Дом култури Руски Керестур

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="rsk">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>rskwiki</dbname>
    <base>https://rsk.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B8_%D0%B1%D0%BE%D0%BA</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.5</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медий</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Окреме</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Розгварка</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Хаснователь</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Розгварка зоз хасновательом</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Розгварка о Википедиї</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Розгварка о файлу</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">МедияВики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Розгварка о МедияВикию</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Шаблон</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Розгварка о шаблону</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Помоц</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Розгварка о помоци</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Катеґория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Розгварка о катеґориї</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модул</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Разговор о модулу</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Дом култури Руски Керестур</title>
    <ns>0</ns>
    <id>125</id>
    <revision>
      <id>19330</id>
      <parentid>18333</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T13:17:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Keresturec</username>
        <id>18</id>
      </contributor>
      <comment>Кориґовани пар викивязи</comment>
      <origin>19330</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15468" sha1="myd5qzemc0t24eb6klk0tf06ml1qyq0" xml:space="preserve">{{Инфорамик
| title            = Дом култури Руски Керестур
| image            = [[File:Dom kulturi z uljicki1.jpg|200px]]
| label3           = Снователь
| data3            = Скупштина општини Кула
| label4           = Основани
| data4            = 15. фебруара 1961. року
| label5           = Шедзиско
| data5            = [[Руски Керестур]], Русинска 75
| label6           = Веб презентация
| data6            = [https://domkultureruskikrstur.com/ Дом култури Руски Керестур]
| label7           = Контакт
| data7            = Тел. 025 703-357
}}
'''Дом култури у Руским Керестуре''' од самого снованя постал єдина институция при Руснацох хтора ше професионално занїмала зоз културну дїялносцу&lt;ref&gt;Тамаш, др Юлиян: 1945. рок, ''Руски Керестур, лїтопис и история (1745-1991)'', Месна заєднїца Руски Керестур, 1992,  бок 301.&lt;/ref&gt;. Як установа култури Дом култури превжал подполну старосц о двох значних фестивалох - о [[Фестивал рускей култури Червена ружа|Фестивалу култури Руснацох ''Червена ружа'']] и Драмским мемориялу [[Петро Ризнич Дядя|''Петра Ризнича Дядї''.]]

== История наставаня ==
Приселєнци [[Руснаци у Сербиї|Русини]] зоз Горнїци принєсли зоз собу и часци духовней култури у форми народней шпиванки, народного танцу и народного скарбу. Тоти културни вредносци ше преношели з поколєня на поколєнє, чувало ше их и покус и збогацовало.

Познате же уж 1870. року основана перша читальня у [[Руски Керестур|Руским Керестуре]] хтору основал тедишнї учитель [[Михаил Джуня]] и Керестурец [[Ферко Пап-Радванї]].

После 1885. року учитель [[Василь Каменца]] у школи робел зоз школярским хором котри мал у составе 18 дзивчата и 22 хлапцох. После вельорочней роботи и числених наступох школярски [[хор]] бул познати у штреднєй часци [[Бачка|Бачки]]. Як коруна добрей роботи и значне припознанє його хору ушлїдзело 1896. року. Того року школярски хор зоз Бачкерестура шпивал на отвераню шветовей вистави у Будапешту!

Штредком остатнєй децениї 19. вику зоз церковним хором, такволану гармонию, руководзел учитель М. Манойла. Познєйше ше зявело и женске шпивацке дружтво у валалє.

После першей шветовей войни, а окреме после снованя [[Руске народне просвитне дружтво|Руского народного просвитного дружтва]] здобути нови  можлївосци за розвой и пестованє и других формох културней дїялносци як цо то драмска и фолклорна. Учителє Евґений Няради и Маґдалена Дудаш пририхтую рижни програми, а на розвою драмскей дїялносци окреме ше анґажовал [[Михайло Ковач|Михайло Ковач,]] теди учитель у Керестуре. Вон ше опробовал и як [[дириґент]] так же 1938. року керестурски хор, под його руководством, завжал друге место на змаганю хорох у Червинки. Од 1934. року активно робело Руске шпивацке дружтво под руководством [[Онуфрий Тимко|Онуфрия Тимка]], хторе познєйше превжал [[Ириней Тимко]].[[Файл:Ruski_Krstur_-_75.jpg|alt=Уход до Дому култури|thumb|309x309px|Уход до Дому култури Руски Керестур]]

Медзи двома войнами розвита и театрална дїялносц хтора окремни пориви достала з приходзеньом [[Петро Ризнич Дядя|Петра Ризнича Дядї]], драмского педаґоґа, режисера и [[Професор|професора]], хтори за вецей як 46 роки активней роботи у Руским Керестуре поставел коло 40  драмски фалати. Зазначени у тим перодзе и мена других режисерох - [[Дзияк|дзияка]] В. Еделинския, М. Нярадия, [[Михайло Ковач|Михала Ковача]], [[Мафтей Винай|Мафтея Виная]] и Юрия Шереґия.

Запаметани и познати керестурски [[Оркестер|оркестри]] зоз фамелийох Ґовльових и Микитових хтори ше зявели на початку ХХ вику, пред початком першей шветовей войни. Бул теди познати и оркестер Якова Чизмара хтори пестовал, грал и ширел руски шпиванку у Керестуре. Познєйше ше зявели и [[Оркестер|оркестри]] под руководством Владимира Ґаднянского як и [[Яким Хома|Якима Хоми]] хтори по законченю другей шветовей войни скоро нєпреривно робел при Доме култури.

== Повойнови период ==
По ошлєбодзеню валала 1944. року почало формованє културних секцийох - читацка ґрупа, танєчна, хорска, музична, драмска секция хтори участвовали на велїх манифестацийох у валалє, у покраїни, на першомайскей паради у Беоґрадзе и на роботних акцийох.

Зоз снованьом културней и дружтвено-политичней орґанизациї [[Руска матка]] 21. октобра 1945. року достало ше нови способи орґанизованя и ширеня културно-просвитного живота жительох Руского Керестура.

По утаргованю Рускей матки як културней орґанизациї, 1948. року основане ''КПД [[Гавриїл Костельник|Гавриїл Костелник]]'' у хторим робели хорска, фолклорна, музична секция, секция народного универзитета як и секция аматерского театра основана у януаре 1949. року.

З одлуку Скупштини [[Општина Кула|општини Кула]] [[15. фебруар|15. фебруара]] 1961. року основани ''Дом култури Руски Керестур'' з цильом и задачу же би орґанизовал и унапрямовал културно-уметнїцки живот у валалє. Року 1968. Дом култури превжал орґанизованє ''Червеней ружи'', 1969. року основани и отримани перши ''Драмски мемориял Петра Ризниича Дядї'', хтори преросну до фестивалу драмскей дїялносци и обидва манифестациї теди достали покраїнску значносц.

Року 1967. при Доме култури основани и ''Завичайни музей'', хтори 1990. обновени и поставени у просторе дакедишнєй Новей школи ([[Замок (Руски Керестур)|Замку]]) хтора адаптована за потреби образованя, библиотеки, за [[музей]] и ґалерию.

Початком 1971. року дозрели условия же би керестурски Аматерски театер, хтори вироснул зоз драмскей секциї при ''КПД Гавриїл Костелник'' постал самостойни аматерски театер з двома сценами (у Новим Садзе и Руским Керестуре) и статусно змоцнєл до уровню професийного театра. Концом ХХ вику при Доме култури иницирована и културна манифестация ''Костельникова єшень''.  

Треба спомнуц и ентузиястох и фаховцох хтори од 1945. року робели у керестурским Доме култури як руководителє рижних секцийох
[[Файл:Nastup Doma kulturi na TV 2.jpg|alt=Ансамбл Дома култури|thumb|482x482px|Наступ ансамбла Дома култури  на ТВ Беоґрад  1973. року]]
'''Хорска секция''' - Стеван Ґера, Микола Гайнал, [[Дюра Варґа]], Йоаким Хома, [[Витомир Бодянєц]], [[Марґита Лучечко]], Ириней Тимко, [[Иван Чукляш]], [[Владимир Колбас]], Михайло Бодянец, [[Юлиян Рамач (дириґент)|Юлиян Рамач]]

'''Фолклорна секция''' - В. Шанта, Я. Виславски, Лю. Медєши, Ф. Папуґа Бесерминьова, Е. Варґова, Я. Хромиш, В. Бодянєц, [[Силвестер Ґача]], [[Михайло Варґа|Михал Варґа]], Жарко Миленкович, Юрий Прохаска, Миодраґ Цветкович Баняц, Юлиян Рац, Йоаким Рац, Михайло Стрибер,

'''Музична секция''' - Йоаким Хома, Витомир Бодянєц, [[Янко Олєяр]], [[Яким Сивч]], Михайло Бодянец, Юлиян Рамач

'''Подобова секция''' - Силвестер Макаї, Любомир Бабинчак, Дюра Папуґа

'''Фото-кино секция''' - Звонимир Сакач, [[Любомир Дудаш]], [[Владимир Колєсар]]

'''''Швитаня''''' и '''рецитаторску секцию''' водзели [[Михайло Варґа (учитель)|Михал Варґа]], [[Владимир Бесерминї]], [[Михал Рамач]], [[Юлиян Надь]], Наталия Дудаш, [[Михайло Зазуляк]].

Руководителє Дома култури були: Янко Олєяр, Витомир Бодянєц, Юлиян Рац, Михайло Бодянец, Силвестер Ґача, Йоаким Рац.

== Награди и припознаня ==
Робота з аматерами и квалитет роботи и резултатох бул замерковани од ширшей дружтвеней заєднїци так же Дом култури ношитель Оредна заслугох за народ зоз стриберну гвизду, достал Награду ошлєбодзеня [[Войводина|Войводини]], Вукову награду од КПЗ [[Сербия|Сербиї]], Искри култури од КПЗ Войводини, Октоберску награду општини [[Кула]], Майску награду, Зарї култури КПЗ Кула як и велї други  припознаню хтори достали установа, роботнїки и аматере.

У вецей деценийох роботи Дома култури през його секциї и други форми дїялносци прешли на тисячи аматере, давани програми у шицких крайох бувшей Югославиї, аматере Дома култури указали красу нашого културного скарбу и у иножемстве - на вецей заводи госцовали у бувшим Совєтским Союзу, Чехословацкей, [[Польска|Польскей]], у Нємецкей, Белґиї, Голандиї и Луксембурґу. Каждого року музично-танєчни секциї и рецитаторе участвую на покраїнских и републичних смотрох и манифестацийох.

== Литература ==
* Тамаш, др Юлиян: Дом култури, ''Руски Керестур, лїтопис и история (1745-1991)'', Месна заєднїца Руски Керестур, 1992,  бок 418.

== Вонкашнї вязи ==
* [https://domkultureruskikrstur.com/  Дом култури Руски Керестур], урядови веб сайт domkultureruskikrstur.com

* [https://www.facebook.com/DomkultureRuskiKrstur/  Дом култури Руски Керестур], профил на ФБ

* [https://www.rtv.rs/rsn/%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%97%D0%BA%D0%B0/%D1%87%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8-%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%83%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D0%B0-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8-%D0%BD%D0%B0-%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%83-%D1%83-%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B9-%D1%80%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8._1471412.html Члени керестурского Дома култури на фестивалу у Словацкей Републики], РТ Войводина, 29. авґуст 2023.

* [https://www.youtube.com/channel/UCdA5HEjv59DDbmq-GK4PCFw/videos Дом култури Руски Керестур], канал на Ютюб

* [https://www.instagram.com/explore/locations/694127104050648/dom-kulture-ruski-krstur/ Дом култури Руски Керестур], профил на Инстаґраме

== Референци ==

[[Катеґория:Уметносц]]
[[Катеґория:Руснаци у Сербиї]]
[[Катеґория:Руски Керестур]]
&lt;references /&gt;
[[Катеґория:15. фебруар]]
[[Катеґория:Институциї у култури]]</text>
      <sha1>myd5qzemc0t24eb6klk0tf06ml1qyq0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Музика</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3103</id>
    <revision>
      <id>19334</id>
      <parentid>19229</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T23:22:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Olirk55</username>
        <id>19</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Нови текст</comment>
      <origin>19334</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53819" sha1="t2smukwedrpd7xc9d845re77w3zq5xg" xml:space="preserve">'''Музика'''  (греч. ''μουσική'' – уметносц музох, лат. ''musica'') &lt;ref&gt;[https://www.etymonline.com/word/music ,,music”.] ''Online Etymology Dictionary''. Douglas Harper. Приступљено 27. 09. 2015.&lt;/ref&gt; то уметносц твореня ушорених одношеньох медзи [[Тон|тонами]]. Музика ма три основни елементи: &lt;ref&gt;Clementi, M. (1974). Introduction to the art of playing on the piano forte: Da Capo Pr. Cohen, D., &amp; Dubnov, S. (1997). Gestalt phenomena in musical texture: Springer&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Reviewed work: A Concise Dictionary of Musical Terms. To Which is Prefixed an Introduction to the Elements of Music, Frederick Niecks”. ''The Musical Times and Singing Class Circular''. '''25''' (498): 473. 1884. [https://sr.wikipedia.org/wiki/Me%C4%91unarodni_standardni_serijski_broj ISSN] [https://search.worldcat.org/search?q=n2:0958-8434 0958-8434]. [https://sr.wikipedia.org/wiki/JSTOR JSTOR] [https://www.jstor.org/stable/3357513 3357513.] [https://sr.wikipedia.org/wiki/Digitalni_identifikator_objekta doi]:[https://www.jstor.org/stable/3357513?origin=crossref 10.2307/3357513.] [https://en.wikipedia.org/wiki/Handle_System hdl]:[https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=hvd.32044041113556&amp;seq=7 32044041113556.]&lt;/ref&gt; мелодию, ритем и гармонию. Творенє, виводзенє, значенє, а дакеди и дефиниция [[Подзелєнє музики|музики]] барз завиши од култури и социялних аспектох. Музика ше дзелї на жанри и под'жанри, алє їх гранїци и вязи дакеди завиша од особней [[Интерпретация|интерпретациї]].

Єдно заокружене и цалосне витворенє музичней уметносци ше вола музичне дїло лєбо [[композиция]]. Медзитим, музика репродуктивна уметносц, подобна як и драма лєбо танєц, и значи же ше вона нє зводзи лєм на компонованє, алє и на тото же компоноване дїло потребне и виводзиц (репродуковац, интерпретовац) же би ше могло публики представиц як готови продукт уметносци. Музику виводза интерпретаторе а може ше репродуковац на два способи:

*  Зоз живим виводзеньом, односно зоз конкретним виводзеньом дїла пред публику на концерту лєбо даякей пригодней шветочносци;

*   Зоз пущаньом-репродукованьом скорей знятого змисту зоз ношача звука (CD, DVD, USB и под.) прейґ сучасней електронскей опреми (електричних справох), як цо то  радио, Hi-Fi, и подобне.

== Поняце и дефиниция ==
Саме слово музика походзи зоз греческого  ''μουσική τέχνη'' (''mousikē téchnē'') - уметнсоц музох, зоз котрого ше затримало лєм перше слово ''μουσική'' а то виведзене зоз слова ''μούσα (mousa''), и значи муза. Далєй ше по швеце преширела латинска форма ''musica,'' (музика) хтора углавним описовала приємни [[Звук|звуки]]. Праве тото слово за музику найчастейше похасноване на других шветових язикох.

Дефиновац музику дакус чежше, а то пробовали велї, од музиколоґох по интерпретаторох. Филозоф музики Ендру Кания дал, дефиницию хтора  глаши: ''Музика то гоч яке збуванє нароком виводзене лєбо'' ''ушорене за слуханє хторе лєбо ма даєдну основну, музичну прикмету и окремносц як цо то [[тон]] и ритем'', ''лєбо ше слуха пре тоти прикмети.&lt;ref&gt;[Kania, Andew (2011). „Definition”. Ур.: Gracyk, Theodore; Kania, Andrew. [https://books.google.rs/books?id=DfOsAgAAQBAJ&amp;redir_esc=y The Routledge Companion to Philosophy and Music] (на језику: енглески). London: Routledge. стр. 12. ISBN 978-1-136-82188-2.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kania, Andew (јесен 2023). Zalta, Edward; Nodelman, Uri, ур. [https://plato.stanford.edu/archives/spr2023/entries/music/„The Philosophy of Music”.] The Stanford Encyclopedia of Philosophy (на језику: енглески). Приступљено 29. 9. 2023.&lt;/ref&gt;'' Углавним, за музику мож повесц же то уметносц хтора ше виражує зоз шпиванима лєбо одгранима тонами, рижнима звуками, шущаньом лєбо цихосцу помедзи нїх. Рижни звуки, як цо то сущанє найвецей применюю сучасни [[Композитор|композиторе]] кад жадаю прблїжиц и зоз  музику описац даяки ефектни змист. Цихосц медзи тонами творя оддихи, [[Пауза (музика)|паузи]]. 

Попри того же то репродуктивна (виводзацка) уметносц, музика спада до финих-красних  уметносцох  прето же єй циль естетика. Як цо ше за филм гвари же то седма уметносц, так музика по традицийней естетики перша уметносц (односно перша на лїстини уметносцох). Музика ма и дорушуюци точки зоз театром, нє лєм же ше у нїм практикує, алє постої и жанр хтори „пожичує”  и од єдного и од другого - а то мюзикл. Узко повязани зоз шицкима трома, а поготов зоз музику то и ''танєц''. 

Музика то оформени час, прето же ше може дожиц лєм у цеку даякого часу (за розлику од малярства хторе оформює простор). Пре таки причини, музика муши мац ритмичне ушоренє свойого сирового, основного материялу - тонох и других звукох. Окрем того, музика ушорена и зоз помоцу мелодиї (пошоровани шор тонох рижних висинох) и гармониї, односно источасне звучанє рижних висинох тонох односно ''[[Интервал (музика)|интервалох]]'' и акордох. Так ритем, мелодия и гармония поставаю основни елементи музики.&lt;ref&gt;Estrella, E (2015). „[https://web.archive.org/web/20170302210450/http://musiced.about.com/od/beginnerstheory/a/musicelements.htm The Elements of music.”] About.com Education. Архивирано из оригинала 02. 03. 2017. г. Приступљено 15. 1. 2015.. 2015&lt;/ref&gt;

== Музика як наука физики ==
Музичну збудову творя звуки, а вони наставаю зоз осцилованьом даякого цела, хторе так постава жридло звука. Звуково габи ше преноша по воздуху у форми круга од жридла звуку по нашо ухо. Кед осцилациї у [[Воздух|воздуху]] порядни и правилни, тото цо ше чує то тон - односно правилни, ясни звук. Кед осцилациї нє порядни – нєправилни, чує ше лєм шум лєбо галайк - звуки углавним менєй-вецей нєприємни за людске ухо, гоч ше и вони применюю у музики. &lt;ref&gt; Kozinn, Allen (13. 08. 1992). [https://www.nytimes.com/1992/08/13/us/john-cage-79-a-minimalist-enchanted-with-sound-dies.html„John Cage, 79, a Minimalist Enchanted With Sound, Dies”.] [https://sr.wikipedia.org/wiki/The_New_York_Times New York Times.] Приступљено 11. 09. 2012&lt;/ref&gt;

Єдно жридло  осцилацийох може спричинїц исти осцилациї и других предметох, алє їх осцилациї муша буц у складзе зоз осцилациями жридла. То ше вола резонанца. На тот способ звук людского гласу нє витворюю лєм гласово „струни” алє и резонантна осцилация у отворох глави. Подобно и звучна шкатула даєдного [[Подзелєнє музичних инструментох|инструмента]] осцилує резонантно зоз початним рухом, хтори виводзач започал грац на  инструменту. Напр. шкатула-корпус виолини резонанцує на осцилациї струни виолини и змоцнює єй тон. Фреквенция осцилованя (число осцилцийох у секунди) одредзує висину звука. Цо єст вецей осцилациї у секунди, висши и тон. Людске ухо пречувствительне на розлики висинох и ма обсяг од коло 20 та по 20.000 осцилациї у секунди. Єден мишани [[хор]] продукує фреквенциї одприлики помедзи 64 и 1500, а концертни клавир помедзи 20 и 4176. Кед вєдно грає ґрупа [[Музичар|музичарох]] вони ускладзую свойо инструменти и теди камертон '''а&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;''' дефиновани на 440 Hz (герци).

== История музики ==
Перши форми музики наставаю у старшим каменим чаше-палеолиту. Перши виглєдованя зазначел [[Чарлс Дарвин]] у 19. вику. Науковци хтори ше теди занїмали зоз виглєдованьом нє були образовани музиколоґове. Постоя вецей теориї о наставаню музики.

:* Чловек почал пущац гласи же би прицагнул процивни пол.
:* Чловек шпива пре потребу комуникациї зоз другима людзми зоз заєднїци
:* Чловек пробовал имитовац [[Звук|звуки]] зоз природи.
:* У цеку роботи  чловек дурка (биє) зоз конарами хтори му алат и похопює же ше таки звук може поновиц.

Тоти теориї нє прилапени прето же нє исновали материялни докази. Жил Комбарє твердзел же за музику потребни и интелект (розвити ментални схопносци). У цеку тирваня рижних експедицийох и виглєдованьох Африцких и Амазонских пралєсох открити заєднїци (племена) на нїзким ступню розвоя. Жил Комбарє присуствує на обрядох и ритуалох рижних племенох и приходзи до заключеня же музика настава и розвива ше як часц маґийного обряду.  Людзе першобутней заєднїци шпиваю єдноставни писнї (лєм даскельо тонски висини хтори ше нєпреривно повторюю). Шпиванє мало улогу же би доведло чародїя/чаривнїка (серб. врача) до стану занєшеносци, же би вон могол комуниковац зоз Богами (сили природи).

Музика була строго функционална. Шпивала ше лєм под час обряду, индзей ше нє могла шпивац прето же ше думало же може розгнївац Богох. Музика найчастейше була виражена з ритмичну структуру. За инструменти хасновали людски глас и свойо цело, хторе цали час участвує у обряду. Людзе кляпкали, лєбо ше тапкали по целу, мировац нє було дошлєбодзене. Музика була барз виражайна и гласна, най ше чує, же би лєгчейше доходзела до Богох. Така музика першенствено подрозумйовала текст и мелодию. Тоти ритуали потвердзую походзенє уметносци вообче прето же обєдинюю шицки файти уметносци. Така поява ше наволує синкретизем. У цеку обряду хтори служел як пририхтованє за лов, людзе рисовали (райзовали) контури -  животиньох хторих иду ловиц. Тиж так з часом ритуал достал форму сценского танцу, прето же людзе кед ше врацели зоз лову приказовали свойому племену сцени зоз лову тиж у составе самого обряду.
[[File:EdisonPhonograph.jpg|right|thumb|280px|Едисонов фоноґраф]]
Року 1877. америцки виглєдовач и пренаходзач Томас Алва Едисон, видумал фоноґраф (перша справа/апарат хтора могла зняц и ознова репродуковац звук). Тота справа ше могла хасновац за знїманє писньох Америцких Индиянцох хтори жили у резерватох. Хаснуюци тоти знїмки и упоредзуюци их зоз другима обряднима писнями, науковци потвердзели теорию Жила Комбарєва.

== Музика старих робовласнїцких цивилизацийох ==

Од 4 милениюма п.н.е. по  476. рок, на подруч'ю Штредожемного моря, Штреднього и Далєкого востоку розвивали ше моцни робовласнїцки цивилизациї: Єгипет, Индия, Китай, Месопотамия, Израел, Греческа и Рим. Зоз сталежским дружтвеним дзелєньом, зявйовало ше и подзелєнє на музику владаюцого сталежу- робовласнїцка и музика безправного народу-рабох.

== Музика народох Старого вику ==

[[File:Ancient Egyptians playing music.png|right|thumb|280px|    Стари Єгиптянє музикую]]О музики старого Єгипта зна ше зоз пренайдзених рижних пренаходкох (жридлох) на подручю Греческей зоз хтору була у цесней вязи, а и значенє музики култури Єгипта праве у тим же гречески теориї маю коренї зоз Єгиптом. Єгипчаньом музика служела першенствено за вирски обряди, а познали [[Подзелєнє музичних инструментох|инструмент]] [[Гарфа|гарфу]], хтору знали уметнїцки справиц, флаути и систруми-файта металних удерних инструментох.

У Китаю, хтори мал барз длугоку музичну традицию, музика повязована зоз ''филозофию''. Конфучиє їх найзначнєйши филозоф визначовал же ''музика оплодзує клїтинки добрих особинох хтори чловек ноши у'' ''шерцу''. Добра музика значела добри порядок (шор), а нє добра нєшор у держави. Пейц тони їх [[Скала|скали]] представяли пейц елементи, а познєйше скала зоз 12 тонох, 12 мешаци у року. Музику виводзели на значних церемонийох а познали и хасновали велї инструменти.

Индия, тиж придавала вельку значносц музики. Думали за ню же є божески дар, хтори треба врациц Богом зоз писню и граньом. Индийска скала була барз подобна зоз китайску - була пентатонска (составена зоз 5 тонох). Єден зоз найстарших їх инструментох то вина (зоз седем струнами и резонанцу), а почитовали и хасновали инструмент дзвони. Векшину тих податкох историчаре пренаходзели зоз релиґиозно-филозофских кнїжкох, ''веда.''

Музика у Палестини дожила розвой под час Давида и Соломона. Єврейом музика служела под час богослуженя, алє є окремна прето же им нє представяла маґийне средство. Зоз музику ше нє заношели алє зоз ню виволовали шветочне розположенє. Мали богати фонд инструментох: трианґли, роги, буґни, [[Пищалка|пищалки]], гарфи, лутнї итд. Шпиванє їх псалмох и хорске шпиванє превжала штредньовиковна католїцка музика.

== Антика ==
[[File:Aulos player MAR Palermo NI22711.jpg|right|thumb|280px|Гудак грає на аулосу (пренайдзене коло 480 п.н.е., Сицилия)]]У античней Греческей, держава ше старала о розвою уметносци а у центре їх уметносци була вше музика. Таке интересованє за уметносц настало на фактох же ше у Греческим нашлїдству култури находзел скарб цалого народу. О греческей музики записани лєм коло 12 записи, алє о нєй ше вельо зна зоз литератури, та ше так дознава же музика мала визначну улогу у держави и дружтву, воспитаня младежи и митолоґиї. Напр. Аполон, Бог (медзи другима) [[Слунко|слунка]], значи злоги и щесца, бул защитнїк и Бог музики. Музика була присутна ширше: шпивало ше у хору лирских писньох, славело богох зоз [[Гимна|гимнами]] а и у драми музика мала важацу улогу. Були и таки часи кед шицки хлопи до трицец рокох мушели мац обуку у державних музичних школох. Исновали ''Питийни танци'', музично-уметнїцки пандан олимпийским. Розвили [[Теория музики|теорию музики]] и мали скали хтори доставали мена по покраїнох: дорска, фриґийска и лидийска. Инструменти: китари, ''лири'' и други струново инструменти мали приписани особини и прикмети преглїбйованя людских чувствох и уношенє складу, а дуйним моц возбудзеня и доводзеня до екстази.
[[File:Ο Επιτάφιος του Σεῖκιλου - Epitaph of Seikilos.ogg|right|thumb|270px|''Epitafio de Sícilo'']]
Кед Римлянє покорели Греческу, превжали и їх музику, инструменти и нотне писмо, од других народох труби, алє тоту музику далєй нє усовершовали та єй вреднсоц опадла. Нє мали таки музични смисел и схопносци та им музика служела лєм за прикрашованє и злєпшовнє госцинох, приредбох и танцох. Тоту музику зачувал филозоф Боетиус у дїлу ''De institutione musica,'' на хторa oснова вкупнeй нєшкайшей музики.

== Штреднї вик ==
[[File:Breves dies hominis.ogg|right|thumb|270px|''Breves dies hominis'']]
Музика у штреднїм вику ше розвивала до двох напрямох: [[Святи храм|церковну]] (сакралну) и народну (шветовну) музику. Старша сакрална музика ше надовязує на жидовску (єврейску) и греческо-римску а превжала вельо того и од нєхристиянских народох, першенствено восточних, хтору схопно хасновала у своїм литурґийним шпиваню. Важна часц литурґийней музики по нєшка то '''''грегориянске шпиванє''''' єдногласне и нєпременлїве церковне шпиванє. 
[[File:Gregoriaans1.JPG|right|thumb|280px|Грегориянски корал записани зозо квадратну нотацию]]Зборнїк таких церковних ([[Миса (музика)|мисових]]) нашпивох составел и пречисцел зоз сотруднїцством своїх бенедиктинцох до кнїжки Антифонарий  папа Ґрґур I (Грегор I), та го наволуєме реформатор литурґийней музики. Зоз Риму ше таке шпиванє розширело по цалим християнским швеце, хторому у тим допомогнул Карло Вельки. 

Шветовна музика у 12. вику достала нову файту писньох хтору пестовали ''трубадури''. У нїх найчастейше тексти о геройских витязко-воєних и любовних збуваньох, їх вирносц, почитованє, добродїйносц итд. У Нємецкей таки шпиваче наволовани м''инезенґери'' и мали ,,правилнїки” за трубадурох по хторих ше учела уметносц. Шицки вони були путуюци [[Музичар|музичаре]], хторих власц и церква преганяли, алє их [[народ]] любел. Прето же були весели, [[File:Vielle.jpg|right|thumb|280px|Музичар грає на тедишнєй  виоли]]шалїви, лєгкодумни, а обєдиньовали велї занїманя до єдного. Знали грац и по дзевец инструменти, видумовац рими, жонґлеровац, имитовац гласи животиньох итд. 
Констатнно зоз розвиваньом воовбще музичних формох и жанрох вирабяли ше и усовершовали стари инструмети хтори поставали вше популарнєйши. Погоотву их хасновали такв. ''путуюци музичаре''.

== Ренесанса ==
Як цо и шицки други файти уметносци, музика теди дожила препородзенє и означела конєц вязи зоз штреднїм виком. Зявює ше интересованє за култни досцигнуца антики, и жаданє же би ше антика приказала у препородзеним руху. Пренаходок було друкованє нотох- 60 роки после Гутербенґовей иновациї штампаня.
[[File:AmicusMeus.ogg|right|thumb|270px|&quot;Амиkус меус&quot;, Томас Луиса де Викториo]]Музика ренесанси ма ясни прикмети виразу и єдноставни форми. Музични ,„майстрове” ренесанси то Дьовани Луидї да Палестрина, Орландо ди Ласо и Словенєц  Якоб Ґалус-Петелин.

Свойофайтову вязу штреднього вику и ренесанси твори епоха ґотики. Теди уж фонд инструментох повекшани: найрозширенши инструмент то фидел (нєм. ''Fiedel)'', предходнїк нєшкайших смикових инструментох. Постояли [[Гарфа|гарфи]], [[Лира|лири]], лутня (нєпременєна по нєшка), роги, [[Пищалка|пищалки]], дзвончки, буґни. Зявели ше и орґулї (теди такв. кралїца инструментох) [[клавикорд]] и чембало-предходнїки клавира.

== Барок и рококо ==
Уметнїцки стил барока, бул одгук и напредованє на подручю шицких наукох, хтори теди примаю прикмети подобни нєшкайшим - астрономия, математика, и физика доживюю препородзенє, поступно уводзени капиталистични систем у дружтве, виходза перши новини, основана пошта, конструовани ґлобус итд. Попри того барок заш лєм ище вязани за церкву, точнєйше за процес реформациї, прето же церква мала жаданє прицагнуц вирнїкох зоз розкошносцу и вонкашнєй блїащацосци, вонкашней красоти. Барок бул найвиразнейши, там дзе процивреформация була наймоцнєйша, у Италиї, Нємецкей, Австриї, Шпаниї, Польскей.

Найпознатши композитре барока були: [[Йоган Себастиян Бах]], и Ґеорґ Фридрих Гендл а познати и Генри Персел, Франсоа Купрен, Какини, Антонио Вивалди, Жан Батист Лили, Шуц. Барок барз наквицени, з вельо прикраскох, и викруцених линийох. До музики принєсол полифони стил, ознаки за [[Динамика (музика)|динамику]] и [[Темпо (музика)|темпо]], нови файти дїлох (опера, свита, ораториюм, кантата и други).

У другей половки 18. вику барок преходзи до рококо епохи, окреме у Французкей. Рококо и початок класики ше у музики наволує як ''ґалантни стил'', а характеристика му мали чаривни, кратки форми; гедонистични є и нє таки формални. Його важни представнїки то синове Й. С. Баха – Кристиян Бах и Карл Филип Емануел Бах и други.

Значне надпомнуц же у тим периодзе барока у музики нє одвитую вше роки барока у других уметносцох (кнїжовносци, малярстве), прето их треба розпатрац окреме.

== Класицизем ==
Нови, вельки период започал коло 1730. року. Класичне у нїм то совершене єдинство форми и змисту а вола ше и Бечска класика. Теди ше найвецей усовершела и воздзвигла сонатна форма а усовершели ше и симфония, смикови квартет и класична опера.

Найзначнєйши ,,майстрове” класики, бечски класичаре то тройка Йозеф Гайдн - [[Волфґанґ Амадеус Моцарт]] - Лудвиґ Ван Бетовен, з тим же Бетовен залапел и часц романтизма. Були и други значни композиторе як цо то Луидї Бокерини, познати по камерней музики, Доменико Чимароза, найвекши заступнїк опери Буфо (шалїва опера), Дьовани Батиста Перґолези и други.

Дзепоєдни аналитичаре, музиколоґи за класику думаю же ту спада и барок и романтизем алє то лєм период од 1730. по 1820. рок. Правилнєйша би була назва озбильна музика, алє и таке мено нє барз примерене, прето же клацисизем (класика) нє муши буц озбильна, алє є озбильна у одношеню на сучасни жанри.

== Романтизем ==

То стил 19. вика у хторим преовладую фантазия и чувства. Настава як реакция на нєвипольнєни обецунки Французкей револуциї, нєзадовольни и розчаровани  уметнїк ше поцагує до себе, до прешлосци-понайвецей до штреднього вику. Поцагує ше и до природи, велїх роматичарских дїлох ше велїча жуборенє потока, сущанє лїсцох, рочни часци. Так ше зоз одходами до природи, до валалу- розвивала  и заинтересованосц за фолклор, за шицко  народне. Тото тиж мотивує родолюб'є, так  же велї романтичаре були борци за права народа.

За романтизем значни кратши дїла, хвильково возбудзеня; мелодия тераз єдноставна, без скокох. Аж пребарз єдноставна и «проста», та нараз скоковита, возбудзуюца, гнїваца. Тото цо дакеди було нє складне, [[Дисонанца|дисонантне]], тераз ше му дава предносц, а шицко заш лєм звучи барз добре – а то причина прецо ше о даєдних интервалох и акордох думало у даєдних епохох же су дисонантни а у даєдних же су нє дисонантни. Романтизем барз богати зоз ритмичнима и мелодийнима елементами, а поготову зоз цикавима гармониями и вше пренаходзени нови интерпретациї. Найзначнєйши композиторе  романтизма то Франц Шуберт, Роберт Шуман, Фредерик Шопен, Рихард Ваґнер, Йоганес Брамс, Франц Лист и други.

== Елементи и одреднїци музики ==

Векшина фаховцох ше складаю–потвердзую же елементи музики то:

:* тон (хтори одредзує мелодию и гармонию)
:* ритем (и його компоненти [[Темпо (музика)|темпо]], розмир и [[Артикулация (музика)|артикулация]])
:* [[Динамика (музика)|динамика]]
:* прикмети тона як цо то тембр и текстура тона &lt;ref&gt;Harnsberger, Lindsey (1997). „Articulation”.[https://archive.org/details/essentialdiction0000harn_k3y0/page/338/mode/2upEssential dictionary of music : definitions, composers, theory, instrument &amp; vocal ranges ] 2013. Приступљено 6. 1. 2016. - GOV.UK.&lt;/ref&gt;

&lt;sup&gt;&lt;big&gt;У музичним виводзеню важне фразованє, а воно вєдно зоз темпом и динамику дава музичному дїлу красоту, и у подполносци завиши од виводзача. У музики постоя и ''прикраски,'' музични орнаменти хтори зоз краткима вименками тонох „танцую” коло главного тона у мелодиї.&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt;

== Музична нотация ==
Способ означованя  и  писанє тонох на паперу ше наволує ''[[Музична нотация|нотация]]'', и вона предуслов практичного виводзеня музики, т.є. учи ше од самого початку ученя музики; од основного по найвиши академски уровень. Нотация ше през вики розвивала ище од старогреческей нотациї. У штреднїм вику ''Ґвидо Арецо'' розвил ''неуми'' зоз хторима ше означовлао и писало грегориянске шпиванє, а поставел их зоз штирома офарбенима смужками. Зоз нїх ше розвило коралне нотне писмо, у форми квадрацикох, а од нього нєшкайше нотне писмо зоз пейцома линиями ([[Линийни систем|линийни систем)]].

[[File:Souterliedekens.jpg|right|thumb|296x296px|Саутерлидекен, голандски псалми, обyвени 1540. roku у Антверпену]]
Ґвидо Арецо розвил ''солмизацию'', (до, ре, ми, фа, со, ла, си, до) назви тонох хторо ше хасновало у шпиваню а познєйше ше ґу тому додала и ''музична абецеда (c, d, e, f, g, a, h, c)''.

== Подзелєнє музики ==

Музилу барз чежко подзелїц и направиц точни катеґориї подзелєньох, пре єй комплексносц. Медзитим, векше пообщенше подзелєнє мож одредзиц : 

'''по тим зоз чим ше виводзи музика:'''

:*  [[Вокална музика|вокалну]] - музика хтора ше шпива т.є. виводзи ше зоз шпиванима тонами;
:*  инструменталну – музика хтора ше грає, т.є. хтора ше виводзи-грає на инструменту;
:*  вокално-инструменталну – комбинаця обидвох наведзених способох.

'''По наслову дїла музика може буц:'''

:*   '''''програмна''''' - уметнїцки дїла хтори маю одредзени наслов хтори одкрива музични змист (програм). Шицки вокални дїла спадаю до тей файти, прето же маю тескт-слова, а зоз тим и наслов.
:*  '''''абсолутна''''' – музични дїла хтори зоз насловом одкриваю авторову задумку (гоч, нормално, и вони маю програм). Таки дїла найчастейше ноша мено лєм по ознакох за темпо, форми композициї итд. напр. ''Алеґро, Рондо, Престо'' итд.

Постої широке подзлелєнє музики по жанрох а ридше по красоти.

== Одредзенши приступ музики-материял музики ==
Музика оформює час (за розлику од малярства хторе оформює простор). Музика ше може дожиц лєм у цеку часу. Пре таки причини музика по дефинициї муши мац ритмичне ушоренє свойого сирового и основного материяла (тонох). Окрем ритма, музика може буц ушорена спомоцу мелодиї (рядошлїд розличиних висинох тонох) и гармониї (источасно одредзених висинох тонох).

Точна дефиниция цо то музика а цо нє, нєможлїва. Нє  обовязуюце же музику твори чловек, поготово кед ше вежнє до огляду шпив птицох и подобни звуки зоз природи. Безбрижне гвизданє, звуки рушаня локомотиви як и штимованє инструментох; то други гранїчни случаї и ситуациї при хторих кажде пробованє поставяня оштрих гранїцох медзи музику и „нє-музику“ нєможлїве. На концу- кронца, аванґардни композиторе 20. вику зошицким свидомо поцагли гранїци музики так же ше одрекли и пременєли оформйовац ритем, гармонию а поготову мелодию; у концертних салох пущали знїмки звукох зоз шицких можлївих животних обласцох, як и звуки витворени спомоцу ґенератора случайносци (алеаторика) а нєритко и цихосц декларована як музика (Джон Кейдж).

== Наука о музики ==
Наука о музики и єй дисциплини облапюю з научней точки патреня наставанє и розвой музики, єй творительох - композиторох, їх дїла и виводзачох (оркестер) як и музични инструменти.
[[File:Mozarteum grosser saal buehne mit orchester.jpg|right|thumb|301x301px|Велька дворана Моцартеума, сцена зоз оркестром (Салцбурґ)]]

Дальши напрямки виглєдованя музики тиж [[теория музики]] хтора анализує музику и дава упутства за єй компонованє, и єй кральвска дисциплина гармония тиж музична социолоґия и музична психология.[17]

Музични дисциплини ше можу подзелїц до трох групох:

:* систематски музични дисциплини: музична социолодия, музична естетика, музична акустика, музичка педадогдия, музичка психолодия, етномузиколоґия.

:* применєни музични дисциплини: музична критика, познаванє музики, конструованє инструментох

:* историйни музични дисциплини: познаванє инструментох, нотациї, складу, музичних жридлох, иконоґрафия, стилистика, пракса виводзеня музики.

== Файти, форми, жанри и стили ==

Зоз систематизацию музики по интерсубєктивних критериюмох занїмаю ше дисциплини познаваня: файти музики и музични форми як и стилистика. Наука о музики направела-класификовала вецей димензиї ушореня, од хторих даєдни баржей а даєдни з менєй успиху применєни.

== Социолоґийни аспекти музики ==
Вельо єст приклади о важносци музики и єй улоги у дружтву и животу чловека. Мартин Лутер значенє музики поставял такой после теолоґиї, а у прешлосци музичне образованє було зошицким уобичаєне (за висши уровнї дружтва). Популарносц музичних фетивалох уж вельо роки нєпрестава и нєопадує. Приклад ''Евровизия'' розширює поняце Европи глїбоко до Азиї. Гимна-святочна писня єдна з основних державних симболох каждей жеми.

== Применьованє музики ==
Музика нє муши буц виводзена лєм на концертох, нєшка вона може буц присутна на велїх местох и хаснує ше за рижни наменки:[20]

'''Лїченє зоз музику'''

Од давна познати уплїви музики на людски чувства, та тот конар лїченя давно зажил. Перши описал вплїв музики на душу Ал-Фараби ище коло ( 872—950.року). У 17. вику пришло ше до заклюеня же музика и танєц винїмково помагаю превозисц меланхолию и стрес.

'''Филмска музика'''

То музика хтора компонована окреме за филм, може буц написана и пред тим як є похаснована у филму. Значенє музики и хаснованє у филму у тим же твори и помага промоцию филма, хаснує ше ю прето же стимулує емоцийну повязаносц зоз збуваньом, а часто помага характеризациї особох-актерох у филму. Велї филмски композициї постаню популарни и споза филмох, и часто ше ознова виводза (Тема Джона Вилиямса зоз ''Шиндлеровей лїстини'' и ''Гвиздова война'' (серб. ''Звездани рат)''; насловна музика Макса Стейнера зоз филма ''Прелєцело з витром'' (серб. ''Прохујало са вихором)'' и др.).

'''Воєна музика'''

Нєшка воєна музика ше найчастейше практикує на церемонийох, гранє гимнох, подзвигованє заставох, юбилейох, построяваня войска и под., алє у прешлосци мала и практичне значенє. У воєним галайку - звук труби алє и буґни преношел заповид, прето же ше музика лєпше чула од заповеднїкового гласа. Воєна музика  поєдноставена, єй [[Обсяг|обся]]&lt;nowiki/&gt;г инструментох творя рижни файти бубньох и дуйни инструменти. Звичайно ше хасную пре практични причини - шицки инструменти ше лєгко преноша. Зоз воєней музики розвила ше музика за плехово инструменти, (такв. плехова музика).

== Музична педаґоґия ==
Музична педаґоиґя ше витворює през орґаниоване образованє у школских установох по вертикали од основних музичних школох, штреднїх и як закончуюца фаза високе музичне образованє на универзитетских академийох, фалкултетох, конзерваториюмох.

== Музичне образованє у Сербиї ==
Формални систем музичного образованя у Сербиї ма длугу традицию и орґанизоване є на вецей уровньох:
:*'''Предшколске музичне образованє:''' Реализує ше у предшколских установох (оводох) през музични активносци и музични бависка, часто зоз потримовку музичних сотруднїкох.
:* '''Основне музичне образованє:''' Тирва шейсц роки и одвива ше паралелно зоз основну школу обчого типа. Школяре сами вибераю главни предмет (инструмент або соло шпиванє - у познєйших класох) :и нащивюю наставу солфедя и теориї музики, а познєйше од 4.класи и камерну музику, хор або оркестер. Образованє у  основней музичней школи предуслов за упис до штреднєй музичней школи.
:* '''Шреднє музичне образованє:''' Тирва штири роки и дава глїбше фахове образованє. Постоя различни образовни профили:
♦ '''Музични виводзач''' (инструменталиста або шпивач): Фокус на главним предмету и виводзаштву.
   
♦ '''Музички сотруднїк-теоретичар:''' Фокус на теорийских дисциплинох (гармония, контрапункт, музични форми, история музики, солфедьо).

♦ '''Дизайнер звука:''' Образованє за роботу у обласци занїманя и обробки звука.

♦ '''Етномузиколоґ:''' Образованє у обласци традицийней музики.

▶ '''Високо музичко образовање:''' Одвива ше на факултетох и академойох музичней уметносци. Главни институциї у Сербиї то:

:* Факултет музичних уметносцох Универзитету уметносци у Беоґраду
:* Академия уметносци Универзитету у Новим Садзе
:* Филолошко-уметнїцки факултет у Краґуєвцу (ФИЛУМ) - Оддїл за музичну уметносц
:* Факултет уметносци Универзитету у Нишу
Тоти институциї понукаю основни академски, мастер академски и докторски студиї у розличних обласцох (виводзашство, композиция, дириґовање, музикология, етномузиколоґия, музична педаґоґия, музичнатеория, дизайн звука).
Попри специялизованих музичних школох, предмет '''Музичка култура''' (у основней школи) и '''Музична уметносц''' (у ґимназийох) представяю важну часц общго образованя зоз цильом розвою основней музичней писменосци и култури при шицких школярох.

Змисти музичного образованя облапяю широки спектер дисциплинох: гранє на инструментох, соло шпиванє, солфедьо, теория музики, гармония, контрапункт, музични формии, история музики, етномузикология, камерна музика, оркестерске и хорске музицикованє, дириґованє, композиция, дизайн звука итд.

У настави музики хасную ше рижнородни дидактични методи. Попри традицийних методох подучованя инструмента/гласа и теориї,  тоти компоненти розвити и уплївую на педаґоґийни приступи у роботи.

У пракси музичного образованя у Сербиї найчастейше ше комбиную елементи традиционалней настави зоз досягами сучасней музичней педагогиї.

== Значенє музичного образованя ==
Вельочислени випитованя потвердзую позитивни уплїв музичного образованя на вкупни розвой поєдинца:

:* '''Коґнитивни развой:''' Злєпшаованє мемориї, концентрациї, просторного резонованя, математичних способносцох, схопносц ришованя проблемох.
:* '''Емоцийни розвой:''' Развиванє емоционалней интелигенциї, способносци виражовня чувствох, зменшанє стресу.
:* '''Социялни развой:''' Ученє сотруднїцства, тимскей роботи, дисциплини, одвичательносци (окреме през ґрупне музиковнє).
:* '''Културни развой:''' Упознаванє своєй и култури других народох, розвиванє чувства за културни идентитет.
:* '''Развой финей моторики''' (при инструменталистох поготов).
:* '''Обще благостанє''' и квалитет живота.

== Ґалерия ==
&lt;gallery&gt;
Файл:Lute-viol ABosse Fr 1635.jpg|Музичаре граю на рижних инструментох (малюнок Абрахама Босеа 1635. року)
Файл:DwtkII-as-dur-fuga.jpg|Партитура, ''Добре темперовани клавир ч.II''
Файл:C-Dur-jazz-face2.jpg|Нотни запис акорда
Файл:Carl-Johan Vallgren 001.jpg|Дакедишня машина за друкованє нотних публикацийох
Файл:A tuning fork placed on sheet music 2.jpg|Звучна видлїчка
Файл:Capitola Dickerson memorial 10 piano student Sam Sulcer at piano and singer Bill Robinson.jpg|Шпивач и корепетитор 
&lt;/gallery&gt;

== Литература ==

== Вонкашнї вязи ==

== Референци ==
[[Катеґория:Музика]]
[[Катеґория:Музични термини]]
[[Катеґория:История музики]]</text>
      <sha1>t2smukwedrpd7xc9d845re77w3zq5xg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>19335</id>
      <parentid>19334</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T06:31:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Olirk55</username>
        <id>19</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Уложена литература, вонкашнї вязи</comment>
      <origin>19335</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55165" sha1="ic9rjyt91nsrg923nrne4bjsoatibsp" xml:space="preserve">'''Музика'''  (греч. ''μουσική'' – уметносц музох, лат. ''musica'') &lt;ref&gt;[https://www.etymonline.com/word/music ,,music”.] ''Online Etymology Dictionary''. Douglas Harper. Приступљено 27. 09. 2015.&lt;/ref&gt; то уметносц твореня ушорених одношеньох медзи [[Тон|тонами]]. Музика ма три основни елементи: &lt;ref&gt;Clementi, M. (1974). Introduction to the art of playing on the piano forte: Da Capo Pr. Cohen, D., &amp; Dubnov, S. (1997). Gestalt phenomena in musical texture: Springer&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Reviewed work: A Concise Dictionary of Musical Terms. To Which is Prefixed an Introduction to the Elements of Music, Frederick Niecks”. ''The Musical Times and Singing Class Circular''. '''25''' (498): 473. 1884. [https://sr.wikipedia.org/wiki/Me%C4%91unarodni_standardni_serijski_broj ISSN] [https://search.worldcat.org/search?q=n2:0958-8434 0958-8434]. [https://sr.wikipedia.org/wiki/JSTOR JSTOR] [https://www.jstor.org/stable/3357513 3357513.] [https://sr.wikipedia.org/wiki/Digitalni_identifikator_objekta doi]:[https://www.jstor.org/stable/3357513?origin=crossref 10.2307/3357513.] [https://en.wikipedia.org/wiki/Handle_System hdl]:[https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=hvd.32044041113556&amp;seq=7 32044041113556.]&lt;/ref&gt; мелодию, ритем и гармонию. Творенє, виводзенє, значенє, а дакеди и дефиниция [[Подзелєнє музики|музики]] барз завиши од култури и социялних аспектох. Музика ше дзелї на жанри и под'жанри, алє їх гранїци и вязи дакеди завиша од особней [[Интерпретация|интерпретациї]].

Єдно заокружене и цалосне витворенє музичней уметносци ше вола музичне дїло лєбо [[композиция]]. Медзитим, музика репродуктивна уметносц, подобна як и драма лєбо танєц, и значи же ше вона нє зводзи лєм на компонованє, алє и на тото же компоноване дїло потребне и виводзиц (репродуковац, интерпретовац) же би ше могло публики представиц як готови продукт уметносци. Музику виводза интерпретаторе а може ше репродуковац на два способи:

*  Зоз живим виводзеньом, односно зоз конкретним виводзеньом дїла пред публику на концерту лєбо даякей пригодней шветочносци;

*   Зоз пущаньом-репродукованьом скорей знятого змисту зоз ношача звука (CD, DVD, USB и под.) прейґ сучасней електронскей опреми (електричних справох), як цо то  радио, Hi-Fi, и подобне.

== Поняце и дефиниция ==
Саме слово музика походзи зоз греческого  ''μουσική τέχνη'' (''mousikē téchnē'') - уметнсоц музох, зоз котрого ше затримало лєм перше слово ''μουσική'' а то виведзене зоз слова ''μούσα (mousa''), и значи муза. Далєй ше по швеце преширела латинска форма ''musica,'' (музика) хтора углавним описовала приємни [[Звук|звуки]]. Праве тото слово за музику найчастейше похасноване на других шветових язикох.

Дефиновац музику дакус чежше, а то пробовали велї, од музиколоґох по интерпретаторох. Филозоф музики Ендру Кания дал, дефиницию хтора  глаши: ''Музика то гоч яке збуванє нароком виводзене лєбо'' ''ушорене за слуханє хторе лєбо ма даєдну основну, музичну прикмету и окремносц як цо то [[тон]] и ритем'', ''лєбо ше слуха пре тоти прикмети.&lt;ref&gt;[Kania, Andew (2011). „Definition”. Ур.: Gracyk, Theodore; Kania, Andrew. [https://books.google.rs/books?id=DfOsAgAAQBAJ&amp;redir_esc=y The Routledge Companion to Philosophy and Music] (на језику: енглески). London: Routledge. стр. 12. ISBN 978-1-136-82188-2.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kania, Andew (јесен 2023). Zalta, Edward; Nodelman, Uri, ур. [https://plato.stanford.edu/archives/spr2023/entries/music/„The Philosophy of Music”.] The Stanford Encyclopedia of Philosophy (на језику: енглески). Приступљено 29. 9. 2023.&lt;/ref&gt;'' Углавним, за музику мож повесц же то уметносц хтора ше виражує зоз шпиванима лєбо одгранима тонами, рижнима звуками, шущаньом лєбо цихосцу помедзи нїх. Рижни звуки, як цо то сущанє найвецей применюю сучасни [[Композитор|композиторе]] кад жадаю прблїжиц и зоз  музику описац даяки ефектни змист. Цихосц медзи тонами творя оддихи, [[Пауза (музика)|паузи]]. 

Попри того же то репродуктивна (виводзацка) уметносц, музика спада до финих-красних  уметносцох  прето же єй циль естетика. Як цо ше за филм гвари же то седма уметносц, так музика по традицийней естетики перша уметносц (односно перша на лїстини уметносцох). Музика ма и дорушуюци точки зоз театром, нє лєм же ше у нїм практикує, алє постої и жанр хтори „пожичує”  и од єдного и од другого - а то мюзикл. Узко повязани зоз шицкима трома, а поготов зоз музику то и ''танєц''. 

Музика то оформени час, прето же ше може дожиц лєм у цеку даякого часу (за розлику од малярства хторе оформює простор). Пре таки причини, музика муши мац ритмичне ушоренє свойого сирового, основного материялу - тонох и других звукох. Окрем того, музика ушорена и зоз помоцу мелодиї (пошоровани шор тонох рижних висинох) и гармониї, односно источасне звучанє рижних висинох тонох односно ''[[Интервал (музика)|интервалох]]'' и акордох. Так ритем, мелодия и гармония поставаю основни елементи музики.&lt;ref&gt;Estrella, E (2015). „[https://web.archive.org/web/20170302210450/http://musiced.about.com/od/beginnerstheory/a/musicelements.htm The Elements of music.”] About.com Education. Архивирано из оригинала 02. 03. 2017. г. Приступљено 15. 1. 2015.. 2015&lt;/ref&gt;

== Музика як наука физики ==
Музичну збудову творя звуки, а вони наставаю зоз осцилованьом даякого цела, хторе так постава жридло звука. Звуково габи ше преноша по воздуху у форми круга од жридла звуку по нашо ухо. Кед осцилациї у [[Воздух|воздуху]] порядни и правилни, тото цо ше чує то тон - односно правилни, ясни звук. Кед осцилациї нє порядни – нєправилни, чує ше лєм шум лєбо галайк - звуки углавним менєй-вецей нєприємни за людске ухо, гоч ше и вони применюю у музики. &lt;ref&gt; Kozinn, Allen (13. 08. 1992). [https://www.nytimes.com/1992/08/13/us/john-cage-79-a-minimalist-enchanted-with-sound-dies.html„John Cage, 79, a Minimalist Enchanted With Sound, Dies”.] [https://sr.wikipedia.org/wiki/The_New_York_Times New York Times.] Приступљено 11. 09. 2012&lt;/ref&gt;

Єдно жридло  осцилацийох може спричинїц исти осцилациї и других предметох, алє їх осцилациї муша буц у складзе зоз осцилациями жридла. То ше вола резонанца. На тот способ звук людского гласу нє витворюю лєм гласово „струни” алє и резонантна осцилация у отворох глави. Подобно и звучна шкатула даєдного [[Подзелєнє музичних инструментох|инструмента]] осцилує резонантно зоз початним рухом, хтори виводзач започал грац на  инструменту. Напр. шкатула-корпус виолини резонанцує на осцилациї струни виолини и змоцнює єй тон. Фреквенция осцилованя (число осцилцийох у секунди) одредзує висину звука. Цо єст вецей осцилациї у секунди, висши и тон. Людске ухо пречувствительне на розлики висинох и ма обсяг од коло 20 та по 20.000 осцилациї у секунди. Єден мишани [[хор]] продукує фреквенциї одприлики помедзи 64 и 1500, а концертни клавир помедзи 20 и 4176. Кед вєдно грає ґрупа [[Музичар|музичарох]] вони ускладзую свойо инструменти и теди камертон '''а&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;''' дефиновани на 440 Hz (герци).

== История музики ==
Перши форми музики наставаю у старшим каменим чаше-палеолиту. Перши виглєдованя зазначел [[Чарлс Дарвин]] у 19. вику. Науковци хтори ше теди занїмали зоз виглєдованьом нє були образовани музиколоґове. Постоя вецей теориї о наставаню музики.

:* Чловек почал пущац гласи же би прицагнул процивни пол.
:* Чловек шпива пре потребу комуникациї зоз другима людзми зоз заєднїци
:* Чловек пробовал имитовац [[Звук|звуки]] зоз природи.
:* У цеку роботи  чловек дурка (биє) зоз конарами хтори му алат и похопює же ше таки звук може поновиц.

Тоти теориї нє прилапени прето же нє исновали материялни докази. Жил Комбарє твердзел же за музику потребни и интелект (розвити ментални схопносци). У цеку тирваня рижних експедицийох и виглєдованьох Африцких и Амазонских пралєсох открити заєднїци (племена) на нїзким ступню розвоя. Жил Комбарє присуствує на обрядох и ритуалох рижних племенох и приходзи до заключеня же музика настава и розвива ше як часц маґийного обряду.  Людзе першобутней заєднїци шпиваю єдноставни писнї (лєм даскельо тонски висини хтори ше нєпреривно повторюю). Шпиванє мало улогу же би доведло чародїя/чаривнїка (серб. врача) до стану занєшеносци, же би вон могол комуниковац зоз Богами (сили природи).

Музика була строго функционална. Шпивала ше лєм под час обряду, индзей ше нє могла шпивац прето же ше думало же може розгнївац Богох. Музика найчастейше була виражена з ритмичну структуру. За инструменти хасновали людски глас и свойо цело, хторе цали час участвує у обряду. Людзе кляпкали, лєбо ше тапкали по целу, мировац нє було дошлєбодзене. Музика була барз виражайна и гласна, най ше чує, же би лєгчейше доходзела до Богох. Така музика першенствено подрозумйовала текст и мелодию. Тоти ритуали потвердзую походзенє уметносци вообче прето же обєдинюю шицки файти уметносци. Така поява ше наволує синкретизем. У цеку обряду хтори служел як пририхтованє за лов, людзе рисовали (райзовали) контури -  животиньох хторих иду ловиц. Тиж так з часом ритуал достал форму сценского танцу, прето же людзе кед ше врацели зоз лову приказовали свойому племену сцени зоз лову тиж у составе самого обряду.
[[File:EdisonPhonograph.jpg|right|thumb|280px|Едисонов фоноґраф]]
Року 1877. америцки виглєдовач и пренаходзач Томас Алва Едисон, видумал фоноґраф (перша справа/апарат хтора могла зняц и ознова репродуковац звук). Тота справа ше могла хасновац за знїманє писньох Америцких Индиянцох хтори жили у резерватох. Хаснуюци тоти знїмки и упоредзуюци их зоз другима обряднима писнями, науковци потвердзели теорию Жила Комбарєва.

== Музика старих робовласнїцких цивилизацийох ==

Од 4 милениюма п.н.е. по  476. рок, на подруч'ю Штредожемного моря, Штреднього и Далєкого востоку розвивали ше моцни робовласнїцки цивилизациї: Єгипет, Индия, Китай, Месопотамия, Израел, Греческа и Рим. Зоз сталежским дружтвеним дзелєньом, зявйовало ше и подзелєнє на музику владаюцого сталежу- робовласнїцка и музика безправного народу-рабох.

== Музика народох Старого вику ==

[[File:Ancient Egyptians playing music.png|right|thumb|280px|    Стари Єгиптянє музикую]]О музики старого Єгипта зна ше зоз пренайдзених рижних пренаходкох (жридлох) на подручю Греческей зоз хтору була у цесней вязи, а и значенє музики култури Єгипта праве у тим же гречески теориї маю коренї зоз Єгиптом. Єгипчаньом музика служела першенствено за вирски обряди, а познали инструмент [[Гарфа|гарфу]], хтору знали уметнїцки справиц, флаути и систруми-файта металних удерних инструментох.

У Китаю, хтори мал барз длугоку музичну традицию, музика повязована зоз ''филозофию''. Конфучиє їх найзначнєйши филозоф визначовал же ''музика оплодзує клїтинки добрих особинох хтори чловек ноши у'' ''шерцу''. Добра музика значела добри порядок (шор), а нє добра нєшор у держави. Пейц тони їх [[Скала|скали]] представяли пейц елементи, а познєйше скала зоз 12 тонох, 12 мешаци у року. Музику виводзели на значних церемонийох а познали и хасновали велї инструменти.

Индия, тиж придавала вельку значносц музики. Думали за ню же є божески дар, хтори треба врациц Богом зоз писню и граньом. Индийска скала була барз подобна зоз китайску - була пентатонска (составена зоз 5 тонох). Єден зоз найстарших їх инструментох то вина (зоз седем струнами и резонанцу), а почитовали и хасновали инструмент дзвони. Векшину тих податкох историчаре пренаходзели зоз релиґиозно-филозофских кнїжкох, ''веда.''

Музика у Палестини дожила розвой под час Давида и Соломона. Єврейом музика служела под час богослуженя, алє є окремна прето же им нє представяла маґийне средство. Зоз музику ше нє заношели алє зоз ню виволовали шветочне розположенє. Мали богати фонд инструментох: трианґли, роги, буґни, [[Пищалка|пищалки]], гарфи, лутнї итд. Шпиванє їх псалмох и хорске шпиванє превжала штредньовиковна католїцка музика.

== Антика ==
[[File:Aulos player MAR Palermo NI22711.jpg|right|thumb|280px|Гудак грає на аулосу (пренайдзене коло 480 п.н.е., Сицилия)]]У античней Греческей, держава ше старала о розвою уметносци а у центре їх уметносци була вше музика. Таке интересованє за уметносц настало на фактох же ше у Греческим нашлїдству култури находзел скарб цалого народу. О греческей музики записани лєм коло 12 записи, алє о нєй ше вельо зна зоз литератури, та ше так дознава же музика мала визначну улогу у держави и дружтву, воспитаня младежи и митолоґиї. Напр. Аполон, Бог (медзи другима) [[Слунко|слунка]], значи злоги и щесца, бул защитнїк и Бог музики. Музика була присутна ширше: шпивало ше у хору лирских писньох, славело богох зоз [[Гимна|гимнами]] а и у драми музика мала важацу улогу. Були и таки часи кед шицки хлопи до трицец рокох мушели мац обуку у державних музичних школох. Исновали ''Питийни танци'', музично-уметнїцки пандан олимпийским. Розвили [[Теория музики|теорию музики]] и мали скали хтори доставали мена по покраїнох: дорска, фриґийска и лидийска. Инструменти: китари, ''лири'' и други струново инструменти мали приписани особини и прикмети преглїбйованя людских чувствох и уношенє складу, а дуйним моц возбудзеня и доводзеня до екстази.
[[File:Ο Επιτάφιος του Σεῖκιλου - Epitaph of Seikilos.ogg|right|thumb|270px|''Epitafio de Sícilo'']]
Кед Римлянє покорели Греческу, превжали и їх музику, инструменти и нотне писмо, од других народох труби, алє тоту музику далєй нє усовершовали та єй вреднсоц опадла. Нє мали таки музични смисел и схопносци та им музика служела лєм за прикрашованє и злєпшовнє госцинох, приредбох и танцох. Тоту музику зачувал филозоф Боетиус у дїлу ''De institutione musica,'' на хторa oснова вкупнeй нєшкайшей музики.

== Штреднї вик ==
[[File:Breves dies hominis.ogg|right|thumb|270px|''Breves dies hominis'']]
Музика у штреднїм вику ше розвивала до двох напрямох: церковну (сакралну) и народну (шветовну) музику. Старша сакрална музика ше надовязує на жидовску (єврейску) и греческо-римску а превжала вельо того и од нєхристиянских народох, першенствено восточних, хтору схопно хасновала у своїм литурґийним шпиваню. Важна часц литурґийней музики по нєшка то '''''грегориянске шпиванє''''' єдногласне и нєпременлїве церковне шпиванє. 
[[File:Gregoriaans1.JPG|right|thumb|280px|Грегориянски корал записани зозо квадратну нотацию]]Зборнїк таких церковних ([[Миса (музика)|мисових]]) нашпивох составел и пречисцел зоз сотруднїцством своїх бенедиктинцох до кнїжки Антифонарий  папа Ґрґур I (Грегор I), та го наволуєме реформатор литурґийней музики. Зоз Риму ше таке шпиванє розширело по цалим християнским швеце, хторому у тим допомогнул Карло Вельки.  

Шветовна музика у 12. вику достала нову файту писньох хтору пестовали ''трубадури''. У нїх найчастейше тексти о геройских витязко-воєних и любовних збуваньох, їх вирносц, почитованє, добродїйносц итд. У Нємецкей таки шпиваче наволовани м''инезенґери'' и мали ,,правилнїки” за трубадурох по хторих ше учела уметносц. Шицки вони були путуюци [[Музичар|музичаре]], хторих власц и церква преганяли, алє их [[народ]] любел. Прето же були весели, [[File:Vielle.jpg|right|thumb|280px|Музичар грає на тедишнєй  виоли]]шалїви, лєгкодумни, а обєдиньовали велї занїманя до єдного. Знали грац и по дзевец инструменти, видумовац рими, жонґлеровац, имитовац гласи животиньох итд. 
Констатнно зоз розвиваньом воовбще музичних формох и жанрох вирабяли ше и усовершовали стари инструмети хтори поставали вше популарнєйши. Погоотву их хасновали такв. ''путуюци музичаре''.

== Ренесанса ==
Як цо и шицки други файти уметносци, музика теди дожила препородзенє и означела конєц вязи зоз штреднїм виком. Зявює ше интересованє за култни досцигнуца антики, и жаданє же би ше антика приказала у препородзеним руху. Пренаходок було друкованє нотох- 60 роки после Гутербенґовей иновациї штампаня.
[[File:AmicusMeus.ogg|right|thumb|270px|&quot;Амиkус меус&quot;, Томас Луиса де Викториo]]Музика ренесанси ма ясни прикмети виразу и єдноставни форми. Музични ,„майстрове” ренесанси то Дьовани Луидї да Палестрина, Орландо ди Ласо и Словенєц  Якоб Ґалус-Петелин.

Свойофайтову вязу штреднього вику и ренесанси твори епоха ґотики. Теди уж фонд инструментох повекшани: найрозширенши инструмент то фидел (нєм. ''Fiedel)'', предходнїк нєшкайших смикових инструментох. Постояли [[Гарфа|гарфи]], [[Лира|лири]], лутня (нєпременєна по нєшка), роги, [[Пищалка|пищалки]], дзвончки, буґни. Зявели ше и орґулї (теди такв. кралїца инструментох) [[клавикорд]] и чембало-предходнїки клавира.

== Барок и рококо ==
Уметнїцки стил барока, бул одгук и напредованє на подручю шицких наукох, хтори теди примаю прикмети подобни нєшкайшим - астрономия, математика, и физика доживюю препородзенє, поступно уводзени капиталистични систем у дружтве, виходза перши новини, основана пошта, конструовани ґлобус итд. Попри того барок заш лєм ище вязани за церкву, точнєйше за процес реформациї, прето же церква мала жаданє прицагнуц вирнїкох зоз розкошносцу и вонкашнєй блїащацосци, вонкашней красоти. Барок бул найвиразнейши, там дзе процивреформация була наймоцнєйша, у Италиї, Нємецкей, Австриї, Шпаниї, Польскей.

Найпознатши композитре барока були: [[Йоган Себастиян Бах]], и Ґеорґ Фридрих Гендл а познати и Генри Персел, Франсоа Купрен, Какини, Антонио Вивалди, Жан Батист Лили, Шуц. Барок барз наквицени, з вельо прикраскох, и викруцених линийох. До музики принєсол полифони стил, ознаки за [[Динамика (музика)|динамику]] и [[Темпо (музика)|темпо]], нови файти дїлох (опера, свита, ораториюм, кантата и други).

У другей половки 18. вику барок преходзи до рококо епохи, окреме у Французкей. Рококо и початок класики ше у музики наволує як ''ґалантни стил'', а характеристика му мали чаривни, кратки форми; гедонистични є и нє таки формални. Його важни представнїки то синове Й. С. Баха – Кристиян Бах и Карл Филип Емануел Бах и други.

Значне надпомнуц же у тим периодзе барока у музики нє одвитую вше роки барока у других уметносцох (кнїжовносци, малярстве), прето их треба розпатрац окреме.

== Класицизем ==
Нови, вельки период започал коло 1730. року. Класичне у нїм то совершене єдинство форми и змисту а вола ше и Бечска класика. Теди ше найвецей усовершела и воздзвигла сонатна форма а усовершели ше и симфония, смикови квартет и класична опера.

Найзначнєйши ,,майстрове” класики, бечски класичаре то тройка Йозеф Гайдн - [[Волфґанґ Амадеус Моцарт]] - Лудвиґ Ван Бетовен, з тим же Бетовен залапел и часц романтизма. Були и други значни композиторе як цо то Луидї Бокерини, познати по камерней музики, Доменико Чимароза, найвекши заступнїк опери Буфо (шалїва опера), Дьовани Батиста Перґолези и други.

Дзепоєдни аналитичаре, музиколоґи за класику думаю же ту спада и барок и романтизем алє то лєм период од 1730. по 1820. рок. Правилнєйша би була назва озбильна музика, алє и таке мено нє барз примерене, прето же клацисизем (класика) нє муши буц озбильна, алє є озбильна у одношеню на сучасни жанри.

== Романтизем ==

То стил 19. вика у хторим преовладую фантазия и чувства. Настава як реакция на нєвипольнєни обецунки Французкей револуциї, нєзадовольни и розчаровани уметнїк ше поцагує до себе, до прешлосци-понайвецей до штреднього вику. Поцагує ше и до природи, велїх роматичарских дїлох ше велїча жуборенє потока, сущанє лїсцох, рочни часци. Так ше зоз одходами до природи, до валалу- розвивала  и заинтересованосц за фолклор, за шицко  народне. Тото тиж мотивує родолюб'є, так  же велї романтичаре були борци за права народа.

За романтизем значни кратши дїла, хвильково возбудзеня; мелодия тераз єдноставна, без скокох. Аж пребарз єдноставна и «проста», та нараз скоковита, возбудзуюца, гнїваца. Тото цо дакеди було нє складне, [[Дисонанца|дисонантне]], тераз ше му дава предносц, а шицко заш лєм звучи барз добре – а то причина прецо ше о даєдних [[Интервал (музика)|интервало]]&lt;nowiki/&gt;х и акордох думало у даєдних епохох же су дисонантни а у даєдних же су нє дисонантни. Романтизем барз богати зоз ритмичнима и мелодийнима елементами, а поготову зоз цикавима гармониями и вше пренаходзени нови интерпретациї. Найзначнєйши композиторе романтизма то Франц Шуберт, Роберт Шуман, Фредерик Шопен, Рихард Ваґнер, Йоганес Брамс, Франц Лист и други.

== Елементи и одреднїци музики ==

Векшина фаховцох ше складаю–потвердзую же елементи музики то:

:* тон (хтори одредзує мелодию и гармонию)
:* ритем (и його компоненти [[Темпо (музика)|темпо]], розмир и [[Артикулация (музика)|артикулация]])
:* [[Динамика (музика)|динамика]]
:* прикмети тона як цо то тембр и текстура тона &lt;ref&gt;Harnsberger, Lindsey (1997). „Articulation”.[https://archive.org/details/essentialdiction0000harn_k3y0/page/338/mode/2upEssential dictionary of music : definitions, composers, theory, instrument &amp; vocal ranges ] 2013. Приступљено 6. 1. 2016. - GOV.UK.&lt;/ref&gt;

&lt;sup&gt;&lt;big&gt;У музичним виводзеню важне фразованє, а воно вєдно зоз темпом и динамику дава музичному дїлу красоту, и у подполносци завиши од виводзача. У музики постоя и ''прикраски,'' музични орнаменти хтори зоз краткима вименками тонох „танцую” коло главного тона у мелодиї.&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt;

== Музична нотация ==
Способ означованя  и  писанє тонох на паперу ше наволує [[Музична нотация|''музична'' ''нотация'']], и вона предуслов практичного виводзеня музики, т.є. едукує ше од самого початку ученя музики; од основного по найвиши академски уровень. Нотация ше през вики розвивала ище од старогреческей нотациї. У штреднїм вику ''Ґвидо Арецо'' розвил ''неуми'' зоз хторима ше означовлао и писало грегориянске шпиванє, а поставел их зоз штирома офарбенима смужками. Зоз нїх ше розвило коралне нотне писмо, у форми квадрацикох, а од нього нєшкайше нотне писмо зоз пейцома линиями ([[Линийни систем|линийни систем)]].

[[File:Souterliedekens.jpg|right|thumb|296x296px|Саутерлидекен, голандски псалми, обyвени 1540. roku у Антверпену]]
Ґвидо Арецо розвил ''солмизацию'', (до, ре, ми, фа, со, ла, си, до) назви тонох хторо ше хасновало у шпиваню а познєйше ше ґу тому додала и ''музична абецеда (c, d, e, f, g, a, h, c)''.

== Подзелєнє музики ==

Музилу барз чежко подзелїц и направиц точни катеґориї подзелєньох, пре єй комплексносц. Медзитим, векше пообщенше подзелєнє мож одредзиц : 

'''по тим зоз чим ше виводзи музика:'''

:*  [[Вокална музика|вокалну]] - музика хтора ше шпива т.є. виводзи ше зоз шпиванима тонами;
:*  инструменталну – музика хтора ше грає, т.є. хтора ше виводзи-грає на инструменту;
:*  вокално-инструменталну – комбинация обидвох наведзених способох.

'''По наслову дїла музика може буц:'''

:*   '''''програмна''''' - уметнїцки дїла хтори маю одредзени наслов хтори одкрива музични змист (програм). Шицки вокални дїла спадаю до тей файти, прето же маю тескт-слова, а зоз тим и наслов.
:*  '''''абсолутна''''' – музични дїла хтори зоз насловом одкриваю авторову задумку (гоч, нормално, и вони маю програм). Таки дїла найчастейше ноша мено лєм по ознакох за темпо, форми композициї итд. напр. ''Алеґро, Рондо, Престо'' итд.

Постої широке подзлелєнє музики по жанрох а ридше по красоти.

== Одредзенши приступ музики-материял музики ==
Музика оформює час (за розлику од малярства хторе оформює простор). Музика ше може дожиц лєм у цеку часу. Пре таки причини музика по дефинициї муши мац ритмичне ушоренє свойого сирового и основного материяла (тонох). Окрем ритма, музика може буц ушорена спомоцу мелодиї (рядошлїд розличиних висинох тонох) и гармониї (источасно одредзених висинох тонох).

Точна дефиниция цо то музика а цо нє, нєможлїва. Нє  обовязуюце же музику твори чловек, поготово кед ше вежнє до огляду шпив птицох и подобни звуки зоз природи. Безбрижне гвизданє, звуки рушаня локомотиви як и [[штимованє инструментох]]; то други гранїчни случаї и ситуациї при хторих кажде пробованє поставяня оштрих гранїцох медзи музику и „нє-музику“ нєможлїве. На концу- кронца, аванґардни композиторе 20. вику зошицким свидомо поцагли гранїци музики так же ше одрекли и пременєли оформйовац ритем, гармонию а поготову мелодию; у концертних салох пущали знїмки звукох зоз шицких можлївих животних обласцох, як и звуки витворени спомоцу ґенератора случайносци (алеаторика) а нєритко и цихосц декларована як музика (Джон Кейдж).

== Наука о музики ==
Наука о музики и єй дисциплини облапює з научней точки патреня наставанє и розвой музики, єй творительох - композиторох, їх дїла и виводзачох (оркестер) як и музични инструменти.
[[File:Mozarteum grosser saal buehne mit orchester.jpg|right|thumb|301x301px|Велька дворана Моцартеума, сцена зоз оркестром (Салцбурґ)]]

Дальши напрямки виглєдованя музики тиж [[теория музики]] хтора анализує музику и дава упутства за єй компонованє, и єй кральвска дисциплина гармония тиж музична социолоґия и музична психология.[17]

Музични дисциплини ше можу подзелїц до трох групох:

:* систематски музични дисциплини: музична социолодия, музична естетика, музична акустика, музичка педадогдия, музичка психолодия, етномузиколоґия.

:* применєни музични дисциплини: музична критика, познаванє музики, конструованє инструментох

:* историйни музични дисциплини: познаванє инструментох, нотациї, складу, музичних жридлох, иконоґрафия, стилистика, пракса виводзеня музики.

== Файти, форми, жанри и стили ==

Зоз систематизацию музики по интерсубєктивних критериюмох занїмаю ше дисциплини познаваня: файти музики и музични форми як и стилистика. Наука о музики направела-класификовала вецей димензиї ушореня, од хторих даєдни ше баржей а даєдни з менєй успиху хасную.

== Социолоґийни аспекти музики ==
Вельо єст приклади о важносци музики и єй улоги у дружтву и животу чловека. Мартин Лутер значенє музики поставял такой после теолоґиї, а у прешлосци музичне образованє було зошицким узвичаєне (за висши уровнї дружтва). Популарносц музичних фестивалох уж вельо роки нєпрестава и нєопадує. Приклад ''Евровизия'' розширює поняце Европи глїбоко до Азиї. Гимна-святочна писня єдна з основних державних симболох каждей жеми.

== Применьованє музики ==
Музика нє муши буц виводзена лєм на концертох, нєшка вона може буц присутна на велїх местох и хаснує ше за рижни наменки:[20]

'''Лїченє зоз музику'''

Од давна познати уплїви музики на людски чувства, та тот конар лїченя давно зажил. Перши описал вплїв музики на душу Ал-Фараби ище коло ( 872—950.року). У 17. вику пришло ше до заклюеня же музика и танєц винїмково помагаю превозисц меланхолию и стрес.

'''Филмска музика'''

То музика хтора компонована окреме за филм, може буц написана и пред тим як є похаснована у филму. Значенє музики и хаснованє у филму у тим же твори и помага промоцию филма, хаснує ше ю прето же стимулує емоцийну повязаносц зоз збуваньом, а часто помага характеризациї особох-актерох у филму. Велї филмски композициї постаню популарни и споза филмох, и часто ше ознова виводза (Тема Джона Вилиямса зоз ''Шиндлеровей лїстини'' и ''Гвиздова война'' (серб. ''Звездани рат)''; насловна музика Макса Стейнера зоз филма ''Прелєцело з витром'' (серб. ''Прохујало са вихором)'' и др.).

'''Воєна музика'''

Нєшка воєна музика ше найчастейше практикує на церемонийох, гранє гимнох, подзвигованє заставох, юбилейох, построяваня войска и под., алє у прешлосци мала и практичне значенє. У воєним галайку - звук труби алє и буґни преношел заповид, прето же ше музика лєпше чула од заповеднїкового гласа. Воєна музика  поєдноставена, єй [[Обсяг|обся]]&lt;nowiki/&gt;г инструментох творя рижни файти бубньох и дуйни инструменти. Звичайно ше хасную пре практични причини - шицки инструменти ше лєгко преноша. Зоз воєней музики розвила ше музика за плехово инструменти, (такв. дуйна плех музика).

== Музична педаґоґия ==
Музична педаґоиґя ше витворює през орґаниоване образованє у школских установох по вертикали од предшколских установох, [[Основна музична школа|основних музичних школох]], штреднїх и як закончуюца фаза високе музичне образованє на универзитетских академийох, фалкултетох, конзерваториюмох.

== Музичне образованє у Сербиї ==
Формални систем музичного образованя у Сербиї ма длугу традицию и орґанизоване є на вецей уровньох:
:*'''Предшколске музичне образованє:''' Реализує ше у предшколских установох (оводох) през музични активносци и музични бависка, часто зоз потримовку музичних сотруднїкох.
:* '''Основне музичне образованє:''' Тирва шейсц роки и одвива ше паралелно зоз основну школу обчого типа. Школяре сами вибераю главни предмет (инструмент або соло шпиванє - у познєйших класох) :и нащивюю наставу [[Солфедьо|солфед]]&lt;nowiki/&gt;я и теориї музики, а познєйше од 4 класи и [[Камерна музика|камерну музику]], хор або оркестер. Образованє у  основней музичней школи предуслов за упис до штреднєй музичней школи.
:* '''Шреднє музичне образованє:''' Тирва штири роки и дава глїбше фахове образованє. Постоя различни образовни профили:
♦ '''Музични виводзач''' (инструменталиста або шпивач): Фокус на главним предмету и виводзаштву.
   
♦ '''Музички сотруднїк-теоретичар:''' Фокус на теорийских дисциплинох (гармония, контрапункт, музични форми, история музики, солфедьо).

♦ '''Дизайнер звука:''' Образованє за роботу у обласци занїманя и обробки звука.

♦ '''Етномузиколоґ:''' Образованє у обласци [[Традицийна музика|традицийней музики]].

▶ '''Високо музичко образовање:''' Одвива ше на факултетох и академойох музичней уметносци. Главни институциї у Сербиї то:

:* Факултет музичних уметносцох Универзитету уметносци у Беоґраду
:* [[Академия уметносцох Универзитету у Новим Садзе]]
:* Филолошко-уметнїцки факултет у Краґуєвцу (ФИЛУМ) - Оддїл за музичну уметносц
:* Факултет уметносци Универзитету у Нишу
Тоти институциї понукаю основни академски, мастер академски и докторски студиї у розличних обласцох (виводзашство, композиция, дириґовање, музикология, етномузиколоґия, музична педаґоґия, музичнатеория, дизайн звука).

Попри специялизованих музичних школох, предмет '''Музичка култура''' (у основней школи) и '''Музична уметносц''' (у ґимназийох) представяю важну часц общго образованя зоз цильом розвою основней музичней писменосци и култури при шицких школярох.

Змисти музичного образованя облапяю широки спектер дисциплинох: гранє на инструментох, соло шпиванє, солфедьо, теория музики, гармония, контрапункт, музични формии, история музики, [[Етномузиколоґия|етномузикология]], камерна музика, оркестерске и хорске музицикованє, дириґованє, композиция, дизайн звука итд.

У настави музики хасную ше рижнородни дидактични методи. Попри традицийних методох подучованя инструмента/гласа и теориї, тоти компоненти розвити и уплївую на педаґоґийни приступи у роботи.

У пракси музичного образованя у Сербиї найчастейше ше комбиную елементи традиционалней настави зоз досягами сучасней музичней педагогиї.

== Значенє музичного образованя ==
Вельочислени випитованя потвердзую позитивни уплїв музичного образованя на вкупни розвой поєдинца:

:* '''Коґнитивни развой:''' Злєпшаованє мемориї, концентрациї,&lt;ref&gt;[https://www.yuradiostanice.com/blog/muzika-za-ucenje-%E2%80%93-kako-podstaci-bolje-pamcenje-69.html Muzika-za-ucenje-–-kako-podstaci-bolje-pamcenje]&lt;/ref&gt; просторного резонованя, математичних способносцох, схопносц ришованя проблемох.
:* '''Емоцийни розвой:''' Развиванє емоционалней интелигенциї, способносци виражовня чувствох, зменшанє стресу.
:* '''Социялни развой:''' Ученє сотруднїцства, тимскей роботи, дисциплини, одвичательносци (окреме през ґрупне музиковнє).
:* '''Културни развой:''' Упознаванє своєй и култури других народох, розвиванє чувства за културни идентитет.
:* '''Развой финей моторики''' (при инструменталистох поготов).
:* '''Обще благостанє''' и квалитет живота.

== Ґалерия ==
&lt;gallery&gt;
Файл:Lute-viol ABosse Fr 1635.jpg|Музичаре граю на рижних инструментох (малюнок Абрахама Босеа 1635. року)
Файл:DwtkII-as-dur-fuga.jpg|Партитура, ''Добре темперовани клавир ч.II''
Файл:C-Dur-jazz-face2.jpg|Нотни запис акорда
Файл:Carl-Johan Vallgren 001.jpg|Дакедишня машина за друкованє нотних публикацийох
Файл:A tuning fork placed on sheet music 2.jpg|Звучна видлїчка
Файл:Capitola Dickerson memorial 10 piano student Sam Sulcer at piano and singer Bill Robinson.jpg|Шпивач и корепетитор 
&lt;/gallery&gt;

== Литература ==
* Seashore, C. E. (1938). [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.215639 Psychology of music.] New York: Dover Publications.
* Harwood, Dane (1976). [https://archive.org/details/sim_ethnomusicology_1976-09_20_3/mode/2up „Universals in Music: A Perspective from Cognitive Psychology”] Ethnomusicology. 20 (3): 521—33. JSTOR 851047. doi:10.2307/851047.

== Вонкашнї вязи ==
* [https://eklinika.telegraf.rs/zdravlje/159289-muzika-kao-terapija-kako-omiljene-pesme-mogu-pomoci-nasem-mozgu-i-srcu Muzika kao terapija: Kako omiljene pesme mogu pomoći našem mozgu i srcu] eklinika.telegraf.rs
* [https://www.naxos.com/Glossary/ABC Musical Terms]
* [https://web.archive.org/web/20160529130846/http://www.bsmny.org/exploring-music/index.php „Monthly Online Features From Bloomingdale School of Music”.] Архивирано из [https://web.archive.org/web/20160529130846/http://www.bsmny.org/exploring-music/index.php оригинала] 29. 05. 2016. г.
{{Commonscat}}

== Референци ==
[[Катеґория:Музика]]
[[Катеґория:Музични термини]]
[[Катеґория:История музики]]</text>
      <sha1>ic9rjyt91nsrg923nrne4bjsoatibsp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вреценко</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3147</id>
    <revision>
      <id>19332</id>
      <parentid>19329</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T22:16:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Olirk55</username>
        <id>19</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Уложени фотоґрафиї до ґалериї</comment>
      <origin>19332</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9832" sha1="8zut7zu8s106uwi5vrpnc836evowqub" xml:space="preserve">[[File:Fusi.JPG|right|thumb|306x306px|Вреценка, клоче, клупкa напредзеней нїтки]]'''Вреценко''' (общеславянске слово; серб. вретено; прасл. веретено; од старосл. од верциц), часц [[Кудзель|кудзелї]] и перше примитивне орудиє у технолоґийним процесу правеня нїткох волни зоз овчей шерсци, або зоз [[Конопа|конопи]], [[Лєн|лєну]], памуку и под.&lt;ref&gt;[https://archive.org/details/UkrMalaEn/kn_02_%D0%92-%D0%93/page/140/mode/2up Веретено][https://uk.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%96%D1%8F Українська мала енциклопедія] 16 кн. : у 8 т. / проф. [https://uk.wikipedia.org/wiki/%D0%9E%D0%BD%D0%B0%D1%86%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%84%D0%B2%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%B9%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Є. Онацький.] — Накладом Адміністратури УАПЦ в Аргентині. — Буенос-Айрес, 1958. — Т. 1, [https://encyclopedia.kyiv.ua/vydaniya/files/use/first_book/part2.pdf кн. II : Літери В — Ґ.] — С. 140-141. — 1000 екз.&lt;/ref&gt; На вреценко ше накруцало напредзену предзу.

Вреценко округли фалат древка ролькастей форми, длугоки коло 30-40 центи, пречнїку коло 1 цент хторому ше конусно сценшую конци. На вреценко ше мотало нїтки. Кед ше предло, брало ше покус, найчастейше зоз вершнїка клоче або волну хтору ше предло. Вреценко ше тримало у правей руки и лєгко ше го ротацийно обрацало медзи пальцами и так накруцало напредзени нїтки. 

Таки кудзелї хасновали нашо старши и волали их ''стари кудзелї'' або ''споднїки'' (серб. преслица). У руским народзе ше хаснує и слово врецено и вреценко. 

Ту будзе '''фотоґраф'''ия !

== Историят ==
Вреценко видумане у позним периодзе мезолиту и хасновало ше за ручне предзенє по 20. вик. Вреценко було звичайни женски алат за таку роботу. Археолоґийни пренаходки вреценка и кудзелї доказую же кудзель и вреценко були углавним нєроздвойни. Найстарши кудзелї пренайдзени у Израїлу и датирую 10.000 роки п.н.е. У праисторийней Греческей, у Тесалиї, прости кудзелї хасновани на початку неолиту, коло 5.500. року п.н.е.&lt;ref&gt;Schier, Wolfram; Pollock, Susan (30 квітня 2020). ''[https://www.google.com.ua/books/edition/The_Competition_of_Fibres/mRLmDwAAQBAJ?hl=uk&amp;gbpv=1&amp;dq=The Competition of Fibres: Early Textile Production in Western Asia, South-east and Central Europe (10,000-500BCE)]'' (англ.). Oxbow Books. с. 98. ISBN &lt;bdi&gt;978-1-78925-432-7&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt;  У южней Нємецкей, жени з горґенскей култури хановали кудзель медзи 3.400. и 2.850. роком пред нову еру. &lt;ref&gt;Grabundžija, Ana; Schlichtherle, Helmut; Leuzinger, Urs; Schier, Wolfram; Karg, Sabine (2021–06). [https://www.google.com.ua/books/edition/The_Competition_of_Fibres/mRLmDwAAQBAJ?hl=uk&amp;gbpv=1&amp;dq=The interaction of distant technologies: bridging Central Europe using a techno-typological comparison of spindle whorls.] ''Antiquity'' (анgл.). '''95''' (381): 627—647. [https://uk.wikipedia.org/wiki/%D0%A6%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%B9_%D1%96%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%84%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80_%D0%BE%D0%B1%27%D1%94%D0%BA%D1%82%D0%B0 doi]:[https://www.cambridge.org/core/search?filters%5BauthorTerms%5D=Ana%20Grabund%C5%BEija&amp;eventCode=SE-AU 10.15184/aqy.2021.6.] [https://uk.wikipedia.org/wiki/ISSN ISSN] [https://search.worldcat.org/search?q=n2:0003-598X 0003-598X.]&lt;/ref&gt;

== Сучашнєйши способ предзеня ==
[[File:Kromski Sonata Spinnflügel.jpg|right|thumb|300px|Вреценко на кудзелї]]Вреценко состойна часц кудзелї. През историю ше вреценко, як и сама кудзель, усовершовали. Додавало ше часци хтори були механїзовани, та вреценко функционовало на иншаки способ. Кудзель ше обрацало на ножни погон, та ше зоз преношацим механїзмом обрацало и вреценко.

Вреценко хторе поставене на кудзель (такволана ''швабска кудзель'' або ''кудзель зоз шрубом'' хтору правели майстрове кудзеляре, серб. коловрат) ше розликовало од вреценка за ручне предзенє яке ше хасновало вельо пред тим, а яке ше и нєшка хаснує у [[Сербия|Сербиї]] и Босней за предзенє волни.

Предзенє випатра так: з високей палїчки або ''вершнїка'' на хторим стої зоз сатнїком повязане влакно ше з влажнима пальцами (звичайно пошлїнєнима) сцагує тото влакно на вреценко на хторе ше накруца цверна. Накруцанє цверни на вреценко ше реґулує з пиром. ''Лабку'' ше прициска з ногу, прейґ циґанки вертикални ход преходзи до кружного на колєше и далєй прейґ шнура на вреценко.

== Руснаци, вреценко, кудзель ==
У руским народзе ше хаснує oбидва слова и врецено и вреценко: ''Давно, по приселєню, предло ше на вреценкох, Вреценка ше затримали досц длуго. Моя прабаба ище знала так пресц.''

Кудзель ше по руских обисцох хасновало по половку 20. вику. Жени престали пресц аж кед ше почала баржей розвивац текстилна индустрия и кед ше рижни платна могли куповац у предавальньох або и на вашарох.

При [[Руснаци у Сербиї|Руснацох]] нє було обисца без кудзелї, понеже виробок платна своєй роботи за обисце, а и на предай, бул потреба и жридло „женского” заробку. Кажда дзивка, гоч яка худобна, обовязно принєсла як тал кудзель до нового дому кед ше одала.[[File:Fiandeira - Artur Loureiro.png|right|thumb|300px|Вреценко, малюнок ''Artur Loureiro'']]Предзенє на кудзелї бул части мотив и поетскей творчосци:
''Шпива дзивче, гонї кудзель – влакно припущує,''

''А златна ше єй нїточка з рукох вишлїскує''

''И округло на вреценку ценка омотує,''

''Шпива дзивче, гонї кудзель – нїтки приспорює.''

Ґабор Костелник Гомзов, '''''З мойого валала, Идилски венєц''''', Жовква 1904, б. 27.

== Фразеолоґия ==
Вреценко ше вола и нємирне, нєсташне дзецко, алє и старши особи - фиґуративно означує ценку, вертку и схопну особу: ''Бега як врецено''.&lt;gallery&gt;
Файл:Gordailua txaratilak spindles.jpg|Вреценка
Файл:Jatoba and Ash Phang Support Spindles (7212885854).jpg|Вреценка вше конусни на концох
Файл:Fuseau 01.JPG
Файл:&quot;Teppichmanufakturen in Marokko sind bekann für ihre hochwertigen Produkte&quot;. 03.jpg
Файл:Vreteno.jpg|Вреценко (музейска збирка  Сембериї, Бєлїна)
Файл:Fusi.JPG|Вреценка, клоче, клупко напредзеней нїтки
&lt;/gallery&gt;

== Литература ==
* Любомир Медєши, ''Руска традиция'', [[Дружтво за руски язик, литературу и културу]] Нови Сад 2007, б. 253.

* ''Словнїк руского народного язика'' I том, А – Н, Нови Сад 2017, б. 232

== Вонкашнї вязи ==

* [https://sr.wikipedia.org/sr-ec/%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%80%D0%B0%D1%82 Коловрат] sr.wikipedia.org
* [https://sr.wikipedia.org/sr-ec/%D0%92%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE Вретено] sr.wikipedia.org

== Референци ==
&lt;references /&gt;
[[Катеґория:Архаизми]]
[[Катеґория:Ручни алати]]</text>
      <sha1>8zut7zu8s106uwi5vrpnc836evowqub</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>19333</id>
      <parentid>19332</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T22:17:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Olirk55</username>
        <id>19</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>19333</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9789" sha1="t6ajd8yvua95e01f7s6wdo3yjq802ni" xml:space="preserve">[[File:Fusi.JPG|right|thumb|306x306px|Вреценка, клоче, клупкa напредзеней предзи.]]'''Вреценко''' (общеславянске слово; серб. вретено; прасл. веретено; од старосл. од верциц), часц [[Кудзель|кудзелї]] и перше примитивне орудиє у технолоґийним процесу правеня нїткох волни зоз овчей шерсци, або зоз [[Конопа|конопи]], [[Лєн|лєну]], памуку и под.&lt;ref&gt;[https://archive.org/details/UkrMalaEn/kn_02_%D0%92-%D0%93/page/140/mode/2up Веретено][https://uk.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%96%D1%8F Українська мала енциклопедія] 16 кн. : у 8 т. / проф. [https://uk.wikipedia.org/wiki/%D0%9E%D0%BD%D0%B0%D1%86%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%84%D0%B2%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%B9%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Є. Онацький.] — Накладом Адміністратури УАПЦ в Аргентині. — Буенос-Айрес, 1958. — Т. 1, [https://encyclopedia.kyiv.ua/vydaniya/files/use/first_book/part2.pdf кн. II : Літери В — Ґ.] — С. 140-141. — 1000 екз.&lt;/ref&gt; На вреценко ше накруцало напредзену предзу.

Вреценко округли фалат древка ролькастей форми, длугоки коло 30-40 центи, пречнїку коло 1 цент хторому ше конусно сценшую конци. На вреценко ше мотало нїтки. Кед ше предло, брало ше покус, найчастейше зоз вершнїка клоче або волну хтору ше предло. Вреценко ше тримало у правей руки и лєгко ше го ротацийно обрацало медзи пальцами и так накруцало напредзени нїтки. 

Таки кудзелї хасновали нашо старши и волали их ''стари кудзелї'' або ''споднїки'' (серб. преслица). У руским народзе ше хаснує и слово врецено и вреценко. 

== Историят ==
Вреценко видумане у позним периодзе мезолиту и хасновало ше за ручне предзенє по 20. вик. Вреценко було звичайни женски алат за таку роботу. Археолоґийни пренаходки вреценка и кудзелї доказую же кудзель и вреценко були углавним нєроздвойни. Найстарши кудзелї пренайдзени у Израїлу и датирую 10.000 роки п.н.е. У праисторийней Греческей, у Тесалиї, прости кудзелї хасновани на початку неолиту, коло 5.500. року п.н.е.&lt;ref&gt;Schier, Wolfram; Pollock, Susan (30 квітня 2020). ''[https://www.google.com.ua/books/edition/The_Competition_of_Fibres/mRLmDwAAQBAJ?hl=uk&amp;gbpv=1&amp;dq=The Competition of Fibres: Early Textile Production in Western Asia, South-east and Central Europe (10,000-500BCE)]'' (англ.). Oxbow Books. с. 98. ISBN &lt;bdi&gt;978-1-78925-432-7&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt;  У южней Нємецкей, жени з горґенскей култури хановали кудзель медзи 3.400. и 2.850. роком пред нову еру. &lt;ref&gt;Grabundžija, Ana; Schlichtherle, Helmut; Leuzinger, Urs; Schier, Wolfram; Karg, Sabine (2021–06). [https://www.google.com.ua/books/edition/The_Competition_of_Fibres/mRLmDwAAQBAJ?hl=uk&amp;gbpv=1&amp;dq=The interaction of distant technologies: bridging Central Europe using a techno-typological comparison of spindle whorls.] ''Antiquity'' (анgл.). '''95''' (381): 627—647. [https://uk.wikipedia.org/wiki/%D0%A6%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%B9_%D1%96%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%84%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80_%D0%BE%D0%B1%27%D1%94%D0%BA%D1%82%D0%B0 doi]:[https://www.cambridge.org/core/search?filters%5BauthorTerms%5D=Ana%20Grabund%C5%BEija&amp;eventCode=SE-AU 10.15184/aqy.2021.6.] [https://uk.wikipedia.org/wiki/ISSN ISSN] [https://search.worldcat.org/search?q=n2:0003-598X 0003-598X.]&lt;/ref&gt;

== Сучашнєйши способ предзеня ==
[[File:Kromski Sonata Spinnflügel.jpg|right|thumb|300px|Вреценко на кудзелї]]Вреценко состойна часц кудзелї. През историю ше вреценко, як и сама кудзель, усовершовали. Додавало ше часци хтори були механїзовани, та вреценко функционовало на иншаки способ. Кудзель ше обрацало на ножни погон, та ше зоз преношацим механїзмом обрацало и вреценко.

Вреценко хторе поставене на кудзель (такволана ''швабска кудзель'' або ''кудзель зоз шрубом'' хтору правели майстрове кудзеляре, серб. коловрат) ше розликовало од вреценка за ручне предзенє яке ше хасновало вельо пред тим, а яке ше и нєшка хаснує у [[Сербия|Сербиї]] и Босней за предзенє волни.

Предзенє випатра так: з високей палїчки або ''вершнїка'' на хторим стої зоз сатнїком повязане влакно ше з влажнима пальцами (звичайно пошлїнєнима) сцагує тото влакно на вреценко на хторе ше накруца цверна. Накруцанє цверни на вреценко ше реґулує з пиром. ''Лабку'' ше прициска з ногу, прейґ циґанки вертикални ход преходзи до кружного на колєше и далєй прейґ шнура на вреценко.

== Руснаци, вреценко, кудзель ==
У руским народзе ше хаснує oбидва слова и врецено и вреценко: ''Давно, по приселєню, предло ше на вреценкох, Вреценка ше затримали досц длуго. Моя прабаба ище знала так пресц.''

Кудзель ше по руских обисцох хасновало по половку 20. вику. Жени престали пресц аж кед ше почала баржей розвивац текстилна индустрия и кед ше рижни платна могли куповац у предавальньох або и на вашарох.

При [[Руснаци у Сербиї|Руснацох]] нє було обисца без кудзелї, понеже виробок платна своєй роботи за обисце, а и на предай, бул потреба и жридло „женского” заробку. Кажда дзивка, гоч яка худобна, обовязно принєсла як тал кудзель до нового дому кед ше одала.[[File:Fiandeira - Artur Loureiro.png|right|thumb|300px|Вреценко, малюнок ''Artur Loureiro'']]Предзенє на кудзелї бул части мотив и поетскей творчосци:
''Шпива дзивче, гонї кудзель – влакно припущує,''

''А златна ше єй нїточка з рукох вишлїскує''

''И округло на вреценку ценка омотує,''

''Шпива дзивче, гонї кудзель – нїтки приспорює.''

Ґабор Костелник Гомзов, '''''З мойого валала, Идилски венєц''''', Жовква 1904, б. 27.

== Фразеолоґия ==
Вреценко ше вола и нємирне, нєсташне дзецко, алє и старши особи - фиґуративно означує ценку, вертку и схопну особу: ''Бега як врецено''.&lt;gallery&gt;
Файл:Gordailua txaratilak spindles.jpg|Вреценка
Файл:Jatoba and Ash Phang Support Spindles (7212885854).jpg|Вреценка вше конусни на концох
Файл:Fuseau 01.JPG
Файл:&quot;Teppichmanufakturen in Marokko sind bekann für ihre hochwertigen Produkte&quot;. 03.jpg
Файл:Vreteno.jpg|Вреценко (музейска збирка  Сембериї, Бєлїна)
Файл:Fusi.JPG|Вреценка, клоче, клупко напредзеней нїтки
&lt;/gallery&gt;

== Литература ==
* Любомир Медєши, ''Руска традиция'', [[Дружтво за руски язик, литературу и културу]] Нови Сад 2007, б. 253.

* ''Словнїк руского народного язика'' I том, А – Н, Нови Сад 2017, б. 232

== Вонкашнї вязи ==

* [https://sr.wikipedia.org/sr-ec/%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%80%D0%B0%D1%82 Коловрат] sr.wikipedia.org
* [https://sr.wikipedia.org/sr-ec/%D0%92%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE Вретено] sr.wikipedia.org

== Референци ==
&lt;references /&gt;
[[Катеґория:Архаизми]]
[[Катеґория:Ручни алати]]</text>
      <sha1>t6ajd8yvua95e01f7s6wdo3yjq802ni</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Национални парк Дєрдап</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3148</id>
    <revision>
      <id>19331</id>
      <parentid>19326</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T16:46:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Olirk55</username>
        <id>19</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Медзинаслови, означени викивязи</comment>
      <origin>19331</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6967" sha1="riiekexykvh1z6pdfljwnvppnvnwoz2" xml:space="preserve">'''Национални парк Дєрдап''' найвекши [[национални парк]] у [[Сербия|Сербиї]]. Парк ше находзи на сиверовостоку держави, на гранїци зоз Румунию, и у длужини од 100 км провадзи прави бок побрежя Дунаю.

[[Поверхносц]] националного парку 63 786,48 гектари, зоз чого 8,01% под I ступньом защити, 21,50%  под II ступньом, а под III ступньом 70,79% .(1)

Основни природни феномен того подруча то велїчезна Дєрдапска клисура през хтору чече Дунай.

Парк волаю и рични национални парк, прето же Дунай забера вельку поверхносц, а тиж так ше ту находзи и найвекша и найдлугша клисура у Европи, чудесни Желєзни дзвери,  природна ботанїчна заграда и найвекши европски археолоґийни музей у природи.

Специфични историйни розвой, одвитуюца дєрдапска клима, зложена мрежа клисурох, каньонох и глїбоких яругох, тот простор видвоюю як єдинствени европски резерват терциялней флори, веґетациї и фауни.

== Снованє ==
Национални парк Дєрдап основани 1974. року пре защиту клисури Дєрдапу и природи коло клисури як єдна просторна цалосц зоз винїмково културно-историйнима вредносцами, значну природну екосистему по составе окремней вредносци и ридкосци и зоз добре очуванима и прекраснима лєсами.

Подприємство за защиту и розвой Националного парку Дєрдап основане 05. юния 1989. року, а после ускладзованя зоз законскима предписанями, од 1993. року роби як явне подприємство Национални парк Дєрдап.

▶ Орґанизацийна структура:

♦ Сектор за заєднїцки роботи

♦ Сектор за защиту и отримуюци розвой

♦ Сектор за правни и общи роботи и роботи у обласци туризма

♦ Сектор за планованє ґаздованя з лєсами

== Характеристики парку ==
Основна характеристика парку то велька поверхносц под лєсами (вецей як 64 проценти) и окремне богатство и рижнородносц флори, фауни, културно-историйних памятнїкох од найстарших часох та по нєшка. Коло 9 проценти, односно 5,5 гектари националного парку забера часц рики Дунаю у Сербиї, прето тот парк волаю и рични национални парк.

▶ Долїна Дунаю зложена зоз трох каньонско-клисурских долїнох:

♦ Ґолубацка, длугока 14,5 километри, найменшей ширини 230 [[Метер|метери]]

♦ Ґосподїн Вир, длужини 15 километри и найменшей ширини 220 метери

♦ Каньон Велького и Малого Казану длужини од 19 километри и найменшей ширини 150 метери

и трох котлїнох:

♦ Люпковска

♦ Долньомилановска

♦ Оршавска котлїна

Каньонски долїни часц южних Карпатох.

Дєрдап, Желєзни дзвери од давна спокуса за путнїкох, [[Тарґовец|тарґовцох]], борцох... То дзвери медзи двома важнима културнима и економскима часцами швета, медзи горнїм и штреднїм Подунавйом. Дєрдап природне стратеґийне место од огромного значеня, и у войни и у мире, та прето на тих просторох мож видзиц велї историйни памятнїки. Национални парк Дєрдап з одлуку Унеска преглашени за ґеопарк. (2)

Флора Дєрдапу ше нє визначує лєм по рижнородносци и богатстве, алє и по реликтним характеру. На просторе парку ше отримали коло 1100 рошлїнски файти.

Рижнородносц бивальнїкох ше одражела и на фауну, хтора тиж реликтного характеру. У парку жиє медведз, рис, вовк, шакал, билохвости орел, ухата сова, чарна ґовля и велї други файти.

== Културне и историйне нашлїдство ==
Условия за живот вше були вигодни так же то причина чловекового присуства, о чим шведоча и велї археолоґийни находзиска и културно-историйни памятнїки, як цо то населєнє Лепенски Вир, арйхеолоґийни локалитети Дияна (остатки твердинї зоз I вику на побрежю Дунаю)(3), Ґолубецки варош (твердиня Ґолубац), остатки Траянового моста хтори бул вяза медзи Горню Мезию и Дакию под час Римского царстав, Траянова табла на хторей надпис на латинским язику пошвецени римскому царови Траянови, а хтора поставена на драги дзе ше находзи и спомнути мост и други памятнїки.

== Референци ==
3 [http://spomenicikulture.mi.sanu.ac.rs/spomenik.php?id=612 Караташ ' споменици културе у Србији]
[[Катеґория:Защита природи]]
[[Катеґория:Защицени подруча]]
[[Катеґория:Национални парки]]
[[Катеґория:Национални парки Сербиї]]</text>
      <sha1>riiekexykvh1z6pdfljwnvppnvnwoz2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>19336</id>
      <parentid>19331</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T11:54:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Olirk55</username>
        <id>19</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Уложена табела и фотоґрафиї</comment>
      <origin>19336</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8146" sha1="1ch8thc5yiskcezck9hrk9fx5plg0hm" xml:space="preserve">{{Инфорамик
| headerstyle = background: lightblue
| header1 = &lt;big&gt;Национални парк Дєрдап&lt;/big&gt;
| label2 = | data2 = 
| header3 = [[File:Veliki Kazan.jpg|center|thumb|300px|&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;Дєрдап&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;IUCN категорија II (национални парк)]]
| label4 = Место | data4 = [[File:Flag of Serbia.svg|40px]] Сербия
|  label5 = Найблїзши варош | data5 = Долнї Милановац
| |  label6 = Kooрдинати | data6 =  44° 31′ 44.2″ N 21° 58′ 33.1″ E
|  label7 = Поверхносц | data7 = 63.786,48 ha
|  label8 = Основане | data8 = 1974 рок
|  label9 = Управне цело | data9 = Р. Сербия
|  label10 = Mапа, релєф  | data10 = Maпа Дєрдапа у Р. Сербиї 
[[File:Relief map of Serbia.png|center|300px|]]
}}
'''Национални парк Дєрдап''' найвекши [[национални парк]] у [[Сербия|Сербиї]]. Парк ше находзи на сиверовостоку держави, на гранїци зоз Румунию, и у длужини од 100 км провадзи прави бок побрежя Дунаю.

[[Поверхносц]] националного парку 63 786,48 гектари, зоз чого 8,01% под I ступньом защити, 21,50%  под II ступньом, а под III ступньом 70,79% .(1)

Основни природни феномен того подруча то велїчезна Дєрдапска клисура през хтору чече Дунай.

Парк волаю и рични национални парк, прето же Дунай забера вельку поверхносц, а тиж так ше ту находзи и найвекша и найдлугша клисура у Европи, чудесни Желєзни дзвери,  природна ботанїчна заграда и найвекши европски археолоґийни музей у природи.

Специфични историйни розвой, одвитуюца дєрдапска клима, зложена мрежа клисурох, каньонох и глїбоких яругох, тот простор видвоюю як єдинствени европски резерват терциялней флори, веґетациї и фауни.

== Снованє ==
Национални парк Дєрдап основани 1974. року пре защиту клисури Дєрдапу и природи коло клисури як єдна просторна цалосц зоз винїмково културно-историйнима вредносцами, значну природну екосистему по составе окремней вредносци и ридкосци и зоз добре очуванима и прекраснима лєсами.

Подприємство за защиту и розвой Националного парку Дєрдап основане 05. юния 1989. року, а после ускладзованя зоз законскима предписанями, од 1993. року роби як явне подприємство Национални парк Дєрдап.

▶ Орґанизацийна структура:

♦ Сектор за заєднїцки роботи

♦ Сектор за защиту и отримуюци розвой

♦ Сектор за правни и общи роботи и роботи у обласци туризма

♦ Сектор за планованє ґаздованя з лєсами

== Характеристики парку ==
Основна характеристика парку то велька поверхносц под лєсами (вецей як 64 проценти) и окремне богатство и рижнородносц флори, фауни, културно-историйних памятнїкох од найстарших часох та по нєшка. Коло 9 проценти, односно 5,5 гектари националного парку забера часц рики Дунаю у Сербиї, прето тот парк волаю и рични национални парк.
[[File:Đerdap rest stop 2.jpg|right|thumb|300px|]]
▶ Долїна Дунаю зложена зоз трох каньонско-клисурских долїнох:

♦ Ґолубацка, длугока 14,5 километри, найменшей ширини 230 [[Метер|метери]]

♦ Ґосподїн Вир, длужини 15 километри и найменшей ширини 220 метери

♦ Каньон Велького и Малого Казану длужини од 19 километри и найменшей ширини 150 метери

и трох котлїнох:

♦ Люпковска

♦ Долньомилановска

♦ Оршавска котлїна

Каньонски долїни часц южних Карпатох.

Дєрдап, Желєзни дзвери од давна спокуса за путнїкох, [[Тарґовец|тарґовцох]], борцох... То дзвери медзи двома важнима културнима и економскима часцами швета, медзи горнїм и штреднїм Подунавйом. Дєрдап природне стратеґийне место од огромного значеня, и у войни и у мире, та прето на тих просторох мож видзиц велї историйни памятнїки. Национални парк Дєрдап з одлуку Унеска преглашени за ґеопарк. (2)
[[File:Blederija.jpg|right|thumb|300px|Водопад Бледерия]]
Флора Дєрдапу ше нє визначує лєм по рижнородносци и богатстве, алє и по реликтним характеру. На просторе парку ше отримали коло 1100 рошлїнски файти.

Рижнородносц бивальнїкох ше одражела и на фауну, хтора тиж реликтного характеру. У парку жиє медведз, рис, вовк, шакал, билохвости орел, ухата сова, чарна ґовля и велї други файти.

== Културне и историйне нашлїдство ==
Условия за живот вше були вигодни так же то причина чловекового присуства, о чим шведоча и велї археолоґийни находзиска и културно-историйни памятнїки, як цо то населєнє Лепенски Вир, арйхеолоґийни локалитети Дияна (остатки твердинї зоз I вику на побрежю Дунаю)(3), Ґолубецки варош (твердиня Ґолубац), остатки Траянового моста хтори бул вяза медзи Горню Мезию и Дакию под час Римского царстав, Траянова табла на хторей надпис на латинским язику пошвецени римскому царови Траянови, а хтора поставена на драги дзе ше находзи и спомнути мост и други памятнїки.

[[File:Nacionalni park Đerdap 003.JPG|center|thumb|755x755px|Национални парк Дєрдап, Порецски залїв]]

== Ґалерия ==

== Референци ==
3 [http://spomenicikulture.mi.sanu.ac.rs/spomenik.php?id=612 Караташ ' споменици културе у Србији]
[[Катеґория:Защита природи]]
[[Катеґория:Защицени подруча]]
[[Катеґория:Национални парки]]
[[Катеґория:Национални парки Сербиї]]</text>
      <sha1>1ch8thc5yiskcezck9hrk9fx5plg0hm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>19337</id>
      <parentid>19336</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T11:55:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Olirk55</username>
        <id>19</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>19337</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8144" sha1="homt9srdwmhar24gw6g9yaqlzjejjbs" xml:space="preserve">{{Инфорамик
| headerstyle = background: lightblue
| header1 = &lt;big&gt;Национални парк Дєрдап&lt;/big&gt;
| label2 = | data2 = 
| header3 = [[File:Veliki Kazan.jpg|center|thumb|300px|&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;Дєрдап&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;IUCN категорија II (национални парк)]]
| label4 = Место | data4 = [[File:Flag of Serbia.svg|40px]] Сербия
|  label5 = Найблїзши варош | data5 = Долнї Милановац
| |  label6 = Kooрдинати | data6 =  44° 31′ 44.2″ N 21° 58′ 33.1″ E
|  label7 = Поверхносц | data7 = 63.786,48 ha
|  label8 = Основане | data8 = 1974 рок
|  label9 = Управне цело | data9 = Р. Сербия
|  label10 = Mапа, релєф  | data10 = Maпа Дєрдапа у Р. Сербиї 
[[File:Relief map of Serbia.png|center|300px|]]
}}
'''Национални парк Дєрдап''' найвекши [[национални парк]] у [[Сербия|Сербиї]]. Парк ше находзи на сиверовостоку держави, на гранїци зоз Румунию, и у длужини од 100 км провадзи прави бок побрежя Дунаю.

[[Поверхносц]] националного парку 63 786,48 гектари, зоз чого 8,01% под I ступньом защити, 21,50%  под II ступньом, а под III ступньом 70,79% .(1)

Основни природни феномен того подруча то велїчезна Дєрдапска клисура през хтору чече Дунай.

Парк волаю и рични национални парк, прето же Дунай забера вельку поверхносц, а тиж так ше ту находзи и найвекша и найдлугша клисура у Европи, чудесни Желєзни дзвери,  природна ботанїчна заграда и найвекши европски археолоґийни музей у природи.

Специфични историйни розвой, одвитуюца дєрдапска клима, зложена мрежа клисурох, каньонох и глїбоких яругох, тот простор видвоюю як єдинствени европски резерват терциялней флори, веґетациї и фауни.

== Снованє ==
Национални парк Дєрдап основани 1974. року пре защиту клисури Дєрдапу и природи коло клисури як єдна просторна цалосц зоз винїмково културно-историйнима вредносцами, значну природну екосистему по составе окремней вредносци и ридкосци и зоз добре очуванима и прекраснима лєсами.

Подприємство за защиту и розвой Националного парку Дєрдап основане 05. юния 1989. року, а после ускладзованя зоз законскима предписанями, од 1993. року роби як явне подприємство Национални парк Дєрдап.

▶ Орґанизацийна структура:

♦ Сектор за заєднїцки роботи

♦ Сектор за защиту и отримуюци розвой

♦ Сектор за правни и общи роботи и роботи у обласци туризма

♦ Сектор за планованє ґаздованя з лєсами

== Характеристики парку ==
Основна характеристика парку то велька поверхносц под лєсами (вецей як 64 проценти) и окремне богатство и рижнородносц флори, фауни, културно-историйних памятнїкох од найстарших часох та по нєшка. Коло 9 проценти, односно 5,5 гектари националного парку забера часц рики Дунаю у Сербиї, прето тот парк волаю и рични национални парк.
[[File:Đerdap rest stop 2.jpg|right|thumb|300px|]]
▶ Долїна Дунаю зложена зоз трох каньонско-клисурских долїнох:

♦ Ґолубацка, длугока 14,5 километри, найменшей ширини 230 [[Метер|метери]]

♦ Ґосподїн Вир, длужини 15 километри и найменшей ширини 220 метери

♦ Каньон Велького и Малого Казану длужини од 19 километри и найменшей ширини 150 метери

и трох котлїнох:

♦ Люпковска[[File:Blederija.jpg|right|thumb|300px|Водопад Бледерия]]♦ Долньомилановска

♦ Оршавска котлїна

Каньонски долїни часц южних Карпатох.

Дєрдап, Желєзни дзвери од давна спокуса за путнїкох, [[Тарґовец|тарґовцох]], борцох... То дзвери медзи двома важнима културнима и економскима часцами швета, медзи горнїм и штреднїм Подунавйом. Дєрдап природне стратеґийне место од огромного значеня, и у войни и у мире, та прето на тих просторох мож видзиц велї историйни памятнїки. Национални парк Дєрдап з одлуку Унеска преглашени за ґеопарк. (2)

Флора Дєрдапу ше нє визначує лєм по рижнородносци и богатстве, алє и по реликтним характеру. На просторе парку ше отримали коло 1100 рошлїнски файти.

Рижнородносц бивальнїкох ше одражела и на фауну, хтора тиж реликтного характеру. У парку жиє медведз, рис, вовк, шакал, билохвости орел, ухата сова, чарна ґовля и велї други файти.

== Културне и историйне нашлїдство ==
Условия за живот вше були вигодни так же то причина чловекового присуства, о чим шведоча и велї археолоґийни находзиска и културно-историйни памятнїки, як цо то населєнє Лепенски Вир, арйхеолоґийни локалитети Дияна (остатки твердинї зоз I вику на побрежю Дунаю)(3), Ґолубецки варош (твердиня Ґолубац), остатки Траянового моста хтори бул вяза медзи Горню Мезию и Дакию под час Римского царстав, Траянова табла на хторей надпис на латинским язику пошвецени римскому царови Траянови, а хтора поставена на драги дзе ше находзи и спомнути мост и други памятнїки.

[[File:Nacionalni park Đerdap 003.JPG|center|thumb|755x755px|Национални парк Дєрдап, Порецски залїв]]

== Ґалерия ==

== Референци ==
3 [http://spomenicikulture.mi.sanu.ac.rs/spomenik.php?id=612 Караташ ' споменици културе у Србији]
[[Катеґория:Защита природи]]
[[Катеґория:Защицени подруча]]
[[Катеґория:Национални парки]]
[[Катеґория:Национални парки Сербиї]]</text>
      <sha1>homt9srdwmhar24gw6g9yaqlzjejjbs</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>