salento}}
{{Controllo di autorità}}
{{Portale|Pugghie}}
[[Category:Comune d'a provinge de Brinnese]]
[[Category:Comune d'a Pugghie]]
[[Categoria:San Vito dei Normanni| ]]
e836odo8vhzzzop7c4js2w5ggblwecg
Liste de le codece naziunele d'a FIFA
0
11537
152111
151213
2026-09-25T00:43:37Z
InternetArchiveBot
10009
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
152111
wikitext
text/x-wiki
'A [[FIFA]] deje 'nu codece de tre lettere (nnomenate '''Trigrammi FIFA''') pe ogne paise ca jè membre e pure a chìdde ca non ge sonde membre. Chìste sonde le codece ufficiali ausate da 'a FIFA e da le sue confederazione continendele ([[Asian Football Confederation|AFC]], [[Confederation of African Football|CAF]], [[CONCACAF]], [[CONMEBOL]], [[Oceania Football Confederation|OFC]] e [[UEFA]]) cumme nome accurciete de le paise e dipendenze jndr'à le compbetizione ufficiali.
== Codece de le Membre FIFA ==
Osce a die stonne 208 membre FIFA, ogne une cu 'u codece univoche.
{|
|valign=top|
{| class="wikitable" style="font-size:90%;"
!Paise
!Codece
!Ballone
|-
|[[Afghanistan]]
|AFG
|{{Naz|CA|AFG}}
|-
|[[Albania]]
|ALB
|{{Naz|CA|ALB}}
|-
|[[Algeria]]
|ALG
|{{Naz|CA|ALG}}
|-
|[[Andorra]]
|AND
|{{Naz|CA|AND}}
|-
|[[Angola]]
|ANG
|{{Naz|CA|ANG}}
|-
|[[Anguilla (isola)|Anguilla]]
|AIA
|{{Naz|CA|AIA}}
|-
|[[Antigua e Barbuda]]
|ATG
|{{Naz|CA|ATG}}
|-
|[[Antille Olandesi]]
|ANT
|{{Naz|CA|ANT}}
|-
|[[Arabia Saudita]]
|KSA
|{{Naz|CA|KSA}}
|-
|[[Argentina]]
|ARG
|{{Naz|CA|ARG}}
|-
|[[Armenia]]
|ARM
|{{Naz|CA|ARM}}
|-
|[[Aruba]]
|ARU
|{{Naz|CA|ARU}}
|-
|[[Australia]]
|AUS
|{{Naz|CA|AUS}}
|-
|[[Austria]]
|AUT
|{{Naz|CA|AUT}}
|-
|[[Azerbaijan]]
|AZE
|{{Naz|CA|AZE}}
|-
|[[Bahamas]]
|BAH
|{{Naz|CA|BAH}}
|-
|[[Bahrain]]
|BHR
|{{Naz|CA|BHR}}
|-
|[[Bangladesh]]
|BAN
|{{Naz|CA|BAN}}
|-
|[[Barbados]]
|BRB
|{{Naz|CA|BRB}}
|-
|[[Belgio]]
|BEL
|{{Naz|CA|BEL}}
|-
|[[Belize]]
|BLZ
|{{Naz|CA|BLZ}}
|-
|[[Benin]]
|BEN
|{{Naz|CA|BEN}}
|-
|[[Bermuda]]
|BER
|{{Naz|CA|BER}}
|-
|[[Bhutan]]
|BHU
|{{Naz|CA|BHU}}
|-
|[[Bielorussia]]
|BLR
|{{Naz|CA|BLR}}
|-
|[[Bolivia]]
|BOL
|{{Naz|CA|BOL}}
|-
|[[Bosnia-Erzegovina]]
|BIH
|{{Naz|CA|BIH}}
|-
|[[Botswana]]
|BOT
|{{Naz|CA|BOT}}
|-
|[[Brasile]]
|BRA
|{{Naz|CA|BRA}}
|-
|[[Brunei]]
|BRU
|{{Naz|CA|BRU}}
|-
|[[Bulgaria]]
|BUL
|{{Naz|CA|BUL}}
|-
|[[Burkina Faso]]
|BFA
|{{Naz|CA|BFA}}
|-
|[[Burundi]]
|BDI
|{{Naz|CA|BDI}}
|-
|[[Cambogia]]
|CAM
|{{Naz|CA|CAM}}
|-
|[[Camerun]]
|CMR
|{{Naz|CA|CMR}}
|-
|[[Canada]]
|CAN
|{{Naz|CA|CAN}}
|-
|[[Cape Vèrde]]
|CPV
|{{Naz|CA|CPV}}
|-
|[[Ciad]]
|CHA
|{{Naz|CA|CHA}}
|-
|[[Cile]]
|CHI
|{{Naz|CA|CHI}}
|-
|[[Cina]]
|CHN
|{{Naz|CA|CHN}}
|-
|[[Cipro]]
|CYP
|{{Naz|CA|CYP}}
|-
|[[Colombia]]
|COL
|{{Naz|CA|COL}}
|-
|[[Comore]]
|COM
|{{Naz|CA|COM}}
|-
|[[Corea d'u Nord]]
|PRK
|{{Naz|CA|PRK}}
|-
|[[Corea d'u Sud]]
|KOR
|{{Naz|CA|KOR}}
|-
|[[Costa d'Avorio]]
|CIV
|{{Naz|CA|CIV}}
|-
|[[Costa Rica]]
|CRC
|{{Naz|CA|CRC}}
|-
|[[Croazia]]
|CRO
|{{Naz|CA|CRO}}
|-
|[[Cuba]]
|CUB
|{{Naz|CA|CUB}}
|-
|[[Danimarca]]
|DEN
|{{Naz|CA|DEN}}
|-
|[[Dominica]]
|DMA
|{{Naz|CA|DMA}}
|-
|[[Ecuador]]
|ECU
|{{Naz|CA|ECU}}
|-
|[[Egitto]]
|EGY
|{{Naz|CA|EGY}}
|-
|[[El Salvador]]
|SLV
|{{Naz|CA|SLV}}
|-
|[[Emirati Arabi Aunìte]]
|UAE
|{{Naz|CA|UAE}}
|-
|[[Eritrea]]
|ERI
|{{Naz|CA|ERI}}
|-
|[[Estonia]]
|EST
|{{Naz|CA|EST}}
|-
|[[Etiopia]]
|ETH
|{{Naz|CA|ETH}}
|-
|[[Figi]]
|FIJ
|{{Naz|CA|FIJ}}
|-
|[[Filippine]]
|PHI
|{{Naz|CA|PHI}}
|-
|[[Finlandia]]
|FIN
|{{Naz|CA|FIN}}
|-
|[[Frangia]]
|FRA
|{{Naz|CA|FRA}}
|-
|[[Gabon]]
|GAB
|{{Naz|CA|GAB}}
|-
|[[Galles]]
|WAL
|{{Naz|CA|WAL}}
|-
|[[Gambia]]
|GAM
|{{Naz|CA|GAM}}
|-
|[[Georgia]]
|GEO
|{{Naz|CA|GEO}}
|-
|[[Germania]]
|GER
|{{Naz|CA|GER}}
|-
|[[Ghana]]
|GHA
|{{Naz|CA|GHA}}
|-
|[[Giamaica]]
|JAM
|{{Naz|CA|JAM}}
|-
|[[Giappone]]
|JPN
|{{Naz|CA|JPN}}
|-
|[[Gibuti]]
|DJI
|{{Naz|CA|DJI}}
|-
|[[Giordania]]
|JOR
|{{Naz|CA|JOR}}
|-
|[[Grecia]]
|GRE
|{{Naz|CA|GRE}}
|-
|[[Grenada]]
|GRN
|{{Naz|CA|GRN}}
|-
|[[Guam]]
|GUM
|{{Naz|CA|GUM}}
|-
|[[Guatemala]]
|GUA
|{{Naz|CA|GUA}}
|-
|[[Guinea]]
|GUI
|{{Naz|CA|GUI}}
|-
|[[Guinea-Bissau]]
|GNB
|{{Naz|CA|GNB}}
|-
|[[Guinea Equatoriale]]
|EQG
|{{Naz|CA|EQG}}
|-
|[[Guyana]]
|GUY
|{{Naz|CA|GUY}}
|-
|[[Haiti]]
|HAI
|{{Naz|CA|HAI}}
|-
|[[Honduras]]
|HON
|{{Naz|CA|HON}}
|-
|[[Hong Kong]]
|HKG
|{{Naz|CA|HKG}}
|-
|[[India]]
|IND
|{{Naz|CA|IND}}
|-
|[[Indonesia]]
|IDN
|{{Naz|CA|IDN}}
|-
|[[Inghilterra]]
|ENG
|{{Naz|CA|ENG}}
|-
|[[Iran]]
|IRN
|{{Naz|CA|IRN}}
|-
|[[Iraq]]
|IRQ
|{{Naz|CA|IRQ}}
|-
|[[Irlanda]]
|IRL
|{{Naz|CA|IRL}}
|-
|[[Irlanda d'u Nord]]
|NIR
|{{Naz|CA|NIR}}
|-
|[[Islanda]]
|ISL
|{{Naz|CA|ISL}}
|-
|[[Isole Cayman]]
|CAY
|{{Naz|CA|CAY}}
|-
|[[Isole Cook]]
|COK
|{{Naz|CA|COK}}
|-
|[[Isole Fær Øer]]
|FRO
|{{Naz|CA|FRO}}
|-
|[[Isole Salomone]]
|SOL
|{{Naz|CA|SOL}}
|-
|[[Isole Turks e Caicos]]
|TCA
|{{Naz|CA|TCA}}
|-
|[[Isole Vergini Americane|Isole Vergini USA]]
|VIR
|{{Naz|CA|VIR}}
|-
|[[Isole Vergini Britanniche|Isole Vergini UK]]
|VGB
|{{Naz|CA|VGB}}
|-
|[[Israele]]
|ISR
|{{Naz|CA|ISR}}
|-
|[[Italia]]
|ITA
|{{Naz|CA|ITA}}
|-
|[[Kazakistan]]
|KAZ
|{{Naz|CA|KAZ}}
|-
|[[Kenya]]
|KEN
|{{Naz|CA|KEN}}
|-
|[[Kirghizistan]]
|KGZ
|{{Naz|CA|KGZ}}
|-
|[[Kuwait]]
|KUW
|{{Naz|CA|KUW}}
|}
|valign=top|
{| class="wikitable" style="font-size:90%;"
!Paise
!Codece
!Ballone
|-
|[[Laos]]
|LAO
|{{Naz|CA|LAO}}
|-
|[[Lesotho]]
|LES
|{{Naz|CA|LES}}
|-
|[[Lettonia]]
|LVA
|{{Naz|CA|LVA}}
|-
|[[Libano]]
|LIB
|{{Naz|CA|LIB}}
|-
|[[Liberia]]
|LBR
|{{Naz|CA|LBR}}
|-
|[[Libia]]
|LBY
|{{Naz|CA|LBY}}
|-
|[[Liechtenstein]]
|LIE
|{{Naz|CA|LIE}}
|-
|[[Lituania]]
|LTU
|{{Naz|CA|LTU}}
|-
|[[Lussemburgo]]
|LUX
|{{Naz|CA|LUX}}
|-
|[[Macao]]
|MAC
|{{Naz|CA|MAC}}
|-
|[[Repubblica de Macedonia|Macedonia]]
|MKD
|{{Naz|CA|MKD}}
|-
|[[Madagascar]]
|MAD
|{{Naz|CA|MAD}}
|-
|[[Malawi]]
|MWI
|{{Naz|CA|MWI}}
|-
|[[Maldive]]
|MDV
|{{Naz|CA|MDV}}
|-
|[[Malesia]]
|MAS
|{{Naz|CA|MAS}}
|-
|[[Mali]]
|MLI
|{{Naz|CA|MLI}}
|-
|[[Malta]]
|MLT
|{{Naz|CA|MLT}}
|-
|[[Marocco]]
|MAR
|{{Naz|CA|MAR}}
|-
|[[Mauritania]]
|MTN
|{{Naz|CA|MTN}}
|-
|[[Mauritius]]
|MRI
|{{Naz|CA|MRI}}
|-
|[[Messico]]
|MEX
|{{Naz|CA|MEX}}
|-
|[[Moldavia]]
|MDA
|{{Naz|CA|MDA}}
|-
|[[Mongolia]]
|MGL
|{{Naz|CA|MGL}}
|-
|[[Montenegro]]
|MNE
|{{Naz|CA|MNE}}
|-
|[[Montserrat]]
|MSR
|{{Naz|CA|MSR}}
|-
|[[Mozambico]]
|MOZ
|{{Naz|CA|MOZ}}
|-
|[[Myanmar]]
|MYA
|{{Naz|CA|MYA}}
|-
|[[Namibia]]
|NAM
|{{Naz|CA|NAM}}
|-
|[[Nepal]]
|NEP
|{{Naz|CA|NEP}}
|-
|[[Nicaragua]]
|NCA
|{{Naz|CA|NCA}}
|-
|[[Niger]]
|NIG
|{{Naz|CA|NIG}}
|-
|[[Nigeria]]
|NGA
|{{Naz|CA|NGA}}
|-
|[[Norveggie]]
|NOR
|{{Naz|CA|NOR}}
|-
|[[Nova Caledonia]]
|NCL
|{{Naz|CA|NCL}}
|-
|[[Nova Zelanda]]
|NZL
|{{Naz|CA|NZL}}
|-
|[[Olanda]]
|NED
|{{Naz|CA|NED}}
|-
|[[Oman]]
|OMA
|{{Naz|CA|OMA}}
|-
|[[Pakistan]]
|PAK
|{{Naz|CA|PAK}}
|-
|[[Palestina]]
|PLE
|{{Naz|CA|PLE}}
|-
|[[Panama]]
|PAN
|{{Naz|CA|PAN}}
|-
|[[Papua Nova Guinea]]
|PNG
|{{Naz|CA|PNG}}
|-
|[[Paraguay]]
|PAR
|{{Naz|CA|PAR}}
|-
|[[Perù]]
|PER
|{{Naz|CA|PER}}
|-
|[[Polonia]]
|POL
|{{Naz|CA|POL}}
|-
|[[Portogallo]]
|POR
|{{Naz|CA|POR}}
|-
|[[Porto Rico]]
|PUR
|{{Naz|CA|PUR}}
|-
|[[Qatar]]
|QAT
|{{Naz|CA|QAT}}
|-
|[[Repubblica Ceca]]
|CZE
|{{Naz|CA|CZE}}
|-
|[[Repubblica Centrafricana|Rep. Centrafricana]]
|CTA
|{{Naz|CA|CTA}}
|-
|[[Repubblica d'u Congo]]
|CGO
|{{Naz|CA|CGO}}
|-
|[[Repubblica Democratica d'u Congo|Rep. Dem. d'u Congo]]
|COD
|{{Naz|CA|COD}}
|-
|[[Repubblica Dominicana|Rep. Dominicana]]
|DOM
|{{Naz|CA|DOM}}
|-
|[[Romania]]
|ROU
|{{Naz|CA|ROU}}
|-
|[[Russia]]
|RUS
|{{Naz|CA|RUS}}
|-
|[[Ruanda]]
|RWA
|{{Naz|CA|RWA}}
|-
|[[Saint Kitts e Nevis]]
|SKN
|{{Naz|CA|SKN}}
|-
|[[Santa Lucia]]
|LCA
|{{Naz|CA|LCA}}
|-
|[[Saint Vincent e Grenadine]]
|VIN
|{{Naz|CA|VIN}}
|-
|[[Samoa]]
|SAM
|{{Naz|CA|SAM}}
|-
|[[Samoa Americane]]
|ASA
|{{Naz|CA|ASA}}
|-
|[[San Marino]]
|SMR
|{{Naz|CA|SMR}}
|-
|[[São Tomé e Príncipe]]
|STP
|{{Naz|CA|STP}}
|-
|[[Scozia]]
|SCO
|{{Naz|CA|SCO}}
|-
|[[Senegal]]
|SEN
|{{Naz|CA|SEN}}
|-
|[[Serbia]]
|SRB
|{{Naz|CA|SRB}}
|-
|[[Seychelles]]
|SEY
|{{Naz|CA|SEY}}
|-
|[[Sierra Leone]]
|SLE
|{{Naz|CA|SLE}}
|-
|[[Singapore]]
|SIN
|{{Naz|CA|SIN}}
|-
|[[Siria]]
|SYR
|{{Naz|CA|SYR}}
|-
|[[Slovacchia]]
|SVK
|{{Naz|CA|SVK}}
|-
|[[Slovenia]]
|SVN
|{{Naz|CA|SVN}}
|-
|[[Somalia]]
|SOM
|{{Naz|CA|SOM}}
|-
|[[Spagna]]
|ESP
|{{Naz|CA|ESP}}
|-
|[[Sri Lanka]]
|SRI
|{{Naz|CA|SRI}}
|-
|[[State Aunìte d'America|State Aunìte]]
|USA
|{{Naz|CA|USA}}
|-
|[[Sudafrica]]
|RSA
|{{Naz|CA|RSA}}
|-
|[[Sudan]]
|SUD
|{{Naz|CA|SUD}}
|-
|[[Suriname]]
|SUR
|{{Naz|CA|SUR}}
|-
|[[Svezia]]
|SWE
|{{Naz|CA|SWE}}
|-
|[[Svizzera]]
|SUI
|{{Naz|CA|SUI}}
|-
|[[Swaziland]]
|SWZ
|{{Naz|CA|SWZ}}
|-
|[[Tagikistan]]
|TJK
|{{Naz|CA|TJK}}
|-
|[[Tahiti]]
|TAH
|{{Naz|CA|TAH}}
|-
|[[Taiwan]] (Taipei Cinese)
|TPE
|{{Naz|CA|TPE calcio}}
|-
|[[Tanzania]]
|TAN
|{{Naz|CA|TAN}}
|-
|[[Thailandia]]
|THA
|{{Naz|CA|THA}}
|-
|[[Timor Est]]
|TLS
|{{Naz|CA|TLS}}
|-
|[[Togo]]
|TOG
|{{Naz|CA|TOG}}
|-
|[[Tonga]]
|TGA
|{{Naz|CA|TGA}}
|-
|[[Trinidad e Tobago]]
|TRI
|{{Naz|CA|TRI}}
|-
|[[Tunisia]]
|TUN
|{{Naz|CA|TUN}}
|-
|[[Turchia]]
|TUR
|{{Naz|CA|TUR}}
|-
|[[Turkmenistan]]
|TKM
|{{Naz|CA|TKM}}
|-
|[[Ucraina]]
|UKR
|{{Naz|CA|UKR}}
|-
|[[Uganda]]
|UGA
|{{Naz|CA|UGA}}
|-
|[[Ungheria]]
|HUN
|{{Naz|CA|HUN}}
|-
|[[Uruguay]]
|URU
|{{Naz|CA|URU}}
|-
|[[Uzbekistan]]
|UZB
|{{Naz|CA|UZB}}
|-
|[[Vanuatu]]
|VAN
|{{Naz|CA|VAN}}
|-
|[[Venezuela]]
|VEN
|{{Naz|CA|VEN}}
|-
|[[Vietnam]]
|VIE
|{{Naz|CA|VIE}}
|-
|[[Yemen]]
|YEM
|{{Naz|CA|YEM}}
|-
|[[Zambia]]
|ZAM
|{{Naz|CA|ZAM}}
|-
|[[Zimbabwe]]
|ZIM
|{{Naz|CA|ZIM}}
|}
|}
== Codece de le state Non-membre FIFA ausate da 'a FIFA o dalle confederazioni ==
Le codece ca avènene apprisse se referiscene a paise o territori dipendende ca ôsce a die non ge stonne a FIFA, ma jessene jndr'à l'archivije d'a FIFA o sonde ausate regolarmende dall confederazione.
{|
|valign=top|
{| class="wikitable" style="font-size:90%;"
!Paise
!Codece
!Ballone
|-
|[[Guadalupa]] <sup>[[#2|2]]</sup>
|GPE
|{{Naz|CA|GPE}}
|-
|[[Guiana Francese]] <sup>[[#2|2]]</sup>
|GYF
|{{Naz|CA|GYF}}
|-
|[[Martinica]] <sup>[[#2|2]]</sup>
|MTQ<sup>[[#3|3]]</sup>
|{{Naz|CA|MTQ}}
|-
|[[Réunion]] <sup>[[#1|1]]</sup>
|REU
|{{Naz|CA|REU}}
|-
|[[Sint Maarten]] <sup>[[#2|2]]</sup>
|SXM
|{{Naz|CA|SXM}}
|-
|[[Zanzibar]] <sup>[[#1|1]]</sup>
|ZAN
|{{Naz|CA|ZAN}}
|}
|}
* <div id="1"><sup>1</sup> Membre associate 'a [[Confederation of African Football|CAF]]</div>
* <div id="2"><sup>2</sup> Membre d'a [[CONCACAF]]</div>
* <div id="3"><sup>3</sup> [[CONCACAF]] a ausate pure MQE pe Martinica jndr'à 'u passate</div>
== Codece irregolere ==
Le codece ca avènene apprisse se referiscene a paise o territorie depennènde ca ôsce a die non ge sonde affiliate a FIFA. Pure ca sonde membre o associate a le confederazione reggiunele lore, chiste codece non ge sonde ausate jndr'à le comunicaziune d'a FIFA.
{|
|valign=top|
{| class="wikitable" style="font-size:90%;"
!Paise
!Codece
!Ballone
|-
|[[Isole Marianne Settentrionali]]<sup>[[#2|2]]</sup>
|NMI
|{{Naz|CA|NMI}}
|-
|[[Niue]]<sup>[[#2|2]]</sup>
|NIU
|{{Naz|CA|NIU}}
|-
|[[Palau]]<sup>[[#2|2]]</sup>
|PLW
|{{Naz|CA|PLW}}
|-
|[[Saint-Martin (Francia)|Saint-Martin]]<sup>[[#1|1]]</sup>
|SMT
|{{Naz|CA|SMT}}
|-
|[[Stati Federati di Micronesia]]<sup>[[#2|2]]</sup>
|FSM
|{{Naz|CA|FSM}}
|-
|[[Tuvalu]]<sup>[[#2|2]]</sup>
|TUV
|{{Naz|CA|TUV}}
|}
|}
* <div id="1Fifa"><sup>1</sup> Membre d'u [[CONCACAF]]</div>
* <div id="2Fifa"><sup>2</sup> Membre associate de l'[[Oceania Football Confederation|OFC]]</div>
== Codece Vìcchje ==
Le codece ca avènene sonde vìcchje purcè 'u paise non g'esiste cchiù oppure purcè ha cangete nome o codece oppure ha devenute parte de notre paise.
{|
|valign=top|
{| class="wikitable" style="font-size:90%;"
!Paise
!Codece
!Ballone
|-
|[[Aden]]
|ADE
|{{Naz|CA|ADE}}
|-
|[[Alto Volta]]
|UPV
|{{Naz|CA|UPV}}
|-
|[[Birmania]]
|BUR
|{{Naz|CA|BUR}}
|-
|[[Boemia]]
|BOH
|{{Naz|CA|BOH}}
|-
|[[Borneo d'u Nord]]
|NBO
|{{Naz|CA|NBO}}
|-
|[[Cecoslovacchia]]
|TCH
|{{Naz|CA|TCH}}
|-
|[[Ceylon]]
|CEY
|{{Naz|CA|CEY}}
|-
|[[Comunitate de le State Indipendende|Comunitate de le State Indip.]]
|CIS
|{{Naz|CA|CIS}}
|-
|[[Congo-Brazzaville]]
|COB
|{{Naz|CA|COB}}
|-
|[[Congo-Kinshasa]]
|CKN
|{{Naz|CA|CKN}}
|-
|[[Curaçao]]
|CUR
|{{Naz|CA|CUR}}
|-
|[[Dahomey]]
|DAH
|{{Naz|CA|DAH}}
|-
|[[Germania Est]]
|DDR
|{{Naz|CA|DDR}}
|-
|[[Germania Ovest]]
|FRG
|{{Naz|CA|FRG}}
|-
|[[Gold Coast]]
|GOC
|{{Naz|CA|GOC}}
|-
|[[Guiana Britannica]]
|BGU
|{{Naz|CA|BGU}}
|-
|[[Guiana Olandese]]
|NGY
|{{Naz|CA|NGY}}
|-
|[[Honduras Britannico]]
|BHO
|{{Naz|CA|BHO}}
|-
|[[India Britannica]]
|BIN
|{{Naz|CA|BIN}}
|-
|[[Indie Oriendele Olandesi]]
|DEI
|{{Naz|CA|DEI}}
|}
|valign=top|
{| class="wikitable" style="font-size:90%;"
!Paise
!Codece
!Ballone
|-
|[[Jugoslavia]]
|YUG
|{{Naz|CA|YUG}}
|-
|[[Nuéve Ebridi]]
|HEB
|{{Naz|CA|HEB}}
|-
|[[Palestina]]
|PAL
|{{Naz|CA|PAL}}
|-
|[[Repubbleche Araba Unita]]
|UAR
|{{Naz|CA|UAR}}
|-
|[[Repubbleche Cendr'africana]]
|CAF
|{{Naz|CA|CAF}}
|-
|[[Rhodesia]]
|RHO
|{{Naz|CA|RHO}}
|-
|[[Rhodesia Meridionale]]
|SRH
|{{Naz|CA|SRH}}
|-
|[[Rhodesia Settentrionale]]
|NRH
|{{Naz|CA|NRH}}
|-
|[[Saarland]]
|SAA
|{{Naz|CA|SAA}}
|-
|[[Samoa Occidentali]]
|WSM
|{{Naz|CA|WSM}}
|-
|[[Serbia e Montenegro]]
|SCG
|{{Naz|CA|SCG}}
|-
|[[Siam]]
|SIA
|{{Naz|CA|SIA}}
|-
|[[Taiwan]]
|TAI
|{{Naz|CA|TAI}}
|-
|[[Tanganica]]
|TAA
|{{Naz|CA|TAA}}
|-
|[[URSS]]
|URS
|{{Naz|CA|URS}}
|-
|[[Vietnam d'u Nord]]
|VNO
|{{Naz|CA|VNO}}
|-
|[[Vietnam d'u Sud]]
|VSO
|{{Naz|CA|VSO}}
|-
|[[Yemen d'u Nord]]
|NYE
|{{Naz|CA|NYE}}
|-
|[[Yemen d'u Sud]]
|SYE
|{{Naz|CA|SYE}}
|-
|[[Zaire]]
|ZAI
|{{Naz|CA|ZAI}}
|}
|}
== Differenze 'mbrà le codece FIFA e le codece CIO ==
Pure ca 'nu sacche de codece FIFA sonde uguale a chidde d'u [[Liste de le codece naziunale d'u CIO|Comitate Olimbiche 'Ndernazionale (CIO)]] ausate pe le [[Sciueche Olimbiche]], ste sembre quacche differenza:
{| class="wikitable" style="font-size:90%;"
|-
!Paise
!FIFA
!CIO
!ISO
|-
|[[Antigua e Barbuda]]
|ATG||ANT||ATG
|-
|[[Antille Olandesi]]
|ANT||AHO||ANT
|-
|[[Bahrain]]
|BHR||BRN||BHR
|-
|[[Barbados]]
|BRB||BAR||BRB
|-
|[[Belize]]
|BLZ||BIZ||BLZ
|-
|[[Burkina Faso]]
|BFA||BUR||BFA
|-
|[[El Salvador]]
|SLV||ESA||SLV
|-
|[[Guinea-Bissau]]
|GNB||GBS||GNB
|-
|[[Guinea Equatoriale]]
|EQG||GEQ||EQG
|-
|[[Indonesia]]
|IDN||INA||IDN
|-
|[[Iran]]
|IRN||IRI||IRN
|-
|[[Isole Vergini Britanniche]]
|VGB||IVB||VGB
|-
|[[Isole Vergini Statunitensi]]
|VIR||ISV||VIR
|-
|[[Lettonia]]
|LVA||LAT||LVA
|-
|[[Libia]]
|LBY||LBA||LBY
|-
|[[Malawi]]
|MWI||MAW||MWI
|-
|[[Nigeria]]
|NGA||NGR||NGA
|-
|[[Palestina]]
|PLE||PLE||PSE
|-
|[[Repubbleche Cendr'africana]]
|CTA||CAF||CAF
|-
|[[Repubbleche d'u Congo]]
|CGO||CGO||COG
|-
|[[Vietnam]]
|VIE||VIE||VMN
|}
Stonne pure de le paise ca sone affiliate a FIFA ma non ge sonde affiliate a 'u [[Comitate Olimbiche 'Ndernazionale|CIO]], e pure a smerse.
* Affiliati FIFA, ma non membri CIO (11):
** [[Anguilla (isole)|Anguilla]]
** [[Galles]]
** [[Inghilterra]]
** [[Irlanda d'u Nord]]
** [[Isole Fær Øer]]
** [[Isole Turks e Caicos]]
** [[Macao]]
** [[Montserrat]]
** [[Nuova Caledonia]]
** [[Scozia]]
** [[Tahiti]]
* Membri CIO, ma non affiliati FIFA (8):
** [[Isole Marshall]]
** [[Kiribati]]
** [[Nauru]]
** [[Palau]]
** [[Pringipate de Monaco]]
** [[Regno Aunìte]]
** [[State Federate d'a Micronesia]]
** [[Tuvalu]]
== Differenze 'mbrà le codece FIFA e le codece ISO ==
{{'Ndruche pure|Combronde de le codece paise ausete da 'u CIO, 'a FIFA e ISO 3166}}
Pure ca stonne 'nu sacche de codece FIFA ca sonde uguale a le codece d'u [[Comitate Olimbiche 'Ndernazionale|CIO]], stonne pure 'nu sacche de differenze cu le codece stabilite da l'[[Organizzazione 'Ndernazionale p'a Standardizzazione|ISO]], ca sonde elenghete jndr'à 'u standard [[ISO 3166-1|3166-1 alpha-3]].
== Note ==
* {{cita web |url=https://web.archive.org/web/20060723053804/http://www.fifa.com/en/organisation/na/index.html |titolo=Associazioni |accesso=2006-07-26 |editore=FIFA.com}}
== 'Ndruche pure ==
* [[ISO 3166-1]]
* [[Liste de le codece naziunale d'u CIO]]
* [[Combronde de le codece paise ausate da 'u CIO, 'a FIFA e ISO 3166]]
== Collegaminde fore a Uicchipèdie ==
* [http://www.rsssf.com/miscellaneous/fifa-codes.html FIFA Country Codes] - list maintained by the The Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation [[Usenet]] group.
{{Calcio internazionale}}
{{Portale|Calcio|sport}}
[[Category:Federazioni calcistiche|FIFA]]
[[Category:Liste de le codece naziunale|FIFA]]
inakktjdwkc9eep54n2rzale8x3ktib
Archita
0
12679
152095
147759
2026-09-24T15:11:49Z
Ontoraul
9338
/* Bibliografije */
152095
wikitext
text/x-wiki
{{nota disambigua|l'omonime [[cratere]] lunare|[[Archita, cratere]]}}
{{quote|Virum magnum in primis et praeclarum|[[Cicerone]]}}
{{Bio
|Nome =
|Cognome = Archita
|PreData = in [[Lènghe greche|greche]] {{polytonic|Ἀρχύτας}}
|Sesso = M
|LuogoNascita = Tarde
|GiornoMeseNascita =
|AnnoNascita = 428 n.C.
|LuogoMorte = Mattinata
|GiornoMeseMorte =
|AnnoMorte = 347 n.C.
|Attività = felosofe
|Attività2 = matemateche
|Attività3 = politeche
|AttivitàAltre = , [[scienziate]], [[strateghe]], [[musiciste]], [[astronome]], omme de stato nonché [[generale]]
|Nazionalità = greche andiche
}}
[[File:Busto di c.d. archita, da villa papiri ercolano, copia romana da orig. del III sec ac., MANN.JPG|thumb|200px|right|Archita]]
== Biografije ==
Figghije de Mesarco (o de Estieo o de Mnesagora, a seconde de le fonde), nascìe a [[Tarde]], cetate da quale fu [[pritaneo]] (guvernatore). Jidde adottò 'na politeche de sviluppe ca purtò Tarde a addevenè 'a metropoli cchiù ricche e 'mbortande d'a [[Magna Grecie]]. Cu l'edificazione de monuminde, temblie, e edificie dette 'nu lustre nuève 'a cetate.
Ha date pure 'nu slange nuève a 'u commerce stringenne relaziune cu l'otre cendre, cumme l'[[Istria]], 'a [[Grecie]], l'[[Africa]]. Pruvò pure a furmà 'na leghe de le cetate magnogreche condre a le popolazziune d'u lueche.
Amiche de [[Platone]], canusciute in [[Sicilia]], jndr'à 'u [[361 n.C.]] condrebbuì cu 'a filosofija soje 'a libberazione d'u filosofe greche, ca ere tenute priggioniere a [[Siracusa]] da [[Dionisio II]].
Ha state discepele d'u pitagoriche [[Filolao|Filolao de Crotone]]. Inzegnò, cchiù nnande, [[matemateche]] a [[Eudosso de Cnido]]. A Archita sonde tradizionalmende attribbuite 'nu sbuenne de teste spuri, invece onne sopravvissute sulamende certe frammende recanusciute cumme origginale. 'Mbrà l'opere sue sonde 'u ''De Mente et de principiis'', 'u ''De Mente et sensu'', 'u ''De Sapientia'', 'u ''De decem categoriis'', 'u ''De regno'', 'u ''De regibus'', 'u ''De generatione'' e 'u ''De custodia''.
Archita ha state 'u prime a proporre 'u raggruppamedne de le discipline canoniche (l'[[aritmeteche]], 'a [[sciumetrije]], lì[[astronomije]] e 'a [[museche]], 'u ''[[quadrivium]]'' de epoche [[Medioeve|medievele]]). Nurìe pe colpe de 'nu naufragge jndr'à l'acque 'mbronde 'a cetate de [[Matinum]] (osce a die [[Mattinata]] sus a 'u [[Gargano]]) e addà fu bruchete, cumme riferisce 'u poete Orazio "...Te maris et terrae numeroque carentis harenae / mensorem cohibent, Archyta, / pulveris exigui prope litus parva Matinum / munera..." (Traduzione: "...A te misuratore d'u mare e d'a terre e de le cchiù granne arene, cupriscene, o Archita, 'nu picche de pugne de polvere vicine 'u lide de Matino...").
== Filosofije ==
Pure ca Archita ha vissute apprisse [[Socrate]], avène conziderete 'nu condinuatore de le filosofe [[presocratece]], purcè appartenne a 'a [[Scole pitagoriche]] e se mandenìe 'nzecchete a 'u penziere de [[Pitagora]], tande è vere ca basò le proprie idee filosofeche, politeche e morele sus 'a matemateche. A riguarde, infatte, accussì recitene doje frammende sue:
''«Quanne 'nu raggionamende matemateche ha state acchijate, condrolle le vanne politeche e auminde 'a concordie, quanne stè manghe l'ingiustizie, e cumanne l'uguaglianze. Cu raggionamende matemateche nuje lassame da 'na vanne le differenze l'une condre a l'otre jndr'à le combortaminde nuestre. Ausanne jedde le povere pigghiene da le putende, e le ricche donne a ce tène abbesogne, tutte e ddoje onne fiduce jndr'à matemateche pe avè 'n'aziona uguale...»''.
''«Pe essere 'nbormate bbuene sus a le cose ca non ge se canoscene, o s'onne 'mbarà da otre o s'onne scuprì da sule. Mò, 'mbaranne se deduce da quaccunotre e stu fatte jè sdreuse, 'nvece scuprenne da sule jè proprie. Scuprè senza cercà jè difficile e rare, ma cu 'a ricerche jè maneggevole e facile, pure ce non ge sape cercà pò acchià.»''
Le frammende de Archita, cunzervate jndr'à l'opere de [[Ateneo de Naucrati|Ateneo]] e [[Marco Tullio Cicerone|Cicerone]] e tratte da le descurse morale sue, ne presendene, 'nvece, 'nu filosofe cchiù autonome e probbabbilmende se ambiendescene jndr'à 'u periode d'a successiva pace.
== Meccaneche ==
''Archita''' avène conziderate l'invendore d'a [[Meccaneche razionale]] e 'u funnatore d'a [[Meccaneche, fisiche|Meccaneche]].
Se dice ca ha 'nvendate doje straordinarie apparecchiature meccaneche. 'N'apparecchiature ere 'n'acidde meccaneche, 'a famose colombe de Archita, l'otra 'nvenziona soje ere 'nu sonaglie pe peccinne. D'u prime ne dè notizie 'u scrittore e critiche latine [[Aulo Gellio]] (lib. X, c. 12), e ne pruvò 'a ricostruzione 'nu studiose tedesche, 'u [[Schmidt]].
Pare ca se trattave de 'na culombe de legne, vacande da jndre, anghiute d'aria combresse e fornite de 'na valvola ca permeteve l'aperturte e a chiusure e se regolave ausanne le condrappese. Mise sus a 'n'arvule, 'a culombe vulave de ramo in ramo purcè, 'na vote aperte 'a valvola, 'a fuoriuscite de l'aria provocave 'a 'nghianate ma arrivate a 'n'otre ramo, 'a valvola o s'achideve pe fatte sue o avenève achiuse da ce faceve reaggì le condrappese e accussì seguenne, fine ca spicciave l'aria ca stave jndr'à culombe.
'U seconde sciucaridde, 'a raganella, avìe furtune: jè angore in use e 'nu sbuenne de vote se vede jndr'à le fiere popolare de sciucaridde. Jndr'à forme origginaria ere fatte da 'na rota dentate piccenne chiandete jndr'à 'nu bastongine. Sus a rote, da dende a dende, zumbave 'na [[molle]] addò ere 'nzeccate 'nu stuezze de [[legne]]. [[Aristotele]] (Pol. VIII 6) conzigliave stu sciucaridde a le genitore purcè, addevertenne e captanne l'attenzione de le piccinne lore, le faceve distrarre da pigghià e scuascià oggette domestece. Se dice pure ca '''Archita''' ha 'nvendate 'a [[carrucole]] e 'a [[Vite, meccaneche|vite]], andicipanne [[Archimede]].
== Matemateche ==
Siccome ca Archita ere 'nu [[pitagoriche]], 'a matemateche ere 'cambe d'azione prengepàle sue e vedève tutte l'otre discipline ca stavene sotte a 'a matemateche. Jndr'à st'urteme cambe, facìe de le ricerche sus 'a frequenze e sus a 'na teoria d0u suène. Stonne errore jndr'a sta teoria ma sonde conziderate 'na fatije straordinarie ca jndr'à 'u future ha devendate 'na base 'mbortande pa teoria d'u suène de [[Platone]].
'''Archita''' stabbelì pe prime 'a serie de le [[numere]] irraziunale e d'u lore calcole, d'a serie de le radice quadrate ca se resolvene jndr'à numere fraziunarie.
Seconde [[Eutocio]] de Ascalona, 'u probbleme d'a ''"duplicazzione d'u cube"'', ca già in passate [[Ippocrate de Chio]] avère ricondotte a 'nu probbleme de proporzionalitate, avenìe resolte da Archita ausanne 'na costruzione geometriche ca ausave 'na curve ca pigghije 'u nome sue. 'N'otra scuperte indressande assaije jndr'à 'u cambe d'a matemateche, de Archita, '' 'a teorie de le proporziune'', jè quedde ca dice ''non ge pò essere nisciune numere ca jè 'nu mmienze geometriche 'mbrà doje numere jndr'à 'u rapporte (n+1): n''. 'A cose cchiù interessande sus 'a deduziona soje ète ca jè vicine a quedde de [[Euclide]], ca fu formulata 'nu sacche de anne cchiù tarde, e ca cite jndr'ò le note teoreme d'u VIII Libbre de le [[Eleminde de Euclide]].
=== Curva de Archita ===
Ète 'a prima curve cu 'u sciumme (cioè ca non ge stè jndr'à nisciune piane) ca se 'ngondre jndr'à storie d'a matemateche, 'ndrodotte da Archita pe resolvere 'u probbleme d'a duplicazione d'u cube. A l'equaziona soje se arrive jndr'à 'u seguende mode: date doje segmende, <math>a</math>, <math>b</math> onna essere <math>u</math> e <math>v</math> le lore proporzionale medie, ca vvò ccu dice <math>a:u=u:v=v:b</math>.
:<math>
\left\{
\begin{matrix}
u = \sqrt{x^2+y^2+z^2} \\
v = \sqrt{x^2+y^2}
\end{matrix}
\right.
</math>
Cangianne ste valure jndr'à proporzzione se recavescene le relaziune seguende:
:<math>
\left\{
\begin{matrix}
x^2+y^2+z^2 = a \sqrt{x^2+y^2} \\
x^2+y^2 = ax \\
x^2+y^2+z^2 = \frac{a^2}{b^2} x^2
\end{matrix}
\right.
</math>
ca sonde equazione de superficie. 'A prime ète 'nu tore, le otre e doje sonde 'nu cilindre e 'nu cone quadratece ca se 'ngrondescene lunghe 'na linea de quart'ordine ca costituisce 'a curve de Archita. Ce se proiette sta curve sus a 'u piane <math>xy</math>, l'equaziona soje cu le coordinate polare <math>(\rho, \theta)</math> ète 'a seguende:
:<math>
\rho = \frac{b^2}{a cos^2 \theta}
</math>
== Fiseche ==
[[Apuleio]] jndr'à l'[[Apologgie]] reporte 'n'argomende de fiseche trattate da Archita: 'a nature d'a riflessione d'a luce sus a 'nu specchie. '''Archita''' penze ca le uecchije nuestre mannane de le ragge (a cumme penzave pure [[Platone]]), ma chiste non ge se ponne combinà cu nisciuna cose.
Cchiù precise e corrette onne state le deduziune sue sus a 'u [[fraiasse]].
Jidde capì ca avenèvane de le vibbraziune prodotte da l'urte de doje cuerpe jndr'à l'aria. Da sta scuperte, formulò l'ipotese che pure le cuerpe celeste, ca tènene 'nu movimende condinue, avessere a producere fraiasse.
Stu fraiasse però, non ge se sende cu le recchie, purcè non g'è indervallate e jè condinue jndr'à 'u timbe.
Assaje 'nderessande sonde le studie de carattere sperimendale ca purtarene a canoscere le cause ca diversificavane le suène acute da chidde gravi, diversità ca sonde in funzione d'a velocità de le stesse vibbrazziune, ca pò jè 'a definizione ca osce a die nuje ausame pa "''[[lunghezze d'onda]]''".
Tanda cchiù veloce jè 'a vibbrazzione, tanda cchiù acute jè 'u suène ca iesse, e vale pure 'u condrarie. Espereminde onne state fatte cu [[flaute]], [[zufole]], [[tamburrelle]] e s'à notate cumme pure 'a vôsce de le cristiàne segue stu pringipie.
== Museche ==
'''Archita''' purtò 'a teoria armoniche a 'nu levèlle nuève e indere de sosisticazzione teoreteche e matemateche. Jndr'à st'urteme cambe, purtò nnande certe ricerche sus 'a frequenze e elabborò 'na teoria d'u suène. Stonne certe errore ma sonde conziderate 'na fatija 'a uerre proprie e cchiù nnande addevenderà 'a base pa teoria d'u suène de [[Platone]].
'''Archita''' aggiustò 'a fatije ca fu fatte da 'a scole de [[Filolao]], proponenne 'na divisiona nove de le tetracorde e costruenne tre gamme de rapporte ca nnumenò: enarmoniche, cromateche e diatoneche.
Une de le resultate cchiù 'mbortande de l'analisi de museche cu le termine de le rapporte de le numere indere jè 'u recanuscemende ca non g'è possibbile dividere le indervalle musicale e de base a ddoje. L'ottave non g'è divise jndr'à doje metà uguale ma jndr'à 'nu quarte e 'nu quinde, 'u quarte non g'è divise jndr'à doje metà ma jndr'à doje tone indere e 'nu reste. 'U tone indere non ge pò essere divise jndr'à doje tone diverse metà uguale. D'otra vanne jè possibbile dividere 'n'ottave a doppie jndr'à metà.
Matematecamende quiste pò essere viste recanuscenne ca jè possibbile inzerì 'nu mienze proporzionale 'mbrà le termine d'u rapporte ca corrisponne a l'ottava a doppie (4: 1) accussì ca 4: 2: 2: 1.Le rapporte ca guvernescene le indervalle musicale e de base (2: 1, 4: 3, 3: 2, 9: 8), tutte appartènene a 'nu tipe de rapporte canusciute cumme ''"rapporte superparticolare"''. Archita jè, jndr'à 'nu certe mode, l'invendore d'u [[temberamende naturale]].
== Astronomije ==
Jè trattate da '''Archita''' jndr'à 'nu passe de [[Eudemo]], jndr'à 'u quale se descute 'u probbleme d'a dimenzione de l'universe. Pe Archita l'universe jè infinite, purcé, jidde dice ''"Giunde a 'u limite d'u ciele de le stelle fisse, ije pozze allungà 'na mane, o 'nu bastungine, angore de cchiù? Avesse a essere da pacce ce non ge se puteve fà"''.
== Politeche ==
[[File:Archytas.jpg|thumb|175px|right|Archita da Tarde]]
'''Archita''' vevìe 'a sciuvenezza soje e 'a maturità ('nu periode ca vè da 'u [[380]]-[[350]]), quanne [[Tarde]] ere une de le cetate cchiù 'mbortande e putende jndr'à 'u munne greche (munne ca avvrazzave 'u mediterranèe), assute vingitrice da 'a uerre d'u [[Peloponneso]]. Assaije probbabbilmende se dedicò a l'esercizie d'a politeche solamende quanne ere granne assaije. Jndr'à stu periode avenìe elette '''generale''' ('u stratêgos) pe sette anne de file. L'eleziona soje ha state 'n'eccezzione purcè esisteve 'na legge ca 'mbedive l'elezione in anne successive e quiste a dice longhe assaije de quande Archita ere stimate da le [[Tarde|Tarandine]].
[[Aristosseno]] reporte ca Archita ha state 'nu valorose condottiere e non g'avenìe maje sconfitte in battaglie. Fece crescere assaije le forze de l'armata e d'a flotta applicanne le scoperte sue sus a meccaneche e ccrejò pure 'na primitive artiglierie.
Sotte a guida soje le Tarandìne sconfiggèrene le [[Messapi]] e le [[Lucane]]. Espugnarene [[Mesagne]] e fecere retrasè jndr'à l'orbita d'a colonia greche [[Brinnese]] e [[Gnazia]]. 'A dominazione tarandine se spannìe jndr'à 'nu sbuenne de ''pólis'' (cetate) d'a [[Peucetia]] e [[Daunia]], subenne l'influenze artistiche, religgiose e economeche d'a metropoli.
Pu prestigge sue '''Archita''' fu nnomenate cape d'a ''confederazzione de le italiote'' e stabbilì 'a sede d'a Lega a [[Eraclea]] (ca osce se chiame [[Policoro]]).
Durande 'u guverne sue, se dedicò a 'u sviluppe de l'economije, d'a culture e de l'arte. Favurì l'agricolture inzegnanne jidde stesse a le cittadine le precette pe migliorà le raccolte. Spesse arrecurdave a lore ca [[Apollo, divinità|Apollo]] desse a [[Falanto]] sulamende cambe fertili e jidde amave assaije repètere:
''«Ce ve se addumanne cumme Tarde ha addevènute accussì granne, cumme se conzerve tale, cumme se aumende 'a ricchezza soje, vuje putite, cu serena fronde e cu gioie jndr'à 'u core, responnere, cu l'agricoltura bbone, cu 'a megghije agricolture, cu l'ottima agricolture.»''.
Jndr'à 'u cambe d'a legge, facìe 'nu sbuenne de legge pe favorì ìna cchiù uguale distribbuzzione de le ricchezze, tenenne cunde de le pringipie de armonie matemateche.
== Fatte curiuse ==
* 'U [[Archita, createre|cratere Archita]], sus a [[superficie d'a Luna|superficie d'a]] [[Luna]], ha state accussì chiamate in onore de Archita.
* L'associazione de Architetti Tagliàne in Spagna, [[Arquites]] ha state nnomenate accussì purcè s'à volute onorà Archita.
* A Tarde, stè 'nu buste jndr'à villa Peripato ca arrecorde Archita.
== Bibliografije ==
* Andrew D. Barker, ''Greek Musical Writings'', Cambridge: Cambridge University Press, 1989 (Vol. II, ''Harmonic and Acoustic Theory'')
* F. Blass, ''De Archytae Tarentini fragmentis mathematicis '' 1884 Parigge
* H. Diels, ''Die Fragmente der Vorsokratiker''
* J. P. Dumont, ''Les Présocratiques''
* A. Olivieri, ''Su Archita tarantino'', d'u 14 sciugne 1914
* A. Frajese, ''Attraverso la storia della Matematica'', Veschi, 1962 Rome
== 'Ndruche pure ==
* [[Personalità legate a Tarde]]
* [[Raganella (strumento musicale)]]
* [[Eudosso di Cnido]]
== Otre pruggette ==
{{interprogetto|q}}
{{Controllo di autorità}}
[[Category:Presocratice]]
[[Category:Scienziate grece andiche]]
[[Category:Pitagorice]]
[[Category:Teorice d'a museca greche andiche]]
[[Category:Personalità legate a Tarde]]
77l7hpmxzgv6uxikqze4mwvzdsvwu7c
Adelfie
0
13102
152097
151994
2026-09-24T23:54:17Z
InternetArchiveBot
10009
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
152097
wikitext
text/x-wiki
{{nota disambigua|'u sarcofaghe d'a stesse nobbildonne romane|Sarcofaghe de Adelfie}}
{{nota disambigua||Mondrone (disambigue)|Mondrone}}
{{Divisione amministrative
|Nome = Adelfie
|Panorama = San Trifone Adelfia 2024.jpg
|Didascalia = Mondrone jndr'à 'u 2024, durande 'a feste patrnale de San Trifone
|Voce bandiera =
|Voce stemma =
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Divisione amm grado 1 = Pugghie
|Divisione amm grado 2 = Bare
|Amministratore locale = Gesèppe Cosola
|Partito = [[Lista civica]]
|Data elezione = 20-6-2016
|Data rielezione = 11-10-2021
|Data istituzione = 8 novemmre 1927
|Superficie = 33.81
|Note superficie =
|Sottodivisioni =
|Divisioni confinanti = [[Acquavive de le Fonde]], [[Bare]], [[Bitritte]], [[Casamassime]], [[Sannicandre de Bare]], [[Valenzane]]
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1402
|Nome abitanti = adelfiese
|Patrono = *[[san Trifone]] (Mondrone)
*[[Simplicie, Costanze e Vittoriane|san Vittoriane]] (Cannete)
*[[Madonne d'a Pietà]] (Mondrone)
* [[Madonne d'a Stelle (Adelfie)|Madonne d'a Stelle]] (Cannete)
|Festivo = *10 novemmre (san Trifone)
*Urteme dumeneche de luglie (san Vittoriane)
*Prime dumeneche de settemmre (Madonne d'a Pietà)
*[[Lunedìe de l'Angele]] (Madonne d'a Stelle)
|PIL =
|PIL procapite =
|Mappa = Map of comune of Adelfia (metropolitan city of Bari, region Apulia, Italy).svg
|Didascalia mappa = Posizione d'u comune de Adelfie jndr'à cetate metropolitane de Bare
|Sito = https://www.comune.adelfia.ba.it/
}}
'''Adelfie''' ('''Adelfia''' jndr'à 'u [[Lènghe tagliàne|tagliàne]]) jè 'nu [[Comune (Itaglie)|comune tagliàne]] de {{Popolazione|ITA}} crestiàne<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" /> d'a [[cetate metropolitane de Bare]] jndr'à [[Pugghie]]. Avenìe istituite jndr'à 'u [[1927]] da 'a fusione de le comune de Cannete de Bare e Mondrone. Pe festeggià l'aunìone, a 'u nome nuéve avenìe mise cumme nome Adelfie, cioè "fratellanze" (da 'u greche ''adelphòs'').
== Sciugrafije fiseche ==
=== Territorie ===
'U comune ste 'nguèdde a le prime pendie de le [[Murge]] cendrale, a cchiù o mene {{M|13|u=km}} da [[Bare]]. Confine a ovest cu [[Sannicandre de Bare|Sannicandre]], a nord cu [[Bitritte]], Bare e [[Valenzane]], a est cu [[Casamassime]] e a sud cu [[Acquavive de le Fonde]]. 'U territorie comunale ave 'na superficie de {{M|29|u=km²}}, e arrive a' altezze massime de {{M|231|ul=m slm}} jndr'à le territorie confinande cu Acquavive, mendre raggiunge quedda minime de {{M|103|u=m slm}} jndr'à le territorie confinande cu Bare, 'U panorame dominande jè fatte da [[Vignete|vigne]], e pure da [[Olea europaea|ulive]] e [[Prunus amygdalus|amennele]], e [[Quercus pubescens|roverelle]] verse 'u 'nderne.<ref name=":3">{{Cita web|url=https://www.adelfiacomitatosantrifone.it/feste-patronali/storia-e-culto/storia-di-adelfia.html|titolo=Storia di Adelfia|sito=www.adelfiacomitatosantrifone.it|accesso=2024-11-16}}</ref>
=== Clime ===
'U clime jè [[Clime mediterranée|mediterranée]], cu staggiune cavede e secche e vernate moderatamende fridde, grazie a' lundananze da 'u mare e all'altitudine de vasce colline. Le [[Precipitazione (meteorologgije)|precipitaziune]] so abbunnande d'a vernate e primavere, cu accumule menzile de cchiù o mene 60 - 65 mm; jndr'à l'autunne so 'nu picca de mene, e d'a staggione assaije scarse, cu cchiù o mene 30 mm menzile. 'A neve avéne cchiù o mene 'na vote a l'anne.<ref name=":3" />
== Storie ==
'U territorie de quedde ca osce jè 'a cetate avenìe securamende javetate jndr'à [[Popole de l'Itaglie andiche|epoche pre-romane]], cumme demostrane le andiche sepolcre acchiate ca resalene a 'u VI-V sechele n.C. Jè pure secure ca ve passarene 'nvasure [[Gote]], [['Mbere bizzandine|Bizzandine]], [[Longobbarde]], [[Franghe]], [[Arabe|Saracine]] e [[Normanne]], pure ca non ge ave rumaste ninde da cità pe confermarle.<ref name=":2">{{Cita libro|autore=Luigi Stangarone|titolo=Adelfia, Cenni Storici}}</ref>
=== Storie de Mondrone ===
==== Funnazione ====
Seconde quande scritte jndr'à 'u Setteciende da don [[Catavete de Nicolai]], uemme releggiose ca appartenéve a' famigghie marchesale de Cannete, Mondrone nascìe jndr'à 'u [[982]]. 'U commerciande bizzandine Roni Sensech, fuscenne da [[Bare]] sotte a 'u 'ngalzà de le truppe longobbarde de [[Ottone II de Sassonie|Ottone II]], se stabbiliè sus a 'n'alture vecine, ca se presendave particolarmende adatte a 'u pascole a e 'u commerce d'u bestiame. Nascìe accussì 'u villagge de ''Mons Roni'' (o Monderone).<ref name=":2" />
'U prime nuclée de javetande cundave 31 crestiàne, 'mbrà le quale 'nu sacerdote bizzandine, ca appettò 'na [[Natività de Gesù jndr'à l'arte|Natività]] jndr'à 'na grotte locale. Su volere de Marche, figghie de Roni in corrispondenze de quedda grotte avenìe 'nzippate 'a cappelle d'a Madonne d'u Pringipie jndr'à 'u [[1806]], pò conzacrate da l'arcivescove de Bare, Ursone. A quidde punde su cundavane 250 crestiàne, ca jndr'à 'u [[1156]] aumendarene arrete p'a destruzione de Bare da venne de [[Guglielme I de Sicilie|Guglielme I 'u Male]], [[Re de Sicilie]].<ref name=":2" />
==== Recanuscimende cumme comune ====
'U 18 novemmre [[1167]] 'u successore de Guglielme I, Re [[Guglielme II 'u Bbuène]], recanuscìe Mondrone cumme “''università''” ([[Comune (Itaglie)|comune]]) e l'avere date cumme fedude a 'nu uèmme sue fidate, Goffrede Tortomanni. 'U prime documende storeche addò avènene ditte Cannete e Mondrone jè 'nfatte 'a [[Bolle pontificie|bolle]] de [[Pape Alessandre III]] d'u 28 sciugne [[1172]], addò avènene 'ndicate le paesere sotte a l'autorità de Rainalde, arcivescove de [[Arcidiocesi de Bare-Bitonde|Bare]]: “…Monteronum, Lositum, Cannitum…”. Da stu mumende, se pò stabbilìe cchiù o mene esattamende 'a serie de le feudatarie de Mondrone: a Goffrede Tortomanni succedette 'u ravennese Pascale (o Pascazie) de Palma, avenne spusate 'a figghie Geronime.<ref name=":2" />
Jndr'à 'u 1266 re [[Carle I d'Angiò]] ddunò 'u feude a 'nu [[luéchetenende]] sue, Rodolfe De Colant, venute cu jidde da 'a [[Frange]] pe darle 'na màne jndr'à conguiste d'u Regne de Sicilie. Jndr'à 'u [[1276]] 'u feude avenìe assignate a Sparane de Bare, pe premiarle de l'aijute prestate condre a [[Manfredi de Sicilie|Manfredi]] e [[Corradine de Svevie]], pretendende a 'u trone siciliane. Muérte Sparane, 'u 28 abbrìle [[1294]] re [[Carle II de Napule|Carle II d'Angiò]] 'nvestìe 'u figghie de Sparane - ca ere ggià padrone de [[Altamure]] - pure de Mondrone, [[Valenzane]] e [[Magliane (Carmiane)|Magliane]]. 'A famigghie de Sparane tenìe 'u feude 'nzigne a 'u [[1339]], quanne avenìe cedute a 'u nobbele napuletane Gualtieri Galeoti. Jndr'à 'u [[1380]] le successore de quiste, 'u vendettere a 'u conde siciliane Gualtiere de Aspruch. Cchiù nnande, re [[Carle III de Napule|Carle III]] revocò 'u feude pe darle a l'aiutande de cambe sue, Riezio Clignetti. Jndr'à 'u [[1390]], Riezio vennìe 'u possesse a 'u nobbele barese Nicolò Dottula, ca facìe jndr'à 'u borghe 'u castelle cu torre, nuclée de quidde ca osce a die jè 'u palazze marchesale.
Jndr'à 'u [[1417]] 'u feude avenìe vennute a Nicolò Fusco de [[Ravelle]], ggià padrone de Valenzane. Jndr'à 'u [[1423]] Mondrone devendò possesse d'u nocerine Niccolò Offieri. Jndr'à 'u 1444 'u Codece Diplomateche Barese documende 'a vendite d'u feude a 'nu Gaurine da Lecce.<ref name=":2" />
====Le Acquaviva ====
Jndr'à 'u [[1481]] 'u feude avenìe vennute a [[Giulie Andonije Acquaviva]], [[Ducate de Atri|Duche de Atri]] e [[Condée de Conversane|Conde de Conversane]], ca mettìe Mondrone sotte a 'u condrolle d'u figghie sue [[Andrée Mattée III Acquaviva|Andrée Mattée Acquaviva]]. Seconde don Catavete, le Acquaviva stavane sus a le sckatole d'a popolazzione de Mondrone, purcé vulevane "mettere in evidenze conzuetudine nuéve". 'Nu uardiane d'u diche avenìe accise, probbabilemende da 'u popole, 'mbrà Modrone e [[Rutigliane]]; a quidde punde jndr'à 'u 1519, le Acquaviva decidettere de vennere 'u feude a 'u napuletane Giambattiste Galeoti, ca ne pigghiò 'u condrolle 'u 15 sciugne d'u stesse anne.
Invece l'avvocate [[Pitre Natale]], ca scrive jndr'à 'u 1801, cute cumme feudatarie jndr'à 'u 1504 'nu certe Tommase Paleologo 'u Greche, a 'u quale ave state assignate 'u feude da [[Ferdinande II d'Aragone]] apprisse a' soje vittorie condre a [[Luigge XII de Frange]] pu condrolle d'u [[Regne de Napuel]]. Siccome favorevole a Luigge de Frange, le Acquaviva perdettere 'u feude, ma 'a pigghiarene arrete e averene conferme d'u lore possedimende da vanne de [[Carle V d'Asburghe]], pe pò vennerle arrete a Giambattiste Galeoti jndr'à 'u 1519 cumme ditte sus.<ref name=":2" />
==== Giambattiste Galeoti ====
[[File:PiantaMontrone1600.jpg|160px|thumb|left|Chiande de Mondrone jndr'à metà d'u 1600]] Don Catavete elogge Giambattiste Galeoti, purcé avere state 'u prime a mettere dimore a Mondrone e realizzò 'na serie de opere pubbleche pe le cetadine (ca a l'epoche erane 500) a spese sue. Referisce pure ca le successore sue, gradite 'u stesse a le popolazziune, mandenettere 'u feude 'nzigne a 'u 1629, anne jndr'à 'u quale avenìe vennute a Aurelie Furietti, pringipe de [[Valenzane]]. 'Nvece Pitre Natale dice ca Galeoti aumendò le tasse de le cetadine e ca cu jidde accumenzò 'n'ere infelice, spicciate jndr'à 'u 1617 cu 'a vendete d'u feude a Andonia Gentile, vedove de Aurelie Furietti, pringipe de Valenzane. A ogne mode, 'u feude passà a le pringipe de Valenzane, ca 'u tenettere 'nzigne a 'u 1696, anne jndr'à 'u quale aven'e vennute a Alessandre de Bianchi, ca avenève da 'a famigghie [[Bologne|bolognese]] [[De' Bianchi]].<ref name=":2" />
====Bianchi e Bianchi Dottula====
{{'Ndruche pure|De Bianchi Dottula}}
Alessandre de Bianchi ha state barone de Mondrone da 'u 1696 a 'u 1699, anne d'a morta soje. 'U successore ha state 'u frate Giuanne de Bianchi. Jndr'à 'u 1706, da 'u reggistre de le battezze, resulte affittuarie de Mondrone 'u nobbele napuletane Giacome Capece-Zurlo, probbabbilmende Giuanne titolare d'u feude, ca ha state barone 'nzigne a 'u 1753, quanne murìe a l'eta de settand'anne. Ereditò 'a baronie 'u figghie sue Dunate de Bianchi, ca pe accattivarse 'u favore d'u popole costruì 'nu [[Oleificie|frandoie]] jndr'à 'u 1742. Dunate murìe jndr'à 'u 1773 a sessandotte anne, e avenìe seguite da 'u figghie sue Luigge. Quiste spusò Frangesche Dottula, ca apparteneve a' nobbele famigghie barese de le Dottula ca comungue se sceve a estinguerse. Probbie pe stu mutive jndr'à 'u 1790, su volere de Giordane Dottula, attane de Frangesche, 'u barone Luigge de Bianchi aunì a 'u cognome sue quidde de le Dottula, e accumenzò 'a famigghie [[De Bianchi Dottula|Bianchi Dottula]], e le venìe date pe recanuscenze 'u titole de marchese de Mondrone.<ref name=":2" /><ref>{{Cita libro|autore=Luigi Stangarone|titolo=Adelfia, stemmi e feudatari}}</ref>
====Eccidie pe màne frangese ====
Jndr'à 'u 1799, Mondrone ha state protagoniste de 'nu fatte triste. Le truppe frangise de [[Napoleone Bonaparte|Napoleone]] averene mise in fughe [[Ferdinande I de le Doje Sicilie|Ferdinande IV de Borbone]], Rre de Napule, e ste condinuavane a' sottomissione d'u sud Itaglie. Le cetadine de Mondrone erane rumaste fedele a 'u Rre e mandenerene 'n'atteggiamende ostile verse le truppe frangise; pe quiste, 'u generale [[Jean-Baptiste Broussier|Broussier]], ca faceve parte de l'[[Armate de Napule]], mannò sus a 'u luéche 'n'ambasciate de cingheciende surdate pe conziglià a le mondronise ca non ge s'avere opporre a 'u passagge de le truppe frangise, ca averena sce a [[Rutigliane]]. 'A 'mbasciate arrevò a Mondrone 'u 5 abbrìle e 'u comandande de queste mannò nnande 'nu trombettiere pe annungià 'a 'ndenzione de le truppe de passà amichevolmende. Però 'nu certe Geséppe Macchia fucilò e accedìe 'u trombettiere, facenne 'ngazzà le frangise. 'Nfatte le truppe, pe vennecarse, acciderene 83 mondronise, 'mbrà le quale 'u parroche Giuanne Battiste Cacciapaglia, e saccheggiarene 'u palazze marchesale de le Bianchi-Dottula (addò s'avere arroccate 'u luéche tenende borboneche [[Giambattiste De Cesari]], ca fu costrette a fuscersene). 'A confusione generale scatenò pure 'na risse 'mbrà cannetane e mondronise 'mbrà le cambagne e de le cetadine apprufittarene pe aggiungerse a 'u sacchegge de palazze marchesale; anze, pare probbie ca a 'u sacchegge parteciparene de cchiù le stesse mondronise ca le frangise. Cu 'u retorne de le Borbone avenìe 'nzippate 'na croce a memorie de l'eccidie.<ref name=":2" /><ref name=":1">{{Cita web|url=https://sister.agenziaentrate.gov.it/CitizenArCom/RicDettComuni.do?id=F700|titolo=Consultazione Archivio Comuni e Stati Esteri|sito=sister.agenziaentrate.gov.it|accesso=8 abbrile 2019}}</ref><ref name=":1848">{{Cita libro|autore=Luigge Stangarone|titolo=il 1848 a Montrone}}</ref>
Apprisse a' conguiste frangese, a Mondrone accumenzò a allariarse 'u desiderie de libberarse de certe tasse 'mboste da 'a famigghie feudatarie. 'A questione se sveluppò a favore de le cetadine pe vie de le sveluppe storece jndr'à l'Itaglie, purcé jndr'à 'u 1806 [[Geséppe Bonaparte]], Rre de Napule, abbolìe 'a feudalità. Da stu mumende accumenze 'u sveluppe edilizie d'u paese fore da le mure d'u borghe vicchie. 'Mbrà 'u 1815 e 'u 1820 'u territorie de Bare suffrìe 'u brigandagge de le truppe, logorate da 'a uerre. Jndr'à sta occasione 'u marchese Luigge [[de Bianchi Dottula]] avere state 'mbrà chidde ca aijutare de cchiù 'u comune de Bare, dunanne 1200 [[Ducate (monete)|ducate]].<ref name=":2" />
==== Uetteciende ====
Figghie de le marchese Luigge e Frangesche, avere state [[Giordane Bianchi Dottula|Giordane de Bianchi Dottula]], 'u successore a l'attane, cumme marchese, apprisse 'a morta soje d'u 1821.
Giordane avere state 'nu letterate e politeche tagliàne, famose pe andonomasie cumme "Marchese de Mondrone", e avere state pure [[Prefette d'a provinge de Bare|'Ndendende de Bare]]. Comungue, pure ca ere 'nu brave autore de prose e 'nu bbuène 'ndendende, jè probbabbele ca non g'ere gradite a le mondronise cumme feudatarie. A testimonianze de stu fatte, jndr'à 'u 1848 - apprisse a doje anne da 'a morta soje - avime notizie de 'na azione legale. Luigge Gaetani, suocere de Giordane, facìe cause - in qualità de tutore de le figghie minorenne de Giordane, Luigge e Frangische, ca avere ereditati le possedimiende marchesale - a nove cetadine, 'mbrà le quale 'u parroche Beniamine Landriscina, purcé repajassere le danne de l'abbattimende "clandestine e criminose" d'u frandoie ca avere state costruite da Dunate Marije de Bianchi jndr'à 'u 1742.
Le accusate, 'nfatte, ìmbrà 'u 9 e l'11 abbrile 1848 avere scettate 'nderre 'u frandoie "pe aste e pe otre mutive lore none canusciute", e purcé dicevane ca quidde non g'ere de probbietà de le marchise, ma de le cetadine, e ca avere state usurpate 'ngiustamende. 'A conglusione d'a condroversie non g'è canusciute, purcé Luigge Stangarone, ca reporte stu fatte, non g'ere in possesse de documiende ca ne parlavane.<ref name=":1848" />
In ogne case, apprisse Giordane 'a famigghie marchesale pedrìe 'mbortanze. 'U figghie sue Luigge ereditò 'u titole de Marchese, ma non ge riuscìe maje a esercità le potere sue. Murìe jndr'à 'u 1876.<ref name=":2" /><ref name=":1848" />
==== Noveciende ====
Diverse mondronise parteciparene e perdettere 'a vite jndr'à [[prime uerre mundiale]]; le lore nome avènene arrecurdate jndr'à 'u [[Monumende a le cadute]] de Corse Umberte I. Jndr'à 'u 1915 jndr'à 'u paese avenèrene inaugurate l'acquedotte e 'a luce elettreche.<ref name=":2" />
=== Storie de Cannete ===
Jndr'à andichità, 'u territorie de Cannete pare ca avera essere frazine e necropoli de [[Celia peuceta|Celia]] (osce a die [[Ceglie d'u Cambe|Ceglie]]), 'mbortande cetate d'a [[Peucezie]]. 'U attestate diverse cerameche acchiate sus a 'u luéche ca osce a die stonne jndr'à le musée de Bare e [[Tarde]]<ref name=":2" />
==== Funnazione ====
[[File:Robert Guiscard (by Merry-Joseph Blondel).jpg|180px|thumb|Robberte 'u Guiscarde, funnaotre de Cannete]]
Seconde don Catavete, Cannete nascìe jndr'à l'[[XI sechele]]. [[Robberte 'u Guiscarde]], [[Conde e duche de Pugghie e Calavrie|Duche de Pugghie]], conducìe 'na cambagne militare 'mbrà 'u 1067 e 'u 1071 finalizzate a' conguiste de [[Bare]], ca a 'u tiembe ere tenute da le [['Mbere bizzandine|bizzandine]].
Siccome ca l'assedie resultò difficele, preste 'u duche normanne se 'ngegnò pe acchià 'nu mode pe riparà l'esercite sue da 'a vernate. Se arrecurdò allore de 'nu luéche ca avere attraversate pe arrevà a Bare, ricche de canne da zucchere; le surdate normanne se accambarene accussì jndr'à le cambagne de quedde ca osce a die jè Cannete, addò riuscirene a costruì 265 capanne pe difenderse da 'u fridde.
Doje cavagliere se 'nderessarene a 'u territorie, jndr'à 'u mendre devendate canusciute cu 'u nome de ''Cannitum'', pe vie de le qualitate sue; une ere de [[Melàne]] e l'otre de [[Messine]]. Spicciate 'a conguiste de Bare, Robberte 'u Guiscarde pigghiò 'u luéche e 'ne facìe 'nnu feude date a Beatrice Curcelli. Murìe jndr'à 'u 1095, "de dulore", purcé pa vecchiaie non ge putìe seguì [[Boemonde I d'Antichiochie|Boemonde d'Altavilla]], figghie de Guiscarde, jndr'à [[prime crociate]]. Lasssò doje figghie: 'u prime, Dumineche, 'u succedette cumme feudatarie, 'u seconde, Giovenale, conducìe 'na vite eccelsiasteche e facìe costruì a Cannete 'na chiesere dedicate a [[Dumineche de Guzmán|San Dumineche]].<ref name=":2" />
==== Stella Beatrice e Alfonse Balbiano ====
Jndr'à 'u 1141, quanne a Cannete su cundavane cchiù o mene 100 crestiàne, 'a figghie de Dumineche Galtieri, Stella Beatrice, spusò 'u nobbele [[Napule|napuletane]] Alfonse Balbiano, ca se trasferìe a Cannete. Jidde, ca apparteneve a 'na famigghie ricche, facìe costruì subbete subbete de le strade e 'nu spiazzale. Jndr'à 'u 1146, cumme ere solite jndr'à le borghe d'u luéche, Balbiano facìe costruì 'na torre ierte de stile normanne ca servive a allertà le otre comune ce stavane scorrerie de ladre. Facìe pò scavà 'nu corridoie sotteterre ca da 'a torre spicciave verse [[Acquvive de le Fonde|Acquavive]], ca servive fuscere senze essere 'ndrucate.
'A costruzione d'a torre avenìe spicciate jndr'à 'u 1153, 'u stesse anne jndr'à 'u quale Cannete avenìe recanusciute cumme comune da [[Ruggere II de Sicilie|Ruggere II]], [[Rre de Sicilie]]. 'U 21 abbrile 1169 Dumineche Galteri murìe, e devendarene erede sue Stella Beatrice e Alfonse Balbiano; quiste urteme avenìe dichiarate leggitteme signore de Cannete da [[Guglielme II de Sicilie|Guglieme II 'u Bbuène]] jndr'à 'u 1176.
Jndr'à 'u 1185, Stella Beatrice se ammalò assaije, e Balbiano pregò 'a [[Marije (mamme de Gesù)|Madonne]] pe farla guarì. 'U sciurne apprisse quidde de [[Pasche]], Stella Beatrice "da morte se vedìe arrete vive". L'anne apprisse Alfonse Balbiano facìe costruì, pe segne de recanoscimende, 'a cappelle d'a [[Madonne d'a Stelle (Adelfie)|Madonne d'a Stelle]], sus a 'u stesse luéche addò avere state brucate Giosuè Galtieri.<ref name=":2" />
==== Le Gerundi ====
[[File:Stemma fam. Gerundi (feudatari Canneto).svg |120px|thumb|Stemme de le Gerundi]]
'A famigghie Balbiano tenìe 'u feude de Cannete 'nzigne a 'u 1431, quanne Nicolò Balbiano vennìe 'u feude a 'u napuletane Nicolò Andonije de Ofieri. L'anne apprisse 'nu Bernarde de Ofieri 'u vennìe a Giacome Passarelli, sembre de Napule.
Jndr'à 'u 1463, siccome senza figghie, Passarelli chiamò a erede sue 'u nepote Giuanne Gerundi, ca quanne arrevò a Cannete carresciò da Napule 'nu quadre d'a Vergine Marije. Jndr'à 'u 1473 se cundarene a Cannete 496 crestiàne. Gerundi allariò 'u palazze baronale, repulìe 'a chiesere e facìe fonnere 'na cambana nove; jndr'à 'u 1478 'u territorie de Cannete avenìe culpite da 'a pestilenze e Gerundi facìe costruì fore da le mure d'u borghe 'a cappelle de [[Nostre Signore de Costandinopoli|Marije Vergine de Costandinopoli]], essenne devote a jedde. Jndr'à 'u 1507 'nnu Pitre Gerundi devendò successore de Giuanne. Jndr'à 'u 1604 devendò barone de Cannete 'nu Alfonse Gerundi, jndr'à 'u 1635 'nu Frangische Gerundi e jndr'à 'u 1659 'n'otre Alfonse Gerundi, ca spusò Camille Capece-Zurlo.<ref name=":2" />
==== Le Nicolai ====
Le Gerundi (o Girondi) mandenerene 'u feude 'nzigne a 'u 8 masce 1719, quanne 'nu Giangeséppe Girondi 'u vennìe a Carle De Nicolai, famigghie de le barune de [[Basville]], pe {{formatnum:7506}} ducate. Carle De Nicolai devendò 'u prime Marchese de Cannete. Arrevate jndr'à 'u borghe acchiò 'a popolazzione demoralizzate, purcé da trend'anne le Girondi vivevane a [[Napule]]. Jndr'à 'u 1730 murìe, e le succedette 'u figghie Dumineche De Nicolai, frate de Don Catavete ca screvìe le pergamene da le quale avènene ste 'mbormaziune. A' morte de Dumineche jndr'à 'u 1758 le succedette Frangische Paole, e a' morte de quiste jndr'à 'u 1775 le succedette Giambattiste, ca pigghiò 'u titole de Marchese l'anne apprisse, jndr'à 'u 1776. Jndr'à 'u 1799 a Cannete non ge se conzumò 'u stesse eccidie ca accadìe a Mondrone, e asserene sole ttre muérte, accise mendre fuscevane 'mbaurite. Jndr'à 'u 1840 'u Marchese de Cannete ere Carle de Nicolai.<ref name=":2" />
==== Noveciende ====
Jndr'à 'u 1936 'u carabbiniere [[Vittoriane Cimarrusti]], de Cannete, partecipò e murìe jndr'à [[uerre d'Etiopie]], pigghianne pe le geste sue 'a [[medaglie d'ore a 'u valore militare]].<ref name=":2" />
=== Nascite de Adelfie ===
Le comune de Mondrone e Cannete, vecine 'mbrà lore, mandenerene 'a probbie autonomie amministrative 'nzigne a 'u 29 settemmre [[1927]], quanne 'u decrete n. 1903 firmate da [[Vittorie Emanuele III de Savoie|Vittorie Emanuele III]] e [[Benite Mussolini]] ne decedìe l'aunìone sotte a 'u nome de “Adelfia” (da 'u greche "Adelphos" (Άδελφος), cioè "fratellanze"). Nonostante 'a veceinanze de le doje cendre stavane diverse differenze 'mbrà le popolazziune, pe esembie le tradiziune e 'u dialette. 'Nfatte, pe de le decennie 'a nasdcite de 'n'idendità cetadine aunitarie ha state difficile. Angore osce a die stonne doje feste patronale, une pe Mondrone e une pe Cannete - doje Chiesere Matrice, doje cendre storece, doje scole elemendare, doje scole medie, doje cendre postale, doje cambesande. 'Na [[stele]], mise vecine a 'u municipie de Adelfie, segne le andiche confine de Cannete e Mondrone.<ref name=":3" /><ref name=":1" /><ref name=":0">{{Cita web|url=https://sister.agenziaentrate.gov.it/CitizenArCom/RicDettComuni.do?id=B611|titolo=Consultazione Archivio Comuni e Stati Esteri|sito=sister.agenziaentrate.gov.it|accesso=8 aprile 2019}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://www.prolocoadelfia.it/index.htm|titolo=Associazione Pro Loco - Adelfia (BA)|sito=web.archive.org|data=2007-07-07|accesso=2024-11-16|dataarchivio=7 luglio 2007|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20070707033521/http://www.prolocoadelfia.it/index.htm|urlmorto=sì}}</ref>
==== Simbole ====
[[File:Adelfia-Stemma.svg|70px|thumb|Stemme cetadine]]
'U stemme e 'u gonfalone d'u comune onne state congesse cu regge decrete d'u 31 scennare 1929. 'U stemme jè date da l'aunìone de quidde de le doje endità d'apprime, cu 'na croce sus a tre colline cu sus doje lune e doje stelle pe Mondrone, e de le canne sus a 'na colline pe Cannete. 'U gonfalone jè 'nu drappe trongate de gialle e azzurre.<ref>{{cita web|titolo= Adelfia, decreto 1929-01-31 RD, concessione di stemma e gonfalone |url= http://dati.acs.beniculturali.it/comuni/comuni.detail.html?916 |sito= Archivio Centrale dello Stato |accesso= 31 masce 2022 }}</ref> Segue 'a vlasonature specifeche:
{{citazione|Stemme [[Partite (araldeche)|partite]]: jndr'à 'u prime d'azzurre, a 'u [[Monde (araldeche)|monde]] de tre cime de verde, ca se move da 'a punde, cimate da 'na croce latine de gnure, accumbagnate 'ngape da doje [[Crescende (araldeche)|crescende]] d'argende, quidde [[Destre (araldeche)|de destre]] volte, e affiangate da doje [[Stelle (araldeche)|stelle]] d'u stesse; jndr'à 'u seconde, pure d'azzurre, a ttre liune azzettate, 'u cendrale chciù ierte e cchiù granne e doje mise vasce affrondate, sus a 'nu monde ca move da 'a punde e da 'u quale nasce 'nu cannete, 'u tutte [[a 'u naturale]]. Ornamiende de fore da Comune.}}
== Monumiende e luèche de 'nderesse ==
[[File:C'era un castello e un cielo azzurro.jpg|thumb|Casine Don Catavete]]
'U patrimonie architettoneche d'a cetate vande l'esistenze de doje cendre storece, pe vie d'u sveluppe autonome de le riune Mondrone e Cannete.<ref name=":3" />
=== Architetture releggiose ===
==== Mondrone ====
* Chiesere de Sanda Marije d'u Pringipie, 'nzippate jndr'à 'u [[1806]] pe volondà de Marche Sensech;<ref name=":3" />
* Chiesere Madre de Mondrone, 'nzippate atturne a 'u [[1711]] e 'nditolate a [[San Necole de Bare]]. Ave 'a statue de [[Trifone (martire)|San Trifone]], [[Sande patrone|patrone]] de Mondrone, sculpèite da l'[[Andrie|andriese]] Riccarde Brudaglio jndr'à 'u 1783. 'A Chiesere madre avenìe consacrate jndr'à 'u 1726; 'mbrà 'u 1744 e 'u 1747 avenìe 'nzippate pure 'nu cambanile. Jndr'à 'u 1883 'u pettore [[Molfette|molfettese]] Saverie Calò ne affrescò le inderne e, jndr'à 'u 1926 'u [[Bare|barese]] Bernarde Caprioli eseguì 'a decorazione de ore d'a vanne de sus.<ref name=":3" /> 'Nu dipinde preggiate, attrebbuite a [[Tiziane Vecellio|Tiziane]] ca raffegure [[Frangische da Paola]], je stipate jndr'à chiesere.<ref> {{Cita web|url=http://www.cartamaxima.it/doc/adelfia/adelfia.htm|titolo=Adelfia com'era...|sito=www.cartamaxima.it|accesso=2024-11-16}}</ref>
==== Cannete ====
* Cappelle d'a Madonne d'a Stelle, 'nzippate jndr'à 'u 1186 pe vulere d'u feudatarie Alfonse Balbiano.<ref name=":3" />
* Chiesere Madre de Cannete, 'nzippate 'mbrà 'u 1761 e 'u 1763 e, dedicate a' [['Mmaculate Congezione|Madonne 'Mmaculate]]. Jndre a jedde stonne stipate le reliquie de [[San Vittoriane (Adelfie)|San Vittoriane]], patrone de Cannete.<ref name=":3" />
=== Architetture civile ===
==== Mondrone ====
* Palazze Marchesale de Mondrone, 'nzippate jndr'à 'u [[1396]] da 'u feudatarie Niccolò Dottula. Avenìe allariate jndr'à 'u [[1519]] da 'u feudatarie Giambattiste Galeoti, e decorate cu affresche de scole napuletane. 'Nfine, avenìe rifinite jndr'à 'u [[1790]] da 'u marchese de Mondrone Luigge [[de Bianchi Dottula]];<ref name=":3" /><ref>{{Cita web|url=https://www.fondoambiente.it/luoghi/palazzo-marchesale-dei-bianchi-dottula?ldc|titolo=Palazzo marchesale dei Bianchi - Dottula |sito= I Luoghi del Cuore - FAI|accesso=10 aguste 2021}}</ref>
* Palazze Angiuli (jndr'à vie Valenzane), 'nzippate a' fine d'u [[XIX sechele]]. Jndr'à cappelle 'nderne, dedicate a' [['Mmaculate Congezione|Madonne 'Mmaculate]], se celebre ogne anne 'nu congerte e 'na messe pro [[Terra sande]] cu 'u patrocinie de l'[[Ordine equestre d'u Sande Sepolcre de Gerusalemme|Ordine d'u Sande Sepolcre]];<ref name=":3" />
* Palazze Angiuli (jndr'à corse Umberte), 'nzippate a l'inizie d'u [[XX sechele]] e affrescate;<ref name=":3" />
* Palazze Stangarone (jndr'à corse Umberte), 'nzippate a l'inizie d'u XX sechele e affrescate.<ref name=":3" />
==== Cannete ====
* Casine don Catavete (o pure Castelle de le Fascina), 'nzippate jndr'à 'u [[XVII sechele]] da le marchese de Nicolai lunghe 'a strade pe [[Bitritte]];<ref name=":3" />
* Ville Gigia (o pure Ville Monteleone), 'nzippate jndr'à 'u [[XIX sechele]] a Cannete.<ref name=":3" />
=== Architetture militare ===
* Torre normanne de Cannete, 'nzippate da 'u feudatarie Alfonse Balbiano 'mbrà 'u [[1147]] e 'u [[1153]]. Jè ierte 19 metre e jè fatte da 4 piane. Spicce cu 'nu coronamende de [[archette pensile]] sus a mensole. Ha state dichiarate monumende nazionale jndr'à 'u [[1920]], 'nzieme a 'u palazze marchesale.<ref name=":3" />
== Suggettate ==
=== Evoluzione demografeche ===
{{Demografije/Adelfie}}
A lunghe l'emigrazione - apprime oltreoceane, e pò verse 'u [[Itaglie settendrionale|Nord Itaglie]] e otre pajesere europée - ave determinate 'u salde demografeche de Adelfie. Angore osce a die 'u fenomene de l'emigrazione jè 'ndrucabbele jndr'à le cchiù uagnune; tuttavie urtemamende Adelfie, grazie a' vicinanze cu [[Bare]], respette a' quale presende 'nu coste d'a vite cchiù economeche e 'na maggiore tranguillità, ave viste crescere 'a popolazziona soje assaije probbie.
=== Etnie e minoranze straniere ===
Le furastiere ca stonne a Adelfie, seconde le statisteche ca resalene a 'u 31 decemmre [[2019]], erane {{formatnum:446}} (pare a 'u 2,64% d'a popolazzione comblessive). Le comunitate cchiù numerose sò:<ref>{{cita web|url=http://demo.istat.it/str2019/index.html|editore=ISTAT|titolo=Residende furastiere: popolazzione residende e bilange demografeche a 'u 31 decemmre 2019}}</ref>
* [[Albanie|Albanise]]: 115
* [[Senegal|Senegalese]]: 85
* [[Romanie|Rumene]]: 52
* [[Niggerie|Niggeriane]]: 25
== Culture ==
=== Avvenemiende ===
==== Feste patronale de San Trifone ====
{{Ritaglio immagine con CSS
|Image = Statua di San Trifone Adelfia.jpg
|bSize = 300
|cWidth = 200
|cHeight = 300
|oTop = 45
|oLeft = 45
|Location = right
|Description = Statue di San Trifone jndr'à Chiesere Madre de Mondrone
}}
'A feste cchiù granne d'a cetate jè 'a venerazione de [[Trifone (martire)|San Trifone martire]], patrone de Mondrone, ca seconda 'a tradizione pruteggìe 'u paese durande l'epidemie de peste d'u [[1691]], e fascìe fucere 'n'invasione de [[Caelifera|cavallette]] (cumme se 'ndruche da l'[[iconografije]] d'u sande, rappresendate cu 'na cavallette sus 'a lange).<ref name=":3" /> Le reliquie de San Trifone avenerene ddunate a Mondrone da 'u [[Diocesi de Cattaro|vescove de Cattaro]], tramite 'u [[Diocesi de Nardò-Gallipole|vescove de Gallipole]].<ref name=":2" />
'A feste se face ogne anne, cu le sciurne prengepàle ca vonne da 'u 9 a l'11 novemmre. Face arrevà jndr'à cetate assaije turiste, ca avènene da totte Itaglie, pure pa gare de [[Fuéche d'artifice|sciuéche pirotecnice]] ca se face durande 'a feste.
Accumenzanne da 'u prime sciurne 'a "Vasce Museche de Adelfie", canusciute jndr'à cetate cumme "Il Tamburo" ('U Tammorre) cammine sciurne e notte 'u cendre javetate, sunanne pezze popolare, 'mbrà le quale "Marcia dell'asino" ("Marce d'u ciucce").<ref name=":3" /><ref name=":4" />
'A sere d'u [[9 novemmre]], 'u quadre d'u sande avéne carresciate in processione 'nzigne a' chiazze de Mondrone e se procede a 'u lange de 'na molgolfiere. Apprisse 'a serate se anime cu congerte, ca spicciane jdnr'à nuttate. 'U [[10 novemmre]], a le 4 de notte, 'nu colpe secche sparate da 'nu mortaie de 12 cm face accumenzà 'a sciurnate cchiù 'mbortande d'a feste. Tanda fedele raggiungene 'a chiesere madre de Mondrone pe assistere a' prime messe de le 4:30. Da le 10:00 le congerte bandistece e 'a "riffe", ca so le offerte de le fedele ca volene carrescià 'a statue d'u sande sus 'a spalle, vonne a 'n'otre progessione.
Queste avéne percorse pe le vie d'a cetate e jè accumbagnate 'mbrà le otre da tanda piccinne, quacchedune sus a 'nu cavaddere, ca pe devozione famigliare 'ndossane le abite d'u sande. 'A progessione avéne achiuse da 'a conzegne de le chiave d'a cetate da vanne d'u sinnache, e se face vecine a l'arche cu 'rrelogge de Mondrone. Jndr'à 'u pomerigge ave luéche 'a gare de le fuéche d'artificie, ca dure cchiù o mene ttre ore.<ref name=":3" /><ref name=":4"> {{Cita web|url=https://www.lagazzettadelmezzogiorno.it/video/bari/1581253/adelfia-si-ripete-la-magia-di-san-trifone-la-processione-le-bande-e-i-botti-diurni.html#:~:text=I%20giorni%20principali%20di%20questa,l'evento%20religioso%20e%20laico|titolo=Adelfia, si ripete la magia di San Trifone: la processione, le bande e i botti diurni|autore=Redazione online|sito=www.lagazzettadelmezzogiorno.it|data=2024-11-10|accesso=2024-11-16}}</ref>
L'[[11 novemmre]], a' fine de le festeggiamiende, 'a prugessione passe arrete pu paese e 'a statue d'u sande avéne carresciate sus a le spalle de le emigrande ca onne turnate jndr'à cetate pe l'occasione. 'A dumeneche apprisse a' feste, dette de "San Trifone jndr'à nicchie" (''San Trefon ‘iinde a ua’ ‘nnicchie'') 'a statue d'u sande avéne mise jndr'à nicchie d'a Chiesere madre, addò rumane 'nzigne a' prossema feste patronale.<ref name=":3" />
Da 'u punde de viste gastronomeche, durande 'a feste de San Trifone se face 'a "sagre de l'agnelle", durande 'a quale se pò mangià - jndr'à le rosticcerie 'nzippate apposte apposte 'mbrà le strade - de le costatine de agnelle e de le frattaglie a' brace (ditte gnumariedde o jndr'à 'u dialette locale ''nghimmiredde''), accumbagnate da costine de [[Apium graveolens|acce]] e fette de pruvulone, eppure de vine locale.<ref name=":3" />
==== Otre manifestaziune ====
* Feste d'a Madonne d'a Stelle<ref name=":3" />
* Feste patronale de San Vittoriane<ref name=":3" />
* Feste d'a Madonne d'a Pietà<ref name=":3" />
* San Vittorianicchie<ref name=":3" />
* Sciurnate de l'Emigrande, ca arrecorde l'emigrazione ca ave caratterizzate Adelfie<ref name=":3" />
== Economije ==
L'attivitate economeche prengepàle d'a cetate, grazie a le caratteristeche d'u terrene, jè 'a coltivazione de uve (in particolare l'uve Reggine, ca ste jndr'à doje variande locale ditte Mennavacce e Pizzutelle, e de l'[[uve baresane]], e picca picche de uve Primus e Moscate gnure). Jndr'à le urteme anne 'a produzione de vine [[Primitive (vitigne)|primitive]] ave valorizzate 'u territorie. De mene de l'uve e a 'u vine avénene prodotte pure [[alìe]] e [[Uegghie de aliè|uegghie]]. Le attività ca no sò collegate a l'agricolture so picche, e limitate a picche 'mbrese jndr'à 'u [[Attività manifatturiere|settore manifatturiere]].<ref name=":3" />
== 'Nfrastrutture e carresciamiende ==
{{'Ndruche pure|Strade provingiale d'a cetate metropolitane de Bare}}
'A strade prengepàle ca colleghe Adelfie a Bare jè 'a [[Strade statale 100 de Gioie d'u Colle|strade statale 100]], ca corre a est d'u cendre javetate. Le riune de Cannete e Mondrone sò fisicamende separate da 'a [[Ferrovie Mungivacche-Putignane|linée ferroviarie Mungivacche-Putignane]], in congessione a le [[Ferrovie d'u Sud Est]].
Jndr'à 'u 2010 ha state combletate 'u 'nderramende d'u tratte ferroviarie urbane pe l'eliminazione d'u passagge a levélle 'mbrà le doje riune e ha state aperte a 'u pubbleche 'a [[Stazione de Adelfie|stazione]] nove.<ref name=":3" />
== Amministrazione ==
Aqquà sotte ste 'na tabbelle de le amministraziune ca onne state jndr'à stu comune:
{{ComuniAmminPrecTitolo}}
{{ComuniAmminPrec
|Nome = [[Andonije Mastrogiacomo]]
|Inizio = 28 luglie 1988
|Fine = 7 sciugne 1993
|Partito = [[Partito Socialista Italiano]]
|Note = <ref name=interno>http://amministratori.interno.it/</ref>
}}
{{ComuniAmminPrec
|Nome = Frangische Pirolo
|Inizio = 14 sciugne 1993
|Fine = 8 novemmre 1995
|Partito = cendre, [[Democrazia Cristiana]]
|Note = <ref name=interno />
}}
{{ComuniAmminPrec
|Nome = Gesèppe Guetta
|Inizio = 10 novemmre 1995
|Fine = 10 sciugne 1996
|Carica = [[Commissarie straordinarie|Comm. straordinarie]]
|Partito =
|Note = <ref name=interno />
}}
{{ComuniAmminPrec
|Nome = Emanuela Clotilde Angiuli
|Inizio = 10 sciugne 1996
|Fine = 10 scennare 1997
|Partito = [[cendre-sinistre]]
|Note = <ref name=interno />
}}
{{ComuniAmminPrec
|Nome = Erminie Cicoria
|Inizio = 10 scennare 1997
|Fine = 28 abbrile 1997
|Carica = [[Commissarie prefettizie|Comm. pref.]]
|Partito =
|Note = <ref name=interno />
}}
{{ComuniAmminPrec
|Nome = Ermanne Marije Nine Macchia
|Inizio = 28 abbrile 1997
|Fine = 14 masce 2001
|Partito = sinistre
|Note = <ref name=interno />
}}
{{ComuniAmminPrec
|Nome = Frangische Nicassio
|Inizio = 14 masce 2001
|Fine = 30 masce 2006
|Partito = [[cendre-destre]]
|Note = <ref name=interno />
}}
{{ComuniAmminPrec
|Nome = Frangische Nicassio
|Inizio = 13 sciugne 2006
|Fine = 12 masce 2010
|Partito = cendre-destre
|Note = <ref name=interno />
}}
{{ComuniAmminPrec
|Nome = Vittorio Lapolla
|Inizio = 12 masce 2010
|Fine = 10 sciugne 2011
|Carica = Comm. straordinarie
|Partito =
|Note = <ref name=interno />
}}
{{ComuniAmminPrec
|Nome = Vite Andonije Antonacci
|Inizio = 19 masce 2011
|Fine = 20 sciugne 2016
|Partito = [[liste civiche]]<br>”Antonacci, il sindaco che vogliamo”
|Note = <ref name=interno />
}}
{{ComuniAmminPrec
|Nome = Geséppe Cosola
|Inizio = 20 sciugne 2016
|Fine = ''in cariche''
|Partito = liste civiche
|Note = <ref name=interno />
}}
{{ComuniAmminPrecFine}}
== Note ==
<references/>
== 'Ndruche pure ==
* [[Andonije Mastrogiacomo]]
* [[Andonije Rossano]]
* [[De Bianchi Dottula]]
* [[Frangische Marije Brancaccio]]
* [[Giordane de Bianchi Dottula]]
* [[San Trifone martire]]
* [[San Vittoriane (Adelfie)|San Vittoriane]]
* [[Stazione de Adelfie]]
* [[Vittoriane Cimmarrusti]]
* [[Tummase de Ciaula]]
== Otre pruggette ==
{{interprogetto}}
{{Collegamiende fore a Uicchipèdie}}
* {{Collegamenti esterni}}
* {{cita web | url = https://web.archive.org/web/20070630171616/http://www.prolocoadelfia.it/ | titolo = Pro Loco | accesso = 24 luglio 2007 | urlarchivio = https://web.archive.org/web/20070630171616/https://web.archive.org/web/20070630171616/http://www.prolocoadelfia.it/ | urlmorto = sì }}
* {{cita web|url=http://www.cartamaxima.it/doc/adelfia/adelfia.htm|titolo=Adelfia com'era}}
{{Comune d'a cetate metropolitane de Bare}}
{{Controllo di autorità}}
{{Portale|Pugghie}}
[[Categoria:Adelfie]]
[[Category:Comune d'a Pugghie]]
[[Categoria:Comune d'a cetate metropolitane de Bare]]
mz06d71445wysnu9eshybzbea6vcjb5
Isaac Newton
0
14741
152109
147894
2026-09-25T00:40:09Z
InternetArchiveBot
10009
Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
152109
wikitext
text/x-wiki
{{quote|Non so come il mondo potrà giudicarmi ma a me sembra soltanto di essere un bambino che gioca sulla spiaggia, e di essermi divertito a trovare ogni tanto un sasso o una conchiglia più bella del solito, mentre l'oceano della verità giaceva insondato davanti a me.|Isaac Newton}}
{{Bio
|Titolo = Sir
|Nome = Isaac
|Cognome = Newton
|Sesso = M
|LuogoNascita = Woolsthorpe-by-Colsterworth
|GiornoMeseNascita = 4 scennare
|AnnoNascita = 1643
|LuogoMorte = Londra
|GiornoMeseMorte = 31 marze
|AnnoMorte = 1727
|NoteMorte = <ref>Date seconne 'u [[calendarie giuliane]] in vigore a l'epoca; seconne 'u [[calendarie gregoriane]] Isaac Newton ha nate invece 'u [[4 scennare]] [[1643]] e muerte 'u [[31 marze]] [[1727]].</ref>
|Attività = filosofe
|Epoca = 1600
|Attività = matemateche
|Attività2 = fiseche
|AttivitàAltre = {{sp}}e [[alchimije|alchimiste]]
|Nazionalità = inglese
|Immagine = Sir Isaac Newton by Sir Godfrey Kneller, Bt.jpg
|Didascalia = Sir Isaac Newton <br /> Ritratte de Sir [[Godfrey Kneller]], 1702, uegghie sus a tele
}}
Citate pure cumme '''Isacco Newton''', jè conziderate da 'nu sacche de crestiane un de le cchiù granne cervidde de tutte le timbe. Ha state [[Presidende d'a Royal Society|Presidende d'a ''Royal Society'']].
Universalmende famose soprattutte pu condrebbute sue a 'a [[meccaneca classeche]], - jè famose a le studinde de tutte 'u munne 'a "cunde" de ''Newton e 'a mele'', - Isaac Newton condrebbuì jndr'à 'nu mode 'mbortande assaije a cchiù de 'na branghe d'u sapere.
Pubblecò le ''[[Philosophiae Naturalis Principia Mathematica]]'' jndr'à 'u [[1687]], jndr'à quale descrevìe 'a [[Forze de gravità#'A Legge de gravitazione universale|legge de gravitazione universale]] e, attraverse le sue [[Dinameche, fiseche|legge d'u mote]], ccrejòà le fondamende p'a [[meccaneca classeche]]. Newton pò condivedìe pure cu [[Gottfried Wilhelm von Leibniz|Gottfried Wilhelm Leibniz]] 'a paternità d'u sviluppe d'u [[calcole differenziale]] o infinitesimale.
Newton ha state 'u prime a demostrà ca le legge d'a nature guvernane 'u movimende d'a [[Terre]] e de le otre cuerpe celeste. Jidde condrebbuì a 'a [[Rivoluzione scendifiche]] e a 'u progresse d'a [[teorie eliocendriche]]. A Newton se addà dà 'u merete pure pa sistemizzazzione matemateche de le [[Legge de Keplero]] sus a 'u movimende de le pianete. A parte ca l'avere dedotte matematicamende da 'a soluzione d'u [[probbleme d'a dinameche]] applicate a 'a [[Forze de gravità]] cioè da le omonime ' ''equaziune de Newton'' ', jidde generalizzò ste legge induenne ca le [[Orbite, astronomije|orbite]] (cumme chidde de le [[comete]]) putevane essere none sulamende [[ellisse|ellittiche]] ma pure [[iperbole, sciumetrije|iperboleche]] e [[parabbole, sciumetrije|parabboleche]].
Newton ha state 'u prime a demostrà ca 'a [[luce]] [[vianghe]] jè comboste da 'a somme (in frequenze) de tutte l'otre [[culore|culure]]. Jidde, infine, ha purtate nnande l'ipotesi ca 'a luce ere comboste da [[Fiseche de le particelle|particelle]] da addò nasce 'a ' ''teorie corpuscolare d'a luce'' ' in condrapposizione a le sosteniture d'a ' ''teorie ondulatorie d'a luce'' ', patrocinate da l'astronome olandese [[Huygens]] e da l'inglese [[Thomas Young|Young]] e ca vè spicce pò jndr'à soluzione proposte jndr'à forme d'u [[dualisme onda-particelle]] a l'inderne d'a [[meccaneca quandisteche]].
== Biografije ==
=== Infanzie ===
[[File:Woolsthorpe manor.jpg|thumb|left|260px|Woolsthorpe Manor, 'u luèche addò ha nate Newton]]
Newton nascìe a [[Woolsthorpe-by-Colsterworth]], jndr'à 'u [[Lincolnshire]], jndr'à 'na famigghie de allevature. L'attane sue, (pure jidde de nome Isaac) murìe ttre mise apprime ca jidde nasceve. Quanne Newton avìe tre anne 'a mamese (Anna Ayscough) se 'nzurò 'n'otra vote cu 'nu marite nuève, 'nu certe Barnabas Smith de cchiù o mene sessand'anne, e lassò Isaac piccinne a le cure de le [[nonne materne]]. Jndr'à chidde anne jidde ere assaie infelice: odiave 'u patrigne sue e pare addiritture ca 'na vote arrevò addiritture a minaccià de [[ingendie|asckuà]] 'a casa soje. Se dice ca Newton ha redute 'na vota sole jndr'à vita soje: quanne 'nu studende l'avere cercate ce valeve 'a pene de studià le [[Elemende, Euclide|Elemende]] de [[Euclide]].<ref name="laught">{{Cita pubblicazione| cognome = Fisher| nome = Ernest Peter | anno = 1997| titolo = Aristotele, Einstein e l'otre|pagina= 139}}</ref>
Jndr'à 'u [[1653]], quanne Isaac avere 11 anne, 'u patrigne scettò 'u sanghe lassannele 'n'eredità none indifferende cu 'a quale se putìe paià l'istruzione a 'a King's School, a Grantham. Alloggiave da 'a famigghia Clark, imbarendate cu le Newton. Pare ca jidde avìe 'na relazione sendimendale cu Catherine Storer, figghiastre d'u padrone de case. Probbabbilmende non ge fu 'na cose 'mbortande ma ha state l'unica relazione sendimendale ca Newton avìe jndr'à vita soje.
Duranne quidde periode avere pigghiate strane abitudine: costruive [[meridiane]], [[clessidre|trellogge a acque]] e modelle funzionande de [[muline]]. 'Mbonde a 'u [[1658]], 'a mamese 'u costrengìe a lassà le studie e 'u rechiamò a case pe accudì le [[agricolture|cambe]] ma se rilevò 'n'agricoltore de quattre e 'nu solde. A 'a fine 'u maestre sue convengìe 'a mamese a farle condinuà le studie a 'u [[Trinity College, Cambridge|Trinity College]] de [[Cambridge]] addò se trasferìe jndr'à 'u [[1661]].
Jndr'à quidde timbe le inzegnaminde d'u College erene basate sus [[Aristotele]] ma Newton preferive filosofe cchiù moderne cumme a [[Cartesio]], [[Galileo Galilei|Galileo]], [[Copernico]] e [[Johannes Kepler|Keplero]].
=== Maturità ===
Jndr'à 'u [[1665]], scuprìe 'u [[teoreme binomiale]]. Picche dopo 'u College avenìe achiuse pe colpe d'a [[peste]] ca se stè deffunneve jndr'à zone partenne da [[Londra]]. Newton approfittò de sta inderruzione pe condinuà le studie pe fatte sue; duranne stu periode scuprì le [[Identità de Newton]], 'u [[metode de Newton]], approssimò le [[serie armoniche]] ausanne le [[logartime]] e accumenzò a sviluppà 'u [[calcole infinitesimale]].
Newton sviluppò 'u calcole [[Scoperte indipendende|indipendendemende]] da [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], ca però ausò 'na notazione cchiù precise. Jè secure ca Newton scuprìe 'u calcole dece anne apprime de Leibniz, ma pubblecò 'a scoperta soje assaije dope. Newton diceve ca non g'avere pubblecate 'a fatia soje purcé tenève paure ca l'avessere pigghiate a suggette. Da 'u [[1699]] quacche membre d'a [[Royal Society]] accusarene Leibniz de [[plagio]] e accumenzò 'na violenda condese su a ce avère invendate 'u [[calcole infinitesimale|calcole]]. Sta ''uerre'' amareggiò assaije 'a vite de tutte e doje le contendende fine quanne Leibniz murìe jndr'à 'u [[1716]]. Pure apprisse a morta soje Newton condinuò a scettà 'nderre 'a memorie de l'avversarie fine a sce arrevanne ca, seconde certe, se vandave ca l'avere "spezzate 'u core".<ref name="Leibniz">{{Cita pubblicazione| cognome = Fisher| nome = Ernest Peter | anno = 1997| titolo = Aristotele, Einstein e l'otre|pagina= 145-146}}</ref><ref name="Cuore">{{Cita pubblicazione| cognome = Hawking| nome = Stephen | anno = 2007| titolo = Da 'u Big Bang a le bochere gnure|pagina= 201}}</ref>
Addevenìe [[Professore Lucasiane]] de [[matemateche]] jndr'à 'u [[1699]]. Jndr'à chidde timbe tutte le ''fellow'' de [[Cambridge]] s'avere urdenate [[prevete|prìvete]] [[anglicanesime|anglicane]] pure ce quiste non g'ere esplicitamende richieste. Facenne leve sus a stu fatte, Newton se revolgìe a 'u Re [[Carlo II d'Inghilterre|Carlo II]] e non ge addevenìe sacerdote.
[[File:Newton_Opticks_titlepage.jpg|thumb|right|190px|Frondespizie d'a quarta edizione de ''Opticks'']]
Da 'u [[1670]] a 'u [[1672]] se occupò de [[ottiche]]. Duranne stu periode studiò 'a [[rifrazione]] d'a luce demostranne ca 'nu [[prisme]] pò scomborre 'a [[luce]] [[vianghe]] jndr'à 'nu [[Spettre, astronomije|spettre]] de [[culore|culure]] e 'na lende e 'nu seconde prisme ponne recomborre 'u spettre jndr'à luce vianghe. Da sta fatìe congludìe ca ogne [[telescopie rifrattore]] avera suffrì d'a [[Dispersione ottiche|dispersione]] d'a luce jndr'à le culure e allore invendò 'u [[telescopie riflettore]] pe aggirà 'u probbleme. (Sulamende cchiù nnande, quanne addevenèrene disponibbele vitre cu diverse proprietà rifrattive, addevenìe possibbele costruì lende acromateche).
Jndr'à 'u [[1671]] 'a [[Royal Society]] 'u chiamò pe 'na demostrazione d'u telescopie riflettore sue. L'inderesse lore 'u 'ngoraggiò a pubblecà le famose ''On Colours'' (''Sus a le culure'') ca cchiù tarde arrecchìe jndr'à fatìa soje ''Opticks'' (''Ottiche''). Quanne [[Robert Hooke]] criticò certe idee sue, Newton s'à pigghiò brutte proprie ca se ritirò da 'u dibattite pubbleche e le doje remanerene nemice fine a 'a morte de Hooke.
'Na vote decìe jndr'à 'na lettere a [[Robert Hooke|Hooke]] d'u [[5 febbrare]] [[1676]],
{{quote|Ce agghie viste cchiù lundane è purcé jie stave sus a le spalle de gigande}}
pure ca sta frase, fatte jndr'à 'u [[Medioevo]] da 'a Scole de Chartres, pare cumme a 'nu sione de modestie, certe retènene ca ere pungende assaie: Hooke infatte ere 'nu omme vasce.
[[File:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|thumb|left|200px|Isaac Newton, ritratte de Sir [[Godfrey Kneller]] (1689)]]
L'imbegne de Newton pa scienze jè chiaramende demostrate da 'nu particolare esperimende sus a l'ottiche. Avenne l'idee ca 'u culore avera essere provocate da 'a pressione sus a l'uecchie, jidde se sckaffò 'n'ago da cucite indorne a l'uecchie sue 'mbonde a quanne putìe dà de le colpette a 'u cule d'u stesse, notanne spassionatamende "cerchie vianghe, scure e colorate fine a quanne ca condinuave a agitarle".
Newton penzave ca 'a luce ere comboste de particelle. Fisece successive preferirene 'na spiegazione basate sus a le [[onde]] in base a le resultate de certe esperimende.
Jndr'à 'u sue ''Hypothesis of Light'' (''Ipotesi sus 'a luce'') d'u [[1675]], Newton postulò l'esistenze de l'[[Etere, fiseche|etere]] pe tramsettere le forze 'mbrà le particelle. Successivamende Henry More, 'nu colleghe de Cambridge, ravvivò l'inderesse sue pe l'[[alchimije]] tande ca rimbiazzò 'a teorie de l'etere cu forze scunnute basate sus a idee [[Ermes Trismegisto|ermeteche]], sus a l'attrazzione e repulsione 'mbrà le particelle.
{{nota
|larghezza=450px|
|titolo='U 'ngazzamende 'mbrà Leibniz e Newton sus 'a paternità d'u calcole infinitesimale
|contenuto=
[[File:Gottfried Wilhelm von Leibniz.jpg|thumb|left|150px|''Gottfried Wilhelm Leibniz'']]
Jndr'à 'nu cartegge cu Leibniz d'u [[1677]] Newton rivelò, sotte forme cifrate 'u prengipie fondamendale d'u sue [[calcole differenziale]] e Leibniz respunnìe spieganne le prengipie de le fatie sue jndr'à stu cambe.
'U 'ngazzamende accumenzò jndr'à 'u [[1695]] quanne [[John Wallis|Wallis]] referìe ca in [[Europe]] 'u calcole ere conziderate 'n'invenzione d'u matemateche tedesche. Cchiù nnande duranne 'u soggiorne sue a [[Londra]], Leibniz avenìe accusate de aver cupiate Newton. Jidde allore se appellò a 'a [[Royal Society]] jndr'à 'u [[1704]] cercanne giustizie.
Jndr'à 'u [[1708]] 'u fiseche Keill, defennìe forte forte Newton sus a 'n'artichele sus a 'nu sciurnale. Leibniz però ere inzistende allore 'a ''Royal Society'' nnomenò 'na commissione ingarecate de studià 'a questione. Pare ca Newton, jndr'à careca soje de presidende, avere influite sus 'a scelte d'a [[commissione]]. Certamende allore queste davìe raggione a Newton sostenenne 'a paternità soje sus a l'invenzione d'u calcole e accusanne Leibniz de plagio. Probbabbilmende Newton stesse facìe 'u rapporte finale senze ca 'u firmò. Jndr'à 'u [[1712]] avenìe pubblicate 'u cartegge de cinguand'anne apprime ca riguardave 'u calcole inditotale ''Commercium epistolicum''.
Leibniz se scettò condre a Newton mettenne in discussione 'a paternità d'a teorie d'a [[gravitazione universale]] e l'ortodossia releggiosa soje, accusannele de fà parte d'a sette de le [[Rosacroce]]. Newton respunnìe a tone e 'u 'ngazzamende mise mmienze 'nu sbuenne de matematece de quidde timbe e se trasformò jndr'à 'nu vere e proprie case diplomateche ca avìe pure l'effette de ostacolà 'a diffusione de le teorie de Newton jndr'à 'u condinende. Angore jndr'à 'u [[1726]], dece anne apprisse 'a morte de Leibniz, Newton eliminò da le ''Principia'' ogne accenne a 'u fatte ca le doje averene sviluppate jndr'à 'nu mode indipendende 'u [[calcole infinitesimale]].
Osce a die le storece d'a scienze ausane cumme metre de giudizie 'u recanuscemende a Newton de 'na priorità jndr'à l<nowiki>'</nowiki>''applicaziune fiseche-matemateche d'u calcole'', e a Leibniz 'na prioristà sus a l<nowiki>'</nowiki>''aspette loggece'' e sus a le ''simbele ausate pe derivate e indegrale''.<ref>Se vè vvede le giudizie fatte jndr'à 'u sagge de Ludovico Geymonat ''Storie e filosofije de l’analisi infinitesimale'', Torino 1947 e ristambe 2008 a le pag. 73 e pagg. 139-140. Se vè vvede pure quande indicate jndr'à 'u studie de G.Castelnuovo ''Le origgene d'u calcole infinitesimale jndr'à l'era moderne'', Bologne 1938 e ristambe 1962 a pag. 118. 'Mbortande pure 'u giudizie de M.Kline jndr'à ''Storie d'u penziere matemateche'', vol. 1, New York 1972 e traduzione Einaudi 1999 a le pagg. 443-444.</ref>
Le studie storece e filologgece onne pure mise in evidenze 'u granne condrebbute date a l'invenzione d'u calcole sia da le matematece precedende a Newton e Leibniz, sia a le condrebbute essenziale de le matematece successive, 'mbrà le quale [[Eulero]], [[Bernoulli]], e otre.
}}
Se racconne, ma 'u fattaridde jè securamende fause, ca Newton (sembre jndr'à 'u [[1666]], l'''annus mirabilis'') ere azzettate sotte a 'nu mele jndr'à tenuta soje a Woolsthorpe quanne 'na mele le cadìe 'mbronde. Stu fatte, sembre seconne 'a leggende, 'u facìe penzà a 'a gravitazione e a 'u purcé 'a [[Lune]] non ge cade sus 'a terre cumme 'a mele.
Accumenzò a penzà allore a 'na [[forze]] ca diminuive cu l'inverse d'u quadrate d'a distanze, cumme l'indensità d'a [[luce]]. Newton però non ge tenìe cunde de le [[pianete|perturbaziune planetarie]] e de conzeguenze le calcole sue sus a 'u [[mote]] d'a Lune non g'erene satte-satte. Deluse spicciò allore de penzà a 'a [[gravitazione]].
Jndr'à 'u [[1679]], Newton returnò a le idèe sue sus 'a gravità, sus 'a [[meccaneca classeche]] e sus a l'effette de chiste sus 'a determinazione de le [[orbite]] de le [[pianete]] e sus a le [[Legge de Keplero]]. Conzultò sus a stu fatte [[Robert Hooke]] e [[John Flamsteed|Flamsteed]] astronome reale.
Newton avesse tenute pe jidde le scoperte sue ce [[Edmund Halley]] non ge l'avesse cercate 'a resposte de 'nu probbleme meccaneche. Newton le facìe vedè 'u [[manoscritte]] sue inditolate ''De Motu Corporum'' (1684) ca condeneve le tre [[legge d'u mote]]. Halley convingìe Newton a pubblicà chidde carte e jidde, inzerenne 'u manoscritte jndr'à 'n'opera cchiù granne, facìe stambà le ''[[Philosophiae Naturalis Principia Mathematica]]'' (Pringipie matematece d'a filosofije naturale) comunemende chiamate ''Principia''.
L'opere, pubblicate jndr'à 'u [[1687]] jndr'à tre volume, jè unanimemende conziderate 'nu cvapolavore assolute d'a storie d'a [[scienze]], cu jedde Newton stabbelìe le tre legge universale d'u movimende ca non ge onne state migliorate pe le successive trecinde anne. Jidde ausò 'a parole latine ''gravitas'' (peso) pa determinazione analitiche d'a forze ca cchiù nnande addevenìe canusciute cumme gravità e definìe 'a legge d'a gravitazione universale. Jndr'à stessa fatije presendò 'a prime determinazione analiteche, basate sus 'a [[legge de Boyle]], sus 'a velocità d'u suène jndr'à l'arie.
Cu le ''Principia'', Newton avenìe recanusciute indernazionalmende e conguistò 'nu circhele de ammirature 'mbrà le quale stave pure 'u matemateche de origgene svizzere [[Nicolas Fatio de Duillier]], cu 'u quale stabbelìe 'n'indenza relazione ca durò 'mbonde a 'u [[1693]]. Quanne st'amicizie spicciò a Newton l'avenìe l'[[esaurimende nervose]].
Duranne ste esaurimende Newton se avvicinò assaije a addevenè pacce e screvìe lettere delirande e accusatorie a certe amice sue, 'mbrà le quale pure [[John Locke|Locke]].
Certe retènene ca 'a cause de stu momendanèe esaurimende nervose stavene le vapore de [[Mercurie, elemende|mercurie]] ca avère respirate duranne le esperimende [[alchimije|alchemice]].<ref name="Mercury">{{cita pubblicazione| cognome = Gleick| nome = James| year = 2003| titolo = Isaac Newton| pagine = 136-137}}</ref>
Se racconde pure ca 'a decisiona soje de remanè caste pu reste d'a vite avenìe pigghiate pe sfruttà 'a nevrosi creative a sostegne d'a [[scienze]]. Certe forte esaurimende nervose coingidevane cu le cchiù ìmbortande scuperte de Newton: 'a gravità e 'u prengipie de azione-reazione. Apprime de le scuperte d'a [[psicoanalisi]], Newton induì sus a jidde 'u collegamende 'mbrà le fattore sessuale e l'esaurimende nerove e 'mbrà chiste e le facoltà ccreative.
Jndr'à 'u [[1696]] pe se resollevà da sta crise Charles Montagu le offrìe 'nu poste a 'a [[zecca, monete|zecca]] reale.
{{clear}}
=== Urteme anne ===
[[File:Isaac Newton grave in Westminster Abbey.jpg|thumb|right|240 px|Chiaute de Newton]]
Newton se ne scìe a Londra pe pigghià 'u poste de uardiane d'a [[zecche, monete|Zecca Reale]] jndr'à 'u [[1696]], pò addevenìe [[cangelliere d'u scacchiere]]. Se facìe careche d'u granne programme de nova coniazione de le [[monete]] inglise, seguenne 'u cammine de Master Lucas (e favorenne 'a nomene de [[Edmond Halley]] a sovrintendende d'a zechhe de Chester).
Newton addevenìe direttore d'a Zecche a 'a morte de Lucas jndr'à 'u [[1699]]. Chiste ingareche erene indese cumme sinecure ma Newton le pigghiò seriamende, esercitanne 'u potere sue pe riformà 'a monete e punì le falsarie. Jidde se ritirò de le ingareche sue a Cambridge jndr'à 'u [[1701]].
'A riforme monetarie de Newton andicipò 'u ''[[sisteme aureo|gold standàrd]]'' ca l'[[Inghilterre]] ausò pe prime jndr'à 'u [[1717]], seguite da otre naziune jndr'à le sechele successive, 'mbonde a l'adozione de le State Aunìte quanne avere accumenzate 'u Novecinde. Newton stabbelì 'nu cange fisse 'mbrà 'a [[Sterlina brittaneca|sterline]] e l'oncia d'[[ore]]; eppò elabborò de le metode pe aumendà 'a produttività d'a zecche, cu mesure pe 'nu maggiore condrolle d'a quandità d'ore e argende jndr'à le turnise coniate. Riuscì cu stu mode a achiudere le filiale provingiale d'a Banghe d'Inghilterre e a turnà a 'na produzione cendralizzate d'a monete.
Jndr'à 'u [[1697]] le arrivò 'na copie d'u [[probbleme d'a brachistocrone]] ca [[Johann Bernoulli|Bernoulli]] avère ideate e mannò 'a resposte a 'u matemateche svizzere none firmate. Bernoulli a recanuscìe però subbete subbete.
Newton ha state pure 'nu membre d'u [[Parlamende]] da 'u [[1689]] a 'u [[1690]] e jndr'à 'u [[1701]], ma l'uneche indervende ca facìe ere pe lagnarse de 'na correnda d'aria fredde e 'a richieste ca avenesse achiuse 'a finestre. Jndr'à 'u [[1701]] Newton pubblecò anonimanende 'na legge d'a [[termodinameche]] osce a die canusciute cumme "Legge de Newton d'u raffreddamende" jndr'à 'u ''Philosophical Transactions of the Royal Society''.
Jndr'à 'u [[1703]] Newton addevenìe presidende d'a ''[[Royal Society]]'' e 'n'associate d'a ''[[Académie des Sciences]]''.
Jndr'à posiziona soje a 'a ''Royal Society'', Newton se facìe nemiche de [[John Flamsteed]], l'[[Astronome reale]], tendanne de arrubbà 'u cataloghe sue de osservaziune. Jndr'à 'u [[1705]] l'avenìe date 'u titele de [[Cavaliere, onorificenze|cavaliere]] d'a Reggine [[Anna de Gran Bretagna|Anna]]. Newton non ge se 'nzurò maje e nemmene avìe figghie recanusciute.
Murìe a [[Royal Borough de Kensington e Chelsea|Kensington]], [[Londra]], 'u [[31 marze]] [[1727]] a l'età de 84 anne e avenìe brucate jndr'à l'[[Abbazie de Westminster]].
[[Voltaire]], ca ere presende a 'u funerale sue, decìe ca avere state brucate cumme a 'nu Rre. Pe jidde [[Alexander Pope]] screvìe 'nu famose poemette ca accumenze accussì:
{{quote| 'A nature e le legge d'a nature stavane scunnute jndr'à notte; Dio DECìE: «Ca Newton adda essere!», e 'a luce avenìe| |''Nature and nature's laws lay hid in night; God said: «Let Newton be!», and all was light''|lingua=en}}
Invece sus a 'u chiaute avenìe ingise l'epitaffie: {{quote|''S'onne rallegrà le mortale purcé ha esistite 'nu tale e accussì granne onore d'u genere umane''| |Sibi gratulentur mortales tale tantumque exstitisse humani generis decus|lingua=la}}
Apprisse 'a morte 'u cuerpe avere state sbrucate e avere state acchiate 'na qualità ierte de mercurie jndr'à le capidde sue, probabbilmende pa vie de le numerose esperimende de alchimije.
=== Personalità e inderesse ===
[[File:StatueOfIsaacNewton.jpg|thumb|left|150px|Statue de Isaac Newton, Cappelle d'u Trinity College, Cambridge]]
Newton ere, pe vocche de tanda crestiane, 'nomme scorbuteche e sgradevole. Ere paranoiche e avere paure d'a povertà e le critiche de l'otre. Ere litiggiose e se imbarcò in dispute accanite cu 'nu sacche de condemboranèe cumme [[Robert Hooke|Hooke]], [[Leibniz]] o [[John Flamsteed|Flamsteed]].
Avèere paure ca le idee sue, ca erene picche [[ortodossie|ortodosse]] sus 'a [[releggione]], le putessere ccrejà probbleme e tenìe segrete le scritte filosofece sue. E miche è tutte, jidde non ge pubblecò nemmanghe, oppure le pubblecò tarde tarde, 'nu sbuenne de scritte sciendifeche sue. Probbabbilmende facìe accussì purcé tenève paure de le critiche, ma certe retenene ca ere guidate da convinziune assaije vicine a 'u pitagorisme e ca conziderasse 'u sapere cumme bene da condividere sulamende tra picche elette.
Newton dedicò 'nu sacche de timbe pure a l'[[alchimije]]: jndr'à 'n'epoche addò le prengipie d'a [[chimiche]] non g'erene chiare jidde cercave de indagà sus 'a nature de le sostanze rifacennese a tradiziune ermeteche e effettuanne esperimende successivamende mise jndr'à [[pseudoscienze]]. [[John Maynard Keynes]], ca accattò 'nu sbuenne de scritte de Newton sus a l'alchimije, decìe ca «Newton non g'avere state 'u prime de l'età d'a raggione: avere state l'urteme de le maghe.» L'inderesse de Newton jndr'à l'alchimije non ge pò essere isolate da le condrebbute sue a 'a scienze. Ce non g'avesse credute jndr'à l'idèe scunnute de l'azione a distanze, ausanne 'u vacande, probabbilmende non g'avesse sviluppate 'a teoria soje sus 'a gravità.
'U scienziate passave 'u settemmre de ogne anne immerse jndr'à le prateche alchemiche, e 'u metalle preferite ere 'u [[Mercurie, elemende|mercurie]].
Da 'nu manoscritte lassate inedite sapime ca Newton non ge conziderave l'[[alchimije]] cumme quaccheccose de diverse da le scienze esatte. 'A volondà soje ere de dedicarse a 'u studie de processe cumme 'a crescite e 'a vegetazione pe capìe appunde 'u ''spirite vegetative'' ca stè a 'a base d'a crescita, congette quiste assaije legate a le studie alchemece.
Newton se inderessò assaije pure de releggione. Jndr'à l'[[anne 1960|anne sessande]] d'u [[XVII sechele]], Newton screvìe numerose opuscole releggiose sus a l'inderpretazione lessicale d'a [[Bibbie]]. Credeve ca jndr'à 'nu sacche de punde 'u teste d'u libbre avesse state forzate e falsificate e se adoperò jndr'à tutte le mode pe riuscì a acchià 'u significate origgenale d'u libbre.
'A fede de Henry More jndr'à l'infinitezze de l'universe pò essere ca avere influenzate le idee releggiose de Newton. Studianne 'a Bibbie infatte Newton arrevò a 'a conglusione ca 'u dogma trinitarie avere essere 'n'invenzione postume. 'Nu manoscritte ca jidde mannò a [[John Locke]] jndr'à 'u quale metteve in discussione l'esistenze d'a [[Trinità]] non g'avenìe maje pubblicate. Jndr'à 'nu manoscritte redatte jndr'à 'u [[1704]] jndr'à 'u quale descrive le tendative sue de pigghià 'mbormaziune sciendifeche da 'a [[Bibbie]], stimò ca 'u munne avera spiccià d'esistere jndr'à 'u [[2060]].<ref>[https://web.archive.org/web/20090822025532/http://www.huji.ac.il/cgi-bin/dovrut/dovrut_search_eng.pl?mesge118215035732688760 The Hebrew University of Jerusalem - Isaac Newton's manuscripts on apocalypse, Solomon's temple to be exhibited for first time at Hebrew U.]</ref><ref>[http://www.corriere.it/Primo_Piano/Scienze_e_Tecnologie/2007/06_Giugno/18/newton_fine_mondo.shtml Corriere.it - 'A fine d'u munne seconde Newton]</ref>
Avenìe conziderate 'nu precursore d'u [[deisme]] settecendesche pa feda soje jndr'à 'nu [[Die]] ccreatore immobbile e trascendende de l'universe. St'idèe 'nformò 'u metode newtoniane, in particolare pu postulate de semblicità e uniformità de l'universe.
Newton credeve ca le Scrittre erene opere divine ma conziderave Die cumme 'nu demiurgo, 'nu "orologgiaie" de l'[[Universe]], essere 'mbalpabbele ca l'avere mise in mote. Vedeve cumme prove de l'esistenze de stu Essere 'a comblessità de le mote planetarie. Screvìe jndr'à 'na lettere d'u [[10 decemmre]] [[1682]] a Richard Bentley:
{{quote|Non ge crede ca l'Universe se pò spiegà sule cu cause naturale e sonde costrette a 'mbutarle a 'a saggezze e a l'ingegnosità de 'n'essere indelliggende}}
Odiave a [[Chiesere Cattoleche]] e se mise condr e a le provvedimende filo-cattolece ca [[Giacomo II d'Inghilterre|Giacomo II]] culìe imborre a l'[[Università de Cambridge]]. Pò essere pe le inderesse alchemece sue ha state cchiù vote accostate a presunde organizzazziune segrete cumme 'a sette de le [[Rosacroce]] e 'u fandomateche [[Priorate de Sion]] (e se dice ca avere state pure 'nu granne maestre).
Le fatie sue cchiù tarde - ''The Chronology of Ancient Kingdoms Amended'' ([[1728]]) e ''Observations Upon the Prophecies of Daniel and the Apocalypse of St. John'' ([[1733]]) - avenèrene pubblecate apprisse 'a morta soje. Jidde riteneve ca le ricerche sue cchiù 'mbegnative erene chidde dedicate a le studie d'a cronologgie andiche.
== Le condrebbute sciendifece ==
=== Matemateche ===
[[File:Isaacnewton.png|thumb|left|120px|Isaac Newton]]
Quanne ere uagnone, Newton se dedicò a 'a [[matemateche]] origgenale (pure ca jedde le servive pe resolvere le probbleme scendifeche). Jndr'à stu cambe se dedicò soprattutte a l'[[analisi matemateche|analisi]] scuprenne certe formule pu calcole de [[pi greche]] e l'espanzione in serie d'u [[logaritmo naturale]], megghie canusciute cumme le [[Serie de Marcator]] e acchiò 'nu metode pe approssimà le [[Serie armoniche]] ausanne le logartime. Scuprìe pò le [[idendità de Newton]] e 'u [[metode de Newton]]. Une de le scuperte cchiù 'mbortande ca facìe (pubblecate pa prima vote da Wallis jndr'à soje ''Algebra'' d'u 1685) avere state 'u [[teoreme binomiale]]: 'na formule ca conzende de 'nzippà a tutte le putenze ca se vole 'nu [[binomie]].
Comungue Newton jndr'à 'u cambe d'a matemateche jè famose soprattutte pe l'invenzione, indipendendemende da [[Leibniz]], d'u [[calcole infinitesimale]]. Pure ce sta scuperte ere funnate sus a base picche chiare e rigorose avìe 'n'imbortanze fondamendale pu sviluppe, none sulamende d'a matemateche ma pure d'a fiseche. Sta invenzione avere state preannungiate già da matematece cumme [[John Wallis|Wallis]], [[Isaac Barrow|Barrow]], [[Pierre Fermat|Fermat]], [[Evangeliste Torricelli|Torricelli]] e [[Bonaventura Cavalieri|Cavalieri]], ma sulamende cu Newton (e Leibniz) pigghiò 'a forme ca remanìe canoniche jndr'à le sviluppe successive.
Newton e Leibniz repigghiarene e svilupparene 'nu metode scuperte cchiù o mene cinguand'anne apprime da ''Fermat'' pe acchià le ''massime'' e le ''minime'' de 'na funzione ausanne 'a [[derivate|derivata]] soje.<ref>'A prima formulazione de stu metode da vanne de Fermat jè chiaramende illustrate jndr'à l'opera soje ''metodse pe acchià le massime e le minime de le tangende a le linèe curve'' edite a [[Tolosa]] jndr'à 'u 1637. Vide pe stu fatte: ''Geymonat'', ''Storie e filosofije de l'analisi infinitesimale'', Torino 2008, pagg. 107-110.</ref>
Diversamende da 'nu sbuenne de condemboranèe sue Newton applicò stu procedimende pure a le [[funzione trascendende|funziune trascendende]], pure ce 'u congette de [[limite, matemateche|limite]] non g'ere affatte definite a l'epoche. Jidde ausave infatte jndr'à le scritte private sue termine ambigue cumme «flussione» o «infinitesime». Newton se rendìe cunde ca «'u probbleme de le tangende» e quidde «de le quadrature» erane une l'inverse de l'otre cioè ca 'a [[derivate|derivazione]] ere l'inverse de l'[[indegrale|indegrazione]]. A dicere totte 'a verità passe 'mbortande sus 'a dimostrazione de stu teoreme (ca none a uecchie jè famose cumme [[teoreme de Torricelli Barrow]]) avèrene già state fatte apprime, ma 'u condrebbute de Newton avere state de granne 'mbortanze. Proprie grazie a le scoperte sue Newton avìe certe serie ca esprimevane varie funziune cumme 'na somme infinite de termine; pe esembie 'a [[Serie de Mercator]], cumme ditte apprime.
=== Le ''Pringipie d'a meccanica'' ===
{{'Ndruche pure|Philosophiae Naturalis Principia Mathematica}}
L'opere cchiù influende de Newton ha state secure secure ''Philosophiae Naturalis Principia Mathematica'', pe le successive trecinde anne valide e attendibbele teste sciendifeche pa meccaneca classeche. 'A pubblecazzione lore fatte 'u 1687 jè conziderate da 'nu sacche de crestiane cumme 'a nascite d'a fiseca moderne. Pa prima vote 'a [[Meccaneche, fiseche|meccaneche]] avene trattate jndr'à 'nu mode ''sistemateche'' e ''sciumetreche-matemateche'', pure ce pa formulaziona soje cu l<nowiki>'</nowiki>''analisi matemateche'' s'avere aspettà le opere de meccaneche de [[Eulero]] e quidde de l'epoche illuministe.
Jndr'à le ''Principia'' Newton tratte 'u [[Spazie, fiseche|spazie]] e 'u [[timbe]] cumme ente assolute ma cumme avere già fatte [[Galileo Galilei|Galilei]], recanosce jndr'à 'na certa mesure 'a relatività d'u mote. Jidde dice ca infatte 'u mote assolute se adda mesurà rispettivamende a de le punde immobbile ma ca, cumme scrive jndr'à le ''Principia'':
{{quote|Non g'esistene luèche immobbile a parte chidde ca da l'infinite e pe l'infinite conzervane, le une rispette a l'otre, determinate posiziune; e accussì remanene sembre immobbile e costituiscene 'u spazie ca chiamame immobbile<ref name="principia">{{cita pubblicazione| cognome = Rossi| nome = Paolo (a cure de)| anno = 2006| titolo = Storie d'a scienze vol. 1 pag. 427}}</ref>}}
Sta definiziona difficile jè accenduate sia da 'u linguagge d'u [[scenziate]], sia da 'a granna difficoltà d'u probbleme.
{{'Ndruche pure|Pringipie d'a dinameche}}
[[File:NewtonsPrincipia.jpg|thumb|right|250px|'N'edizione origgenale de le ''[[Philosophiae Naturalis Principia Mathematica|Principia]]'' d'u [[1687]].]]
Jndr'à 'u prime e 'u seconde volume Newton dè certe 'mbortande definiziune ('a [[Masse, fiseche|masse]] avène definite cumme "quandità de materie" e accussì vie) e condinue esponenne le ttre fondamendale [[legge d'u mote]] valide, pure cu quacche cangiaminde piccinne, pure osce:<ref>'A formulazione de le ''prengipie d'a meccaneche'' de Newton jè condenute jndr'à 'u capitole inziale ''Assiome o legge d'u movimende'' d'u trattate ''Principia'' d'u 1687. Pe 'n'esembie se pò conzultà 'a pubblecazione: Newton, ''Pringipie Matematece d'a filosofije naturale'', jndr'à le ''Classece d'a scienze'', Torino Utet, 1997 (pagg. 117-119).</ref>
# Prime pringipie (de inerzie) ''Ogne cuerpe remane jndr'à 'nu state de quiete o de mote rettilinèe uniforme, a mene ca non g'avène costrette a cangià da forze ausate pe cangià stu state'' ([[pringipie de inerzie]])
# Seconde pringipie (variazione d'u mote) ''<nowiki>'</nowiki>U cangiamende de [[mote]] jè proporzionale a 'a forze motrice ausate e avène seconne 'a linèe rette longhe a quale 'a forze ha state ausate'' (cioè, <math>F=ma</math>)
# Terze pringipie (de azione e reazione) ''A ogne azione corrisponne 'na reazione uguale e condrarie''.
Nisciune apprime de Newton avère esposte ste pringipie jndr'à 'nu mode accussì chiare e coingise. A ste legge ne seguene otre corollarie cumme pe esembie 'u [[parallelogramme de le forze]], seconne 'u quale doje ''forze oblique'' se sommane cu 'na ''risultande'' ca jè pare a 'a diagonale d'u parallelogramme ca tène pe late le doje forze.<ref>'A legge d'u parallelogramme de le forze de Newton jè condenute jndr'à 'u capitole ''Assiome o legge d'u movimende'' d'u trattate ''Principia'' D'U 1687. Vide Newton, ''Pringipie Matematece d'a filosofije naturale'', jndr'à le ''Classice d'a scienze'', Torino Utet, 1997 (pàgg. 120-122).</ref>
Apprisse a stu fatte Newton accumenze a descrivere 'u movimende de le cuerpe, a analizzà case particolare e a enungià teoreme sus a 'u movimende. Tutte cose avène trattate sciumetricamende senze fà ricorse a 'u calcole infinitesimale purcè a scuperta de stu calcole a vuleve ccu tenè scunnute angore, nè tande mene a 'u [[metode de le indivisibbele]] pure ce recanosce esplicitamende ca jndr'à stu mode putessere essere trattate jndr'à 'na maniere cchiù semblice.
'U prime libbre de le ''Principia'' jè chiamate ''Sus a 'u mote de le cuerpe'' e jè dedicate a 'u studie d'a dinameca de le cuerpe libbere, sckaffate jndr'à 'u vacande e jè furmate da 14 seziune. Sonde trattate le probbleme d'u movimende de 'nu punde materiale suggette a 'na forze centripete, ca descrive jndr'à diverse case orbite circolare, ellitteche, parabboleche o iperboleche. Se tratte soprattutte de probbleme astronomece legate a 'a determinazione d'u movimende de le pianete atturne a 'u Sole, de le satellite atturne a le pianete o d'u movimende de le comete.<ref>Jndr'à 'u prime volume de le ''Principia'' sonde particolarmende significative le ''seziune II e III'' addò se svolge 'a ricerche de le forze centripete pe le cuerpe ca descrivene orbite circolare, ellitteche, parabboleche o iperboleche. Vide Newton, ''Pringipie matematece d'a filosofije naturale'', jndr'à le ''Classice d'a scienze'', Torino Utet, 1997 (pàgg. 159-193).</ref>
Jndr'à 'u seconde libbre de le ''Principia'' avene trattate 'u movimende d'u cuerpe jndr'à 'nu fluide resistende. Stu libbre espone le legge de l<nowiki>'</nowiki>''idrodinameca'' classeche. Pure ce jndr'à sta sezione Newton combie quacche errore, le resultate raggiunde sonde notevole. Pe esembie Newton, grazie a 'a [[legge de Boyle]], ave 'nu valore, pure imbrecise, pa [[velocità d'u suène]]. Sonde esposte jndr'à 'u 2° libbre pure teoreme difficele dinamece sus a 'u ''movimende de 'nu pianete sckaffate jndr'à 'nu fluide''. 'U mutive de ste teoreme jè dovute a 'u fatte ca a 'u timbe de Newton 'a fiseche Cartesiane non ge prevedeve l'esistenze d'u vacande e allore se conziderave ca le pianete e le satellite se putessere movere sule jndr'à 'nu fluide estese jndr'à le spazie celeste.
Newton avèra trattà pe forze ste teoreme jndr'à 'u seconde libbre. Jndr'à 'u capitole conglusive pò Newton demostre ca 'a fiseche cartesiane jè ingombatibbele cu ste teoreme e cu le resultate sperimendale desunde da le osservaziune astronomeche. Jidde demostre allore ca 'a forze de gravitazione universale soje jè 'na forze ca agisce a distanze e ca se trasmette jndr'à 'u vacande e ca le pianete non ge sonde spingiute da le ''vortice'' corporèe, cumme invece riteneve Cartesio.<ref> Sta tesi inderpretative jè espresse da Alberto Pala jndr'à l'indroduzione a 'u seconne libbre de le ''Pringipie Matematece d'a filosofije naturale'', jndr'à le ''Classece d'a scienze'', Torino Utet, 1997 (pàgg. 399-402).</ref>
Jndr'à 'u terze libbre de le ''Principia'', chiamate ''Sus 'a u sisteme d'u munne'' Newton espone 'a legge de [[gravitazione universale]] ca agisce, seconne Newton, jndr'à ogne luèche e pe ogne cuerpe. 'A forze de attrazzione gravitazionale sus a'nu cuerpe de massa ''m'', generate da 'u cambe gravitazionale de 'nu cuerpe de massa ''M'', jè date da:
<p align="center"><math> \vec F_{G} = - G \frac{m \cdot M}{r^2} \cdot \frac{\vec r}{|r|}</math></p>
addò <math> \vec r </math> jè 'u vettore ca congiunge le cendre de masse (da M a m), e ''G'' jè 'a [[costante de gravitazione universale]] ca avenìe determinate sperimendalmende sule da [[Henry Cavendish]] jndr'à 'u [[1798]].
Se precise ca Newton non ge pubbleche jndr'à 'u terze libbre 'a legge de gravitazione jndr'à formula algebbreche sopraindicate, ma 'a face vedè cu 'na serie de teoreme o proporziune relative a 'u movimende de le pianete.<ref>Vè vide le ''Proposiziune sus a 'u movimende de le pianete'' d'u 3º libbre jndr'à l'edizione de le ''Pringipie Matematece d'a filosofije naturale'', collane ''Classece d'a scienze'', Torino Utet, 1997 (pàgg. 622-636).</ref>
'A formule sopraindicae avène pò espresse jndr'à le trattate successive, in particolare chidde combilate da 'u matemateche svizzero-tedesche [[Leonhard Euler]], da 'a matemateca frangese [[Emilie du Chatelet]] e da le successive trattate de [[Meccaneca razionale]] e [[Astronomije]].
Sus a le cause de ste attrazione Newton (almene ufficialmende) non ge se pronungiò. Jidde espremìe 'a frase famose «''Hypotheses non fingo''», 'a quale signifeche ca fine a quanne 'n'ipotese jè conziderate vere, jè necessarie sulamende ca spieghe le fenomene naturale.
'A forme d'a legge de gravitazione universale non g'ere nove (avere state enungiate, pe esembie, da Boulliau jndr'à 'u [[1645]] e pò repigghiate, 'mbrà l'otre, da Halley e [[Robert Hooke]]), ma Newton pe prime dimostrò cumme, atraverse 'a legge de gravitazione universale, se ponne calcolà le orbite de le [[pianete]] (o de qualsiase otre cuerpe), scuprenne accussì ca lore ponne essere pure [[parabbole, sciumetrie|parabboleche]] e [[iperbole, sciumetrie|iperboleche]] e ca da l'ipotesi d'a gravitazione ponne essere derivate le [[legge de Keplero]]. Successivamende spieghe esaurientemende 'u movimende de le [[comete]].
Jndr'à stu volume Newton face l'aunificazione 'mbrà 'a fiseche [[Galileo Galilei|galileiane]] e l'astronomije de [[Keplero]].
Infatte 'u scienziate inglese reporte a 'n'uneca cause, 'a legge de gravitazione universale, le legge de Keplero e chidde d'a cadute de le grave. Stu resultate tène 'n'imbortanze cruciale purcé Newton unifichesce le movimende d'u ciele e d'a terre aprenne accussì 'a vie a 'nu sbuenne de applicazziune ca cchiù nnande avessere state sviluppate appiene da 'nu sacche de otre scienziate.
=== Ottiche ===
[[File:Light dispersion conceptual waves.gif|thumb|200px|Dispersione de 'nu ragge de luce jndr'à 'nu prisme.]]
Newton studiò 'a [[dispersiona ottiche]] de 'nu ragge de luce vianghe ca attraverse 'nu [[prisme]] de [[vitre]] e se scombone jndr'à varie culure. Se accurgìe pe prime ca cangianne 'a direzione de le ragge colorate cu 'na lende, jndr'à 'nu mode ca convergessere jndr'à 'nu seconde prisme, se riaveve 'a luce vianghe. Invece isolanne 'nu ragge colorate e facennele passà pe 'nu prisme jidde remaneve invariate. Newton congludìe ca 'a luce vianghe ere formate da tutte le otre culure mise inzieme.
Newton analizzò pure chidde ca osce a die avènene chiamate [[anidde de Newton]] (ca averene state descritte da [[Robert Hooke]] jndr'à soje ''Micrographia'' d'u [[1664]]) e congludìe ca le alone colorate ca se vedevane jndr'à le telescopie de quidde timbe erane dovute a 'a [[rifrazione]] d'a luce vianghe (fenomene chiamate [[abberrazzione cromateche]]).
[[File:NewtonsTelescopeReplica.jpg|thumb|200px|'U [[telescopie riflettore]] costruite da Newton.]]
Pe risolvere stu probbleme Newton costruì 'nu [[telescopie riflettore]] ca ause 'nu granne specchie concave pe fà converfere le ragge luminose jndr'à 'n'otre specchiette cchiù piccinne inglinate de 45° accussì ca jidde 'u dirige jndr'à l'oculare. Pe vie d'u [[specchie]] concave l'immaggine de l'oggette jè assaije ingrandite senze 'a minima [[abberrazzione cromateche]]. Newton stesse costruì de le esemblare de stu [[telescopie]] ca resultarene cchiù piccinne e potende de le otre telescopie de quidde timbe.
Cchiù comblesse erane le teorie ca azzardò pe spiegà le fenomene luminose seconne le quale jndr'à 'u spazie ere diffuse 'na sostanze "finissime" chiamate [[Etere, fiseche|etere]]. Seconne Newton 'a luce avera riscaldà l'etere facennele vibbrà mendre jidde avera rifrattà 'a luce. Newton aggiungeve ca 'a luce avera subite [[accellerazzione|accellerazziune]] e decellerazziune pe colpe de le variaziune de densità de stu mezze. 'Mbrà l'otre a le variaziune de denzetà de stu presunde etere Newton, (pure none assumenne nisciuna posizione pubbleca) attribbuive 'a gravità, ma non g'ere assaije secure de sta supposizione.
Jndr'à sta macchinose teorie 'a luce apparive cumme 'nu curpecidde. Apprisse ca 'nu sacche de esperimende accertarene 'a nature ondulatorie le ipotese sue avenèrene abbandonate e se preferirene chidde de [[Robert Hooke|Hooke]] e [[Christiaan Huygens|Huygens]]. Osce a die comungue 'a [[meccaneca quandistiche]] parle de [[dualisme onda-particelle]] pure ce le [[fotone]] onne picche da spartìe cu le curpecidde de Newton.
=== 'U metode sciendifeche ===
[[File:Bolton-newton.jpg|thumb|right|150px|Isaac Newton]]
'U metode newtoniano, fondamendalmende jndr'à l'evoluzione de le scuperte sciendifeche sue, conzisteve, seconne 'u penzatore, jndr'à doje vanne fondamendale, cioè 'nu procedimende analiteche, ca procede da le effette a le cause, e a quidde corresponne 'nu procedimende sindeteche, ca conziste jndr'à l'assumere le cause generale individuate cumme raggione de le fenomene ca ne derivane.
A ste doje procedimende Newton applechesce quattre regole fondamendale, da jidde definite accussì:
* Non g'avima ammettere spiegaziune ca non ge servene<ref>Sta regole jè desunde da [[Guglielmo de Ockham]]</ref>;
* A fenomene uguale corresponnene cause uguale;
* Le qualità uguale de cuerpe diverse onna essere ritenute universale de tutte le cuerpe;
* Proposiziune inferite pe induzione in seguite a esperimende, onna essere conziderate vere fine a prova condrarie.
Queste urtema regole pò essere ricollegate a 'a celebre affermazione de Newton, «Hypotheses non fingo», in base a quale 'u filosofe se ripromette de rifiutà ogne tipe de spiegazione d'a nature ca prescinde da 'na solide verifeche sperimendale; non ge finghe ipotese signifeche allore l'imbegne a none assumere nisciuna ipotese ca non g'a state indotte da 'na riggide congatenazione de esperimende e raggionaminde sus 'a relazione de cause e effette. Ne restane allore escluse tutte chidde "finte" ipotese sciendifeche sus a le fenomene, proclamate, fine a quidde mumende, da 'a [[metafiseche]].
== 'A mele de Newton ==
'A tradizione vole ca Newton ere azzettate sotte a 'n'[[arvule]] de mele quanne 'na mele cadìe sus 'a capa soje e quiste le facìe capì ca 'a [[forza gravitazionale]] terrestre e celeste sonde 'a stessa cose. Queste in realtà jè 'n'esaggerazione de 'n'episodie cundate da Newton stesse seconne 'u quale jidde ere azzettate nnande a 'na finestre d'a casa soje (Woolsthorpe Manor) e vedìe 'na mele cadè da l'arvule. Comungue se penze ca pure sta storie avere state invendate da 'u stesse Newton cchiù nnande jndr'à l'anne, pe demostrà quanne ere abile a pigghià ispirazione da le evende de tutte le sciurne. 'Nu scrittore condemboranèe sue, William Stukeley, reggistrò jndr'à le ''Memoirs of Sir Isaac Newton's Life'' sue 'na conversazione cu Newton a Kensington 'u [[5 abbrile]] [[1726]], jndr'à quale Newton arrecurdave «quanne pa prima vote, 'a nozione de forze de gravità se furmò jndr'à 'u cervidde sue. Avenìe causate da 'a cadute de 'na mele, mendre ca ere azzettate in condemplazione. Purcé 'a mele cade sembre perpendicolarmende a 'u terrene, penzò 'mbrà jidde e jidde. Purcé non ge putesse cadè a 'u late o verse l'alte ma sembre verse 'u cendre d'a [[terre]].» L'episodie addevenìe famose quanne avenìe repigghiate da [[Voltaire]] jndr'à quindicesime de le ''Lettres philosophiques'' sue (1734).
== Influenze sus a le postere ==
[[File:Newton-WilliamBlake.jpg|thumb|left|200px|Newton ritratte da [[William Blake]] cumme 'u "Divin Geometra"]]
Le idèe de Newton avèrene 'na diffusiona veloce veloce in [[Inghilterre]] pure grazie a crestiane cumme [[Edmund Halley]]. Accussì non ge fu pu condinende europee addò avèerene 'na storie cchiù comblecate.
Soprattutte in [[Frange]] remanìe pe 'nu belle picche assaie diffuse 'a teorie [[Cartesio|caertesiane]] de le [[vortice]] ca, rispette a quedde de Newton, avère 'nu vandagge de essere combrensibbele induitivamende e senze matemateche. Pò 'a gravità ere guidicate ca le cartesiane cumme 'na forze scunnute e l'accettazziona soje non ge fu facele. 'Mbortande jndr'à stu cambe ere 'a "propagande" d'u filosofe illuministe [[Voltaire]] ca, jndr'à 'u libbre sue ''Elemende d'a filosofije de Newton'' e jndr'à le sue ''Lettere felosofeche'', se demostrò 'nu difensore de Newton; 'u successe de ste scritte condrebbuì 'nu belle picche a l'accettazzione de ste teorie in Frange.
[[File:Newton memorial boullee.jpg|thumb|right|300px|Proggette d'u [[Mausolèe de Newton|cenotafio de Newton]] ([[Etienne-Louis Boullée]] [[1784]]) ]]
[[File:Boullée - Cénotaphe à Newton - Coupe.jpg|thumb|right|300px|Proggette d'u cenotafio de Newton (inderne)]]
L'esperimende decisive avenìe fatte jndr'à 'u [[1736]]. Viste ca le teorie de Newton prevedevane ca 'a terre avèra essere cazzate a le pole invece quedde de Cartesio prevedevane ca 'a terre ere allungate, jndr'à 'u [[1735]] partirene doje spediziune pe verificà 'a forme effettive d'a terre, une ste sceve in [[Perù]] e l'otre in [[Scandinavia]]. 'U resultate de l'esperimende ere inequivocabbele: 'a [[terre]] jè cazzate a le pole cumme Newton avère previste. Quacche timbe cchiù tarde otre successe confermarene 'n'otra vote 'a teorie newtoniane e facerene cadè definitivamende quedda cartesiane. Pe esembie l'apparizzione d'a [[Comete de Halley]] jndr'à 'u [[1759]] cumme previste da Halley ca avère ausate le teorie newtoniane. 'Nu picche cchiù tarde [[Frangische Algarotti]] pubblecò ''<nowiki>'</nowiki>U newronianesime pe le dame'', 'a prima opere divulgative de le teorie de Newton.
'A [[meccaneca celeste]] addevenìe cchiù nnande, grazie a le fatie de [[Eulero]], [[D'Alambert]], [[Lagrange]] e [[Laplace]], straordinariamende precise e quanne jndr'à 'u [[1846]], grazie a le calcole de [[John Couch Adams]] e [[Urbain Le Verrier]], l'astronome [[Johann Galle]] riuscì a scuprì 'u pianete [[Nettuno, astronomije|Nettuno]], raggiungìe l'apice sue.
Jndr'à l'immagginarie popolare Newton addevenìe l'eroe indellettuale pe eccellenze, quidde ca avère recondotte 'a [[Nature]] a pure prengipie razionale lassanne le cause occulte. Congezione queste sbagliate purcé Newton avère state pure alchimiste, ma ca avìe 'na granna 'mbortanze. 'U felosofe tedesche [[Immanuel Kant]] avenìe 'nfluenzate da 'a visione newtoniane d'u munne. L'ammirazione pe Newton jè bella belle testimoniate da le varie omagge ca 'nu sacche de artiste le facerene: 'u poemette de [[Alexander Pope]] e l'epitaffie sue, 'u quadre de [[William Blake]] ca 'u rappresende cumme divine scìometre e 'u proggette utopisteche de [[Etienne-Louis Boullée]] d'u sue [[Mausolèè de Newton|cenotafio]] ([[1784]]). Quist'urteme avìe da dicere «O Newton, come con la vastità della tua sapienza e la sublimità del tuo genio hai determinato la forma della terra, così ho concepito l'idea di racchiuderti nella tua stessa scoperta.»
Jndr'à 'u [[XX sechele]] s'onne rese cunde de l'inesattezze d'a congezione newtoniane d'u spazie e d'u timbe. Infatte jndr'à [[teorie d'a relatività]] de [[Albert Einstein]] 'u spazie e 'u timbe assolute non g'esistene cchiù e sonde rimpbiazzate da 'n'entità chiamate [[spazio-timbe]] addò 'u spazie e 'u timbe se influenzescene l'une cu l'otre. Sta conziderazione porte a de le cangiaminde jndr'à le [[Legge d'u mote]] e d'a [[meccaneca classeche]] ca però cu velocità vasce (relativamende a 'a [[velocità d'a luce]] de 299.729 km/s) in prateche sonde imbercettibbele.
== Opere ==
[[File:Newtons cradle animation book.gif|right|thumb|270px|'Nu [[pendole de Newton]] sus a 'nu volume de le ''Principia'']]
* ''De Motu Corporum'' ([[1684]])
* [[Philosophiae Naturalis Principia Mathematica]] ([[1687]])
* ''Opticks'' ([[1704]])
* ''Tractatus de quadratura curvarum'' (scritto nel 1665 e pubblicato [[1704]])
* ''Arithmetica Universalis'' ([[1707]])
* ''De analysis'' (scritte jndr'à 'u 1669 e pubblecate jndr'à 'u [[1711]])
Apprisse 'a morta soje
* ''Optical Lectures'' (Leziune de otteche d'u 1669-1671, pubblecate [[1728]])
* ''The System of the World'' ('U sisteme d'u munne [[1728]])
* ''Universal Arithmetic'' ([[1728]])
* ''Method of Fluxions'' (scritte jndr'à 'u 1711 e pubblecate jndr'à 'u 1736)
* ''The Chronology of Ancient Kingdoms, Amended'' ([[1728]]).
* ''An Historical Account of Two Notable Corruptions of Scripture'' ([[1754]])
* ''Short Chronicle''
== Opere de Newton e traduziune ==
* Isaac Newton, ''Pringipie Matematece d'a filosofije naturale'', vol. I, jndr'à collane ''Classece d'a scienze'', Torino Utet, prima edizione 1965, ristambe 1997
* Isaac Newton, ''Scritte de otteche'', vol. II, jndr'à collane ''Classece d'a scienze'', Torino Utet, prima edizione 1978, ristambe 1997
* Isaac Newton, ''The Principia: a new Translation'', I. Bernard Cohen, University of California, 1999 ISBN 0-520-08817-4.
* Isaac Newton, ''Papers and Letters in Natural Philosophy''. Harward, edito da I. Bernard Cohen, 1958, 1978 ISBN 0-674-46853-8
== Note ==
<references />
== Bibliografije ==
* [[James Gleick]]. ''Isaac Newton''. Knopf, 2003. Hardcover, 288 pàggene, ISBN 0-375-42233-1.
* [[John Maynard Keynes]]. ''Essays in Biography''. W W Norton & Co, 1963. Paperback, ASIN 039300189X. Keynes se 'nderessò assaije a Newton e se pigghiò 'nu sbuenne de scritte private sue.
* ''Newton e 'a meccaneche celeste'' Universale Electa/Gallimard. ISBN 88-445-0062-0.
* Richard S. Westfall. ''Never at Rest''. Cambridge 1980-1998. ISBN 0-521-27435-4 (paperback).
* [[Stephen Hawking]] (a cura di). ''On the Shoulders of Giants: The Great Works of Physics and Astronomy''. ISBN 0-7624-1698-X. Brane pigghiate da le ''Principia'' de Newton jndr'à 'u condeste de otre scritte selezionate de Copernico, Keplero, Galileo ed Einstein.
* Gale Christianson. ''In the Presence of the Creator: Isaac Newton & his times''. 1984. ISBN 0-02-905190-8.
* [[Frangische Algarotti]]. ''<nowiki>'</nowiki>U newtonianesime pe le dame''.
* Ernest Peter Fisher. ''Aristotele, Einstein e l'otre''. Raffaello Cortina Editore.
* [[Paolo Rossi, filosofe|Paolo Rossi]] (dirette da). ''Storie d'a scienze'' vol. 1.
== 'Ndruche pure ==
<!-- ----------- Prima colonna ---------------- -->
{{MultiCol}}
* [[Legge de gravitazione universale]]
* [[Fiseche classeche]]
* [[Meccaneche classeche]]
* [[Meccaneche celeste]]
* [[Dinameche, fiseche|Dinameche]]
* [[Pringipie d'a dinameche]]
:* [[Pringipie de azione e reazione estese]]
:* [[Pringipie de inerzia]]
* [[Binomie de Newton]]
* [[Calcolo infinitesimale]]
* [[Dispersione ottica|Dispersione d'a luce]]
* [[Scala Newton]]
* [[Identità de Newton]]
<!-- ----------- Seconda colonna -------------- -->
{{ColBreak}}
* [[Metodo de Newton]]
* [[Notazione de Newton]]
* [[Pendolo de Newton]]
* [[Serie de Newton-Mercator]]
* [[Disuguaglianze de Newton]]
* [[Formule de Newton-Cotes]]
* [[Ottiche]]
* [[Alchimije]]
* [[Royal Society]]
* [[Philosophiae Naturalis Principia Mathematica]]
* [[Hypotheses non fingo]]
* [[Newton, aunità de mesure]]
* [[Le 5 equaziune ca onne cangiate 'u munne]]
* [[Niccolò Zucchi]]
{{EndMultiCol}}
<!-- ------------------------------------------- -->
== Otre pruggette ==
{{interprogetto|q|commons=Isaac Newton}}
{{Controllo di autorità}}
== Collegaminde fore a Uicchipèdie ==
* {{en}} [https://web.archive.org/web/20110624023900/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Newton.html Biografije] sus a [[MacTutor]]
* L'[https://web.archive.org/web/20070327155353/http://burndy.mit.edu/Collections/Babson/Online/pdfs/Books/PrincipiaMathematica1687.pdf edizione de le ''principia'' d'u 1687], in latine (file PDF, 496 pàggene)
* [https://web.archive.org/web/20040604020936/http://www.newtonproject.ic.ac.uk/ The Newton Project - Imperial College London]
* {{it}} {{cita web|url=https://web.archive.org/web/20090710041641/http://it.geocities.com/isaac.newton1642/|titolo='A fiseche e 'a filosofije de Newton|deadurl=yes|urlarchivio=http://www.webcitation.org/query.php?url=https://web.archive.org/web/20090710041641/http://it.geocities.com/isaac.newton1642/}}
[[Category:Alchimisti britannici]]
[[Category:Bambini prodigio]]
[[Category:Illuministi]]
[[Category:Personalità legate a Londra]]
[[Category:Presidenti della Royal Society]]
[[Category:Astronomi britannici]]
[[Category:Storia della scienza]]
[[Category:Personalità sepolte a Westminster Abbey]]
[[Category:Pàggene ca avessera stà in Uicchipèdie]]
f3zdm5nhoy2xf7ft2hlnphboxu6uce8
Provinge de Brescie
0
15272
152117
146193
2026-09-25T01:13:41Z
InternetArchiveBot
10009
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
152117
wikitext
text/x-wiki
{{S}}
{{Provincia
|nomeProvincia = Provincia di Brescia
|linkStemma = Provincia di Brescia-Stemma.png
|siglaRegione = LOM
|siglaProvincia = BS
|capoluogo = [[Brescia]]
|superficie = 4.783
|abitanti = 1.236.706
|anno = 30-06-2009
|densita = 258,5
|categoriaComuni = Comuni della provincia di Brescia
|numeroComuni = 206
|cap = 25121-25136, 25010-25089
|prefisso = [[030]], [[0364]], [[0365]], [[035]]
|istat = 017
|presidente = Daniele Molgora ([[PdL]]-[[Lega Nord]])
|elezioni = 08.06.2009
|linkMappa =
|sito = http://www.provincia.brescia.it/
}}
'A '''Provinge de [[Brescia]]''' ète na [[provinge]] d'a [[Lombardia]] oriendale de 1.236.706 crestiáne.
'A provinge de Brescia confine a nord-ovest cu 'a provinge de [[Provinge de Sondrio|Sondrio]], a ovest cu quedde de [[Provinge de Bérgame|Bérgame]], a sud-ovest cu quedde de [[Provinge de Cremona|Cremona]], a sud cu quedde de [[Provinge de Mantova|Mantova]], a est cu quedde de [[Provinge de Verona|Verona]], e de [[Provinge de Trende|Trende]].
== Storie ==
== Sciugrafije ==
== Comune pringipale ==
[[File:Brescia map2.PNG|thumb|300px|Mappa d'a provinge de Brescia]]
{| {{prettytable|text-align=center}}
|- bgcolor="#EFEFEF"
!style="background:#CCF"| Pos.
!style="background:#CCF"| Stemma
!style="background:#CCF"| Comune de
!style="background:#CCF"| Crestiáne<br /> (ab)
!style="background:#CCF"| Grannenèzze<br /> ([[Chilometre quadrete|km²]])
!style="background:#CCCCFF"|Denzetà<br /> (ab/km²)
!style="background:#CCCCFF"|Altitudine<br /> ([[Metre sus a 'u mare|m s.l.m.]])
|-
|'''1°'''
|
|[[Brescia]]
|191.352
|90,68
|2.092
|149
|-
|'''2°'''
|[[File:Desenzano del Garda-Stemma.png|30px]]
|[[Desenzano del Garda]]
|26.775
|60,1
|443
|67
|-
|'''3°'''
|[[File:Lumezzane-Stemma.png|30px]]
|[[Lumezzane]]
|23.962
|31
|773
|197
|-
|'''4°'''
|[[File:Montichiari-Stemma.png|30px]]
|[[Montichiari]]
|22.450
|89
|247
|108
|-
|'''5°'''
|[[File:Palazzolo sull'Oglio-Stemma.png|25px]]
|[[Palazzolo sull'Oglio]]
|19.512
|23,06
|840
|166
|-
|}
== Otre pruggette ==
* [[File:Commons-logo.svg|20px]] '''[[:Commons:Main Page|Wikimedia Commons]]''' tene file multimediale pe la '''[[:commons:Category:Province of Brescia|Provinge de Brescia]]'''
== Collegamende sus a indernette ==
* [https://web.archive.org/web/20110820160838/http://www3.provincia.brescia.it/ Provinge de Brescia]
{{Provinge de Brescia}}
{{Lombardia}}
{{Provinge Tagliàne}}
[[Category:Provinge de Brescia| ]]
plmapdz69c7xevc284xi8b9xz0oumbh
Americhe meridionale
0
15519
152099
151339
2026-09-24T23:55:14Z
InternetArchiveBot
10009
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
152099
wikitext
text/x-wiki
[[File:South america.jpg|right|thumbnail|300px|Mappe de l'Americhe meridionale]]
L''''Americhe meridionale''' o '''Americhe d'u Sud''' jè 'nu [[subcontinende]] ca tène 'a parte meridionale de l'[[Americhe]]. Se iacchie pe le 'ndere jndr'ô [[emisfere occidentale]], e jndre 'na bbuèna parte jndr'ô [[Emisfere australe]], fatte eccezziune pè alcune reggione ce se iacchiene a nord de l'[[Equatore]] jndr'ô [[Emisfere boreale]]. Jè vagnate ad ovest da l'[[oceane Pacifiche]], a nord e ad est da l'[[Oceane Atlàndeche]]. L'[[Americhe settentrionale]] e 'u [[Mare Caraibiche|mar de le Caraibe]] se iacchiene a nord-ovest.
L'Americhe d'u Sud ha state accusì chiamate jndr'ô [[1507]] da le [[cartografe]] [[Martin Waldseemüller]] e [[Matthias Ringmann]] dope ca 'u navigature [[Firenze|fiorendìne]] [[Amerigo Vespucci]], prime jndr'à [[Europe]], suggerì ca 'u continende da picche scuperte non ge fossere le [[Indie Oriendale]], me 'nu [[Nuève Munne]] scanosciute a le europee.
L'Americhe d'u Sud tène 'na superficie de 18.840.000 chilometre quadrate, ca corresponde a quase 'u 3,5% d'a superficie terrestre. A l'inizie d'u [[2005]] 'a soje [[populazzione]] jè state stimate jndre cchiù de 371.090.000 de crestiáne. 'U Sud Americhe accussì jè 'u quarte continende 'n termine de superficie (dope [[Asie]], [[Africa]] e [[Americhe settentrionale|Americhe d'u Nord]]) e 'u quinde pè populazzione (dope Asie, Africa, Europe e Americhe d'u Nord).
== Sciugrafije ==
[[File:South America satellite orthographic.jpg|thumb|left|250px|Viste da 'u satellite d'u Sud Americhe.]]
'U Sud Americhe tène 'a cchiù granna parte d'a reggione sciugrafeche generalmende chiamate [[Emisfere meridionale]], [[Nuève Munne]], [[Emisfere occidentale]], le Americhe o, semplicemende, l'[[Americhe]] (a vote jè conziderate cumme nu uniche continende, e 'u Sudameriche 'nu [[subcontinende]]). 'U soje territorie se spanne a sud-est d'a frondiere 'mbrà [[Panamá]] e [[Colombie]], seconne 'a maggior parte de le fonde. Otre dìcene ca 'u confine s'ha da mette luènghe 'u [[Canale de Panamá]]. Quase totte 'u Sudameriche se iacchie sus 'a [[placche sudamericane]]. Geopolitecamende le 'ndere state de Panamá (combrese 'u segmende ad est d'u Canale de Panamá) jè generalmende conziderate parte d'u Nordameriche, o comungue de l'[[Americhe cendrale]].
Pure ce assaje de le isole de le Caraibe, 'mbrà cui le [[Piccele Antille]], se iacchiene sus 'a [[placche caraibice]], le isole de [[Aruba]], [[Barbados]], [[Trinidad e Tobago]] facene parte d'a reggione settentrionale d'a piattaforme continendale sudamericane. Le [[Antille Olannese]] e le isole prospicienti al [[Venezuela]] si trovano lungo le coste del Sud America. Sceopolìtecamènde le [[State|statère]] 'nzulare e le [[territorie d'oltremare|territore d'oltremare]] de le Caraibe sonde generalmende conziderate facende parte d'u Nord Americhe.<ref>[http://www.nationalgeographic.com/xpeditions/atlas/index.html?Parent=sameri&Rootmap=&Mode=d&SubMode=w South America Atlas] National Geographic</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20031024172731/http://www.nationalgeographic.com/xpeditions/atlas/index.html?Parent=nameri&Rootmap=&Mode=d&SubMode=w North America Atlas] National Geographic</ref><ref>[http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm#americas Unstats] Americas</ref> Le naziune d'u Sud Americhe ca se affacciane sus a 'u Mare de le Caraibe ('mbrà cui [[Colombie]], [[Venezuela]], [[Guyane]], [[Suriname]] e [[Guiane Frangese]]) sonde pure chiamate ''Sud Americhe caraibeche''. Otre isole d'u continende sonde le [[Galápagos]], l'[[Isole de Pasqua]] (jndr'à [[Oceanie]], me jedde sonde appartenende a 'u [[Cile]]), l'[[Isole de Robinson Crusoe]], [[Chiloé]] e 'a [[Terre d'u Fuèche (arcipelaghe)|Terre d'u Fuèche]].
[[File:Bariloche- Argentina2.jpg|thumb|right|250px|[[Patagonie]] ([[Argentina]]).]]
Jndre quiste continende se iacchiene le cchiù ìrte [[cascate]] d'u munne, 'u [[Salte Angel]] jndr'ô [[Venezuela]], e 'u cchiù granne [[fiume]] 'n termine de portate d'acque, 'u [[Rio de le Amazzone]], e 'a cchiù luènghe [[catene monduose]], le [[Ande]] ('a cui cime cchiù elevate jè l'[[Aconcagua]] cu 6.962 metre sus a 'u levelle d'u mare), 'u [[deserte]] cchiù secche, 'u [[deserte de Atacama]], 'u cchiù granne [[vosche chiovose]], l'[[Amazzonie]], 'a cchiù ìrte capitale, [[La Paz]] jndr'à [[Bolivia]], 'u cchiù ìrte [[laghe]] commerciale navegabbele, 'u [[Laghe Titicaca]], e 'a cetate cchiù meridionale d'u munne, 'a cetate de [[Puerte Toro]] jndr'ô [[Cile]].
Le prengepale risorse minerarie sonde [[ore]], [[argende]], [[rame]], [[ferre]], [[stagne]] e [[petrolie]]. 'U Sudameriche jè 'a patrie de assaje specie animale uniche, 'mbrà cui [[lama]], [[anaconde]], [[piranha]], [[giaguare]], [[vigogne]] e [[tapire]]. Le foreste de l'Amazzonie comungue tènene 'nu assaje elevate levelle de [[biodiversità]].
'U paise de granne luènghe cchiù granne d'u Sudameriche, sie 'n termine de superficie ca de populazzione, jè 'u [[Brasile]], seguite da l'[[Argendine]]. Le reggione ca formane quiste continende sonde le [[State andine]], 'a [[Guiane]], 'u [[Americhe d'u Cone Sud|Cone Sud]] e 'u [[Brasile]].
== Clime ==
[[File:Chocomap.jpg|thumb|right|250px|'U Choco]]
L'Americhe d'u Sud tène 'na granna varietà de [[clime]]: quidde calde umide d'a [[foreste pluviale]] [[Amazzonie|amazzoniche]], quidde fredde secche d'a [[Patagonie]], quidde aride d'u [[deserte de Atacama]], quidde vendose gelide d'a [[Terre d'u Fuèche]]. Quiste da:
* 'A grannezze d'a [[latitudine]] ca occupe 'u continende. 'A cchiù granna parte jè combrese 'mbrà l'[[equatore]] jndr'à parte settentrionale e 'u [[Tropiche d'u Capricorne]], mendre 'a punde meridionale tràse jndre 'na reggione subartiche.
* 'A differenze de temberature 'mbrà le dò oceane. Generalmende 'a coste esposte a l'[[Oceane Atlàndeche|Atlàndeche]] jè cchiù calde e quedde sus a 'u [[Oceane Pacifeche|Pacifeche]] jè cchiù fredde pè 'a presenze d'a [[corrende de Humboldt]].
* 'A presenze de le Ande, 'a cui temberature cange assaje a seconne de l'altitudine.
Jndr'à reggione occidentale, 'mbrà le [[Ande]] e l'[[Oceane Pacifiche]], sonde presende alcune de le zone cchiù umide e cchiù aride d'u pianete: 'U Choco ([[Colombie]], [[Ecuador]], [[Perù]], [[Panamá]]) e 'u [[Deserte de Atacama]] ([[Cile]], [[Perù]], [[Bolivia]], [[Argendine]]) rispettivamende.
'U clime jè generalmende tropicale:
equatoriale jndr'à reggione amazzoniche,
umide jndr'à savane,
steppiche jndr'à pampa,
nivale sus a le ande.
== Elenghe de le Pajèsere sudamericane ==
{| class="wikitable sortable" style="font-size:99%"
|- bgcolor="#ECECEC"
! [[Paise|Pajèsere]] o <br />[[territorie]]
! Grannenèzze<br />(km²)<ref name="factbook2008">Grannenèzze e populazzione sonde pigghiate da ''The 2008 World Factbook'' </ref>
! Crestiáne<br />(luglie 2008 stime)<ref name="factbook2008" />
! Denzetà<br />per km²
! [[Capitale (cetate)|Capitale]]
|-
| style="text-align:left;" | {{bandiera|Argentina}} [[Argentina]]
| align="right" | 2.766.890
| align="right" | 40.677.348
| align="right" | 14.3
| style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]]
|-
| style="text-align:left;" | {{bandiera|Bolivia}} [[Bolivia]]
| align="right" | 1.098.580
| align="right" | 9.247.816
| align="right" | 8.1
| style="text-align:left;" | [[La Paz]]. [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] capitale amministrative; [[Sucre]].<br /></ref>
|-
| style="text-align:left;" | {{bandiera|Brasile}} [[Brasile]]
| align="right" | 8.514.877
| align="right" | 200.908.598
| align="right" | 23.6
| style="text-align:left;" | [[Brasilia]]
|-
| style="text-align:left;" | {{bandiera|Cile}} [[Cile]]
| align="right" | 756.950
| align="right" | 16.800.000
| align="right" |21.1
| style="text-align:left;" | [[Santiago]]
|-
| style="text-align:left;" | {{bandiera|Colombia}} [[Colombia]]
| align="right" | 1.138.910
| align="right" | 45.013.674
| align="right" |37.7
| style="text-align:left;" | [[Bogotá]]
|-
| style="text-align:left;" | {{bandiera|Ecuador}} [[Ecuador]]
| align="right" | 283.560
| align="right" | 13.927.650
| align="right" | 47.1
| style="text-align:left;" | [[Quito]]
|-
| style="text-align:left;" | {{bandiera|Isole Falkland}} [[Isole Falkland]] ([[Regne Aunìte]])<ref>Revendecate da l'[[Argendine]].<br /></ref>
| align="right" | 12.173
| align="right" | 2.967
| align="right" | 0.24
| style="text-align:left;" | [[Port Stanley (Isole Falkland)|Port Stanley]]
|-
| style="text-align:left;" | {{bandiera|Georgia del Sud e isole Sandwich meridionali}} [[Georgia del Sud e isole Sandwich meridionali]] ([[Regne Aunìte]])<ref>Revendecate da l'[[Argendine]].<br /></ref>
| align="right" | 3.093
| align="right" | 20
| align="right" | 0.0
| style="text-align:left;" | [[Grytviken]]
|-
| style="text-align:left;" | {{bandiera|Guiana Francese}} [[Guiana Francese]] ([[Frange]])
| align="right" | 91.000
| align="right" | 209.000
| align="right" | 2.1
| style="text-align:left;" | [[Cayenne]]
|-
| style="text-align:left;" | {{bandiera|Guyana}} [[Guyana]]
| align="right" | 214.970
| align="right" | 770.794
| align="right" | 3.6
| style="text-align:left;" | [[Georgetown]]
|-
| style="text-align:left;" | {{bandiera|Paraguay}} [[Paraguay]]
| align="right" | 406.750
| align="right" | 6.347.884
| align="right" | 15.6
| style="text-align:left;" | [[Asunción]]
|-
| style="text-align:left;" | {{bandiera|Perù}} [[Perù]]
| align="right" | 1.285.220
| align="right" | 27.925.628
| align="right" | 21.7
| style="text-align:left;" | [[Lima]]
|-
| style="text-align:left;" | {{bandiera|Suriname}} [[Suriname]]
| align="right" | 163.270
| align="right" | 438.144
| align="right" | 2.7
| style="text-align:left;" | [[Paramaribo]]
|-
| style="text-align:left;" | {{bandiera|Uruguay}} [[Uruguay]]
| align="right" | 176.220
| align="right" | 3.477.778
| align="right" | 19.4
| style="text-align:left;" | [[Montevideo]]
|-
| style="text-align:left;" | {{bandiera|Venezuela}} [[Venezuela]]
| align="right" | 912.050
| align="right" | 26.414.815
| align="right" | 27.8
| style="text-align:left;" | [[Caracas]]
|-
! Totale
| align="right" | 17.824.513
| align="right" | 397.426.313
| align="right" | 25
|
|}
== Storie ==
Le teorie cchiù concorde dìcene ca 'u popolamende d'u Sudameriche sije iniziate cu l'arrive de l'omme attraverse 'u [[Stritte de Bering]], quanne s'aví criáte 'nu ponde de ghiaccie tale da collegà le estreme propaggene de [[Asie]] e [[Siberie]] cu 'u [[Americhe settentrionale|Nordameriche]]. Alcune reperte archeologgeche non ge parene però confermà chienamende quèste ipotese, e portane a penzà teorie alternative de 'nu popolamende addiritture andecedende. 'Nu elemende ca se jè puèste a l'attenzione de alcune studiuse jè 'a granne presenze de site archeologgeche jndr'ô Sudameriche e 'u vasce numere de quiste jndr'ô nord d'u [[continende]]. Jè assaje improbabbele ca le cchiù andiche site jndr'ô nord sonde angore da scuprì, e quiste jè sorprendende purcè ce le [[Americhe]] fòssere state popolate origgenariamende jndre 'na maniere esclusive d'a Siberie,le site cchiù andiche s'avessere da iacchie senze nisciune discussione jndr'ô Nordameriche.
Inoltre, alcune studie onne misse n'evidenze de le differenze geneteche 'mbrà le paleoinde sudamericane e nordamericane: le prime cu tratte e lineamende cchiù [[australoide]], le seconne cu tratte cchiù [[mongoloide]]. Chiste elemende onne combortate l'adesione de alcune recercatore a l'ipotese de 'nu popolamende autonome de l'Americhe d'u Sud, non cchiù accussì da 'u nord, bensì cu ipotese de arrive da l'[[Australie]].
=== Timbe precolombiane ===
[[File:Nazca-pottery-(01).png|thumb|right|200px|Arte [[Civiltà Nazca|Nazca]].]]
'A prime prove de l'esistenze de [[agricolture|prateche agricole]] jndr'ô Sud Americhe risalgone a cirche 'u 6500 a.C., quanne [[patate]], [[fasule]] e [[diaulìcchie]] comingiarene ad essere cultivate cumme prodotte alimendare jndre reggione prossime a 'u [[amazzonie|bacine amazzoniche]]. Otre elemende ('mbrà cui ceramiche) onne demostrate ca 'a [[manioche]], prodotte alimendare diffuse pure ôsce, venève già cultivate jndr'ô 2000 a.C.
[[File:Peru_Machu_Picchu_Sunrise.jpg|thumb|left|200px|Le rovine de [[Machu Picchu]].]]
Jndr'ô corse d'a granne epoche migratorie, e specialmende dope 'a scuperte de l'[[agricolture]], le andiche colonizzature americane se spannerone jndre reggione e jndre aree ritenute cchiù favorevole a 'u lòre sviluppe e a 'u lòre stile de vite. Jndre 'na situazione de isolamende durate millenne respette a le società d'u [[Vècchie Munne]], le popule americane facerene culture origgenale e autonome, tande da presendà dò rivoluzione neoliteche scucchiáte, une jndr'à [[Mesoameriche]] e l'otre jndre [[Ande]] jndr'ô Sudameriche ca onne date origgene a cendinaie de civiltà distinde.
Le prime 'nsediamende e 'a prime culture canosciute jndr'ô Sud Americhe (e jndre Americhe 'n generale) fùrene le [[Valdivia]] luènghe 'a coste sud-est de l'[[Ecuador]].
'A prime civiltà s'aví sviluppate a [[Norte Chico]], luènghe 'a coste peruviane. Quèdde [[Museche]] ha state 'a prengepale civiltà indigene jndre quèdde ca jè ôsce 'a [[Colombie]].
'Mbortande culture pre-colombiane fùrene: le [[Moche]] ([[100 a.C.]] – [[700]] d.C., presse 'a coste settentrionale d'u [[Perù]]); [[Tiahuanaco]] (100 a.C. – [[1200]] d.C., jndr'à [[Bolivie]]); [[Cañari]] (jndre reggione cendre-meridionale de l'[[Ecuador]]), [[Paraca]] e [[Nazca]] ([[400 a.C.]] – [[800]] d.C., Perù); Wari o 'Mbere Huari ([[600]] – [[1200]], jndr'ô Perù cendre-settentrionale); le 'Mbere Chimu ([[1300]] – [[1470]], sus 'a coste peruviane settentrionale); le regne Chachapoya e Aymaran ([[1000]] – [[1450]], jndr'à Bolivie e jndr'ô Perù meridionale).
'A civiltà [[Inca]] hagghie dominate 'a reggione de le [[Ande]] da 'u [[1438]] a 'u [[1533]].
=== Timbe coloniale ===
[[File:Mapa Geografico de America Meridional (1790).jpg|thumb|right|250px|Mappe de l'Americhe meridionale (1790).]]
Da 'u [[sèchele XVI]] fine a le inizie d'u [[sèchele XIX]] 'a maggior parte de l'Americhe Meridionale ha state scucchiáte jndre [[Colonie (territorie)|colonie]] guvernate pè 'a cchiù granna parte d'a [[Spagne]] e da 'u [[Purtugalle]]. 'N seguite cu le 'ndependenze tale colonie cangiarone jndre [[repubbleche]], cu l'eccezziune d'a [[Guiana Frangise]] e de le [[Isole Falkland]] (e le isole cchiù vecine a jedde pigghiate da 'u [[Regne Aunìte]]), attualmende uniche territore ca non ge sonde angore 'ndependente.
'A prime reggione pigghiate da le spagnole ha state [[Macuro]], sus 'a punde d'a [[penisole de Paria]], jndr'ô state de Sucre jndr'ô [[Venezuela]], a cui [[Cristoforo Colombo]] aví date 'u nome de ''Tierra de Gracia''. 'U prime 'nsediamende jndre quiste continende fù a [[Cumaná]] (sembre jndr'à coste d'u Venezuela), mendre 'a prime [[cetate]] ha state [[Sande Marta]] jndr'à [[Colombie]].
=== 'A decolonizzaziune ===
Jndr'ô corse d'u [[1808]] le pressione de le [['mberatore]] [[Frange|frangise]] [[Napoleone]] purtarene a 'na serie de evende ca facerene devendà angore de cchiù grave 'a già combromesse situaziune spagnole. [[Carlo IV de Spagne]] abdicò a 'u trone 'n favore d'u figghie [[Ferdenànde VII de Spagne|Ferdenànde VII]], 'u [[19 màrze]] [[1808]] dope le mote de Aranjuez, e cchiù nnande, 'u [[5 magge]] [[1808]] 'a Spagne de Carlo IV e de 'u figghie soje fù costrette a lassà 'u trone a Napoleone ca misse 'u frate soje, Gesèppe I, cumme 'u nuève re de Spagne. Quiste hagghie provocate 'na reaziune popolare jndr'à Spagne ca jè canosciute cumme 'a [['Uerre de 'ndependenze spagnole]] ca, tande jndr'à Spagne ca jndr'à Americhe, porte a quagghià de le commissiune reggionale ca promossere 'a lotte condre le 'nvasure frangise a 'u fine de reportà a 'u legittime monarche 'u trone. Tuttavie, assaje de quèste commissiune venène viste cu sospette da le autorità spagnole, temenne ca putessere essere file-frangise. De quiste periode fùrene 'mbortate le aziune de [[Andonie Nariño]] a [[Bogotà]] (ca avéve pubblecate 'a ''[[Dechiarazziune de le diritte de l'omme e d'u cittadine]]''), 'u movimende de [[Juan Picornell]], 'a congiure de [[Manuel Gual]] e [[José María España]], e 'u fallimende militare d'a spediziune de [[Francisco de Miranda]] jndr'ô Venezuela.
=== Uerre de 'Ndependenze ===
[[File:Sudamerica1884.JPG|right|thumbnail|300px|'U Sudameriche jndr'ô 1884]]
{{'Ndruche pure|Uerre de 'ndependenze ispanoamericane}}
'U processe d'a [[Uerre de 'ndependenze ispanoamericane]] aví inizie cu 'a [[Rivoluzione de La Paz]] jndr'ô [[1809]] jndre l'Ìrte Perù e aví fine cu 'a prese d'a fortezze d'u Callao jndr'ô [[1826]].
Jndr'ô [[1817]] 'u generale [[José de San Martín]] passe attraverse le [[Ande]] pè scè 'n battagghie condre le realiste jndr'ô [[Cile]] e successivamende scè verse [[Lima]], cu 'u fine de squascià 'u cendre d'u putere spagnole. 'A spediziune aví subite perdite grave assaje cause le situazziune estreme jndre cui s'aví iacchiute ad agì: l'altezze medie de le picche monduose situate 'mbrà le 3.000 e le 4.800 metre, le malattie, 'a larghezze medie de le strade (quacche vote pure de sule 30 cm), 'a temberature ca scennève 'mbrà le -15 e le -20 grade durande 'a notte hagghie fatte 'n mode ca de le 5.400 omme ca combonevane l'esercite, ben 300 sonde muèrte luènghe 'a strade. Arrevàrene sule 5.000 ciuccie de le 9.200 partite, e 500 cavalle de le 1.500 iniziale. Ad 'u stesse timbe San Martin stave a dirige le 6 colonne ca passarene attraverse le mondagne jndre deverse punde, cu l'obiettive de 'ncasinà e de spannere le forze realiste. Quanne jidde arrive jndr'ô Cile, l'esercite de le patriote sotte 'u comanne d'u stesse San Martín, trionfe jndr'à [[battagghie de Chacabuco]]. Cu quèste battagghie se inizie a scrìvere 'a storie de l'emancipazziune d'u Sudameriche. Quiste aziune ha state combletate da parte de le aziune militare fatte partì da 'u liberatore [[Simón Bolívar]] jndr'ô nord d'u continende, ca arrive a 'na decisive vittorie jndr'à [[battagghie de Boyacá]].[[File:Entrevista de Guayaquil.jpg|thumb|left|200px|San Martín e Bolívar durande 'a Conferenze de Guayaquil.]]
=== 'U case d'u Brasile ===
'Nu atte 'ndispensabbele pè face venè fore 'u [[Brasile]] cumme 'nu State nazienale fù 'a creazione, dope le 'uerre napoleoneche, d'a capitale a [[Rio de Janeiro]] facende pigghià accusì a jidde 'u status de [[regne d'u Brasile]], 'nu regne jndr'ô [[Regne Aunìte de Purtugalle, Brasile e Algarve]] ([[1807]] – [[1821]]). A 'u sparèscere pacificamende de quiste regne face seguite le [['Mbere d'u Brasile]]. Le 'ndependenze fù proclamate jndr'ô [[1822]] da 'u figghie d'u re d'u Purtugalle. Don [[Pedro I d'u Brasile]] stabilì 'na monarchie costituzionale fine a quanne fù proclamate 'a repubbleche jndr'ô [[1889]].
=== Vendesime sèchele ===
Jndr'ô corse d'u [[Sèchele XX|vendesime sèchele]] jndr'ô Sudameriche se insediarono deverse dittature e 'nghianarene a 'u potere assaje omme forte. Ma verse 'a fine d'u sèchele 'a maggior parte d'u continende de fatte ere rette da guverne elette democratecamende, pure ce non ge se venène a stabilì jndre totte le case istituzione de carattere durature. 'U sviluppe economeche de [[Argendine]], [[Brasile]], e [[Uruguay]] condrebbuì a l'inizie d'u ‘900 a fà venè 'nu granne numere de immigrate, prengepalmende proveniende da [[Europe]] e [[Asie]].
Sule jndre 'na mesure assaje cchiù piccenne 'a nuève junele migratorie 'nderessò 'u reste d'u continende, mendre otre aree ne fùrene totalmende escluse. 'U [[Canale de Panamá]] apirte jndr'ô [[1914]] aví avute 'nu 'mbattte economeche-sociale assaje notevole pè 'u Sudameriche.
'A [[Uerre d'u Chaco]] ([[1932]] – [[1935]]) combattute 'mbrà 'a [[Bolivie]] e 'u [[Paraguay]] pè 'u condrolle d'u fiume [[Paraguay (fiume)|Paraguay]], aví fine cu 'a vittorie de quiste urteme. Fù 'na uerre 'mbrà dò de le paise ca erene 'mbrà le cchiù povere d'u Sudameriche luènghe totte 'u ‘900.
Durande 'a [[Prime uerre mundiale|Prime]] e 'a [[Seconne uerre mundiale]], 'u continende remase a 'u secure da le junele distruttive ca avéve colpite [[Europe]], [[Asie]] e [[Africa]], e de fatte quiste porte 'na nuève junele migratorie de migliaie de profughe. Cu 'a fine d'u conflitte, 'u [[30 abbrile]] [[1948]], se funne l'[[Organizzaziune de le State Americane]] a [[Bogotá]]. 'U [[9 abbrile]] ere state assassenate 'u leader popolare [[Jorge Eliécer Gaitán]] sembre a Bogotá, ca portò 'a [[Colombie]] a 'nu conflitte politeche ca dure pè totte 'u reste d'u sèchele.
'A [[uerre fredde]] aví conseguenze segnefecative sus a 'u suole americane. Jndr'ô prime semestre d'u [[1960]] 'a rivoluzione comuniste a [[Cuba]], guidate da [[Fidel Castro]] e [[Che Guevara]] aví purtate 'a politeche d'u paise verse l'[[Unione Sovietiche|Unione de le Repubbleche Socialiste Sovietiche (URSS)]], devenende 'nu alleate 'ncondizziunate a scapite de le 'nderesse geostrateggeche de le [[State Aunìte d'Americhe|State Aunìte]]. Se pose accussì 'nu forte blocche economeche a l'isole. 'Mbrà le anne sessande e settande alcune guverne, jndr'à [[Argendine]], [[Brasile]], [[Cile]], [[Uruguay]], fùrene allondanate o rovesciate da 'na serie de dittature non allineate.
Cu 'a fine d'a Uerre Fredde, e cu 'a cadute d'u mure de Berline, 'u continende hagghie viste l'avvende d'u neoliberisme, 'nu 'nzieme de proposte politeche-economeche cu l'accende sus 'a lìbbere circolazziune de le capitale e 'a [[privatizzaziune]] de le [['mbrese pubbleche]]. A quiste processe condribbuirene 'a [[Banche Mundiale]], l'[[Organizzazione Mundiale d'u Commercie]] e 'u [[Funne Monetarie 'Ndernaziunale]] (FMI).
== Economije ==
[[File:Vila Olímpia.JPG|thumb|right|180px|'U distrette finanziarie de [[Sao Paulo]].]]
[[File:Buenos Aires-Retiro(CatalinasNorte)-P3090002.JPG|thumb|180px|[[Buenos Aires]], [[Argendine]] 'u distrette finanziarie.]]
[[File:Vitacura at night.jpg|thumb|180px|[[Santiago]], [[Cile]], 'u cendre finanziarie de notte]]
L'[[economije]] sudamericane jè state caratterizzate jndre quiste urteme decennie da 'na vasce crescite e 'na vasce combetitività respette a le assaje cchiù dinamiche mercate emergende de [[Cine]] e [[Indie]]. Tuttavie a partì da 'u [[2004]] se jè verificate 'nu assaje granne aumende d'a crescite d'u [[PIL]] e pure d'a combetitività. Se sonde viste accussì granne differenze reggionale e 'na accenduate disparità jndr'à destrebuzione d'u reddite. 'A parte cchiù granna d'a ricchezze jè concendrate jndre mane de 'na minoranze d'a populazzione, mendre miglione de crestiáne onne pruvate levelle de luàmende ca arrivane, 'n case estreme, ad 'a povertà assolute. 'U divarie economeche 'mbrà ricche e povere, jndr'à maggior parte de le naziune d'u Sudameriche, jè conziderate assaje cchiù ìrte respette ad 'a medie de le paise de le otre continende. Jndr'ô [[Venezuela]], [[Paraguay]], [[Bolivie]] e assaje otre paise sudamericane, 'u 20% d'a populazzione cchiù ricche tène cchiù d'u 60% d'a ricchèzze naziunale, mendre 'u 20% d'a populazzione cchiù povere ne tène mene d'u 5%.
Quiste realtà però non g'è auguale pè totte 'u Sudameriche 'nfatte stè 'nu gruppe de paise chiamati “d'u [[Cone Sud]]” ([[Argendine]], [[Brasile]] meridionale, [[Cile]] e [[Uruguay]]) presendane 'ndicatore socie-economeche cchiù positive e tasse cchiù elevate de HDI da classefecarle jndr'à categorije de le elevate. 'N particolare 'u [[Cile]], l'[[Argendine]] e l'[[Uruguay]] onne da essere conziderate cumme paise chienamende sviluppate cu vasce tasse de [[povertà]] e reddite medie-ìrte e le lòre capitale tènène 'ndicatore socie-economeche assaje simile ad alcune cetate europee cumme [[Meláne]], [[Madrid]] e [[Lisbona]]. Attualmende le fatture ca comblicane n'otra crescite de l'economije sudamericane e 'u spanneminde de le soje prodotte sus a le mercate 'ndernaziunale sonde 'a classe deregende ca sostene 'u ''status quo'', le 'nderferenze politeche de otre paise occidendale, e 'na ccihù picche combetitività sus a 'u piane de le prizze e jndre termine de produttività respette a le prengepale combetitore (''in primis'' 'a [[Cine]]).
L'economije sudamericane jè scucchiáte 'mbrà le estrazione minerarie d'a [[Amazzonie|reggione amazzoniche]] e l'[[agricolture]] presende jndre quase totte le paise. 'A 'ndustrializzaziune jè a 'nu levelle medie jndre varie reggione, pure ce jè assaje forte 'a presenze de gruppe multenaziunale. L'estrazione e l'esportazione de petrolie jè 'mbortande jndr'ô Venezuela, ca tène alcune de le cchiù granne reserve mundiale, jndr'à Argendine e jndr'ô [[Oceane Atlantiche]] proprie nnanze a [[Rio de Janeiro]]. 'A Bolivie se destingue pè 'a produzziune de [[gas naturale]].
Le cchiù ricche e 'ndustrializzate reggione d'u continende sonde: jndr'ô prime puèste 'u [[State de San Paolo]], ca tène 'a cchiù granna economije d'u Sudameriche, addò jè presende 'u prengepale cendre finanziarie, e le prengepale pole tecnologgeche ([[São Carlos]], [[São José dos Campos]] e [[Campinas]]) e 'u cchiù granne e movimendate puerte; stè apprisse pè 'mbortanze 'a zone 'ndustriale luènghe 'u fiume [[Paraná]] 'mbrà [[Rosario]] e [[La Plata]] jndr'à [[Argendine]] cu [[Buenos Aires]] cumme fulcre (seconne cchiù granne puerte e seconne cetate jndre termine de PIL cchiù ìrte) e d'ô state brasiliane de [[Rio de Janeiro]]. Dope 'u Brasile, l'Argendine rappresende 'a seconne cchiù granne economije jndre termine de PIL jndr'ô Sud Americhe. Seconne le date d'a [[Banche Mundiale]], jndr'ô 2007 cinghe paise sonde state classefecate 'mbrà le prime cingande jndre termine de PIL (nominale): Brasile, Argendine, Venezuela, Colombie e Cile.
Ausanne 'u PIL nominale jndr'ô combronde, le paise cu 'na monete svalutate jndre combronde d'u dollare parene cumme mene produttive. Pè quiste se ause pure 'u combronde cu 'a [[Liste de state pè PIL (PPA)|parità de putere d'acquiste (PPA)]]. 'Mbrà le paise cu PIL (PPA) pro capite cchiù elevate, seconne quanne pubblecate da 'u [[Funne Monetarie 'Ndernaziunale]] (FMI) l'Argendine jè l'uneche paise sudamericane 'mbrà le prime 50, seguite da Cile, Uruguay, Brasile e Venezuela.
A cause de 'nu storeche tasse de [['nflaziune]] elevate jndre quase totte le paise sudamericane, se vedene ìrte tasse de 'nderesse ca portane de conseguenze vasce levelle de 'nvestimende. Le [[tasse de 'nderesse]] sonde spesse a dò cifre. L'eccezziune jè 'u [[Cile]] ca vande 'na discrete stabilità economeche cu tasse de 'nderesse a 'na uneche cifre.
Sule [[Argendine]] e [[Brasile]] facene parte d'u [[G20]] ('u gruppe de le [[G8|paise cchiù 'ndustrializzate]] e le naziune emergende), mendre sule 'u Brasile face parte d'u G8+5 (le paise cchiù 'ndustrializzate d'u munne e le cchiù 'nfluende). 'Mbrà le prengepale metropole d'u Sudameriche ce stonne [[São Paulo]], [[Buenos Aires]], [[Rio de Janeiro]], [[Santiago d'u Cile]], [[Lima]], [[Caracas]],[[Quito]] e [[Bogotá]].
L'[[Unasud]] stè a penzà ad 'a creazione de 'na zone de lìbbere cange 'n grade de aunì le dò comunità già esistende, 'u [[Mercosur]] e 'a [[Comunità Andine]].
{| class="wikitable sortable" style="font-size:85%"
! Paise
! [[Liste de state pè PIL (nominale)|PIL (nominale) jndr'ô 2008]]<ref>Fonde: [http://siteresources.worldbank.org/DATASTATISTICS/Resources/GDP.pdf]</ref>
! [[Liste de state pè PIL (PPA)|PIL (PPA) jndr'ô 2008]]<ref name=PPP_GDP>Fonde: [http://siteresources.worldbank.org/ICPINT/Resources/ICPreportprelim.pdf]</ref>
! [[Liste de state pè PIL (PPA) procapite|PIL (PPA) pro capite jndr'ô 2008]]<ref name=PPP_GDP />
! [[Liste de state pè Indece de sviluppe umane|HDI jndr'ô 2008]]
|-
| style="text-align:left;" | {{ARG}}
| 338721
| 571392
| 14376
| {{loss}} 0.860 (ìrte)
|-
| style="text-align:left;" | {{BOL}}
| 18938
| 42121
| 4201
| {{profit}} 0.723 (medie)
|-
| style="text-align:left;" | {{BRA}}
| 1664660
| 1845642
| 10223
| {{profit}} 0.807 (ìrte)
|-
| style="text-align:left;" | {{CHI}}
| 181464
| 246227
| 14673
| {{profit}} 0.874 (ìrte)
|-
| style="text-align:left;" | {{COL}}
| 249773
| 340771
| 7059
| {{loss}} 0.787 (medie)
|-
| style="text-align:left;" | {{ECU}}
| 54668
| 103717
| 7450
| {{profit}} 0.807 (ìrte)
|-
| style="text-align:left;" | {{GUY}}
| 990
| 3115
| 4079
| {{loss}} 0.725 (medie)
|-
| style="text-align:left;" | {{PRY}}
| 16355
| 28718
| 4667
| {{loss}} 0.752 (medie)
|-
| style="text-align:left;" | {{PER}}
| 131382
| 238945
| 8383
| {{profit}} 0.788 (medie)
|-
| style="text-align:left;" | {{SUR}}
| 2350
| 4436
| 8323
| {{loss}} 0.770 (medie)
|-
| style="text-align:left;" | {{URY}}
| 28351
| 40211
| 12566
| {{profit}} 0.859 (ìrte)
|-
| style="text-align:left;" | {{VEN}}
| 331765
| 360936
| 12868
| {{profit}} 0.826 (ìrte)
|-
|}
== Lènghe ==
=== Lènghe europèe ===
[[File:Lenguas de Suramérica.png|thumb|Le lènghe europèe parlate jndr'à ll'Americhe meridionale|250px]]'A lènga [[Lènga spagnole|spagnole]] ed 'u [[Lènga purtughese|purtughese]] sonde le lènghe prengepàle d'u subcontinènde. 'U purtughese se parle prengepalmènde jndr'ô [[Brasile]], addò jè 'a lènga ufficiale. 'A lènga spagnole jè ufficiale jndr'à totte lle pajèsere a eccezzione d'u Brasile d'u cui avìme già parlate e jndr'à lle Guyane. Jndr'à [[Guyana]] jndr'à lle Isole [[Falkland]] (amministrate da 'u [[Regne Aunìte]]) se parle le [[Lènga 'nglise|'nglise]]; jndr'ô [[Surinam]], 'u [[Lènga olannese|olannese]] e jndr'à dependenze d'a [[Guayana Frangese]], 'u [[Lènga frangese|frangese]].
{| class="wikitable"
|- style="background:#efefef;"
!
! Lènga
! Crestiáne
! Se parle jndre
|-
|[[File:Idiomaespañol.svg|25px]]
|[[Lènga spagnole|Spagnole]]
|align="right"|198.054.859
|{{bandiera|ARG}} [[Argendine]] <br /> {{bandiera|BOL}} [[Bolivie]] <br /> {{bandiera|CHL}} [[Cile]] <br /> {{bandiera|COL}} [[Colombie]] <br /> {{bandiera|ECU}} [[Ecuador]] <br /> {{bandiera|PAR}} [[Paraguay]] <br /> {{bandiera|PER}} [[Perù]] <br /> {{bandiera|URU}} [[Uruguay]] <br /> {{bandiera|VEN}} [[Venezuela]]
|-
|[[File:Flags of Brazil and Portugal.svg|25px]]
|[[Lènga purtughese|Purtughese]]
|align="right"|190.732.694
|{{bandiera|BRA}} [[Brasile]]
|-
|[[File:English language.png|25px]]
|[[Lènga 'nglise|'Nglise]]
|align="right"|800.000
|{{bandiera|GUY}} [[Guyana]] <br /> {{bandiera|Isole Falkland}} [[Isole Falkland]]
|-
|[[File:Nld-language.png|25px]]
|[[Lènga olannese|Olannese]]
|align="right"|510.000
|{{bandiera|SUR}} [[Suriname]]
|-
|[[File:Flag of French language (QC-FR) (1974-2020).svg|25px]]
|[[Lènga frangese|Frangese]]
|align="right"|230.000
|{{bandiera|FRA}} [[Guayana Frangese]]
|}
== Note ==
<references />
== Vôsce cullegate ==
* [[Americhe]]
* [[Comunità de le Naziune d'u Sud Americhe]]
* [[Americhe latine]]
== Otre pruggette ==
{{Interprogetto|commons=South America}}
== Collegamende sus a indernette ==
* "Americhe meridionale". ''[http://www.columbiagazetteer.org/ The Columbia Gazetteer of the World Online]''. 2005. New York: Columbia University Press.
* [http://www.xist.org/earth/pop_region.aspx GeoHive: 'A popolazziune de le continènde, reggione e pajèsere]
* [http://lanic.utexas.edu/ Database de 'Mbormazziune Network Latino Americane]
{{America meridionale}}
{{Continende d'a Terre}}
[[Category:Continende]]
[[Category:Pàggene ca avessera stà in Uicchipèdie]]
ehil2lr6w3ohfbduzkv6i4i4lolhakk
Lènga frangese
0
16329
152113
151642
2026-09-25T00:44:47Z
InternetArchiveBot
10009
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
152113
wikitext
text/x-wiki
{{Avvisounicode}}
{{Lingua
|colore=#ABCDEF
|nome=Frangese
|nomenativo=Français
|stati={{FRA}}, {{BEL}}, {{CAN}}, {{ITA}}, {{COD}}, {{MCO}} e {{CHE}} (vedi<ref name=francais>[[:fr:Français (langue officielle)]]</ref><ref name=francophones>[[:fr:Distribution des francophones dans le monde]]</ref>)
|regione=[[Europe]], [[Americhe]], [[Africa]], [[Asie]], [[Oceanie]]
|persone= 223 migliune<ref name=lista-fr/> • 77 miglione<ref name=lista-en/> • 67,8 migliune<ref name=ethnologue/>
|classifica= 7<ref name=lista-fr>[[:fr:Liste des langues par nombre total de locuteurs]]</ref> • 14<ref name=lista-en>[[:en:List of languages by number of native speakers]]</ref> • 16<ref name=ethnologue>[http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size#3 Table 3. Languages with at least 3 million first-language speakers]</ref>
|scrittura=
|tipologia={{SVO}} - [[Lènga flessive|flessive]] - [[Lènga sillabbèche|sillabbèche]]
<!--Filogenesi (inserisci solo quelli necessari)-->
|fam1=[[Lènghe indoeuropee]]
|fam2=[[Lènghe romanze]]
|fam3=[[Lènghe galloromanze]]
|fam4=[[Langue d'oïl]]
|fam5=''français''
<!--Statuto ufficiale-->
|nazione=29 pajèsere<ref name=francais/>, 13 dependènze<ref name=francais/> e assaje organizzaziune 'ndernazionale<ref>[[:fr:Liste d'organisations internationales ayant le français comme langue officielle]]</ref>, ''vide [[Frangòfonie#'A frangòfonie da 'u punde de viste lènguisteche|aqquà]]''
|agenzia=[[Académie française]] (jndr'à Frange)
<!--Codici di classificazione-->
|iso1=fr
|iso2=fre (B) / fra (T)
|iso3=fra
|iso5=
|sil=FRA
|estratto=Tous les êtres humains naissent libres et égaux en dignité et en droits. Ils sont doués de raison et de conscience et doivent agir les uns envers les autres dans un esprit de fraternité.
|traslitterazione=
|codice=fr
|mappa=New-Map-Francophone World.svg
|didascalia=Distribuzione sciugrafeche d'u frangise
}}
'U '''frangese''' (nome native '''français''', jndr'ô [[International Phonetic Association|IPA]] {{IPA|[fʁɑ̃sɛ]}}) jè 'na lènga ce appartène ad 'u gruppe de le [[lènghe romanze]] d'a [[Famigghie lènguisteche|famigghie]] de le [[lènghe indoeuropee]].
Diffuse cumme lènga materne jndr'à [[Frange]] metropolitane e [[Frange d'oltremare|d'oltremare]], [[Canada]] (prengepàlmènde jndre provinge d'u [[Quebec (provinge)|Québec]] e d'u [[Nuève Brunswick]]), [[Belge]] ([[Vallonie]] e [[Reggione de Bruxelles-Capitale|Bruxelles]]), [[Svizzere]] ([[Svizzere Romanda]]) e [[Prengepàte de Monache]], jè lènga ufficiale de cirche 30 state ripartiti sus a totte le condinènde (cumme eredità de le 'mbere coloniale frangise e, jndre 'na cchiù vasce mesure, belghe), oltre ca de 'nu munne de organizzaziune 'ndernazionale cumme l'[[ONU]], 'a [[NATO]], 'u [[Comitate Olìmbeche 'Ndernazionale]] e l'[[Aunione Postale Universale]]. Costituisce pure, 'nzieme ad 'a [[lènga 'nglise|'nglise]] e ad 'u [[lènga tedesche|tedesche]], une de le ttrè lènghe de fatije de l'[[Aunione Europee]].
Jndr'à [[Itaglie]] jè parlate e tutelate jndr'à [[Valle d'Aosta]], addò tène 'nu status de coufficialità<ref>[https://web.archive.org/web/20081127003640/http://www.regione.vda.it/amministrazione/autonomia/statuto6_i.asp Statute speciale d'a reggione autonome Valle d'Aosta, titolo VI]</ref> cu 'u [[lènga tagliàne|tagliàne]].
Pure ce non ge sije jndre le premisseme puèste 'mbrà le lènghe cchiù parlate d'u munne pè numere de madrelènga (cirche 78 miglione<ref>https://web.archive.org/web/20091029104855/http://encarta.msn.com/media_701500404/languages_spoken_by_more_than_10_million_people.html</ref>), jedde costituisce 'nvece 'a seconne pè diffusione, dope le [[lènga 'nglise|'nglise]], pè numere de pajèsere jndre cui jè ufficiale e pè numere de condinènde jndre cui jè parlate. Le stime de le parlànde totale sonde difficele a cause d'a diffusione cchiù granne d'u frangise cumme lènga seconne ca cumme lènga materne e d'u granne pise ca onne jndr'à demografije de quèste lènga le granne territorie de l'[[Afriche frangòfone]], jndre cui 'u scè nnanze d'a canoscenze d'u frangise jè jndre 'na costànde crescite grazzie ad 'a scolarizzaziune e pè le quale non ge sonde sembre disponibbèle statisteche precise o aggiornate. Comungue seconne le stime de l'[[Frangòfonia|Organizzaziune 'Ndernazionale d'a Frangòfonie]]<ref>[https://web.archive.org/web/20100724001316/http://www.francophonie.org/ Da "francophonie.org"]</ref>, ce sonde jndr'ô munne cirche 173 miglione de "frangòfone reale", ce sonde madrelènga o crestiáne 'u cui levèlle lènguistece jè paragonabbele a quidde de 'nu madrelènga, ce stonne pure cirche 110 miglione de "frangòfone parziale", ce sonde crestiáne ca ne onne 'na canoscienze cchiù limitate, pè 'nu totale de 283 miglione. A quiste s'onne ad aggiungere, sembre seconne le stime de l'OIF, almène 400 miglione de crestiáne ca onne 'mbarate o stonne 'mbaranne 'u frangise cumme lènga straniere.
'U Ministere frangise de le estere<ref name=autogenerato1>[https://web.archive.org/web/20120103114109/http://www.diplomatie.gouv.fr/fr/actions-france_830/francophonie-langue-francaise_1040/francophonie_3026/francais-dans-monde_11936/une-communaute-expansion_5229.html France.Diplomatie-Ministère des Affaires étrangères et européennes]</ref> 'nvece dichiare 119 miglione de frangòfone reale e 145 miglione de frangòfone parziale, pè 'nu totale de 263 miglione.
Ôsce a die 'u frangise jè 'a seconne lènga cchiù 'nzegnate d 'u munne dope le 'nglise, pure grazzie a 'na capillare rezze de servizie lènguisteche e culturale 'ngendrate sus a le CCF (Centres Culturels Français, dependènde da le Ambasciate) e sus a le sede de l'[[Alliance Française]].
== Distribuzione sciugrafeche ==
{{'Ndruche pure|Frangòfonie}}
[[File:Francophone Africa.svg|thumb|right|L'Afriche frangòfone]]
{{MultiCol|70%}}
; 'U frangise cumme ''lènga ufficiale''<nowiki>:</nowiki><ref name="Ethno-fra">[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=fra Ethnologue report for language code: fra]</ref>
# {{FRA}}
# {{BEL}}
# {{BEN}}
# {{BFA}}
# {{BDI}}
# {{CMR}}
# {{CAN}} (Quebec)
# {{CAF}}
# {{TCD}}
# {{COM}}
# {{COD}}
# {{CIV}}
# {{COG}}
# {{DJI}}
# {{GNQ}}
# {{GUF}}
# {{PYF}}
# {{GAB}}
# {{GLP}}
# {{GIN}}
# {{HTI}}
# {{IND}} (Puducherry)
# {{ITA}} ([[Valle d'Aosta]])
# {{LBN}}
# {{MDG}}
# {{MLI}}
# {{MUS}}
# {{MYT}}
# {{MCO}}
# {{NCL}}
# {{NER}}
# {{REU}}
# {{RWA}}
# {{SPM}}
# {{SEN}}
# {{SYC}}
# {{CHE}}
# {{TGO}}
# {{GBR}} (Channel Islands)
# {{VUT}}
{{ColBreak}}
; 'U frangise cumme ''lènga naziunale'' o otra lènga parlate<nowiki>:</nowiki><ref name="Ethno-fra"/>
# {{DZA}} (assaje cetate)
# {{AND}} (lènga naziunale)
# {{AUS}}
# {{BDI}}
# {{KHM}} (lènga de cchiù ambie comunecazziúne)
# {{ISR}}
# {{LUX}} (lènga naziunale)
# {{MTQ}} (lènga naziunale)
# {{MRT}}
# {{MAR}}
# {{MOZ}}
# {{PHL}}
# {{PRI}}
# {{SAU}}
# {{ZAF}}
# {{TUN}} (assaje cetate)
# {{UAE}}
# {{USA}} (quacche state)
# {{VGB}}
# {{WLF}} (lènga naziunale)
{{EndMultiCol}}
<br />
== Storie ==
'A lènga frangise jè 'u resultate de le condaminaziune ca 'u latine volgare hé subbìte jndr'à Gallie romanizzate, partenne specialmènde da 'u V sèchele. Le 'nfluenze ca onne avùte da le lènghe locale preesistènde, ca èrene quèdde de le cèlte e, dope le 'nzediamènde de le germane, quèdde de le Franghe onne date origgene a le lènghe romanes (quèdde romanze) ca onne pigghiate carattere deverse a seconne de le reggione.
Une de le prime documènde ca donne 'na prove de l'evoluziune d'a lènga sonde le Sermone de Strasburgo (842) jndre le quale jè già presènde 'u nuclee de le dialètte ca n'future saranne l'origgene de le lènghe romanze. Quèste urteme se distinguone, seconne 'a lòre partecelle affermative, jndr'à lènga d'Oïl, ca carattirezzàve le reggioni a nord d'a Loira e ca chiane chiane se spannè fine a devendà 'a lènga naziunale; 'a lènga d'Oc, tipeche de le reggione a sud, ca hé sveluppate 'na proprie letterature e s'hé mandenùte jndre quacche zone.
Quanne Parigge hàve accumenzate ad affermarse accume cindre d'u potere polìteche culturale e commerciale d'a Frange, 'u Frangèche, parlate jndr'à reggione de l'Ile de France, accumènze a 'mborse sus a le otre dialètte. 'U latine rumase angore a luènghe 'a lènga d'a šcole, d'a culture accademeche e de le atte reale ufficiale, fine a quanne jndr'à prime metà d'u XVI sèchele, 'u frangise prevalse pure sus a quiste urteme. Jndre stù mode, 'u frangise jè devendate 'a lènga ufficiale d'ô State.
Cò 'u timbe 'u dialètte de Parigge accumènze ad esse canosciute jndre totte 'u territorie naziunale e fòre da le confine frangise e se arricchì sije jndr'à lle forme grammatecale ca jndr'ô lesseche pigghianne termine derivànde da le varie parlate d'u luèche oltre ca 'na granna quantità de termine felosofeche, polìteche e sciendifeche pigghiate derettamènte da 'u latine letterarie.
Fu sutte 'u regne de Luigi XIV cu 'u Dictionnaire (1694) de l'Académie Française ca se affermarene l'aunità ed 'a naziunalità d'a lènga frangise. L'Illuminisme e l'Encyclopédie condrebbuìrene ad ô spannemìnde d'a lènga naziunale, mendre 'a Rivoluzione frangise hé fatte devenì cchiù spicce 'u prucesse de popolarizzaziune d'a lènga ca accumenzò ad esse 'nzegnate pure jndr'à lle scole. Verse 'a fine d'u XIX sèchele 'u frangise se affermò definitivamènde pure sus a le dialètte 'u luèche cu quacche piccele eccezziune (jè 'u case d'u provenzale).
== Lènghe e dialètte ==
[[File:Langues de la France.svg|thumb|right|Mappa de le lènghe e de le dialètte d'a reggione frangise e zone 'nziccate.]]
Le dialètte variànde d'u frangise sonde quase totte estinde; 'mbrà le cchiù famuse, 'u [[Lènga piccarde|piccarde]] o 'u [[Lènga vallone|vallone]] jndr'ô [[Belge]].
Oltre a lòre, jndr'à lle territorie frangise le lènghe [[lènga occitane|occitane]] e [[lènga frangoprovenzale|frangoprovenzale]], quacche vote pè errore conziderate dò dialètte pertinènde ad 'u frangise, sonde jndr'ô 'nzieme le cchiù estese lènghe (ma jndre 'nu fortissime regresse) dope 'a lènga frangise, particolarmènde occitane o Provenzale (jndr'ô frangise ''Langue d'oc'', espressione a l'origgene d'u termine stesse), storecamènte spannùte jndr'ô meridione, ha state pè sèchele 'na lènga letterarie assaje affermate, parlate pure da [[Dante Alighieri]].
Otre lènghe sonde storecamènde parlate jndre alcune territorie frangise: 'u [[lènga corse|corse]], de aree [[Lènga tagliàne|italoromanze]], jndr'à [[Corsica]], conziderate lènga 'ndependente da assaje parlànde (e non 'nu dialètte tagliàne), 'u [[Lènga bretone|bretone]] jndr'à reggione d'a Bretagne ([[Lènghe celtiche|lènga celtiche]]), 'u [[Dialètte d'a lènga tedesche|tedesche]] parlate jndr'à [[Alsazia]] e jndr'à [[Lorena (reggione frangise)|Lorena]], 'u [[Lènga fiamminghe|fiamminghe]], parlate jndre quacche zone d'u [[Nord (departemènde frangise)|Nord]] e pè finì 'u [[lènga basche|basche]] ([[lènga isolate]]) ed 'u [[lènga catalane|catalane]] ([[lènga romanze]]) jndr'à zone de le [[Pirenee]] oriendàle.
== Alfabbète ==
{{'Ndruche pure|Alfabbète frangise|Funologgie d'a lènga frangise}}
Le prengepàle diacriteche sonde: ''à â ç è é ê ë î ï ô ù û ü''.
Ce stonne de le accussì ditte "consonnes muettes" ce sonde consonànde mute ca non ge se liggene jndr'à fine d'a parole.
Jedde sonde le seguènde:
''D, P, S, T, G, X, Z'' e la ''E'' non accendate.
Ce stè pure 'a "liaison" ca tradotte jndr'ô tagliàne segnefeche "collegamènde". Jedde jè, 'nfatte, l'aunione foneteche de dò parole.
Se fàce 'a "liaison" quanne ce se iacche de nnanze a dò parole 'mbrà cui 'a prime finisce cu 'na consonànde ed 'a seconne inizie cu 'na vocale (cumme ''nous avons'', ''ils admirent''...).
<!-- == La riforma ortografica del 1990 == dVRFAG<TRH5 WERY7DBV
-->
== Premie Nobel pè 'a letterature de lènga frangise ==
* [[Sully Prudhomme]] (1901, Frange)
* [[Maurice Maeterlinck]] (1911, Belge)
* [[Romain Rolland]] (1915, Frange)
* [[Anatole France]] (1921, Frange)
* [[Henri Bergson]] (1927, Frange)
* [[Roger Martin du Gard]] (1937, Frange)
* [[André Gide]] (1947, Frange)
* [[François Mauriac]] (1952, Frange)
* [[Albert Camus]] (1957, Frange)
* [[Saint-John Perse]] (1960, Frange)
* [[Jean-Paul Sartre]] (1964, Frange [premie refiutate])
* [[Claude Simon]] (1985, Frange)
* [[Jean-Marie Gustave Le Clézio]] (2008, Frange)
== Vôsce cullegate ==
* [[Académie française]]
* [[Afriche frangòfone]]
* [[Americhe frangòfone]]
* [[Alfabbète frangise]]
* [[Argot]]
* [[Funologgie d'u frangise]]
* [[Frangòfonie]]
* [[Grammateche frangise]]
* [[Letterature frangise]]
* [[Letterature frangòfone]]
* [[Français fondamental]]
* [[Frangise d'u Québec]]
* [[Frangise cajun]]
== Note ==
<references/>
== Otre pruggette ==
{{Interprogetto|commons=Category:French language}}
{{Interprogetto|wiktionary=Category:Parole jndr'ô frangise}}
== Collegamènde sus a indernette ==
* [http://www.academie-francaise.fr L’Académie française]
* [https://web.archive.org/web/20070819182617/http://www.olf.gouv.qc.ca/ Office québécois de la langue française]
* [https://web.archive.org/web/20100724001316/http://www.francophonie.org/ Organisation internationale de la Francophonie]
* [http://www.avenir-langue-francaise.fr Avenir de la langue française]
* [https://web.archive.org/web/20110522162017/http://www.rpfrance.eu/IMG/francais_dans_les_institutions.pdf Le français dans les institutions européennes]
* [http://www.culture.gouv.fr/culture/dglf/ Délégation générale à la langue française et aux langues de France]
** [https://web.archive.org/web/20120911174429/http://www.dglf.culture.gouv.fr/rapport/2009/rapport_Parlement09.pdf Rapport au Parlement sur l'emploi de la langue française]
* [http://www.languefrancaise.cfwb.be Service de la langue française]
* {{Dmoz|/World/Italiano/Scienza/Scienze_Sociali/Linguaggi_e_Linguistica/Lingue_Naturali/Indoeuropee/Italiche/Romanze/Francese/|Lingua francese}}
* {{fr}} [http://www.lepointdufle.net/cours-de-francais.htm Le Point du FLE] Accesso alle più utili risorse di lingua francese presenti su Internet
* {{fr}} [http://www.fondation-alliancefr.org Fondation Alliance française]
** {{fr}} [http://www.alliancefr.org Alliance française Paris Ile-de-France]
=== Dizziunarie ===
* Dizziunarie bilènghe: [http://www.larousse.fr/dictionnaires/francais-italien Larousse] ('nglise, spagnole, tedesche, tagliàne, arabe, cenise)
* Dizziunarie bilènghe: [https://web.archive.org/web/20090827103505/http://www.garzantilinguistica.it/index.html Garzanti] (s'ha dà reggestrasse) [http://dizionari.corriere.it/dizionario_francese/index.shtml Zanichelli Combatte]
* Dizziunarie monolènghe: [https://web.archive.org/web/20190124094708/http://www.cnrtl.fr/lexicographie/ CNRTL], [http://atilf.atilf.fr/dendien/scripts/tlfiv4/showps.exe?p=combi.htm;java=no; TLFi], [https://web.archive.org/web/20030215154007/http://www.granddictionnaire.com/ OQLF]
* Dizziunarie etimologgeche: [http://www.cnrtl.fr/etymologie/ CNRTL]
=== Grammateche ===
* {{fr}} [http://www.leconjugueur.com Le Conjugueur] coniugazione de le verbe
* {{en}} [http://www.languagetrav.com/french Frangise pè le viaggiature] Pronunge, frase, collegamènde
* {{fr}} [http://atilf.atilf.fr/ Le Trésor de la Langue Française informatisé]
* {{fr}} [https://web.archive.org/web/20060214045152/http://www.etienne-meul.be/ 'Nu munne de esercizie de lènga frangise (Dr. Meul Etienne)]
* [http://albis.vetsin.com/ Esercizie pè 'mbarà parole nuève jndr'ô frangise]
* [https://web.archive.org/web/20110522161930/http://www.frenchverbconjugator.com/ FrenchVerbConjugator.com] Esercizie pè migliorà 'a pronunge frangise de le verbe
{{Lènga frangise}}
{{Lènghe Aunìone Europee}}
{{Lènghe ufficiale ONU}}
{{Lènghe romanze}}
[[Category:Lènghe|Frangise]]
[[Category:Frange]]
[[Category:Pàggene ca avessera stà in Uicchipèdie]]
c0wl6ightkxwg82z7ytc4y8m3w7xhbs
Austrie
0
16781
152102
147830
2026-09-24T23:57:09Z
InternetArchiveBot
10009
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
152102
wikitext
text/x-wiki
{{nota disambigua|altri significati|[[Austrie (disambigue)]]}}
{{Stato
|nomeCorrente = Austrie
|nomeCompleto = Repubbleche d'Austrie
|nomeUfficiale = ''Republik Österreich''
|linkBandiera = Flag of Austria.svg
|paginaBandiera = Bandiere de ll'Austrie
|linkStemma = Austria Bundesadler.svg
|paginaStemma = Stemme de ll'Austrie
|linkLocalizzazione = EU-Austria.svg
|linkMappa = Mappa-Austria.png
|motto =
|lingua = [[Lènga tedesche|tedesche]] (dialètte austriache)
|altrelingue = [[Lènga croate|croate]] ed [[Lènga ungherese|ungherese]], 'na minoranze jndr'ô Burgenland, e [[Lènga slovene|slovene]], 'na minoranze jndr'à Carinzie
|capitale = [[File:Wien 3 Wappen.svg|15px]] [[Vienne]]
|capitaleAbitanti = 1.680.266
|capitaleAbitantiAnno = 2009
|governo = [[Repubbleche parlamendare]] [[Federazione|federale]]
|presidente = [[Alexander Van der Bellen]]
|primoMinistro = [[Sebastian Kurz]]
|elenco capi di stato = [[Presidende Federale d'Austrie|Presidende]]
|elenco capi di governo = [[Cangelliere d'Austrie|Cangelliere]]
|indipendenza = [[27 luglie]] [[1955]] <br /> da le [[Naziune Aunìte]]
|ingressoONU = [[14 decèmmre]] [[1955]]
|ingressoUE = [[1º scennàre]] [[1995]]
|superficieTotale = 83 879
|superficieOrdine = 112
|superficieAcqua = 1,3
|popolazioneTotale = 8.725.931
|popolazioneAnno = 2016
|popolazioneOrdine = 94
|popolazioneDensita = 101,4
|continente = [[Europe]]
|orario = [[UTC+1]]<br /><small>[[UTC+2]] in [[ore legale]]</small>
|valuta = [[Euro]]
|PIL= 328.571
|PILValuta= $
|PILAnno= 2008
|PILOrdine= 35
|PILprocapite= 39.887
|PILprocapiteValuta= $
|PILprocapiteAnno= 2008
|PILprocapiteOrdine= 13
|HDI= 0,955 (ìrte)
|HDIAnno= 2007
|HDIOrdine= 14
|energia = 0,76
|tld = [[.at]], [[.eu]]
|telefono = +43
|targa = A
|inno = [[Land der Berge, Land am Strome|Österreichische Bundeshymne]]
|festa = [[26 ottommre]] <br />Anniversarie d'a dichiaraziune de neutralitate d'u 1955
|note = <!-- note libere -->
}} <!-- fine della tabella - per la compilazione vedi -> Aiuto:Stato -->
L''''Austrie''' (jndr'ô [[lènga tedesche|tedesche]] ''Österreich''), ufficialmèndte '''Repubbleche d'Austrie''' (jndr'ô tedesche ''Republik Österreich''), jè 'nu [[Pajèsere membre de ll'Aunìone europèe|State membre]] de ll'[[Aunìone europèe]] acchiate jndr'à ll'[[Europe cendrale]] e [[state senze sbocche sus 'u mare|senze sbocche sus 'u mare]]. Confine cu [[Svizzere]] (Cantone de le [[Griggione]] e [[Canton San Gallo]]) e [[Liechtenstein]] ad ovest, [[Itaglie]] ([[Trendine-Ìrte Adige]], [[Veneto]] e [[Friuli-Venezia Giulia]]) e [[Slovenie]] a sud, [[Ungherie]] e [[Slovacchie]] ad est, e [[Germanie]] ([[Bavière]]) e [[Repubbleche Ceche]] a nord. 'A [[capitale (cetate)|capitale]] jè 'a [[cetate]] de [[Vienne]], acchiate sus a lle rive d'u jume [[Danubio]].
Le origgene d'a muderne Austrie resalene ad 'u [[IX sèchele]], quanne 'u territorie de ll'Ìrte e d'a Vasce Austrie devende sembre cchiù populate. 'U nome "Ostarrichi" jè documendate pe' 'a prime vote jndre 'nu documènde ufficiale da 'u [[996]] de [[Ottone I d'u Sacre Romane 'Mbere|Ottone I]]. Da qèdde mumènde quèste parole s'ète evolute jndre ''Österreich''.<ref>{{cita libro
|titolo=The Austrians: A thousand-year odyssey (pag. 4)
|Brook-Shepherd Gordon
|data=1997
|pubblicato=Carroll & Graf Publishers, Inc.; 19 West 21st Street; New York, NY 10010}} ISBN 0-7867-0520-5</ref>
L'Austrie jè 'na [[democrazie]] rappresendative parlamendare (pure ce sije, de iure, 'na repubbleche semipresidenziale), comboste da [[State federate de ll'Austrie|nove State]] [[State federale|federate]]<ref name="johnson 17">Lonnie Johnson, Introducing Austria: A short history, Ariadne Press, 270 Goins Court, Riverside, CA 92507, 1989. ISBN 0-929497-03-1 pag. 17</ref> e jè une de le sèje pajèsere europee ca honne dichiarate 'a [[neutralitate]] permanende<ref name="johnson neutral">Lonnie Johnson, Introducing Austria: A short history, Ariadne Press, 270 Goins Court, Riverside, CA 92507, 1989. ISBN 0-929497-03-1 pag. 155–156</ref> e une de le picche pajèsere ad 'u munne ca tène 'u congette de neutralitate eterne jndr'à sùve [[costituziune]]. L'Austrie jè membre de lle [[Naziune Aunìte]] da 'u [[1955]].<ref>CIA Libro dei Fatti par. 1</ref>
'A [[Kleinwalsertal]] ed 'u paise de [[Jungholz]] sonde raggiungibbele sule d'a [[Germanie]].
'U paise de [[Samnaun]] ([[Svizzere]]) fine a picche anna rrète jève unecamènde raggiungibbele sule da ll'Austrie.
'A trasùte jndr'à ll'[[Aunìone europèe]] jè avvenute 'u [[1º scennàre]] [[1995]].
== Ordinamènde d'ô state ==
L'Austrie jè 'na [[repubbleche federale]] scucchiáte jndre nove state federate.
=== Suddivisiune storeche e amministrative ===
{{'Ndruche pure|Suddivisiune de ll'Austrie|State federate de ll'Austrie|Destritte de ll'Austrie|Comune de ll'Austrie}}
L'Austrie jè comboste da 9 state federate (tedesche: ''Bundesland'', plurale: ''Bundesländer'') a lòte volte scucchiáte jndre 84 Destritte (''Bezirk'' plurale ''Bezirke'') e 15 Cetate a Statute Autonome (''Statutarstadt'', plurale ''Statutarstädte''). Le 84 Destritte sonde scucchiáte jndre 2.381 Comune (''Gemeinde'', plurale ''Gemeinden'')
[[File:The States of Austria Numbered.svg|300px|right|State federate austriache]]
<br />
# [[Burgenland]] (Capeluèche [[Eisenstadt]])
# [[Carinzie]] (Capeluèche [[Klagenfurt]])
# [[Vasce Austrie]] (Capeluèche [[Sankt Pölten|St. Pölten]])
# [[Ìrte Austrie]] (Capeluèche [[Linz]])
# [[Salisburghese]] (Capeluèche [[Salisburgo]])
# [[Stirie]] (Capeluèche [[Graz]])
# [[Tirole (Austrie)|Tirole]] (Capeluèche [[Innsbruck]])
# [[Vorarlberg]] (Capeluèche [[Bregenz]])
# [[Vienne]]
<br />
=== Cetate prengepàle ===
{{'Ndruche pure|Cetate de ll'Austrie}}
Le cetate prengepàle sonde 'a [[capitale (cetate)|capitale]] [[Vienne]] e le capeluèche de le otre 8 State federate: [[St. Pölten]], [[Linz]], [[Salisburgo]] (Salzburg), [[Innsbruck]], [[Bregenz]], [[Klagenfurt]], [[Graz]] ed [[Eisenstadt]]. 'Mbrà le cetate ca non ge sonde capeluèche de le Bundesländer le cchiù populose sonde [[Wels]] e [[Villaco]] (Villach).
=== Istituziune ===
'U [[cape de state|Cape de State]] jè 'nu ''Presidende Federale'' (tedesche: ''Bundespräsident'') elette ogne 6 anne cu 'na votaziune derette a suffrage. 'U Presidende a soje vote scacchie 'u [[cangelliere federale (Austrie)|Cangelliere Federale]] (mendre stè scacchie pòte ccu essere 'nu picche franghe, però ha dda pigghià n'consideraziune 'a maggioranze d'u conziglie naziunale), tradizionalmènde 'u cape d'u prengepàle partite resultande da lle eleziune pe' 'u parlamènde. 'U Parlamènde austriache cunde dò ''camere'', 'u ''[[Conziglie Federale Austriache]]'' (''Bundesrat''), comboste da 64 rappresentande de lle State federate, a seconne d'a popolazzione, ed 'u ''[[Conziglie Naziunale Austriache]]'' (''Nationalrat'') ('a sule Camere cu 'a quale 'u [[Potere esecutive]] 'ndrattène 'u rapporte de fiduce), comboste da 183 membre elette derettamènde.
=== Ordinamènde scolasteche ===
L’istruziune scolasteche jè obblegatorie da 6 a 15 anne.
Scole Premarie/Volksschule (6-10 anne),
Scole Seconnarie/ Hauptschule o AHS-Unterstufe (10-14 anne)
Anne 'ndeggrative prime de lle scole superiore/Polytechnische Schule (PTS) (14-15 anne)
Superiore/Upper level (15-18 anne)
=== Sisteme sanitarije ===
'U sisteme '''sanitarije Austriache''' non g'ète assaje canosciute pure ce ète assaje nnande cu le timbe.
=== Forze armate ===
{{'Ndruche pure|Esercite austriache}}
Le [[Forze armate austriache]] sonde nasciùte jndr'ô [[1955]] nnande a lle 'ndependenze d'a [[Seconne repubbleche austriache]].
Jèdde cundane 30.000-40.000 uèmmene e tènene 'na mobbelitaziune de 120.000 crestiáne.
== Tradiziune ==
=== Festivitate ===
{| {{prettytable}}
|+ '''Festivitate'''
|-
!Date||Nome tarandìne||Nome d'u luèche||Note
|-
|[[1º scennàre]]||[[Capodanne]]||''Neujahr''||
|-
|[[6 scennàre]]||[[Epifanie]]||''Heilige Drei Könige''||
|-
|''Date ca cange''||[[Pasche]]||''Ostersonntag''||[[Venerdìe Sande]] festive pe' le protestande
|-
|''Date ca cange''||Lunedìe de [[Pasche]]||''Ostermontag''||
|-
|[[1º másce]]|| ||Staatsfeiertag||pure, [[Feste de le fatijature]]
|-
|''Date ca cange''||[[Ascensiune]]||''Christi Himmelfahrt''||sciuvedìe 40 sciùrne nnande [[Pasche]]
|-
|''Date ca cange''||[[Pendecoste]]||''Pfingstsonntag''||
|-
|''Date ca cange''||Lunedìe de Pendecoste||''Pfingstmontag''||
|-
|''Date ca cange''||[[Corpus Domini]]||''Fronleichnam''||sciuvedìe 11 sciùrne nnande [[Pendecoste]]
|-
|[[15 aguste]]||[[Assunzione de Marije]]||''Mariä Himmelfahrt''||
|-
|[[26 ottommre]]||Feste Naziunale<td>''Nationalfeiertag''||approvaziune d'a legge sus 'a neutralitate d'u [[1955]]
|-
|[[1º novèmmre]]||[[Ognessande]]||''Allerheiligen''||
|-
|[[8 decèmmre]]||[['Mmaculate Congeziune]]||''Mariä Empfängnis''||
|-
|[[25 decèmmre]]||[[Natèle]]||''Christtag'', ''Weihnachten''||
|-
|[[26 decèmmre]]||[[Sande Stefane]]||''Stefanitag''||
|}
== 'Ndruche pure ==
* [[Linee de successione ad 'u trone d'Austrie-Ungherie]]
* [[Corone 'mberiale d'Austrie]]
* [[Croce Russe austriache]]
* [[Austrian Business Agency]]
* [[Numere telefoneche jndr'à ll'Austrie]]
== Note ==
<references/>
== Bibbliografije ==
* {{en}} {{cita libro
|titolo=The Austrians: A thousand-year odyssey
|autore=Brook-Shepherd Gordon
|anno=1997
|editore=Carroll & Graf Publishers, Inc.; 19 West 21st Street; New York, NY 10010
|id= ISBN 0-7867-0520-5
}}
* {{en}} {{cita libro
|titolo=Introducing Austria: A short history
|autore=Lonnie Johnson
|editore=Ariadne Press, 270 Goins Court, Riverside, CA 92507
|anno=1989
|id= ISBN 0-929497-03-1
}}
* {{en}} {{cita web
|url=https://web.archive.org/web/20090610113837/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/AU.html
|titolo=CIA - The 2008 World Factbook
|accesso=12 ottobre 2008
}}
* {{cita libro
|titolo= Otto d'Asburgo. L'ultimo atto di una dinastia
|autore=Flavia Foradini
|editore= mgs press
|città = Trieste
|anno= 2004
|id= ISBN 88-89219-04-1
}}
== Otre pruggette ==
{{interprogetto|wikt|commons=Österreich|q|q_preposizione=sus a ll'}}
{{Controllo di autorità}}
== Collegaminde fore a Uicchipèdie ==
* {{Dmoz|World/Italiano/Regionale/Europa/Austria/|Austrie}}
* [https://web.archive.org/web/20070311003331/http://viaggiaresicuri.mae.aci.it/?austria Schede de ll'Austrie da 'u site Viaggiare Sicuri] - Site curate da 'u Ministere de le Estere e da ll'ACI
* [https://web.archive.org/web/20070821090829/http://www.viaggiarenelmondo.it/austria Austria su Viaggiare nel Mondo] - Site curate da ll'Associaziune de le Delegate Ufficiale d'u Turisme Estere jndr'à Itaglie
* {{lingue|en|de}} [https://web.archive.org/web/20051222035101/http://www.bundeskanzleramt.at/DesktopDefault.aspx?alias=english&init Site web d'a Cangellerie Federale Austriache]
* [http://austriavicina.it/ Austrie vicine] Portale sus a lle destinaziune d'Austrie
* [http://www.austria.info/" Site ufficiale de ll'Uffice Naziunale d'u Turisme]
* [http://www.austrianews.co.uk Austrie News] Notizie austriache jndr'à lènga 'nglise
* [https://web.archive.org/web/20121102102118/http://europepictures.gm/europe/austria/photos Europe Pictures] Fotografije de ll'Austrie
{{Länder austriache}}
{{Europe}}
{{Aunìone Europee}}
{{Box successione|carica=State pe' [[innece de sveluppe umane]]|periodo=14º puèste|precedente=[[State Aunìte d'Americhe|State Aunìte]]|successive=[[Spagne]]}}
[[Category:Austrie| ]]
[[Category:Pàggene ca avessera stà in Uicchipèdie]]
3xfi76ie96415keuhwbn7fs3p3zi7ds
Londre
0
16992
152112
146818
2026-09-25T00:44:10Z
InternetArchiveBot
10009
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
152112
wikitext
text/x-wiki
{{Nota disambigua|otre ause d'u termine|[[London (disambigue)]]|London}}
{{Divisione amministrative
|Nome = Londre
|Nome ufficiale = {{Lingue|en}} London
|Panorama = London Montage 2016.png
|Didascalia = Alcune de le monumende cchiù rappresendative de Londre, jndr'à 'u [[sense andiorarie]]: 'u [[Big Ben]], 'u [[Tower Bridge]], fote panorameche de [[Trafalgar Square]] c'a [[National Gallery (Londra)|National Gallery]], 'u [[London Eye]], [[Buckingham Palace]] e 'a [[Cattedrale de San Pàule (Londre)|Cattedrale de San Pàule]].
|Bandiera =
|Voce bandiera =
|Stemma =
|Voce stemma =
|Stato = ENG
|Note stato =
|Grado amministrativo = 1
|Tipo = [[Autorità d'a Granne Londre|cetate metropolitane]]
|Capoluogo =
|Amministratore locale = [[Sadiq Khan]]
|Partito = [[Partite Laburiste (Regne Aunìte)|Partite Laburiste]]
|Data elezione = 09-05-2016
|Mandato = 2
|Data istituzione = [[2000]]
|Data soppressione =
|Altitudine = 24
|Superficie = 1572.15
|Note superficie =
|Abitanti = 8799800
|Note abitanti = {{Cita web |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/populationandhouseholdestimatesenglandandwales/census2021|titolo=Population Estimates for UK, England and Wales, Scotland and Northern Ireland |editore=Office for National Statistics |data=28 sciùgne 2022 |lingua=en |formato=xls |accesso=21 ottòmmre 2022}}
|Aggiornamento abitanti = 2021
|Sottodivisioni = [[Cetate de Londre]], [[Granne Londre]]
|Sottosottodivisioni = 33 [[Borghe de Londre|borghe]]
|Codice postale = E, EC, N, NW, SE, SW, W, WC, BR, CM, CR, DA, EN, HA, IG, KT, RM, SM, TN, TW, UB, WD
|Prefisso = 020 <small>01322, 01689, 01708, 01737, 01895, 01923, 01959, 01992</small>
|Targa = L
|Codice ISO =
|Codice statistico =
|Nome abitanti = londinise
|PIL =
|PIL procapite = {{TA|72 915 [[euro|€]]}}
|PIL PPA =
|PIL procapite PPA =
|Immagine localizzazione =
|Mappa = Greater London UK locator map 2010.svg
|Didascalia mappa = Posizione de Londre jndr'à 'u Regne Aunìte e jndr'à l'Inghilterre
|Parlamentari = 73 [[Camere de le comune (Regne Aunìte)|membre]]
}}
'''Londre''' ([[lènga 'nglise|'nglise]]: '''London''', {{IPA|[ˈlʌndən]}}) ète 'na [[Condèe 'nglise|aree amministrative 'nglise]] de {{formatnum:8799800}} crestiáne, [[Capitale (cetate)|capitale]] e cchiù granna cetate d'u [[Regne Aunìte]] e de ll'[[Inghilterre]]; jè acchiate jndr'à vanne meridionale d'a [[Gran Bretagne]]. Metropule multietneche, ète 'na cetate ca tène 'na gruèsse 'nfluenze 'nfatte de [[culture]], [[comunecazziúne]], [[polìteche]] ed [[economije]]. Londre ète 'a terze [[chiazze borsisteche]] d'u munne, e le soje cinghe [[aeropuèrte de Londre|aeropuèrte]] 'ndternazionale ne fàcene 'u cchiù granne snode d'u traffiche aeree globbale. 'U sande patrone ète San Bromualdo (de cui s'arrecuerde 'a passione). Londre jè state 'a capitale indiscusse de lle [['Mbere Bretànneche]], e accussì mete de flusse migratorije duranne e specialmènde nnande l'ère coloniale. Une de le granne prubblème d'a cetate ète le 'ndegraziune 'mbrà lle londinese e le otre etnie.
Londre ète 'a cetate cchiù populate de ll'[[Aunìone europèe]]; l'[[Aree metropolitane de Londre|aree metropolitane]] cunde cchiù de 12 miglione de javitànde e se spànne pe' svariate decine de chilometre longhe 'a valle d'u Tamigi, fine ad 'u soje enorme [[estuarie]]. Le crestiáne, chiamate londinese (''londoners'') appartènene a deverse naziunaletate, releggione e culture.
A Londre tènene 'a sede 'nu munne de istituziune, organizzazione e suggetate 'ndernazionale. Aqquà se iacchiene 'mbortande [[musèe|musèe]], [[tiatre|tiatre]] e sale da [[Cungerte (evende musecale)|cungerte]].
Da 'u [[2000]], ccu lle reforme volute da 'u guverne de [[Tony Blair]], Londre ète amministrate jndre 'na maniere [[federalisme|federale]] da 'na uneche autoritate cendrale, 'a [[Greater London Authority]] ccu 'nu proprije [[Sinnache]] e 'na proprije [[London Assembly|Assemblee]], e da 33 [[London Borough|Borghe Londinese]] 'mbrà cui 'a [[City of London|Cetate de Londre]] ed 'a [[City of Westminster|Cetate de Westminster]].
Ôsce a die 'u cungette de Londre capitale s'ha ddà referirse ad 'a ''Granne Londre '' e non ad 'a sule ''city'', tand'ète ca totte le istituziune guvernamendale (accumenzanne da lle 'ngoronaziune d'u re jndr'à ll'[[Abbazie de Westminster]]) tènene 'a sede jndr'à cetate de [[Westminster]].
== Luèche de 'nderesse ==
=== Attraziune ===
[[File:London Eye and County Hall in evening light.jpg|thumb|'U [[London Eye]]]]
[[File:Plaza de Piccadilly Circus en Londres.JPG|thumb|'U [[Piccadilly Circus]]]]
[[File:Marco Carboni Copyright4.jpg|thumb|Panorameche notturne de Londre]]
{|style="width: 50%; valign=top|"
|valign=top|
* [[Charlie Crackers' World of Chimps]]
* [[Chinatown (Londre)|Chinatown]]
* [[Covent Garden]]
* [[Big Ben]] & [[Houses of Parliament]]
* [[Downing Street]]
* [[Meridiane de Greenwich]]
* [[Globe Theatre]]
* [[Horse Guards Parade]]
* [[Leicester Square]]
* [[The London Dungeon]]
* [[London Eye]]
|valign=top|
* [[Planetarie de Londre]]
* [[London Zoo]]
* [[Madame Tussaud's]]
* [[Piccadilly Circus]]
* [[South Bank]]
* [[Theatreland]]
* [[Tower Bridge]]
* [[Torre de Londre]]
* [[Trafalgar Square]]
* [[Westminster Abbey]]
* [[Camden Town]]
|}
=== Musical e spettacole ===
[[File:Prince Edward Theatre 2004 - Mamma Mia poster.jpg|thumb|'U ''Prince Edward Theatre'' de Londre jndre 'na foto d'u marze 2004. Se pòte ccu tramìende, jndr'ô cartellone, 'u musical ''Mamma Mia!''.]]
{|style="width: 50%; valign=top|"
|valign=top|
* [[Avenue Q]]
* [[Billy Elliot]]
* [[Blood Brothers (musical)|Blood Brothers]]
* [[Blue Man Group]]
* [[Cabaret (musical)|Cabaret]]
* [[Chicago (musical)|Chicago]]
* [[Daddy Cool (musical)|Daddy Cool]]
* [[Dirty Dancing]]
* [[Evita (musical)|Evita]]
* [[Footloose (film 1984)|Footloose]]
* [[Grease (musical)|Grease]]
* [[Mamma Mia Gimme A Sangria!]]
* [['A mummie - 'U retorne|'A mummie - 'U retorne (The Mummy Returns)]]
* [[Les Miserables]]
|valign=top|
* [[Mary Poppins]]
* [[Seven Brides for Seven Brothers]]
* [[Spamalot]]
* [[Stomp]]
* [[The Lion King]]
* [[The Lord of The Rings]]
* [['U fandasme de ll'Opera (musical 1986)|The Phantom of The Opera]]
* [[The Producers]]
* [[We Will Rock You]]
* [[Wicked (musical)|Wicked]]
* [[Cats (musical)|Cats]]
* [[From Hell - 'A vere storie de Jack 'ô squartatore]]
* [[Sweeney Todd - 'U Diaboleche Barbiere de Fleet Street]]
|}
=== Edifice e monumènde ===
[[File:Houses of Parliament.JPG|thumb|'U [[Palazze de Westminster]] viste da 'u [[Westminster Bridge]]]]
{|style="width: 50%; valign=top|"
|valign=top|
* [[1 Canada Square]] ('u cendre de [[Canary Wharf]])
* [[30 St Mary Axe]] (canosciute pure cumme "The Gherkin" ('''u cetriole'') e "Swiss Re Building")
* [[Albert Memorial]]
* [[Alexandra Palace]]
* [[Bank of England]]
* [[Battersea Power Station]]
* [[British Library]]
* [[Broadcasting House]]
* [[Brompton Oratory]]
* [[BT Tower]] (già Post Office Tower e Telecom Tower)
* [[Buckingham Palace]]
* [[Bush House]]
* [[City Hall (Londre)|City Hall]]
* [[Clarence House]]
* [[Cleopatrà Needle]]
* [[Fundtane memoriale de Diana, Prengepesse d'u Galles]]
* [[Hampton Court]]
* [[Lambeth Palace]]
* [[Kensington Palace]]
|valign=top|
* [[Lloyd's building]]
* [[Marble Arch]]
* [[Millennium Dome]]
* [[The Monument]] (ad 'u [[Granne incendie de Londre]])
* [[Colonne de Nelson|Nelson's Column]]
* [[Palazze de Westminster]] ([[Parlamènde]] e torre d'u [[Big Ben]])
* [[Royal Albert Hall]]
* [[Royal Courts of Justice]]
* [[Royal Exchange (Londre)|Royal Exchange]]
* [[Royal Festival Hall]]
* [[Royal Greenwich Observatory]] e [[Meridiane de Greenwich]]
* [[Royal Opera House]]
* [[Shri Swaminarayan Mandir]] a [[Neasden]]
* [[St Pancras Station]]
* [[Cattedrale de St Paul]]
* [[Somerset House]]
* [[Syon House]]
* [[Tembie de Mitra]]
* [[Tower 42]] (già Natwest Tower)
* [[Westminster Abbey]]
|}
=== Musèe e gallerie ===
[[File:British museum facade.jpg|Facciate d'u British Museum|thumb]]
* [[British Museum]]
* [[Imperial War Museum]]
* [[Courtauld Gallery]]
* [[National Gallery (Londre)|National Gallery]]
* [[Victoria and Albert Museum]]
* [[Museo di storia naturale (Londre)|Natural History Museum]]
* [[Science Museum]]
* [[Madame Tussaud's]]
* [[Tate Modern]]
* [[Galleria Saatchi]]
=== Mercate e aree pe' accattà ===
* [[West End]]
* [[Knightsbridge]]
* [[Carnaby Street]]
* [[Oxford Street]]
* [[Greenwich Market]]
* [[Borough Market]]
* [[Portobello Road Market]]
* [[Petticoat Lane Market]]
* [[Spitalfields Market]]
* [[Brick Lane Market]]
* [[Covent Garden]]
* [[Camden Town]]
== Demografije ==
=== Etnie ===
{| {{prettytable}} align=centre
|----- bgcolor="#EFEFEF"
! Paise de nascite || Popolazzione (2001)
|-
|{{Bandiera|Regno Unito}} [[Regne Aunìte]] ||5.230.155
|-
|{{Bandiera|India}} [[Indie]] ||172.162
|-
|{{Bandiera|Irlanda}} [[Irlanne]] ||157.285
|-
|{{Bandiera|Pakistan}} [[Pakistan]] ||120.900
|-
|{{Bandiera|Bangladesh}} [[Bangladesh]] ||84.565
|-
|{{Bandiera|Giamaica}} [[Giamaiche]] ||80.319
|-
|{{Bandiera|Nigeria}} [[Nigerie]] ||68.907
|-
|{{Bandiera|Kenya}} [[Kenya]] ||66.311
|-
|{{Bandiera|Sri Lanka}} [[Sri Lanka]] ||49.932
|-
|{{Bandiera|Ghana}} [[Ghana]] ||46.513
|-
|{{Bandiera|Cipro}} [[Cipro]] ||45.888
|-
|{{Bandiera|Sudafrica}} [[Sud Afriche]] ||45.506
|-
|{{Bandiera|USA}} [[Statère Aunìte d'Americhe]] ||44.622
|-
|{{Bandiera|Australia}} [[Australie]] ||41.488
|-
|{{Bandiera|Germania}} [[Germanie]] ||39.818
|-
|{{Bandiera|Turchia}} [[Turchie]] ||39.128
|-
|{{Bandiera|Italia}} [[Itaglie]] ||38.694
|-
|{{Bandiera|Francia}} [[Frange]] ||38.130
|-
|{{Bandiera|Somalia}} [[Somalie]] ||33.831
|-
|{{Bandiera|Uganda}} [[Uganda]] ||32.082
|-
|{{Bandiera|Nuova Zelanda}} [[Nuève Zelanne]] ||27.494
|}
== Crestiáne famuse cullegate a Londre ==
{{MultiCol}}
* [[Alfred Hitchcock]]
* [[Charlie Chaplin]]
* [[Depeche Mode]]
* [[The Clash]]
* [[Sex Pistols]]
* [[The Beatles]]
* [[The Rolling Stones]]
* [[Duran Duran]]
* [[Coldplay]]
* [[Rachel Weisz]]
* [[William Shakespeare]]
* [[Gregg Sulkin]]
* [[Eric Ambler]]
* [[Zak Starkey]]
* [[Rafael Merry del Val y Zulueta]]
* [[Prengepesse Anne d'u Regne Aunìte|Anne d'u Regne Aunìte]]
* [[Kenneth Branagh]]
* [[Carle, pringepe d'u Galles]]
* [[Lesabbètte II d'u Regne Aunìte|Lesabbètte II]]
* [[Hugh Grant]]
* [[Robert Pattinson]]
* [[William Hogarth]]
* [[Frangische Bacone]]
* [[Bertram Dean]]
{{ColBreak}}
* [[Coburn]]
* [[David Bowie]]
* [[Black Cat Bones]]
* [[Daniel Defoe]]
* [[Michael Faraday]]
* [[Jack 'ô squartatore]]
* [[Sophie Ellis-Bextor]]
* [[Stacey Hayes]]
* [[Elton John]]
* [[Angela Lansbury]]
* [[Ken Livingstone]]
* [[Ashley Long]]
* [[Karl Marx]]
* [[Isaac Newton]]
* [[Mick Jagger]]
* [[Freddie Mercury]]
* [[Pink Floyd]]
* [[Culture Club]]
* [[Robbie Williams]]
* [[Take That]]
* [[Indra Ové]]
* [[Benjamin Outram]]
* [[Kate Moss]]
{{ColBreak}}
* [[Daniel Radcliffe]]
* [[Mark Ronson]]
* [[Virginia Woolf]]
* [[Oscar Wilde]]
* [[Pete Doherty]]
* [[Naomi Campbell]]
* [[Joanne Kathleen Rowling]]
* [[Hugh Laurie]]
* [[David Caminer]]
* [[Leona Lewis]]
* [[Sherlock Holmes]]
* [[Steve Harris]]
* [[Dido (cantande)|Dido]]
* [[The Who]]
* [[Blur]]
* [[Amy Winehouse]]
* [[Keith Richards]]
* [[Emma Watson]]
* [[Rupert Grint]]
* [[Jude Law]]
* [[Sienna Miller]]
* [[Iron Maiden]]
* [[Bertie Highmore]]
* [[Alexander Cozens]]
{{ColBreak}}
* [[David Ricardo]]
* [[George Gordon Byron|Lord Byron]]
* [[William Turner]]
* [[John Milton]]
* [[Gilbert Keith Chesterton]]
* [[Peter de Wint]]
* [[Ian Fleming]]
* [[Tim Berners-Lee]]
* [[Tommase Moro]]
* [[Alan Turing]]
* [[Marty Feldman]]
* [[Vivien Leigh]]
* [[Queen]]
* [[Sam Havadtoy]]
* [[Tinie Tempah]]
* [[Lily Allen]]
* [[Taio Cruz]]
* [[John Terry]]
* [[Jermaine Defoe]]
* [[Dizzee Rascal]]
* [[Sammy Davis (pilote)|Sammy Davis]]
* [[Damon Albarn]]
* [[Mika]]
* [[Helena Bonham Carter]]
* [[Tim Burton]]
* [[Blue]]
{{EndMultiCol}}
== Gemellagge ==
* {{Gemellaggio|Francia|Parigge}} ('''Patte d'amicizie''')
* {{Gemellaggio|Russia|Mosche (Russie){{!}}Mosche}}
* {{Gemellaggio|Italia|Napule}}
* {{Gemellaggio|Italia|Rome}} ('''Patte d'amicizie''')
* {{Gemellaggio|Stati Uniti d'America|Nuève York}}
* {{Gemellaggio|Cina|Pechino}}
* {{Gemellaggio|Giappone|Tokyo}}
== Note ==
<references />
== Bibbliografije ==
* Chris Ellmers ed Alex Werner: ''Dockland life: a pictorial history of London's docks 1860 – 2000,'' Museum of London., NA (1. Aufl. 1991) [[Edimburgo]] [u.a.]: Mainstream 2000, 221 p., ISBN 1-84018-318-7
* Doreen Evenden: ''The midwives of seventeenth-century London'', [[Cambridge]] [u.a.]: Cambridge University Press 2000, 260 p., ISBN 0-521-66107-2
* Edward Impey and Geoffrey Parnell: ''The Tower of London. The official illustrated history'', Londra: Merrell 2000, 128 p., ISBN 1-85894-106-7
* Ralf Nestmeyer: ''London. Ein Reisehandbuch.'' Michael-Müller-Verlag, [[Erlangen]] 2006, ISBN 3-89953-253-8
* ''London suburbs'', Einführung von Andrew Saint, Londra: Merrell Holberton [u.a.] 1999, 240 p., ISBN 1-85894-077-X
* Dale H.Porter: ''The Thames embankment: environment, technology, and society in Victorian London'', [[Ohio]]: University of Ohio, Akon Press 1998. – XVI, 318 p., ISBN 1-884836-28-3
* Malcolm Thick, ''The Neat House gardens: early market gardening around London,'' [[Totnes (Devon)|Totnes]], [[Devon]]: Prospect Books 1998, 175 p., ISBN 0-907325-78-5
== 'Ndruche pure ==
* [[Greater London Authority]]
* [[Patrick Abercrombie]], autore d'u chiane regolatore cettadine d'u seconne dopeuerre
* [[Sciuèche d'a XXX Olimbiade|XXX Olimbiade]]
* [[Chiesère de Londre]]
== Otre pruggette ==
{{interprogetto}}
== Collegaminde fore a Uicchipèdie ==
{{Dmoz|}}
;Istituziunale
* {{en}} [http://www.london.gov.uk/ Site d'u comune e d'a condèe]
* {{en}} [http://www.tfl.gov.uk/ Transport for London]
* {{en}} [https://web.archive.org/web/20090615160815/http://www.bbc.co.uk/london/ BBC London]
* {{en}} [http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20040722014745/http://www.statistics.gov.uk/focuson/london/ Statisteche sus 'a cetate]
{{Capitale d'Europe}}
{{Condrolle de autorità}}
[[Category:Regne Aunìte|Londre]]
[[Category:Capitale de state|Londre]]
[[Category:Pàggene ca avessera stà in Uicchipèdie]]
mhghri30usxiyj3hlt4uj7v3buy1vdg
Teheran
0
17489
152121
146913
2026-09-25T01:33:03Z
InternetArchiveBot
10009
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
152121
wikitext
text/x-wiki
{{nota disambigua|descrizione=otre segnefecate|titolo=[[Teheran (disambigue)]]}}
{{Divisione amministrative
|Nome = Teheran
|Nome ufficiale = {{fa}} تهران
|Panorama = North of tehran.jpg
|Didascalia =
|Bandiera =
|Stemma =
|Stato = IRN
|Grado amministrativo = 4
|Divisione amm grado 1 = Teheran
|Divisione amm grado 2 = Teheran
|Divisione amm grado 3 = Cendrale
|Amministratore locale = [[Doctor Zana Vahid Lajani]]
|Partito = [[National Trust Party|NTP]]
|Data elezione = 18/05/2018
|Data istituzione =
|Data soppressione =
|Latitudine decimale =
|Longitudine decimale =
|Latitudine gradi = 35
|Latitudine minuti = 41
|Latitudine secondi =
|Latitudine NS = N
|Longitudine gradi = 51
|Longitudine minuti = 25
|Longitudine secondi =
|Longitudine EW = E
|Altitudine = da 1120 a 1670
|Superficie = 730
|Abitanti = 14410000
|Note abitanti = {{cita web|url=https://web.archive.org/web/20100123182252/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&srt=pnan|titolo=Principali città del mondo ordinate per popolazione residente|editore=world-gazetteer.com|accesso=21 ottòmmre 2010|urlmorto=sì|urlarchivio=https://www.webcitation.org/5mgEK0l5x?url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=|dataarchivio=10 scennàre 2010}}
|Aggiornamento abitanti = 2020
|Divisioni confinanti =
|Lingue = [[Lènga persiane|persiane]]
|Codice postale =
|Codice statistico =
|Codice catastale =
|Targa =
|Nome abitanti =
|Festivo =
|Mappa =
|Didascalia mappa =
}}
'''Teheran''' (scritte pure '''Tehrān''', '''<big>تهران</big>''' jndr'ô [[Lènga persiane|persiane]]) jè 'a [[Capitale (cetate)|capitale]] de ll'[[Iran]]. Acchijate jndr'ô nord d'u paìse, a lle péte de le [[Elburz|monde Elburz]], 'a cetata rijale 'u nome ad 'a [[Teheran (provinge)|provinge]] de cui jè pure capeluèche.
Teheran ha 'ndrucate 'a sove popolazzione aumendare tande assaje da quanne jè devendate 'a capitale nnande ad 'u cangiamènde d'a dinastie jndr'ô [[1786]], e cu {{formatnum:14410000}} crestiáne stimate jndr'ô [[2020]] jè 'a cchiù granna cetata de ll'[[Iran]].<ref name="gazetteer" /> 'A popolazzione d'a vanne metropuletane cundave {{formatnum:12183391}} de crestiáne jndr'ô [[2011]].
Quèste crescite fù dovute prengepalmènde ad 'u megghioramènde de le condizione de vite e a l'azione de attrazione esercitate sus 'a popolazzione de le provinge 'nzeccate. Jèdde hé subbìte 'na ferzute accelerazione accumenzanne da 'u [[1974]], nnande a ll'aumènde de le prezze d'u [[petrolie]] jndr'ô corse d'u [[Crise energeteche (1973)|prime shock petrolifere]], e 'a periferie d'a cetata s'ète spannùte assaje velocemènde.
Teheran ospite quase 'a metate de le attivetate 'ndustriale d'u paìse, specialmènde legate ad 'a vanne automobbelisteche, de le apparecchiature elettreche ed elettroneche, de le arme, d'u tessile, d'ô zucchere, d'u cemènde e de le prodotte chimece.
== Sciugrafije ==
[[File:Tehran01-006.jpg|thumb|left|270px|Visione aeree d'a cetata.]]
Teheran se iacchije jndre' na chianure ca degrade verse 'u sud, a lle péte de le monde [[Elburz]]. 'A cetata se iacchije a 'na ìrtèzze de 1.100 metre sus a 'u [[Metre sus a 'u levèlle d'u mare|levèlle d'u mare]] jndr'â vanne sud, a 1.200 m jndr'ô cendre e a 1.700 m jndr'ô nord. 'A cetata e le sobborghe suve tènene 'na grannèzze de 86.500 ettare.<ref name="FAO">{{fr}} Ahmad Mehdipour Ataie, [http://www.fao.org/docrep/005/x3994f/X3994F08.htm « La foresterie urbaine et périurbaine au proche-orient. Une étude de cas sur Téhéran »] ''jndre La foresterie urbaine et périurbaine. Études de cas sur les pays en développement'', FAO, Rome, 2001</ref>.
'A funnazione d'a cetat jève state d'apprìme limitate a doje vanne ca tenèvane le caratteristeche de chianure: quèdde de suse, comboste de ghiaie assaje gruèsse e permeabbele, e 'a vanne d'abbasce, comboste da deposite alluvionale dìleche e cchiù 'mbervie. 'A reggione jndre cui jè state quagghiate Teheran jè 'nu luèche de transizione 'mbrà 'u [[deserte]] sterile (''kavir'') e 'a [[catene monduose]] de Elburz.<ref name="EI">{{en}} {{cita web|autore=Xavier de Planhol|url=http://www.iranica.com/newsite/index.isc?Article=http://www.iranica.com/newsite/articles/ot_grp5/ot_tehran_20040927.html|titolo=«TEHRAN, Capital of Iran»,|editore=Encyclopædia Iranica|accesso=09-12-2009}}</ref>
'A cetata non ge tène assaje 'mbortande resorse idreche, e se iacchije jndre 'nu punde ca jè mmienze a doje bacine ca cogghiene l'acque ca avène da le mundagne cchiù a monde. Quiste doje bacine sonde quidde de [[Karaj]], ad ovest, e Jājerud, 'na trendìne de chilometre ad est, ca alimènde [[Varamin]] e le villagge ca 'a circunnane. 'Mbrà lle vanne urbane de Karaj e Varamin se iacchijève jndr'ô passate 'na sule granne cetata, Ray, acchijate sus 'a carisciole 'mbrà lle doje bacine.<ref name="EI" />
'U cendre de Teheran se sveluppe 'ndorne ad 'a chiazze Imam Khomeini e ad 'ô granne assaje [[Bazaar]]. 'A vanne 'ndorne ad 'u cendre jè comboste p'a granna vanne da quartiere populare, mendre le vanne cchiù benestande se iacchijene a nord, 'nzieme ad 'a granna vanne de le ambasciate straniere. L'urbanizzazione de ll'urteme anne hé purtate a 'nu spannamènde no condrollate fine a lle péte de ll'Alborz, comblece pure 'a tarde promulgazione de legge ca avèssera protegge 'u delicate ecosisteme monduose.
De relevande 'mbortanze jè pure 'a [[Torre Milad]], acchijate ad 'u cendre-nord d'a metropule, ca jè 'mbrà lle cchiù ìrte torre autoportande d'u munne, e jè vanne d'ô skyline de Tehran.
[[File:Panoramic_photograph_of_Tehran.jpg|thumb|centre|750px|Panorame d'a cetata.]]
[[File:Tehran Night Panorama.jpg|thumb|centre|750px|Vedute de Teheran de notte.]]
=== Clime ===
'U clime de Teheran jè p'a granna vanne definite d'a posizione sciugrafeche d'a cetata, cu lle ìrte mundagne a Nord e 'u deserte a sud. 'U clime pòte ccu jèsse generalmènde cundate cumme mite jndr'â primavère, calle e secche jndr'â estate, temberate jndr'ô autunne, e fridde jndr'ô 'mbìerne. Essenne 'na granna cetata, cu segnefecative differenze de ìrtèzze 'mbrà lle varie destritte, s'ha ddà signalà cumme 'u timbe sije spesse cchiù frische longhe le péte collinare a nord, respette a lle vanne chianeggiande d'u sud. L'estate jè generalmènde calle e secche cu picche assaje precipitazzione, cu 'n'umidetate relative generalmènde vasce, pure ce le notte sonde frische. 'A granna vanne de le precipitazzione se iacchijenjndr'ô periode combrese 'mbrà 'u tarde autunne e 'a metate d'a primavère. 'U mise cchiù calle jè luglie ('a medie d'a temberature mineme jè de 23 °C, 'a temberature medie masseme jè de 36 °C), mendre 'u mise cchiù fridde jè scennàre ('a temberature medie mineme -1 °C, temberature medie masseme de 8 °C).<ref name="IranTour">[https://web.archive.org/web/20030610002354/http://www.irantour.org/Iran/Climate.html Clime de Teheran]</ref>
{| class="wikitable" "text-align:center;font-size:90%;"|
|+ '''Temberature de 3 destritte de Teheran'''
|-
! style="background: #E5AFAA; color: #000000" height="17" | Destritte
! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | Sce
! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | Feb
! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | Mar
! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | Abb
! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | Más
! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | Sci
! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | Lug
! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | Agu
! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | Set
! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | Ott
! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | Nov
! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | Dec
! style="background: #B22222; color:#000000;" | Anne
|-
! style="background: #F8F3CA; color:#000000;" height="16;" | [[Mehrabad|Mehrabad <small>(Sud-ovest)</small>]]
| style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | -0,4 </br> 7,9
| style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 1,2 </br> 10,4
| style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 5,4</br> 15,4
| style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 11,2</br> 22,1
| style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 16,1</br> 27,9
| style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 20,9</br> 33,9
| style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 23,9</br> 36,6
| style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 23,3</br> 35,6
| style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 19,3</br> 31,6
| style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 13,3</br> 24,4
| style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 6,7</br> 16,2
| style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 1,7</br> 10
| style="text-align:center; background: #F0E68C; color:#000000;" | '''11,9</br> 22,7'''
|-
! style="background: #C5DFE1; color:#000000;" height="16;" | [[Gisha|Gisha <small>(Cendre)</small>]]
| style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 0,8</br> 6,9
| style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 2,1</br> 9,2
| style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 5,7</br> 13,4
| style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 11,6</br> 20,3
| style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 15,9</br> 15,9
| style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 21,8</br> 21,8
| style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 25,0</br> 34,5
| style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 24,6</br> 34,1
| style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 20,5</br> 29,8
| style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 14,4</br> 22,9
| style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 7,5</br> 14,6
| style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 2,9</br> 8,9
| style="text-align:center; background: #5F9EA0; color:#000000;" | '''12,7</br> 21'''
|-
! style="background: #F8F3CA; color:#000000;" height="16;" | [[Tajrish|Tajrish <small>(Nord)</small>]]
| style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | -1,5</br> 6,1
| style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | -0,2</br> 8,1
| style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 4,0</br> 12,9
| style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 9,8</br> 19,8
| style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 14,0</br> 25,0
| style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 19,6</br> 31,2
| style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 22,6</br> 33,9
| style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 21,9</br> 33,5
| style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 17,5</br> 29,3
| style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 11,6</br> 22,4
| style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 5,4</br> 14,3
| style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 1,0</br> 8,6
| style="text-align:center; background: #F0E68C; color:#000000;" | '''10,5</br> 20,4'''
|-
| colspan="14" style="text-align:center;font-size:90%;background:#E8EAFA;"|Grade [[Celsius]]
|-
| colspan="14" style="text-align:center;font-size:90%;background:#E8EAFA;"|Fonde: ''[http://www.irimo,ir/farsi/drought/shenasnamehEghlimi,asp <small>Iran Meteoroligical Organization Website</small>], [http://www.irimo,ir/farsi/drought/synopH/Tehranmehrabad,txt] [http://www.irimo,ir/farsi/drought/synopH/Jeophysicstehran,txt] [http://www.irimo,ir/farsi/drought/synopH/Shomaletehran,txt]''
|}
== Polìteche ==
'U presidende de ôsce a die d'a [[Iran|Repubbleche Islameche de ll'Iran]], [[Mahmoud Ahmadinejad]], jè state sinnache de Teheran apprìme de pigghià le 'ngareche ca tène ôsce. 'U sinnache de ôsce a die de Teheran, Mohammad Bagher Qalibaf, jè state scacchiate arrète pe' 'nu seconne mannate jndr'ô másce 2007.
Qalibaf, appartenènde ad 'u partite conzervatore islameche, s'ète fatte notare p'a sove opposizione ad 'u combagne de partite Ahmadinejad, e n'hé mise 'n'evidenze le assaje prubbleme 'mbolìteche 'nderne.
== Economije ==
[[File:Administrative map of Tehran.svg|thumb|left|Scucchiamènde amministrative de Teheran]]
Teheran jè 'u cendre economeche de ll'[[Iran]].<ref>{{cita web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/585619/Tehran/276311/Economy|titolo=Teheran|editore=Enciclopedia britannica|accesso=26-06-2009}}</ref> 'A cetata jndre a sè 'u 30% d'a ferze fatije d'u settore pubbleche e 'u 45% de le granne 'mbrese 'ndustriale de lle 'ndere paìse. 'A cchiù granna vanne d'a ferze fatije rumanènde se spanne 'mbrà 'u commerce e 'u settore de le carrêscie. 'Mbrà lle prengepále 'ndustrie se pòtene cundà quèdde d'u settore elettroneche, de le arme, de le tessute, d'ô zucchere, d'u cemènde e de le prodotte chimece. Teheran jè 'nu 'mbortande cendre p'a venneta de tappete e mobbele. A sud d'a cetata, 'nzeccate ad 'a vanne de Ray, se iacchije 'na raffinerie de petrolie.
'A cetata tène quàtte aeropuèrte, 'mbrà cui l'[[Aeropuèrte de Mehrabad]], l'[[Aeropuèrte 'Ndernazionale Imam Khomeini]], 'u Ghal'eh Morghi e 'u Doshan Tapeh.
[[File:Buildings in tehran.jpg|thumb|Panorame notturne d'a cetata.]]
=== Carrêscie ===
'A capitale tène 'na rezze [[Metropuletane de Teheran|metropuletane]] comboste da quàtte linee e ôsce a die 'n'fase de spannamènde. Le doje [[Aeropuèrte|aeropuèrte 'ndernazionale]] ca servone 'a cetata sonde 'u [[Aeropuèrte de Mehrabad|Mehrabad]] e l'[[Aeropuèrte 'Ndernazionale Imam Khomeini|Imam Khomeyni]]. A Teheran tène 'a sede 'a combagnie aeree de bandiere [[Iran Air]].
== Sport ==
'A cetata de Tehran tène doje 'mbortande squadre de ballone ca sciuècane jndr'â serie cchiù ìerte: [[Persepolis F.C.]], ed [[Esteghlal F.C.]].
Ce 'stè pure l'Azadi Sports Complex, ca oltre ad ospità assaje 'mbiande sportive de varie genere, combrenne pure 'ô [[Stadie Azadi]], ce jè 'u cchiù granne jndr'â ll'Iran e jndr'ô Medie Oriende, e jè ausate da le squadre calcisteche d'a cetata.
== Universetate ==
A Teheran tènene 'a sede le seguende universetate:
* [[Universetate de Imam Hossein]]
* [[Universetate de Teheran]]
== Crestiáne famuse ==
* [[‘Abdu’l-Bahá]], [[releggiose]]
* [[Fatemeh Motamed Aria]], [[Attore|attrice]]
* [[Bahá'u'lláh]], funnatore d'a [[Bahá'í|fede bahá'í]]
* [[Ashkan Dejagah]], [[calciatore]]
* [[Forough Farrokhzad]], [[Poète|poetesse]]
* [[Shadi Ghadirian]], [[fotografe]]
* [[Abol-Ghasem Mostafavi Kashani]], releggiose e [[polìteche]]
* [[Abbas Kiarostami]], [[reggiste]]
* [[Mehdi Mahdavikia]], calciatore
* [[Mohsen Makhmalbaf]], reggiste
* [[Samira Makhmalbaf]], reggiste
* [[Patrick Ray Pugliese]], [[personagge televisive]]
* [[Marjane Satrapi]], [[Autore de fumette|autrice de fumette]]
* [[Abdolkarim Soroush]], [[felosofe]] e [[screttore]]
* [[Khosrow Vaziri]], [[wrestler]]
== Gemellagge ==
* {{Gemellaggio|Statère Aunìte d'Americhe|Los Angeles|1972}}<ref>[https://web.archive.org/web/20070104020957/http://www.lacity.org/sistercities/ 'Mbormazzione sus a 'u gemellagge da 'u site de Los Angeles]</ref>
* {{Gemellaggio|Cuba|L'Avana|2001}}<ref>[https://web.archive.org/web/20200411141138/http://www.payvand.com/news/01/mar/1053.html Notizzie sus a 'u gemellagge]</ref>
* {{Gemellaggio|Sudafriche|Pretoria|2002}}<ref>[http://www.dfa.gov.za/foreign/Multilateral/profiles/persian.htm 'Mbormazzione sus a 'u gemellagge da 'u site de Pretoria]</ref>
* {{Gemellaggio|Venezuela|Caracas|2005}}<ref>[https://web.archive.org/web/20060308180544/http://www.irna.ir/en/news/view/line-22/0507290705201848.htm 'Mbormazzione sus a 'u gemellagge sus a irna.ir]</ref>
* {{Gemellaggio|Cine|Pechine|2006}}<ref>[https://web.archive.org/web/20050927230918/http://www.danwei.org/archives/001506.html Notizzie sus a 'u gemellagge sus a danwei.org]</ref>
* {{Gemellaggio|Russie Vianghe|Minsk|2006}}
* {{Gemellaggio|Tagikistan|Dušanbe}}
* {{Gemellaggio|Coree d'u Sud|Seoul}}
* {{Gemellaggio|Emirate Arabe Aunìte|Dubai}}
* {{Gemellaggio|Filippine|Manila}}
* {{Gemellaggio|Russie|Mosche}}
== Note ==
<references />
== Otre pruggette ==
{{interprogetto}}
== Collegaminde fore a Uicchipèdie ==
* {{lingue|fa|en}} [http://www.tehran.ir Tehran (site ufficiale)]
* {{fa}} [https://web.archive.org/web/20111126234322/http://www.shora-tehran.ir/ Tehran (Conziglie cettadine islameche)]
* {{lingue|fa|en}} [https://web.archive.org/web/20061110083952/http://www.tehranmetro.com/index.asp (Tehran metro)]
* {{lingue|fa|en}} [https://web.archive.org/web/20080517033629/http://www.ikia.ir/pages/templates/Template1/ (IKIA airport)]
* {{fa}} [https://web.archive.org/web/20080607215920/http://www.airportseirosafar.co.ir/persian/mainen.html (IKIA Taxi)]
{{Capitale de l'Asie}}
[[Category:Iran]]
[[Category:Capitale de state]]
[[Category:Pàggene ca avessera stà in Uicchipèdie]]
rvc7qjud9ashaf29r6olrf296p2z0nl
Achal Prabhala
0
17501
152096
147941
2026-09-24T23:54:01Z
InternetArchiveBot
10009
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
152096
wikitext
text/x-wiki
[[File:Wikimania 2009 GOLDBERGN-9941.jpg|thumb|250px|Achal Prabhala (Wikimania 2009)]]
{{Bio
|Nome = Achal
|Cognome = Prabhala
|Sesso = M
|LuogoNascita =
|LuogoNascitaLink = Indie
|GiornoMeseNascita =
|AnnoNascita =
|LuogoMorte =
|GiornoMeseMorte =
|AnnoMorte =
|Attività = screttore
|Attività2 = attiviste
|Attività3 = 'nvestigatore
|Nazionalità = indiane
}}
Javite ôsce a die a [[Bangalore]], [[Karnataka]]. Ète canosciute specialmènde pe' le fatije sue pe' le jusse d'a proprietate 'ndellettuale d'a medecine e d'a canoscenze. Ète membre d'u conziglie d'amministraziune d'u [[Cendre pe' 'Ndernètte e 'a suggetate]] (jndr'ô [[Lènga 'nglese|'nglese]]: Centre for Internet and Society) e d'u Advisory Board d'a [[Funnaziune Uicchimèdie]].
== Vita personale ==
Prabhala vive a [[Bangalore]] jndr'à l'[[Indie]].<ref name=hinduclanwikipedians>{{cita web|title=One among the clan of Wikipedians|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-neighbourhood/article1128553.ece|work=January 27, 2011|publisher=[[The Hindu]]}}</ref> Jidde ha studiate economije e gestione de le regole pubbleche a [[Middlebury College]] e pò a l'[[Università de Yale]],<ref>[http://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:S7vluukG9qkJ:www.csend.org/component/docman/doc_download/179-projsamples-ditepcbbias0049en+%22Achal+Prabhala%22+Yale&hl=ca&pid=bl&srcid=ADGEESgFluHprdspkKuNWPTH7aJ_e0eC9GpJs-WIX8pvueocAIYb9aP6yU46uvOozIG1RVxvN8cnDED1zN2r3cdu9YAS95WU6MVVZ24sTB8LuG7niGWIBQTM10U6E1EMbubCXVciik2Z&sig=AHIEtbTYQj3M7ZYUwXi6lloupeZR2cvQsQ Report of a ''Workshop on Developing Local Productive and Supply Capacity in the Pharmaceutical Sector'', p. 18]</ref> addò ave condrebbuite a scrivere articole sus a [[Yale Daily News]], 'nu sciurnale de studinde.
== Bibbliografije ==
[[File:People Are Knowledge Film Screening-24.jpg|thumb|right|250px|Proiezione d'u film de Achal Prabhala a 'a Wikimedia Foundation]]
* ''Access to knowledge in Africa'' (2010) scritte cu C. Armstrong, J. De Beer, D. Kawooya e T. Schonwetter.
* ''The best of Quest'' (2011) cu Laeeq Futehally e Arshia Sattar.
* ''Civil Lines 6'' (2011) cu Mukul Kesavan e Kai Friese.
== Note ==
<references/>
== Otre pruggette ==
{{interprogetto}}
{{Controllo di autorità}}
== Collegaminde fore a Uicchipèdie ==
* [https://web.archive.org/web/20110718215434/http://www.bidoun.org/magazine/13-glory/the-road-to-wellville-by-achal-prabhala/ The Road To Wellville By Achal Prabhala]
* [https://web.archive.org/web/20110126070515/http://outlookindia.com/peoplehome3.aspx?pid=4315&author=Achal+Prabhala Outlook India: Achal Prabhala]
* [https://web.archive.org/web/20110927005829/http://www.altlawforum.org/intellectual-property/advocacy/mashelkar-committee-controversy/Mashelkar-TOI.pdf/view The Times of India : Patent Wrong]
* [http://www.who.int/hiv/amds/WB_battlingaids.pdf Battling HIV/AIDS – A Decision Maker's Guide to the Procurement of Medicines and Related Supplies]
* [https://web.archive.org/web/20111005195910/https://www.givengain.com/unique/tralac/pdf/20061002_Rens_IntellectualProperty.pdf Intellectual Property, Education and Access to Knowledge in Southern Africa, Response to Indian Copyright Law Amendment]
* [https://web.archive.org/web/20100704195728/http://infochangeindia.org/200611096076/Trade-Development/Intellectual-Property-Rights/Reconsidering-the-pirate-nation-Notes-from-South-Africa-and-India.html "Reconsidering the Pirate Nation: Notes from South Africa and India"] By [[Lawrence Liang]] and Achal Prabhala. BROKEN LINK!
* [https://web.archive.org/web/20120227013601/http://tehelka.com/story_main34.asp?filename=cr131007indianpatents.asp Tehelka : Indian Patents: Doing Just Fine : In the wake of the Madras High Court’s landmark ruling on Novartis, CHAN PARK and ACHAL PRABHALA disentangle some key myths around patent law]
[[Category:Scrittore indiane]]
lyy9wf8luzjgsx4u5vql4r2w8q53j89
Diego Velázquez
0
17803
152107
151873
2026-09-25T00:25:26Z
InternetArchiveBot
10009
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
152107
wikitext
text/x-wiki
{{nota disambigua|altri significati|[[Velázquez (disambigua)]]|Velázquez}}
{{Bio
|Nome = Diego
|Cognome = Rodríguez de Silva y Velázquez
|PostCognomeVirgola = cchiù canusciute semblicemendfe cumme '''Velázquez''' (pronunge [[Lènga spagnole|spagnole]] {{IPA|[beˈlaθkeθ]}})
|ForzaOrdinamento = Velazquez, Diego
|Sesso = M
|LuogoNascita = Siviglie
|GiornoMeseNascita = [[6 sciugne]]
|AnnoNascita = [[1599]]
|LuogoMorte = Madrid
|GiornoMeseMorte = [[6 aguste]]
|AnnoMorte = [[1660]]
|Attività = pettore
|Nazionalità = spagnole
|Epoca = 1600
|PostNazionalità =, l'artiste cchiù 'mbortande 'mbrà chidde presende a 'a [[Corte, seguite|corte]] de Re [[Filippe IV de Spagne]]
|Immagine = Diegovelazquezselfportrait.jpg
|Didascalia = Autoritratte d'u 1643
}}
Ha state une de le artiste cchiù rappresendative de l'[[Barocche|epoche barocche]] e 'nu granne [[ritratte|ritrattiste]]. 'Mbrà 'u [[1629]] e 'u [[1631]] passò 'n'anne e mmienze jndr'à l'[[Itaglie]] cu 'a vogghie de viaggià e studià le opere d'arte presende jndr'à 'u paese, facenne pò retorne jndr'à 'u [[1649]]. Apparte a 'nu sacche de versiune de note scene storeche e letterarie, appettò 'nu sbuènne de ritratte de le membre d'a famigghie reale de [[Spagne]], de otre 'mbortande personagge de l'[[Europe]] d'u tiembe e pure de crestiane normale, attivitate ca raggiungìe 'u vertice massime sue cu 'a realizzazzione d'u capelavore ''[[Las Meninas, Velázquez|Las Meninas]]'' ([[1656]]).
Partenne da 'a prima metà d'u [[XIX sechele]] l'opere de Velázquez ave rappresendate 'nu modelle a 'u quale se onne ispirate le petture de le moveminde [[Realisme, arte|realiste]] e [['Mbressionisme|'mbressioniste]], in particolare [[Édouard Manet]]. Da quidde mumende, pure otre artiste moderne, 'mbrà le quale le spagnule [[Pablo Picasso]] e [[Salvador Dalí]] e l'angle irlandese [[Francis Bacon, pettore|Francis Bacon]] onne pajate 'u lore tribbute a Velázquez reinderpretanne certe opere sue cchiù famose.
== 'A giuvenezze ==
Nate a [[Siviglie]], in [[Andalusie]], quacche sciurne apprime d'u [[5 sciugne]] [[1599]] ('u [[6 sciugne]] jè 'u sciurne jndr'à 'u quale avenìe [[Battezze|battezzate]]), Velázquez ere figghie de Juan Rodríguez de Silva ('u nome vere ere João Rodrigues da Silva), 'n'[[avvocate]] de origgene [[Ebbrèe de Spagne e Purtugalle|ebbrèe-portoghese]], e de Jerónima Velázquez ca faceve parte d'a classe dele ''[[Hidalgo, titole nobbigliare|hidalgo]]'', 'a nobbiltà minore spagnole. (Pe mandenè 'nu legame cu 'a famigghie d'a mamese s'avere l'abbitudine ca 'u prime figghie maschele pigghiasse 'u cognome d'a mamese). Ricerche fatte picche tiembe fa fatte da Mendez, Ingram e otre studiuse, no sole onne scuperte ca jidde non g'avenève da 'na famigghie aristocrateche, ma pure ca jidde discendeve da 'na famigghie de Ebrèe [[Converse]]<ref name="libro">Otaka, Yasujiro: '' An Aspiration Sealed''. [http://www.sangensha.co.jp/allbooks/index/070E.htm] Verificate 'u 5 novemmre 2007. </ref>
Le geniture sue le averene date 'n'educazzione assaije releggiose e, date ca desideravane ca faceve 'na professione de tipe indellettuale, avìe 'na bbona preparazione [[Lènghe, idiome|lenguistiche]] e [[felosofìe|felosofeche]]. Comungue demostrò subbete subbete de avè 'nu talende artisteche e accumenzò allore a studià jndr'à 'u studie de [[Francisco Herrera 'u Vecchie]], 'nu pettore energiche ca le faceve sckife l'influenze de l'arte tagliàne sus 'a prima scole pettoreche de Siviglie. Velázquez rumanìe cu jidde pe 'n'anne. Probbabbilmende jè da Herrera ca 'mbarò a ausà le pennidde a setole longhe.
Apprisse ca avère lassate 'u studie de Herrera quanne tenève dudece anne, Velázquez accumenzò a fà l'apprendiste de [[Francisco Pacheco del Río|Francisco Pacheco]], 'n'otre artiste e maestre de Siviglie. Pure ca ere comunemende considerate 'nu pettore mediocre e senze particolare virtù, Pacheco certe vote se esprimeve cu 'nu stile semblice e realiste, diverse da quidde de [[Raffaello Sanzio]] ca l'avere state 'nzegnate.
Velázquez rumanìe jndr'à 'u studie de Pacheco pe cinghe anne, studianne le proporziune e 'a prospettive e assistenne a 'u cangiamende de le tendenze jndr'à le circole letterarie e artistece d'a cetate.
== 'U prime periode a Madrid ==
[[File:Diego Velazquez - An Old Woman Cooking Eggs - Google Art Project.jpg|thumb|250px|left|''Vieja friendo huevos'' (1618, Tar.: ''[['A vecchie friscetrice de ove]]''). National Gallery Edimburgo.]]
Jndr'à le prime anne d'u [[Anne 1620|decennie 1620-1630]] avere ggià riuscite a costruirse 'na bbona reputazione e posizione sociale a Siviglie; 'a mugghiere, Juana Pacheco ([[1 sciugne]] [[1602]], [[10 aguste]] [[1660]]) figghie de Francisco Pacheco, ca s'avère 'nzurate jndr'à 'u [[1618]], le davìe doje figghie. 'A cchiù piccenne, Ignacia de Silva Velázquez y Pacheco, murìe quanne ere piccenne, invece 'a cchiù granne, Francisca de Silva Velázquez y Pacheco ([[1619]]-[[1658]]), crescìe normale e spicciò pe 'nzurarse 'u pettore [[Juan Bautista Martínez del Mazo]] jndr'à 'u [[1633]]. Jndr'à quidde periode Velázquez facìe 'nu sacche de opere 'mbortande cumme le dipinde a suggette sacre ''Adoración de los Reyes'' (1619 Tar. ''L'addorazione de le magge'') e ''Jesús y los peregrinos de Emaús'' (1626 Tar. ''Gesù e le pellegrine de Emmaus''), jndr'à 'u quale accumenze a assè fore 'u ingisive e attende realisme sue.
=== Madrid e Filippo IV ===
Velázquez scìe a [[Madrid]] jndr'à prima metà de l'abbrile [[1622]], cu 'na lettere de presendazione de Don Juan de Fonseca, pure jidde de Siviglie, ca avère state 'u cappellane d'u Rre. Sus a richieste de Pacheco appettò 'u ritratte d'u celebbre [[poesie|poete]] [[Luis de Góngora|Luis de Góngora y Argote]]. Velázquez le facìe 'u ritratte cu 'na corone de [[Laurus nobilis|laure]] 'ngape, ma jndr'à 'nu mumende cchiù nnande quacchedune retoccò 'u dipinde cuprenne 'a corone e facennela sparìe. Jè possibbele ca Velázquez pe farle stu quadre s'avèere fermate a [[Toledo]] a l'andate cumme l'avere consigliate Pacheco, oppure ca l'ave fatte a 'u retorne da Madrid cumme invece l'avere suggerite Gongora, ca ere 'nu granne ammiratore de [[El Greco]] e combonìe 'na poesie quanne jidde murìe.
Jndr'à 'u decemmre 1622 murìe [[Rodrigo de Villandrando]], 'u pettore de corte preferite da 'u Rre, e Don Juan de Fonseca facìe avè a Velázquez l'ordene de scè a corte d'u [[Gaspar de Guzmán y Pimentel|Duche-Conde de Olivares]], 'u putende [[ministre]] de [[Filippo IV de Spagne]]. Le avenèrene date 50 [[Ducate, monete|ducate]] (ca erane cchiù o mene 175 gramme d'[[ore]]) pe cuprìe le spese e accussì partìe accumbagnate da 'u seroghese. Fonseca ospitò 'u pettore uagnone a casa soje e pusò jidde stesse pe 'nu ritratte ca, 'na vote spicciate, avenìe purtate a 'u palazze reale.
A Velázquez avenìe commissionate 'nu ritratte d'u Rre ca, 'u [[16 aguste]] [[1623]] pusò pe jidde. 'U ritratte avenìe spicciate jndr'à 'nu sole sciurne, allore signifeche ca non g'avera essere cchiù de 'nu schizze, ma piacìe assaije sie a 'u Rre ca a Olivares. Olivares ordinò a Velázquez de trasferirse combletamende a Madrid, promettenne ca a nisciune otre pettore avesse state permesse de fà 'nu ritratte a 'u Rre e ca tutte le ritratte ca già avèrene state fatte averena essere fatte sparìe da 'a circolazione. L'anne apprisse, jndr'à 'u [[1624]], recevìe da 'u Rre 300 ducate pe pajà le spese d'u trasferimende de totte 'a famigghia soje a Madrid, cetate ca rumanìe jndr'à casa soje pu reste d'a vita soje.
Grazie a 'nu ritratte d'u Rre a cavadde, appettate jndr'à 'u [[1623]], Velázquez se assecurò 'u poste de pettore de corte, cu 'nu stipendie de 20 ducate a 'u mese, apparte a l'allogge, l'assitenze mediche e 'u combense pe le quadre ca avesse fatte. 'U ritratte avenìe esposte sus 'a scalinate d'a chiesere de San Felipe e, avenìe assaije apprezzate, ma cchiù nnande ha sciute perdute. Comungue 'u [[Musèe d'u Prado]] tène doje ritratte d'u Rre fatte da Velázquez (numere de cataloghe 1070 e 1071) jndr'à le quale se note ca 'a severità d'u periode de Siviglie ha scumbarite e le tone sò mo cchiù delicate. 'U stile non g'ha cangiate e se richiame a quidde de [[Andonie Moro|Antoon Mor]], 'u ritrattiste [[Olande|olandese]] a 'u servizie de [[Filippo II de Spagne]] ca esercitò 'na granne 'nfluenze sus 'a scole spagnole. Jndr'à quidde stesse anne arrevò a 'a corte de Spagne 'u [[Pringipe de Galles|Pringipe d'u Galles]], 'u future [[Carlo I d'Inghilterre]].
[[File:Velázquez - El Triunfo de Baco o Los Borrachos (Museo del Prado, 1628-29).jpg|thumb|300px|''Los borrachos'' Tar. ''[[Trionfe de Bacche, Velázquez|Trionfe de Bacche (Le beviture)]]'' ([[1629]])]]
[[File:Felipe_IV_de_castaño_y_plata,_by_Diego_Velázquez.jpg|thumb|170px|left|'Nu ritratte d'u [[1632]] de [[Filippo IV de Spagne]]]]
Jndr'à 'u settemmre [[1628]] [[Peter Paul Rubens]] arrevò a Madrid cu l'ingareche de emissarie de l'Infante Isabbelle e Velázquez le tenìe cumbagnie 'mbrà le dipinde de [[Tiziano Vecellio|Tiziano]] a l'[[Monastere de l'Escorial|Escorial]]. Jndr'à quidde periode Rubens stave jndr'à 'u periode massime de splendore e 'nfluenze. Le sette mise de missione diplomateche demostrarene 'a brillandezza soje sia cumme pettore ca cumme omme de corte. Tenève 'n'opinione ottime de Velázquez, ma non ge 'nfluenzò assaije 'u stile pettoreche sue; comungue 'a frequendaziona soje ne crescìe 'u desiderie de visità l'[[Itaglie]] e vedè le opere de le granne maestre tagliàne.
Jndr'à 'u [[1627]] Rre Filippo facìe 'na gare 'mbrà le petture megghie megghie de [[Spagne]] sus a 'u teme d'a cacciate de le [[More, storie|more]] e 'u vingitore avère state Velázquez. 'U dipinde sue avenìe destrutte da 'u 'ngende d'u palazze reale d'u [[1734]]. Descriziune de l'epoche dicene ca rappresendave [[Filippo III de Spagne]] ca pundave 'u scettre condre 'na folle de uemmene e femmene cacciate da 'na careche de surdate, invece 'a personificazione da femmene d'a Spagne stave azzettate calme e relassate. Cumme ricombense Velázquez avenìe nnomenate cerimoniere de corte.
Cinghe anne apprisse ca l'avere appettate, recevìe 'nu combense extra de 100 ducate pu quadre ''[[Trionfe de Bacche, Velázquez|'U trionfe de Bacche]]'', realizzate jndr'à 'u 1629. 'U spirite e le proposite de st'opere se capiscene assaije megghie da 'u titole [[Lènga spagnole|spagnole]] ''Los borrachos'' o ''Los bebedores'' (Tar. Le 'mbriacune) ispirate da le personagge ca portane 'nu riale pe pigghià pe cule a 'nu uagnone mmienze anude ca ste azzettate sus a 'na botte de vine cu 'a cape cu l'edera sus. 'U tratte d'u dipinde jè ferme e risolute e se vede ca l'artiste padronegge 'u sciuèche de luce e ombre cu 'na sicurezza forte forte rispette pure a le opere ca faceve apprime. Comblessivamende 'u dipinde pò essere considerate 'u megghie esembie d'u stile de Velázquez d'u prime periode.
== 'U viagge in Itaglie ==
Jndr'à 'u [[1629]] Velázquez rumanìe in [[Itaglie]] pe 'n'anne e mmienze cchiù o mene. 'A prima visita soje jndr'à penisole ha state recanusciute cumme a une de le mumende cruciale pu sviluppe d'u stile pettoreche de l'artiste spagnole - e pure d'a storie d'u [[mecenatisme]] d'a corone de Spagne, viste ca avère state Filippo IV a dà le turnise pu viagge -, comungue non ge se canoscene assaije particolare e dettaglie: non ge se sape cu precisione quale petture 'ngundrò, de quale de lore vedìe le opere, cumme avenìe accugghiute e ce tipe de innovaziune se penzave de 'ndroducere jndr'à pettura soje.
'A tradizione jè abbituate a dividere 'a carriere de Velázquez conzideranne le doje visite in Itaglie, definenne cumme seconde periode quidde successive a 'a prima visite e cumme terze quidde apprisse 'a seconde. Sta arbitrarie categorizzazzione pò essere sostanzialmende pigghiate pe bbone, pure ce non ge se pò applicà sembre, cumme succede pe tanda petture, le stile sue certe vote se vonne l'une sus a l'otre. Velázquez raramende firmò le quadre ca faceve e jndr'à l'archivije reale se acchiane le date de realizzazzione de le opere cchiù 'mbortande. Pe l'attribbuzzione de le retratte sue une s'adda affidà a l'esame de le stesse e a recerche storeche.
=== 'U retorne a Madrid ===
Velázquez appettò 'u prime de 'nu sacche de ritratte d'u pringipe uagnone erede 'du trone de Spagne, Don [[Baltasar Carlos de Spagne|Baltasar Carlos]], e pure ca ere 'nu piccinne l'avere date 'n'aspette nobbile e signorile, vestute da feldmarescialle sus a 'nu cavadde ca 'mbenne. 'A scene jè ambiendate jndr'à scole equestre de palazze, cu 'u rre e 'a reggine ca osservane da 'na terrazze mendre ca Olivares face da 'nzegnande d'equitazione a 'u pringipe. Don Baltasar murìe jndr'à 'u [[1646]] quanne tenève 17 anne, accussì, a giudicà da l'età ca demostre jndr'à 'u ritratte, se penze ca jidde ha state appettate atturne a 'u [[1641]].
'U putende ministre Olivares ha state 'u prime e cchiù fedele protettore d'u pettore. 'A faccia soje imbassibbile e malengoneche 'nha state fatte canoscere accussì famigghiare da le tanda ritratte ca Velázquez avere fatte. Doje sonde 'mbortande assaije; une 'u pigghie a figure 'ndere, jndr'à 'na pose nobbile e solenne, mendre ca porte 'a croce verde de l'[[Ordine de Alcantara]] e tène in mane 'nu bastone, simbole d'a careca soje de Gran Cavagliere, l'otre 'u ritrae invece a cavadde facenne vedè jndr'à 'nu mode lusinghiere vestute da Feldmarescialle in azione sus a 'nu cambe de battagghie. Jndr'à ste ritratte Velázquez ave ripagate bbuènu 'u debite de gratitudine ca tenève jndr'à le combronde d'u prime mecenate sue, a 'u quale fianghe rumanìe pure quanne Olivares stè cadeve in disgrazie, pure ca accussì facenne se esponeve a 'u rischie de fà 'ngazzà 'u gelose rre Filippo. 'U Rre comungue non ge davìe signe de malanime jndr'à le combronde de quidde ca ere pure 'u pettore sue preferite.
'U scultore [[Montafles]] facìe 'na statue tenenne cunde de une de le ritratte d'u Rre a cavadde fatte da Velázquez, appettate jndr'à 'u [[1636]], ca pò avenìe trasformate in [[bronze]] da 'u scultore [[Firenze|fiorendine]] Tacca e ca osce a die se iacchie jndr'u [[Palazze Reale de Madrid]]. 'U dipinde origgenale ispiratore non g'esiste cchiù, ma ne onne rumaste otre. Velázquez, jndr'à tutte le ritratte d'u Rre, appette Filippo mendre ca indosse 'a ''[[golille]]'', 'nu collette de [[Line, fibbre|line]] riggide ca da 'u scolle se proiettave cerse l'alte. Avere state 'nvendate da 'u Rre stesse, ca ere accussì orgogliose da celebbrarle cu 'na feste a 'a quale seguive 'na prugessione dirette jndr'à chiesere pe ringrazià [[Dio]] de quedda benedette idèe. Pe quiste, 'a ''golille'' rappresendave 'nu cape de gran mode e, asseve jndr'à maggior parte de le ritratte de gentiluemmene de l'epoche.
Velázquez rumanìe sembre a disposizione de Filippo, accumbagnannele jndr'à le viagge sue in [[Aragone]] d'u [[1642]] e [[164]] e, senze dubbie ere presende quanne facìe 'u 'ngresse sue a [[Leida]] da conguistatore. Probbie jndr'à quedde occasione appettò 'nu granne ritratte equestre jndr'à 'u quale 'u Rre avnève rappresendate cumme 'nu granne cumandande a 'a guide de le truppe sue: 'nu ruole cha Filippo in realtà non ge facìe maje. Tutte 'u quadre jè chine de 'na granne animazione, a eccezione de l'imbassibbele facce d'u Rre.
[[File:Retrato_de_Juan_Pareja,_by_Diego_Velázquez.jpg|thumb|left|275px|''[[Juan de Pareja]]'' ([[1650]])]]
==== 'A ritrattisteche ====
A parte le 40 ritratte de Rre Filippo, Velázquez ne facìe pure de otre membre d'a famigghie reale cumme d'a prime mugghiere de Filippo, [[Elisabbette de Borbone-Frange (1602-1644)|Isabbelle de Borbone]] e de le figghie sue, specialmende 'u cchiù granne, Don Baltasar Carlos. Pò pe jidde pusarene cavaglire, surdate, releggiose e 'u poete famose [[Francisco de Quevedo]] (osce a die 'u ritratte sue se iacchie a 'u [[Wellington Museum]]).
[[File:Pablo de Valladolid, por Diego Velázquez.jpg|thumb|300px|[[Pablo de Valladolid]], 'nu comeche a 'a corte de Filippo IV. ([[1635]])]]
Stranamende non ge facìe assaije ritratte femminile, ma appettò assaije de le nane e de le buffune d'u Rre. Le retraìe cu rispette e simbatìe, cumme se pò vedè jndr'à ''[[Diego de Acedo, el Primo]]'' ([[1644]]), addò l'espressione indelliggende assaije e e'u granne fogghie cu 'a buttigghiètte cu 'nghiostre e 'a penne ca le stonne affianghe 'u fanne vedè cumme a 'na persone cchiù sagge e colte de 'nu sacche de curteggiane. Pure ''[[Pablo de Valladolid]]'' ([[1635]]), 'nu comeche ca stè evidendemende 'nderpretanne 'nu ruole e, ''El Bobo de Coria'' (1639) sonde opere ca fanne parte de stu periode d'a carriere de l'artiste.
Jndr'à chidde anne facìe pure 'u cchiù granne depinde sue a teme releggiose, 'u ''[[Criste crugefisse, Velázquez|Criste crugefisse]]'' (1631-32). Se tratte de 'n'opere assaije origgenale ca repigghie [[Gesù|Criste]] jndr'à 'u mumende successive 'a morta soje. 'A cape d'u Sarvatore ste puggiate sus a 'u pitte sue e 'na sarce de capidde scure cuprisce 'na vanne d'a facce. 'A figure jè sole sus a 'nu funne gnure. 'U dipinde avenìe allungate pe adattarle a 'u spazie ca le avere state assignate jndr'à l'oratorie, ma l'aggiunde ha state luate repurtannele a le dimenziune origgenale.
Certe studiuse credene ca 'a facce jè avveramende quedde d'u ziane de Velázquez.
'U scinere de Velázquez, [[Juan Bautista Martinez del Mazo]], 'u sostituìe cumme cerimoniere jndr'à 'u [[1634]], e facìe jidde stesse 'na carriera veloce veloce presse 'a corte de Spagne.
[[File:Retrato del Papa Inocencio X. Roma, by Diego Velázquez.jpg|thumb|300px|''[[Papa Innocenze X, Velázquez|Papa Innocenze X]]'' ([[1650]])]]
Filippò 'ngarecò a Velázquez de seguì 'nu proggette ca da tiembe spiulave realizzà: 'a funnazione de 'n'accademie d'arte in [[Spagne]]. 'U paese ere ricche de dipinde, ma stavane picche statue, e Velázquez allore avenìe 'ngarecate de turnà in [[Itaglie]] e fà quacche accatte.
=== 'A seconda visite in Itaglie ===
Accumbagnate da 'u servitore sue Pareja, a 'u quale avere 'nzegnate a appettà, Velázquez jndr'à 'u 1649 se 'mbarcò a [[Malaga]] dirette a [[Genova]], spustannese pò a [[Melane]] e [[Venezia]], addò accattò dipinde de [[Tiziano Vecellio|Tiziano]], [[Tintoretto]] e [[Paolo Veronese|Veronese]]. A [[Modena]] avenìe ricevute cu endusiasme da 'u Duche, pu quale facìe ttre ritratte, une angore osce a die jndr'à cetate emiliane, le otre e doje mò stonne esposte a 'u musèe de [[Dresda]].
Ste opere fanne penzà a l'inizie d'a terze e urtema fase d'a carriere d'u pettore, addò 'u granne ritratte d'u [[Papa Innocenzo X]] ca ste esposte a 'a [[Gallerie Doria Pamphilj]] de [[Rome]] rappresende 'n'esembie eccellende assaije. Pure jndr'à cetate eterne avenìe ricevute cu granne piacere da 'u Papa, ca le rialò 'na medaglie e 'na catena d'ore. Apprisse ca avere fatte 'u ritratte d'u Papa, Velázquezne facìe pure 'na copie, ca repurtò cu jidde in Spagne. Esistone assaije copie de l'opere jndr'à 'nu sbuènne de musèe e gallerie e certe de lore pò essere ca onne state de lestudie preparatorie pe l'origgenale o de le copie appettate pe Filippo IV. Velázquez jndr'à st'opere se esprime jndr'à ''manera abreviada'', 'na parole 'nvendate da le combratriute sue pe definì 'u stile nuève sue, cchiù audace e marcate. 'U ritratte face vedè 'na certa severità jndr'à 'u sguarde de Innocenzo ca certe jndr'à 'u [[Cetate d'u Vaticano|Vaticano]] se pigghiarene paure ca a 'u Papa non g'avesse piaciute, ma Innocenzo invece avenìe probbie culpite e stave belle soddisfatte ("''Troppe vere!''" lucculò 'u Papa guardannele) e 'u facìe appennere jndr'à sale d'aspette de le visite3 ufficiale.
Jndr'à 'u [[1650]], sembre a Rome, Velázquez appettò 'u ritratte d'u serve sue ''[[Juan de Pareja]]'', osce a die a 'u [[Metropolitan Museum of Art|Met]] de [[New York]]. 'U ritratte le garandìe l'ammissione a l'[[Accademie nazionale de San Luca|Accademie de San Luca]]. Probbabbilmende 'u quadre servìe cumme allenamende pe prepararse a 'a realizzazzione d'u ritratte d'u Papa. Face vedè l'espressione de Pareja e le vestite sue affrezzelate e cunzumate cu 'na granne ricchezze de dettaglie, pure presendanne 'na forta parsimonie jndr'à le pennellate e jndr'à 'u tocche; se tratte de une de le ritratte sue cchiù apprezzate e canusciute jndr'à 'u munne.
== 'U retorne in Spagne ==
Re Filippo spiulave ca Velázquez turnasse in Spagne, de conseguenze, apprisse 'na visite a [[Napule]], addò 'ngundrò 'u vecchie amiche sue José Ribera, jndr'à 'u [[1651]] turnò sbarcanne a [[Barcellone]] e purtanne cu jidde 'nu sacche de dipinde a 300 statue ca avenèrene sistemate e catalogate pu Rre. Le statue ca rappresendavane de le nude erane però disprezzate da 'a Chiesere spagnole e, apprisse 'a morte de Filippo IV; ste opere a picchie a picche avenèrene fatte sparì. Isabbelle de Borbone avere morte jndr'à 'u [[1644]] e 'u Rre se avere 'nzurate cu [[Marije Anne d'Austrie (1634-1696)|Marije Anne d'Austrie]], ca Velázquez accumenzò a ritrarre jndr'à diverse pose. Avenìe scacchiate da 'u Rre pe recoprì 'u 'ngareche de ''aposentador mayor'' (Tar. ''Gran marescialle de palazze'') ca cumburtave 'u combete de badà a le allogge d'a corte, 'nu ruole de responsabbilità e ca certamende avere state d'ostacole a l'esercizie de l'arta soje. Comungue, assaije lundane da fà vedè signe de decline, le opere de stu periode sonde a 'u condrarie 'mbrà le esembie megghia megghie d'u talende sue.
=== ''Las Meninas'' ===
[[File:Las_Meninas,_by_Diego_Velázquez,_from_Prado_in_Google_Earth.jpg|right|300px|thumb|''[[Las Meninas, Velázquez|Las Meninas]]'', combletate jndr'à 'u [[1656]]]]
{{'Ndruche pure|Las Meninas, Velázquez}}
'A protegoniste de ''[[Las Meninas, Velázquez|Las Meninas]]'' pare a prime colpe une de le infande, [[Margherite Teresa de Spagne|Margherite]], 'a figghie cchiù granne d'a seconda mugghiere d'u Rre. Comungue, osservanne le diverse parte d'u quadr,e non g'è chciù tanda chiare ci o ce ccose jè 'u vere suggette de l'opere. Jè 'a pringipesse o forse 'u stesse pettore? 'A risposte se pò acchià jndr'à l'immaggine appettate sus 'a vanne de rrete, ca pigghie 'u Rre e 'a reggine. Se tratte d'u riflesse de 'nu specchie, jndr'à 'u quale case 'a coppie reale se acchie de fronde a 'u quadre a 'u nostre poste? Sò lore 'u suggette d'u quadre? 'U dibattite sus a 'u vere suggette de st'opere jè angore osce a die apirte, e assaije de le dumanne ca mette non g'onne angore acchiate 'na resposte ca soddisfe.
Appettate quattre anne apprime d'a morte de l'artiste, jè 'nu capesalde d'u periode artisteche d'u [[barocche]] europèe. L'opere ha state esaltate probbie da quanne ha state fatte; [[Luca Giordano]], 'nu pettore tagliàne de l'epoche, ne parlò cumme de 'na "''teologgije d'a petture''", e jndr'à 'u [[XVIII sechele]] 'u [[Inghilterre|'nglese]] [[Thomas Lawrence]] 'u citò cumme 'a "''felosofije de l'arte''", capace jndr'à 'nu mode chiare chiare de producere le effette spiulate de l'artiste. Quale ca sonde ste effette ha state oggette de diverse 'nderpretaziune; [[#Bibbliografije|Dale Brown]] propone 'n'inderpretazione seconne 'a quale, sckaffanne jndr'à 'u quadre 'nu ritratte sfumate d'u Rre e d'a Reggine Velázquez vuleve pronosticà 'a cadute d'u [['Mbere spagnole]] ca stave pe arrevà a 'u vertice d'a probbie parabbole apprisse 'a morte d'u pettore. 'N'otra 'nderpretazione jè ca 'u quadre jè probbie 'nu specchie, e ca tutte 'u dipinde ha state realizzate seconne 'u punde de viste d'u Rre e d'a Reggine, allore 'a lore immaggine riflesse pò essere viste susa 'u specchie mise sus 'a parete de rrete.
Se dice ca ha state 'u Rre a appettà l'onorifeche ''Croge Russe'' de l<nowiki>'</nowiki>''[[Ordine de Santiago]]'' sus a 'u pitte d'u pettore, cumme osce a die se vede sus a 'u quadre.
Comungue Velázquez non ge recevìe subbite quidde titole ma ttre anne apprisse l'esecuzione d'u quadre. Nemmanghe 'u Rre de Spagne puteve nnomenà 'u protette sue cavagliere senze 'u consense d'a commissione 'ngarecate de verificà 'a purezze d'a linèa soje de sanghe. 'U scope de ste ricerche servive pe 'mbedì de nnomenà quacchedune ca tenève tracce de eresie 'mbrà le parinde sue - ca pò significave no avè tracce de sanghe ebbrèe o arabe, o ca quacchedune s'avere condaminate dedicannese a 'a prateche d'u commerce. Le reggistre d'a commissione onne state acchiate 'mbrà le archivije de l<nowiki>'</nowiki>''Ordine de Santiago''. Velázquez avenìe ammesse jndr'à l'ordine jndr'à 'u [[1659]]. Avenìe giustificate purcé, cumme pettore d'u Rre, evidendemende non g'ere coinvolte jndr'à prateche de ''vennere'' le quadre sue.
'U felosofe [[Michel Foucault]], jndr'à 'u libbre sue d'u [[1966]] ''Le parole e le cose'', dediche 'u capitole de aperture a 'na dettagliate analise de ''Las Meninas''. Spieghe le mode jndr'à le quale 'u dipinde evidenzie le probbleme d'u congette de rappresendazione grazie a l'ause sue de specchie e scherme e le conseguende oscillazziune 'mbrà 'u 'nderne e l'esterne de l'immaggine e 'a superficia soje.
=== Le urteme anne ===
Ce non g'avesse state pa nomina reale sue, ca le permetteve de sottrarse a 'a censure de l'[[Inquisizione spagnole|Inquisizione]], Velázquez non g'avesse putute fà 'u sue ''[[Venere e Cupido, Velázquez|Venere e Cupido]]'' (1644-1648). Se tratte de l'uneche nude femminile appettate da l'artiste spagnole.
[[File:DiegoVelazquez MeninasDetail.jpg|200px|left|thumb|Dettaglio di ''[[Las Meninas, Velázquez|Las Meninas]]'' (l'autoritratte de Velázquez )]]
Jndr'à [[Spagne]] a l'epoche stavane pratecamende sule doje protetture gruèsse pe le artiste, ca erane 'a Chiesere e 'u Rre cu 'a corta soje. L'artiste prefereite da'a Chiesere ere [[Bartolomé Esteban Murillo]], invece Velázquez era pruttette da 'a corone.
S'abbesogne de evidenzià 'na differenze: Murillo, ca fatiò assaije 'ndensamende pa ricche e putende Chiesere de Spagne, a 'a morta soje tenève sulamende picche turnise ca le avastarene pe pajà 'u funerale, invece Velázquez avere vissute godennese belle stipendie e sovvenziune.
Une de le urteme fatìe sue ha state ''[[Filatrice|Le filatrice ('A favole de Aracne)]]'' fatte cchiù o mene jndr'à 'u [[1657]], ca repigghie 'na scene d'u 'nderne d'a filature reale. 'Nu quadre ricche de luce, arie e movimende, appettate cu culure indense e vibbrande e 'na mane attende assaije. [[Anton Raphael Mengs]] ave ditte ca st'opere pare non essere state appettate cu le mane, ma cu 'a pura forze de volondà. Aqquà se iacchie 'nu congendrate de totte l'esperienze artisteche ca Velázquez avère accumulate jndr'à 'u corse d'a longa carriera soje, durate cchiù de quarand'anne.
Pure le urteme ritratte de le piccinne d'u Rre sonde 'mbrà le opere sue megghie megghie. 'Mbrà chiste quidde de l'Infande Margherite cu 'nu vestite azzurre e, l'uneche ritratte rumaste d'u pringipe malate [[Infande Filippo Prospero|Felipe Prospero]]. Quist'urteme se differenzie pe l'accostamende d'a dolcezze de le tratte d'u piccinne e d'u cagnuline sue cu 'nu sienze de tristezze forte forte ca tutte 'u quadre dè. Cumme jndr'à tutte le urteme opere sue, 'u culore avène sfruttate jndr'à 'nu mode avveramende fluide e vibbrande.
Jndr'à 'u [[1660]], grazie a 'u matremonie de [[Marije Terese d'Asburghe (1638-1683)|Marije Terese de Spagne]] e [[Luigge XIV de Frange]], avenìe stipulate 'nu trattate de pace 'mbrà le doje paijesere; 'a cerimonie se facìe sus 'a l<nowiki>'</nowiki>''Isole de le faggiane'', 'n'isolette piccenne paludose jndr'à 'u jume [[Bidasoa]]. Velázquez avenìe 'ngarecate de curà 'a decorazione d'u tendone d'a corte spagnole e de tutte l'allestimende sceniche d'u matremonie. Attirò sus a jidde l'attenzione pa nobbiltà d'u portamende sue e pu splendore d'u vestite sue. 'U [[26 sciugne]] turnò a [[Madrid]] e 'u [[31 luglie]] pigghò 'n'attacche de freve. Sendenne vecine 'a morte, firmò 'u probbie testamende, nominanne cumme sole esecuture 'a mugghiere e 'u care amiche de famigghie Fuensalida, ca curave le reggistre reale. Murìe 'u [[6 aguste]] [[1660]]. Avenìe brucate jndr'à cripte de le Fuensalida jndr'à chiesere de [[San Giuanne Battiste]].
'A mugghiere, Juana,. murìe pure jedde sulamende uette sciurne apprisse e avenìe brucate affianghe a jidde. Sfortunatamende 'a chiesere avenìe distrutte da le frangise jndr'à 'u [[1811]], accussì osce a die non ge se canosce cu precisione addò se iacchie 'u chiaute sue.
Ha state assaije difficile sbrugghià le comblecate cunde in sospese ca averene rumaste 'mbrà Velázquez e 'a tesorerie e, 'a situazione non ge fu sistemate 'mbonde a 'u [[1666]], apprisse 'a morte d'u Rre Filippo IV.
=== Le discendende ===
'A figghie de Velázquez ha state 'n'andenate de le marchise de Monteleon, 'mbrà le quale Enrichette Casado ca jndr'à 'u [[1746]] se 'nzurò cu Heinrich VI, Conde de [[Reuss zu Köstritz]], ca avìe 'nu sbuènne de discendende 'mbrà l'aristocrazie tedesche, cumme 'u pringipe [[Bernhard van Lippe-Biesterfeld]], attane d'a Reggine de osce a die [[Beatrice de le Pajere Vasce]].
== 'U successe de l'opere de Velázquez ==
'Mbonde a 'u [[XIX sechele]], l'opere de Velázquez rumanìe canusciute picche fore d'a Spagne. Assaije de le dipinde sue scumbarirene, arrubbate da le surdate frangise duranne 'a [[Guerre d'indipendenze spagnole]]. Jndr'à 'u [[1828]] Sir [[David Wilke]] in visite a Madrid, apprisse ca avere viste le opere de Velázquez, screvìe ca sendeve de essere in presenze de 'nu fenomene artisteche nuève, e ca a 'u stesse tiembe vedève 'na forte affinità 'mbrà 'a fatìe de stu artiste e quidde de le ritrattiste d'a scole brittanneche, in particolare [[Henry Raeburn]].
Avenìe culpite particolarmende da l'imbressione de modernità ca traspirave da le opere de Velázquez, sie ca se trattasse de paesagge ca de ritratte. Osce a die, 'a tecnica soje e 'a personalità soje onne procurate a Velázquez 'nu ruole 'mbortande assaije jndr'à storie de l'arte europèe e, avène assaije vote considerate l'attane d'a scole artisteche spagnole. Pure ce canusceve bbuène le artiste tagliàne e jere amiche de le prengepàle artiste de l'epoca soje, 'a personalità soje ere abbastanze forte da resistere a le 'nfluenze esterne e acchiave da sule 'a strade pe sviluppà 'u talende sue.
Velázquez avenìe assaije vote citate cumme une de le prengepàle 'nfluenze de [[Édouard Manet]] e, 'a cose pigghie 'na rilevanze assaije 'mbortande ce se penze ca Manet jè pure jidde assaije vote considerate cumme l'artiste-ponde 'mbrà 'u [[Realisme, arte|realisme]] e 'u [['mbressionisme]]. Definenne Velázquez ''"'U pettore de le petture"'' Manet espremìe l'ammiraziona soje pu tocche vive de pennelle ca caratterizzave l'artiste spagnole 'mbrà le condemboranèe sue de l'epoche barocche, fedele a 'nu stile abbastanze classeche.
=== Reinterpretaziune moderne de le opere sue ===
'A 'mbortanze de l'arte de Velázquez jè pure osce a die evidende consideranne cu quale rispette lepetture d'u [[XX sechele]] se onne affiangate 'a fatìe soje. [[Pablo Picasso]] facìe 'u cchiù forte omagge a Velázquez jndr'à 'u [[1957]], quanne appettò 'na probbie versione de ''Las Meninas'' jndr'à 'u caratteristeche stile [[cubbisme|cubbiste]].
Pure ca tenève paure ca ce avesse rifatte 'u quadre de Velázquez avesse state viste da l'otre cumme 'na copie e none cumme 'na fatìe origgenale, se mettìe 'u stesse a fà ste dipinde granne granne - 'u cchiù granne ca facìe apprisse ''[[Guernica, Picasso|Guernica]]'' d'u [[1937]] - se guadagnò 'nu poste de granne 'mbortanze jndr'à storie de l'arte spagnole.
Pure [[Salvador Dalí]] cumme Picasso, andicipanne le trecinde anne d'a morte de Velázquez, jndr'à 'u [[1958]] facìe 'n'opere chiamate "''Velázquez mendre ca ritrae l'infande Margherite cu le luce e le ombre d'a gloria soje''"; 'u scheme de le culure rivele ca 'u tribbute de Salì a Velázquez ere davvere sendute; l'opere servì pure, cumme jndr'à 'u case de Picasso, cumme mezze pe fà canoscere le teorie artisteche nuève, jndr'à 'u case de Dalì, 'u sue [[misticisme nucleare]].
'U pettore anglo-irlandese [[Francis Bacon, pettore|Francis Bacon]] acchiò ca 'u ritratte de [[Papa Innocenzo X]] ere une de le ritratte cchiù granne maije fatte. Ccrejò accussì jndr'à l'[[anne 1950|anne cinguande]] 'nu sacche de 'nderpretaziune de l'opere in chiave espressioniste: le dipinde de Bacon però, rappresendavane 'u Papa cu 'n'aspette raccapricciande, purcé avère muèrte da sechele. Une de ste celebbre variaziune, 'nditolate ''Figure with Meat'' (tar. Figure cu 'a carne) , facè vedè 'u Papa 'mbrà le doje metà de 'na mucche sezionate.
== Opere ==
[[File:La adoración de los Reyes Magos, 1619, Velázquez.jpg|thumb|160px|''Adorazione de le Magi''. 1619]]
* ''[['U pranze]]'' ([[1617]] cchiù o mene)
* ''[[Vecchie ca frisce le ove]]'' ([[1618]])
* ''[[Adorazione de le Mage, Velázquez|Adorazione de le Mage]]'' ([[1619]])
* ''[[Criste jndr'à case de Marta e Marije, Velázquez|Criste jndr'à case de Marta e Marije]]'' ([[1620]] cchiù o mene)
* ''[[Ritratte, Velázquez 1620|Ritratte de omme (Francisco Pacheco?)]]'' (1620)
* ''[[L'acquaiole de Siviglie]]'' (1620)
* ''[[Ritratte de 'nu uagnone, Velázquez|Ritratte de 'nu uagnone]]'' ([[1623]])
* ''[['A Vergine consegne 'a pianete a Sand'Ildefonso]]'' (1623)
* ''[['U sceografe, Velázquez|'U sceografe]]'' ([[1624]] o [[1640]])
* ''[[Ritratte de Filippo IV da uagnone]]'' (1624 circa)
* ''[[Trionfe de Bacco, Velázquez|Trionfe de Bacco (Le 'mbriacune)]]'' ([[1628]]-[[1629]])
* ''[[Ritratte, Velázquez 1630|Ritratte]]'' ([[1630]])
* ''[['A tuniche de Gesèppe]]'' (1630)
* ''[['A fucine de Vulcano]]'' (1630)
* ''[[Crugefisse jndr'à 'nu paesagge]]'' ([[1631]])
* ''[[Criste crufefisse, Velázquez|Criste crugefisse]]'' (1631)
[[File:Cristo_crucificado.jpg|thumb|160px|''Criste crugefisse'' d'u 1631]]
* ''[[San Tommaso d'Aquino confortate da le jangele|San Tommaso d'Aquino confortate da le jangele (Tendazione de San Tommaso)]]'' (1631)
* ''[[Filippo IV, Velázquez 1632|Ritratte de Filippo IV]]'' ([[1631]]-[[1632]])
* ''[[Ritratte de Isabbelle de Spagne]]'' (1632 cchiù o mene)
* ''[[Pablo de Valladolid|Pablo de Valladolid (o 'u comeche)]]'' (1632-[[1633]])
* ''[[Don Juan de Austria]]'' (1632-1633)
* ''[[Ritratte d'u conde-duche de Olivares a cavadde]]'' ([[1634]])
* ''[[Ritratte de Filippo IV cacciatore]]'' (1634-[[1635]])
* ''[['A rese de Breda, Velázquez|'A rese de Breda]]'' ([[1634]]-[[1635]])
* ''[[Le Sande Andonie Abbate e Paolo Eremite]]'' (1634-[[1660]])
* ''[[Ritratte d'u conde-duche de Olivares]]'' ([[1635]])
* ''[['U pringipe Baltasar Carlos a cavadde]]'' (1635 circa)
* ''[[Ritratte de scultore]]'' (1635-[[1636]])
* ''[[Venere e Cupido, Velázquez|Venere e Cupido]]'' ([[1648]])
* ''[[Frangische I d'Este]]'' ([[1638]])
* ''[[Juan Calabazas|Juan Calabazas ditte "Calabacillas"]]'' ([[1638]]-[[1639]])
* ''[[Menippo, Velázquez|Menippo]]'' (1639-[[1642]])
* ''[[Esopo, Velázquez|Esopo]]'' (1639-1642)
[[File:Velázquez - El bufón don Diego de Acedo, el Primo (Museo del Prado, c. 1644).jpg|thumb|160px|''Diego de Acedo, el Primo''. 1644]]
* ''[[Marte, Velázquez|Marte]]'' ([[1640]])
* ''[[Nano cu cane, Velázquez|Nano cu cane]]'' (1640-[[1645]])
* '' [[Ingoronazione d'a Vergine, Velázquez|L'ingoronazione d'a Vergine]]'' ([[1641]]-[[1644]] cchiù o mene)
* ''[[Francisco Lezcano|Francisco Lezcano, ditte 'U uagnone de Vallecas]]'' (1642)
* ''[[Diego de Acedo, el Primo]]'' (1644)
* ''[[Sebastian de Morra]]'' (1644 cchiù o mene)
* ''[[Juan Francisco de Pimentel conde de Benavente]]'' ([[1648]])
* ''[[Papa Innocenzo X, Velázquez|Papa Innocenzo X]]'' ([[1650]])
* ''[[Autoritratte, Velázquez|Autoritratte]]'' ([[1650]] circa)
* ''[['U padiglione de Arianna jndr'à 'u giardine de VIlla Medici a Rome]]'' (1650 cchiù o mene)
* ''[[Entrate d'a grotte jndr'à 'u giardine de Villa Medici a Rome]]'' (1650 cchiù o mene)
* ''[[Ritratte de Marije Anne d'Austrie]]'' ([[1652]]-[[1653]])
* ''[[Filippo IV (Velázquez 1655)|Ritratto di Filippo IV]]'' ([[1655]])
* ''[[Ritratte de l'infande Margherite]]'' (1655)
* ''[[Las Meninas, Velázquez|Las Meninas]]'' ([[1656]])
* ''[[Le filatrice|Le filatrice ('A favole de Aracne)]]'' ([[1657]] cchiù o mene)
* ''[['U 'nfande Filippo Prospero]]'' ([[1659]])
* ''[[Mercurio e Argo]]'' (1659)
* ''[[Ritratte de l'infande Margherite in azzurre]]'' ([[1659]])
* ''[[L'infande doña Margherite d'Austrie]]'' ([[1660]] cchiù o mene)
== Musèe ==
[[File:Prince Philip Prospero by Diego Velázquez.jpg|thumb|160px|''<nowiki>'</nowiki>U 'nfande Filippo Prospero''. 1659]]
Elenghe de le [[musèe]] ca esponene opere de l'artiste:
* [[Fundación Casa de Alba de Madrid]]
* [[Gallerie Doria Pamphilij]] de [[Rome]]
* [[Kunsthistorisches Museum]]
* [[Musée des Beaux-Arts di Rouen]]
* [[Musèe Capitoline]] de Rome
* [[Musèe de Bellas Artes de Siviglie]]
* [[Musèe de Bellas Artes de Valencia]]
* [[Musèe d'u Prado de Madrid]]
* [[Musèe de l'Ermitage de San Pietroburghe]]
* [[Musèe de le Belle Arte de Budapest]]
* [[Musèe Diocesane de Arte Sacre de Orihuela]]
* [[Museu Nacional d'Art de Catalunya]] de [[Barcellone]]
* [[National Gallery, Londra|National Gallery]] de Londra
* [[National Gallery of Scotland de Edimburgo]]
* [[Victoria and Albert Museum]] de [[Londra]]
* [[Wellington Museum]]
* [[Gallerie Estense]] de [[Modena]]
* [[Metropolitan Museum]] de [[New York]]
* [[Gallerie Nazionale d'a Pugghie]] de [[Bitonto]]
== Onorificenze ==
{{Onorificenze
|immagine=SMOM-ACISMOM Lourdes.png
|nome_onorificenza=Cavagliere de l'Ordine de Santiago
|collegamento_onorificenza=Ordine de Santiago
|motivazione=
|luogo=
}}
== Note ==
<references />
== Bibbliografije ==
* Brown, Jonathan (1986) ''Velázquez: Painter and Courtier'' Yale University Press, New Haven, ISBN 0-300-03466-0 ;
* Brown, Jonathan (1978) ''Images and Ideas in Seventeenth-Century Spanish Painting'' Princeton University Press, Princeton, NJ, ISBN 0-691-03941-0 ;
* {{Cita libro | autore=Brown, Dale | titolo=The World of Velázquez: 1599–1660 | città=New York | editore=Time-Life Books | anno=1969 | id=ISBN 0-8094-0252-1 }}
* {{Cita libro | autore=Calvo Serraller, Francisco| titolo=Velázquez: | città=Madrid | editore=Electa | anno=1999 | id=ISBN 84-8156-203-3 }}
* Wolf, Norbert (1998) ''Diego Velázquez, 1599-1660 : the face of Spain'' Taschen, Colonia, ISBN 3-8228-6511-7 ;
* "Diego Velázquez" (1911). ''Encyclopædia Britannica'', 11th ed. Londra: Cambridge University Press.
* Davies, David and Enriqueta Harris (1996) ''Velázquez in Seville'' National Gallery of Scotland, Edimburgo, ISBN 0-300-06949-9 ;
* {{Cita web | titolo=Enriqueta Harris resalta la 'pasión británica' por ''Velázquez'' en un simposio en Sevilla | opera=El Pais Digital | url=https://web.archive.org/web/20041024132313/http://www.bib.ub.es/velazquez/1varti1.pdf | accesso=15 novembre | accessyear=2007}}
* Erenkrantz, Justin R. "[http://www.erenkrantz.com/Words/TheMaskAndTheMirror.shtml The Variations on Past Masters]". ''The Mask and the Mirror''. Verificato il 15 novembre [[2007]].
* Goldberg, Edward L. "Velázquez in Italy: Painters, Spies and Low Spaniards". ''The Art Bulletin, Vol. 74, No. 3'' (Sep., 1992), pp. 453-456.
* Salort-Pons, Salvador, "Velázquez en Italia", Fundación de Apoyo a la História del Arte Hispanico, Madrid 2002,ISBN 84-932891-1-6
* "Velázquez, Diego" (1995). ''Enciclopedia Hispánica''. Barcellona: Encyclopædia Britannica Publishers. ISBN 1-56409-007-8.
== Otre pruggette ==
{{interprogetto|commons=Category:Diego Velázquez}}
{{Controllo di autorità}}
[[Category:Diego Velázquez| ]]
[[Category:Pàggene ca avessera stà in Uicchipèdie]]
qj5fiksqvjkthc6hn2p5whtlskw611l
Chicago
0
18909
152105
151055
2026-09-25T00:21:49Z
InternetArchiveBot
10009
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
152105
wikitext
text/x-wiki
{{Divisione amministrative
|Nome = Chicago
|Nome ufficiale = {{en}} City of Chicago
|Panorama = Chicago Skyline Oct 2022 2.jpg
|Didascalia = Skyline di Chicago
|Stemma =
|Stato = USA
|Grado amministrativo = 3
|Tipo = ''[[Comuni degli Stati Uniti d'America|city]]''
|Divisione amm grado 1 = Illinois
|Divisione amm grado 2 = Cook
|Voce divisione amm grado 2 = Contea di Cook (Illinois)
|Divisione amm grado 2-2 = DuPage
|Amministratore locale = [[Lori Lightfoot]]<ref name="Sindaco">{{cita web|url=http://www.cityofchicago.org/city/en/depts/mayor/supp_info/about_the_mayor.html|titolo=About the Mayor|accesso=13 settèmmre 2013|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20130907084423/http://www.cityofchicago.org/city/en/depts/mayor/supp_info/about_the_mayor.html|urlmorto=no}}</ref>
|Partito = [[Partite Democrateche (Statère Aunìte d'Americhe)|D]]
|Data elezione = 20/05/2019
|Data istituzione = [[1780]] da [[Jean Baptiste Pointe du Sable]]
|Superficie = 606.34
|Note superficie = {{Cita web|url=https://web.archive.org/web/20230422172441/http://www.usa.com/chicago-il.htm|titolo=Chicago, IL|lingua=en|sito=usa.com|accesso=8 lùglie 2016}}
|Acque interne = 16.78
|Abitanti = 2746388
|Note abitanti = {{Cita web|url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/chicagocityillinois/POP010220 Census Interactive Population Search|titolo= |autore=US Census Bureau|lingua=en|sito=census.gov|accesso=8 lùglie 2016|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20170204220356/https://www.census.gov/2010census/popmap/ipmtext.php?fl=1714000|urlmorto=sì}}
|Aggiornamento abitanti = 2020
|Divisioni confinanti =
|Codice postale = 60601–60827
|Prefisso = 312, 773, 872
|Targa =
|Nome abitanti = chicagoans
|Soprannome = Cetate d'u vende (Windy City)
|Patrono =
|Festivo =
|Mappa = Cook County Illinois incorporated and unincorporated areas Chicago highlighted.svg
|Didascalia mappa =
}}
'''Chicago''' (<small>[[Alfabeto fonetico internazionale|AFI]]</small>: {{IPA|/ʧiˈkaɡo/}}<ref>{{Dipi}}</ref>; jndr'à 'u [[lènga 'nglese|'nglese]] {{IPA|/ʃɪˈkɑɡoʊ/|en}}) jè 'a cchiù granne [[Cetate de le Statère Aunìte d'Americhe|cetate]] de l'[[Illinois]], 'a cchiù granne [[metropole]] de l'endroterre americane e 'a [[Cetate de le Statère Aunìte d'Americhe pe popolazzione|terze de le Statère Aunìte pe popolazzione]] dope [[Nuève York]] e [[Los Angeles]], con le soje {{formatnum:2746388}} crestiàne.<ref name="template divisione amministrative-abitanti"/> 'A sò [[arèe metropolitane]] (dette ''[[Chicagoland]]'') conde {{formatnum:9618502}} javètande distribuite inde 'n'ambie arèe pianeggiande situate lunghe le rive d'u [[laghe Michigan]]. 'A cetate se estende pe {{M|50|u=km}} sus [[laghe Michigan]] da nord a sud. Soprannominate "''Windy City''" e "''Second City''", 'u cendre d'a cetate (denominate "''the'' ''[[Chicago Loop|Loop]]"'') jè dominate da 'mbonende [[grattaciele de Chicago|grattaciele]] ca arrivane pure a le 104 piane (pe 'n'altezze de {{M|442|u=m}}) d'a [[Willis Tower]]. Quìste tipe architettoneche jè nasciute proprie a Chicago ca, se da tembe ha dovute cedere a Nuève York 'u primate de cetate cu cchiù grattaciele jndr'ò paìse, vante angore ôsce 'u terze grattaciele cchiù ìrte statunitense (dope 'u [[World Trade Center (2001-presende)|nuève World Trade Center]] e 'a [[Central Park Tower]]). Trendacingue de le sò grattaciele superane le 200 metre d'altezze. Trasformatase da cetadine in 'n'mbortande metropole, Chicago ha state definite cumme 'na de le 10 cetate cchiù 'nfluende a 'u munne. Ôsce jè 'na cetate multietneche, nonché 'n'mbortande cendre finanziarie e industriale ed 'nu de le maggiure cendre fieristeche/espositive munniali. Jè 'a cetate c'u maggior numere de [[Ponde mobbele|ponde mobbele]] a 'u munne (attualmende 45) ed jè 'nu punde de riferimede munniale p'u [[blues]].
== Amministrazione ==
=== Gemellagge ===
'A cetate jè gemellate cu:<ref>{{Cita web|url=http://www.chicagosistercities.com/sister-cities/|titolo=Chicago Sister Cities International|accesso=2 novembre 2020|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20180930165635/http://www.chicagosistercities.com/sister-cities/|urlmorto=no}}</ref>{{div col|3}}
* {{Gemellagge|ITA|Meláne|1973}}<ref>{{cita web|url=https://www.comune.milano.it/wps/portal/ist/it/amministrazione/internazionali/Accordi_gemellaggio|titolo=Copia archiviata|accesso=27 settembre 2018|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20181119173453/https://www.comune.milano.it/wps/portal/ist/it/amministrazione/internazionali/Accordi_gemellaggio|urlmorto=no}}</ref>
* {{Gemellagge|CHN|Shanghai|1985}}
* {{Gemellagge|CHN|Shenyang|1985}}
* {{Gemellagge|AUS|Sydney|2019}}
* {{Gemellagge|CZE|Praghe|1990}}
* {{Gemellagge|DEU|Amburgo|1995}}
* {{Gemellagge|POL|Varsavie|1995}}
* {{Gemellagge|CHE|Lucerna|1999}}
* {{Gemellagge|GHA|Accra|1989}}
* {{Gemellagge|JOR|Amman|2004}}
* {{Gemellagge|GRC|Atene|1997}}
* {{Gemellagge|SRB|Belgrade|2005}}
* {{Gemellagge|GBR|Birmingham|1993}}
* {{Gemellagge|MAR|Casablanca|1982}}
* {{Gemellagge|MEX|Cetate d'u Messeche|1991}}
* {{Gemellagge|IND|Delhi|2001}}
* {{Gemellagge|ZAF|Durban|1997}}
* {{Gemellagge|IRN|Galway|1997}}
* {{Gemellagge|SWE|Göteborg|1987}}
* {{Gemellagge|UKR|Kiev|1991}}
* {{Gemellagge|RUS|Mosche|1997}}
* {{Gemellagge|JPN|Osaka|1973}}
* {{Gemellagge|ISR|Petah Tiqwa|1994}}
* {{Gemellagge|FRA|Parigge|1996}} [Patte d'Amicizie]
* {{Gemellagge|CAN|Toronto|1991}}
* {{Gemellagge|KOR|Pusan|2007}}
* {{Gemellagge|PAK|Lahore|2007}}
* {{Gemellagge|LTU|Vilnius|1993}}.
{{div col end}}
== Note ==
<references/>
== Otre pruggette ==
{{interprogetto}}
== Collegamiende fore da Uicchipèdie ==
{{Collegamenti esterni}}
{{Condrolle de autorità}}
[[Category:Statère Aunìte d'Americhe|Chicago]]
[[Category:Pàggene ca avessera stà in Uicchipèdie]]
lv3l8qbrzgkuvbq6n7w32ece0nsh0uz
Nuttate de Tarde
0
19322
152116
133775
2026-09-25T01:06:51Z
InternetArchiveBot
10009
Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
152116
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox conflitto
|Tipo=Battagghie
|Nome del conflitto=Nuttate de Tarde
|Parte_di=d'a [[Seconda uèrre mundiale]]
|Immagine=Operazione_Judgement_Taranto.jpg
|Didascalia=Scheme de attacche de le aerosilurande
|Date=11-12 novemmre [[1940]]
|Luéche=[[Tarde]]
|Esite=vittorie 'nglese
|Schieramento1=[[File:Flag of the United Kingdom.svg|25px]] [[Regne Aunìte]]
|Schieramento2=[[File:Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg|25px]] [[Itaglie]]
|Comandante1=[[Lumley Lyster]]<br />[[Andrew Cunningham]]
|Comandante2=[[Inigo Campioni]]
|Effettivi1=20 [[aerosilurande]]
|Effettivi2=6 [[nave da battagghie]]<br />8 [['ngrociatore|'ngrociature]]<br />naviglie minore
|Perdite1=2 aerosilurande scuascitate<br />2 muérte<br />2 priggioniere
|Perdite2=3 nave da battagghie danneggiate, de le quale 1 assaije probbie<br />1 'ngrociatore danneggiato<br />59 muérte<br />600 ferite
}}
{{Campagnabox Mediterraneo 1940-1942}}
{{quote|Tarde, e 'a nuttate de l'11-12 novemmre 1940, avessera essere arrecurdate pe sembre, pe avè demostrate 'na vote pe tutte cumme 'a Marine ave jndr'à flotte aerée l'arma soje cchiù devestande.|lingua=ta|Ammiraglie [[Andrew Cunningham]]|Taranto, and the night of November 11th - 12th, 1940, should be remembered for ever as having shown once and for all that in the Fleet Air Arm the Navy has its most devastating weapon.|lingua=en}}
Cu '''nuttate de Tarde''' ce se referisce a 'nu [[Bombardamende aerée|attacche aerée]] d'a [[seconda uerre mundiale]] ca ave successe jndr'à nuttate 'mbrà l'11 e 'u 12 novemmre [[1940]].
Jndr'à quedda date 'a flotte navale d'a [[Reggia Marine]] Tagliane, ca s'acchiave jndr'à 'u [[Puèrte de Tarde]], avìe grave danne pe colpe de 'nu bombardamende forte forte a opere d'a flotte aerée d'a [[Royal Navy]] [[Granne Bretagne|brittanneche]].
== Premesse ==
'A base navale de Tarde, accussì cumme tutte le base navale tagliane, ere attrezzate a cumme se deve pa reparazione de le aunità scuasciate, grazie soprattutte a 'a disponibbilità de granne [[bacine de carenagge]], e a 'a presenze jndr'à l'[[arsenale]] sue de tutte le pezze de recambie pe le macchinarie e le arme.
Comungue se rescondravane grave carenze pe tutte quidde ca riguardave 'a [[protezzione condraerée]] e 'a [[protezzione andisiluramende]] de le nave jndr'à 'u [[puérte]]: le [[Battarie (militare)|battarie]] condraerée erane combletamende insufficiende sie cumme numere ca cumme [[Calibro (arme)|calibro]], e a quiste se avere aggiungere 'a scarsa protezzione de notte avute da 'u fatte ca non ge stavane [[radar]], e quinde 'a rivelazione de evenduale aerée ostile ca se avvicinavane ere affidate a de le [[Proiettore de luce|proietture]] vicchie de portata scarse, guidate da [[aerofone]] ca resalivane a 'a [[prima uerre mundiale]].
Pe quanne arreuarde 'a protezzione andisilure, queste ere affidate a le [[rezze ande-silure]], pure lore erane picche assaije pe colpe d'a scarsità de le materie prime ca ere 'nu gruésse probbleme de l'industrie tagliane: se facevane infatte 3 600 [[metre]] de rezze a 'u mese, da distribbuì jndr'à tutte le base militare tagliane, e de le 2 800 metre commissionate pa protezzione de le nave ormeggiate jndr'à 'u [[Gurfe de Tarde|Mare Granne]] sulamende 'nu picche cchiù d'a metà avere arrevate a destinazione e, assaije de chiste non g'averene state angore stennute.
== Scenarie ==
Jndr'à l'aguste d'u [[1940]], trasérene in servizie doje aunità nove da battagghie d'a Reggia Marine: le [[nave da battagghie]] granne granne ''[[Vittorio Veneto (nave da battagghie)|Vittorio Veneto]]'' e ''[[Littorio (nave da battagghie)|Littorio]]''.
Chiste erane longhe 238 metre, putevane sviluppà 'na velocità massime de 30 [[node (aunità de mesure)|node]] e tenévane 'nu [[dislocamende]] de 41 300 [[tunnellate|t]] standàrd. 'U pese comblessive d'a [[corazzatture]] sulamende ere de 13 600 t. L'armamende ere fatte da nove [[Cannone|cannune]] da 381/50 mm mi se sus a ttre torre trinate, da 12 cannune da [[152/55]] mm e da 12 cannune da [[90/50]] mm. Stavane pure 4 cannune da [[120/40]] mm pu tire illuminande, 20 mitragliere andiaerée da [[37/54]] mm e 30 da [[20/65 Mod. 35|20/65]] mm.
Doje mise cchiù tarde le truppe tagliane traserene jndr'à l'[[Epire]], jndr'à l'ambite d'a [[Uerre Greche-Tagliane]], costringenne 'a Granne Bretagne a 'mbegnarse militarmende a 'u fianghe d'a [[Grecie]], sie pe evità ca le tagliane spicciassere pe condrollà 'u [[mare Eggée]], mettenne accussìe in pericole 'a securezze de [[Alessandrie d'Eggitte]], sie pe scoraggià 'a [[Turchie]] da 'u trasè jndr'à 'u conflitte cumme alleate de l'[[Putenze de l'Asse|Asse]].
Stu fatte purtò 'n'aumende forte assaije d'u numere de convoglie maritteme brittanece ca partivane da l'[[Eggitte]], pe conzendìe 'nu sembre crescende refornimende de materiale de uerre a le porte grecie e a l'isole de [[Malte]], roccaforte britanneche strateggeche 'mbrà 'a [[Sicilie]] e 'a [[Tunisie]], vecine 'a quale passavane le convoglie marittime tagliane ca averena scè in [[Libbie]]. 'A vicinanze de Tarde a ste manovre preoccupò assaije probbie l'ammiraglie brittanneche, purcé le nave tagliane ca facevane base putevane raggiungere e scuascià jndr'à 'nu mode facile-facile le convoglie maritteme brittannece in navigazzione.
==L'operazzione Judgement==
'A [[Royal Navy]], rappresendate da 'u Cumandande in Cape d'a ''Mediterranean Fleet'', ammiraglie [[Andrew Cunningham]], decedìe allore de allestìe 'n'operazzione pe affunnà o danneggià le aunità navale tagliàne ca se acchiavane jndr'à base de Tarde, perfezzionanne 'nu piane de attacche de notte cu [[aerosilurande]] studiate ggià jndr'à 'u [[1935]] da l'ammiraglie [[Lumley Lyster]], a l'epoche d'a [[uerre de Etiopie]]. 'U piane ere assaije rischiose e cundave assaije sus a 'u fattore sorprese, purcé le [[portaerée]] da le quale avessere decollate le aerée pe ffà 'a missione s'averena carrescià ninde ninde a 130 [[miglie (aunità de mesure)|migghie]] d'a coste tagliane, cu 'u rischie de essere scuperte da 'u nemiche. Pò s'avera illuminà 'a rade ausanne l'aijute de aerée [[Bengale (razze)|bengalire]], mendre le aereosilurande avessere dovute vulà a pele d'acque, pe zumbà le batterie condraerée e pe no ffà chiandà le silure jndr'à mote d'u funnale vasce. Pure cu tutte ste accorgimende, ce le nave tagliàne avessere stennute le [[cortine fumoggene]] l'azione avessere fallite secure secure.
[[File:Nave Littorio equipaggio.jpg|thumb|left|upright|Nave ''Littorio'' cu l'equipagge schierate]]
'U pomerigge d'u 6 novemmre 1940 l'operazzione accumenzò: le nave da battagghie ''[[HMS Malaya (1915)|Malaya]]'', ''[[HMS Ramillies (07)|Ramillies]]'', ''[[HMS Valiant (1914)|Valiant]]'' e ''[[HMS Warspite (1913)|Warspite]]'', 'a [[portaerée]]''[[HMS Illustrious (R87)|Illustrious]]'', le [['ngrociatore|'ngrociature]] ''[[HMS Gloucester (C62)|Gloucester]]'' e ''[[HMS York (90)|York]]'' e 13 [[cacciatorpediniere]] parterene da [[Alessandrie d'Eggitte]] dirette verse [[Malte]], addò stave parcheggiate 'a portaerée ''[[HMS Eagle (1918)|Eagle]]''.
[[File:Swordfish (7582559196).jpg|thumb|upright|Aerosilurande Fairey Swordfish in vole]]
[[File:Nave Conte di Cavour Taranto.jpg|thumb|upright|Nave ''Conde de Cavour'' 'nu picche affunnate]]
'U 8 novvemre, allarmate da ste manovre jndr'à 'u [[Mare Mediterranée]], 'u Comande supreme d'a Marine Tagliàne mannò aunità cacciatorpediniere, [[torpediniere]] e [[sommerggibbile]] de pattugghie jndr'à 'u [[canale de Sicilie]], invece jndr'à base de Tarde avenìe fatte congendrà 'u gruésse d'a forze navale tagliàne.
Le nave brittanneche raggiungerene Malte jndr'à sciurnate d'u 10 novemmre, e 'u sciurne apprisse 'a portaerée ''Illustrious'' accumenzò a scè verse 'u punde stabbilite pu lange de le aerée verse Tarde. 'A portaerée ''Eagle'' non ge puté 'nvece salpà pe colpe de 'n'avarìe a 'u motore: stu 'ngonveniende dimezzò praticamende 'u numere de aerée disponibbile, ma non ge costrengìe a spustà nnande l'ingursione.
Le recognizziune de le aerée brittannece sus a Tarde se allungarene 'nzigne 'a sere de l'11 novemmre, quanne 'a Royal Navy avere sapute ca jndr'à le doje rade d'u puérte de Tarde se averene accucchiate le nave da battagghie ''[[Andrea Doria (nave da battagghie 1913)|Andrea Doria]]'', ''[[Caio Duilio (nave da battagghie 1937)|Caio Duilio]]'', ''[[Conde de Cavour (nave da battagghie)|Conde de Cavour]]'', ''[[Giulio Cesare (nave da battagghie)|Giulio Cesare]]'', ''[[Littorio (nave da battagghie)|Littorio]]'' e ''[[Vittorio Veneto (nave da battagghie)|Vittorio Veneto]]'', le [['ngrociatore pesande|'ngrociature pesande]] ''[[Bolzano ('ngrociatore)|Bolzano]]'', ''[[Fiume ('ngrociatore)|Fiume]]'', ''[[Gorizia ('ngrociatore)|Gorizia]]'', ''[[Pola ('ngrociatore)|Pola]]'', ''[[Trende ('ngrociatore)|Trento]]'', ''[[Trieste ('ngrociatore)|Trieste]]'' e ''[[Zara ('ngrociatore)|Zara]]'', le doje [['ngrociatore leggere|'ngrociature leggere]] ''[[Luigge de Savoie Duche de le Abbruzze ('ngrociatore)|Luigge de Savoie Duche de le Abbruzze]]'' e ''[[Gesèppe Garibaldi ('ngrociatore 1936)|Gesèppe Garibaldi]]'' e 'nu sacche de [[cacciatorpediniere]]. Pe cità 'n'espressione de l'ammiraglie Andrew Cunningham: «''Tutte le [[faggiane]] stavane jndr'à 'u nide''».
Pe defennere 'u puérte averene state previste 87 [[ballone de sbarramende|ballune de sbarramende]], ma le condiziune cattive d'u clime de le sciurne apprime ne averene strazzate 60 e non ge s'averene putute angore cangià purcé mangave l'[[idroggene]].
Le aunità navale stavane prutette da rezze parasilure, ma de le 8.600 metre ca servivane pe 'na difese efficace, avérene state mise sulamende 4 200 metre. Ste rezze erane 'u stesse stennute pe 10 metre sulamende sotte a 'u levélle d'u mare, lassanne cioé 'nu spazie senze protezzione 'mbrà le rezze e 'u funnale. L'ammiraglie de squadre [[Inigo Campioni]] avere pure richieste ca le rezze parasilure avenessere sistemate a 'na distanze da le nave sue tale da puté salpà veloce veloce, senze apprime ca s'averena luà le protezziune.
L'attacche a 'a base de Tarde avére state programmate pu 21 ottommre, in onore de l'anniversarie d'a [[battagghie de Trafalgar]], ma pe probbleme tecnice a borde de l<nowiki>'</nowiki>''Illustrious'' l'attacche avenìe spustate nnande a l'11 novemmre.
[[File:Base Navale Taranto proiettore.jpg|thumb|left|upright=0.5|Proiettore d'a Marine]]
A le ore 20:30 da 'a portaerée ''Illustrious'' accumenzarene le operazziune de decolle d'a prime ondate de aerée ca averena scé a Tarde.
[[File:Nave Littorio Taranto.jpg|thumb|upright|Nave ''Littorio'' danneggiate assaije probbie]]
[[File:Caio Duilio riparazione.jpg|thumb|upright|Nave ''Caio Duilie'' danneggiata assaije probbie]]
Arrevate a l'obbiettive quacche minute apprime de le ore 23:00, avenèrene accolte da 'nu fuéche de sbarramende putende probbie. Doje bengaliere accumenzarene a langià le bengale sus 'a sponde oriendale d'u [[Mare Granne]] pe illuminà le profile de le bersaglie, mendre seie aerosilurande ''[[Fairey Swordfish]]'' accumenzarene a scennere a quote de siluramende. 'Nu prime aerée, ca avenìe pò abbattute, sgangiò 'nu selure condre 'a ''Conde de Cavour'', sbunnanne 'a fiangate sinistre, otre e ddoje appundarene condre a l<nowiki>'</nowiki>''Andrea Doria'', senze però ca l'averene pigghiate.
Condemboraneamende quattre aerosilurande, armate cu bombe, danneggiarene le cacciatorpediniere ''[[Libeccio (cacciatorpediniere)|Libeccio]]'' e ''[[Emanuele Pessagno (cacciatorpediniere)|Pessagno]]'', bumbardarene le deposite de carburande e scuasciarene doje [[idrovolande]].
A le 23:15 doje aerosilurande attaccarene condemboraneamende 'a ''Littorie'', colpennele sie a dritte ca a sinistre, invece l'urteme ''Swordfish'' sgangiò inutilmende 'nu silure condre 'a ''Vittorio Venete''.
A le 23:20 le aerée d'a prime ondate se ritirarene, ma a le 23:30 arrevarene le aerée d'a seconda ondate. Pure ca stave 'u fuéche de sbarramende, 'nu prime ''Swordfish'' sgangiò 'nu silure condre 'a ''Caio Duilie'' pigghiannela a dritte, mendre doje aerosilurande culpirene 'a ''Littorie''. 'N'otre aerée pundò 'a ''Vittorio Venete'' ca pure sta vote avenìe resparmiate, mendre 'nu seconde ''Swordfish'' avenìe scettate 'nderre jndr'à 'u tendative de attaccà 'a ''Gorizia''.
Infine 'n'urteme attacche danneggiò seriamende 'u 'ngrociatore ''Trende''. Le urteme aerée se retirarene a le 0:30 d'u 12 novemmre: l'attacche condre a Tarde avere spicciate. Jndr'à 90 minute le aerosilurande d'a Royal Navy averene fatte 'nu sbuénne de danne, purcé metà de le nave da battagghie tagliàne avèrene state mise fore combattimende. 'U bilange avérene state de 58 muérte, 32 de le quale sus 'a Littorie, e 581 ferite, seie nave da uerre danneggiate (3 corazzate - 'a Cavour jndr'à 'nu mode accussì grave ca non ge repigghiò cchiù servizie - 1 'ngrociatore e 2 cacciatorpediniere), e 'nu sacche de danne a le 'nstallazziune de terre. Stritte stritte, pe mutive de nature militare, 'u bollettine de uerre d'u Comande Supreme nº 158 d'u 12 novemmre 1940:
{{quote|Jndr'à le prime ore d'a nuttate d'u 12, aerée nemice onne attaccate 'a base navale de Tarde. 'A difese condraerée d'a chiazze e de le nave a 'a fonne ave reaggite forte forte. Sulamende 'n'aunità ha state culpite brutte probbie. Nisciune muérte|Bollettine de uerre d'u Comande Supreme nº 158 d'u 12 novemmre 1940|lingua=roa-tara|Nelle prime ore della notte sul 12, aerei nemici hanno attaccato la base navale di Taranto. La difesa contraerea della piazza e delle navi alla fonda ha reagito vigorosamente. Solo un'unità è stata in modo grave colpita. Nessuna Vittima|lingua=it}}
'U resultate de l'ingursione demustrò soprattutte 'na cose, quande ere sbagliate 'a convinzione seconne 'a quale le aerosilurande non g'avessere putute culpì le nave a 'u 'nderne de le base, pu fatte ca stavane le funnale vasce, ma soprattutte signò 'nu punde de svolte jndr'à le strateggie d'a uerre sus a 'u mare, affidanne a l'[[aviazzione]] e quinde a le portaerée 'nu ruole funnamendale jndr'à le uerre future. A Tarde scìe pure l'addette militare ca stave jndr'à l'ambassciate giapponese a Rome cu 'u 'ngareche de pigghià 'nu sbuénne de 'mbormaziune sus a 'u raid purcé pure lore ste pruggettavane 'n'attacche uguale uguale condre a le [[State Aunìte d'Americhe]] sus a 'u puérte de [[Pearl Harbour]] pe l'anne sc'avene.
== 'A 'ngursione jndr'à 'u strette de Otrande ==
{{'Ndruche pure|Battagghie d'u Canale de Otrande (1940)}}
Condemboraneamende a l'attacche de Tarde, 'a sere de l'11 novemmre, atturne a le ore 18:00, 'nu picche de 'ngrociature e cacciatorpediniere 'nglise se staccarene da 'a flotte prengepàle pe scé verse 'u [[Canale d'Otrande]], addò s'avere 'ndercettà 'u traffeche tagliàne verse l'[[Albanie]].
'A formazzione brittanneche, fatte da le [['Ngrociatore leggere|'ngrociature leggere]] ''[[HMS Orion (85)|Orion]]'', ''[[HMS Ajax (22)|Ajax]]'', ''[[HMAS Sydney (D48)|Sydney]]'' cu 'a scorte de le cacciatorpediniere d'a [[Classe Tribal (cacciatorpediniere 1936)|Classe Tribal]] ''Nubian'' e ''Mohawk'', 'ndercettò 'nu convoglie dirette a [[Valone]], fatte da le [[piroscafe]] ''Andonije Locatelli'', ''Premuda'', ''Capo Vado'' e ''Catalani'', scortate da 'a torpediniera vecchie ''[[Nècole Fabrizi (cacciatorpediniere)|Fabrizi]]'' e da 'u [['ngrociatore ausigliarie]] ''[[RAMB III]]''.
L'azzione avìe luéche a le ore 01:05 d'u 12 novemmre, quanne 'a formazzione 'nglese, apprisse ca avere acchiate 'u convoglie tagliàne, affunnò tutte le piroscafe nonostande l'eroiche difese fatte da 'a torpediniere ''Fabrizi'', danneggiate assaije probbie, mendre 'u 'ngrociatore ''RAMB III'', apprisse 'nu scambie de artiglierìe de l'inizie, se ne scìe sarvannese jndr'à 'u [[Puérte de Brinnese]]. Jndr'à 'u scondre murérene 36 marenare tagliàne, 42 avenérene ferite, invece 140 marenare avenérene sarvate da le torpediniere ''Curtatone'' e ''Solferino''. 'U cumannande d'a torpediniere ''Fabrizi'', [[tenende de vascelle]] [[Giuanne Barbini]] aven^e decorate cu 'a [[medaglie d'ore a a 'u valore militare]].<ref>{{Cita web|url=http://www.marina.difesa.it/storia/movm/parte06/movm6006.asp|titolo=Giuanne BARBINI|editore=Ministere d'a Difese|urlarchivio=http://web.archive.org/web/20070621072644/http://www.marina.difesa.it/Storia/movm/parte06/movm6006.asp|dataarchivio=21 giugno 2007|accesso=11 masce 2014}}</ref>
== Effette ==
L'effette prengepàle avere state quidde ca 'a flotte d'a marine tagliàne ca rumanìe avenìe spustate a [[Napule]]. Comungue, nonostande 'u colpe tuéste tuéste, 'a [[Reggia Marine|Marine tagliàne]] non g'avenìe sconfitte combletamende e 'u facìe vedè jndr'à [[battagghie de Cape Teulade]].
==Note==
<references/>
== Bibbliografije ==
*[[Arrigo Petacco]]. ''Le battaglie navali del Mediterraneo nella seconda guerra mondiale''. Melane, [[Arnoldo Mondadori Editore]], 1996.
*[[Brian Bethan Schofield]]. ''La notte di Taranto: 11 novembre 1940''. Melane, [[Mursia]], 1991. ISBN 9788842533924
*[[Nino Bixio Lo Martire]]. ''La notte di Taranto (11 novembre 1940)''. Tarde, [[Schena Editore]], 2000.
*[[Andonine Trizzino]]. ''Navi e poltrone''. Melane, [[Longanesi]] & C., 1952.
== 'Ndruche pure ==
*[[Arsenale Militare Marittime de Tarde]]
*[[Storie de Tarde]]
*[[Storie militare de l'Itaglie duranne 'a seconda uerre mundiale]]
*[[Uerre jndr'à 'u 1940]]
== Otre pruggette ==
{{interprogetto|commons=Category:Battle of Taranto}}
== Collegaminde fore a Uicchipèdie ==
*{{cita web|http://www.regiamarina.net/engagements/taranto/taranto_it.htm|"La Notte di Taranto" de Cristiane D'Adamo}}
*{{cita web | 1 = https://web.archive.org/web/20201124181701/http://digilander.libero.it/planciacomando/WW2/taranto1.htm | 2 = 'A nuttate de Tarde}}
*{{cita web | 1 = https://web.archive.org/web/20180119063028/http://digilander.libero.it/lacorsainfinita/guerra2/40/taranto.htm | 2 = 'A nuttate de Tarde e 'a beffe de Genove}}
{{seconda uèrre mundiale}}
{{Portale|seconda uèrre mundiale|storie d'Itaglie|Tarde}}
[[Category:Battagghie d'u Mediterranèe|Tarde]]
[[Category:Reggia Marine|Tarde]]
[[Category:Royal Navy|Tarde]]
[[Category:Storie de Tarde]]
[[Category:Bombardaminde aerèe d'a seconda uerre mondiale|Tarde]]
f2dmk8h6r8nkzhs2gr3sylg1vgeeb6o
Murge
0
19370
152115
150080
2026-09-25T01:04:33Z
InternetArchiveBot
10009
Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
152115
wikitext
text/x-wiki
{{torna a|Pugghie#Territorie}}
{{Reggione sciugrafeche
|nomeTerritorio = Murge
|nomeUfficiale =
|panorama = Murge.jpg
|didascalia = Paesagge de le Murge
|linkBandiera =
|paginaBandiera =
|linkStemma =
|paginaStemma =
|stato = ITA
|stato_spec =
|stato2 =
|stato2_spec =
|altriStati =
|capoluogo =
|regione = Pugghie
|regione_spec =
|regione2 = Basilicate
|regione3 =
|regione2_spec =
|altreRegioni =
|territorio = {{IT-BA}}<br />{{IT-BT}}<br />{{IT-TA}}<br />{{IT-BR}}<br />{{IT-MT}}
|superficie = 4000
|abitanti =
|anno =
|densità =
|lingue =
|fusi =
|nomeAbitanti =
|linkMappa =
|noteMappa =
|codiceMappa =
|lat = 40.976
|long = 16.406
|sito =
}}
Le '''Murge'''<ref>[http://www.treccani.it/vocabolario/murgia/ Murgia in Vocabolario – Treccani]</ref> sò 'na [[Reggione sciugrafeche|subreggione]] pugghiese assaije larie, ca corresponne a 'n'altopiane [[Carsisme|carsiche]] de forme quadrangolare ca se iacchie jndr'à [[Pugghie]] cendrale. Jndr'à zone nord-occidendale se iacchiane le rilieve cchiù ierte: ''Torre Disperate'' (686 m), [[Monde Cacce]] (682 m), ''Serraficaia'' (673 m) e ''Monde Scorzone'' (668 m).
L'altepiane se iacchie soprattutte jndr'à [[cetate metropolitane de Bare]] e jndr'à [[provinge de Barlette-Andrie-Trane]] e se stenne a occidende 'mbonde 'a [[provinge de Matere]], jndr'à [[Basilicate]], pò se prolunghe verse sud jndr'à le provinge de [[provinge de Tarde|Tarde]] e [[provinge de Brinnese|Brinnese]].
== Etimologgije ==
'U [[toponime]] avène da 'a parole latine ''murex'', ca significhe murice, rocce appundite. 'U nome "murge" face referimende a 'na vôsce italiche de origgine osche ca ave state pigghiate cu 'na certa probbabbilità da le lènghe preindoeuropée parlate jndr'à l'Itaglie meridionale apprime d'a migrazione osche, e signifeche petre. Sopravvive angore osce a die jndr'à 'u significate origgenarie jndr'à le dialette calavrise settendrionale.
[[File:Alberobello BW 2016-10-16 13-43-03.jpg|thumb|left|upright=1.1|Simbole sus a le trulle, [[Alberobbelle]]]]
Se sténnene pe cchiù o mene 4000 km² e se iacchiane 'mbrà 'u corse de l'[[Ofanto]] ca stè a 'u nord, e 'a accussìdette "[[soglie messapiche]]" ('na depressione ca corrisponne a l'allineamende [[Riserve naturale statale Torre Guacete|Torre Guacete]] - [[Frangaville Fundane]] - [[San Pitre (Mandurie)|San Pitre in Bevagne]] e ca 'a separe da 'a [[Salende|penisole salendine]]) ca ste a sud. Le limite fisece sue sonde: a Sud-Ovest 'a depressione [[Bradane|bradaniche]] (o premurgiane) ca recade pe 'na vanne jndr'à reggione [[Basilicate]]; a Nord-Est 'u [[Mare Adriatiche]]; a Nord-Ovest 'a valle d'u jume [[Ofanto]] e 'a pianure d'u [[Tavoliere de le Pugghie|Tavoliere]] de [[Fogge]]; a Sud-Est 'a piane de [[Brinnese]]. Avène divise, attraverse 'a ''Selle de Gioie d'u Colle'' ('na depressione larie assaije ca tocche l'[[Curve de levélle|isoipse]] atturne a 350 m), jndr'à Murgia ''ierte'' nord-occidendale, ca rappresende 'a vanne de sus a sus de l'altepiane, recuperte soprattutte da steppe e pascole e caratterizzate da colture estenzive, e jndr'à ''vasce'' sud-oriendale, addò 'a terre jè cchiù fertile e recuperte soprattutte da arvule de alìe.
Tradizionalmende, le Murge avénene pure divise jndr'à subbreggiune diverse cumme 'a Murgia costiere, 'a Murgia de le [[trulle]], le [[Murge tarandine]], le Murge de [[Gravine in Pugghie|Gravine]], 'a [[Valle d'Itrie]], 'a [[Murgia materane]].
[[File:Alberobello innevata5.jpg|thumb|upright=1.1|Trulle 'mbiangate de neve a [[Alberobbelle]]]]
Le Murge avénene rappresendate da 'n'altepiane collinare, cu predominanze d'a colline medie, disposte a ripiane parallele a 'a linée de coste adriatiche, allungate da Nord-Ovest a Sud-Est e le relieve sò fatte da formaziune de rocce [[Calcare|calcarée]] d'u [[Cretaciche]].Se iacchiane fenomene ca se 'ndrucane bbuène de [[carsisme]], tanda ipoggei quanda superficiale, cumme [[doline carsiche|doline]], le cchiù granne de le quale avénene chiamate jndr'à zone cumme "Pule" ('u cchiù 'mbortande se iacchie a [[Pulo de Altamure|Altamure]]) o "pulicchie" ce de dimenziune piccenne, 'ngnutteture, lame e grotte 'mbrà le quale le famose e affascinande [[Grotte de Castellane]].
Caratteristeche tipiche d'a vanne meridionale de le Murge sò le [[Gravine (geologgije)|gravine]]. 'A gravine ète 'na erosione carsiche ca se pò combrondà a le [[Gole (sciugrafije)|canyon americane]], cu parete ripide e profonnetà, jndr'à certe punde, ca supranescene le 100 m. 'A cchiù 'mbortande jè quedde de [[Gravine in Pugghie]], ca dèje 'u nome a tutte le gravine.
Jndr'à sta reggione non ge stè manghe 'nu corse d'acque de superficie a carattere permanende, apparte 'a sorgende d'u [[Canale Reale]], invece stonne 'nu sbuénne de sorgende d'acque sotte 'a terre, cu 'na [[Falde freatiche|falde]] profonne e otre falde piccenne da tiembe sfruttate pe irrigà cu l'ause de 'nu sbuénne de pozzere, "pile" (cisterne) e norie.
=== Murge costiere ===
'A Murge costiere ète quedda fasce d'a [[Terre de Bare]] e d'a vanne settendrionale d'a provinge de Brinnese ca ve spicce doce doce o a zumbe piccinne da 'na iertezze de 100-200 metre verse 'u Mare Adriatiche.
=== Terre de le Gravine ===
[[File:Gravina in Puglia - Vista della Cattedrale.jpg|thumb|upright=1.1|'Ndrucamende d'a Cattedrale a [[Gravine in Pugghie|Gravine]]]]
'U [[Parche naturale reggionale Terre de le Gravine]] ète 'nu parche naturale [[Elenghe de le parche reggionale tagliàne|reggionale]] istituite jndr'à [[Pugghie]] jndr'à 'u [[2005]]<ref>Reggione Pugghie, Legge reggionale n.18 d'u 20 decemmre 2005</ref> pe tutelà 'u patrimonie paesaggisteche e faunisteche. Se stenne jndr'à le provinge de [[Provinge de Brinnese|Brinnese]] e de [[Provinge de Tarde|Tarde]], jndr'à l'arée de le Murge meridionale.
=== Valle d'Itrie ===
'A [[Valle d'Itrie]] ète 'nu stuézze de territorie d'a [[Pugghie]] cendrale, ca se iacchie 'mbrà 'a [[cetate metropolitane de Bare]], 'a [[provinge de Brinnese]] e 'a [[provinge de Tarde]]. 'U territorie sue ète satte satte cu 'a vanne meridionale de l'altepiane de le Murge. 'A cose prengepàle d'a valle sò le [[trulle]], tipiche e esclusive abbitazziune fatte de petre a forme de cone.
=== Murge tarandine ===
Le [[Murge tarandine]] sò 'nu comblesse collinare ca parte da 'a [[Provinge de Tarde]] cendrale e spicce jndr'à 'u [[Salènde]] vicine a 'u confine 'mbrà le provinge de [Provinge de Lecce|Lecce]] e quedde de [Provinge de Tarde|Tarde]]. Rappresendane le urteme propaggine de l'[[Appennine meridionale]]. Non ge sò assaije ierte, appare pu '''[[Monde Fellone#Sciugrafije|Monde Fellone]]''' 'u monde chciù ierte, ca supranesce le 400 m e sus a 'u quale onne state fatte 'a [[Monde Fellone|frazione]] cu'u stesse nome d'u monde e quedde de [[Specchia Tarandine]], ca apparténene a 'u comune de Martina Franghe. 'U monde segne pe stu fatte 'u confine 'mbrà le comune de [[Martina Franghe]] e [[Vurtagghie]] jndr'à [[Provinge de Tarde]] e [[Villa Castidde]] jndr'à [[Provinge de Brinnese]].
=== Murge materane ===
[[File:Matera-vista02.jpg|thumb|left|upright=1.1|[[Matere]] e 'a Gravina soje]]
[[File:Murge mappa antica.jpg|thumb|250px|Le Murge]]
'A Murgia materane se iacchie a l'estreme oriendale d'a [[Basilicate]], vecine a 'u confine cu 'a [[Pugghie]]. Jndr'à 'u territorie sue ste 'a [[Gravine de Matere]], profonne solche calcarée sus a 'u funne d'u quale passe 'u torrende cu 'u stesse nome ca, appriss ca ave passate vecine a le [[Sasse de Matere]] e tuccate appene appene l'abbitate de [[Mondescagliose]], iesse sus a 'u [[jume]] [[Bradane]] apprisse cchiù o mene vinde km.
Se iacchie tutte 'u territorie d'a Murge materane, affainghe a quedda pugghiese, 'n'altepiane de calcare recuperte d'a vegetazzione tipiche d'u Mediterranée. Javetate 'nzigne da 'a preistorie, stipe angore stazionaminde ca resalene a 'u [[Paleoliteche]], cumme 'a grotte de le pipistrelle e a 'u [[Neoliteche]], cumme le villagge tringerate ca sò 'nu sbuénne. Une de le caratteristeche cchiù 'mbortande d'u territorie, istituite cumme [[Parche d'a Murge materane]]<ref>Reggione Basilicate, Legge Reggionale n. 11 d'u 3 abbrile [[1990]]</ref>, ète 'a presenze de cchiù o mene 150 Chiesere rupestre ca se iacchiane longhe totte 'a Murge e le Gravine. 'Nzigne da 'u [[ierte Medioeve]] se reggistre jndr'à totta l'arée 'a presenze de comunitate monasteche sie [[Ordine de San Benedette|benedettine]] ca [['Mbere bizzandine|bizzandine]].
== Clime ==
[[File:Castel del Monte - Andria.jpg|thumb|upright=1.1|[[Castelle d'u Monde]] jndr'à 'u territorie de [[Andria]]]]
Le temberature medie d'a vernate reggistrane valore de 1-6 °C, jndr'à 'u mese de scennare se reggistrane le minime negative e de le nevicate. Jndr'à staggione se onne temberature medie ca arrivane 'mzigne a le 30 °C. Le precipitazziune, a 'u condrarie de l'aride [[Salende]], sò belle careche careche.
Jndr'à tabbelle stonne repurtate le valore medie ca se reggistrane.
{|class="wikitable" align="center"
! style="background: #99CCCC; color:#000080; text-align:center;" height="17" | Mese
! style="background: #99CCCC; color:#000080; text-align:center;" | Sce
! style="background: #99CCCC; color:#000080; text-align:center;" | Feb
! style="background: #99CCCC; color:#000080; text-align:center;" | Mar
! style="background: #99CCCC; color:#000080; text-align:center;" | Abb
! style="background: #99CCCC; color:#000080; text-align:center;" | Mas
! style="background: #99CCCC; color:#000080; text-align:center;" | Sci
! style="background: #99CCCC; color:#000080; text-align:center;" | Lug
! style="background: #99CCCC; color:#000080; text-align:center;" | Agu
! style="background: #99CCCC; color:#000080; text-align:center;" | Set
! style="background: #99CCCC; color:#000080; text-align:center;" | Ott
! style="background: #99CCCC; color:#000080; text-align:center;" | Nov
! style="background: #99CCCC; color:#000080; text-align:center;" | Dec
! style="background: #99CCCC; color:#000080; text-align:center;" | Anne
|-
! style="background: #99CCCC; color:#000080; text-align:center;" | Temberature massime medie (°C)
| style="background: #FFFF99; color:#000080; text-align:center;" | 11,8
| style="background: #FFFF99; color:#000080; text-align:center;" | 12,8
| style="background: #FFCC66; color:#000080; text-align:center;" | 14,9
| style="background: #FFCC00; color:#000080; text-align:center;" | 18,3
| style="background: #FFCC00; color:#000080; text-align:center;" | 23,1
| style="background: #FF9900; color:#000080; text-align:center;" | 27,5
| style="background: #FF9900; color:#000080; text-align:center;" | 30,4
| style="background: #FF9900; color:#000080; text-align:center;" | 30,5
| style="background: #FF9900; color:#000080; text-align:center;" | 26,5
| style="background: #FFCC00; color:#000080; text-align:center;" | 21,4
| style="background: #FFCC66; color:#000080; text-align:center;" | 16,8
| style="background: #FFFF99; color:#000080; text-align:center;" | 13,4
| style="background: #FFCC00; color:#000080; text-align:center;" | 20,6
|-
! style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" | Temberature minime medie (°C)
| style="background: #FFFFCC; color: black; text-align:center;" | 4,6
| style="background: #FFFFCC; color: black; text-align:center;" | 4,9
| style="background: #FFFFCC; color: black; text-align:center;" | 6,5
| style="background: #FFFF99; color: black; text-align:center;" | 8,7
| style="background: #FFCC66; color: black; text-align:center;" | 12,5
| style="background: #FFCC00; color: black; text-align:center;" | 16,4
| style="background: #FFCC00; color: black; text-align:center;" | 19,0
| style="background: #FFCC66; color: black; text-align:center;" | 19,2
| style="background: #FFCC66; color: black; text-align:center;" | 16,5
| style="background: #FFFF99; color: black; text-align:center;" | 12,8
| style="background: #FFFF99; color: black; text-align:center;" | 9,0
| style="background: #FFFFCC; color: black; text-align:center;" | 6,2
| style="background: #FFFF99; color: black; text-align:center;" | 11,4
|-
! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Piogge (mm)
| style="background: #2288BB; text-align:center;" | 59
| style="background: #2288BB; text-align:center;" | 58
| style="background: #44AADD; text-align:center;" | 54
| style="background: #44AADD; text-align:center;" | 36
| style="background: #44AADD; text-align:center;" | 33
| style="background: #66CCFF; text-align:center;" | 23
| style="background: #66CCFF; text-align:center;" | 22
| style="background: #66CCFF; text-align:center;" | 23
| style="background: #44AADD; text-align:center;" | 37
| style="background: #2288BB; text-align:center;" | 73
| style="background: #2288BB; text-align:center;" | 73
| style="background: #2288BB; text-align:center;" | 63
| style="background: #2288BB; text-align:center;" | 554
|-
! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Umidità medie (%)
| style="background: #2288BB; text-align:center;" | 77,8
| style="background: #2288BB; text-align:center;" | 76,6
| style="background: #00bfff; text-align:center;" | 75,4
| style="background: #00bfff; text-align:center;" | 72,9
| style="background: #00bfff; text-align:center;" | 70,2
| style="background: #afeeee; text-align:center;" | 65,7
| style="background: #afeeee; text-align:center;" | 61,8
| style="background: #afeeee; text-align:center;" | 63,6
| style="background: #00bfff; text-align:center;" | 70,0
| style="background: #2288BB; text-align:center;" | 76,0
| style="background: #2288BB; text-align:center;" | 78,9
| style="background: #2288BB; text-align:center;" | 78,9
| style="background: #2288BB; text-align:center;" | 72,3
|}
== Economije de le Murge ==
[[File:Sassiravinertp.jpg|thumb|upright=0.9|Murge Materane]]
Pe tanda secole, l'economije murgiane s'avere funnate sus 'a pastorizie e sus l'agricolture: fenomene 'mbortande ere 'a [[transumanze]], cu 'u spustaminde de gregge de pechere 'mbrà le Murge e l'[[Abbruzze]] durande 'a staggione, e verse 'u clime cchiù mite d'u sud durande 'a vernate, lunghe andiche vie de comunicazione chiamate [[tratture]]. 'Mbonde a 'u [[XIX sechele]] ha state presende 'u [[latifunne]], caratterizzate da granne estenziune territoriale ca erane possedute da famigghie ricche assaije ca ve pratecavene 'n'agricolture estenzive, dovute pure a 'a limitate disponibbilità de acque. Angore osce a die se coltivescene amennulate, vite e alije, apparte pure le arvule da frutte e, jndr'à 'na mesure cchiù modeste, ortagge. Osce a die l'economije de le Murge avéne caratterizzate pure da 'na 'ndenze attività estrattive d'u [[marme]], a nord, e da 'a presenze d'u [[distrette 'ndustriale]] d'u mobile 'mbottite, ca se iacchie 'mbrà le comune de [[Altamure]], [[Gravine in Pugghie]], [[Sanderame in Colle]] e 'a vecine cetate de [[Matere]].
Ccrejate a l'inizie d'u XXI sechele (2004) 'u [[Parche nazionale de l'Alta Murge]] ca téne le confine ca vonne jndr'à le territorie de ste comune: [[Altamure]], [[Andrie]], [[Bitonde]], [[Cassane de le Murge]], [[Corate]], [[Gravine in Pugghie]] (sede d'u Parche), [[Grume Appule]], [[Minervine Murge]], [[Poggiorsini]], [[Ruve de Pugghie]], [[Sanderame in Colle]], [[Spinazzole]], [[Toritte]]. Jndr'à [[Basilicate]] e a picche chilometre de distanze da 'u confine cu 'a Pugghie, se iacchie jndr'à le comune de [[Matere]] e [[Mondescagliose]] (jndr'à [[Provinge de Matere]]) 'u Parche Archeologgeche Storeche Naturale de le Chiesere Rupestre d'u Materane, pure ditte [[Parche d'a Murge Materane]].
Avène da sta reggione sciugrafeche 'n'imbortande [[razze equine]] tagliàne: 'u [[Murgese|cavadde murgese]].
=== Agricolture e allevamende ===
Pu [[Agricolture|settore agricole]]:
* [[olivicolture]] (pure biologgeche), cu 'a produzine de [[uegghie d'alie]] [[denominazione de origgine protette|DOP]]
* [[Agricolture biologgeche|cultivazzione biologgeche]] d'a [[Vitis|vite]]
* Cultivazzione de 'nu sbuénne de arvule da frutte ([[Prunus dulcis|amennele]], [[Prunus avium|cerase]], e [[Morus (botaneche)|ciose]]).
* A 'u tradizionale [[allevamende]] de [[Equus caballus|cavaddere]] de razze [[murgese]], ggià da 'u XV sechele, se aggiunge jndr'à le massarìe l'allevamende de ovine, caprine, suine e bovine.
=== Artiggianate e 'ndustrie ===
* Jndr'à 'u [[Artiggianate|settore artiggianale]] vè nnande 'a costruzione tradizzionale de [[mure a secche|murature a secche]] e de le trulle.
Pu [['Ndustrie|settore 'ndustriale]]:
* oleifice e stabbileminde de vine cu 'mbiande de 'mbottigghiamende.
* aziende de produzzione de materiale pe l'[[edilizie]].
* [[ebanisterije]].
* [[erboristerije]].
* sartorie 'ndustriale.
[[File:Ostuni in Puglia.jpg|thumb|upright=0.9|[[Ostune]] cendre storeche]]
=== Servizie ===
Jndr'à 'u [[settore terziarie]] sò presende:
* cendre de assistenze fiscale
* Banghe
* Aggenzie assicurative
=== Turisme e ricettività ===
* Ristorande
* Agriturisme
* Alberge
* B&B
* Case vacanze
== Elenghe comblete de le comune ca appartenene a le Murge ==
* jndr'à [[Cetate metropolitane de Bare]]:
[[Acquavive de le Fonde]], [[Adelfie]], [[Alberobbelle]], [[Altamure]], [[Bitonde]], [[Casamassime]], [[Cassano de le Murge]], [[Castellana Grotte]], [[Corato]], [[Conversane]], [[Gioia d'u Colle]], [[Gravine in Pugghie]], [[Grumo Appula]], [[Locorotonde]], [[Monopoli (Itaglie)|Monopoli]], [[Noci (Itaglie)|Noci]], [[Palo d'u Colle]], [[Poggiorsini]], [[Putignane]], [[Ruve de Pugghie]], [[Sammichele de Bare]], [[Santerame in Colle]], [[Terlizzi]], [[Toritto]], [[Turi]].
[[File:Locorotondocampanile.jpg|thumb|upright=0.7|Cambanile d'a Colleggiate [[Locorotonde]]]]
* jndr'à [[provinge de Barlette-Andrie-Trane]]:
[[Andrie]], [[Minervine Murge]]; [[Spinazzole]], [[Canose de Pugghie]]
* jndr'à [[provinge de Brinnese]]:
[[Ceglie Messapiche]], [[Cisternine]], [[Fasane]], [[Francaville Fundane]], [[Ostune]], [[Villa Castidde]].
* jndr'à [[provinge de Tarde]]:
[[Castellanete]], [[Crispiane]], [[Vurtagghie]], [[Ginose]], [[Laterza (Itaglie)|Laterza]], [[Martina Franghe]], [[Mazzafre]], [[Motele]], [[Mondemesola]].
* ''Murge materane'' jndr'à [[Provinge de Matere]]:
[[Matere]], [[Mondescagliose]].
== Fraziune 'mbortande ==
* [[Pulo de Altamure]] de (Altamure)
* [[Salendine (Acquaviva de le Fonde)|Salendine]] de (Acquavive de le Fonde)
* [[Gravina in Pugghie|Dolcecande]] de (Gravina in Pugghie)
* [[Egnazia]] de (Fasane)
* [[Monde Fellone]] de (Martina Franghe)
* [[Mondegruésse (Andria)|Mndegruésse]] de (Andria)
* [[Loconia]] de (Canose de Pugghie)
* [[Montursi (Gioia d'u Colle)|Montursi]] de (Gioia d'u Colle)
* [[Gravina in Pugghie|Murgette]] de (Gravina in Pugghie)
* [[Pezza Petrose]] de (Villa Castidde)
* [[Specchia Tarandine]] de (Martina Franghe)
* [[Villanove (Ostune)|Villa Nove]] de (Ostune)
== Note ==
<references />
== 'Ndruche pure ==
* [[Parche nazionale de l'Alta Murge]]
* [[Valle d'Itrie]]
* [[Gravine (geologgije)]]
* [[Parche naturale reggionale Terre de le Gravine]]
* [[Comunitate mundane d'a Murge Barese Nord-Ovest]]
* [[Comunitate mundane d'a Murge Tarandine]]
* [[Trulle]]
* [[Parche d'a Murge Materane]]
* [[Murge Sgolgore]]
* [[Murge tarandine]]
* [[Riserve naturale Murge Oriendale]]
* [[Montursi (Gioia d'u Colle)]]
* [[Grave de Faraualla]]
== Otre pruggette ==
{{interprogetto|voy}}
== Collegaminde fore a Uichcipèdie ==
* {{cita web|http://www.altramurgia.it|Alta murge jndr'à 'u site de Torre de Nebbie}}
* {{cita web|http://www.parcomurgia.it|'U site ufficiale d'u Parche Archeologgeche Storeche Naturale de le Chiesere Rupestre d'u Materane}}
* {{cita web | 1 = https://web.archive.org/web/20090101061021/http://www.labnetwork.it/culture/141-reportage-terra-usurata-la-murgia-vista-da-falk-nawroth.html | 2 = FOTOREPORTAGE 'A murge 'ndrucate da Falk Nawroth}}
* {{cita web | 1 = https://web.archive.org/web/20161010044158/http://meteomurge.it/ | 2 = 'U meteo de le murge}}
* {{cita web|http://www.coloridellamurgia.it|Site de 'mbormazione e documendazione sus a l'Alta Murge}}
* {{cita web|http://www.altamuralive.it|AltamuraLive}}
{{Controllo di autorità}}
{{Portale|Pugghie}}
[[Category:Territorie dìa Pugghie]]
[[Category:Sciugrafije d'a cetate metropolitane de Bare]]
[[Category:Sciugrafije d'a provinge de Barletta-Andria-Trani]]
[[Category:Sciugrafije d'a provinge de Brinnese]]
[[Category:Sciugrafije d'a provinge de Tarde]]
[[Category:Sciugrafije d'a provinge de Matera]]
[[Category:Sciugrafije d'a provinge de Lecce]]
ficifdrf6wruob6ejo01xe75i8jihii
Marije d'Enghien
0
19709
152114
147777
2026-09-25T00:55:39Z
InternetArchiveBot
10009
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
152114
wikitext
text/x-wiki
{{T}}
{{Monarca
|nome= Maria
|titolo = [[Consorti dei sovrani di Napoli|Regina consorte di Napoli]]
|sottotitolo =
|regno = 23 aprile [[1407]] – 6 agosto [[1414]]
|predecessore = [[Maria di Lusignano (1382-1404)|Maria di Lusignano]]
|successore = [[Giacomo II di Borbone-La Marche]]
|titolo2= [[Contea di Lecce|Contessa di Lecce]]
|stemma= Blason Ecu Marie Enghien 3D.svg
|immagine=
|regno2= [[1384]] – 9 maggio [[1446]]
|predecessore2= [[Pietro d'Enghien]]
|successore2= [[Giovanni Antonio Orsini Del Balzo]]
|altrititoli= [[Principato di Taranto#I principi di Taranto|Principessa di Taranto]] (1399–1414)<br />[[Re di Gerusalemme|Regina ''titolare'' consorte di Gerusalemme]], [[Consorti dei sovrani di Sicilia|di Sicilia]], e [[Consorti dei sovrani d'Ungheria|d'Ungheria]] (1407–1414)<br />[[Conte di Provenza|Contessa ''titolare'' consorte di Provenza]] e [[Conte di Forcalquier|di Forcalquier]] (1407–1414)
|data di nascita= [[1367]]
|data di morte= 9 maggio [[1446]]
|luogo di morte= [[Lecce]]
|sepoltura= [[Basilica di Santa Croce (Lecce)|Basilica di Santa Croce]], [[Lecce]]
|dinastia= [[Casa d'Enghien|Enghien]]
|padre= [[Giovanni d'Enghien]]
|madre= [[Sancia Del Balzo]]
|coniuge 1= [[Raimondo Orsini Del Balzo]]
|coniuge 2= [[Ladislao I d'Angiò|Ladislao I d'Angiò-Durazzo]]
|figli = Maria<br />Caterina<br />[[Giovanni Antonio Orsini Del Balzo|Giovanni Antonio]]<br />Gabriele
|religione =
|motto reale =
|firma =
|}}
{{Bio
|Nome = Maria
|Cognome = d'Enghien
|ForzaOrdinamento = Enghien, Maria d'
|Sesso = F
|LuogoNascita =
|GiornoMeseNascita =
|AnnoNascita = 1367
|LuogoMorte = Lecce
|GiornoMeseMorte = 9 maggio
|AnnoMorte = 1446
|Attività = sovrana
|Nazionalità = italiana
|Categorie = no
|FineIncipit =, fu [[contea di Lecce|contessa di Lecce]] dal [[1384]] alla morte in quanto ereditiera dei possedimenti del fratello [[Pietro d'Enghien|Pietro]] morto privo di eredi. Si sposò in prime nozze con [[Raimondo Orsini Del Balzo]] e fu [[Principato di Taranto#I principi di Taranto|principessa di Taranto]] dal [[1399]], e in seconde nozze con il re [[Ladislao I d'Angiò|Ladislao I d'Angiò-Durazzo]], divenendo la sua terza ed ultima moglie e fu quindi [[Consorti dei sovrani di Napoli|regina consorte di Napoli]] dal [[1407]] al [[1414]], anno della morte del marito.
Come moglie del re Ladislao I, oltre ad essere consorte di Napoli, fu [[Re di Gerusalemme|regina ''titolare'' consorte di Gerusalemme]], [[Consorti dei sovrani di Sicilia|di Sicilia]], e [[Consorti dei sovrani d'Ungheria|d'Ungheria]], e [[Conte di Provenza|contessa ''titolare'' consorte di Provenza]] e [[Conte di Forcalquier|di Forcalquier]]
}}
== Biografia ==
Nipote di [[Isabella di Brienne]], nacque nel 1369 da Giovanni d'Enghien, [[conte di Lecce]], e da Sancia (Bianca) Del Balzo, titolari del ducato di [[Andria]].
=== Contessa di Lecce e signora di feudi salentini ===
[[File:Altar of Chapel St. Leonardo in Castello Aragonese in Taranto.jpg|upright=1.4|thumb|left|La cappella di San Leonardo del [[castello aragonese (Taranto)|Castello Aragonese di Taranto]], edificata circa un secolo dopo il matrimonio tra Maria e [[Ladislao I d'Angiò]], dove oggi si celebra la rievocazione storica di quell'evento.]]
Dopo la morte senza eredi del fratello maggiore Pietro, tra il 28 marzo e il 27 luglio 1384, divenne [[Contea di Lecce|contessa di Lecce]] (Lecce e i casali del circondario da Torchiarolo a nord sino a Carpignano Salentino a sud) e dei feudi di Mesagne, Carovigno, Corigliano d'Otranto, Roca, Gagliano del Capo, Acquarica del Capo e Castro. Sebbene Pietro fosse un deciso sostenitore di Luigi I d'Angiò, pretendente al trono di Sicilia (Napoli), e del papa avignonese Clemente VII, Maria fu scelta dal papa romano Urbano VI come sposa per Raimondello Orsini (Del Balzo Orsini) – secondogenito del conte di Nola, Nicola Orsini e di Giovanna di Sabran – che, con Tommaso Sanseverino, il 7 luglio 1385 aveva liberato il papa da Nocera, assediata dalle truppe di Carlo III d'Angiò Durazzo. Il matrimonio ebbe luogo solo dopo la partenza del papa per Genova, tra il 24 agosto e il 29 ottobre.
Benché avesse riservato per sé il titolo di ''comitissa Licii'' (contessa di Lecce) e Raimondello si intitolasse come «principe consorte» esclusivamente ''comitatus Licii dominus'' (signore della contea di Lecce), quest'ultimo esercitò la piena sovranità nella contea salentina. Maria rimase per più di venti anni all'ombra del marito che, oltre ai suoi feudi in Campania (Acerra, Marigliano, Trentola e Marcianise) e in Irpinia (baronie di Flumeri-Trevico e Guardia Lombarda), si creò negli anni successivi una vasta signoria in Puglia (Brindisi, Gallipoli, Martina Franca, Monopoli, Molfetta, Barletta, Altamura e Minervino Murge).
Raimondello, nella lotta per il trono tra Ladislao d'Angiò Durazzo e Luigi II d'Angiò, seguì la politica opportunistica quanto abile della «doppia lealtà» per schierarsi al momento decisivo al fianco del vincitore [[Ladislao I d'Angiò]]. Ricompensa per questo doppio gioco fu l'investitura, il 9 maggio 1399, da parte di Ladislao, del Principato di Taranto (il più importante feudo del Regno) che lo rese signore illimitato della Terra d'Otranto, poiché nella primavera 1399, alla morte del padre, aveva ereditato anche la piccola contea di Soleto.
Il 18 giugno 1399 capitolò Taranto, dove Luigi II d'Angiò si era rifugiato quando la sua posizione a Napoli si era fatta insostenibile; due giorni dopo Maria, con il marito, poté fare ingresso solenne in città. In due privilegi dell'8 giugno Ladislao aveva già concesso a Raimondello e a Maria il ''merum et mixtum imperium'' in tutti i loro feudi e le entrate della Dogana di Lecce.
=== Regina consorte di Napoli ===
Non è noto il ruolo di Maria nella ribellione del 1405 contro [[Ladislao I d'Angiò]] da parte del marito, che aveva ripreso i rapporti con Luigi II d'Angiò. La morte improvvisa di Raimondello, il 17 genn. 1406, la lasciò con quattro figli minorenni {{chiarire|([[Giovanni Antonio Orsini Del Balzo|Giovanni Antonio]] nato il 9. sett. 1401, Gabriele nato nel 1404, Maria e Caterina)|date di nascita palesemente errate}} in una situazione critica perché – a parte suo nipote Pietro d'Enghien-Lussemburgo, conte di Conversano, dove sua nonna Giovanna Sanseverino esercitava la reggenza – Maria fronteggiava [[Ladislao I d'Angiò|Ladislao]] da sola. Proseguì la ribellione di Raimondello, tenendo nascosta la sua morte sino al 1º marzo 1406. Nello stesso giorno lasciò Lecce con i figli e andò a Taranto, perché la città era più facile da difendere e permetteva approvvigionamenti via mare.
Maria si mostrò un'avveduta organizzatrice e amministratrice: preparò Taranto al previsto assedio, assoldò truppe mercenarie al comando del nipote di suo marito, Francesco Orsini, e strinse contatti diplomatici con avversari di [[Ladislao I d'Angiò|Ladislao]] – come re Sigismondo d'Ungheria, o re Martino I d'Aragona re di Sicilia, suocero di Luigi II d'Angiò – che aveva inviato dalla Sicilia tre galee con equipaggi catalani.
A fine febbraio Ladislao, ancora all'oscuro della morte di Raimondello, si era mosso verso la Puglia e il 14 aprile iniziò l'assedio di Taranto che dovette interrompere dopo quasi due mesi senza grandi risultati, benché Martina Franca e la contea di Conversano gli si fossero sottomesse.
Nel luglio 1406 giunsero a Taranto tre plenipotenziari di Luigi II d'Angiò, che confidava nella ribellione di Taranto per riacquistare il trono di Napoli. Questi, dal 21 luglio al 5 agosto ottennero l'omaggio di Maria e [[Giovanni Antonio Orsini Del Balzo|Giovanni Antonio]] il riconoscimento di Luigi II. In quell'occasione, Giovanni Antonio fu investito del Principato di Taranto e Maria ebbe confermati i suoi feudi nel Regno, mentre Luigi si impegnava, entro tre mesi dopo il ritorno degli ambasciatori in Provenza, ad inviare in loro sostegno 300 lance e a scendere personalmente entro l'estate 1407. Gli accordi si conclusero con la promessa di matrimonio tra [[Giovanni Antonio Orsini Del Balzo|Giovanni Antonio]] e la figlia di Luigi, Maria.
In realtà il 26 dic. 1406 Luigi mandò 600 bretoni a bordo di tre navi che però, poco dopo la partenza, naufragarono e la maggior parte dell'equipaggio morì. All'inizio di marzo 1407 Francesco Orsini, con i suoi soldati, passò dalla parte di [[Ladislao I d'Angiò|Ladislao]].
Perso anche il sostegno di papa Innocenzo VII, Maria acquistò sempre maggiore consapevolezza del fatto che, in quella condizione di isolamento, avrebbe potuto a stento resistere a un nuovo attacco del re.
Per questa ragione, probabilmente, quando [[Ladislao I d'Angiò|Ladislao]] pose nuovamente l'assedio a Taranto, il 16 aprile [[1407]], Maria avviò in breve tempo le trattative che portarono al suo matrimonio con il re, celebrato il 23 aprile [[1407]] nella cappella del [[Castello aragonese (Taranto)|castello]] di Taranto, della quale oggi si è persa traccia, in seguito alla radicale ristrutturazione ed ampliamento operati tra la fine del XV e la metà del XVI secolo.
Tanto il [[principato di Taranto]] quanto le contee di [[contea di Lecce|Lecce]] e Soleto furono incorporati da Ladislao nel Demanio della Corona.
Maria si trattenne a Taranto per poco più di un mese e il 24 maggio si mise in viaggio per Napoli con i figli.
Negli anni seguenti, sino alla morte di [[Ladislao I d'Angiò|Ladislao]], il 6 agosto [[1414]], risiedette in Castelnuovo, ma, a differenza della madre di Ladislao, Margherita di Durazzo, a stento riuscì ad avere una qualche influenza sulla politica del marito, sebbene diverse istruzioni degli ambasciatori della Repubblica di Firenze fossero indirizzate anche a lei. Non c'è traccia nelle fonti storiche di una possibile condizione di prigionia di Maria e dei suoi figli durante il regno del marito.
=== Il recupero dei feudi ===
Morto Ladislao, la sorella Giovanna, salita al trono, imprigionò Maria in Castelnuovo con i due figli, perché vedeva nella vedova di suo fratello una possibile rivale per la Corona napoletana. L'arrivo a Napoli del futuro marito di Giovanna, Giacomo di Borbone (15 ag. 1415), provocò una svolta perché la figlia di Maria, Caterina, per iniziativa di Giacomo, alla fine del 1415 sposò Tristano Chiaramonte, uno dei cavalieri del seguito di Giacomo.
Per questa ragione alla fine del [[1415]], o al più tardi agli inizi del 1416, la regina le restituì la libertà, mentre i due figli [[Giovanni Antonio Orsini Del Balzo|Giovanni Antonio]] e Gabriele rimasero reclusi sino alla fine del 1417 o agli inizi del 1418. Per la liberazione di Gabriele, Maria dovette versare alla corte 8000 ducati.
Nel 1418 sia a Maria che a [[Giovanni Antonio Orsini Del Balzo|Giovanni Antonio]] furono restituiti i feudi che nel 1407 [[Ladislao I d'Angiò|Ladislao]] aveva incorporato nel Demanio e che non erano ancora stati assegnati.
A Maria furono resi i feudi che aveva ereditato da suo fratello, mentre [[Giovanni Antonio Orsini Del Balzo|Giovanni Antonio]] ebbe i feudi che erano stati del padre (le contee di Soleto, Veglie, Tricase, le baronie di Flumeri-Trevico, Lavello, Minervino, Altamura e Locorotondo), ad eccezione del Principato di Taranto, di cui era stato investito lo stesso re consorte, Giacomo di Borbone che però nel maggio 1419 fuggì a Taranto per fomentare la ribellione contro Giovanna II.
Le truppe di Maria e di [[Giovanni Antonio Orsini Del Balzo|Giovanni Antonio]] assediarono e sconfissero Giacomo a Taranto, costringendolo a restituire la città ed a rinunciare ai suoi diritti sul Principato dietro pagamento di 20.000 ducati. Nell'estate 1419 Maria e [[Giovanni Antonio Orsini Del Balzo|Giovanni Antonio]] ereditarono Guardia Lombardi nel Principato ''ultra'', da Giovanni Zurlo; in seguito quella signoria spettò al solo Giovanni Antonio, che il 4 maggio 1421 fu investito anche formalmente da Giovanna II del Principato di Taranto.
Nel 1421 si concluse un accordo tra Maria e i suoi due figli sulla spartizione dei feudi di famiglia: a Maria furono confermati i suoi feudi in Salento, mentre Gabriele ricevette come feudi da [[Giovanni Antonio Orsini Del Balzo|Giovanni Antonio]] le baronie di Flumeri-Trevico, Lavello, Minervino e Acerra.<ref>{{Cita web|url = http://www.treccani.it/enciclopedia/maria-d-enghien-regina-di-sicilia_%28Dizionario_Biografico%29/|titolo = A. Kiesewetter, MARIA d'Enghien, regina di Sicilia|accesso = 2015-05-19|sito = www.treccani.it}}</ref>
=== L'influenza politica e gli ultimi anni ===
Negli anni 1385-1406 e 1407-14 Maria era rimasta all'ombra dei suoi due mariti mentre dal 1420 compare accanto al figlio maggiore, defilata almeno dalle vicende politiche. Sebbene si intitolasse ancora sempre come regina di Napoli, non prese quasi per nulla parte alla lotta per il trono – prima tra Giovanna II e Alfonso V d'Aragona e poi tra Renato d'Angiò (il figlio di Luigi II) e Alfonso –, mentre i suoi figli dal 1433 presero decisamente le parti degli Aragonesi. Gabriele fu quindi investito da Alfonso nel marzo 1435 del Ducato di Venosa e, il 6 marzo 1437, il re ridusse a sole 50 onze d'oro in tutto l’''adohamentum'' che M. e i suoi figli dovevano pagare per i loro vasti feudi.
Dal 1420, risiedette quasi esclusivamente a Lecce e si occupò soprattutto dell'amministrazione dei suoi feudi, per i quali emanò diversi statuti e privilegi. Tra questi, i più importanti sono sicuramente gli ''[[Statuta et capitula florentissimae civitatis Litii]]'', del 14 luglio [[1445]]<ref>Pastore, p.20</ref>. Disponeva a questo scopo di una propria cancelleria e di un proprio ufficio camerale. Nello stesso periodo fece edificare per il marito Raimondello un monumento funebre a Galatina nella [[basilica di Santa Caterina d'Alessandria|basilica francescana di Santa Caterina d'Alessandria]] a [[Galatina]], commissionata da Raimondello stesso quale tempio familiare e completata da [[Giovanni Antonio Orsini Del Balzo|Giovanni Antonio]]<ref>Cassiano, p.42</ref>.
Maria morì a Lecce il 9 maggio 1446 e fu sepolta nella chiesa di S. Croce a Lecce. La sua tomba venne dispersa insieme all'originaria chiesa, ricostruita nella sua prestigiosa veste attuale nel corso dei lavori di adeguamento e bastionatura del Castello<ref>N. Vacca, ''Spigolature sul tempio di S. Croce in Lecce'', IV, ''Il mausoleo sepolcrale di M. d'E.'', in ''La Zagaglia''. ''Rass. di scienze, lettere ed arti'', I (1959), 1, pp. 42-44</ref>.
=== Popolarità ===
Maria gode ancora oggi di popolarità nel Sud della Puglia, sostenuta da una ininterrotta tradizione storiografica locale incentrata sulla dimensione romanzata ed eroicizzata delle sue lunghe e controverse vicende biografiche, ancora oggi perpetrata da nuove edizioni e versioni.
A Taranto, ogni anno, nel terzo sabato di maggio, si svolge il ricco corteo in costume medievale che rievoca e arricchisce quanto tramandato da Crassullo sul ''Matrimonio di Maria d'Enghien'' con Ladislao di Durazzo.
Nella stessa città Taranto, la tradizione orale ha tramandato la locuzione dialettale «u uadàgne de Maria Prène» (il guadagno di Maria di Brienne), con la quale, richiamando la percezione popolare di perdita di libertà e sovranità che Maria ottenne dal matrimonio con Ladislao, si suole indicare uno scambio svantaggioso o un cattivo affare<ref>Giuseppe Cassano, U uadàgne de Maria Prène, in Cosimo Cassano, Radeche Vecchie, Taranto 1935</ref>.
== Note ==
<references/>
== Bibliografia ==
* F. Tanzi, ''I d'Enghien, conti di Lecce'', in ''Riv. stor. salentina'', I (1903), pp. 65–78.
* G. Blandamura, ''L'autodifesa di M. d'E.'', in ''Rinascenza salentina'', VI (1938), pp. 200–211.
* [[Alessandro Cutolo]], ''Maria d'Enghien'', Congedo, Galatina 1977.
* Michela Pastore, ''Il codice di Maria d'Enghien'', Congedo, Galatina 1979.
* ''Storia di Lecce'' ''dai Bizantini agli Aragonesi'', a cura di B. Vetere, Bari 1993
* G. Vallone, ''Istituzioni feudali dell'Italia meridionale tra Medioevo ed antico regime'', Roma 1999
* R.A. Greco, ''Prime testimonianze del volgare in Puglia. La corte di M. d'E.'', in ''Wenn Ränder Mitte werden…. Festschrift für F.P. Kirsch zum 60. Geburtstag'', a cura di C. Adobati ''et al.'', Wien 2001, pp. 606–616.
* C. Massaro, ''Potere politico e Comunità locali nella Puglia tardomedievale'', Congedo, Galatina 2004
* A. Kiesewetter, ''Problemi della signoria di Raimondo Del Balzo in Puglia'', in Giovangualberto Carducci, Andreas Kiesewetter, Giancarlo Vallone, ''Studi sul Principato di Taranto in età orsiniana'', Società di Storia Patria per la Puglia, Editrice Tipografica, Bari 2005.
* Antonio Cassiano, Benedetto Vetere, ''Dal Giglio all'Orso. I Principi d'Angiò e Orsini del Balzo nel Salento'', Congedo, Galatina 2006.
* Andreas Kiesewetter, Maria d'Enghien, voce, Enciclopedia Treccani online, www.treccani.it.
* Rossella Barletta, Maria d'Enghien donna del Medioevo, Edizioni Grifo, Lecce 2015.
== Voci correlate ==
* [[Contea di Lecce]]
* [[Principato di Taranto]]
* [[Storia di Taranto]]
== Altri progetti ==
{{interprogetto}}
{{Controllo di autorità}}
== Collegamenti esterni ==
* {{cita web | 1 = https://web.archive.org/web/20190104071455/http://www.mariadenghien.it/ | 2 = Maria d'Enghien}}
{{Box successione
|tipologia = regnante
|carica=[[Contea di Lecce|Contessa di Lecce]]
|immagine=Armes de la Maison d'Enghien.png
|periodo=[[1384]] - [[1446]]
|precedente=Pietro d'Enghien
|successivo=[[Giovanni Antonio Orsini Del Balzo]]
}}
{{Box successione
|tipologia = precedenza titoli nobiliari
|carica=[[Re di Napoli|Regina consorte di Napoli]]
|immagine=Arms of Jeanne de Sicile.svg
|periodo=[[1407]] - [[1414]]
|precedente=[[Maria di Lusignano (1382-1404)|Maria di Lusignano]]
|successivo=[[Giacomo II di Borbone-La Marche]] ([[Re di Napoli|Re consorte]])
}}
{{Portale|Biografie|Lecce|medioevo}}
[[Categoria:Coniugi dei re di Napoli|Maria d'Enghien]]
4br2l1t9opwgwpit6aexsvwvetolqix
Aeropuerte de Bare-Palese
0
21617
152098
151286
2026-09-24T23:54:22Z
InternetArchiveBot
10009
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
152098
wikitext
text/x-wiki
{{Aeropuerte
|Struttura = Aeropuerte
|Immagine = Bari Airport seen from sea closeup.jpg
|Didascalia = L'aeropuerte viste da 'a coste
|GPS = 41.1115
|WMO = [[Stazione meteorologgeche de Bare Palese|16270]]
|Tipologia = Civile-Militare-Pubblico-Militare
|Proprietario = [[Aeroporti di Puglia]] S.p.A.
|Gestore = [[Aeroporti di Puglia]] S.p.A.
|Nomestato = ITA
|Nomesuddivisione = {{bandiera|IT-75|nome}}
|Città = [[Bare]]
|Posizione =
|Hub =
|Base = {{bandiera|IRL}} [[Ryanair]]
|Costruzione = [[1934]]
|Utilizzatore = Aviazione Generale
|Comandante =
|Reparti = (Aero Club Bari)
|Altitudine = 59
|LatGradi =
|LatPrimi =
|LatSecondi =
|LatNS =
|LongGradi =
|LongPrimi =
|LongSecondi =
|LongEW =
|Nomemappa =
|Caption_mappa =
|Sito =
|Orientamento1 = 07 \ 25
|Lunghezza1_m = 3000 × 45
|Superficie1 = Asfalte
|Note1 = [[Precision Approach Path Indicator|PAPI]], [[Instrument Landing System|ILS]], [[VHF Omnidirectional Range|VOR]]
|Npasseggeri = {{formatnum:6205461}} <small>{{Aumende}} 88,7%</small>
|Annostat = 2022
|Nomestat2 = Movimende
|Stat2 = {{formatnum:51838}} <small>{{Aumende}} 57,4%</small>
|Nomestat3 = Cargo (tonnellate)
|Stat3 = {{formatnum:2514.00}} <small>{{Aumende}} 10,6%</small>
|Ref = <small>[https://assaeroporti.com/wp-content/plugins/multipage_xls_reader/pdf_file/2022.pdf]</small>
|Nomecommerciale = {{it}} Aeroporto Internazionale di Bari "[[Karol Wojtyła]]"
|Gestore_torre = [[ENAV]]
|ClasseICAO = 4E
|Antincendio = 8
}}
L{{'}}'''Aeropuerte de Bare''' {{codece aeropuerte|BRI|LIBD}}, o '''Aeropuerte [[Karol Wojtyła]]''', jè une de le prengepale aeropuerte [[Itaglie|tagliàne]], nonché 'u prengepale aeropuerte [[Pugghie|pugghiese]]. Prende 'u nome da 'u quartiere vecine de [[Palese - Macchie]] e se iacche 9 km a nord-ovest d'u cendre de [[Bare]]. Serve tutte 'a [[cetate metropolitane de Bare]], 'a [[provinge de Barlette-Andrie-Trane]], 'a [[provinge de Matere]] e le limitrofe provinge de [[provinge de Fogge|Fogge]], [[provinge de Putènze|Putènze]] e [[provinge de Tarde|Tarde]]. Presidente d'a suggetate de gestione jè Andonie Marije Vasile, mentre direttore generale jè Marche Catamerò.
[[File:Bari airport control tower, torre di controllo - panoramio.jpg|thumb|left|Torre de condrolle [[ENAV]] a l'Aeropuerte de Bare.]]
== Storie ==
[[File:Aeroporto di Bari.jpg|thumb|Mappe de l'aeropuerte]]
L'aeropuerte de [[Bare]] nasce ufficialmente jndr'à 'u [[1934]] cumme strutture adibite a 'u sole traffeche militare, dedicate a 'u principe Umberto de Savoie, jndr'à periferie nordovest d'u [[Bare|capeluéche]], a 'u confine 'mbdrà 'u quartiere de Macchie e l'allore frazione de Palese (zone osce a die corrispondente a 'u confine 'mbdrà 'u quartiere de mò de [[Palese - Macchie]] e quedde de [[San Paole (Bare)|San Paole]], rispettivamente V e III municipie).
In quell'anne 'u scale ha state averte pure a le vole de l'aviazione civile; le suggetate [[Suggetate anonime de navigazione aerèe transadriateche|Transadriateche]] e S.A.M. ([[Suggetate Aerèe Mediterranèe]]) istituiscono le collegamiende cu [[Rome]], [[Angone]], [[Venezie]] e, in seguite, [[Tirane]]. Le collegamiende vengono ppò rilevate da 'u vettore [[Ala Littoria]] ca, a differenze de le otre, ause 'nu aeromobbele tagliàne.
Le tre linee sò state soppresse poco dopo pe scarse traffeche. Jndr'à 'u 1939 'u cambe riottenne 'a concessione de l'ause da parte de l'Ala Littoria ca cu apparecchie [[Savoia-Marchetti S.M.75]] avrebbe dovute collegà Rome e Melane con Tirane/Salonicche e Atene/Rodi vie Bare. Cu l'immissione in servizie de le aeromobbele Savoia Marchetti se rese necessarie 'nu adeguamende d'a piste de volo prengepale, mentre l'aerostazione de l'aeropuerte militare condinuave ad essere ausate cumme terminal passeggere. Jndr'à 'u [[1941]] 'a linèe Melane-Bare-Tirane ha state soppresse pe risparmiare carburante.
Dope 'a parentese d'a seconde uerre mondiale, 'u traffeche civile ha state riaverte jndr'à 'u [[1947]] cu concessione a 'a [[Linee Aeree Italiane]] (L.A.I.) d'a linèe Rome-Bare-Brinnese.
L'1 novembre 1948 arrive 'u [[Terze Storme]] ca reste 'nzigne a l'1 luglie [[1954]].
Jndr'à 'u [[1951]] ha state realizzate 'na nuève strutture, previste cumme aerostazione merce, ma ca de fatte ha divenute a tutte le effette 'a nuève aerostazione de l'aeropuerte.
Jndr'à 'u [[1960]], in occasione de le coste, l'aeropuerte jè ausate cu 50 aeromobbele e 1 terminal.
L'incremento d'u traffeche eccede le limite 'nfrastrutturale de l'aeropuerte: pertande jndr'à 'u [[1962]] ha state poste 'a prime petre d'u nuève terminal aeroportuale, ca ha state combletate tre anne dope, jndr'à 'u [[1965]].
Contemporaneamente, si procede all'ammodernamento de le 'nfrastrutture de vole (piazzali di sosta aeromobbele, piste de vole e via de rullagge).
Jndr'à 'u [[1965]] accumenze 'a costruzione d'a nuève torre de condrolle, combletate l'anne successive.
Jndr'à 'u [[1966]] prende 'u vie l'iter pe l'allungamende d'a piste a 1.570 m, addò appalto se conclude jndr'à 'u [[1968]].
Jndr'à 'u [[1967]] accumenze 'a progettazione d'u prime ambliamende d'u nuève terminal passeggere; successivamente sò state affidate le fatìe pe l'espansione de l'aerostazione sus'a 'u fronte est.
=== Ampliamende ===
A fine [[2011]] sò accumenzate le fatìe de ambliamende d'u scale pugghiese, grazie a finanziamende erogate da [[Ente nazionale per l'aviazione civile|ENAC]], [[Reggione Pugghie]] e da 'u PON Trasporte, ca prevedono 'a realizzazione de doje corpe laterale (de 135 metre ciascune) collegate a 'a stazione preesistente, cu 'na crescite d'a superficie disponibbele 'nzigne a 48 000 m² (da le 28 000 iniziale), cu 'nu aumende de le spazie riservate a le attivetà commerciale 'nzigne a 7 200 m² (da le 5.400 iniziale). 'A crescite longitudinale d'a aerostazione permetterà 'a realizzazione de [[manicotte d'imbarche]] o "ponde mobbele pe le passeggere", ca saranne raddoppiate de numere (da 4 de mò a 8) e sarà dunque l'urteme passe de 'nu processe de espansione d'a strutture, ca ha viste aumentare 'a lunghezze d'a piste, 'a superficie de soste de le aeromobbele e 'a costruzione de hangar e strutture de utilità annesse, jndr'à le anne precedente.
'A piste de l'Aeropuerte de Bare-Palese da 'a Testate 07 Ovest a 'a Testate 25 Est misura 3.000 metre, totalmende asfaltate e dotate de sisteme [[Precision Approach Path Indicator|PAPI]], [[Instrument Landing System|ILS]], [[VHF Omnidirectional Range|VOR]], jè in grade de ffà atterrare aerèe cu averture alare 'nzigne a 65 m; inoltre grazie a le urteme cangiaminde apportate jndr'à 'u sciugne 2016, pure A340-600, A380 e B747-8i/-8F, possono effettuare le normale procedure de atterragge.
=== Adeguamento de le 'nfrastrutture de vole e prolungamende piste de vole ===
A fine 2018 'u scale ha state adeguate jndr'à parte 'nfrastrutturale d'a piste. 'A lunghezze totale d'a stesse jè sfruttabbele pe tutte in entrambe le sense de orientamende (l'orientamende d'a piste 07 ha state limitate a 2.400 metre a cause d'a presenze de arvule e de dislivelle jndr'à 'u terrene)<ref>{{Cita web|url=http://www.epcsrl.it/portfolio/aeuroporti-di-puglia-spa-ati/|titolo=Aeroporti di Puglia S.p.A – Adeguamenti – EPC S.r.l. – Engineering Planning Construction|lingua=it|accesso=28 febbrare 2018}}</ref>
Jndr'à 'u scennare [[2019]], a seguite de 'mbortande fatìe durate cirche 16 mise, 'a piste de l'aeropuerte ha diventate disponibbele jndr'à tutte 'a sò lunghezze fisiche (3000 mt.) sie da 'a direzione 07 ca da 'a direzione 25.
'U sentiere de discese da 'a direzione 07 ha state allungate de 500 mt cu l'eliminazione de ostacule fisiche costituite da arvule de ulive (espinatate e ripiantai sia dentre de l'arèe aeroportuale ca fore) e da 'nu manufatte ca ha state abbattute. Sò state impiantate doje vasche de raccolte de l'acque piovane. Ha state installate 'nu nuève sisteme [[Sisteme de atterragge strumendale|ILS]] ca permette atterragge ogne 2,6min/h24 e ha state installate pure 'nu nuève sisteme [[Sisteme luminose de avvicinamende|ALS]] cu luce [[LED]].
== 'U nuève terminal ==
[[File:Bari airport departure.jpg|thumb|left|upright=1.4|Aeropuerte 'ndernazionale de Bare "Karol Wojtyła" - Piane partenze]]
'U terminal dedicate a [[Pape Giuànne Paule II|Karol Wojtyła]], conde sus'a 'n'aerostazione passeggere ca se sveluppe sus'a 'n'arèe de cirche 29.000 metre quadrate, distribuite su cinque livelle.
Sò 5.400 le metre quadrate riservate a le attività commerciale, mentre quattro de le diciotte piazzole de sosta aeromobbele sò servite da [[manicotte d'imbarche]] pe l'imbarche e sbarche dirette de le passeggere.
Le flusse in arrive e partenze sò separate e collocate sus'a le piane differende.
'U dimensionamende de l'aerostazione è per 3 600 000 passeggere a l'anne, cu 'nu picche de punde orarie sus'a le 1 400 passeggeri a l'ore e 'nu movimende aeromobbele pare a 32 000 l'anne.
I 28 932 m² sò ripartite 'mbrà piane interrate (3 530 m²), piane terre (arrive e ritire bagaglie, 9 296 m²), mezzanine (arrive/transite, 1 130 m²), piane prime (partenze, 9 660 m²) e piane seconde (uffici e sale espositive, 5 216 m²).
== Traffeche passeggere ==
{{Aeropuerte-Statisteche|iata=BRI| titre=Traffeche pe Bare-Palese}}
'U traffeche passeggere se sveluppe lentamende 'nzigne a 'a metà de le [[anne 1990]], cu picche rotte servite quase esclusivamente da [[Alitalia]].
'U progressive abbandone d'u scale da parte d'a combagnie de bandiere, in fase de riassette, produce effette positive sus'a 'u traffeche, ca raggiunge 1,2 milione de passeggere jndr'à 'u [[2001]], pe toccà quote 1,8 milione jndr'à 'u [[2004]].
Jndr'à 'u [[2005]] 'u trend positive se interrompe; complice 'u fallimende d'a combagnie aerèe low-cost Volareweb.com (divenute protagoniste jndr'à 'u scale barese) e 'u traggeche incidente d'u [[Vole Tuninter 1153]], 'nu [[ATR 72]] d'a combagnie aerèe tunisine, partito da [[Bare]] per [[Djerba]] e precipitate a 'u larghe de [[Palerme]].<ref>{{Cita web|lingua=it|url=http://www.ilpost.it/2015/08/06/ammaraggio-atr-72-palermo-dieci-anni-fa/|titolo=Il disastro dell'ATR-72, dieci anni fa|sito=Il Post|data=6 aguste 2015|accesso=5 aguste 2017}}</ref>
C'u [[2006]] 'na nuève inversione de tendenza porta le passeggere a 1 972 926 (+20,41% sus'a 'u [[2005]]); l'incremento prosegue jndr'à 'u [[2007]] cu 'nu totale de {{formatnum:2368313}} passeggere.
'U [[2017]] se ha chiuse cu 'nu traffeche passeggere pare a 4.686.018 cu 'n'incremende de l'+8,40% (addò 4.374 passeggeri de l'aviazione generale cu 'nu decremende rispette a l'anne d'apprime d'u -0,3%) cu 12.366 transite dirette.
Jndr'à 'u [[2021]], cu 'a nascite d'a nuève combagnie aerèe de bandiere tagliàne, [[ITA Airways]], le rotte gestite da Alitalia (da [[Aeropuerte de Melane-Linate|Melane-Linate]] e [[Aeropuerte de Rome-Fiumicine|Rome Fiumicine]]) passane a 'a newco, senze sostanziale cangiaminde de programmazione. Jndr'à 'u stesse anne 'a combagnie low cost ungherese [[Wizz Air]] inaugure 'na base a l'aeropuerte, connettende l'aeropuerte cu nuève destinaziune, naziunale e 'ndernaziunale, soprattutte verse l'Europe oriendale.
'A suggetate de gestione jè 'a [[Aeroporti di Puglia|Aeroporti di Puglia S.p.A.]], ex S.E.A.P., a capitale pubbleche.
'A Aeroporti di Puglia ha achiuse 'u bilancie [[2005]] cu 'n'utile nette de esercizie pare a 1 376 446 [[euro]], cu 'n'incremende d'u 5,78% rispette a 'u [[2004]] dovute prengepalmende a l'aumende de le ricave "no aviation", direttamende correlate a 'a messe in esercizie d'a nuève aerostazione.
Jndr'à 'u [[2007]] 'a [[Aeroporti di Puglia]], suggetate ca gestisce le scale pugghise, ha pubblecate 'nu bande pe l'erogazione de condrebbute a 'u passeggere da assegnare a vetture disposte ad attivare 'na serie de rotte precedentemente predeterminate da 'a stesse suggetate: l'uniche a presentare 'n'offerte, aggiudicandose accussì 'a maggior parte de le finanziamende, ha state 'a combagnie tagliàne [[MyAir]], ca tuttavie jndr'à l'aguste 2009 ha cessate tutte le operaziune in seguite a 'u ritire d'a licenze de vole da parte de l'ENAC.
== Statisteche de traffeche ==
{| class="wikitable"
|- align="center"
!
!2016
!2017
! 2018
! 2019
! 2020
! 2021
!2022
!2023
|- align="center"
| '''Scennare'''
|259.853
|282.760|| 315.940|| 335.891||359.009
|41.112
|234.469
|397.192
|- align="center"
| '''Febbrare'''
|267.771
|278.822|| 295.436|| 321.408||323.596
|32.473
|275.313
|339.917
|- align="center"
| '''Marze'''
|312.601
|333.764|| 271.565|| 381.548||59.011
|39.402
|391.054
|402.275
|- align="center"
| '''Abbrile'''
|355.132
|377.513|| 412.525|| 444.756||1.957
|78.344
|543.985
|567.725
|- align="center"
| '''Masce'''
|391.531
|423.645|| 448.036|| 500.358||2.812
|133.442
|605.036
|620.606
|- align="center"
| '''Sciugne'''
|399.242
|437.996|| 476.817|| 523.882|| 34.794||247.157
|631.036
|657.263
|- align="center"
| '''Luglie'''
|438.729
|489.886|| 535.139|| 593.001||172.693
|479.755
|699.329
|726.915
|- align="center"
| '''Aguste'''
|446.143
|488.690|| 535.913|| 597.551||246.274
|532.793
|718.942
|711.766
|- align="center"
| '''Settemmre'''
|417.470
|463.229|| 514.868|| 556.528||223.960
|481.750
|672.512
|658.489
|- align="center"
| '''Ottommre'''
|390.145
|423.617|| 475.572|| 506.535||180.641
|464.558
|597.121
|607.530
|- align="center"
| '''Novemmre'''
|316.337
|341.594|| 374.721|| 396.434||43.109
|388.557
|409.825
|384.445
|- align="center"
| '''Decemmre'''
|327.843
|344.502|| 374.228|| 387.625||55.170
|369.899
|426.831
|400.346
|- align="center"
| '''TOTALE'''
|'''4.322.797'''
|'''4.686.016'''
|'''5.030.760'''
|'''5.545.588'''
|'''1.703.130'''
|'''3.289.239'''
|'''6.200.115'''
|'''6.474.463'''
|- align="center"
| colspan="9" | <div align="center"><small>Fonte: [[Assaeroporti]]</small></div>
|}
== Servizie aeroportuale ==
– [[File:Italian traffic signs - strada riservata ai veicoli a motore.svg|24px|Auto]] Autonolegge<br/>
– [[File:Feature ticket office.svg|24px|Biglietterie]] Biglietterie aerèe<br/>
– {{simbolo|PlaneClipart.png|24}} Check-in veloce<br/>
– [[File:Feature elevators.svg|24px|Ascensure]] [[File:Aiga escalator up.svg|24px|Scale mobili]] Ascensure e scale mobbele<br/>
– [[File:Bag.svg|24px|Deposite bagaglie]] Deposite bagaglie<br/>
– [[File:Aiga immigration.svg|24x24px|Polizie de frontiere]] Polizie de frontiere<br/>
– [[File:Aiga customs.svg|24x24px|Dogane]] Ufficie doganale<br/>
– [[File:Information.svg|24px|Punde 'mbormaziune]] Ufficie 'Mbormaziune e Promozione Turistiche<br/>
– [[File:Wi-Fi Logo.svg|24px|Wi-Fi]] [[Wi-Fi]] gratuite<br/>
– [[File:Pictograms-nps-first_aid-2.svg|24x24px|Poste de prime soccorse]] Parafarmacie<br/>
– [[File:Feature accessible.svg|24px|Accessibbele]] Passeggere a ridotte mobbeletà<br/>
– [[File:Italian_traffic_signs_-_icona_metropolitana_inv_2.svg|24x24px|Fermata metropolitana]] [[Servizie ferroviarie metropolitane de Bare|Servizie ferroviarie metropolitane]]<br/>
– [[File:Euro symbol.svg|24px|Banche]] Bancomat<br/>
– [[File:Mail.svg|24px|Poste]] Ufficie postale<br/>
– [[File:AB-Autobahnkiosk.svg|24px|Bar]] [[File:Aiga restaurant inv.svg|24px|Ristorante - Fast food]] Bar e ''fast food''<br/>
– [[File:AB-Rast.svg|24x24px|Ristorante]] Ristorante<br/>
– [[File:ShoppingCart.svg|24px|Shopping]] [[File:Aiga shops.svg|24x24px|Duty free]] ''Shopping'' e ''duty free''<br/>
– [[File:RWBA WC.svg|24px|WC]] Servizie Igieniche<br/>
– [[File:Feature suburban buses.svg|24x24px]] Autobus<br/>
– [[File:Aiga taxi.svg|24x24px|Taxi]] Taxi<br/>
– [[File:Feature parking.svg|24px|Parchegge de scambie]] Parchegge<br/>
– [[File:Croce bianca e rossa.svg|24x24px]] Pronde Soccorse<br/>
– [[File:public phone.png|24px|Telefone Pubbleche]] Telefone pubbleche<br/>
– {{simbolo|School.svg|24}} Asile<br/>
– [[File:Busy desk.svg|24px|Sale riunione]] Sale riunione<br/>
– [[File:Aiga waitingroom inv.svg|24px|Sale de Attese]] Aree pe l'attese<br/>
– {{simbolo|segnalechiesa.jpg|24}} Cappelle<br/>
=== Parchegge multipiane ===
[[File:Aeroporto bari multipiano.jpg|thumb|Parchegge multipiane]]
'U parchegge multipiane, inaugurato jndr'à [[2005]], picche mise dope 'a nuève aerostazione jè collegate cu doje ponde pedonale sospese a 'u piane partenze d'u terminal. Jè costituite da 'n'edifice a piande rettangolare cu doje piane fore terre, pe 'na superficie complessive de 20 520 m².
In totale le poste sò 749, da aggiungere a le 2 300 poste auto a rase.
=== Collegamiende ferroviarie ===
[[File:Bari Aeroporto railway station.JPG|thumb|Stazione de Bare-Aeropuerte]]
L'aeropuerte jè servite da l'omoneme [[Stazione de Bare-Aeropuerte|fermate]] poste lunghe 'a variande d'a [[ferrovie Bare-Barlette]] inaugurate jndr'à 'u [[2013]].<ref>Notizie sus'a ''[[I Treni]]'' n. 355, scennare 2013, p. 8.</ref> 'U collegamiende d'a ferrovie cu l'aeropuerte ha state cofinanziate cu otre 27 miliune de euro da 'u fonde [[Fondo europeo di sviluppo regionale|FESR]] de l'[[Aunìone europèe]] (POR 2007-2013).<ref>{{Cita web|url=https://ec.europa.eu/regional_policy/it/projects/Italy/new-rail-link-between-baris-airport-in-southern-italy-and-the-city-centre|titolo=Nuovo collegamento ferroviario nell’Italia meridionale tra l’aeroporto di Bari e il centro della città-Progetti|sito=ec.europa.eu|lingua=it|accesso=20 novemmre 2020}}</ref>
'U servizio, svolto da 'a suggetate Ferrotramviaria, jè strutturate mediante le doje linee FR2 e [[Servizie ferroviarie metropolitane de Bare|FM2]] de le [[Ferrovie del Nord Barese]].<ref>{{it}} [https://web.archive.org/web/20231226165642/https://www.ferrovienordbarese.it/orari Orarie Ferrotramviaria]. URL consultate jndr'à l'abbrile 2014.</ref>
== Note ==
<references />
== 'Ndruche pure ==
– [[Aeropuerte cchiù traffecate in Itaglie]]<br/>
– [[Aeroporti di Puglia]]<br/>
– [[Aeropuerte de Brinnese-Casale|Aeropuerte de Brinnese]]<br/>
== Otre pruggette ==
{{interprogetto}}
== Collegamiende fore a Uicchipèdie ==
{{Collegamenti esterni}}
* {{cita web | url = https://web.archive.org/web/20140203143236/http://www.sarcamedia.com/QMVM/aereo/bri.htm | titolo = Scheda di QMVM sull'aeroporto di Bari | accesso = 2 ottommre 2008 | urlarchivio = https://web.archive.org/web/20140203143236/https://web.archive.org/web/20140203143236/http://www.sarcamedia.com/QMVM/aereo/bri.htm | urlmorto = sì }}
* {{cita web|http://www.planespottersbari.it/|Plane Spotters Bari}}
{{Aeropuerte in Itaglie}}
{{Portale|aviazione|Pugghie|trasporte}}
[[Categoria:Aeropuerte d'a cetate metropolitane de Bare|Bare-Palese]]
[[Categoria:Trasporte a Bare]]
dvko227gjp7ihp0ea6osqxlmfxoajh6