Википедия rskwiki https://rsk.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B8_%D0%B1%D0%BE%D0%BA MediaWiki 1.47.0-wmf.23 first-letter Медий Окреме Розгварка Хаснователь Розгварка зоз хасновательом Википедия Розгварка о Википедиї Файл Розгварка о файлу МедияВики Розгварка о МедияВикию Шаблон Розгварка о шаблону Помоц Розгварка о помоци Катеґория Розгварка о катеґориї TimedText TimedText talk Модул Разговор о модулу Event Event talk 0 244 22315 15499 2026-10-08T14:55:42Z Sveletanka 20 катеґория 22315 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" align=right width=260х260px |+ ! colspan="2" |Луцерка |- | colspan="2" |[[Файл:75 Medicago sativa L.jpg|260px]] |- ! colspan="2" |[[Таксономия (биолоґия)|Наукова класификация]] |- |'''Царство:''' |Plantae |- |(нєранґоване): |Angiosperms |- |(нєранґоване): |Eudicots |- |(нєранґоване): |Rosids |- |'''Ряд:''' |Fabales |- |'''Фамилия:''' |Fabaceae |- |'''Род:''' |''Medicago '' |- |'''Файта:''' |''M. sativa'' |- ! colspan="2" |[[Биномна номенклатура|''Биномне мено '']] |- | colspan="2" |<div style="text-align: center;">''Medicago sativa'' [[Карл фон Лине|Linnaeus]] |}'''Луцерка''' и '''луцерна''' (лат. ''Medicago sativa'', серб. ''луцерка'', рсй. ''люце́рна посевна́я, люце́рна си́няя'', укр. ''люцерна посівна, люцерна сійна, поль. lucerna siewna'', слц. ''lucerna siata'', мадь. ''lucerna'', горв. ''plava djetelina/lucerna'' – у шицких язикох назва за тоту рошлїну ''луцерна'', а слово луцерка превжате зоз сербского) - вецейрочна покармна култура. У народзе ше вола ище ''коньска бетелїна''. Тирва штреднє 6-10 роки. Приноши рочнє 3-4 одкоси. З луцерки ше достава барз квалитетну статкову покарму хтора значна за шицки файти домашнїх животиньох. Ма вельо сирови протеїни (18-22% у зависносци од фази старосци веґетативних орґанох), барз су доброго аминоквашнїнового составу, маю високу биолоґийну вредносц и подобни су протеїном животиньского походзеня. У луцерки єст витамини: A, B1, B2, B3, C, D, E и орґански квашнїни (лимуновей, яблуковей и др.), а тиж так и минерални материї. Окреме єст надосц калциюму хтори важни у покарми статку, за продукцию млєка при кравох и як состойна часц косцох за статков подросток. ==Опис рошлїни == Желєне члєнковите стебло луцерки док нє квитнє сочне и у вигодних условийох вирошнє од 80 до 100 центи. Коруна у форми [[Мотиль|мотиля]] найчастейше лилова, алє може буц и цмо белавей [[фарба|фарби]]. Квиток ма досц нектару хтори прицагує пчоли и други инсекти опращковачох. ==Хаснованє == Луцерку ше хаснує у рижних формох: як шено, силажу, дегидровани рошлїни, ридше як желєну покарму и за напасанє статку. У индустриї ше луцерку хаснує за концентровани статково покармки, та позната ''луцеркова мука''. Улога луцерки нє служи лєм за покарму статку, алє ма важне место у плодоряду. Розорйованьом жеми дзе була луцерка, оставаю вельки количества орґанскей [[Маса|маси]], зоз чиїм розкладаньом и минералованьом ше виправяю физични, хемийни и микробиолоґийни прикмети жеми. ==Историят== Луцерка єдна з найстарших покармних рошлїнох. То позната бетелїна, а почало ше ю ховац ище у VII вику пред нову еру, перше у Месопотамиї и Арабиї, алє є у V вику пред нову еру пренєшена до Греческей у чаше персийско-греческих войнох. Римянє и Арабянє ю познейше преширели по жемох коло Штредожемного моря. Нєшка є заступена на шицких континентох. ==Хемийни состав == Нашенє луцерки ше класификує як угльовогидратне, бо угльово гидрати у нїм главни резервни материї. У нашеню єст 93,8% сухей материї и 6,2% води. У сухей материї єст найвецей сирови протеїни - 37,8%, потим безазотни екстрактивни материї - 34,8%. Сирови масни материї єст 9,1%, а сировей целулози 8,1%. По хемийним составе, нашенє луцерки найблїзше нашеню сої, хторе ма у сухей материї 40% протеїни, 20% [[Олєй|олєю]], 17% целулози и хемицелулози, 7% цукру, 5% черстви влакна и коло 6% минерални материї. ==Лїковити прикмети == Окрем же ше луцерку масовно хаснує як статкову покарму, вона ма и свойо лїковити прикмети. Тея (чай) з луцерки помага у лїченю хторох скори, артритису, дяабетесу, звекшує физичну витримовносц орґанизма, виталносц, злєпшує апетит. Добре уплївує на орґани за претровйованє, а зменшує надутосц черевох. Нєутрализує жалудкову квашнїну, а ма и диуретичне дїйство (звекшує вилучованє чечносци з орґанизма). Помага коаґулацию креви, та ше ю препоручує у случаю частих кирвавеньох з носа. Тиж спомалшує процес стареня, бо деґенеративни процеси иду помалши. Лїсца луцерки барз богати з протеїнами, та є хасновита у костираню веґетериянцох. ==Продукция на нашенє == За продукцию луцерки на нашенє одвитує дакус менєй плодна жем. За отверанє и оплодзованє квиткох луцерки необходне присуство достаточного числа опращковачох. Продукцию луцерки на нашенє найлєпше орґанизовац на парцелох хтори ше находза нєдалєко од лєшикох и пажицох дзе ше розвиваю инсекти хтори нєобходни за опращкованє. ==Вонкашнї фактори за оплодзованє == Хвиля и присуство опращковачох найважнєйши кед луцерка квитнє. Окреме у сушних реґионох дзе присутна жемова и воздушна суша, бо ґенеративни орґани-квитки дегидрую и нє приходзи до оплодзованя, та часто и одпадню. Дижджовна хвиля у фази квитнуца неґативно уплївує на опращкованє и оплодзованє луцерки, бо ше зменшує активносц инсектох хтори ю опращкую. == Литература == * ''Словнїк руского народного язика I, А – Н,'' Нови Сад 2017, б. 688 * Оксана Тимко Дїтко, ''Назви рошлїнох и животиньох у руским язику,'' Вуковар 2016, б. 52 * ''Енциклопедия Нового Саду 13, ЛЕС – МАП,'' Нови Сад 1999, б. 127-128 * ''Руско-сербски словнїк,'' Нови Сад 2010, б. 369 == Вонкашнї вязи == * [https://sr.wikipedia.org/sr-ec/%D0%9B%D1%83%D1%86%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B0 ''Луцерка,''] Википедија на српском језику, sr.wikipedia.org * [https://hr.wikipedia.org/wiki/Plava_djetelina ''Plava djetelina,''] Vikipedija na hrvatskom jeziku, hr.wikipedia.org * [https://www.agroklub.rs/sortna-lista/krmno-bilje/lucerka-57/ ''Lucerka,''] Vebsajt Agroklub * [https://www.tehnologijahrane.com/knjiga/lucerka-i-crvena-detelina ''Lucerka i crvena detelina,''] Кнїжка, www.tehnologijahrane.com [[Катеґория:Индустрийни рошлїни]] [[Катеґория:Покарма]] [[Катеґория:Лїковити рошлїни]] muewtcqyz1tfrgt7bv782g6l6bfzgq6 0 281 22294 19982 2026-10-08T13:59:33Z Keresturec 18 Корекция катеґорийох 22294 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable"align=right width=300px |+ |- ! colspan="2" | <big>Микола Скубан Соцки</big> |- | colspan="2" |[[Файл:Mikola Skuban 44.jpg|alt=Микола Скубан|center|thumb|300x300px]] |- |'''Назвиско''' |Соцки |- |'''Народзени''' |2. юлия 1932, |- |'''Умар''' |3. септембра 1993 (61) |- |'''Державянство''' |Югославия / Сербия |- |'''Язик творох''' |руски |- |'''Период твореня''' |1952–1993 |- |'''Жанри''' |новинар, писатель, хумориста, ґлумец |- |'''Поховани''' |Руским Керестуре |- |'''Припознаня''' |Орден заслугох за народ зоз стрибернима зарями Орден роботи зоз стриберним венцом Златна значка КПЗ Сербиї ''Искри култури'' КПЗ Войводини награда ''Невен'' ''Зарї култури'' КПЗ Општини Кула Октоберске припознанє МЗ Руски Керестур |} '''Микола Скубан''' (*2. юлия 1932—†3. септембра 1993), новинар, [[писатель]] за дзеци, технїчни редактор, прекладатель, гумориста, ґлумец аматер. == Биоґрафия == [[Файл:Zla žena.jpg|alt=Микола Скубан у колективе фалата ''Зла жена''|thumb|448x448px|Ґрупа ґлумцох хтори виводзели фалат ''Зла жена'']] Микола Скубан ше народзел 2. юлия 1932. року у [[Коцур]]е, дзе закончел и основну школу. [[Оцец]] Самуил, [[мац]] Мария (дзивоцке презвиско Молнар). У родимим валалє закончел основну школу, а вец ше 1945. року уписал до новооснованей Нїзшей мишаней ґимназиї з руским наставним язиком у [[Руски Керестур|Руским Керестуре]]. Ту закончел пейц класи (кельо их теди було) и предлужел школованє у [[Вербас|Вербаше]] и Новим Садзе. Цали свой роботни вик, аж по пензионованє, препровадзел як новинар, перше у Рускей редакциї Радио Нового Саду, а потим у Редакциї ''Руского слова'', а вец и як технїчни редактор у НВП ''Руске слово'' у Руским Керестуре и Новим Садзе. Попри тим, бул и плодни писатель и литературни прекладач зоз вецей язикох. == Ґлумец-аматер == Як єден з найталантованших руских ґлумцох–аматерох, на театралних сценох по вецей руских местох ше зявйовал понад 45 роки. Бул єден з числених вихованцох [[Петро Ризнич Дядя|Петра Ризнича Дядї]] и спада до шорох сновательох Руского народного театра ''Дядя'', його перши подпредсидатель, вельорочни член рижних його самоуправних и управяцких орґанох и найплоднєйши прекладач театралних фалатох, виведзених на сцени того театра. [[Файл:Mikola Skuban i Ana Rac.jpg|alt=Микола Скубан и Ана Рац|thumb|318x318px|Микола Скубан и Ана Рац]] Ище як школяр керестурскей ґимназиї, такой на початку 1945. року указал вельку любов ґу театралней дїялносци. Замерковал то тедишнї його професор [[Петро Ризнич Дядя|Петро Ризнич]] и анґажовал го до своєй школярскей драмскей секциї. Медзитим, перши писани шлїд о його наступу на сцени походзи аж зоз 1948. року, алє анї зоз того шлїду нє мож точно утвердзиц же у котрим фалаце Скубан бавел, бо у рамикох єдней програми давани вецей єднодїйки, а медзи учаснїками у їх виводзеню спомнуте и його мено, алє нє и улоги котри одбавел. Будзе найблїзше правди же Скубан бавел у Нушичовей єднодїйки ''Муха'' у режиї Петра Ризнича, виведзеней 8. и [[9. януар]]а 1948. року у Руским Керестуре. Зоз преходом на школованє до [[Вербас]]у Скубан ше и там уключує до театралней дїялносци, вєдно з другима школярами–Руснацами, котри тиж предлужели школованє у Вербаше. У 1950. року претаргує школованє и почина робиц як новинар у Рускей редакциї Радио Нового Саду. Такой од початку ше уключує до роботи драмскей секциї у КПД ''Максим Горки'' и уж 31. децембра истого року, у рамикох мишаней програми порихтаней за дочек Нового року, наступа у Нушичовей єднодїйки ''Аналфабета''. Вєшєнї 1952. року Микола Скубан ришел предлужиц порядне школованє и претаргнул новинарску роботу и врацел ше до Вербасу закончиц вельку матуру. Медзитим, ту пришло до компликацийох (наполнєл уж вецей роки як цо школски правила допущовали за порядне школованє, а то под час упису нє замерковане) та Скубан бул примушени врациц ше до Коцура, свойого валалу, и чекац поволанку на одслуженє войска. У медзичаше и ту ше уключує до театралней дїялносци у рамикох тамтейшого КПД ''М. В. Ґоґоль''. По одслуженю войска Скубан почина робиц у Редакциї ''Руске слово'' у Руским Керестуре, дзе свою аматерску театралну дїялносц предлужує у театралней сезони 1956/57 и зоз кратшима прервами остава у нєй аж по 1993. рок. За тот час вон одбавел 45 улоги, а поряднє ґлумел и у радио драмох котри пририхтовани у рускей редакциї Радио Нового Саду.[[Файл:Kadzi idze človek.jpg|thumb]] == Литературна творчосц == Микола Скубан бул член Дружтва писательох [[Войводина|Войводини]] и обявел седем ауторски кнїжки прози и поезиї. Вон бул єден з найплоднєйших руских поетох за дзеци. Скубан  1976. року обявел кнїжку приповедкох за дзеци под насловом ''Стари ствари'' хтора представя  його найзначнєйше доприношенє рускей литератури. Єдна з його найлєпших кнїжкох поезиї то кнїжка ''Кадзи идзе чловек'' (1981). Преложел на [[руски язик]] 30 театрални фалати зоз русийского, українского, словацкого, а найвецей зоз сербского язика. Попри тим, преложел и дзевец кнїжки литературного змисту зоз сербского, словацкого, українского и русийского на руски и зоз руского на сербски язик. Вецей роки ушорйовал и писал за Билтен котри виходзел под час отримованя Драмского меморияла ''Петро Ризнич – Дядя''. У новинох ''Руске слово'' обявел серию гуморескох котри подписовал зоз псевдонимом Соцки и єден є з найдаровитших руских гумористох. [[Файл:Ribna svadzba.jpg|alt=Кнїжка М. Скубана Рибна свадзба|thumb]] За свою роботу на планє култури достал вельке число наградох и припознаньох, медзи котрима найглавнєйши: Орден заслугох за народ зоз стрибернима зарями, Орден роботи зоз стриберним венцом, Златна значка КПЗ Сербиї, Искри култури КПЗ Войводини, награда ''Невен'' за кнїжку прози за дзеци ''Рибна свадзба'', Зарї култури КПЗ Општини [[Кула]] и Октоберске припознанє Месней заєднїци Руски Керестур. Умар нєсподзивано 3. септембра 1993. Поховани є на [[теметов]]е у Руским Керестуре. == Литературни твори == Дванац мешаци (1965) Колач (1974) Стари ствари (1976) Добри тоти дзеци (1978) Стих за стихом (1979) Кадзи идзе чловек (1981) Рибна свадзба (1982) {| class="wikitable" |+ ! colspan="2" | == Преклади театралних фалатох == |- |1. Б. Нушич: Ожалосцена фамилия, 1973 2. Й. С. Попович: Кир Яня, 1974 3. Б. Нушич: Народни посланїк, 1975 4. Б. Нушич: Подозрива особа 1979 5. Й. С. Попович: Покондирена тиква, 1980 6. Й. С. Попович: Спреводзкоше (Лажа и паралажа), 1981 7. Жорж Фейдо: Пан ловар, 1972 8. Р. Павелкич: Пилькаре, 1977 9. Ст. Сремац: Поп Чира и поп Спира, 1978 10. Бертолд Брехт: Опера за три ґроши, 1979 11. Е. Лабиш – Е. Мишел: Флорентински калап, 1981 12. Б. Нушич: Панї министерка, 1981 13. С. Стратуєв: Автобус, 1982 14. Дь. Лебович–А. Обренович: Нєбесни одряд, 1982 15. А. Ананєв: Вовчица, 1970 |16. А. Коломиєц: Фараонє 1970 17. Ян Солович: С. О. С. (Страшно опасна ситуация), 1973 18. Л. Н. Толстой: Ана Каренїна, 1975 19. М. Зарудни: На седмим нєбе, 1975 20. Г. Пфайфер: Швето лампионох, 1972 21. М. В. Ґоґоль: Ревизор, 1972 22. С.  Михалков: Пена, 1977 23. Е. М. Ремарк: Остатня станїца, 1972 24. М. Крлежа: Панове Ґлембайово, 1978 25. Иван Буковчан: Шилька за двох, 1983 26. Тоне Партлїч: Мой оцец социялистични кулак, 1984 27. Бертолд Брехт: Швейк у Другей шветовей войни, 1985 28. Максим Горки: Малогражданє, 1986 29. Любомир Симович: Путуюци театер Шопалович, 1987 30. Й. С. Попович: Родолюбци, 1987 |} {| class="wikitable" |+ ! colspan="9" |Ґлумел у тих театралних фалатох |- |'''Рок''' |'''Театрални фалат''' | align="center"| '''Улога''' | align="center"| '''Место''' | |'''Рок''' |'''Театрални фалат''' | align="center"| '''Улога''' | align="center"| '''Место''' |- |1948. |Б.Нушич: МУХА | | align="center"| Руски Керестур | |1971. |О. Ананєв: ВОВЧИЦА |Павло | align="center"| Руски Керестур |- |1948. |Б. Нушич: НАШО ДЗЕЦИ | | align="center"| " | |1972. |Жорж Фейдо: ПАН ЛОВАР |Касань | align="center"| " |- |1949. |Й. С. Попович: ЛАЖА И ПАРАЛАЖА | | align="center"| Вербас | |1972. |Иван Франко: УКРАДЗЕНЕ ЩЕСЦЕ |Задорожни | align="center"| " |- |1950. |Й. С. Попович: КИР ЯНЯ |Слуга | align="center"| " | |1974. |Б. Нушич: ОЖАЛОСЦЕНА ФАМИЛИЯ |Аґатон | align="center"| " |- |1951. |К.Трифкович: ВИНЧУЄМ | | align="center"| Нови Сад | |1975. |Й. С. Попович: КИР ЯНЯ |Кир Дима | align="center"| " |- |1952. |Демарк: СЛУГА ДВОХ ҐАЗДОХ | | align="center"| " | |1975. |Кита Буачидзе: ПРОВИНЦИЙНА ДЗИВКА |Арабидзе | align="center"| " |- |1953. |Г. К. Основяненко: ПИТАНКИ НА ГОНЧАРОВКИ |Скорик | align="center"| Коцур | |1976. |Е. М. Ремарк: ОСТАТНЯ СТАНЇЦА |Шмит | align="center"| " |- |1953. |М. Попович: НАШО СЕЛЯНЄ |Жид | align="center"| " | |1977. |М. В. Ґоґоль: РЕВИЗОР |Началнїк | align="center"| " |- |1957. |Б. Нушич: ОЖАЛОСЦЕНА ФАМИЛИЯ |Трифун | align="center"| Руски Керестур | |1978. |А. Вампилов: РОЗЛУКА У ЮНИЮ |Репнїков | align="center"| " |- |1957 |Мишко Кранєц: ДРАГА ДО ЗЛОДЇЙСТВА |Лебер | align="center"| " | |1979. |Б. Брехт:[https://www.youtube.com/watch?v=e2LhpACi22I ОПЕРА ЗА ТРИ ҐРОШИ] |Браун | align="center"| " |- |1958 |Д. Добричанин: ЗАЄДНЇЦКИ КВАРТЕЛЬ |Драґиша | align="center"| " | |1979. |Дюра Папгаргаї: ВИСТАТА КОНЇЦА |Емил | align="center"| " |- |1959. |Славко Колар: НАД СВОЇМ ЦЕЛОМ ПАН |Яков | align="center"| " | |1983. |Михайло Ковач: ОРАЧЕ, ОРАЧЕ |Барон | align="center"| " |- |1959. |Й. С. Попович: ЛАЖА И ПАРАЛАЖА |Мита | align="center"| " | |1984. |Дю. Скарничи – Р. Тарабузи: КАВИЯР И ҐЕРШЛА |Велуто | align="center"| " |- |1960. |А. Хозич: МАЛИНЯК | | align="center"| " | |1985. |Михайло Ковач: ГРИЦОВО ВОЯЧЕНЄ |Дїдо | align="center"| " |- |1961. |Д. Добричанин: ЧЛОВЕК З МАРСА |Шовґор | align="center"| " | |1986. |Молина Удовички: ЖЕМ |Уґрин | align="center"| " |- |1962. |Лео Ленц: СВАДЗЕБНЕ ПУТОВАНЄ БЕЗ МУЖА | | align="center"| " | |1986. |Б. Пекич: ҐЕНЕРАЛЄ |Нєґован | align="center"| " |- |1965. |Й. С. Попович: ЗЛА ЖЕНА |Срета | align="center"| " | |1988. |А. Н. Островски: ЛЄС |Карп | align="center"| " |- |1965. |Б. Нушич: АНАЛФАБЕТА | | align="center"| " | |1988, |Б. Пекич: У ЕДЕНУ НА ВОСТОКУ |IV Присутни | align="center"| " |- |1966. |М. Горки: НА ДНУ |Костильов | align="center"| " | |1990. |М. В. Ґоґоль: [https://www.youtube.com/watch?v=NVylwXhTuPk ЖЕНЇДБА] |Пантелеєв | align="center"| " |- |1967. |Б. Нушич: ПОДОЗРИВА ОСОБА |Єротиє | align="center"| " | |1991 |П. Ґреґор: ЩЕШЛЇВЕ КРАЛЬОВСТВО |Инквизитор | align="center"| " |- |1968. |Й. С. Попович: ЗЛА ЖЕНА |Срета | align="center"| " | |1992 |Дю. Папгаргаї: АГАФИЯ СТАРОГО ПОПА ДЗИВКА |Василь | align="center"| " |- |1969. |М. В. Ґоґоль: ЖЕНЇДБА |Подколєсин | align="center"| " | |1993. |Рей Куни: СЦЕКАЙ ОД СВОЄЙ ЖЕНИ |Новинар | align="center"| " |- |1970. |О. Коломиєц: ФАРАОНЄ |Таран || align="center"| " | | | | |} 30 писнї Миколи Скубана послужели композитором як инспирация за творенє композицийох за фестивали ''Червена ружа'', ''Червене пупче'' и ''Ружова заградка''. '''ТЕКСТИ ПИСНЬОХ''' {| class="wikitable" |+ !Рок !У народним духу !Автор музики |- |1972 |И вечар и рано |Витомир Бодянєц |- |1973 |Реґрути одходза |Витомир Бодянєц |- |1990 |Коломийка |Юрай Судї |} '''ПУПЧЕ:''' {| class="wikitable" |+ !'''Рок''' !Дзецински писнї !'''Автор музики''' |- |1970 |Наша Марча |Яким Сивч |- |1970 |Фебруарски днї |Ириней Тимко |- |1970 |Слунко |Юрий Цимбора |- |1970 |Септемберски дзвончок |Маґдалена Горняк-Лелас |- |1974 |Шатва |Юрий Цимбора |- |1975 |Косидба |Яким Сивч |- |1975 |Моя мама |Витомир Бодянєц |- |1975 |Школа дзвери отвера |Витомир Бодянєц |- |1976 |Байбер |Витомир Бодянєц |- |1976 |Розвива ше Република |Юрий Цимбора |- |1978 |Заш |Маґдалена Горняк-Лелас |- |1979 |Чом любиме Републику |Яким Сивч |- |1979 |Приходзи яр |Яким Сивч |- |1979 |Априлска природа |Яким Сивч |- |1981 |Ошлєбодзени валал |Яким Сивч |- |1986 |Наша Република |Витомир Бодянєц |- |2008 |Радосц у юлию |Наташа Надь-Фейди |- |2009 |Остатнє лїсце |Сладяна Югас |- | |Мали майстор |Штефан Гудак |- | |Машини |Витомир Бодянєц |- | |Новемберска святочносц |Яким Сивч |- | |Одпочивок |Витомир Бодянєц |- | |Остатнє лїсце |Юрий Цимбора |- | |После дижджу |Маґдалена Горняк-Лелас |- | |Прешло лєто |Юрий Цимбора |- | |Привит Дїдови Мразови |Яким Сивч |- | |Пришла жима (У яркох змарзло) |Яким Сивч |} [https://www.youtube.com/watch?v=SloZGpL7jyw Женїм сина] - Нестор Пушкаш, РЗ 1990. [https://www.youtube.com/watch?v=QQEI4W6XIpU Остатнє лїсце] - дзецински хор, ЧП 2009. == Литература == * Aleksandr D. Dulichenko, Skuban, Mikola, P. R. Magocsi and Ivan Pop: Encyclopedia of Rusyn History and Culture, University of Toronto, 2005, <nowiki>ISBN 0-8020-3556-3</nowiki>, p. 461. == Вонкашнї вязи == * [https://nar.org.rs/rue/%d0%bc%d0%b8%d0%ba%d0%be%d0%bb%d0%b0-%d1%81%d0%ba%d1%83%d0%b1%d0%b0%d0%bd/ Микола СКУБАН], биоґрафия на НАР * [https://rdsa.tripod.com/pisatrusij.htm#socki Биоґрафия по русийски] автор Проф. др. хаб. А. Д. Дуличенко (Тарту) * [https://www.youtube.com/watch?v=hr_FZlwfDQc СОЦКИ] - ТВ портрет Миколи Скубана * [https://www.youtube.com/watch?v=H3n52QobVNo Микола Скубан Соцки] Руски Керестур 1990. року * [https://zavod.rs/wp-content/uploads/2019/04/CERVENA-RUZA-II-WEB.pdf Микола Скубан], биоґрафия и список текстох за композициї, ''Червена ружа 1962–2011,'' Завод за културу войводянских Руснацох и Дом култури Руски Керестур, Нови Сад, 2014,  б. 536. == Жридла и вязи == * Документарни филми у хторих ґлумел Микола Скубан * [https://www.youtube.com/watch?v=l3io_ylQOaI Забивачки швиньох] - Обичаї з традициї Руснацох у Войводини (1. часц) * [https://www.youtube.com/watch?v=dcep4H_hJmg Забивачки швиньох] - Обичаї з традициї Руснацох у Войводини (2. часц) * [https://www.youtube.com/watch?v=JPchZFcJHX0 Забивачки швиньох] - Обичаї з традициї Руснацох у Войводини (3. часц) == Ґалерия == <gallery> Файл:Famelija Skuban.jpg|Фамелия Скубан 1962. року Файл:Panocec Ćira i Spira.jpg|Микола Скубан и Витомир Бодянєц як Чира и Спира Файл:Skuban u starim budinku RS.jpg|Микола Скубан у старим будинку НВП ''Руске слово'' Файл:Микола Скубан на роботи.jpg|Микола Скубан у нових просторийох Файл:Djura Papharhaji i Mikola Skuban.jpg|Дюра Папгаргаї и Микола Скубан у Греческей Файл:OŽALOSCENA FAMILIJA.jpg|алт=Колектив ґлумцох у фалаце Б. Нушича Ожалосцена фамелия|Колектив ґлумцох у фалаце Б. Нушича ''Ожалосцена фамелия.'' З лїва [[Юлиян Стрибер]], [[Ана Рац]], [[Aґафия Гафка Рамач|Гафка Рамач]], за ню [[Владимир Бесерминї]], [[Витомир Бодянєц]], за нїм [[Янко Ґ. Рац]], [[Ирина Олеяр]] и Микола Скубан. Файл:ЖЕНЇДБА 1969 r.jpg|Колектив ґлумцох у фалаце ''Женїдба'', 1969. рок. Микола Скубан стої штварти з права. Файл:Ucasnjiki u FARAONOH.jpg|алт=Колектив ґлумцох у фалаце О.Коломийца Фараонє|Колектив ґлумцох у фалаце О.Коломийца ''Фараонє.'' Микола Скубан стої шести з лїва. </gallery> {{DEFAULTSORT: Скубан , Микола }} [[Катеґория:Руснаци у Сербиї]] [[Катеґория:Новинаре]] [[Катеґория:Писателє]] [[Катеґория:Писателє за дзеци]] [[Катеґория:Прекладателє]] [[Катеґория:Ґлумци аматере]] [[Катеґория:Народзени 1932]] [[Катеґория:2. юлий]] [[Катеґория:Умарли 1993]] [[Катеґория:3. септембер]] [[Катеґория:Гумористи]] g1fxrty87decc0qs1ge5c0yufkh5zts 0 362 22310 16557 2026-10-08T14:33:13Z Sveletanka 20 22310 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" align=right width=300px |+ ! colspan="2" |<big>Плющ</big> |- | colspan="2" | [[File:Starr 010419-0021 Hedera helix.jpg|300x300px|alt=Плющ|thumb|center]] |- ! colspan="2" |[[Таксономия (биолоґия)|Наукова класификация]] |- |'''Царство:''' |Plantae |- |'''Дивизия:''' |Magnoliophyta |- |'''Класа:''' |Magnoliopsida |- |'''Ряд:''' |Apiales |- |'''Фамилия:''' |Araliaceae |- |'''Род:''' |''Hedera'' |- |'''Файта:''' |''H. helix'' |- ! colspan="2" |[[Биномна номенклатура|Биномне мено]] |- | colspan="2" |<div style="text-align: center;"><b>''Hedera helix''</b> |} '''Плющ''' / '''блющ''' або '''цаганка''' (лат. ''Hedera helix'', серб. ''бршљан'', укр. ''плю́щ звича́йний'', поь. ''bluszcz pospolity'', слц. ''bl'ušt'', рсй. ''плющ обыкновенный'', або ''плющ вьющийся'' общеславянска назва) то древенасте цагаче коло древох, мурох на хижох або по мурикох. ==Опис рошлїни == Корень плющу добре розвити, алє нє идзе глїбоко до жеми. Стебло барз розвите, високе, грубе до 20 центи, прилапює ше коло рошлїни по хторей ше ґрабе з дробнима кореньчками. Лупа спочатку желєна, а познєйше постава кафовкаста. Млади вигнанци на початку рапави, познєйше траца власки, як и лїсца, а пупча овални, з кончистим верхом. Лїсца викравани, маю од 3 до 5 зубки, цми желєни, груби, длугоки од 6 до 10 центи, нє шедзаци су. Розпорядок им спирални. Квитки двополни, ґруповани до щитастих ґириздочкох, биляви, приємного паху, змесцени на конарчкох. Квети вельки од 2 до 4 центи. Погариково лїсточка єст пейц, а тиж так пейц и прашїки. Тлучок лєм єден. Плод плющу то бобка, цмей белавей [[Фарба|фарби]], з даскелїма нашеньками,а дозрева у жимских мешацох. ==Бивальнїк == Плющ найволї вичношелєни або густи лїсцопадни лєси и бреговити подруча, алє ше го садзи и по заградкох и дворох як декоративну рошлїну. Файти плюща: 1. плющ у черепчку (допатра ше у хижи); 2. анґлийски плющ; 3. златни плющ; 4. дябловски плющ. ==Хороти == Сухи лїсца – нєдобра [[температура]] або є слабо залївани; лїсца одпадую – хиби му [[шветлосц]]и; бляди лїсца – черепчок му мали; жовти лїсца – барз є залївани. Найчастейше го нападаю лїсцово уши и червени павук, цо значи же го треба третировац з одвитуюцима инсектицидами. ===Хаснованє, лїковитосц и чкодлївосц=== Лїсца плющу нашли применьованє у лїченю продуктивного кашлю и части су состойок сирупох процив кашлю. Вон розридзує густи секрет и доприноши лєгчейшому викашльованю. Плющ и антиоксидант хтори пречисцує [[воздух]], окреме кед ше го хова у черепчох и трима у хижи, а зопера и процеси запалєня у чловековим орґанизме. Хаснує ше го и у терапиї як микотик и у антицелулитних третманох. Плющов олєй и плющов ґел ше хаснує при одстраньованю токсинох и целулиту з цела. Плющ (''Hedera helix'') треба розликовац од отровного плющу (T''oxicodendron radicans'') хтори рошнє у природи  и може спричинїц контактни дерматитис – алерґийску осипаносц на [[Скорка|скори]]. Кед ше поє часц тей рошлїни, може присц до поврацаня и дияреї. == Ґалерия == <gallery> Файл:Hedera hibernica1.jpg|Плющ зоз квитком Файл:Virginia creeper Parthenocissus quinquifolia 169.JPG|Пейцлїсцови плющ, Канада Файл:Vitales - Parthenocissus quinquefolia - 1.jpg|Пейцлїсцови плющ ше цага/рошнє по древе Файл:Parthenocissus quinquefolia fructis.jpg|Плод Файл:Parthenocissus quinquefolia.jpg|Лїсце почервенї вєшенї Файл:Virginia creeper (Parthenocissus quinquefolia) on St James Mill - geograph.org.uk - 5931942.jpg|Плющ на муре Файл:Wilder Wein Parthenocissus quinquefolia.jpg Файл:Parthenocissus-quinquefolia.JPG|Плющ, желєнє лїсце Файл:Parthenocissus quinquefolia kz01.jpg|Квитки Файл:Parthenocissus quinquefolia20200928 17059.jpg Файл:Parthenocissus quinquefolia20180912 14899.jpg Файл:Parthenocissus quinquefolia, šetnica Botaničkog vrta, 2025.jpg|Плющ ше цага по огради Файл:Hedera helix Leaves 3008px.jpg|Плющ, шатирани Файл:Hedera helix 'Buttercup' Leaves 3008px.JPG|Плющ вєшенї Файл:Hedera helix (Araliaceae) 01.jpg|Плющ у лєшику Файл:Hedera helix in Aveyron (23).jpg|Плод Файл:2010-04-28 Gut Böckel, Rödinghausen 041.jpg </gallery> ==Литература == * Оксана Тимко Дїтко, ''Назви рошлїнох и животиньох у руским язику,'' Вуковар 2016, б. 21 * ''Словнїк руского народного язика I, О – Я,'' Нови Сад 2017, б. 73 ==Вонкашнї вязи == * [https://herbiko.com/vesti/brsljan-dar-prirode/ ''Bršljan – dar prirode!''], ''herbiko.com'' [[Катеґория:Лїковити рошлїни]] [[Катеґория:Отровни рошлїни]] pmyivxlx0tprhjws3ectpxsubdmatcn 0 430 22295 16423 2026-10-08T14:03:21Z Sveletanka 20 катеґория 22295 wikitext text/x-wiki [[Файл:Fruit_Platter-_Seasonal_Fruits.jpg|алт=Fruit_Platter-_Seasonal_Fruits|мини|400п|Рижни файти овоци]] [[Файл:Fresh_fruit_for_squeezing_natural_juices_02.jpg|алт=Fresh_fruit_for_squeezing_natural_juices_02|мини|400п|Швижа овоц]] [[File:Apple orchard, Cobham - geograph.org.uk - 2362534.jpg|thumb|400п|Овоцнїк]] Даєдни файти овоци то: * авокадо * ананас * арония * банана * [[бишалма]] * брескиня * бруснїца * вишня * грозно * [[грушкa]] * ґестиня * [[Глог|ґалаґоня]] * [[ґрейпфрут]] * ґуава * дринька * [[жемна ягода]] * кайса * киви * кикирики * кокос * [[космачки]] * [[Куцкуруша|куцкуруша]] * лимета * лимун * [[лїсковец]] * [[малина]] * манґо * мандарина * [[мандуля]] * маслина * мушмула * нар * нектарина * [[Нони|нони]] * орех * папая * пистач * [[помаранче]] * [[сибирска чернїца]] * смоква * урма * [[хлєбичок]] * чарна рибизла * [[чарнїци (боровнїци)]] * черешня * [[чернїца]] * шлївка * ююба * яблуко * [[ягода]] == Овоц == <gallery> файл:Quince.jpg|thumb|Бишалма файл:Pears.jpg|thumb|Грушки файл:20240602 Hawthorn Crataegus głóg Franciscan monastery Katowice Panewniki 33.jpg|thumb|Ґлоґ файл:Grapefruit from Diamniadio, Senegal 07.jpg|thumb|Ґрейпфрут файл:Strawberry BNC.jpg|thumb|Жемна ягода файл:Wilde kruisbes bessen (Ribes uva-crispa wild plant).jpg|thumb|Космачки файл:Sorbus domestica RF.jpg|thumb|Куцкуруша файл:Hazelnuts (Corylus avellana).jpg|thumb|Лїсковци файл:Raspberries (Rubus Idaeus).jpg|thumb|Малини файл:Almonds - in shell, shell cracked open, shelled, blanched.jpg|thumb|Мандуля файл:Noni (Morinda citrifolia) 01.jpg|thumb|Нони файл:Orange-Fruit-Pieces.jpg|thumb|Помаранче файл:Жимолость голубая ягоды Саратов.jpg|thumb|Сибирска чернїца файл:Ceratonia siliqua Keciboynuzu 1370984 Nevit.jpg|thumb|Хлєбичок файл:Blueberry Harvest, New Orleans April 2021.jpg|Чарнїци (боровнїци) файл:Blackberries (Rubus fruticosus).jpg|thumb|Чернїци файл:Шелковица плоды 2025-06-18 Саратов.jpg|thumb|Ягода (древо) </gallery>{{Commonscat|Edible fruits}} [[Катеґория:Овоц]] dawbppeg241rtag1sgpczmhn028jnvd 0 469 22306 20560 2026-10-08T14:24:50Z Sveletanka 20 22306 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" align=right width=300px |+ ! colspan="2" |<big>Чемернїк</big> |- | colspan="2" |[[Файл:Helleborus_odorus.jpg|center|280px]] |- ! colspan="2" |[[Таксономия (биолоґия)|Наукова класификация]] |- |'''Царство:''' |Plantae |- |'''Дивизия:''' |Magnoliophyta |- |'''Класа:''' |Magnoliopsida |- |'''Ряд:''' |Ranunculales |- |'''Фамилия:''' |Ranunculaceae |- |'''Племе:''' |Helleboreae |- |'''Род:''' |''Helleborus'' |} '''Чемернїк''' (лат. ''Helleborus odorus'')<ref>[https://www.plantea.com.hr/mirisavi-kukurijek/    Мirisavi kukurijek] (Helleborus odorus)</ref> , (''серб. кукурек)'', вецейрочна лїсцаста рошлїна, висока и до 60 cm, з ризомом (под'жемним стебелком) чарней [[фарба|фарби]]. Квитки му жовтожелєни и барз пахняци, а плод мещок чарнявей фарби. Коло подшнїжнїка, єден є з перших виснїкох яри, а часто ше зявює уж при концу жими. Єст го по лєсох и схилох Фрушкей гори. Назва рошлїни походзи од мена подобней рошлїни хтора ше вола чемерика (''Veratrum''), а у нашим язику єст слово щемериц ше. Наукова назва му ''Helleborus'', а походзи од греческого слова „heleboros”. Греки под тим меном подрозумйовали и чемернїк, алє и єдну зошицким другу рошлїну хтора ше вола чемерика (род ''Veratrum''). Чемернїк волали чарни хелеборос, а чемерику били хелеборос. Дзепоєдни тримаю же слово хелеборос значи подле єдзенє або отровне єдзенє, а други, заш, же хелеборос значи покарма за кози або за сарнї. Тоти други свойо толкованя повязую з наводами же ше епилепсию лїчело так же хори пили коже млєко, а кози єдли чемернїк. == Випатрунок == '''Лїсца''' му вичножелєни з длугоким конарчком, роздзелєни як пальци, а по рубцох урезани як пикла, єднїсто або двойнїсто. Спак лїсца ма виражену нерватуру и дробенку мохотку. '''Квитки''' вельки, маю од 5 до 7 cm, актиноморфни су и двополни. Лїсточка квиткового обмотку єст 5, широко су вайцасти, скоро округли, з кончиками ше преклопюю. Лїсточка корунки преображени до троугластей, тевчирастей нектариї. Прашнїки єст вельо, жовтей су фарби, а тлучки 3-8 з длугоким слупчком. '''Плод''' чемернїку то мещок з длугоким джубком у хторим єст вельо нашеня чарней фарби. '''Ризом''' ше з кореньом вибера на яр и вєшенї и швидко осушени на [[слунко|слунку]] хаснує ше у народней медицини як моцне средство за чисценє и мокренє, як и процив старих охореньох на [[Скорка|скори]] (шуґи). У фармацеутскей индустриї екстракт ризома з кореньом ше хаснує за правенє лїку за шерцо (тонику). Чемернїк лїковита, алє и отровна рошлїна. Тиж так є умерено [[мед]]оносна. Лїковити и отровни прикмети чемернїку познати ище з античних часох. По старих записох, стари Греки го хасновали у лїченю шалєнства и кед сцели ефикасно и швидко отровац нєприятеля. == Хемийни состав == Найважнєйши состойок чемернїку то хелебрин, з ґрупи кардиотоничних гетерозидох<ref>[https://www.zdravasrbija.com/Dom/Basta/Zacinsko%20i%20lekovito%20bilje/981-KUKUREK.php Кукурек], www.zdravasrbija.com.</ref>. Хелебрин заступени у цалей рошнїни, алє го найвецей єст у ризому и кореню. == Литература == * ''Енциклопедия Нового Саду 12'' (КОС – ЛЕР, Нови Сад 1999, б. 165 * * Оксана Тимко Дїтко, ''Назви рошлїнох и животиньох у руским язику'', Вуковар 2016, б. 33, 59, 60 * * Радмила Шовлянски, ''Словнїк защити рошлїнох и животного штредку'' (сербско-руско-латинско-анґлийски), Нови Сад 2010, б. 121 * * Šilić, Č. 1990. ''Šumske zeljaste biljke.'' Zavod za udžbenike i nastavna sredstva: Beograd. * == Вонкашнї вязи == * [https://podravske-sirine.com.hr/arhiva/4494  Čemerika] (lat. ''Veratrum)'' * * [https://www.agroinfo.rs/zemljoradnja/najsmrtonosnija-biljka-nasih-prostora-1688   Najsmrtonosnija biljka naših prostora] == Референци == <references /> [[Катеґория:Лїковити рошлїни]] [[Катеґория:Отровни рошлїни]] 7vqkxn2ldwpp1lakktax112ifgpwvuc 4 532 22280 22178 2026-10-08T12:53:36Z Sveletanka 20 /* Уписованє насловох темох хтори сотруднїки пишу */ 22280 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ == Предлог за поставянє администратора == Єдна зоз обовязкох на початку живота Википедиї на руским язику то виберанє администратора. Понеже ше тераз кладу тексти директно на Главним боку Википедиї на руским язику потребна особа хтора достанє даєдни окремни права з боку Википедиї, пре контролу текстох и надпатранє учасци познатих и нєпознатих сотруднїкох. Администратор ма право, наприклад, же би посцерал бок, або защицел бок (бок нїхто нє може меняц док є под защиту) або блокирує особи хтори наступаю аґресивно, зоз тенденцию вандализациї текста. Администратор то, у сущносци, искуснєйша особа, особа хтора ше розуми до процедурох на Википедиї и хтора годна реаґовац у складзе зоз правилами и обичаями Википедиї. И попри того же то дакус нєприємне самого себе предкладац, я предпоставям же у тих хвилькох, док вецей члени нє назбераю вецей искуства, же би я евентуално могол тото окончовац. Було би добре да тото пречитаце, да роздумаце и потим упишеце свойо думанє. То потребне, думаня членох роботного тиму потребни у поступку вибору администратора. [[Хаснователь:Keresturec|Keresturec]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Keresturec|розгварка]]) 21:46, 15. октобер 2024. (UTC) :Цалком ясне же Ви мушице окончовац роботи администратора, так же маце мою потримовку, гласам за Вас. — [[Хаснователь:Sveletanka|Sveletanka]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Sveletanka|розгварка]]) 07:57, 16. октобер 2024. (UTC) :Гласам за особу КЕРЕСТУРЕЦ же би бул администратор, то особа активна и зоз найвецей искиствийом у тей роботи. — [[Хаснователь:Olirk55|Olirk55]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Olirk55|розгварка]]) 08:02, 16. октобер 2024. (UTC) :Давам свой глас за администратора нашей ґрупи Вам, котри сце ту под меном Керестурец. — [[Хаснователь:RKljupka|RKljupka]] ([[Розгварка зоз хасновательом:RKljupka|розгварка]]) 16:23, 16. октобер 2024. (UTC) :Гласам за Керестурца. — [[Хаснователь:Калота|Калота]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Калота|розгварка]]) 16:32, 16. октобер 2024. (UTC) :Дзекуєм вам на тей роботи, хтору сце по тераз поробили. Потримуєм вашу кадидатуру. Сцем лєм таке питац, же на яки период вас тераз вибераєме? — [[Хаснователь:Flipdot|Flipdot]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Flipdot|розгварка]]) 17:53, 16. октобер 2024. (UTC) ::Я нє знам чи на Википедиї вообще єст одредзене кельо тирва таке задлуженє, єдна файта функциї. На Википедиї робота волонтерска та, предпоставям, таке може тирвац и роками, доґод лєм чловек ма моци цагац таку обовязку на хрибце (знам даєдних приятельох Сербох, на Сербскей Википедиї, же су на подобних функцийох, наприклад, од 2014 року по нєшка). Мнє тераз 76 роки, праве октобра 21 наполнїм тельо роки, и я вироятно нє будзем длуго таке дацо робиц. Я свойо поробел зоз реґистрованьом Панонского руского язика у СИЛ Интернешнел и, потим, з уходом нашого язика медзи 343 язики на Википедиї. ::Пречитал сом цо сце о себе написал на Флипдот профилу. Щешлїви сом же зме пришли до контакту. Ваш руски язик барз, барз добри. А, видзим, робице досц хасновити роботи за Русинох и маце досц интересантни знаня потребни за интернет. Пробуєм вам послац мою биоґрафию кед ше ми уда, да ше лєпше упознаме. Потребни зме єдни другим. Кед нє достанєце одомнє пар днї аатачмент зоз биоґрафию, напишце ми було цо на мой мейл gkoljesar@gmail.com ::Приятельски поздрав [[Хаснователь:Keresturec|Keresturec]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Keresturec|розгварка]]) 22:15, 16. октобер 2024. (UTC) :::Я тиж нє барз добре знам тоти процедури, чесно вам повим. Як я то розумиєм, Википедия на даяким язику муши за себе ришиц, же на яки период и на яких обставинох може дахто ше подац на администратора и кельо муши мац гласох же би достац тот титул. Алє може буц, же на младих Википедийох як руска администратори перши час ше остаю на длуго, бо мало маю других кандидатох. :::На русинскей Википедиї мали зме лєм єдного администратора (кед добре паметам), хтори єй администровал три мешаци и може будзе знац вецей о тим, як тота процедура ше роби, попитам. :::Дзекуєм на вашей похвали! Ище мушим часто хасновац словнїки на даяки слова и термини, алє на щесце на Википедиї мож длуго пошедзиц и подумац над текстом. :) И я сом барз щешлїви, же зме сконтактовали и же уж ту маце Википедию! Будзем ше намагац писац добри статї лєбо даяк ище помагац. — [[Хаснователь:Flipdot|Flipdot]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Flipdot|розгварка]]) 22:50, 16. октобер 2024. (UTC) ::::Я бул на вязи зоз Игором Керчом, дисутовали зме о даяких стварох. Предпоставям же вон ма даяку функцию на Русиньскей Википедиї. Ви думаце на тоту Википедию чи на даяку иншаку Русинску Википедию за хтору я нє знам? ::::Посла сом вам мейл зоз Википедиї алє сом атачмент нє могол приквачиц. ::::Поздрав Г. Колєсар — [[Хаснователь:Keresturec|Keresturec]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Keresturec|розгварка]]) 23:56, 16. октобер 2024. (UTC) :::::Як я знам, Игор Керча лєм є активни хаснователь (так мож повисц, же є найвецей активни), алє так ми випатра, же нє ма жадних администраторских функций. :::::Бешедовал сом о таким леґиню, хтори ше на русинскей Википедиї вола Engelseziekte, мено му Томаш Калинич, то вон даколи администровал нам Вики. — [[Хаснователь:Flipdot|Flipdot]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Flipdot|розгварка]]) 00:19, 17. октобер 2024. (UTC) ::::Забул сом и о тим написац. ::::Бул бим барз, барз подзековни кед бисце написал о даяких темох там з вашого краю, теми хтори офарбени по русински (ми маме тексти о Ужгородзе, о Прешове, то би ше могло вироятно и додац дацо, прешириц). Да таки тексти напишец по нашоми, на нашим русинским язику - то будзе добра вежба за вас, сиґурни сом, и способ же бисце усовершовали язик. Кед бисце написали текст, пошлїце го мнє, односно послали бисце го панї мр Гелени Медєши, нашей познатей линґвистки, хтора волонтерски лекторує текст цо ми пишеме, вона би и ваш текст зробела, ушорел язично и врацела вам. И ви би вец могли тот текст наруциц, положиц до нашей Википедиї. Так бисце ше приключели ґу нашей ґрупи хтора ма лєм 10 членох. Кажда нова особа то нова моц, нова помоц за нас шицки, и подпора за нашу Википедию на руским язику. ::::Чи ви дакеди були у Руским керестуре? ::::Кед сце нє були, вец треба же бисце там пошли та да видзице цо то прави прекрасни русински валал. Пейц члени нашого руского тима на Википедиї праве зоз Руского Керестура. Прави Руснаци, родолюби, особи за почитованє. Руски Керестур и людзе у нїм би за вас бул вееееельке чудо, нєсподзиванє, верце ми. ::::Поздрав ГК — [[Хаснователь:Keresturec|Keresturec]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Keresturec|розгварка]]) 00:09, 17. октобер 2024. (UTC) :::::Будзем вам теди тото посилац. :::::Нє, нє бул сом нїґда у Керестуре, алє сцел бим дакеди нащивиц. Мушим! Мам надїю, же удасц ми ше то по войни. — [[Хаснователь:Flipdot|Flipdot]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Flipdot|розгварка]]) 00:27, 17. октобер 2024. (UTC) ::::Hi! I cannot write in your language, but I know Russian, so I understand it well enough. I see that @[[Хаснователь:Flipdot|Flipdot]] asked about the time for which the administrator will be appointed. As far as I know, when a new wiki is created, the [[:m:Stewards|Stewards]] have the permission to appoint administrators there. Usually, they appoint the first administrators temporarily according to their considerations. If they see that the wiki has its own active and well-functioning community, they may agree to give the "bureaucrat" permission to a local user, who will have the permission to appoint other administrators, without the need to ask global stewards for help. Perhaps user @[[Хаснователь:Base|Base]], who is a steward I know personally (and who also knows Ukrainian perfectly) can add details or corrections. — [[Хаснователь:Amire80|Amir E. Aharoni]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Amire80|розгварка]]) 17:29, 17. октобер 2024. (UTC) ::::: {{Одвит|Amire80}} could you copy [[:en:MediaWiki:Common.css]] here? Or ask someone who can do that? I think thats why infoboxes dont work. There is no interface admin here. I wish (some) templates were global :P [[Хаснователь:Sławobóg|Sławobóg]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Sławobóg|розгварка]]) 16:53, 3. януар 2025. (CET) :@[[Хаснователь:Sławobóg|Sławobóg]], there is ''some'' stuff in Common.css here. Just copying everything from the English Wikipedia is probably not a good idea. It's better to copy specific things that are definitely necessary. What are the particular issues with infoboxes? — [[Хаснователь:Amire80|Amir E. Aharoni]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Amire80|розгварка]]) 18:23, 3. януар 2025. (CET) ::@[[Хаснователь:Amire80|Amire80]] See {{Ш|Инфорамик}}, I think I copied everything corretly. Infobox stuff from Common.css should probably be copied anyway. [[Хаснователь:Sławobóg|Sławobóg]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Sławobóg|розгварка]]) 18:30, 3. януар 2025. (CET) :::Can you please add it to an article, or at least to a page in some sandbox or user sub-page? It will be much easier to debug this way. — [[Хаснователь:Amire80|Amir E. Aharoni]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Amire80|розгварка]]) 20:34, 3. януар 2025. (CET) ::::@[[Хаснователь:Amire80|Amire80]] I just updated my [[Хаснователь:Sławobóg/common.css|personal common.css]] with that infobox stuff from [[:en:MediaWiki:Common.css]] and now it works fine, so that's what's missing. [[Хаснователь:Sławobóg|Sławobóg]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Sławobóg|розгварка]]) 20:39, 3. януар 2025. (CET) :::::Done. Please test. I'm using my global sysop rights here, and it's supposed to be used only for things that the community really wants, so please please please make sure that it's the right thing <3 — [[Хаснователь:Amire80|Amir E. Aharoni]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Amire80|розгварка]]) 21:33, 3. януар 2025. (CET) ::::::@[[Хаснователь:Amire80|Amire80]] Yes, it works well. Thanks and sorry for the trouble. [[Хаснователь:Sławobóg|Sławobóg]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Sławobóg|розгварка]]) 21:52, 3. януар 2025. (CET) :Без вельо роздумованя, гласам за Керестурец — [[Хаснователь:Hencrk|Hencrk]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Hencrk|розгварка]]) 17:23, 17. октобер 2024. (UTC) == Честитке == Честитке Русинима Војводине и бивше Југославије на новој Википедији, нек вас дуго служи! Елем, имам једно питање - да ли сте разматрали да вас Викимедија Србија узме под административно окриље? Ово би било од великог значаја за приближавање русинске Википедије Русинима у Србији, поготово у већим местима попут Руског Крстура. Викимедија Србија организује разне уређивачке акције које верујем да би значајно допринеле повећању броја и квалитета чланака на овој Википедији, а могло би и да се издејствује везивање са школама где се настава врши на русинском језику, што би такође много допринело расту русинске Википедије. — [[Окреме:Доприноси/87.116.160.190|87.116.160.190]] 22:42, 22. октобер 2024. (CEST) :Хвала на честиткама. :Како ствари стоје, једино нам је преостало да нас Викимедија Србије узме под своје окриље. То нам је једини спас. Односно, ако то допринесе било каквом зближавању русинске Википедије са Русинима онда то нама звучи као премија на лоту! Реч је о томе да смо јавили 15 октобра, чим смо сазнали за вест да смо постали званичан субјекат на Википедији, нашим средствима информисања у Воојводини (Радио Нови Сад, новине Руско слово, ТВ Нови Сад, Русински програм и агенција Рутенпрес) али је само Рутенпрес објавио ту вест. Од тада су изашла два броја новина Руско слово и ни речи у њима о томе. За њих је то, изгледа, небитна ствар, мож' мислити, Википдија на русинском, врло важно. Ако ви на том плану можете да урадите нешто у Руском Крстуру, у Ђурђеву и у Куцури, где имамо наше школе односно одељења на русинском језику, то ће за нас бити много. :Када смо почињали пре две и по гидине рад на русинској Википедији, молили смо помоћ од директорице ОШ и гимназије у Руском Крстуру. Глатко нас је одбила, није било шансе тада да се формира група, рецимо, у гимназији која би, евентуално, писала и преводила чланке за потребе нашег Инкубатора. Чини се, ви сте нам једина шанса да, можда, некако уђемо и међи наше Русине у Војводини. Жалосно звучи, али ево таква је ситуација. :Са евентуалним прецизнијми детаљима нам се обратите у било које доба. Поздрав [[Хаснователь:Keresturec|Keresturec]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Keresturec|розгварка]]) 02:03, 27. октобер 2024. (CEST) : Честитке, надам се да ће Викимедија Србије урадити нешто по том питању, ми са ср.Википедије смо им послали предлог. --[[Хаснователь:MareBG|MareBG]] ([[Розгварка зоз хасновательом:MareBG|розгварка]]) 23:15, 30. януар 2025. (CET) ::Auhhhh, dobili smo ovih dana pregršt čestitki i nekoliko konstruktivnih ponuda za sve oblike pomoći u radu na našoj, rusinskoj vikipediji. Pa, normalno, sve ponude prihvaćamo, pomozite nam da što sigurnije stanemo na svoje noge i da sledimo vaše primere u radu na vikipediji. ::87.116.160.190 je samo par dana posle naše registracije poslao čestitku i ponudu da nas "Викимедија Србија узме под административно окриље". Mada ne znamo šta to znači administrativno okrilje ali, bogami, sve prihvatamo. Ali, posle, sve je utihnulo, nikakvih čestitki, Vikimedija Srbije se više nije javljala, ostali smo sami, ubogi, a sunce prži, žeže, hlada nema... Trebaju nam neke forme pomoći, saveti, pa i vaši praktični zahvati na našim tekstovima ako treba nešto bolje formatirati itd. Treba nam poduka kako da formiramo svoje šablone za razne tekstove itd. ::Pozdrav svima i - pomagajte kad god možete![[Хаснователь:Keresturec|Keresturec]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Keresturec|розгварка]]) 05:07, 31. януар 2025. (CET) :::[[Хаснователь:Keresturec|Keresturec]], ja ću vjerojatno ovaj vikend napisati poduži tekst gdje objašnjavam neke stvari poput ispravnog dodavanja slika, kategorija, poveznica na druge članke itd. Želim ga već danima napisati, no ne stignem zbog životnih obaveza. U pozadini radimo neke stvari koje nisu baš vidljive. Primjerice, znatno smo smanjili [[Окреме:НеповезанеСтране|broj članaka koji nije povezan]] s drugim Wikipedijama. Od ovih preostalih većinom ili ne znamo o čemu je riječ ili ne znamo je li imaju članke na drugim jezičnim izdanjima Wikipedije. Napravili smo i značajan broj osnovnih kategorija. Postoji [[Окреме:Некатегорисане странице|velik broj nekategoriziranih članaka]]. Do prije tjedan dana broj je bio znatno veći. Muči nas što ne znamo kako nasloviti kategorije. Primjerice, ja sam 3/4 članka o Crkvama (ne mislim na zgrade, već na pravoslavlje, katoličanstvo itd.) stavio pod kategoriju Kultura jer ne znam kako glase u nominativu riječi za religiju i kršćanstvo. Također bio je [[Окреме:Категорије|velik broj nepostojećih kategorija]]. Ja sam stvorio sve te kategorije osim onih vezane za greške, predloške/šablone i sl. stranice koje nisu dio glavnog imenskog prostora. Molim te provjeri je li neka kategorija neispravno naslovljena. Također, jedan je strani suradnik započeo članak o Turskoj ([[Турска]]) koji bi trebao biti dovršen. Mislim da je dovoljno za minimum nadodati "je država u Europi i Aziji. Glavni grad je Ankara, a najveći Istanbul." — [[Хаснователь:Croxyz|Croxyz]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Croxyz|розгварка]]) 12:53, 31. януар 2025. (CET) == Чланци о вашој Википедији на сродним пројектима == Прво, придружујем се ранијим честиткама са малим закашњењем уз извињење што не пишем на панонском русинском. Започео сам кратке чланке о Википедији на панонском русинском језику на [[:sr:Википедија на панонском русинском језику|српској]], [[:sh:Wikipedija na panonskom rusinskom jeziku|српскохрватској]], [[:hr:Wikipedija na panonskom rusinskom jeziku|хрватској]] и [[:bs:Wikipedia na panonskom rusinskom jeziku|босанској/бошњачкој]] википедији па погледајте и додајте ако нешто недостаје. Можда би неко и овде могао превести оригинални чланак са српског и проширити га? Такођер, ако вам може бити од користи контакт у Хрватској (без знања језика), будите слободни јавити се. — [[Хаснователь:MirkoS18|MirkoS18]] ([[Розгварка зоз хасновательом:MirkoS18|розгварка]]) 13:59, 27. януар 2025. (CET) :Придружујем се колеги ако је потребно или пожељно помоћи! Један други колега с хрватске википедије примијетио је да вам на чланцима недостају категорије и слично. Драге ћу воље помоћи и додавати категорије по чланцима када их се направи! Жао ми је што домаћи језик ове википедије не говорим, али могу радити те досадне послове или савјетовати оне који језик знају. Поздрављени били! — [[Хаснователь:Hijerovit|Hijerovit]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Hijerovit|розгварка]]) 16:07, 27. януар 2025. (CET) ::: Hijerovit, pozdrav! Pотребна ми је помоћ односно инструкција о обнови позиције администратора. Javljao sam se u vezi toga MareBG ali od njega nema glasa pa sam rešio da zamolim za savet nekog administratora sa hrvatske viki. Kopiram, evo, ovaj tekst iz molbe upućene MareBG. ::: Дана 17. априла сам добио поруку да ми 24. априла 2025. истиће важење администраторске позиције те да треба да обновимо поступак за избор администратора. ::: То је обављено овде на Порталу заједнице.  Сасвим доле, најновија дискусија. ::: Сви чланови групе су гласали за то да ја будем изабран поново за администратора. ::: Добио сам овај линк да идем на њега и да обавим формалности али ја не схватам шта треба да радим?! Тражио сам  некакав формулар где нешто ваљда треба да попуним итд. али нисам ништа слично нашао. ::: https://meta.wikimedia.org/wiki/Steward_requests/Permissions ::: Молио бих за паре  инструкција, објашњења шта то треба да урадим на том линку. ::— [[Хаснователь:Keresturec|Keresturec]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Keresturec|розгварка]]) 13:46, 19. май 2025. (CEST) :::@[[Хаснователь:Keresturec|Keresturec]], zaboravio si pingati @[[Хаснователь:Hijerovit|Hijerovit]]. Ja nisam nigdje administrator tako da ne znam kako ide taj postupak. — [[Хаснователь:Croxyz|Croxyz]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Croxyz|розгварка]]) 14:08, 19. май 2025. (CEST) ::::@[[Хаснователь:Croxyz|Croxyz]] Bez brige, ovdje mi dolaze poruke kad mi se god odgovori i bez pinga. :) — [[Хаснователь:Hijerovit|Hijerovit]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Hijerovit|розгварка]]) 14:14, 19. май 2025. (CEST) :И ја се придружујем честиткама. Прегледаћу повремено [[Окреме:Посебне_странице|посебне странице]] и помагати у одржавању. :) — [[Хаснователь:Aca|Aca]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Aca|розгварка]]) 00:10, 28. януар 2025. (CET) ::Također se pridružujem. Već smo vam počeli malo popravljati članke, dodavati kategorije člancima, povezivati ih s drugim Wikipedijama i sl. Ovih dana, kada stignemo, ćemo vas pokušati naučiti kako bolje uređivati. Svi u ovoj raspravi smo došli s Wikipedije na hrvatskom i Wikipedije na srpskom. Ako vam treba pomoć s biločim slobodno nas pitajte. — [[Хаснователь:Croxyz|Croxyz]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Croxyz|розгварка]]) 01:52, 28. януар 2025. (CET) ::::Najljepše čestitke i od mene, ako mognem, rado ću vam pomoći.--[[Хаснователь:Inokosni organ|Inokosni organ]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Inokosni organ|розгварка]]) 08:52, 28. януар 2025. (CET) :::::Poštovani, veliko hvala za sve koji nude pomoć, zahvaljujemo na podršci — [[Хаснователь:Sveletanka|Sveletanka]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Sveletanka|розгварка]]) 09:35, 28. януар 2025. (CET) :::Poštovani, hvala na podršci. — [[Хаснователь:Sveletanka|Sveletanka]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Sveletanka|розгварка]]) 09:36, 28. януар 2025. (CET) :Ova tvrdnja u vašim tekstovima na pomenutim jezicima :''Иницијативу за покретање википедије на панонском русинском језику заједно су покренули Одсек за русинистику Универзитета у Новом Саду, Матица русинска и Културно-просветно друштво Док из Новог Сада.'' :uopšte nije tačna. Ne odgovara istini ni 5%. Prvo, nisu ova tri subjekta pokrenula bilu kakvu inicijativu u vezi toga, odnosno, za Odsek za rusinistiku nominalno, eventualno, može se reći da je podržao, formalno, inicijativu koju sam ja, Gavra Kolesar, dao. Nikome nije ni na pamet padalo pre moje inicijative da se tako nešto otpočne. Matica rusinska i KPD Dok veze nemaju sa svime time. Jedino što im je na čelu prof. dr Mihajlo Fejsa pa on to tako, rutinski, pripisuje neke nepostojeće inicijative Matici i KPD Dok. To se zove ili kraduckanje ili falsifikovanje stvarnog toka stvari. :Počelo je sve sa tom idejom kada sam početkom 2017, maltene slučajno, utvrdio na naši Rusini iz Slovačke imaju svoju vikipediju već desetak godina. Prva pomisao mi je bila, obojena ljubomorom, pa ako to oni imaju, možemo to imati i mi, Rusini iz Vojvodine. Napisao sam članak Rusini u Srbiji i probao sam da ga plasiram, normalno, nisam dobio dozvolu već samo konkretnu poduku da je svaka nova vikipedija moguća samo ako je jezik na kome se inicira registrovan u SIL International. Ja sam, evo, 04:13, 30 януара 2017 Keresturec діскусія приспівкы 521 байт +521 Створена сторінка: ubacio taj moj članak na Rusinsku vikipedijuju iz Slovačke pa sam sam krenuo u registraciju našej rusinskog jezika u Vojvodini. Niko među vojvođanskim Rusinima tada pojma nije imao da postoji takva organizacija za registraciju jezika iz celog sveta. Krajem 2017. godine sam zamolio naše rusinske lingviste za pomoć u lingvističkim materijalima potrebnim za registraciju. Mnogo su mi pomogli mr Helena Međeši i prof. dr Julijan Ramač, prof.dr Mihajlo Fejsa je samo dao svoju bibliografiju radova na temu rusinskog jezika. Hvala mu i na tome.To je bio sav njegov doprinos u prvoj fazi. Sredinom 2018. godine sam poslao aplikaciju, bila je na javnoj diskusiji i - početkom 2019 saznajem da nije prošla, jezik nije registrovan. Godinu i po sam bio pasivan, mada nisam odustao od ideje da se jezik registruje pa da onda počne na Vikipediji formiranje vikija na našem jeziku. Sredinom 2020. posle kontakta sa M. Fejsom krenuli som kao dvojac ponovo u proces registracije. Sredinom aprila 2021. godine druga aplikacija je bila poslata u SIL International, u procesu javne diskusije M. Fejsa je zaista konstruktivno učestvovao i davao dodatne materijale i 20. januara 2022. godine saznajemo da je naš jezik registriran. Već sredinom februara sam danima sedeo u predelima Vikipedije, prevodio sam Vikipedijinu sintaksu na rusinski jezik i posle 20-tak dana smo dobili dozvolu da otvorimo naš Panonski rusinski inkubator. Tada sam znao da ćemo i definitivno biti jedna od vikipedija na glavnoj Vikipediji. Pazite, dr. M. Fejsa je tada jedino uradio to da je gostovao u Ruskom Krsturu i govorio o rusinkoj vikipedij učenicima. Međutim, direktorica gimnazije u Ruskom Krsturu nije, nažalost, dozvolila ulazak naše rusinske vikipedije u tu školu. :'' У иницијалним покушајима изградње заједнице уређивача будућег пројекта, идеја је средином октобра 2022. године, након добијања ISO кода, представљена и ученицима русинског одељења гимназије у Руском Крстуру. :U drugoj referenci u vašem članku stoji i ovo'' :''Након четворогодишњег залагања проф. др Михајла Фејсе и Хавријила Колесара Светска организација за регистровање језика Сил интернешнл (SIL International) 20. јануара 2022. године регистровала је бачко-сремски русински језик у ISO 639-3...'' :Ne razumem o kakvom je to četvorogodišnjem zalaganju prof. dr. Mihajla Fejse reč? Zaista ne razumem. :Da bude stvar potpuno čudna i neobjašnjiva, mi smo radili u inkubatoru dve godine, od marta 2022. godine do oktobra 2024. godine, pisali i postavljali tekstove, ali dr. M. Fejsa nije napisao nijedan tekst. :Rusinska vikipedija je ozvaničena 17. oktobra 2024. godine, živi kao prava i ravnopravna viki sa ostalim vikipedijama, ali dr. M. Fejsa i od oktobra do danas nije napisao nijedan tekst za našu vikipediju. :Ako stoji vaša tvrdnja :''Иницијативу за покретање википедије на панонском русинском језику заједно су покренули Одсек за русинистику Универзитета у Новом Саду, Матица русинска и Културно-просветно друштво Док из Новог Сада'' - a svim tim institucijama je dr M. Fejsa na čelu, kako to da on nije napisao ni jedan tekst za rusinsku Vikipediju? Od februara 2022. godine do, evo, do kraja januara 2025. godine on nije napisao NIJEDAN tekst za našu vikipediju. Ja se usuđujem reći da vaš tekst ne odražava istinit tok stvari u vezi pomenute teme. S poštovanjem [[Хаснователь:Keresturec|Keresturec]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Keresturec|розгварка]]) 04:53, 31. януар 2025. (CET) ::Hvala na vašem komentaru. Razumem iznete primedbe i svakako se slažem da je pisanje članaka veoma važno. Moj lični angažman u ovoj temi je naravno vrlo skroman (tek sam naučio da projekat postoji, a i ne govorim jezik-ali me je informacija obradovala), ali svakako dolazim s najboljim namerama – kao i ostali urednici iz srpskog, hrvatskog ... projekta – s ciljem da doprinesemo na način na koji možemo. Takođe, smatram da postoje različiti načini na koje pojedinci mogu pomoći, čak i kada nisu direktno uključeni u pisanje članaka. Ponekad se doprinos ogleda kroz prikupljanje izvora, istraživački rad ili tehničku podršku, što može biti jednako vredno. Čini mi se da i iz vašeg komentara (u kojem vidim dozu ogorčenja) mogu prepoznati neke realne doprinose kritikovanih, a svakako je dobro pretpostaviti dobru nameru. Uz to, novi članci su vrlo šturi a i po prirodi stvari članci na Wikipediji nikada nisu posve završeni i može ih se dorađivati i popravljati. Ako imate dodatne sekundarne izvore koji bi mogli obogatiti temu ili razjasniti neke od stvari koje navodite, svakako bi bilo dobro da ih uljučimo? Otvoren sam za dalju saradnju i svaki predlog koji može doprineti poboljšanju sadržaja, a ponovno ističem i snažnu spremnost da vam ako treba budem od pomoći koliko kao neko ko ne govori jezik to mogu biti.--[[Хаснователь:MirkoS18|MirkoS18]] ([[Розгварка зоз хасновательом:MirkoS18|розгварка]]) 08:59, 31. януар 2025. (CET) :::Ви сте споменули да сте написали чланак о Википедији на панонском русинском језику на српској, српскохрватској, хрватској и босанској/бошњачкој википедији. Да ми то нисте написали, ја то НЕ БИХ ЗНАО, значи, не бих, логично, ишао на те википедије да нешто додајем, коригујем, мењам јер ја о томе нисам ништа знао да је написано. :::Аутор, који поставља текст на Википедији или википедијама треба, по дифолту, по бон-тону, у складу са основном идејом Википедије, да поставља колико-толико исправне, тачне чланке. Ја сам вам скренуо пажњу на то да вам је од два пасуса текст у другом, главном пасусу, основна теза, основна тврдња о томе кој је иницирао покретање википедије на панонском русинском језику неистинита, нетачна итд. итд. То што је написано, заиста НИЈЕ ТАЧНО. И то је то. :::Ја не практикујем да идем по другим википедијама па да читам чланке и да исправњам неке ствари које, по моме мишљењну, нису тачне итд. Ми смо почели нашу русинску википедију, имамо тек 500 чланака, пред нама је још велик заиста велик посао само да набацимо основну материју из бића Русина у Војводини, и није ми до других форми делања по википедијама. Ја сам вам дао прецизан опис како су текле ствари, претпостављам да из тога можете направити коректније формулације тог дела текста. Сасвим сам био јасан и конкретан. :::Доза огорчења је разумљива. Мени је 76 година, много тога сам у животу прошао, и доста сам доследан, не волим лаж, крађу, фалсификат и када на то наиђем ја на то реагујем. Огорчење је, ваљда, нормална реакција на неправду. Из Извора доле на вашем тексту сам сазнао да је др Михајло Фејса написао, рецимо, овако :::''Након четворогодишњег залагања проф. др Михајла Фејсе и Хавријила Колесара Светска организација за регистровање језика Сил интернешнл (SIL International) 20. јануара 2022. године регистровала је бачко-сремски русински језик у ISO 639-3... :::'' :::и то је све што је он написо о мени, видим из чланка. Ја јесам у томе био 8 година, од почетка 2017. па сам и сада у томе, после регистрације на Википедији, али он није био ни ове четири године које спомиње, био је од половине 2020. године до јануара 2022. године, рецимо, то је година и по у процесу регистрације језика. Али по питању русинског језика на Википедији он, верујте ми, нема ни грам неког удела. Рекао бих да он намерно умањује моју улогу у свему, то да сам основни иницијатор и регистрације русинског језика и утемељења русинског језика, после регистрације у ИСО, на Википедији, и да доста спретно потура своје име и некакву као значајнију улогу у свему томе. А то, једноставно, није истина. Ја сам почетком 2017. године дошао до кључних сазнања о свему томе и кренуо сам крајем 2017. године са иницијативама да се русински језик региструје да би, тако, могао да буде регистрован и на Википедији. Др Фејса о томе појма није имао почетком 2017. године. Иначе, предавао сам њему, као ученику гимназије у Руском Крстуру, 1974. године руски језик (ја сам дипломирао руски језик и књижевност али сам целог живота, до одласка у Канаду, радио као новинар и уредник) и он ми је у другом разреду био најбољи ученик, радознао, љубопитљив, немиран, стално у истраживању нечега. Од тада сам га подржаво у његовој каријери, на русинским вебсајтовима које сам формирао објављивао сам његове лингвистичке радове итд. итд. и сарађивали смо и сада сарађујемо али помало боли када човек види да је, писањем некаквих чланака и књига, скрајнут у страну, погуран у страну, а да неко, у таквим чланцима или књигама постаје "јунак нашег доба". Проблем је у томе да подаци какве је он написао остају на виделу, за будучност, па и ако су неистинити, нове генераије ће те податке прихватити као истините. Тако је и са вашим текстом, ако остане та констатација о три субјекта који су, као, раширених руки иницирали то и то, то ће остати за будуђност као једина истина. А то НИЈЕ ИСТИНА. Ту је почетак и крај свега. :::Он је издао и књигу о регистровању русинског језика у ИСО и о почецима на википедији. Ја ту књигу нисам видео али, сада, могу да замислим шта тамо има и шта ћу наћи приликом евентуалног читања те књиге. Но, ја га, луда глава, и даље подржавам... [[Хаснователь:Keresturec|Keresturec]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Keresturec|розгварка]]) 16:00, 31. януар 2025. (CET) ::::Kako bih izbjegao zatrpavanje stranice zajednice odgovor sam objavio na stranici za razgovor urednika.--[[Хаснователь:MirkoS18|MirkoS18]] ([[Розгварка зоз хасновательом:MirkoS18|розгварка]]) 16:42, 31. януар 2025. (CET) :::Evo pregršt linkova na kojima se nalaze teme o registraciji rusinskog jezka u SIL ili na Vikipediji. NIGDE nema u vezi toga spomenutih subjekata kao što je Studijska grupa za rusinski jezik, Matica rusinska ili KPD DOK. ::: :::Godišnjak Društva za rusinski jezik, književnost i kulturu Studia ruthenica u broju 29, Novi Sad, 2023. na strani 92-84 donosi iscrpan opis kako je registrovan Panonski rusinski jezik u SIL International i da se odmah krenulo na Vikipediju u vezi registracije jezika. (Na kraju članka je fotografija snimljena u Novom Sadu na kojoj je mr Helena Međeši, u sredini sam ja i sa moje leve strne je dr Mihajlo Fejsa). :::http://druztvo.org/ruski/vidania/1%20Studia%20Rutenika%2029%202023.%20Pdf..pdf ::: :::Русинска агенција Рутенпрес је пренел основну информацију о регистровању Панонског русинскoг језика на Википедији. :::https://www.ruskeslovo.com/vikipedija-na-ruskim-jaziku-aktivna-na-internetu/ ::: :::TV Vojvodina, Program na rusinskom jezku, je snimio 20-minutni prilog, razgovori sa nama, članovima grupe za rusinsku vikipediju. :::https://www.youtube.com/watch?v=DfF6LH6LP0E&t=534s ::: :::У тексту Панонски руски јазик на википедији се спомиње пут и начин како се дошло до регистрације језика и до регистрације Панонског русинског језика на Википедији ::: :::https://rsk.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D1%8F%D0%B7%D0%B8%D0%BA ::: :::Već i ovo, nadam se, predstavlja prilično solidan fond informacija o toj temi. Pozdrav [[Хаснователь:Keresturec|Keresturec]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Keresturec|розгварка]]) 20:15, 31. януар 2025. (CET) == Kategorije == Trebali bi mi sljedeći prijevodi za kategorije # Biljke Рошлїни # Religija Релиґия # Kršćanstvo Християнство # Mjesta u Vojvodini Места у Войводини # Mjesta u Srbiji Места у Сербиї # Gradovi u Vojvodini Вароши у Войводини # Graodvi u Srbiji Вароши у Сербиї # Države u Aziji Держави у Азиї # Azija Азия # Kontinenti Континенти # Geografija Ґеоґрафия # Životopisi/Biografije Животописи / Биоґрафиї # Rusini (kategorija za osobe koje su Rusini) Руснаци (катеґория за особи хтори Руснаци) # Znanstvenici Науковци # Sportaši Спортисти # Umjetnici Уметнїки # Glumci Ґлумци # Književnici Писателє # Pjevači Шпиваче # Fizika Физика # Učitelji Учителє Također trebalo bi proširiti članak [[Турска]] — [[Хаснователь:Croxyz|Croxyz]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Croxyz|розгварка]]) 00:46, 2. фебруар 2025. (CET) :@[[Хаснователь:Keresturec|Keresturec]]? — [[Хаснователь:Croxyz|Croxyz]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Croxyz|розгварка]]) 03:04, 7. фебруар 2025. (CET) ::Ево, превео сом. Ово су тачни преводи. ::Да, треба проширити чланак Турска. Мада, ја то не сматрам за чланак. Ваљда због тога што сам 55 година био новинар па имам професионалну деформацију. Односно, ја нисам никада предао чланак који се састојао од једне реченица за новине, за штампу. Ја сам написао 89% од чланка или мало и више, главни уредник је то погледао, сугерисао некакве поправеке, допуне или елиминације ако су биле потребне, лектор је затим прегледао и тек тада сам то дао техичком уреднику за прелом, да то укомпонује на страну у новинама где је то планирано. Због те деформације ја и данас пишем основни текст за википедије негде између 75% до 85% дужине чланка, па затим моји уредници додају ко шта има и затим се уређује финално и скоро па је готово. ::Ово сад, ово као чланак под насловм Турска, то је спрдња. Па ја могу на српској википедији да на овакав начин започнем 683 чланка, свугде сам ја фундатор текста, иницијатор, а даље баш ме брига, нека проширује чланак неко ко је за то, евентуално, заинтересован. То је моје мишљење, моја нека логика фер плеја на википедији. ::Поздрав [[Хаснователь:Keresturec|Keresturec]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Keresturec|розгварка]]) 04:07, 7. фебруар 2025. (CET) :::@[[Хаснователь:Keresturec|Keresturec]], suradnik koji je stvorio članak o Turskoj je stranac. Drugim riječima, ne priča rusinski. Takvih suradnika ima svaka Wikipedija. Iz osobnog iskustva ti mogu reći da na Wikipediji na hrvatskom jeziku imamo Talijana koji piše o nogometu u Jugoslaviji, Slovaku koji piše o slovačkim selima i Poljaku koji piše o ''metal''-albumima. To je sasvim normalna pojava na svim izdanjima Wikipedije. Naravno, izmjene tih suradnika treba pregledavati i prepravljati, a tako i članak o Turskoj. Htio samo skrenuti pozornost na taj članak. Članak bi trebalo ili brisati ili ga dopuniti da zadovolji neku miniamlnu razinu. — [[Хаснователь:Croxyz|Croxyz]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Croxyz|розгварка]]) 12:47, 7. фебруар 2025. (CET) ::::Sve ja to razumem, u praksi sam to već sreo, imali smo slučajeve da nam je tip napisao i ubacio članak na engleskom, to je bar jasan slučaj, bez dilema. Drugi naš saradnik, iz zapadne Ukrajine, Rusin poreklom, ali njegov rusinski i naš rusinski nije baš isto, recimo, razlika je kao slovenački i hrvatski ili hrvatski i makedonski, ili još malo i veća razlika, ali ovaj je znao i našu varijantu jezika, samo je nekoliko slovnih grešaka imao i par padeža. Takvog saradnika trebamo. Ali, u par slučaja sam bio u dilemi. Postavi pasus teksta, dosta, dosta dobar, čist tekst na rusinskom i stane. Ovaj o Turskoj ima malo teksta, 7-8 slova, ali sve je tačno napisano, prevedeno, nema greške. Onda sam u dilemi, reko, možda samo počinje tekst, ubacio je ovo a dodaće još. Obično takvoj osobi kratko napišem da je njen jezik neupotrebljiv itd. itd ali sada nemam osnova ni za šta. Sve čisto ali kap u moru. No, u ovakvim slučajevima ostavljam 5 do 10 dana da to prespava. Ako ne krene dalje - brišem članak odnosno tu siromašnu klic članka. Mi smo na početku rusinske viki, imamo mnogo, mnogo važnijih tema da stvaramo, pišemo iz naše rusinske tematike, a ne da sad na jedand ovakav tekst od jedne rečenica ja da još tražim, lepim, skraćujem da tu bude 30 ili 40 smislenih podataka o Turskoj itd. itd. Na kraju, još jedan primer. Pogledajte tekst pod naslovom Медзиславянски язик. Uložen je trud, rad u formiranje tabela ali sam tekst članka je ustvari slovački jedzik napisan sa ćirilicom. I šta sada? Da idem od reči do rečli i "prevodim" na naš rusinski ili da izbrišem? [[Хаснователь:Keresturec|Keresturec]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Keresturec|розгварка]]) 15:58, 7. фебруар 2025. (CET) :::::@[[Хаснователь:Keresturec|Keresturec]], s [[Медзиславянски язик]] postupi kako god želiš. Ako se ne varam, jedini si administrator na projektu, tako da jedini imaš ovlasti za brisanje članaka. Sumnjam da će kreator članka o Turskoj nastaviti s radom na članku. — [[Хаснователь:Croxyz|Croxyz]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Croxyz|розгварка]]) 16:39, 7. фебруар 2025. (CET) ::::::@[[Хаснователь:Keresturec|Keresturec]] treba mi prijevod za Sjeverna Amerika i Države u Sjevernoj Americi za [[:Катеґория:Канада]]. — [[Хаснователь:Croxyz|Croxyz]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Croxyz|розгварка]]) 18:10, 7. фебруар 2025. (CET) :::::::Također i Gradovi u Hrvatskoj za [[Риєка]]. — [[Хаснователь:Croxyz|Croxyz]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Croxyz|розгварка]]) 18:12, 7. фебруар 2025. (CET) ::::::::Zaboravio sam ranije na Države po kontinentima. — [[Хаснователь:Croxyz|Croxyz]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Croxyz|розгварка]]) 18:18, 7. фебруар 2025. (CET) :::::::::Potrebna je i Astronomija — [[Хаснователь:Croxyz|Croxyz]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Croxyz|розгварка]]) 19:02, 7. фебруар 2025. (CET) ::::::::::Pravnici za [[Владимир Полївка]] — [[Хаснователь:Croxyz|Croxyz]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Croxyz|розгварка]]) 19:28, 7. фебруар 2025. (CET) :::::::::::Sjeverna Amerika Сиверна Америка :::::::::::Države u Sjevernoj Americi Держави у Сиверней Америки :::::::::::Gradovi u Hrvatskoj Вароши у Горватскей :::::::::::Države po kontinentima Держави по континентох :::::::::::Astronomija Астрономия :::::::::::Pravnici Правнїки :::::::::::[[Хаснователь:Keresturec|Keresturec]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Keresturec|розгварка]]) 00:41, 8. фебруар 2025. (CET) ::::::::::::Francuska i Gradovi u Francuskoj (za Pariz), Hrana — [[Хаснователь:Croxyz|Croxyz]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Croxyz|розгварка]]) 19:03, 8. фебруар 2025. (CET) :::::::::::::Jezici — [[Хаснователь:Croxyz|Croxyz]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Croxyz|розгварка]]) 19:03, 8. фебруар 2025. (CET) ::::::::::::::Kipari, Književnost (ili literatura) — [[Хаснователь:Croxyz|Croxyz]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Croxyz|розгварка]]) 19:06, 8. фебруар 2025. (CET) :::::::::::::::Pravo za [[:Катеґория:Правнїки]] — [[Хаснователь:Croxyz|Croxyz]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Croxyz|розгварка]]) 19:07, 8. фебруар 2025. (CET) ::::::::::::::::Plesovi — [[Хаснователь:Croxyz|Croxyz]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Croxyz|розгварка]]) 19:13, 8. фебруар 2025. (CET) :::::::::::::::::Novinari, Muzičari i Kompozitori. — [[Хаснователь:Croxyz|Croxyz]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Croxyz|розгварка]]) 19:15, 8. фебруар 2025. (CET) ::::::::::::::::::Fotografija, Fotografi — [[Хаснователь:Croxyz|Croxyz]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Croxyz|розгварка]]) 19:18, 8. фебруар 2025. (CET) :::::::::::::::::::Filmovi, Kinematografija — [[Хаснователь:Croxyz|Croxyz]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Croxyz|розгварка]]) 19:29, 8. фебруар 2025. (CET) ::::::::::::::::::::Austrija, Manekenke, Teolozi — [[Хаснователь:Croxyz|Croxyz]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Croxyz|розгварка]]) 19:30, 8. фебруар 2025. (CET) :::::::::::::::::::::Slovačka, Gradovi u Slovačkoj za [[Прешов]] — [[Хаснователь:Croxyz|Croxyz]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Croxyz|розгварка]]) 19:33, 8. фебруар 2025. (CET) ::::::::::::::::::::::Francuska Французка ::::::::::::::::::::::Gradovi u Francuskoj Вароши у Французкей ::::::::::::::::::::::Hrana Пожива ::::::::::::::::::::::Jezici Язики ::::::::::::::::::::::Kipari Скулпторе ::::::::::::::::::::::Književnost (ili literatura) Литература ::::::::::::::::::::::Pravo Право ::::::::::::::::::::::Plesovi Танци ::::::::::::::::::::::Novinari Новинаре ::::::::::::::::::::::Muzičari Музичаре ::::::::::::::::::::::Kompozitori Композиторе ::::::::::::::::::::::Fotografija Фотоґрафия ::::::::::::::::::::::Fotografi Фотоґрафе ::::::::::::::::::::::Filmovi Филми ::::::::::::::::::::::Kinematografija Кинематоґрафия ::::::::::::::::::::::Austrija Австрия ::::::::::::::::::::::Manekenke Манекенки ::::::::::::::::::::::Teolozi Теолоґи ::::::::::::::::::::::Slovačka Словацка ::::::::::::::::::::::Gradovi u Slovačkoj Вароши у Словацкей ::::::::::::::::::::::[[Хаснователь:Keresturec|Keresturec]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Keresturec|розгварка]]) 20:08, 8. фебруар 2025. (CET) :::::::::::::::::::::::Lingvisti, Filozofi, Filozofija — [[Хаснователь:Croxyz|Croxyz]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Croxyz|розгварка]]) 22:06, 8. фебруар 2025. (CET) ::::::::::::::::::::::::Gluma, Pjevanje, Dirigenti, Aranžeri. Stvorio sam [[:Катеґория:Манекенки]]. Je li to rodno neutralno? Bi li trebalo to ispraviti u [[:Катеґория:Манекени]]? — [[Хаснователь:Croxyz|Croxyz]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Croxyz|розгварка]]) 22:26, 8. фебруар 2025. (CET) :::::::::::::::::::::::::Etnografija — [[Хаснователь:Croxyz|Croxyz]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Croxyz|розгварка]]) 23:04, 8. фебруар 2025. (CET) ::::::::::::::::::::::::::Gradovi u Ukrajini za [[Ужгород]]. — [[Хаснователь:Croxyz|Croxyz]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Croxyz|розгварка]]) 23:18, 8. фебруар 2025. (CET) :::::::::::::::::::::::::::Lingvisti, Линґвисти :::::::::::::::::::::::::::Filozofi, Филозофи :::::::::::::::::::::::::::Filozofija Филозофия :::::::::::::::::::::::::::Gluma, Ґлума :::::::::::::::::::::::::::Pjevanje, Шпиванє :::::::::::::::::::::::::::Dirigenti, Дирґенти :::::::::::::::::::::::::::Aranžeri Аранжере :::::::::::::::::::::::::::Etnografija Етноґрафия :::::::::::::::::::::::::::Gradovi u Ukrajini Вароши у України :::::::::::::::::::::::::::[[:Катеґория:Манекенки]]. Je li to rodno neutralno? Bi li trebalo to ispraviti u [[:Катеґория:Манекени]]? :::::::::::::::::::::::::::У Манекенки spadaju, ulaze samo manekenke, ne i muški deo kao manekeni :::::::::::::::::::::::::::Manekeni podrazumeva oba spola. :::::::::::::::::::::::::::<nowiki>~~~~ </nowiki> — [[Хаснователь:Keresturec|Keresturec]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Keresturec|розгварка]]) 02:04, 9. фебруар 2025. (CET) ::::::::::::::::::::::::::::Grčka fali. Vidim da ima puno sadržaja vezano upravo za tu zemlju. — [[Хаснователь:Croxyz|Croxyz]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Croxyz|розгварка]]) 14:41, 9. фебруар 2025. (CET) :::::::::::::::::::::::::::::Grčka Греческа — [[Хаснователь:Keresturec|Keresturec]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Keresturec|розгварка]]) 14:45, 9. фебруар 2025. (CET) ::::::::::::::::::::::::::::::Mjerne jedinice, Narodi, Kemija. Malo ću smanjit aktivnost ovih dana. — [[Хаснователь:Croxyz|Croxyz]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Croxyz|розгварка]]) 14:31, 10. фебруар 2025. (CET) :::::::::::::::::::::::::::::::Etnologija — [[Хаснователь:Croxyz|Croxyz]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Croxyz|розгварка]]) 14:32, 10. фебруар 2025. (CET) ::::::::::::::::::::::::::::::::Mjerne jedinice, Мерни єдинки ::::::::::::::::::::::::::::::::Narodi, Народи ::::::::::::::::::::::::::::::::Kemija. Хемия ::::::::::::::::::::::::::::::::Etnologija Етнолоґия — [[Хаснователь:Keresturec|Keresturec]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Keresturec|розгварка]]) 14:36, 10. фебруар 2025. (CET) :::::::Potrebno mi je kratko uputstvo kako da unesem podatke u Kategoriju. :::::::U Kategoriji Lingvistika a u potkategoriju Lingvisti ima dva imena dvojice lingvista. A ja sam našao još pet lingvista za koje imamo biografije, tekstove pa sam hteo da ubacim i za njih linkove. Međutim, kada podignem te strane, vidim ili praznu stranicu ili samo imena kateforija i potkategorija, nigde konkretnih imena. I probao sam, tražio uputstvo na vikipdeiji nešto u stilu '''''Kako upisati podatke u Kategoriju''''' ali nisam dobio ništa korisno kao savet. Da li je pristup tim stranama zabranjen, mada nemam takvu poruku, ili je nešto sasvim drugo u pitanju? Želeo sam samo da ubrzam kompletiranje Kategorija i potkategorija. Ako nije tajna, molio bih pomoć kako doći do stranice gde ću videti konkretna imena lingvista i moći da, eventualno, unesem nove odrednice, nova imena. — [[Хаснователь:Keresturec|Keresturec]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Keresturec|розгварка]]) 13:59, 14. фебруар 2025. (CET) ::::::::@[[Хаснователь:Keresturec|Keresturec]] Pozdrav! Kako bi Vam se lingvisti prikazali u kategorijama, morate kategoriju postaviti na stranicu s biografijom tih lingvista. To možete u postavkama biografije (dakle na stranici o lingvistu). Morate kliknuti "Ушориц", nakon toga tri horizontalne crte gore desno (odmah <u>ispod</u> "Ушор жридло") i onda "Категориï". Otvorit će Vam se okvir na ekranu u kojemu samo morate upisati naziv kategorije tamo gdje stoji "Додаи категориio" i potvrditi u popisu koji Vam se prikaže ispod. Kad ste potvrdili, samo kliknete "Уруц пременки" i spremite uređivanje kao i inače. Isprike na krivim slovima, nemam ih na ćiriličnoj tipkovnici. :) ::::::::Uglavnom, na stranicama od samih kategorija nema ničega, one služe samo da bi se vidjeli svi članci u koje je upisana ta kategorija. — [[Хаснователь:Hijerovit|Hijerovit]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Hijerovit|розгварка]]) 20:18, 15. фебруар 2025. (CET) :::::::::Hvala! Zaist sam vam zahvalan na pomoći, osećam da je na Vikipediji uglavnom dobro, humano, prijateljsko društvo saradnika koji su voljni pomoći jedni drugima. U svetu oko nas to baš i nije tako. Sve sam shvatio i isprobao. I bogami radi. Ovu Vikipediju su programirali pametni ljudi :) Zaista mogu sarađivati u njoj i oni koji baš nisu vični složenijim koracima ili ne poznaju programske jezike itd. :::::::::Sada, evo, stvari uvek idu ovak - neko od vas traži da mu date prst na ruci, vi mu ga date... onda taj isti traži od vas dlan, pa i to date, pa zatim isti ovaj traži ruku do lakta itd. itd. Stara priča. Ja bih sada i "dlan" odnosno moje pitanje je kako se prave '''same, osnovne kategorije''' Lingvistika, Pevači, Sportisti, Karikaturisti itd itd? — [[Хаснователь:Keresturec|Keresturec]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Keresturec|розгварка]]) 02:09, 16. фебруар 2025. (CET) ::::::::::@[[Хаснователь:Keresturec|Keresturec]] Dam Vam do ramena, ali samo lijevu jer sam dešnjak. :) Kategorije se prave tako da imate "Катеґория:" u naslovu prije naziva kategorije (obavezno s dvotočkom). Primjerice, ako u pretragu Wikipedije napišete "Катеґория:Етнолоґия". Nećete dobiti rezultat pretrage, ali će Vam prikazati <span style="color: red">crveni link</span>, npr. "Направце бок "[[:Катеґория:Етнолоґия]]" у тим википроєкту!" Kada kliknete crveni link, otvorit će Vam stranicu kategorije. Onda kategorizirate tu kategoriju (isti princip kao s običnim stranicama, npr. kategoriju "etnologija" stavite u kategoriju "znanost") i objavite ju. — [[Хаснователь:Hijerovit|Hijerovit]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Hijerovit|розгварка]]) 14:32, 16. фебруар 2025. (CET) ::::::::::E, zaboravih napomenuti, možete isti crveni link za stvaranje kategorije dobiti i ako kategorizirate neku stranicu. Recimo, pronađete nekog etnologa i na njegovoj stranici dodate kategoriju "Etnologija" – kada spremite to, na dnu će se prikazati crveni link nepostojeće kategorije. Otuda radite isto kao i s pretraživanjem, i čim stvorite stranicu taj će etnolog već biti kategoriziran (i crveni link na dnu će postati plav). — [[Хаснователь:Hijerovit|Hijerovit]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Hijerovit|розгварка]]) 14:35, 16. фебруар 2025. (CET) :::::::::::Izgleda da smo istovremeno pisali, ja vama mobu za tačnije objašnjenje o Kategorijama a vi meni uputstvo. No, bio sam blizu, izgleda, jedino nisam upisivao ovo Катеґория: sa dve tačke. Mislim da će uduće i taj segment ići u redu, bez nekih grešaka. Hvala vam, vi ste dobra duša od osobe. I [[Хаснователь:Croxyz|Croxyz]] mi je podosta toga radio na kategorijama, ja sam mu prevodio termine na rusinski. Međutim, par dana je zauzet drugim stvarima pa sam se ja usudio sam da istražujem na bazi vašeg prvobitnog uputstva o postavljanju samih kategorija na dno stranice sa konkretnim tekstom... Opet smo pisali paralelno, stigao mi je vaš odgovor ...Ovo, čini mi se, ne razumem baš najbolje :::::::::::''Imajte na umu da i kategorije trebate kategorizirati da bi ih se uključilo u "stablo kategorija". Ako kategorizirate kategoriju, ne trebate imati nikakav tekst.'' — [[Хаснователь:Keresturec|Keresturec]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Keresturec|розгварка]]) 15:35, 16. фебруар 2025. (CET) ::::::::::::Bitno da ste pohvatali! Ovo što niste nije baš bitno: obično kategorije gledamo kao "stabla" (valjda u srpskome ima ista riječ), gdje svaka kategorija ima nekoliko podkategorija (kao grane na drvetu). Međutim, najbitnije je ovo da možete samo kategorizirati kategoriju i time izbjeći nepotrebne upise teksta kad stvarate novu kategoriju. — [[Хаснователь:Hijerovit|Hijerovit]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Hijerovit|розгварка]]) 15:40, 16. фебруар 2025. (CET) :::::::::Pozdrav. U međuvremenu sam prokužio i kako se prave same kategorije, bar tako mislim da mi je pošlo za rukom. Napravio sam nekoliko stranica. Jedino, na regularnoj stranici Kategorije, vidim posle glavnog naslova :::::::::Катеґория:Шпиваче :::::::::* [[:Катеґория:Шпиваче|Катеґория]] :::::::::* [[Розгварка о катеґориї:Шпиваче|Дискусия]] :::::::::(u ovom međuprostoru '''nema ništa''' i sledi posle toga, recimo) :::::::::Боки у катеґориї "Шпиваче" :::::::::Шлїдуюци боки то 11 у тей катеґориї од вкупно двох 11. :::::::::A u mojim kategorijama u međuprostoru ima uvek isti naslov kao i sam naslov Kategorije, to sam upisivao da bi mi se pojavila opcija za sejvovanje. :::::::::Pogledajte kategorije Добротворе, Ремеселнїки и Священїки u njima sam ostavljao i aktuelni naslov kategorije. :::::::::U kategoriji Дириґент sam snimio, sačuvao prvu formu sa Dirigent u međuprostoru. Zatim sam je pozvao za ispravku, obrisao sam ovo Dirigent i sačuvao, sejvovao sam je i sada izgleda kao sve uobičajene Kategorije. Verovatno grešim u nekoj od procedura pravljenja stranice za datu kategoriju? :::::::::Pozdrav — [[Хаснователь:Keresturec|Keresturec]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Keresturec|розгварка]]) 15:20, 16. фебруар 2025. (CET) ::::::::::Umalo: pri stvaranju stranice uvijek se nešto mora upisati kako stranica ne bi bila prazna. Imajte na umu da i kategorije trebate kategorizirati da bi ih se uključilo u "stablo kategorija". Ako kategorizirate kategoriju, ne trebate imati nikakav tekst. — [[Хаснователь:Hijerovit|Hijerovit]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Hijerovit|розгварка]]) 15:29, 16. фебруар 2025. (CET) :Mislim da  imamo mali problem. :U  Kategorijama imamo   kategoriju Музики  i mislim da to nije dobro.  Mislim da treba  da bude kategorija  pod nazivom Музика   (Музики je  množina, kao da imamo više vrsta muzike... to je kao da umesto  Lingvistika  napišem Lingvistike a u nauci ima samo jedna oblast  Lingvistika). Ja sam  formirao Muzika pa sada imamo i Музика i Музики.   Mislim da iz Музики  treba prebaciti  reči koje su već tamo smeštene  u Музика  a prazan Музики  zatim izbrisati.  Molim savet /uputsatvo šta da radim i kako se, na kraju, briše  nepotrebna kategorija. — [[Хаснователь:Keresturec|Keresturec]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Keresturec|розгварка]]) 03:03, 27. фебруар 2025. (CET) ::@[[Хаснователь:Keresturec|Keresturec]], oprosti, zaboravio sam ti ranije odgovoriti. Tu ti ja ne mogu pomoći jer ne znam kako izgledaju administratorski alati (nisam administrator na niti jednom izdanju Wikipedije). Nadam se da će ti @[[Хаснователь:Aca|Aca]] i @[[Хаснователь:Hijerovit|Hijerovit]] moći pomoći. Ja sam ovih dana usredotočen na Wikipediju na hrvatskom jeziku, tako ne mogu pomoći s kategoriziranjem. Ne znam jesam li slao ovaj popis gdje možeš vidjeti koje sve [https://rsk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9E%D0%BA%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5:%D0%9D%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B5&limit=500&offset=0 stranice] trebaju biti kategorizirane. Popis se automatski ažurira svakih nekoliko dana. Natravno, postoje i dr. članci koji nisu kategorizirani, no ne nalaze se na ovom popisu jer već imaju neku automatsku izgenenriranu kategoriju zbog predloška za održavanje (tipa nedostatak izvora). Takvi članci obično se nalaze u ovim ''crvenim'' kategorijama na [https://rsk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9E%D0%BA%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5:%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%98%D0%B5&offset=&limit=500 ovom popisu]. — [[Хаснователь:Croxyz|Croxyz]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Croxyz|розгварка]]) 20:48, 27. фебруар 2025. (CET) :::@[[Хаснователь:Keresturec|Keresturec]] Evo, prebacio sam sve. Možeš obrisati [[:Катеґория:Музики]]. Inače, @[[Хаснователь:Croxyz|Croxyz]], nisu u pitanju administratorski alati, nego [[m:help:Cat-a-lot]]. Možeš ga instalirati na meti kroz global.js pa će ti biti aktiviran svugdje. — [[Хаснователь:Hijerovit|Hijerovit]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Hijerovit|розгварка]]) 13:17, 1. марец 2025. (CET) ::::Hijerovit, hvala i, opet HVALA! Uz to, evo i koristan savet za instalaciju Cat-a-lot. Dupla pomoć. Šta da kažem - prijatelj je u svakoj prilici prijatelj! Pozdrav od — [[Хаснователь:Keresturec|Keresturec]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Keresturec|розгварка]]) 13:58, 1. марец 2025. (CET) == Сарадња са Викимедијом Србије == Поштоване колеге уредници, молимо вас да се обратите канцеларији Викимедиеа Србије зарад сарадње на мејл kancelarija@vikimedija.org како би се надаље договорили око заједничких акција или састанака. Поздрав — [[Хаснователь:MareBG|MareBG]] ([[Розгварка зоз хасновательом:MareBG|розгварка]]) 16:47, 4. фебруар 2025. (CET) :Хвала Маре на мејл адреси. Договорићемо се у оквиру наше групе и неко ће се сигурно јавити у Викимедију Србије. Потребна нам је њихова помоћ, потреба нам је помоћ свих вас. [[Хаснователь:Keresturec|Keresturec]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Keresturec|розгварка]]) 04:12, 7. фебруар 2025. (CET) ::Нема на чему! И ми као уредници са Википедије на српском смо спремни да вам помогнемо, говорим у име неколико уредника који су потврдили, а верујем да би и многи други када буде било потребно. Чујемо се, у контакту смо. — [[Хаснователь:MareBG|MareBG]] ([[Розгварка зоз хасновательом:MareBG|розгварка]]) 09:04, 7. фебруар 2025. (CET) :::МареБГ, потребна ми је помоћ односно инструкција о обнови позиције администратора. :::Дана 17. априла сам добио поруку да ми 24. априла 2025. истиће важење администраторске позиције те да треба да обновимо поступак за избор администратора. :::То је обављено овде на Порталу заједнице.  Сасвим доле, најновија дискусија. :::Сви чланови групе су гласали за то да ја будем изабран поново за администратора. :::Добио сам овај линк да идем на њега и да обавим формалности али ја не схватам шта треба да радим?! Тражио сам  некакав формулар где нешто ваљда треба да попуним итд. али нисам ништа слично нашао. :::https://meta.wikimedia.org/wiki/Steward_requests/Permissions :::Молио бих за паре  инструкција, објашњења шта то треба да урадим на том линку. :::— [[Хаснователь:Keresturec|Keresturec]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Keresturec|розгварка]]) 02:23, 11. май 2025. (CEST) == An improved dashboard for the Content Translation tool == <div lang="en" dir="ltr"> {{Int:hello}} Wikipedians, Apologies as this message is not in your language, {{Int:please-translate}}. The [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Wikimedia_Language_and_Product_Localization|Language and Product Localization team]] has improved the [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&filter-type=automatic&filter-id=previous-edits&active-list=suggestions&from=en&to=es Content Translation dashboard] to create a consistent experience for all contributors using mobile and desktop devices. The improved translation dashboard allows all logged-in users of the tool to enjoy a consistent experience regardless of their type of device. With a harmonized experience, logged-in desktop users now have access to the capabilities shown in the image below. [[file:Content_Translation_new-dashboard.png|alt=|center|thumb|576x576px|Notice that in this screenshot, the new dashboard allows: Users to adjust suggestions with the "For you" and "...More" buttons to select general topics or community-created collections (like the example of Climate topic).  Also, users can use translation to create new articles (as before) and expand existing articles section by section. You can see how suggestions are provided in the new dashboard  in two groups ("Create new pages" and "Expand with new sections")-one for each activity.]] [[File:Content_Translation_dashboard_on_desktop.png|alt=|center|thumb|577x577px|In the current dashboard, you will notice that you can't adjust suggestions to select topics or community-created collections. Also, you can't expand on existing articles by translating new sections.]] We will implement [[mw:Special:MyLanguage/Content translation#Improved translation experience|this improvement]] on your wiki '''on Monday, March 17th, 2025''' and remove the current dashboard '''by May 2025'''. Please reach out with any questions concerning the dashboard in this thread. Thank you! On behalf of the Language and Product Localization team. </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]</bdi> 03:56, 13. марец 2025. (CET) <!-- Пошиљалац поруке: Корисник:UOzurumba (WMF)@metawiki; списак прималаца: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_CX_Unified_dashboard_announcement_list_1&oldid=28382282 --> == Обнова правох администратора == Вчера сом достал таку поруку на мейл Hi, as part of [[metawiki:Special:MyLanguage/Global_reminder_bot|Global reminder bot]], this is an automated reminder to let you know that your permission "sysop" (Администраторе) will expire on 2025-04-24 15:12:19. Please renew this right if you would like to continue using it. Значи, мойо право же бим бул администратор ше закончує 24. априла, о тидзень. Кед слово о обнови вец, спрам шицкого, треба да ше кратко вияшнїце чи ме потримуєце у тим да предлужим буц администратор чи маце иншаки предкладаня. На тим як ше вияшнїце ше будзе базовац одлука тих цо о предлуженю правох одлучую. [[Хаснователь:Keresturec|Keresturec]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Keresturec|розгварка]]) 14:07, 18. април 2025. (CEST) :Подполно ше складам же би и надалєй администратор бул Керестурец. Односно же би ше му предлужел статус администртора и надалєй. — [[Хаснователь:Olirk55|Olirk55]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Olirk55|розгварка]]) 17:21, 18. април 2025. (CEST) :Я ше складам же би и надалєй администраторски роботи окончовал Керестурец. — [[Хаснователь:Sveletanka|Sveletanka]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Sveletanka|розгварка]]) 19:03, 18. април 2025. (CEST) :Гласам за предлуженє администраторского статуса Keresturec. — [[Хаснователь:Flipdot|Flipdot]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Flipdot|розгварка]]) 20:28, 19. април 2025. (CEST) :Zlahodzim se ze bi Keresturec bul i nadaljej administrator [[Хаснователь:Ruskinja2022|Ruskinja2022]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Ruskinja2022|розгварка]]) 21:49, 22. април 2025. (CEST) == О Руским Язику == Здраво шицким! Я знам же ту нє праве место за тото питанє, алє ту перше место є, дзе сом нашол руски интернет хаснователє. Я сцем знац, дзе (або кому) мож поставиц питаня о ґраматики и морфолоґиї руского язика. Я нє Руснак, алє интересантно ми руски язик, и правим руски слова на (анґлийским) Викисловнїку. Дакеди нє мам правих формох даєдного слова, бо нє знам шицки правила ґраматики руского. Прето я сцем знац, дзе (або кому) я можем поставиц таки питаня. Дзекуєм ци! — [[Хаснователь:Insaneguy1083|Insaneguy1083]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Insaneguy1083|розгварка]]) 16:58, 10. юний 2025. (CEST) :Найлєпше би було кед бисце контактовали зоз проф. др. Юлияном Рамачом, вон автор велькей, фантастичней Ґраматики руского (Панонского руско) язика. Або зоз мр Гелену Медєши, вона тиж вельки фаховец-линґвиста. Алє, вони нє маю профили на Википедиї, нє реґистровани су. А я ту нє жадам уписовац їх мейл адреси так, явно. Пробуйце контакт зоз проф. др. Михайлом Фейсом Fejsam, думам же вон ма профил на Википеиї алє го нє хаснує часто, або контaктуйце зоз професорку руского язику у ґимназиї у Руским Керестуре Люпку Малацко хтора ма профил под RKljupka. :На тим линку https://zavod.rs/digitalizovani-publikatsiyi/ єст два томи Сербско-руского словнїка. На концу першого тома єст скрацена форма рускей ґраматики. Можебуц вам то помогнє гоч то на сербским язику алє то досц розумлїве. [[Хаснователь:Keresturec|Keresturec]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Keresturec|розгварка]]) 13:44, 11. юний 2025. (CEST) :Ґу Fejsam додайце лєм ет и gmail.com и можеце му писац мейли. Фейса анґлициста, студирал анґлийски язик, кед вам то лєгчейше та контактуйце з нїм на анґлийским язику. Моментално є у Букурешту, у Румуниї на конґресу Русинох алє о 3-4 днї будзе дома и годзен вам одвитовац на мейли. — [[Хаснователь:Keresturec|Keresturec]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Keresturec|розгварка]]) 13:53, 11. юний 2025. (CEST) ::Барз дзекуєм! Будзем пробовац найсц мейл адреси Рамача и/або Медєшовей даґдзе онлайн. Уж мам ПДФ файли даскелїх руских словнїкох, часто их хаснуєм. Мам тиж Фейсов анґлийски словнїк, нажаль дакеди значеня анґлийских словох у словнїку застарени су. Заш лєм го напишем мейл по анґлийски. Уж написал сом др Александру Мудрию, професору руского язика на Универзитету у Новом Садзе, алє вон нїгда нє одвитовал ми на питаня. — [[Хаснователь:Insaneguy1083|Insaneguy1083]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Insaneguy1083|розгварка]]) 14:29, 11. юний 2025. (CEST) == Уписованє насловох темох хтори сотруднїки пишу == Винко Жґанец Любо Фечо Нойов корабель Заграда у Едену Сталактити Сталаґмити Постоїнска пещера Нохец Клот Фурик Лаборец (княз) Швитляки Акорд (музика) Орнаменти у музики — [[Хаснователь:Keresturec|Keresturec]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Keresturec|розгварка]]) 14:35, 23. януар 2026. (CET) == Обнова правох администратора за 2026/2027 == Улога администратора ми виходзи 20. мая 2026. Я 17. мая путуєм и нє будзе ми теди до конченя роботох тей файти. Понеже обнову або вибор нового администратора треба покончиц скорей того датума я тераз иницируєм тот поступок же би до там даґдзе до 15. мая и тото було покончене. Тримал сом же бим ище тот наступни рок могол буц администратор, а потим ше поцагнєм, най ше вибере дахто други, найвалушнєйши у ґрупи. Но, кед ше ви як члени ґрупи вияшнїце иншак, односно кед и тераз будзеце мац свойого кандидата за администратора, нє будзем мац нїч процив. Векшина у демократиї победзує. Модлїм вас же бисце ше тих дньох о тим вияшнєли. [[Хаснователь:Keresturec|Keresturec]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Keresturec|розгварка]]) 17:57, 29. април 2026. (CEST) :Гоч сом нє реґистрована, дзечнє активно потримуєм роботу на рускей Википедиї и щиро давам потримовку Гавриїлови Колєсарови з Канади же би и далєй бул АДМИНИСТРАТОР, док ма сцелосци и моци робиц. :Гелена Медєшова — [[Окреме:Доприноси/&#126;2026-26940-89|&#126;2026-26940-89]] ([[Розгварка зоз хасновательом:&#126;2026-26940-89|разговор]]) 16:51, 3. май 2026. (CEST) :Добри дзень, давам потримовку Гавриїлови Колєсарови з Канади же би и далєй бул АДМИНИСТРАТОР. — [[Хаснователь:Ksenija234|Ksenija234]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Ksenija234|розгварка]]) 11:12, 5. май 2026. (CEST) ::Гласам за особу КЕРЕСТУРЕЦ. Маце мою потримовку. Лїляна....Оленка БТ — [[Хаснователь:ОленкаБТ|ОленкаБТ]] ([[Розгварка зоз хасновательом:ОленкаБТ|розгварка]]) 17:24, 7. май 2026. (CEST) :::Складам ше най и надалєй водзи администраторство Керестурец односно на Рускей википедиї то хаснователь Keresturec. — [[Хаснователь:Olirk55|Olirk55]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Olirk55|розгварка]]) 09:58, 8. май 2026. (CEST) :Тиж так давам потримовку и гласам за особу КЕРЕСТУРЕЦ же би и далєй бул администратор. — [[Окреме:Доприноси/&#126;2026-28265-43|&#126;2026-28265-43]] ([[Розгварка зоз хасновательом:&#126;2026-28265-43|разговор]]) 01:49, 10. май 2026. (CEST) :Гласам за особу Keresturec — [[Хаснователь:Sveletanka|Sveletanka]] ([[Розгварка зоз хасновательом:Sveletanka|розгварка]]) 09:52, 11. май 2026. (CEST) == Call to participate: Proposed baseline Neutral Point of View (NPOV) standard == Hello-hello! I am inviting you to participate in the public discussion regarding a proposed baseline Neutral Point of View (NPOV) standard. The proposed baseline is meant for the Wikipedias which do not yet have an NPOV policy, for these communities to adopt, use, and build upon. [[m:Proposed_baseline_NPOV_standard#Proposed_baseline_NPOV_standard|You can find the proposed text here]]. As your Wikipedia does not seem to have an NPOV policy, we hope that this public discussion and proposed baseline standard will support your project community in adopting one. [[m:Talk:Proposed_baseline_NPOV_standard|You can join the public discussion on meta]]<nowiki>. The timeframe for the discussion is from June 17 - July 15, 2026. Looking forward to engagement from your community and hopefully seeing your community to adopt the Neutral Point of View policy! --~~~~</nowiki> — [[Хаснователь:KVaidla (WMF)|KVaidla (WMF)]] ([[Розгварка зоз хасновательом:KVaidla (WMF)|розгварка]]) 10:45, 19. юний 2026. (CEST) paa3dkkcpicluecnb85601k1o5tgf3x 0 777 22305 20149 2026-10-08T14:19:09Z Sveletanka 20 22305 wikitext text/x-wiki [[File:A single white feather closeup.jpg|300px|мини|Пирє]] '''Пирє''' то файта виростку зоз скори хторе розвите окреме при птицох и дробизґу (живини). Под пирйом ше подрозумює найзложенше закриваце пасмо при похребцинарох <ref>Prum, Richard O; AH Brush (2002). [https://eeb.yale.edu/ „The evolutionary origin and diversification of feathers”] 77 (3): 261—295, [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12365352/ Theevolutionary origin and diversification of feathers], [https://sr.wikipedia.org/wiki/Semantic_Scholar S2CID] [https://www.semanticscholar.org/paper/The-Evolutionary-Origin-And-Diversification-Of-Prum-Brush/34d323f274ec7941acabc9425111ea2d4d534574 6344830]</ref> и праве воно єдно з характеристикох по хторих ше птици розликую од других живих ґрупох животиньох. Понеже пирє закрива векшу часц цела птици, воно вираста лєм зоз одредзених часцох скори. Подпомага лєценє и защицує цело од води и цеплоти. Тиж так, рижни фарби пиря оможлївюю птицом же би комуниковали медзи собу и скривали ше. '''Плумолоґия''' то наука хтора виучує пирє.<ref>[https://webcitation.org/6o77q4ZTr?url=http://www.darwinfoundation.org/datazone/media/pdf/59/NG_59_1998_Harpp%26Geist_Galapagos_plumology.pdf „Galapagos plumology”] (PDF). darwinfoundation.org. Charles Darwin Collections Database by the Charles Darwin Foundation.</ref> [[File:Eventail en écaille et plumes d'aigle.jpg|300px|мини|Лепеза зоз пиря за розхладзованє]] == Хаснованє пиря == Понеже є мегке и затримує цеплоту, зоз пирйом ше полнї заглавки, прекривачи (паплани) и мадраци за спанє. Хаснує ше го и при полнєню жимского [[Облєчиво|облєчива]] (попрешиваних винд'якнох) и посцелїни на отвореним (мехох за спанє). Хаснує ше го и за прикрашованє облєчива (окреме калапох, сукньох, ташкох) и стрилох. Гуше и каче пирє найлєпши изолацийни материял и воно ма способносц розшириц ше зоз збитого стану и при тим затримац векше количество изолацийного воздуху, кед же длужей стої одложене, односно кед ше нє хаснує.<ref>Bonser, R.H.C.; Dawson, C. (1999) [https://archive.org/details/sim_journal-of-materials-science-letters_1999-11-01_18_21/page/1769/mode/1up „The structural mechanical properties of down feathers and biomimicking natural insulation materials”.] Journal of Materials Science Letters. 18(21): 1769—1770.</ref> Пирє вельких птицох, найчастейше гускох, хаснує ше за правенє пиркох за писанє, як помоцне [[орудиє]] у кухнї (за премасцованє єдла), за правенє лепезох за розхладзованє. У скорейших часох, на ловох, даєдни файти птицох були загрожени пре їх красне пирє. Нєшка ше за виробок модних додаткох, воєних прекривачох и облєчива, хаснує пирє хторе одпадни материял при преробку живини (курох, гускох, пулькох, фазанох и нойох). Же би було красше, тото пирє ше фарби, прето же є звичайно биле у поровнаню зоз рижнофарбовим пирйом дзивих птицох. == Збудова пиря == Пирє збудоване зоз кератину, протеїну хтори ше тиж находзи у власох и нохцох при людзох и у рогох при других животиньох. Кажде пиречко збудоване з основного конарчка зоз хторого ше потим ширя на тисячи дробнєйши конарчки хтори творя гладку поверносц. Гладка поверносц пиря оможлївює птици же би лєгчейше лєцела у воздуху. == Еволуция == Фунционалне розпатранє еволуциї пиря ше традицийно фокусовало на защиту, лєценє и випатрунок. Пренаходки фосилох зоз часу познєйшей креди у Китаю <ref>St. Fleur, Nicholas (8. 12. 2016), [https://www.nytimes.com/2016/12/08/science/dinosaur-feathers-amber.html „That Thing With Feathers Trapped in Amber? It Was a Dinosaur Tail”], The New York Times</ref>нагадую же лєценє нє була примарна функция пиря, прето же воно як таке нє може мац способносц подзвигованя або полєцованя. Суґеровало ше же пирє ма найскорей функцию защити од рижних хвильових обставинох, або як складзиско сумпору хтори пошлїдок метаболизму. Число пиря по єдинки [[Поверхносц|поверхносци]] скори при птицох векше при менших єдинкох як при векших. Тот податок нам гутори о важней улоги пиря у реґулованю температури цела, прето же менши птици траца вецей цеплоти пре релативно векшу тїлесну поверхносц у одношеню на їх чежину. Трима ше же и фарба пиря еволуовала, першенствено як пошлїдок полней селекциї. Характеристики фосилних прикладнїкох, наприклад, тероподу ''Anchiornis huxleyi'' и птеросаурусу ''Tupandactylus imperator'', барз добре очувани. На основи пиґментних клїтинкох живих прикладнїкох птицох мож утвердзиц структуру пиґментних клїтинкох фосилох и на основи того фарбу и цифрованосц пиря хторе мали. Утвердзене же ''Anchiornis'' мал пирє зоз чарно-билима цифрочками на преднїх и заднїх ногох, зоз червено-кафовим гребеньом. Велї нєшкайши птици маю таки фарби пиря и дзекуюци тому комуникую медзи собу (и задзераю ше єдни до других), скриваю ше...Тиж так, хлопски єдинки маю обачлїво квалитетнєйше пирє, а то обачую женски єдинки кед вибераю партнера за паренє. <ref>Saino, Nicola; Riccardo Stradi (1999). [https://archive.org/details/sim_american-naturalist_1999-10_154_4/page/441/mode/1up „Carotenoid Plasma Concentration, Immune Profile, and Plumage Ornamentation of Male Barn Swallows”], American Naturalist. 154 (4): 441—448.</ref> [[File:Types de plumes. - Larousse pour tous, -1907-1910-.jpg|thumb|Рижнородносц пиря]] == Файти пиря (пиркох)== Пирє закрива скоро цале цело птици. Єст: ::◆ вельки пирка (секундарни и примарни) — тварди су и длугоки, находза ше на заднїм орубенцу кридлох и на хвосце, служа за лєценє; ::◆ менши пирка (контурни) — защицую цело птици од рижних хвильових обставинох и маю улогу у очуваню температури цела; ::◆ мохоткасти пирка — дробни пирка, находза ше под контурним пирйом, маю улогу тиж у очуваню температури цела. Птици з часу на час одруцую пирка и заменюю их зоз новима. Тото зявенє ше вола '''випирйованє''' (серб. митарење). == Руски фразеолоґийни словнїк == — ДУМА ПОЧИМ ПИРЄ У ПЕШТИ — Значи же нє дума нїч, празна глава — нєма о чим думац...Кед дахто нє слуха цо му ше гутори, и нє чує цо ше му питало... == Литература == * Учебнїк за пияту класу основней школи, Службени гласник, 2. виданє, 2021. рок, Беоґрад * ''ХРИСТИЯНСКИ КАЛЕНДАР'' 1990. рок, бок 98 == Вонкашнї вязи == * [https://sr.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%98%D0%B5#cite_ref-20/ Перје.] Википедия на сербским язику * [https://www.enciklopedija.hr/clanak/ Perje, Hrvatska enciklopedija.] www.enciklopedija.hr * [https://www.rts.rs/lat/magazin/Zanimljivosti/4473530/kako-je-spavati-na-najskupljem-perju-na-svetu.html/ Najskuplje perje na svetu.] www.rts.rs * [https://www.prijatelji-zivotinja.hr/index.hr.php?id=2780 Industrija perja.] www.prijatelji-tivotinja.hr * [https://schlarafia.co.rs/jastuci-i-jorgani-od-perja-i-paperja-vrste-ispuna-razlike-u-kvalitetu-i-zasto-su-dobri-za-nas/ Upotreba perja] * [https://www.journal.rs/moda/trendovi/odeca-sa-perjem-peruske-haljina-rukavice-perjani-top/ Odeća sa perjem.] www.journal.rs * [https://www.aikbt.rs/proizvodi/brasno-od-hidrolizovanog-perja/ Brašno od hidrolizovanog perja.] www.aikbt.rs * [https://teorijaevolucije.com/pf7/ Teorija evolucije] * [https://symbolopedia.com/bs/black-feather-symbolism-meaning/ Simbolizam i značenje crnog perja] == Референци == <references /> [[Катеґория:Анатомия животиньох]] 2rfjp05hfelg7xv6f8bl1le1hyijlq9 0 962 22300 21257 2026-10-08T14:13:45Z Sveletanka 20 22300 wikitext text/x-wiki [[Файл:306_Betula_alba_L.jpg|мини|424x424px|''Betula alba'' L. - Била бреза]] '''Биномна (бинарна) номенклатура''' то способ даваня єдинствених менох у биолоґиї. Тот способ менованя живих єствох почал шведски ботанїчар и зоолоґ [[Карл Ландштайнер|Карл Лине]] <ref>Polaszek, Andrew (2009), Systema naturae 250: the Linnaean ark, стр. 189 </ref> (1707―1778), у науковим швеце познати и як творитель таксономиї – биолоґийней дисциплини хтора ше занїма зоз науковим и практичним дефинованьом и менованьом ґрупох орґанизмох спрам своїх подобносцох. Свою роботу Карл Лине обявел у дїлу ''Species'' ''Plantarum'' (рус. Система природи) 1753 року. <ref>Knapp, Sandra,[https://www.nhm.ac.uk/discover.html What's in a name? A history of taxonomy : Linnaeus and the birth of modern taxonomy,] Natural History Museum, London</ref> Зложене слово биномна походзи од [[Латинка|латинского]] слова ''би'' - двойнїсте и греческого ''номос'' – мено, [[Закон (право)|закон]], наука. Слово номенклатура походзи од латинских словох ''номен'' – мено и ''каларе'' – наволац. Же би нє пришло до нєпорозуменя кед ше исту файту наволує зоз розличнима менами, у науки ше хаснує лєм латинску назву. Бинарна номенклатура (двоменови файти)<ref>[https://biozmaj.wordpress.com/2013/12/11/%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B8%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%98%D0%B0-%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%85-%D0%B1%D0%B8%D1%9B%D0%B0-4 „Класификација живих бића”.] biozmaj.wordpress.com.</ref> то способ менованя зоз хторим ше каждей файти додзелює назву зоз двох словох. При менованю ше почитує правила латинскей ґраматики, алє и нє муши, односно, мож хасновац и слова зоз других язикох, наприклад старогреческого. Перша слово мена означує род хторому файта припада, а друге слово мена означує файту. Наприклад людзе, односно ''Homo sapiens'', як файта ''sapiens'' припадаю роду ''Homo''. == Часци наукового мена файти == Наукове мено файти у биномней номенклатури ше состої зоз двох словох. Перше слово одредзує припадносц даєдней висшей ґрупи зродних файтох, на основи подобних прикметох важних часцох цела. Наприклад, кед часци квитку и плоду, форма и збудова лїсца, стебла и кореня препознатлїви при вецей рошлїнох хтори у узко повязаних одношеньох зродства, вец ше тоти рошлїни ґрупує до єдного роду и вони доставаю заєднїцке мено або мено роду. Заєднїцки прикмети шицких файтох истого роду волаю ше прикмети роду. Друге слово блїзше описує конкретну файту орґанизма, даяки єй деталь, специфичносц хтору лєгко мож мерац и поровнац, бивальнїк на хторим жиє, державу у хторей є першираз описана, мено або [[презвиско]] даєдней славней историйней особи або науковца хтори ю перши описал. Мена роду и файти ше вше пише зоз зукосима буквами (италиком/курзативом)<ref>How to Write Scientific Names of Organisms. Competition Science Vision.</ref> <ref> Hugh T.W. Tan & Tan Kai-xin. Understanding and Learning Scientific Names of Species.</ref>. Мено роду ше пише зоз вельку початну букву, док ше друге слово, звичайно прикметнїк, пише зоз малу букву. Приклад : медведжа цибулька, дзиви [[цеснок]], сремуш – народна назва <div class="center"> {|style= color:darkgreen |''Allium ursinum'' L. (1761) |} </div> [[Файл:Allium_ursinum_L.jpg|алт=mini|мини|220x220п|Дзиви цеснок]] :- перше слово ''Allium'' представя мено роду: цеснок :- друге слово ''ursinum'' означує прикмету (епитет) файти – медведжи (слово ''ursus'' на латинским значи медведз) :- буква '''L''' початна буква презвиска ботанїчара хтори перши описал тоту файту. У тим прикладзе то праве Карл Лине. :- 1761. рок означує рок кеди тота файта першираз описана Назва епитету файти хтори ше додаваю ґу мену роду и зоз хторима ше дефиную науково мена векшини єствох єст вельо, а даєдни од нїх то: {|style="width: 100%" | •''albus'' (лат.) — били | •''arctos'' (греч.) — сиверни |- | •''arvensis'' (лат.) — польски | •''borealis'' (лат.) — сиверни |- | •''brevis'' (лат.) — кратки | •''chloreus'' (греч.) — желєни |- | •''domesticus'' (лат.) — домашнї | •''maximus'' (лат.)— найвекши |} Значносц биномней номенклатури Наукове мено файти значне першенствено пре широке хаснованє и стабилносц прилапеного мена одредзебей файти живих єствох: :▶ Кажде єство ше може нєдвосмислово меновац лєм зоз двома [[Слово|словами]]. :▶ Єдинствена назва прилапена у цалим швеце и нє исную забунки при прекладаню на рижни язики. :▶ Гоч є далєко од совершенства, стабилна є. Наприклад, при спознаню нових информацийох и можебуц премесцаньом медзи ґрупами, дате мено остава занавше. == Вонкашня вяза == * [https://prezi.com/p/-5me5kdbuqxg/binomna-nomenklatura/ Биномна номенклатура], ''prezi.com'' * [https://mojedvoriste.in.rs/kurs/modul-3-nazivi-biljaka Називи биљака - Биномна номенклатура], ''mojedvoriste.in.rs'' == Референци == [[Катеґория:Биолоґия]] <references /> sf1vcgsa94loq807zkjdb3znv5f09h8 0 1013 22304 17436 2026-10-08T14:18:30Z Sveletanka 20 22304 wikitext text/x-wiki [[Файл:Letenka_006.jpg|right|thumb|300px|Спортски терени на Летенки]] '''Летенка''' - место за вилєт у централней часци Фрушкей гори, на подручу општини Беочин у [[Войводина|Войводини]]. Од Червеного чоту, найвисшого фрушкогорского верху (539 [[Метер|метери]]), оддалєна є 4,2 километри. Находзи ше на надморскей висини 454 метери. Прейґ Беочину з асфалнима драгами повязана є з Новим Садом, прейґ Лежимиру зоз [[Сримска Митровица|Сримску Митровицу]], прейґ Червеного чоту и Ирижским венцом з Руму и прейґ валалу Визич з Бачку Паланку. ''Летенка'' то школа у природи ''Покраїнского заводу за спорт и медицину спорта'', находзи ше у централней часци [[Национални парк|националного парку]] ''Фрушка гора''.<ref>[https://pzsport.rs/novaletenka/?pismo=lat Летенка], ''pzsport.rs'', Приступљено 09.04.2026.</ref> == Походзенє мена == Лексема летенка назва за вичножелєну рошлїну. Корень лет- дал велї виведзени слова чия семантика вязана за «лєто»: влєце, лєтушнї, под час лєта, док тирва лєто, лєтнїковец итд. == Павильон школи у природи == Летенка населєнє павильонского типу, ма пейц обєкти, у хторих єст спальнї за 400 школярох, учальнї, ресторан, анбуланта и предавальня сувенирох. На тей локациї направени и три бавилїща: за мали фодбал, одбойку и кошарку. На сиверним боку велька пажца, зоз хторей ше пресцера красни попатрунок на Дунай и [[Бачка|Бачку]]. Южни схили оброснути з мишаним лєсом (дуб, лїпа, граб, а єст и поєдинєчни стебла буку, ясену, клєну и глоговей куцкуруши /Sorbus torminalis/). Обєкти хтори ше находза у Младежским населєню направени 1975. року. На початку осемдзешатих рокох прешлого вику комплекс почал функционовац як школа у природи за змесценє дзецох предшколского и школского возросту. Под час войнох 90-их рокох 20. вику служел як вибеженски камп. Одпочивалїще нєшка под руководством ''Покраїнского заводу за [[спорт]] и медицину спорту'' Влади Войводини, хтори орґанизує роботу лєтнїх школох природи, насампредз за школярох основних школох и за нащивительох спотрских кампох. == Горяцка дражка == За обиходзенє околїска младеж 1978. року направела пешацку дражку на потесу Червени чот-Летенка-Вармедьски чот, коло 7 километри. Тота дражка Младежских роботних бриґадох повязує дзепоєдни вилєтнїцки и историйни места. Од Летенки на восток дражка водзи през стари дубов лєс у хторим єст и лїпи и буку, по место Широки Дол, дзе гроб партизанки Радинки Витасович Лепинїци. Оталь дражка идзе до Ябуки (локалитет дзе було осамене старе стебло яблонї). Ту бул партизански штаб под час НОБ-а, а тераз ше коло студнї находзи памятни [[теметов]] у хторим поховани партизанє хтори погинули у нєприятельскей офанзиви на Фрушку гору у авґусту 1942. року. Од Ябуки дражка идзе през лєс по Червени чот, през места Лїпов чот, Груби дуб и Кралєвац. При месце Иконице виходзи ше на Партизанску драгу и крижну драгу Беочин-Бешеново. Дражка од Летенки на заход водзи прейґ пажици през лєс. На 150 метери находза ше Панєви, а оталь ше през лєс приходзи на Гайдуцки брег, дзе справени памятнїк як знак здогадованя на снованє Фрушкогорского партизанского одряду 9. септембра 1941. року. === Єдинствени природни ридкосци === Дражка ше, од места Панєви прейґ предїлу хтори ше вола Мошов гроб, закончує на Вармедьским чоту, дзе защицени природни ридкосци: пещера на южних схилох, ґеоморфолоийни обєкт єдинствени у Фрушкей гори и стебло глоговей куцкуруши, ридки прикладнїк по своїх димензийох, положени под защиту 1965. року. При Вармедьским чоту виходзи ше на драгу хтора водзи на Андревє. == Литература == * Енциклопедия Нового Саду 13, ЛЕС – МАП, Нови Сад 1999, б. 18 == Вонкашнї вязи == * [https://www.decijigrad.rs/atrakcije/izletiste-letenka/ Izletište Letenka], вебсайт ''Dečiji Grad'', decijigrad.rs * [https://novisad.travel/cp/izletiste-letenka-fruska-gora/ Излетиште Летенка (Фрушка гора)], вебсайт novisad.travel * [https://sr.wikipedia.org/sr-ec/%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%B0 Летенка], Википедия на сербским язику, sr.wikipedia.org, 22. фебруар 2008. == Референци == {{Commonscat}} [[Катеґория:Места за вилєти у Войводини]] <references /> [[Катеґория:Защита природи]] bhg2uo7ztdas4obf1wipobgz67oc3fp 0 1095 22316 15893 2026-10-08T15:04:47Z Keresturec 18 Корекция викивязи 22316 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" align=right width=300px |+ ! colspan="2" |<big>Евґениє Медєши</big> |- | colspan="2" |[[Файл:Evgenije Medješi Henc.jpg|алт=Евґениє Медєши|центар|мини|250x250п]] |- |'''Народзени''' |4.&nbsp;марца 1951 |- |'''Умар''' |28.&nbsp;марца 2025 (75) |- |'''Державянство''' |югославянске, сербске |- |'''Язик творох''' |руски |- |'''Школа''' |ґимназия, Србобран, Нови Сад |- |'''Универзитет''' |Природно-математични факултет, Нови Сад |- |'''Период твореня''' |1975–2025 |- |'''Жанри''' |образованє и просвита, добродзечна робота у вецей обласцох |- |'''Поховани''' |у Руским Керестуре |} '''Евґениє Медєши Генц''' (*[[4. марец|4.&nbsp;марец]] 1951&nbsp;– †28.&nbsp;марец 2025), професор физики, дакедишнї [[спортиста]] и активни у вецей обласцох дружтвеного живота у [[Руски Керестур|Руским Керестуре]] и [[Руснаци у Сербиї|рускей заєднїци]]. == Биоґрафия == Евґениє Медєши ше народзел 4. марца 1951. року у Руским Керестуре, як старши син визначней учительскей пари [[Йовґен Медєши|Йовґена]] и Любици родз. Гарди котри робели у керестурскей школи. Евґениє мал младшого брата Павла. Уж у нїзших класох основней школи Евґениє указовал прихильносц ґу технїки, механїки, радио-технїки та бул вецей роки член Секциї младих технїчарох хтора робела под руководством наставнїка Юлияна Колєсара. Евґениє закончел основне образованє у Руским Керестуре, першу класу ґимназиї одпочал у Србобрану, а закончел ґимназийске школованє у новосадскей Ґимназиї Йован Йованович Змай. Студирал физику и дипломовал на Природно-математичним факултету у Новим Садзе. Роботни вик Евґениє Медєши почал у [[Кула|Кули]] а о даскельо роки прешол до Керестура до школи ''[[Петро Кузмяк]]'' дзе робел по пензионованє и зохабел глїбоки шлїди. У настави бул єден з перших цо почали хасновац сучасни наставни средства, тиж бул инициятор и длугорочни реализатор школского сайту и школского часопису ''Тайм аут'', водзел секцию астрономиї, а прекладал и учебнїки з физики и информатики. Ище на студийох Евґениє Медєши бул часц редакциї емисиї за младих Радио Нового Саду ''Одгуки з ровнїни'', а бул познати и як добри спортиста, бавяч [[ФК Русин|ФК ''Русин'']] а тиж и ватерполиста у керестурским клубе. Любов гу спорту допринєсла же длуго рекреативно бавел фодбал, а з нагоди 250-рочнїци приселєня Руснацох до тих крайох бул инициятор и учашнїк [[Бициґла|бициґлистичного]] подяца ''По драги наших предкох'', з Керестура до Медзилаборцох у Словацкей. Професор Евґениє Медєши Генц бул оженєти зоз Меланию родз. Тиркайла. У малженстве мали синох Евґения и Ивана. Тиж так Евґениє Медєши бул активни член Еколоґийного руху у валалє ''Желєни персцень'', дзе през 20&nbsp;роки участвовал у велїх його проєктох, та бул и єден з иницияторох снованя Туристичного здруженя Руски Керестур. Пре здравствени проблеми Евґениє Медєши пошол у марцу 2016.&nbsp;року до пензиї. [[Файл:Mladi tehnjičare.jpg|алт=Члени Секциї младих технїчарох на змаганю у Зомборе|мини|410x410п|Члени Секциї младих технїчарох на змаганю у Зомборе. Стоя: наставнїк Юлиян Колєсар, Душан Ковачевич, Мирко Колєсар, нєпознати. Нїзши шор: Славо Ерделї, Евґений Медєши Генц, Янко Рац, Анґела Колєсар, Юлиян Кашовски, Мелания Медєши, Янко Сопка, Гавриїл Колєсар, Дюра Гербут, наставнїк Янко Медєши, Дюра Новта, Йовґен Ковач. Куча: Янко Горняк, Мижо Микита, Мижо Катона, Михал Сеґеди Єва, Владко Семан, Яким Семан, Яким Медєши Меґре, Янко Гарди Емушка.]] Од самого початку, фебруара 2022.&nbsp;року, вон потримал роботу на Рускей Википедиї, дзе и сам вредно робел у тиму ентузиястох, уключел и других, константно активни пририхтал коло 80&nbsp;єдинки найвецей зоз своєй фаховей обласци, а з вельку дзеку, як инструктор, потримовал и керестурску ґрупу волонтерох котри ше ту уключели. Професор Генц останє запаметани як облюбени, добри професор велїм ґенерацийом керестурских школярох, як добра и скромна особа интелектуалца котри ше нїґда нї у чим нє любел визначовац, алє у циню вредно доприношел зоз своїм знаньом и искуством. Так зоз своїм братом Павлом и другима зоз їх рок-ґенерациї були инспирация [[музичар]]ови и [[композитор]]ови Владимирови Малацкови за музично-поетски колаж ''Генцаре'' чию промоцию, на жаль, нє дожил. Евґениє Медєши Генц умар 28.&nbsp;марца 2025.&nbsp;року. Поховани є на керестурским [[Теметов|теметове.]] == Ґалерия == <gallery> Файл:Redakcija Odhukoh.jpg|алт=Члени младежскей емисиї "Одгуки з ровнїни"|Стоя: Гавриїл Колєсар (нєшка у Канади), Йовґен Медєши Генц, Желько Пап (нєшка у Сиднею), Павле Медєши, Драґомир Єлич, потим радийски технїчар, та [[Михайло Биндас]]. Нїжей: Яни Бучко, Мария Бучко, Иринка Гарди Ковачевич, Мария Биндас и Яни Сеґеди (нєшка у Канади). Файл:Scihli do Medzilaborcoh.jpg|Керестурски бициґлисти сцигли до Медзилаборцох, Словацка Файл:Shod profesoroh u penziji.jpg|Сход [[Професор|професорох]] у пензиї </gallery> == Литература == * Тамаш, др Юлиян, „Просвитни роботнїки 1944-1991. рокуˮ, ''Руски Керестур, лїтопис и история (1745-1991)'', Месна заєднїца Руски Керестур, 1992,  бок 414. == Вонкашнї вязи == * Ґрупа авторох, „Емисия за младих ˮ, [https://nar.org.rs/wp-content/uploads/2019/10/%D0%93%D0%9B%D0%90%D0%A1%D0%98-%D0%98-%D0%A7%D0%90%D0%A1%D0%98_compressed_compressed.pdf ''Гласи и часи, 70 роки Рускей редакциї Радио Нового Саду,''] Новинарска асоцияция  Руснацох - НАР, Нови Сад 2019, б. 50, 52. * [https://petrokuzmjak.com/primer-strane/ История школи, Школа од  1970. по нєшка], вебсайт Основней и штреднєй школи з домом школярох ''Петро Кузмяк'', Руски Керестур, petrokuzmjak.com. * [https://www.ruskeslovo.com/profesor-evgenije-medjesi-henc/ Поховани професор Евґениє Медєши Генц (1951–2025)], М. Афич, Рутенпрес, ''www.ruskeslovo.com'', 31. марец 2025 {{DEFAULTSORT: Медєши , Евґениє }} [[Катеґория:Руснаци у Сербиї]] [[Катеґория:Керестурци]] [[Катеґория:Наставнїки]] [[Катеґория:Дїяче у просвити]] [[Катеґория:Спортисти]] [[Катеґория:Народзени 1951]] [[Катеґория:Умарли 2025]] [[Катеґория:4. марец]] [[Катеґория:28. марец]] 34zlqosz6owugfgd5c0wg216ostiy3m 22318 22316 2026-10-09T09:10:55Z Olirk55 19 Означени викивязи 22318 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" align=right width=300px |+ ! colspan="2" |<big>Евґениє Медєши</big> |- | colspan="2" |[[Файл:Evgenije Medješi Henc.jpg|алт=Евґениє Медєши|центар|мини|250x250п]] |- |'''Народзени''' |4.&nbsp;марца 1951 |- |'''Умар''' |28.&nbsp;марца 2025 (75) |- |'''Державянство''' |югославянске, сербске |- |'''Язик творох''' |руски |- |'''Школа''' |ґимназия, Србобран, Нови Сад |- |'''Универзитет''' |Природно-математични факултет, Нови Сад |- |'''Период твореня''' |1975–2025 |- |'''Жанри''' |образованє и просвита, добродзечна робота у вецей обласцох |- |'''Поховани''' |у Руским Керестуре |} '''Евґениє Медєши Генц''' (*[[4. марец|4.&nbsp;марец]] 1951&nbsp;– †[[28. марец|28.&nbsp;марец]] 2025), професор физики, дакедишнї [[спортиста]] и активни у вецей обласцох дружтвеного живота у [[Руски Керестур|Руским Керестуре]] и [[Руснаци у Сербиї|рускей заєднїци]]. == Биоґрафия == Евґениє Медєши ше народзел 4. марца 1951. року у Руским Керестуре, як старши син визначней учительскей пари [[Йовґен Медєши|Йовґена]] и Любици родз. Гарди котри робели у керестурскей школи. Евґениє мал младшого брата Павла. Уж у нїзших класох основней школи Евґениє указовал прихильносц ґу технїки, механїки, радио-технїки та бул вецей роки член Секциї младих технїчарох хтора робела под руководством наставнїка Юлияна Колєсара. Евґениє закончел основне образованє у Руским Керестуре, першу класу ґимназиї одпочал у Србобрану, а закончел ґимназийске школованє у новосадскей Ґимназиї Йован Йованович Змай. Студирал физику и дипломовал на Природно-математичним факултету у Новим Садзе. Роботни вик Евґениє Медєши почал у [[Кула|Кули]] а о даскельо роки прешол до Керестура до школи ''[[Петро Кузмяк]]'' дзе робел по пензионованє и зохабел глїбоки шлїди. У настави бул єден з перших цо почали хасновац сучасни наставни средства, тиж бул инициятор и длугорочни реализатор школского сайту и школского часопису ''Тайм аут'', водзел секцию астрономиї, а прекладал и учебнїки з физики и информатики. Ище на студийох Евґениє Медєши бул часц редакциї емисиї за младих Радио Нового Саду ''Одгуки з ровнїни'', а бул познати и як добри [[спортиста]], бавяч [[ФК Русин|ФК ''Русин'']] а тиж и ватерполиста у керестурским клубе. Любов гу спорту допринєсла же длуго рекреативно бавел фодбал, а з нагоди 250-рочнїци приселєня Руснацох до тих крайох бул инициятор и учашнїк [[Бициґла|бициґлистичного]] подяца ''По драги наших предкох'', з Керестура до Медзилаборцох у Словацкей. Професор Евґениє Медєши Генц бул оженєти зоз Меланию родз. Тиркайла. У малженстве мали синох Евґения и Ивана. Тиж так Евґениє Медєши бул активни член Еколоґийного руху у валалє ''Желєни персцень'', дзе през 20&nbsp;роки участвовал у велїх його проєктох, та бул и єден з иницияторох снованя Туристичного здруженя Руски Керестур. Пре здравствени проблеми Евґениє Медєши пошол у марцу 2016.&nbsp;року до пензиї. [[Файл:Mladi tehnjičare.jpg|алт=Члени Секциї младих технїчарох на змаганю у Зомборе|мини|410x410п|Члени Секциї младих технїчарох на змаганю у Зомборе. Стоя: наставнїк Юлиян Колєсар, Душан Ковачевич, Мирко Колєсар, нєпознати. Нїзши шор: Славо Ерделї, Евґений Медєши Генц, Янко Рац, Анґела Колєсар, Юлиян Кашовски, Мелания Медєши, Янко Сопка, Гавриїл Колєсар, Дюра Гербут, наставнїк Янко Медєши, Дюра Новта, Йовґен Ковач. Куча: Янко Горняк, Мижо Микита, Мижо Катона, Михал Сеґеди Єва, Владко Семан, Яким Семан, Яким Медєши Меґре, Янко Гарди Емушка.]] Од самого початку, фебруара 2022.&nbsp;року, вон потримал роботу на Рускей Википедиї, дзе и сам вредно робел у тиму ентузиястох, уключел и других, константно активни пририхтал коло 80&nbsp;єдинки найвецей зоз своєй фаховей обласци, а з вельку дзеку, як инструктор, потримовал и керестурску ґрупу волонтерох котри ше ту уключели. Професор Генц останє запаметани як облюбени, добри [[професор]] велїм ґенерацийом керестурских школярох, як добра и скромна особа интелектуалца котри ше нїґда нї у чим нє любел визначовац, алє у циню вредно доприношел зоз своїм знаньом и искуством. Так зоз своїм братом Павлом и другима зоз їх рок-ґенерациї були инспирация [[музичар]]ови и [[композитор]]ови Владимирови Малацкови за музично-поетски колаж ''Генцаре'' чию промоцию, на жаль, нє дожил. Евґениє Медєши Генц умар 28.&nbsp;марца 2025.&nbsp;року. Поховани є на керестурским [[Теметов|теметове.]] == Ґалерия == <gallery> Файл:Redakcija Odhukoh.jpg|алт=Члени младежскей емисиї "Одгуки з ровнїни"|Стоя: Гавриїл Колєсар (нєшка у Канади), Йовґен Медєши Генц, Желько Пап (нєшка у Сиднею), Павле Медєши, Драґомир Єлич, потим радийски технїчар, та [[Михайло Биндас]]. Нїжей: Яни Бучко, Мария Бучко, Иринка Гарди Ковачевич, Мария Биндас и Яни Сеґеди (нєшка у Канади). Файл:Scihli do Medzilaborcoh.jpg|Керестурски бициґлисти сцигли до Медзилаборцох, Словацка Файл:Shod profesoroh u penziji.jpg|Сход [[Професор|професорох]] у пензиї </gallery> == Литература == * Тамаш, др Юлиян, „Просвитни роботнїки 1944-1991. рокуˮ, ''Руски Керестур, лїтопис и история (1745-1991)'', Месна заєднїца Руски Керестур, 1992,  бок 414. == Вонкашнї вязи == * Ґрупа авторох, „Емисия за младих ˮ, [https://nar.org.rs/wp-content/uploads/2019/10/%D0%93%D0%9B%D0%90%D0%A1%D0%98-%D0%98-%D0%A7%D0%90%D0%A1%D0%98_compressed_compressed.pdf ''Гласи и часи, 70 роки Рускей редакциї Радио Нового Саду,''] Новинарска асоцияция  Руснацох - НАР, Нови Сад 2019, б. 50, 52. * [https://petrokuzmjak.com/primer-strane/ История школи, Школа од  1970. по нєшка], вебсайт Основней и штреднєй школи з домом школярох ''Петро Кузмяк'', Руски Керестур, petrokuzmjak.com. * [https://www.ruskeslovo.com/profesor-evgenije-medjesi-henc/ Поховани професор Евґениє Медєши Генц (1951–2025)], М. Афич, Рутенпрес, ''www.ruskeslovo.com'', 31. марец 2025 {{DEFAULTSORT: Медєши , Евґениє }} [[Катеґория:Руснаци у Сербиї]] [[Катеґория:Керестурци]] [[Катеґория:Наставнїки]] [[Катеґория:Дїяче у просвити]] [[Катеґория:Спортисти]] [[Катеґория:Народзени 1951]] [[Катеґория:Умарли 2025]] [[Катеґория:4. марец]] [[Катеґория:28. марец]] dv1xsm0ytib75klw6ohgevimky86za2 0 1188 22303 22132 2026-10-08T14:17:17Z Sveletanka 20 22303 wikitext text/x-wiki [[File:Various grains.jpg|thumb|right|250px|Продукти зоз житаркох]] '''Житарки''' єднорочни рошлїни зоз фамилиї травох (Gramineae) а їх плоди, односно зарно, хаснує ше як [[пожива|поживу]], за костиранє людзох и животиньох, алє и як сировину у поживовей индустриї. Житарки маю важну улогу у костираню людзох, а окреме при малих дзецох <ref>[https://www.bebivita.hr/dohrana/savjeti/ Savjeti o dohrani], ''www.bebivita.hr''</ref>. Зарно житаркох то файта плоду при хторому плодов обмоток сухи и зроснути зоз нашенком. Зарно ше ище вола и крупа. == Опис == Шицким житарком заєднїцке же маю як плод зарно. Тот плод сухи зоз єдним нашенком у хторим назберани вельки количества крохмалю - поживней субстанциї. Шицки житарки припадаю ґу фамилиї травох и єст их шейсц, а то: жито, кукурица, рискаша, ярец, раж и овес. Найзначнєйши медзи нїма то вшелїяк жито, кукурица и рискаша. == История == Житарки почали пестовац примитивни людзе од давен-давна. Пред 8 000 роками перши польопривредни заєднїци у Азиї почали пестовац ярец и жито, а у восточней Азиї просо и рискашу, док ше китайски сладки цирок (''Sorghum saccharatum'') и просо пестовало и у суб-сахарскей заходней Африки. == Пестованє == Зарно житаркох барз богате зоз угльовима гидратами, бильчками, крохмальом, минералнима материями и витаминами <ref>[https://www.tehnologijahrane.com/enciklopedija/karakteristike-zrna-i-zrnene-mase-zita Tehnologija mlinarstva i pekarstva, karaketristike zrna i zrnene mase pšenica],   objavljeno 29.01.2013., ''www.tehnologijahrane.com''</ref>. Основни житарки то: [[жито]], [[кукурица]], [[рискаша]], ярец, раж и овес. Найзначнейши медзи нїма то жито, кукурица и рискаша. Житарки ше успишнє пестує и у цеплих и у жимних подручох. На сиверу рошню ярец и раж, а у умерених подручох жито, у цеплих кукурица и рискаша. Житарки рошню у найрозличнєйших файтох глїни. Мож их пестовац з мало уложеней роботи а же би давали вельки урожаї. Їх зарна лєгки за рукованє и одкладанє, бо маю мало води. === Жито === [[File:Wheat close-up.JPG|thumb|250px|Жито]] Жито (''triticum'') за нас найважнєйша житарка <ref>[http://www.dragolj.net/zitaricepsenica.html Pšenica], ''www.dragolj.net''</ref>. Його ше зарно мелє, а з достатей муки, з додаваньом квасу, миши ше [[хлєб]]. Житна мука найлєпша бо є вельо квалитетнєйша од шицких других мукох зоз зарнох других житаркох. Тота єднорочна рошлїна ма жилкасти корень, дзираве члєнковите стебелко и длугоки, узки лїсца хтори зоз сподню часцу облапяю стебелко. На верху стебелка ше находзи класка. Кажде зарно на класки жита защицене з окремним скорастим лїсточком — плєву, хтора ше закончує з оштрим джобацим виростком — осцом. [[File:Klip kukuruza uzgojen u Međimurju (Croatia).JPG|thumb|303x303px|Кукурица]] === Кукурица === Кукурицу(''zea mays'') ше, после жита, найвецей пестує. Успишнє рошнє у цеплих крайох и у местох зоз умерену климу. Од житаркох лєм вона походзи зоз Америки. Тота єднорочна рошлна ма випросценше стебелко високе и до два метери. Лїсца длугоки и зоз сподню часцу облапяю стебелко. На верху стебелка ше розвива квет зоз хлопскима квитками — метолки, а зоз пазухох лїсцох вираста квет зоз женскима квитками — чутка. Зарна кукурици можу буц жовтей, билией або червеней [[фарба|фарби]], скляпчисцени або лабдасти. === Рискаша === [[File:Arr0z.jpg|thumb|250px|Рискаша]] Рискаша (''orizaза'') Индусох и Китайцох тото цо за нас жито — найзначнєйша житарка. Зоз нєй ше достава зарно, потим муку, крохмаль и други продукти. Рошнє лєм у цеплих и влажних крайох, на жеми дзе части вилїви. Тота єднорочна лїсцаста рошлїна ма члєнковите стебелко. Лїсца узки и барз длугоки, а зоз свою сподню часцу облапяю стебелко. Класки барз длугоки и позберани до метолки. Зарно билей або блядожовтей фарби. === Ярец === [[File:Barley grains 3.jpg|thumb|250px|Сирови ярец]] Медзи житарками ярец (''hordeum'') по значносци штварти на швеце, после жита, рискаши и кукурици. Подноши жиму лєпше як жито, та ше прето пестує и далєко на сиверу. Найвекши количества ярцу ше хаснує за карменє статку, а потим у продукциї пива. Тота єднорочна рошлїна ма кратке стебелко, длугоки лїсца, а єй класки густи и збити, з длугоким осцом. Зарна жовкасти, обвити з лупками. === Раж === [[File:Ear of rye.jpg|thumb|right|250px|Раж]] Раж (''secale'') ше пестує з векшей часци у жимних и нєплодних крайох, дзе заменює жито. Зоз зомлєтого зарна ражу достава ше муку зоз хторей ше миши хлєб. Вон чежши и подлєйшого є квалитету як житни хлєб. Окрем за костиранє людзох, раж ше хаснує и за карменє статку и як сировину у индустриї, у продукциї виския, водки и квасу. Тота єднорочна рошлїна ма високе моцне стебелко. Лїсца белавкасти, видлужени и маю глїбоку бразду. === Овес === [[File:Avena-sativa.jpg|thumb|250px|Овес]] Овес (''avena'') ше хаснує, насампредз, як барз добра пожива за конї. Нє так часто ше хаснує за костиранє людзох. Шеє ше найвецей на сиверу Европи, у Азиї и Африки. Тота єднорочна рошлїна ма розконарене стебелко. Лїсца узки и длугоки, а класки позберани до желєней метолки. Зарна скоро вреценкасти, обвити з лупкастима лїсцкочками. == Литература == * Биолоґия, учебнїк за 5. класу основней школи * Биолоґия, учебнїк за першу класу ґимназиї и польопривредней школи, бок 112—114 == Вонкашнї вязи == * [https://www.agroklub.rs/ratarstvo/raz-zitarica-bogate-istorije-koja-je-odigrala-kljucnu-ulogu-u-ishrani/102338/ Раж], ''www.agroklub.rs'' * [https://www.imlek.rs/blog/zitarice-znacaj-za-ishranu-vodic-kroz-vrste/ Žitarice, značaj za ishranu, vodić ktoz vrste], ''www.imlek.rs'' * [https://www.imlek.rs/blog/zitarice-znacaj-za-ishranu-vodic-kroz-vrste/ Kukuruz, značaj za ishranu, vodić ktoz vrste.], ''www.imlek.rs'' == Референци == <references /> [[Катеґория:Житарки]] [[Катеґория:Пожива]] p5c1kkmfqsdrdxs83yye44530frw85p 0 2454 22296 13784 2026-10-08T14:05:51Z Sveletanka 20 катеґория 22296 wikitext text/x-wiki [[File:Carrots of many colors.jpg|250px|мини|Мархва рижних [[фарба|фарбох]]. Виглєдоваче ''ARS'' зоз виховйованьом мархви и пиґментну селекцию достали мархву зоз фарбами дуги.]] '''Селекция''' (зоз латинского ''selectio'', значи ''вибор'') то наука о методох за розвой и творенє файтох: рошлїнских хибридох и животиньских расох, файти микроорґанизмох зоз прикметами нєобходних за людзох. Резултат такого процеса оплеменьованя, то витворенє вельке число файтох польопривредних рошлїнох и расох домашнїх животиньох, файти микроорґанизмох итд. Селекция то похопйованє еволуционистох же ше розвой файтох и усовершованє орґанизмох окончує през природне доберанє способних за обстоянє. == Социолоґийна теория == У дружтвених наукох и социялней роботи, то доберанє лєбо розмесцанє особох лєбо їх способносцох по даяким, напредок утвердзеним критериюму. Циль селекцийох у наведзеним смислу праґматични и найчастейше служи за утвердзованє можлївосцох з хторима ше поєдинцом може дац помоц у виборе форми школованя, ученя або змоцньованя даєдней окремней схопносци. У терапийним смислу служи за вибор приоритетох и формох фаховей помоци тим хторим вона нєобходна, сходно їх потребом. == Еволуцийна теория == Селекция то основни концепт у еволуцийней теориї и зявює ше: '''1.''' як природна селекция <ref>Einzelnachweise Otto Ammon (Autor).    Die natürliche Auslese beim Menschen. Auf Grund der Ergebnisse der anthropologischen Untersuchungen der Wehrpflichtigen in Baden und anderer Materialien. Jena 1893.</ref> або природни вибор розвою, хтори подрозумює зменшанє репродукцийного успиху одредзених єдинкох знука популациї <ref>[[:de:Neil_A._Campbell|Neil A. Campbell]]. [[:de:Jane_B._Reece|Jane B. Reece]]. Biologie. Spektrum-Verlag, Heidelberg/Berlin 2003, ISBN 3-8274-1352-4, Seite 511, 512 und 530.</ref>, зоз резултатом же ше други єдинки, хтори ше ретроспективно препознаю як „порихтанши за преживйованє“, успишнєйше розмножую. Одлучуюци уплїви углавним вонкашнї фактори, фактори окруженя/околїска хтори дїлую и уплївую як фактори селекциї. „Порихтаносц“ нє значи „обставанє найспособнєйших“. Може уключовац и сотрудзованє и алтруизем. Важне же би ше ґенетски прикмети єдинки нє преношели зоз исту вироятносцу. '''2.''' як сексуална селекция, хтора подрозумює селекцию єдинки з боку їх сексуалних партнерох. Важне же би ше преношели ґенетски прикмети хтори характеристични и хтори преферирую сексуални партнере. '''3.''' як штучна селекция, хтора ше случує през розвой виховйованя зоз хторим руководзи чловек. Тото повекшує репродукцийни успих єдинкох хтори указую окремни прикмети по жаданю виховйовачох.<ref>[[:de:Neil_A._Campbell|Neil A. Campbell]]. [[:de:Jane_B._Reece|Jane B. Reece]]. Biologie. Spektrum-Verlag, Heidelberg/Berlin 2003, ISBN 3-8274-1352-4, Seite 512. </ref> == Кратка история розвоя селекциї == Научну основу и факти селекциї перши поставел [[Чарлс Дарвин]] (1859). У вязи зоз розвойом ґенетики, селекция од множества практичних мирoх за розвой и унапредзованє рошлїнских файтох, расох домашнїх животиньох и файти микроорґанизмох прешла до еґзактней науки заснованей на експериментованю Термин и вираз ''природна селекция'' створел Чарлс Дарвин. Селекция з помоцу селекцийного прициску то аспект Дарвиновей теориї еволуциї и усвоєна є у модерней еволуцийней биолоґиї як сущна часц синтетичней теориї еволуциї. Селекция то єден зоз факторох еволуциї. == Литература == * Овај чланак или његов део изворно је преузет из Речника социјалног рада [https://sr.wikisource.org/wiki/%D0%A0%D0%B5%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D1%98%D0%B0%D0%BB%D0%BD%D0%BE%D0%B3_%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0 Речник социјалног рада.] Ивана Видановића уз одобрење аутора. * ''Вавилов Н.И''. Теоретические основы селекции. — М.: Наука, 1987. — 512 б. * Генетика і селекція в Україні на межі тисячоліть: У 4 т. / Редкол.: В. В. Моргун (голов. ред.) та ін. — К.: Логос, 2001. — Т. 1. — 644 б.; Т. 2. — 636 б.; Т. 3. — 480 б.; Т. 4. — 675 б. * [[:de:Ernst_Mayr|Ernst Mayr]] und Darwin hat doch recht Piper, München 1994. (orig. (1991): One Long Argument: Charles Darwin and the Genesis of Modern Evolutionary Thought) * Douglas J. Futuyma, Evolutionsbiologie. Springer Verlag, 1990, ISBN 3-7643-2200-4. == Вонкашня вяза == * [https://suzanasimicdobric.weebly.com/10551088108010881086107610851072-1080-10741077109610901072109510821072-108910771083107710821094108011121072.html Природна и вештачка селекција] * [https://teorijaevolucije.com/uvod3/ Evolucija danas: selekcija i širenje informacija kroz populaciju] teorijaevolucije.com == Референци == <references /> [[Катеґория:Биолоґия розвою]] sm0alf5k8el2rjmavyjksotlvy5dzp5 0 2583 22288 22278 2026-10-08T13:30:46Z Saslavik 1716 /* */ 22288 wikitext text/x-wiki [[File:Mosquitonet149.jpg|thumb|right|250px|Сунякалов над посцелю]] [[File:VOILETTE tulle creme brode.png|thumb|right|250px|Защита од суньоґох]] '''Сунякалов''' (серб. ''комарник''; од мадь. ''sunyoghalo'' дословно: „галов, мрежа од суньоґох”) – [[посцель]] оградзена, защицена од суньоґох з плахитку и под.: ''Тото платно'' (на сунякалове), ''хторе ше тиж волало сунякалов, ткало ше зоз предзи на ридко же би воздух могол преходзиц, алє и же би суньоґи нє вошли до сунякалова. Под сунякаловом ше, влєце у вельких горучавох, спало под отвореним конком.'' Сунякалов ше хасновало през лєтушнї час кед було горуцо. Сунякалов-посцель направена так же ше на корунки поприбивало дещички на горе. Горе ше их скапчало тиж з дещичками. На тоти дещички ше преруцело своєй роботи платно. Тото платно, хторе ше тиж волало сунякалов, ткало ше зоз предзи на ридко же би [[воздух]] могол преходзиц, алє и же би суньоґи нє вошли до сунякалова. Под сунякаловом ше, влєце у вельких горучавох, спало под отвореним конком. Без огляду на горучави, людзе ше и влєце найчастейше закривали през ноц зоз [[Пирнаґи|перину]] та тиж и у суняколову. Перина була велькосци як и посцель, алє у перини було менєй напущаного [[Пирє|пиря]] до турбука (напр. 3-4 кили) же би перина була ценша и лєгчейша и же би под ню нє було влєце барз горуцо спац. == Хороти як пошлїдок уджобнуца суньоґи (охвату) == Сунякалов барз добра охрана од велїх хоротох, нє лєм од малариї.<ref>[http://www.mosquito-netting.com/ "All Mosquito Netting Info"]. Archived from the [https://www.hugedomains.com/domain_profile.cfm?d=mosquito-netting.com original] on 2010-03-04. Retrieved 08.10.2026.</ref> Суньоґи преноша вируси и паразити хтори виволую озбильни хороти. Найзначнєйши хороти од хторих мож охориц кед ше нє хаснує сунякалов як єдну файту защити то: * Горучка заходного Нилу (вирус хтори преноши домашня суньоґа зоз роду ''Culex''; старши особи и особи зоз ослабеним имунитетом можу достац запалєнє мозґа), * Дирофилариоза (шерцови хробак) ― паразит хтори напада пси и мачки, алє го суньоґа може пренєсц и на чловека; при людзох ше хорота манифестує зоз зявеньом подскорових ґужлїкох, * Денґа горучка, Зика вирус, Чикунґуня горучка и Жовта горучка то хороти у цеплєйших крайох; кажда хорота на окремни способ дїйствує на заражену особу: од високей температури, больох у зґлобох и мишицох хтори можу тривац и мешацами, очкодованє печинки, покруткох. Зика вирус спричинює благи симптоми алє ваготни жени ше окреме муша защициц прето же хорота може виволац аномалиї при бебох (микроцефалию). == Ґалерия == <gallery> Файл:Mosquitonet149.jpg|Сунякалов над посцелю. </gallery> == Литература == * ''Словнїк руского народного язика II'', О – Я, Нови Сад 2017, б. 551. * Олена Папуґа, ''Руске обисце'', Нови Сад, 2012 рок, бок 37. == Вонкашнї вязи == * [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/malaria World Healt Organization factsheet], ''www.who.int''. Приступене 08.10.2026. == Референци == [[Катеґория:Обисце]] [[Катеґория:Ствари у Руским обисцу]] r5eq6w9o43fgj1ygwk28yisf0pp2rje 0 2685 22308 20976 2026-10-08T14:25:49Z Sveletanka 20 22308 wikitext text/x-wiki {{Инфорамик | headerstyle = background:lightblue | header1 =Тиски квет | label2 = | data2 = [[File:Eintagsfliege fg01.jpg|300px]] | label3 =| data3 = (''Palingenia longicauda'') | header4 = [[Таксономия (биолоґия)|Наукова класификация]] | label5 = Домен | data5 = | label6 = Царство | data6 =Animalia | label7 = Тип| data7 = Arthropoda | label8 = Класа| data8 = Insecta | label9 = Ряд | data9 = Ephomeroptero | label10 = Фамилия | data10 = Palingeniidae | label11 = Род | data11= ''Palingenia'' | Label12 = Род | data=12= | header13 = [[Биномна номенклатура|Биномне мено]] | label14 = | data14= ''Palingenia longicauda'' | label15 = | data15 = Оливер, 1791. | label16 = | data16= | label17 = | data17 = | label18 = | data18= }}'''Тиски квет''' (лат. ''Palingenia longicauda'') то инсект котри спада до водових кветох (Ephemeroptera). Длугоки є 8-12 центиметери, а розмак кридлох може буц 6-7 центиметери.<ref> [https://web.archive.org/web/20110718051638/http://www.wild-serbia.com/Tisa_mayfly.html The Tisa Mayfly (Palingenia longicauda)] Архивирано на веб-сајту [https://web.archive.org/web/20110718051638/http://www.wild-serbia.com/Tisa_mayfly.html Wayback Machine] (18. јул 2011) na sajtu Wild Serbia</ref>Тота файта позната як найвекша файта водових кветох у Европи. Строго є защицени<ref>[https://sr.wikipedia.org/wiki/ Tiski_cvet, prilog I-- Strogo zaštićene divlje vrste biljaka, životinja i gljiva] Архивирано на веб-сајту [https://web.archive.org/web/20110718051638/http://www.wild-serbia.com/Tisa_mayfly.html Wayback Machine] (2. април 2015), Pravilnik o proglašenju i zaštiti strogo zaštićenih i zaštićenih divljih vrsta biljaka, životinja i gljiva. na sajtu Wild Serbia</ref> як и на медзинародним уровню на основи Бернскей конвенциї. Тиски квет достал мено по рики [[Тиса (рика)|Тиси]]  у котрей жиє. Ареал тей файти бул вельо векши у прешлосци, сциговал аж по Голандию, док є тераз зменшани на даскельо рични злїви  у централней Европи.<ref>Soldán, T. 1978. [https://www.famu.org/mayfly/pubs/pub_s/pubsoldant1978p272.pdf Revision of the genus ''Palingenia'' in Europe (Ephemeroptera, Palingeniidae)] [https://web.archive.org/web/20250507154816/http://www.famu.org/mayfly/pubs/pub_s/pubsoldant1978p272.pdf Архивирано] на веб-сајту [https://sr.wikipedia.org/wiki/Wayback_Machine Wayback Machine] (7. мај 2025). Acta entomologica bohemoslovaca 75: 272-284.</ref> Од 2800 познатих файтох, вецей як 100 жию у централней Европи. Самци Тиского квета  єдини медзи кридлатима инсектами котри ше випиряю после доставаня своїх функционалних кридлох. За розлику од векшини водових инсектох рої одраснутих П. Лонгицаудох нїґда нє напущую воду, алє константно дорушую лєбо трепеца на [[Поверхносц|поверхносци]] води. Спомалшене рушанє рики и одсуство рибох котри ше кармя на поверхносци води у тим им витворйованю помагаю. Присуство ''Palingenia longicauda'' индикатор чистей и нєзаґадзеней води. Вимарли у велїх европских жемох и мож их найсц на рики Тиси ([[Сербия]] и Мадярска), рикох Прут и Беґей (Румуния), та и на  рики Укрини (Република Серпска, Босна и Герцеґовина). [[File:Tiszavirágzás 2011. június 13 -án a tiszainokai kökötőnél.JPG|right|thumb|327x327px|Тиски квет у юнию 2011.]] Старши животинї ше нє кармя под час своїх крадких животох, алє надуваю свойо черева з [[Воздух|воздухом]] цо им оможлївює лєгчейши лєт. Водово квети нє таки добри лєтаче, лєт им нєсигурни. Углавним мож ше на нїх припатрац вяри и на почетку лєта, кед ше роя. Роєнє почина у вечарших [[Годзина|годзинох]] и тирва коло три годзини. На початку роєня лїчинки зохабяю глїнови муль на дну рики дзе жили три роки и дзвигаю ше на [[поверхносц]] води.<ref>[https://kaleidoskop-media.com/reporta%C5%BEa/cvetanje-tise-fenomen-koji-oduzima-dah Cvetanje Tise - Fenomen koji oduzima dah]</ref> У подзвигованю на поверхносц помага им [[ґаз]] котри ше назберал попод їх [[Кошуля|кошулькох.]] На поверхносци води ше випиряю т.є. лїчинка одруцує свою кошульку и виходзи совершени инсект. Тиски квет ма вельки кридла дзе преднї виражено векши од заднїх. == Ґалерия == <gallery> Файл:The Giant Mayfly male.jpg|Тиски квет у трави Файл:Tiszavirágzás a Tiszainokai kikötőnél, 2011. június 13 -án.JPG|Тиски квет - инсект. Файл:Rhithrogena germanica subimago on Equisetum hyemale (mirrored and cropped).jpg|Тиски квет на верху рошлїни. Файл:Insecta Diversity.jpg Файл:The Giant Mayfly nymph.jpg|''Palingenia longicauda'', нимфа велькей воденей мушки -Тискового квета </gallery> == Вонкашнї вязи == * [https://farm2.static.flickr.com/1257/1363195687_f629b698b5.jpg Фотографија „цветања“ Тисе.] * [https://www.rts.rs/lat/magazin/priroda/5726828/tisa-insekti-cvetanje-tisa-sucurovic.html Kad Tisa procveta – veličanstveni, kratki ples nežnih insekata.] * [https://www.nationalgeographic.com/magazine/ Nacionalna geografija o tiskom cvetu.] [https://web.archive.org/web/20080127152133/http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/0305/feature3/index.html Архивирано] на веб-сајту [https://sr.wikipedia.org/wiki/Wayback_Machine Wayback Machine] (27. јануар 2008) (язик: анґлийски). * [https://www.blic.rs/vesti/reportaza/kad-tisa-procveta-pogledajte-jedno-od-sedam-srpskih-cuda-prirode/1pmt3s3 Кад Тиса процвета: Погледајте једно од седам српских чуда природе] („Блиц“, 16. јун 2013). == Референци == <references /> [[Катеґория:Инсекти]] 4pbky2irnzyi15u4a9a9cyz6m7h1t6z 0 2796 22301 17391 2026-10-08T14:15:13Z Sveletanka 20 22301 wikitext text/x-wiki [[File:Status zahrozenosci (kategoriji), 26032026.png|thumb|Графични дияґрам катеґорийох на [[Червена кнїжка флори Сербиї|червених лїсткох]] Медзинародней униї за защиту природи|388x388п]] '''Статус загроженосци''' одредзеней файти (рошлїнскей и животиньскей) ше хаснує як указатель можлївосци же тота файта скапе у блїзкей або дальшей будучносци. На преценьованє статусу загроженосци уплївую велї фактори, а то: численосц живих єдинкох одредзеней файти у природи, тренд зменшованя або звекшованя числа популациї, виглєдованє о їх предаторох, успишносци розмножованя и типу бивальнїка. == Ґлобални системи == Же би ше рижнородносц животиньского и рошлїнского швета зачувала, Медзинародна уния за защиту природи (анґ. IUCN – ''Internacional Union for Conservation of Nature and Natural Resources'') одредзела критериюми за преценьованє загроженосци файти. '''По тих стандардох, нєшка єст даскельо ступнї загроженосци'''<ref>[http://cmsdocs.s3.amazonaws.com/RedListGuidelines.pdf ''Guidelines for Using the IUCN Red List Categories and Criteria''], ''amazonaws.com''</ref>: * EX – файта хтора вимарла (анґ. ''extinct'') (наприклад птица моа) * EW – файта хтора щезла зоз природи (анґ. ''extinct in the wild'')(напр. ґуамски бегач) * CR – файта хтора барз загрожена (анґ. ''critically endangered'')(напр. чарни носороґ) * EN – загрожена файта (анґ. ''endangered'')(напр. белави кит) * VU – чувствительна файта (анґ. ''vulnerable'')(напр. поларни медведз) * NT – потенциялно загрожена файта (анґ. ''near threatened species'')(напр. мотиль монарх) * LC – файта зоз малу вироятносцу же будзе загрожена (анґ. ''last concern'')(напр. [[тащок]]) Два додатни катеґориї: * DD – файта за хтору хибя податки же би була додата ґу даєдней катеґориї (анґ. ''data deficient'') * NE – файта за хтору ище нє почало преценьованє загроженосци (анґ. ''not evaluated'') '''Катеґориї зоз 1994. року:''' * EX – файта хтора вимарла (анґ. ''extinct'') * EW – файта хтора щезла зоз природи (анґ. ''extinct in the wild'') * CR – файта хтора барз загрожена (анґ. ''critically endangered'') * EN – загрожена файта (анґ. ''endangered'') * VU – чувствительна файта (анґ. ''vulnerable'') * LR – файта зоз малу вироятносцу же будзе загрожена (анґ. ''low risk''), а тота катеґория ше далєй дзелї на: ::* LR/cd — файта завиши од защити (анг. ''conservation dependent''); ::* LR/nt — скоро же загрожена файта (анг. ''nearly threatened''); ::* LR/lc — найменєй загрожена файта (анг. ''least concern'') Два додатни катеґориї: * DD – файта за хтору хибя податки же би була додата ґу даєдней катеґориї (анґ. ''data deficient'') * NE – файта захтору ище нє почало преценьованє загроженосци (анґ. ''not evaluated'') '''CITES конвенция''' Конвенция о медзинародней [[Тарґовина|тарґовини]] загрожених файтох дзивих рошлїнох и животиньох (анґ. CITES, ''Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora'') ма за циль утвердзиц чи медзинародна тарґовина зоз тима файтами чкодзи їх очуваню. == Союзни системи (програми) == У Европскей униї Правилнїк тарґовини зоз дзивима файтами Европскей униї законски правилнїк хтори ма за циль витвориц стандарди CITES – а зоз додатнима мирами<ref>[https://web.archive.org/web/20080509105025/http://www.unep-wcmc.org/species/sca/eu_wtr.htm УНЕП-ов свјетски посматрачки центар за очување врста],на веб-сајту Wayback Machine (9. мај 2008),Приступљено 23.03.2026</ref>. Тота база податкох, хтору контролує Европска уния, доступна за явносц<ref>[http://sea.unep-wcmc.org/eu/Taxonomy/index.cfm Животињске врсте — Претрага таксона првог нивоа],на веб-сајту Wayback Machine (18. април 2008), Приступљено 23.03.2026.</ref>. Додатно, єст и Препорука Европскей униї за животни штредок<ref>[http://ec.europa.eu/environment/nature/nature_conservation/eu_nature_legislation/habitats_directive/index_en.htm ec.europa.eu, „Препорука Европске уније за животну средину“],на веб-сајту Wayback Machine (15. септембар 2007), Приступљено 23.03.2026.</ref> (анг. ''EU Habitats Directive'') и Препорука Европскей униї за птици<ref>[https://web.archive.org/web/20070923073539/http://ec.europa.eu/environment/nature/nature_conservation/eu_nature_legislation/birds_directive/index_en.htm ec.europa.eu, „Препорука Европске уније за птице“],на веб-сајту Wayback Machine (23. септембар 2007), Приступљено 23.03.2026. </ref> (анг. ''EU Birds Directive''). Орґанизация ''NatureServe conservation status'' дїйствує на териториї Латинскей Америки, ЗАД, Канади и Карибох. Тоту орґанизацию розвили, у остатнїх трицец рокох двацетого вику, науковци зоз орґанизациї ''NatureServe'' и ''The Nature Conservancy'', и мрежа Програми природного нашлїдства и податкох зоз центру за очуванє природи. Зоз часом, тота орґанизация вше вецей сотрудзує и зєдинює ше зоз ''Червену лїстину загрожених файтох''. У Русийскей Федерациї тиж єст ''Червена кнїжка'' (RDBRF) (русий. Красная книга). Тота кнїжка державни документ за документованє ридких и загрожених файтох рошлїнох, животиньох и печаркох. Хаснованє кнїжки прилапене у Русиї и ЗНД (Заєднїци нєзависних державох, односно союзу 9 бувших републикох СССР). == Референци == <references /> [[Катеґория:Защита природи]] lu3bjd3ymj52ejr76mijkaadfjm340u 0 2865 22302 17396 2026-10-08T14:15:56Z Sveletanka 20 22302 wikitext text/x-wiki У Европи єст шейсц главни биореґиони (екореґиони) спомедзи хторих пейц заступени и у [[Сербия|Сербиї]]. На основи того податку мож заключиц же ше у Сербиї находзи богатство биодиверзитету<ref name=":1">[https://zzps.rs/%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%BD%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80-%D0%B7%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B8%D1%9B%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%85-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%80%D0%BE/ Централни регистар заштичених природних добара], ''zzps.rs''</ref>. Пре очуванє богатства рошлїнского и животиньского швета, 1999. року видата наукова публикация Червена кнїжка флори и фауни Сербиї (I том – у хторим початни список найзагроженших рошлїнох) по критериюмох Медзинародней униї за защиту природи. Даєдни файти рошлїнох цо маю вельке значенє источашнє заведзени и на шветову и европску Червену лїстину<ref name=":0">Група аутора, уредник проф. др Владимир Стевановић: ''Црвена књига флоре Србије'', суиздавачи – Министарство за заштиту природних богатстава и животне средине Србије, Биолошки факултет Универзитета у Београду, 1999.</ref>. == Защита живих єствох и околїска == У Сербиї защита природи реґулована зоз законскима предписанями, а тиж так ше почитую и медзинародни [[Закон (право)|закони]] о зашити живих єствох и природи. Зоз законом ше зашицує поєдини файти рошлїнох и животиньох, а зоз тим и одредзени подруча у хторих ше находзи рижнородни живи швет. Подруча хтори зашицени то [[Национални парк|национални парки]], [[Резерват природи|резервати природи]], [[Парк природи|парки природи]]...<ref name=":1" />. Кажда держава ма окремни червени лїстини у червених кнїжкох у хторих зазначени поєдинєчни загрожени файти. Лїстини и кнїжки червеней фарби прето же би зоз самим тим опоминали же ше даєдни файти находза у одредзеним статусу загроженосци. == Концепция червених кнїжкох == У червених кнїжкох Сербиї находза ше характеристики загрожених файтох, у якей мири су загрожени, їх бивальнїк и розпрестартосц. Тоти податки ше кажди пейц роки преверюю и дополнюю. По нєшка обявени: - Червена кнїжка флори Сербиї I; - Червена кнїжка дньових мотильох; - Червена кнїжка фауниСербиї I — водожемци; - Червена кнїжка фауни Сербиї I — шмикаче. Публикация Червена кнїжка флори Сербиї I, автора Владимира Стевановича, настала як резултат труду и дзешецрочней координованей роботи фаховцох, биолоґох ботанїчарох Сербиї. Таки кнїжки представяю нє лєм илустрациї и основни ботанїчни податки о рошлїнох хтори у опасносци же скапу, алє и нєобходни приручнїк за очуванє живого швета. Под час роботи постало ясне же шицка загрожена флора Сербиї, зоз предпоставку же таки файти єст коло 600, нє може буц обробена за кратки час. Одлучене же Червена кнїжка будзе моноґрафска серия у чиїх рамикох буду видати даскельо кнїжки, а у першим тому начишлєни и анализовани тоти файти хтори скапали або ше дума же скапали и файти хтори наисце загрожени. Таки файти, на основи розличних критериюмох, єст 171 у Сербиї, и шицки су представени у моноґрафиї<ref name=":0" />. == Число файтох и подзелєнє == Число наисце загрожених файтох у медзичаше нєпреривно рошнє, так же ше преценює же у Сербиї нєшка загрожени 215 файти и по закону су под строгим режимом защити<ref>[https://www.rts.rs/vesti/nauka-i-tehnika/36855/zasticena-flora-i-fauna-u-srbiji.html   Заштићена флора и фауна у Србији], РТС, 04.01.2009. Приступљено 25.03.2026. године</ref>. === Файти хтори скапали ґлобално === Же нє лєм даскельо файти скапали, алє и їх комплетни ґенофонд за науку занавше скапал, то опомнуце нє лєм за Сербию. Ту спадаю краґуєвацка мальва (Althaea kragujevacensis), враньска мальва (Althaea vranjensis), моравски орещок (Trapa annosa), безигелкова ґдовица (Scabiosa achaeta). Тоти файти, пред тим як подполно скапали, росли лєм у Сербиї<ref>Mesaroš, G. (ed.): ''Vrste biljaka i životinja značajne za zaštitu prirode u Evropskoj uniji'', Protego Subotica, 2014; pp. 20-21.</ref>. == Методолоґия == У моноґрафиї загрожени файти подзелєни по ґрупох.Тота катеґоризация оможлївює же би ше ефективно интервеновало при защити поєдиних файтох. Авторе за ґрупованє загрожених файтох хасную шлїдуюци катеґориї: <div style="margin-left: 45px; margin-top: 25px;"> {| style="border-style: solid; border-collapse: collapse; border-left: 1px dashed; border-right: 1px dotted; border-top: 1px dotted; border-bottom: 1px dotted; font-size: 95%;" cellpadding="3" |- ! style="border-bottom: 2px solid #004E98; background: #E0EEF7;" | ! colspan="2" style="text-align: left; border-bottom: 2px solid #004E98; background: #E0EEF7;" | – '''Ґлобално щезнути файти''' | style="border-bottom: 2px solid #004E98; text-align: right; background: #E0EEF7;" |4 |- ! style="border-bottom: 2px solid #004E98; background: #C2D5FC;" | ! colspan="2" style="text-align: left; border-bottom: 2px solid #004E98; background: #C2D5FC;" | – '''Рошлїни хтори вимарли у Сербиї''' | style="border-bottom: 2px solid #004E98; text-align: right; background: #C2D5FC;" |46 |- | style="border-bottom: 1px solid #004E98; background: #ddd;" | | style="border-bottom: 1px solid #004E98; background: #ddd;" | | style="border-bottom: 1px solid #004E98; color: red; background: #ddd;" | Щезнути файти | style="border-bottom: 1px solid #004E98; text-align: right; background: #ddd;" |23 |- | style="border-bottom: 2px solid #004E98; background: #f2f2f2;" | | style="border-bottom: 2px solid #004E98; background: #f2f2f2;" | | style="border-bottom: 2px solid #004E98; color: maroon; background: #f2f2f2;" | Файти за хтори ше дума же щезли | style="border-bottom: 2px solid #004E98; text-align: right; background: #f2f2f2;" |23 |- | style="border-bottom: 2px solid #004E98; background: #C2D5FC;" | ! colspan="2" style="text-align: left; border-bottom: 2px solid #004E98; background: #C2D5FC;" | – '''Барз загрожени файти''' | style="border-bottom: 2px solid #004E98; background: #C2D5FC;" |107 |- | style="border-bottom: 2px solid #004E98; background: #f2f2f2;" | | style="border-bottom: 2px solid #004E98; background: #f2f2f2;" | | style="border-bottom: 2px solid #004E98; color: maroon; background: #f2f2f2;" | – '''Ґлобално барз загрожени файти''' – | style="border-bottom: 2px solid #004E98; text-align: right; background: #f2f2f2;" |11 |- | style="border-bottom: 2px solid #004E98; background: #E0EEF7;" | | style="border-bottom: 2px solid #004E98; background: #E0EEF7;" | | style="border-bottom: 2px solid #004E98; color: red; background: #E0EEF7;" | – '''Барз загрожени файти у Сербиї''' – | style="border-bottom: 2px solid #004E98; text-align: right; background: #E0EEF7;" |96 |- | style="border-bottom: 1px solid #004E98; background: #ECE9D8;" | | colspan="2" style="border-bottom: 1px solid #004E98; color: #3200A7; background: #ECE9D8;" | '''Файти популациї до 50 дозрети єдинки:''' | style="border-bottom: 1px solid #004E98; text-align: right; background: #ECE9D8;" |21 |- | style="border-bottom: 1px solid #004E98;" | | colspan="2" style="font-size: 93%; border-bottom: 1px solid #004E98;" | • Файти хторим ареал огранїчени лєм на єден локалитет | style="border-bottom: 1px solid #004E98; text-align: right;" |3 |- | style="border-bottom: 1px solid #004E98;" | | colspan="2" style="font-size: 93%; border-bottom: 1px solid #004E98;" | • Файти барз загроженей малей популациї присутни лєм на єдним локалитету | style="border-bottom: 1px solid #004E98; text-align: right;" |18 |- | style="border-bottom: 1px solid #004E98; background: #ECE9D8;" | | colspan="2" style="border-bottom: 1px solid #004E98; color: #3200A7; background: #ECE9D8;" | '''Файти популациї од 50—250 дозрети єдинки:''' | style="border-bottom: 1px solid #004E98; text-align: right; background: #ECE9D8;" |15 |- | style="border-bottom: 1px solid #004E98; background: #f2f2f2;" | | style="border-bottom: 1px solid #004E98; background: #f2f2f2;" | | style="border-bottom: 1px solid #004E98; color: maroon; background: #f2f2f2;" | '''''Файти хторим ше арели нагло зменшали у остатнїм чаше''''' | style="border-bottom: 1px solid #004E98; text-align: right; background: #f2f2f2;" |4 |- | style="border-bottom: 1px solid #004E98;" | | colspan="2" style="font-size: 93%; border-bottom: 1px solid #004E98;" | • Популациї зведзени на єдну або даскельо субпопулациї хтори и далєй опадую | style="border-bottom: 1px solid #004E98; text-align: right;" |4 |- | style="border-bottom: 1px solid #004E98; background: #f2f2f2;" | | style="border-bottom: 1px solid #004E98; background: #f2f2f2;" | | style="border-bottom: 1px solid #004E98; color: maroon; background: #f2f2f2;" | '''''Файти у малих ареалох''''' | style="border-bottom: 1px solid #004E98; text-align: right; background: #f2f2f2;" |11 |- | style="border-bottom: 1px solid #004E98;" | | colspan="2" style="font-size: 93%; border-bottom: 1px solid #004E98;" | • Популациї зведзени на єдну або даскельо просторно блїзки популациї | style="border-bottom: 1px solid #004E98; text-align: right;" |11 |- | style="border-bottom: 1px solid #004E98; background: #ECE9D8;" | | colspan="2" style="border-bottom: 1px solid #004E98; color: #3200A7; background: #ECE9D8;" | '''Файти зоз популациї понад 250 дозрети єдинки:''' | style="border-bottom: 1px solid #004E98; text-align: right; background: #ECE9D8;" |60 |- | style="border-bottom: 1px solid #004E98;" | | colspan="2" style="font-size: 93%; border-bottom: 1px solid #004E98;" | • Файти у малих ареалох и зоз зменшану субпопулацию, зоз нагло зменшаним числом єдинкох | style="border-bottom: 1px solid #004E98; text-align: right;" |12 |- | style="border-bottom: 1px solid #004E98;" | | colspan="2" style="font-size: 93%; border-bottom: 1px solid #004E98;" | • Ареали нагло зменшани у остатнїх рокох, зоз популациями зведзенима на єдну або вецей субпопулациї, алє зоз векшим числом єдинкох | style="border-bottom: 1px solid #004E98; text-align: right;" |26 |- | style="border-bottom: 1px solid #004E98;" | | colspan="2" style="font-size: 93%; border-bottom: 1px solid #004E98;" | • Мали ареали и популациї зведзени на єдну або вецей просторно блїзки субпопулациї, алє ище вше зоз векшим числом єдинки | style="border-bottom: 1px solid #004E98; text-align: right;" |22 |- | style="border-bottom: 1px solid #004E98; background: #ECE9D8;" | | colspan="2" style="border-bottom: 1px solid #004E98; color: #3200A7; background: #ECE9D8;" | '''Файти за хтори ше предпоставя же годни буц барз загрожени:''' | style="border-bottom: 1px solid #004E98; text-align: right; background: #ECE9D8;" |14 |- | style="background: #F9F9F9;" | | style="background: #F9F9F9;" | | style="background: #F9F9F9; text-align: right;" | '''Загрожени файти у Сербиї (вєдно)''' | style="background: #F9F9F9; text-align: right;" | '''171''' |} </div> == Вонкашнї вязи == * [https://skolicans.wordpress.com/2019/02/24/biologija-crvene-knjige/ Црвене књиге], ''skolicans.wordpress.com'' == Референци== <references /> [[Катеґория:Защита природи]] 3k3qagbe2e7ihzpk4dcpjc8lvd1ck62 0 2911 22298 19970 2026-10-08T14:07:52Z Sveletanka 20 22298 wikitext text/x-wiki [[File:Aerial image of Grand Prismatic Spring (view from the south).jpg|thumb|300px|Перши национални парк ''Wellowstone'' ]] '''Национали парк''' то подруче зложене з векшого числа природних екосистемох, флори и фауни, а його наменка зачувац природни, културни и дружтвени вредносци як часц културней скарбнїци <ref>[https://zzps.rs/zastita-prirode/zasticena-podrucja/nacionalni-parkovi/ Национални паркови], zzps.rs. Приступљено 01.04.2026.</ref>. У националним парку, односно [[Защицене подруче|защиценим подручу]], допущени активносци хтори нї на яки способ нє можу загрожиц живи єства и природну екосистему. Перши национали парк [[Єловстон]], преглашени 1872. року. == Медзинародна дефиниция == Спрам дефинициї ''[[Медзинародна уния за защиту природи|Медзинародней униї за защиту природи]] (IUCN)'', же би єдно подруче було преглашене за национални парк, нєобходне же би тото подруче сполнєло даскельо условия<ref>[https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/resrecfiles/GA_10_RES_001_Definition_of_National_Parks.pdf „Definition of National Parks”](PDF). portals.iucn.org. Приступљено 01.04.2026.</ref>: :1. защицена [[поверхносц]] подруча нє шме буц менша як 1 000 гектари (10 км2) :2. же би подруче було защицене зоз [[Закон (право)|законску]] реґулативу :3. же би тотo подруче мало орґан управяня и буджет зоз хторого ше финансує :4. же би на териториї парку було строго забранєне експлоатовац природни богатства. Окрем того цо начишлєне, национални парк ше дефинує як: ширше просторне подруче у чиїх рамикох єдна або вецей екосистеми, дзе людзе нє маю нїякого або маю мали уплїв єй його пременки, аж анї там нє биваю, и дзе животиньски и рошлїнски файти, їх бивальнїки и ґеоморфолоґийни елементи даваю окремне наукове, образовне и рекреативне значенє, або дзе єст прекрасни природни пейзажи. На националним уровню, держави поєдинєчно утвердзую хторе ше подруче дефинує як национални парк, алє ше зоз медзинародного аспекту притримую датей дефинициї и условийох преглашованя. У даєдних державох даєдно защицене подруче нє по медзинародних стандардох националного парку, алє є защицене по националних стандардох. Спрам катеґоризациї ''МУЗП-а (IUCN)'' национални парк спада до II катеґориї, а то защицене подруче пре защиту екосистеми и рекреациї.<ref>[https://alparc.org/categories-of-apa „IUCN Protected Area Categories”]. alparc.org. Приступљено 01.04.2026.</ref> == История националних паркох == Перши национални парк хтори преглашени у швеце то ''Єловстоун'' у ЗАД-у, 1872. року <ref>[https://www.nps.gov/yell/learn/historyculture/yellowstoneestablishment.htm „Birth of a National Park”]. nps.gov. Приступљено 01.04.2026.</ref>. Нєодлуга ше случує експанзия защити природних подручох, та 1879. року преглашени ''Кральовски национални парк'' нєдалєко од Сиднею, у тедишнєй британскей колониї Нови Южни Велс (нєшкайша Австралия). Канада свой перши национални парк достала 1885. року, а то ''Банф'' <ref>[https://parks.canada.ca/pn-np/ab/banff „Banff National Park”]. parks.canada.ca. Приступљено 01.04.2026.</ref>, а Нови Зеланд 1887. року Тонґариро <ref>[https://www.nationalpark.co.nz/ „Stay & Play at Tongariro National Park”]. nationalpark.co.nz. Приступљено 01.04.2026.</ref>. У Европи, у Шведскей, 1909. року преглашени перши дзевец национални парки источашнє, а на африцким континенту 1925. року преглашени ''Албертов национални парк'', на териториї нєшкайшей ДР Конґо, а нєшка ноши назву ''[[Национални парк Вирунґа|Вирунґа]]'' <ref>[https://virunga.org/about/ „The History of Virunga National Park”]. virunga.org. Приступљено 01.04.2026.</ref>. Рок познєйше, 1926. року, на териториї нєшкайшей Южноафрицкей Републики преглашени ''Круґеров национални парк'' хтори бул першенствено основани 1898. року на иншаким уровню защити<ref>[https://www.sanparks.org/parks/kruger „Kruger National Park”]. sanparks.org. Приступљено 01.04.2026.</ref>. <div align="center"> <gallery> Late_Afternoon_at_North_&_South_Era.jpg|Кральовски национални парк Moraine_Lake_17092005.jpg|Национални парк Банф - Канада Tongariro_Whakapapa_n.jpg|Национални парк Тонгариро Elephants_et_buffled_dans_le_parc_des_Virungas,_2003.jpg|Национални парк Вирунга - Африка Strom_Baobab_tree_-_Krugerův_park_-_panoramio.jpg|Национални парк Кругер </gallery> </div> == Национални парки у [[Сербия|Сербиї]] == <div align="center"> <gallery> Mlada_šuma.jpg|''Фрушка гора''(1960) <ref>[https://zzps.rs/%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%BD%D0%B8-%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA-%D1%84%D1%80%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B0-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0/ „Национални парк „Фрушка гора”]. zzps.rs. Приступљено 01.04.2026.</ref> Golubac.JPG|''Дєрдап'' (1974) Pogled_na_Vucak.jpg|''Копаоник'' (1981) Tara_Vidikovac_Banjska_Stena_01.jpg|''Тара'' (1981) Long_ridge_of_Pashallore.jpg|''Шара'' (1986) </gallery> </div> == Национални парки у [[Горватска|Горватскей]] == <ref>[https://mingo.gov.hr/o-ministarstvu-1065/djelokrug-4925/zastita-prirode/zasticena-podrucja/nacionalni-parkovi/1194 Nacionalni parkovi ]Ministarstvo gospodarstva i održivog razvoja Republike Hrvatske. Pristupljeno 01.04.2026.</ref> <div align="center"> <gallery> File:Brijuni.jpg|''Бриони'' (1983) File:Kornati 2.JPG|''Корнати'' (1980) File:Paradise Bay.jpg|''Крка'' (1985) File:Plitvice lakes.JPG|''Плитвицки озера'' (1949) File:Dubrovica.JPG|''Млєт'' (1960) File:Canyon of Paklenica.jpg|''Пакленица'' (1949) File:Risnjak, vyhled z nejvyssiho vrchu (1528 m) na more a ostrov.jpg|''Рисняк'' (1953), File:Nationalpark Nord-Velebit.JPG|''Сиверни Велебит'' (1999) </gallery> </div> == Национални парки у Босни и Герцеґовини == <div align="center"> <gallery> File:NP Sutjeska.JPG|''Сут'єска'' (1965) File:KozarackiKamen.jpg|''Козара'' (1967) File:Una Unac Confluence.jpg|''Уна'' (2008) File:Nacionalni park Drina 22.jpg|''Дрина'' (2017)<ref>[https://web.archive.org/web/20190218201938/http://www.nasljedje.org/pocetak/345-nacionalni-park-drina-novo-zasticeno-podrucje-u-republici-srpskoj „Национални парк „Дрина“ - ново заштићено подручје у Републици Српској”]. Приступљено 01.04.2026.</ref> </gallery> </div> == Национални парк у Словениї == * ''Триґлав'' (1981) <ref>[https://www.culture.si/en/Triglav_National_Park „Triglav National Park - Culture of Slovenia”]. www.culture.si (на језику: енглески). 2025-10-26. Приступљено 01.04.2026.</ref> == Национални парки у Македониї == * ''Ґаличица'' (1958), * ''Маврово'' (1948), * ''Пелистер'' (1948), * ''Шар-планина'' (2021).<ref>Таушанска, Марија (02.07.2021).[https://novamakedonija.com.mk/zivot/magazin/%D0%BF%D0%BE-27-%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B8-%D1%88%D0%B0%D1%80-%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B0-%D0%B7%D0%B0-%D0%BD/... „После 27 година Шар планина је проглашена националним парком“] . ''Нова Македонија'' . Приступљено 09.04.2026.</ref> == Национални парки Чарней Гори == <ref>[https://nparkovi.me/ „Почетна страна”]. Званични сајт. Национални паркови Црне Горе. Приступљено 01.04.2026.</ref> * ''Биоґрадска гора'' (1952), * ''Дурмитор'' (1952), * ''Ловчен'' (1952), * ''Скадарске озеро'' (1983), * ''Проклетиє'' (2009). {{Commonscat}} == Почитац: == ::* [[Парк природи]] ::* [[Резерват природи]] == Референци == <references /> [[Катеґория:Защита природи]] [[Катеґория:Защицени подруча]] [[Катеґория:Национални парки]] t9q3vnbvhwtp69jj5o8pt7do05ruoj4 0 2940 22297 17833 2026-10-08T14:06:58Z Sveletanka 20 22297 wikitext text/x-wiki [[File:Zlatiborska brda.jpg|thumb|right|300px|Парк природи ''Златибор'' преглашени 2017. року ]] '''Парк природи''' то [[защицене подруче]], простор добре очуваних природних характеристикох хидроґрафиї, педолоґиї, флори и фауни, а тиж так и ґеоморфолоґийних и ґеолоґийних характеристикох релєфу. На тим просторе преовладую природни екосистеми и пременки зведзени на минимум а вельку улогу ма и екотуризем<ref>[https://www.naturpark-zillertal.at/en/nature-park/what-is-a-nature-park.html Nature Park » What is a Nature Park?”]. ''naturpark-zillertal.at''. Приступљено 08.04.2026.</ref>. Перши парк природи основани 1932. року у погранїчним просторе [[Польска|Польскей]] и Словацкей, под назву Пєнински парк природи<ref>[http://www.pieniny.sk/en.html Pieniny, first International landscape Park in Europe ], ''www.pieniny.sk''.Приступљено 08.04.2026.</ref>. == Медзинародна дефиниция == Парк природи, у хиєрархийним смислу, на нїзшим уровню од националного парку, подобносци медзи нїма єст вельо, а розликую ше у шлїдуюцим<ref>[https://en.renovablesverdes.com/differences-between-natural-park-and-national-park/ „Differences between natural parks and national parks: keys and protection”], ''en.renovablesverdes.com''. Приступљено 08.04.2026</ref>: ● Управянє зоз парком природи зверене єдинки локалней самоуправи (општина, варош, реґия) ● Парк природи на уровню защити IV, V, VI катеґориї спрам правилох Медзинародней униї за защиту природи ● Число нащивительох нє нужно огранїчене ● Наменка,окрем защити природи, може буц и рекреативно-туристична У [[Сербия|Сербиї]] спрам [[Закон (право)|закону]] у парку природи забранєна кажда привредна и друга дїялносц, а тиж так и кажде дїлованє хторе би на даяки способ уменшало вредносц и характеристики парку. Мири защити, файти привредних дїялносцох и хаснованє природних вредносцох у парку природи ше детальнєйше утвердзую зоз актом о преглашеню защиценого подруча<ref>[https://zzps.rs/zastita-prirode/zasticena-podrucja/parkovi-prirode/ „Паркови природе”], ''zzps.rs''. Приступљено 08.04.2026.</ref> == Парки природи у Сербиї == Найстарши парки природи на просторе [[Сербия|Сербиї]], преглашени штредком 1970-их рокох, а то: Панония (1974) и Зобнатица(1976). Сигевачка клисура преглашена як парк природи 1977, а озеро Палич 1982. року. У Сербиї єст вкупно 22 парки природи <ref>[https://zzps.rs/%d1%86%d0%b5%d0%bd%d1%82%d1%80%d0%b0%d0%bb%d0%bd%d0%b8-%d1%80%d0%b5%d0%b3%d0%b8%d1%81%d1%82%d0%b0%d1%80-%d0%b7%d0%b0%d1%88%d1%82%d0%b8%d1%9b%d0%b5%d0%bd%d0%b8%d1%85-%d0%bf%d1%80%d0%b8%d1%80%d0%be/ Централни регистар заштићених природних добара], ''zzps.rs''. Приступљено 08.04.2026.</ref> а три хтори у поступку защити то Полой (сиверни Срим), Букински храстик (општина Бачка Паланка) и Мойстирско-драшки гори (часц горского венцу Проклетиє). Наймладши, односно, остатнї преглашени парк природи Вельки Ястребац (централна Сербия) 2024. року<ref>[https://www.srbija.gov.rs/vest/841903 „Проглашен Парк природе „Велики Јастребац”], ''srbija.gov.rs''. Приступљено 08.04.2026.</ref>. == Почитац: == ::* [[Национални парк]] ::* [[Резерват природи]] == Референци == <references /> [[Катеґория:Защита природи]] [[Катеґория:Защицени подруча]] [[Катеґория:Парки природи]] kf28t13tic0l7xt4tqnzambb93i9543 0 2962 22299 19971 2026-10-08T14:08:42Z Sveletanka 20 22299 wikitext text/x-wiki [[File:Uvac River and Eagle.jpg|thumb|431x431px|Резерват природи Увац]] '''Резерват природи''' або природни резерват то [[защицене подруче]] нєвименєних природних харахтеристикох зоз репрезентативну природну екосистему. Основна наменка му очуванє жридловей природи, ґенетского фонду, еколоґийней ровноваги, провадзенє природних зявеньох и процесох, науково виглєдованя у чиїх рамикох ше нє знїщує природни випатрунок, вредносц, зявеня и процеси.<ref>[https://zzps.rs/zastita-prirode/zasticena-podrucja/rezervati-prirode/ Резерват природе]. zzps.rs. Приступљено 09.04.2026.</ref>Резервати характеристични по бивальнїку рошлїнох и животиньох, а у нїм строго забранєне кажде дїйствованє и активносц хтора би могла начкодзиц ровноваги живого швета.<ref>[https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/nature-reserve „nature reserve”]. dictionary.cambridge.org. Приступљено 09.04.2026.</ref><ref>[https://www.britannica.com/science/nature-reserve „nature reserve”]. britannica.com. Приступљено 09.04.2026.</ref> == Медзинародна дефиниция == Слово резерват природи ма вецей синоними, як цо то биорезерват, резерват биосфери, природни резерват, презерват, склонїще за дзиви швет... По дефинициї Медзинародней униї за защиту природи, резерват то [[защицене подруче]] наменєне лєм за наукове виглєдованє, у хторим ше чува и щици прикладнїки ридких и загрожених рошлїнох и животиньох. Основна наменка резервату природи то чуванє тих прикладнїкох, защита и наукове преучованє.<ref>[https://www.epa.wa.gov.au/sites/default/files/PER_documentation/Appendix%209.pdf „APPENDIX 9: IUCN Reserve Definitions”] (PDF). epa.wa.gov.au. Приступљено 14.04.2026.</ref> У гиєрархийним смислу, резерват природи на висшим уровню од националного парку и находзи ше у катеґорийох Ia и Ib защицених подручох.<ref>[https://zastitaprirode.endemit.org.rs/iucn_kategorizacija.htm „IUCN kategorizacija”]. zastitaprirode.endemit.org.rs. Приступљено 14.04.2026.</ref> == По Закону о защити природи у Сербиї, резервати природи спадаю до двох катеґорийох<ref>[https://www.paragraf.rs/propisi/zakon_o_zastiti_prirode.html „Strogi i specijalni rezervat prirode Član 29”]. paragraf.rs. Приступљено 14.04.2026.</ref>: == :: 1.'''Строги резерват природи''' (подруче нєвименєних природних характеристикох зоз репрезентативну природну екосистему, наменєне лєм за очуванє першобутней природи, ґенетского фонду, еколоґийней ровноваги, провадзенє природних зявеньох и процесох, науково виглєдованя зоз хторима ше нє знїщую природни прикмети, вредносци, зявеня и процеси) и :: 2.'''Специялни резерват природи''' (подруче нєвименєней або минимално вименєней природи, од окремней важносци пре єдинственосц, ридкосц або репрезентативносц, а хторе облапя бивальнїк загроженей файти рошлїнох, животиньох и [[Печарка|печаркох]], без населєних местох або зоз населєним местом дзе чловек жиє у складзе зоз природу). == История резервату природи == [[File:Reef outside Aitutaki, Cook Islands.jpg|thumb|right|Найвекши резерват природи на швеце Марае Моана, Цихи океан]] Перши поцаги у защити подруча як резервату природи направени ище у трецим вику пред нову еру. Теди основане склонїще за дзиви швет у нєшкайшей Шри Ланки, на гори Михинтале, а тото место мало и релиґийни характеристики.<ref>[https://slwcs.org/ „Sri Lanka Wildlife Conservation Society (SLWCS)”.] Архивирано [http://www.slwcs.org/ из оригинала] 28. 10. 2011. г. Приступљено 14.04.2026.</ref>Перши сучасни (приватни) резерват основал природняк Чарлс Вотертон 1821. року на своїм маєтку, у заходним Йоркширу у Анґлиї.<ref>[https://web.archive.org/web/20100820082727/http://www.watertonparkhotel.co.uk/OurHotel/History.aspx „Walton Hall history”]. Приступљено 14.04.2026.</ref>Перши державни резерват Драхенфелс основани у Прускей 1836. року, нєдалєко од варошу Бон. Перши резерват хтори основани лєм пре наукововиглєдовацки роботи, под назву Барґузински, настал 1916. року у царскей Русиї, на побрежю Байкалского озера.<ref>Weiner, Douglas R. (1988). Models of Nature: Ecology, Conservation, and Cultural Revolution in Soviet Russia. University of Pittsburgh Press. стр. 29. ISBN 978-0-8229-5733-1.</ref>По поверхносци, найвекши резерват природи на швеце то Марае Моана, находзи ше у Цихим океану, коло Кукових островох, а поверхносц му 1,9 км2.<ref>[https://www.rte.ie/news/2017/0714/890181-cook-islands-pacific-ocean-reserve/ „Cook Islands creates marine reserve 8,000 times its size”]. RTE. 14. 7. 2017.</ref> == Резервати природи у Сербиї == Єден з найстарших защицених подручох на териториї нєшкайшей [[Сербия|Сербиї]] то Обедска бара. Австроугорска власц 1874. року преглашела тото подруче як царске ловиско и защицела го. У чаше Карадьордєвичох, 1919. року тото подруче постало защицене кральовске ловиско, а коло половки XX вику є преглашене за резерват природи.<ref>[https://obedskabara.com/o-obedskoj-bari/ „O Obedskoj bari”]. obedskabara.com. Приступљено 14.04.2026.</ref> Даєдни з найстарших защицених подручоху Сербиї то: Фелєшана (1948, при Майданпеку, восточна Сербия), Данилова коса (1950, општина Крупань, заходна Сербия) и вони защицени як строги резервати. <ref>[https://srbijasume.rs/zasticena-podrucja/pregled-zasticenih-podrucja/opsti-rezervati-prirode/ „Преглед заштићених подручја”]. srbijasume.rs. Приступљено 14.04.2026.</ref> У Сербиї єст 75 резервати природи хтори защицени зоз [[Закон (право)|законом]], а пейц резервати у поступку преглашеаня, а то: Дяволя варош (нєдалєко од Нишу), Крупацке блато (нєдалєко од Пироту) и долїна рики Вельки Рзав (нєдалєко од Иванїци). Нащива резерватом ше строго контролує и оможлївена є лєм за науково-образовни цилї и то зоз окремну дозволу тутора того подруча.<ref>[https://pzzp.rs/zakoni-konvencije-i-saradnja/zakoni-i-propisi.html „Zakoni i propisi - Zakon o zaštiti prirode”]. pzzp.rs. Приступљено 14.04.2026.</ref> == Ґалерия == <gallery class="center"> Specijalni rezervat prirode Carska bara, slika 1.jpg|Царска бара Kanjon reke Jerme, Srbija (267).jpg|Каньон рики Єрми РП20 Zasavica.137.jpg|Засавица Planina Rtanj Srbija.jpg|Ртань </gallery> == Почитац: == ::* [[Национални парк]] ::* [[Парк природи]] == Референци == <references /> [[Катеґория:Защита природи]] [[Катеґория:Защицени подруча]] [[Катеґория:Резервати природи]] 9f2ck2vx8m59j2i71cpp3nai55u4y14 0 3375 22286 20638 2026-10-08T13:29:49Z Sveletanka 20 катеґория 22286 wikitext text/x-wiki [[File:Gray3.png|right|thumb|300px|Ваїчкова клїтинка]]'''Ваїчкова клїтинка''' представя женски ґамет,<ref>[https://www.biologyonline.com/dictionary/ovum "Ovum".] Biology Dictionary. BiologyOnline. 7 October 2019. Retrieved 21 January 2023.</ref> хтори ше формує у процесу ооґенези при животиньох и меґа ґаметоґенези при висших рошлїнох. Ма гаплоїдне число хромозомох як и сперматозоїд, алє при векшини файтох ма вельо векше количество цитоплазми од нього. Дозрета ваїчкова клїтинка релативно велька, односно, векша є од штреднєй тїлесней клїтинки животиньох. Барз вельки вайца маю птици, шмикаче, а и даєдни айкули. Прето фаза роснуца у ооґенези вельо вираженша як у сперматоґенези. == Файти ваїчкових клїтинкох == Спрам количества и розпорядку жовчку, хтори представя резервну поживу за ембрион, розликую ше три основни типи ваїчкових клїтинкох: ♦ '''олиґоцитни''' (''oligos'' = мало; ''lekhitos'' = жовчок) ваїчково клїтинки маю мале количество жовчку хтори ровномирно розпоредзени по цитоплазми; [[File:Sperm-egg.jpg|right|thumb|310x310px|Оплодзенє]]♦ '''телолецитни''' (''telos'' = конєц) маю нєровномирно розпоредзени жовчок, так же ше на нїх розликую два половки: ♦ '''анимални''', на хторим вецей цитоплазми и дзе ше находзи ядро, и ♦ '''веґетативни''' на хторим вецей жовчку. Розликую ше два типи тих клїтинкох: ♦ '''умерено телолецитни''' и ♦ '''виразно телолецитни'''. Умерено телолецитни маю вецей жовчку од виразно телолецитних вайцох (присутни су при рибох). Жовчок у форми вельочислених такв. жовчкових плохочкох хтори у долнєй часци (веґетативна половка), док ше на анималней половки находзи вецей цитоплазми. Виразно целолецитни маю вельке количество густого жовчку, док цитоплазма зоз ядром зведзена на мали диск хтори лєжи на тим жовчку (ваїчково клїтинки шмикачох и птицох). {| |[[Файл:Ovum telolecithale.png|thumb|none|170px|Телолецитна ваїчкова клїтинка]] |[[Файл:Ovum centrolecithale.png|thumb|none|170px|Центролецитна ваїчкова клїтинка]] |} :♦ Центролецитни ваїчково клїтинки маю вельке количество жовчку хтори змесцени у центре, а цитоплазма коло нього у форми [[Поверхносц|поверхносного]] ценкого пасма. У самим центре жовчку находзи ше островко цитоплазми зоз ядром хторе окружене зоз цитоплазму. : :Ваїчково клїтинки чловека и других плаценталних цицарох алецитни (без жовчку), прето же ембрион у костираню завиши од [[Мац|мацери]], а нє од жовчку. == Литература == * ''Словнїк медицинскей терминолоґиї'', Дружтво за руски язик, литературу и културу, Нови Сад 2006. рок * Ћурчић, Б: Развиће животиња,  [https://sr.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%87%D0%BD%D0%B0_%D0%BA%D1%9A%D0%B8%D0%B3%D0%B0 Научна књига], Београд, 1990. * Поповић, С: Ембриологија човека, Дечје новине, Београд, 1990 * Пантић, В: Ембриологија,  [https://sr.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%87%D0%BD%D0%B0_%D0%BA%D1%9A%D0%B8%D0%B3%D0%B0 Научна књига], Београд, 1989 * Hale. W, G, Morgham, J, P: Школска енциклопедија биологије, Књига-комерц, Београд == Вонкашня вяза == * [https://www.bionet-skola.com/w/index.php?title=Vrste_jajnih_%C4%87elija&oldid=8563 BioNet Škola] [https://web.archive.org/web/20090906161114/http://www.bionet-skola.com/w/index.php?title=Vrste_jajnih_%C4%87elija&oldid=8563 Архивирано] на веб-сајту [https://sr.wikipedia.org/wiki/Wayback_Machine Wayback Machine] (6. септембар 2009) == Референци == <references /> [[Катеґория:Анатомия животиньох]] [[Катеґория:Анатомия чловека]] [[Катеґория:Анатомия рошлїнох]] [[Катеґория:Биолоґия розвою]] hsfct2o04xdctasix59dhuanffnvrui 0 3383 22309 20669 2026-10-08T14:30:50Z Sveletanka 20 22309 wikitext text/x-wiki {{Инфорамик | headerstyle = background: lightgreen | header1 =Доган | label2 = | data2 = [[File:Tabak P9290021.JPG| |center|300px|]] <div style="text-align: center;"> ''Nicotiana'' | header3 = Наукова класификация | label4 = Царство | data4 = Plantae | label5 = Кладус| data5 = Tracheophytes | label6 = Кладус | data6 = Angiospermae | label7 = Кладус | data7 = Eudicotidae | label8 = Кладус | data8 = Asterids | label9 = Ряд| data9 = Solanales | label10 = Фамилия | data10 = Salicaceae | label11 = Племе | data11 = Nicotianeae | label12 = Род | data12 = Nicotiana L. 1754. | label13 = | data13 = | label15 = Файта | data15 = * N. acuminata * N. alata * N. attenuata * N. bigelovil * N. clevelandii * N. debneyi * N. excelsior * N. exigua * N. forgetiana * N. glauca * N. glutinosa * N. kawakamii * N. knightiana * N. langsdorffii * N. longiflora * N. obtusifolia * N. otephora * N. paniculata * N. plumbagifolia * N. quadrivalvis * N. repanda * N. rustica * N. x sanderae * N. suaveolens * N. sylvestris * N. tomentosa | header16 = Двойне мено |label17 = Мено | data17 = ''Nicotiana tabacum''''' }} '''Доган''' ше одноши на вeцей як 70 файти рошлїнох з роду ''Nicotiana'' фамилиї ''Solanacea''e , як и на продукти хтори ше прави з осушених лїсцох догану,<ref>[https://kids.britannica.com/students/article/tobacco/277375?cmpCountryCode=RS&cmpIsGdpr=false&cmpIsCcpa=false&cmpGeoRegion=00 Tobacco.] Encyclopedia Britannica. [dostęp 2012-10-09]. (язик анґлийски).</ref> як цо циґари и циґаретли, догану за пипку, догану за жуванє и ароматични доган за нарґили. Доган ше хаснує и у биоинженєринґу рошлїнох и як украс, а хемийни компоненти з догану ше хаснує за виробок пестицидох и лїкох.<ref>[https://web.archive.org/web/20200804135004/http://www.plantsoftheworldonline.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:325974-2 Nicotiana L.]. Plants of the World Online. Kew Science. Архів [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:325974-2 оригіналу] за 4 серпня 2020. Процитовано 22.08.2021. (анgл.язика)</ref> Трима ше же главна комерциялна файта, ''N. tabacum'', по походзеню зоз тропскей Америки, як и шицки рошлїни з роду ''Nicotiana'', алє ю ше так длуго пестує, же ше за ню нє зна у дзивини. ''N. rustica'', файта хтора дава швидкогоряци лїсца, була файта догану хтору ше перше ховало у Вирджиниї, а нєшка ше углавним пестує у [[Турска|Турскей]],  Индиї  и  Русиї. Адиктивни алкалоїд никотин ше трима за найхарактеристичнєйши состойок догану, алє чкодлїви пошлїдки хаснованя догану мож достац од тисячи других єдинєньох хтори наставаю у диму, як цо  полициклични ароматични угльоводонїки (наприклад бензопирен), формалдехид, кадмиюм, никл, арсен, догански нитросамини, фенили и велї други. У догану тиж єст бета-карболински алкалоїди хтори ингибитую моноаминску оксиданзу.<ref>Yan Cao Shu. [19. https://ru.wikipedia.org/wiki/Табак_(растение)#cite_note-:0-3 Nicotiana Linnaeus, Sp. Pl. 1: 180. 1753.] (англ.) // Flora of China. — 1994. — Vol. 17. — P. 331–332. [https://web.archive.org/web/20210411102406/http://flora.huh.harvard.edu/china/PDF/PDF17/nicotiana.pdf Архивировано] 11 апреля 2021 года</ref><ref>Barboza G.E. et all. Solanaceae // The Families and Genera of Vascular Plants / edited by K. Kubitzki. — Springer, 2016. — Vol. XIV. — P. 295—358. — 407 p. — ISBN 978-3-319-28532-0.</ref> == Садзенє догану == Доган ше хова подобнє як и други польопривредни продукти. Ховали го и нашо людзе по валалох, так же законтрачене нашенє шали дома до посцельох або градкох, а потим ше пресаду пресадзовало з кольчком на польо и зоз воду з канти раз залївало. Доган єднорочна рошлїна хтору ше обера ручно – кажде оберанє облапя дас по три жовти лїсца од сподку. После обераня, доган ше привожи дому, здзива з длугшу иглїцу на шнури и одклада обешени за сушенє (на цуґ, под [[Шопа|шопу]], до [[Чардак|чардаку]] або на пойд). Сушенє оможлївює спомалшену  оксидацию  и деґрадацию  каротеноїдох, цо доприноши же би доган достал прикмети яки ше звичайно приписує „гладкосци“ диму. После того доган ше знїмало зоз шнурох, складало до балох и одвожело до одкупних станїцох. Нєшка ше лїсца догану пакує у зависносци од форми хаснованя, дзе спада куренє, жуванє, уцагованє през нос итд. Векшина циґаретлох хаснує доган хтори сушени у окремних обєктох з контроловану циркулацию воздуху (сушарнї), хтори даваю дим благши и лєгчейши за удихованє. == Хаснованє догану == Хаснованє догану то активносц хтору нєшка практикую коло 1,1 милиярди особи и вецей як єдна трцина жительства. Уровень куреня исти або опадує у розвитих державох, алє рошнє у жемох у розвою. Спрам [[Шветова здравствена орґанизация|Шветовей здравственей орґанизациї]], доган прешвечлїво найчастейша причина шмерци у швеце хтору мож зопрец. У звиту зоз 2008. року ШЗО оценєла же доган спричинює 5,4 милиони шмерци рочнє. [[File:Nicotiana tabacum 006.JPG|right|thumb|416x416px|Обични доган-'''''Nicotiana tabacum''''', ''Solanaceae'', осушени, наздзивани лїсца на шнурох. ]]Доган найчастейше спричинює хороти хтори потрафяю шерцо, печинку и плюца, а куренє главни фактор ризику за инфаркти, шлоґи, хронїчни обструктивни хороти плюцох (уключуюци  хронїчни бронхитис ) и  рак  (окреме рак плюцох, рак гарла и рак панкреасу). Тиж так, пре моцни адиктивни прикмети догану, настава и зависносц. Циґаретлов дим ше состої з капочкох смоли, никотину, угльового моноксиду  и других [[Ґаз|ґазох]]. Основни активни фармаколоґийни состойок догану то никотин и вон спричинює звик и зависносц. Єдна  циґаретла ма коло 2 mg никотину, а смертельна доза за чловека виноши 0,05 g. Никотин предзера до кревоцеку и ресорбує ше док курящи уцагує дим до плюцох, а количество ресорбованого никотину варирує од 20-90%. Под уплївом никотину нєстава чувство вистатосци, зменшує ше потреба за єдзеньом, сцагую ше вени, пошвидшує робота шерца, звекшує кревни и шерцов [[прицисок]], а источашнє ше звекшую масносци и цукер у [[Крев|креви]]. Пол [[Годзина|годзини]] после куреня функциї ше врацаю на нормалу. Куренє зменшує осет паху и смаку. == Етимолоґия == Анґлийске слово ''tobacco'' походзи од шпанского и портуґалского слова ''tabaco''. Прецизне походзенє того слова спорне, алє ше ґенерално трима же є виведзене часточнє з италиянского язика: карп.укр. доган, всл. dohan, од мадь. dohány, мадь. диял. dohán, мадь од тур. duh:an (дим, доган), а тур. од араб. або перс. duhan (дим, дим з догану); даєдни язики превжали слово директно з тур.: алб. duhan, рум. duhan, серб. дуван/духан, болг. духан. == История == Доган ше длуго хасновало у Америкох,<ref>Austin, Gregory. "[https://web.archive.org/web/20110809165620/http://www.tc.columbia.edu/centers/cifas/drugsandsociety/background/chronologydruguse.html Chronology of Psychoactive Substance Use".] Teachers College Columbia University. Archived from [https://www.tc.columbia.edu/centers/cifas/drugsandsociety/background/chronologydruguse.html the original] on 2011-08-09. Retrieved 2014-02-08.</ref> дзе даєдни култивацийни места у Мексику датирую зоз 1400-1000. п.н.е. Велї старобивательни индиянски племена традиционално ховали и хасновали доган. Восточни сиверноамерицки племена виками мали традицию ношиц доган у [[Мех|мехох]] як широко прилапену тарґовинску ставку, алє и пре куренє у дружтвених и  церемониялних нагодох, наприклад запечацованє мировней догварки або тарґовинского контракту. У даєдних популацийох, доган ше тримало як дар Створителя и верело ше же церемониялни дим догану ноши думки того цо кури и молитви до Створителя. == Сучасна история == После наукових одкрицох з половки 20. вику, доган осудзовани як опасносц за здравє, и на концу идентификовани як директни спричиньователь карциному и велїх других респираторних и циркулаторних хоротох. Року 2003, як одвит на звекшане хаснованє догану у жемох у розвою, Шветова здравствена орґанизация успишнє назберала потримовку 168 жемох подписац Рамикову конвенцию о контроли догану. Конвенция обдумана потримац ефикасне законодавство и його запровадзованє у шицких жемох, же би ше зменшало чкодлїви ефекти догану. Тото приведло до розвою продуктох за преставанє куреня. == Ґалерия == <gallery> Файл:Tobacco.jpg|Польо зоз засадзеним доганом Файл:Nicotiana tabacum - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-098.jpg|Илустрация догана, у квитнуцу Файл:Nicotiana alata.jpg|Доганово квитки Файл:Prilep sušenje tutun.JPG|Сушенє догана у вельким [[Гамбар|гамбаре]]/гали (Македония) Файл:DunhillEarlyMorningPipeMurrays.jpg|Пошекани доган порихтани за куренє на пипку Файл:Tabac rustique.jpg|Доганово лїсца хотори ше будзе док узрею-пожовкню оберац и сушиц </gallery> == Литература == * ''Словнїк руского народного язика I, А – Н'', Нови Сад 2017, б. 352. * Grace G. Stewart. [https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/1823891056DD037A84EAAB6AA59A0704/S0025727300012333a.pdf/div-class-title-a-history-of-the-medicinal-use-of-tobacco-1492-1860-a-href-fn01-ref-type-fn-a-div.pdf A history of the medicinal use of tobacco 1492–1860*.] == Вонкашнї вязи == * [https://www.agroklub.com/sortna-lista/uljarice-predivo-bilje/duhan-91/ Duhan] agroklub.com * [https://piperson.org/duhani/tipovi-duhana.php Osnovni tipovi duvana za lulu] * [https://www.youtube.com/watch?v=egCYV8Cu1VY Sve o duvanu - sećanje na dr Janoša Berenjija] youtube.com (видео знїмок)] * [https://piperson.org/clanci/istinita-prica.php Duvan, istinita priča https://piperson.org/clanci/istinita-prica.php] piperson.org {{Commonscat}} == Pеференци == [[Катеґория:Турцизми]] <references /> [[Катеґория:Индустрийни рошлїни]] [[Катеґория:Рошлїнски продукти]] [[Катеґория:Психоактивни дроґи]] s8myjiawmqptn1vqzryqbjib05jb4gf 14 3385 22314 20665 2026-10-08T14:51:12Z Sveletanka 20 катеґория 22314 wikitext text/x-wiki [[Катеґория:Рошлїни]] l1grjs3n6elelqv3nduqnnvhqp548nq 0 3410 22293 20752 2026-10-08T13:57:20Z Sveletanka 20 вики вязи 22293 wikitext text/x-wiki [[File:Symptoms of menopause (vector).svg|right|thumb|300px|Симптоми менопаузи]]'''Менопауза''' представя конєц репродуктивней способносци при особох женского полу.<ref name=":0">[https://www.pharmencyclopedia.com.ua/article/3563/klimaks Клімакс] [https://web.archive.org/web/20160316091303/http://www.pharmencyclopedia.com.ua/article/3563/klimaks Архівовано] 16 березня 2016 у [https://uk.wikipedia.org/wiki/Wayback_Machine Wayback Machine.]</ref><ref name=":3">Мишић, Милан, ур. (2005). Енциклопедија Британика. Л-М. Београд: Политика : Народна књига. стр. 159. ISBN 86-331-2116-6.</ref>Приходзи до преставаня ооґенези. Менопауза то природне зявенє при старших женох.<ref name=":1">Takahashi TA, Johnson KM (May 2015). [https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0025712515000218?via%3Dihub "Menopause".] The Medical Clinics of North America. 99 (3): 521–534. [https://en.wikipedia.org/wiki/Digital_object_identifier doi:10.1016/j.mcna.2015.01.006.] PMID 25841598.</ref> == Дефиниция и епидемиолоґия == Менопауза, позната ище як климактерий або климакс, то час у животним периодзе женох кед менструални период престава завше и жени вецей нє можу родзиц.<ref> [https://web.archive.org/web/20150402111845/http://www.nichd.nih.gov/health/topics/menopause/Pages/default.aspx „Menopause: Overview”.] Eunice Kennedy Shriver National Institute of Child Health and Human Development. 28. 6. 2013. Архивирано из [https://www.nichd.nih.gov/health/topics/menopause оригинала] 2. 4. 2015. г. Приступљено 8. 3. 2015.</ref><ref name=":2">[https://web.archive.org/web/20170910181404/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmedhealth/PMH0072495/ „Menopause: Overview”.] PubMedHealth. 29. 8. 2013. Архивирано из [https://web.archive.org/web/20170910181404/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmedhealth/PMH0072495/ оригинала] 10. 9. 2017. г. Приступљено 8. 3. 2015.</ref> Менопауза то процивне од [[Менарха|менархи]], час кеди дзивчатом почина менструация. Углавним ше зявює у периодзе помедзи 49. и 52. роки.<ref>Takahashi TA, Johnson KM (maj 2015). „Menopause”. The Medical Clinics of North America. 99 (3): 521—34. [https://sr.wikipedia.org/wiki/PubMed#PMID PMID 25841598.] [https://sr.wikipedia.org/wiki/Digitalni_identifikator_objekta doi:10.1016/j.mcna.2015.01.006.]</ref> Медицински фаховци часто менопаузу дефиную як зявенє кед жена рок нє мала менструалне кирвавенє.<ref>[https://web.archive.org/web/20150319224154/http://www.nichd.nih.gov/health/topics/menopause/conditioninfo/Pages/default.aspx „What is menopause?”.] Eunice Kennedy Shriver National Institute of Child Health and Human Development. 28. 6. 2013. Архивирано из [https://www.nichd.nih.gov/health/topics/menopause/conditioninfo/Pages/default.aspx оригинала] 19. 3. 2015. г. Приступљено 8. 3. 2015.</ref> То ше тиж так може дефиновац як зменьшованє продукованя гормонох у [[Ваєчнїки|ваєчнїкох]].<ref name=":7">Sievert, Lynnette Leidy (2006). [https://books.google.rs/books?id=fWH606kOGYQC&pg=PA81&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Menopause : a biocultural perspective] ([Online-Ausg.] изд.). New Brunswick, N.J.: Rutgers University Press. стр. 81. [https://sr.wikipedia.org/wiki/Me%C4%91unarodni_standardni_broj_knjigeISBN 9780813538563.] Архивирано из [https://books.google.rs/books?id=fWH606kOGYQC&pg=PA81&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false оригинала] 10. 9. 2017. г..</ref> При женох хтори мали операцию же би одстранєли плоднїцу, алє ище вше маю ваєчнїки, може ше думац же менопауза наступела под час операциї або кед им уровень гормонох спаднул. <ref name=":7" /> После одстраньованя плоднїци, симптоми ше часто зявюю скорей, просеково на 45 роки.<ref>[https://books.google.rs/books?id=NCzYsz6Uv0IC&pg=PA36&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false International position paper on women's health and menopause : a comprehensive approach.] DIANE Publishing. 2002. стр. 36. [https://sr.wikipedia.org/wiki/Me%C4%91unarodni_standardni_broj_knjige ISBN 9781428905214.] [https://web.archive.org/web/20170910181403/https://books.google.com/books?id=NCzYsz6Uv0IC&pg=PA36 Архивирано] из оригинала 10. 9. 2017. г..</ref> == Животни период == У ридких случайох, женски ваєчнїки преставаю функционовац у барз вчасним возросту, у периодзе од пубертету до 40 рокох. Тото зявенє познате як вчасне затаєнє ваєчнїкох. Спонтане вчасне затаєнє ваєчнїкох ше зявює при 1% женох до 40 рокох и 0,1% женох до 30 рокох. То нє нормални пошлїдок стареня. Пре нєясносци податкох у велїх обласцох на швеце, найстарши период зявеня менопаузи нє познати. Постоя податки о нормалним зачатку и породзеню у 70. року, алє вони контроверзни. == Нормални обсяг == У Заходним швеце, обсяг возросту менопаузи (пре природни причини) помедзи 30 и 61, <ref>Minkin, Mary Jane; et al. (1997). [https://archive.org/details/whateverywomanne0000mary ''What Every Woman Needs to Know about Menopause''.]Yale University Press. [https://sr.wikipedia.org/wiki/Me%C4%91unarodni_standardni_broj_knjige ISBN 0-300-07261-9.]</ref> а просекова старосц задонього периоду 51 рок. <ref>Kato I, Toniolo P, Akhmedkhanov A, Koenig KL, Shore R, Zeleniuch-Jacquotte A (1998). [https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-epidemiology_1998-12_51_12/page/1270/mode/2up „Prospective study of factors influencing the onset of natural menopause”.]''J Clin Epidemiol''. '''51''' (12): 1271—1276. [https://sr.wikipedia.org/wiki/PubMed#PMID PMID 10086819.][https://sr.wikipedia.org/wiki/Digitalni_identifikator_objekta [doi:10.1016/S0895-4356(98)00119-X.]</ref> Просекови возрост природней менопаузи у Австралиї 51,7 роки,<ref>Do KA; Treloar SA; Pandeya N; et al. (1998). [https://archive.org/details/sim_human-biology_1998-12_70_6/page/1072/mode/2up „Predictive factors of age at menopause in a large Australian twin study”.] Hum Biol. 70 (6): 1073—91. [https://sr.wikipedia.org/wiki/PubMed#PMID PMID 9825597.]</ref> медзитим постої значна вариябилносц. У Индиї и Филипинох, штреднї возрост менопаузи значно вчаснєйши, 44 роки. <ref>Ringa, V. (2000). „Menopause and treatments”. Quality of Life Research. 9 (6): 695—707. [https://sr.wikipedia.org/wiki/JSTOR JSTOR 4036942.] [https://sr.wikipedia.org/wiki/Digitalni_identifikator_objekta doi:10.1023/A:1008913605129.]</ref> '''Наймладши возрост''' У ридких случайох, женски ваєчнїки преставаю функционовац у барз вчасним возросту, у обсягу од пубертету до 40 рокох. Тото зявенє познате як вчасне затаєнє ваєчнїкох. Спонтане вчасне затаєнє ваєчнїкох ше зявює при 1% женох до 40 рокох старосци, и 0,1% женох до 30 рокох. То нє нормални пошлїдок стареня. '''Найстарши возрост''' Пре нєясносци податкох у велїх обласцох на швеце, найстарши период зявеня менопаузи нє познати. Постоя податки о нормалним зачатку и породзеню у 70. року, алє вони контроверзни. == Симптоми и проґноза == У рокох скорей менопаузи, менструациї углавним поставаю нєпорядни,<ref name=":5">[https://web.archive.org/web/20150320015025/http://www.nichd.nih.gov/health/topics/menopause/conditioninfo/Pages/symptoms.aspx „What are the symptoms of menopause?”.] Eunice Kennedy Shriver National Institute of Child Health and Human Development. 6. 5. 2013. Архивирано из [https://www.nichd.nih.gov/health/topics/menopause/conditioninfo/Pages/symptoms.aspx оригинала] 20. 3. 2015. г. Приступљено 8. 3. 2015.</ref><ref>[https://www.nia.nih.gov/health/menopause/what-menopause What Is Menopause?”.] National Institute on Aging. Приступљено 6. 10. 2018.</ref>цо значи же периоди можу буц длукши або крадши, або лєгчейши або чежши у количестве цеку. <ref name=":5" /> У тим периодзе, жени часто доживюю валунґи (налєти цеплоти); вони углавним тирваю од 30 секунди до дзешец [[Минута|минути]] и можу буц повязани зоз трешеньом, зноєньом и червенїдлом скори. <ref name=":5" /> Цепли валунґи ше часто преставаю зявйовац после рока або двох рокох.<ref name=":2" /> Други симптоми можу буц сухосц ваґини, проблеми зоз спаньом и пременки розположеня.<ref name=":5" /> Озбильносц симптомох варирує медзи женами. Гоч ше часто дума же менопауза повязана зоз хоротами шерца, то ше першенствено случує пре старенє и нє ма директну вязу зоз менопаузу. При даєдних женох при хторих були присутни проблеми, як цо то [[ендометриоза]] або боляци менструациї (периоди), вони поставаю менєй виражени после менопаузи. <ref name=":2" /> == Виволовач == Менопауза то углавним природна пременка.<ref>[https://web.archive.org/web/20150402091652/http://www.nichd.nih.gov/health/topics/menopause/conditioninfo/Pages/causes.aspx „What causes menopause?”.] Eunice Kennedy Shriver National Institute of Child Health and Human Development. 6. 5. 2013. Архивирано из [https://www.nichd.nih.gov/health/topics/menopause/conditioninfo/Pages/causes.aspx оригинала] 2. 4. 2015. г. Приступљено 8. 3. 2015.</ref> Може ше случиц скорей при женох хтори куря [[доган]].<ref name=":1" /> <ref>Warren M, Soares CN, ур. (2009). [https://archive.org/details/menopausaltransi0000unse The menopausal transition: interface between gynecology and psychiatry] ([Online-Ausg.] вид.). Basel: Karger. бок [https://archive.org/details/menopausaltransi0000unse/page/72 73.] [https://sr.wikipedia.org/wiki/Me%C4%91unarodni_standardni_broj_knjige ISBN 978-3805591010.]</ref> Други виволованя уключую операциї у хторих ше одстранюю ваєчнїки або даяки файти хемотерапийох. <ref name=":1" /> На физиолоґийним уровню, менопауза ше случує пре зменьшованє продукованя гормонох естроґену и проґестерону у ваєчнїкох.<ref name=":0" /> Гоч углавним нє потребна, дияґноза менопаузи ше може потвердзиц зоз мераньом уровню гормонох у [[Крев|креви]] або мочу.<ref>[https://www.nichd.nih.gov/health/topics/menopause/conditioninfo/Pages/diagnosed.aspx „How do health care providers diagnose menopause?”.] Eunice Kennedy Shriver National Institute of Child Health and Human Development. 6. 5. 2013. Архивирано из [https://www.nichd.nih.gov/health/topics/menopause/conditioninfo/Pages/diagnosed.aspx оригинала] 2. 4. 2015. г. Приступљено 8. 3. 2015.</ref><ref>Wood J. [https://books.google.rs/books?id=I0_SrDBNy24C&pg=PA401&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false „9”.] Dynamics of Human Reproduction: Biology, Biometry, Demography. Transaction Publishers. стр. 401. [https://sr.wikipedia.org/wiki/Me%C4%91unarodni_standardni_broj_knjige ISBN 9780202365701.] [https://web.archive.org/web/20170910181403/https://books.google.com/books?id=I0_SrDBNy24C&pg=PA401#v=onepage&q&f=false Архивирано] из оригинала 10. 9. 2017. г..</ref> == Лїченє == Углавним нє потребни специфични третман.<ref name=":4">[https://web.archive.org/web/20150320030632/http://www.nichd.nih.gov/health/topics/menopause/conditioninfo/Pages/treatments.aspx „What are the treatments for other symptoms of menopause?”.] Eunice Kennedy Shriver National Institute of Child Health and Human Development. 28. 6. 2013. Архивирано из [https://www.nichd.nih.gov/health/topics/menopause/conditioninfo/Pages/treatments.aspx оригинала] 20. 3. 2015. г. Приступљено 8. 3. 2015.</ref> Медзитим, даєдни симптоми ше можу злєпшац зоз лїченьом.<ref name=":4" /> З оглядом на валунґи, часто ше препоручує керованє куреня, кофеину и алкоголу.<ref name=":4" />Може помогнуц спанє у жимней хижи и хаснованє вентилатору.<ref name=":4" /> Шлїдуюци лїки можу помогнуц: гормонална терапия менопаузи (МГТ), клондин, ґабапентин або ССРИ.<ref name=":4" /> Физични вежби можу помогнуц при проблему зоз спаньом.<ref name=":4" /> Гоч МГТ дакеди була рутински преприсована, тераз ше препоручує лєм тим цо маю значни симптоми, прето же постої застараносц пре нуспояви.<ref name=":4" /> Нє найдзени висококвалитетни докази о ефикасносци алтернативней медицини.<ref name=":3" /> Постоя рамикови докази за фитоестроґени.<ref> Franco OH, Chowdhury R, Troup J, Voortman T, Kunutsor S, Kavousi M, Oliver-Williams C, Muka T (juni 2016). [https://archive.org/details/sim_jama_2016-06-21_315_23/page/2554/mode/2up „Use of Plant-Based Therapies and Menopausal Symptoms: A Systematic Review and Meta-analysis”.] JAMA. 315 (23): 2554—63. [https://sr.wikipedia.org/wiki/PubMed#PMID PMID 27327802.] [://sr.wikipedia.org/wiki/Digitalni_identifikator_objekta doi:10.1001/jama.2016.8012 Слободан приступ</ref> == Знаки и симптоми == У цеку вчасного преходу периода менопаузи, менструални циклуси оставаю правилни, алє ше интервал помедзи нїх почина предлужовац. Уровень гормонох почина варировац. [[Овулация]] ше можебуц нє случи зоз каждим циклусом.<ref name=":6">Hoffman, Barbara (2012). [https://archive.org/details/williamsgynecolo0000unse Williams Gynecology.] New York: McGraw-Hill Medical. [https://archive.org/details/williamsgynecolo0000unse/page/554/mode/2up бок 555–56.] [https://sr.wikipedia.org/wiki/Me%C4%91unarodni_standardni_broj_knjige ISBN 9780071716727]</ref> Термин „менопауза” ше одноши на часови период хтори шлїдзи рок после заднєй менструациї. <ref name=":6" /> У цеку менопаузалного преходу и после менопаузи, жени можу дожиц вельо розлични симптоми. == Ваґина и плоднїца == У цеку преходу до менопаузи, менструални образец може указац крадше поцагованє циклусу (за 2-7 [[Дзень|днї]]); ище вше могущи длукши циклуси. <ref name=":6" /> Може постояц нєпорядне кирвавенє (лєгчейша, чежша, обачлїва). <ref name=":6" /> Дисфункционалне кирвавенє зоз плоднїци часто маю жени хтори ше приблїжую менопаузи, пре гормонални пременки хтори провадза менопаузални преход. Обачованє або кирвавенє можу єдноставно буц повязани зоз ваґиналну атрофию, добредзечним вчасним (полипом) або лезиї або можу буц функционални одвит ендометриюму. Европске дружтво за менопаузу и андропаузу публиковало напрямки за преценьованє ендометрию, хтори углавним главне жридло капканя або кирвавеня.<ref name=":6" /> <ref>Dreisler E, Poulsen LG, Antonsen SL, Ceausu I, Depypere H, Erel CT, Lambrinoudaki I, Pérez-López FR, Simoncini T, Tremollieres F, Rees M, Ulrich LG (juni 2013). „EMAS clinical guide: assessment of the endometrium in peri and postmenopausal women”. Maturitas. 75 (2): 181—90. [https://sr.wikipedia.org/wiki/PubMed#PMID PMID 23619009.] [https://sr.wikipedia.org/wiki/Digitalni_identifikator_objekta doi:10.1016/j.maturitas.2013.03.011.]</ref> Медзитим, при женох у постменопаузи гоч хторе ґениталийне кирвавенє алармантни симптом хтори вимага одвитуюце виглєдованє же би ше виключела могущносц малиґних хоротох. Симптоми хтори ше можу зявйовац у цеку менопаузи и наставиц през постменопаузу то: ♦ Боляци одношеня <ref name=":6" /> ♦ Сухосц ваґини ♦ Атрофийни ваґинитис – сценьшованє мембрани вулви, ваґини, гарлочка и вонкашнього мочового тракту, вєдно зоз значним зменьшованьом и траценьом еластичносци шицких вонкашнїх и нукашнїх [[Поверхносц|поверхносцох]] ґениталийох. == Други физични пременки == Други физични симптоми менопаузи уключую нєдостаток енерґиї, боль у ставцох, здревнєтосц,<ref name=":6" /> боль у хрибце, звекшованє першох, боль у першох, лупанє шерца, главоболя, круценє у глави, сухосц, швербенє скори,<ref name=":6" /> сценьшованє, зацерпнуце скори, загрубнуце, мочова инкотенция, <ref name=":6" /><ref> Pérez-López FR, Cuadros JL, Fernández-Alonso AM, Chedraui P, Sánchez-Borrego R, Monterrosa-Castro A (decembar 2012). „Urinary incontinence, related factors and menopause-related quality of life in mid-aged women assessed with the Cervantes Scale”. Maturitas. 73 (4): 369—72. [https://sr.wikipedia.org/wiki/PubMed#PMID PMID 23041251.] [https://sr.wikipedia.org/wiki/Digitalni_identifikator_objekta doi:10.1016/j.maturitas.2012.09.004.]</ref>нєодложносц мокреня, образци попретаргованого спаня,<ref>Arakane M, Castillo C, Rosero MF, Peñafiel R, Pérez-López FR, Chedraui P (juni 2011). „Factors relating to insomnia during the menopausal transition as evaluated by the Insomnia Severity Index”. Maturitas. 69 (2): 157—61. [https://sr.wikipedia.org/wiki/PubMed#PMID PMID 21444163.] [https://sr.wikipedia.org/wiki/Digitalni_identifikator_objekta doi:10.1016/j.maturitas.2011.02.015.]</ref><ref>Monterrosa-Castro A, Marrugo-Flórez M, Romero-Pérez I, Chedraui P, Fernández-Alonso AM, Pérez-López FR (april 2013). „Prevalence of insomnia and related factors in a large mid-aged female Colombian sample”. Maturitas. 74 (4): 346—51. [https://sr.wikipedia.org/wiki/PubMed#PMID PMID 23391501.] [https://sr.wikipedia.org/wiki/Digitalni_identifikator_objekta doi:10.1016/j.maturitas.2013.01.009.]</ref>ноцне зноєнє, горуци валунґи.<ref name=":6" /> == Вонкашнї вязи == * [https://www.apollohospitals.com/sr/diseases-and-conditions/all-about-menopause Менопауза: Фазе, знаци и нежељени ефекти] * European Menopause and Andropause Society * Menopause: MedlinePlus * Menopause and Menopause Treatments * Menopause.org, The Official Website of The North American Menopause Society == Референци == <references /> [[Катеґория:Медицина]] [[Катеґория:Ґинеколоґия]] [[Катеґория:Менструални циклус]] igbuor3hw2jv3rf4vnw3c8unh47ycrj 0 3422 22311 20831 2026-10-08T14:38:06Z Sveletanka 20 22311 wikitext text/x-wiki {{Инфорамик | headerstyle = background: lightgreen | header1 = Ґордон | label2 = | data2 = [[File:Cirsium arvense with Bees Richard Bartz.jpg|center|thumb| |300px|<div style="text-align: center;"> Cirsium arvense]] | header3 = [[Таксономия (биолоґия)|Наукова класификация]] | label4 = Царство | data4 = Plantae | label5 = Кладус| data5 = Tracheophytes | label6 = Кладус | data6 = Angiospermae | label7 = Кладус | data7 = Eudicotidae | label8 = Кладус | data8 = Астеридс | label9 = Ряд| data9 = Asterales | label10 = Фамилия | data10 = Asteraceae | label11 = Род | data11 = Cirsium | label12 = Файта | data12 = C. arvense | label13 = Файта | data13 = | header14 = [[Биномна номенклатура|Биномнe мено]] | label15 = | data15 = ''Cirsium arvense'' ([[Карл фон Лине|Linnаeus]]) Scop. | label16 = Файта | data16 = }} '''Ґордон''' (лат. ''Cirsium arvense'', серб. ''паламида'', слц.диял. ''gordon'', од мадь. ''gordon'' и ''gordony'' = коров, ґаз) файта рошлїни зоз фамилиї главочкових рошлїнох.<ref>[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:195034-1 "Cirsium arvense (L.) Scop".] ''Plants of the World Online''. Royal Botanic Gardens Kew. Retrieved 5 July 2024.</ref> Перше росла на просторох Европи и сиверней Азиї, одкаль ше розширела вшадзи по швеце. == Опис рошлїни == Ґордон вецейрочна рошлїна висока 30 до 160 центи. Ма барз моцну кореньову систему з пупчами, зоз хторих ше розвиваю над&#39;жемни вигнанци. Розмножує ше веґетативно (з вигнанцами) и ґенеративно (з нашеньом). На єден квадратни [[метер]] мож найсц вецей як 500 кореньово пупча, хтори можу дац нови рошлїни. Стебло просте и розконарене, почина роснуц вчас на яр. За кратки час ше може розвиц. Лїсца зменююци, роздзелєни и маю цернє. Квитки позберани до главкастих ґириздох целовей [[Фарба|фарби]]. Ґордон дводомова рошлїна. Квитнє влєце и вєшенї. Дава до 40000 нашенька (штреднє 4 до 5 тисячи) ключкавосци и вецей як 6 роки. Нашенька ше розноша з витром (анемохорно). Ключкаю з барз малей глїбини, вєшенї. Швиже нашенє добре виключка. == Значносц == Ґордон барз часте, жилаве и чкодлїве коровче. Рошнє по оранїнох, у винїцох, овоцнїкох и по пажицох, а тиж и на нєпольопривредних теренох. Моцни є компетитор. Може ше зявиц масовно, та теди загартуши шаца. Рошнє на глїбокей, гумидней и плодней жеми. Ґордон нитрофилна рошлїна. Млади рошлїни статок є, а стари груби и джобаци, та спричинюю механїчни покалїченя, окреме на устох статку. Тота рошлїна домашня за даєдни печарочково хороти, инсекти и нєматоди. == Ґалерия == <gallery> Файл:Illustration Cirsium arvense0.jpg|Ґордон, биолоґийна илустрация Файл:(MHNT) Coreus marginatus on Cirsium arvense.jpg|Ґордон пред росквитнуцом (пупчата) Файл:20200701Cirsium arvense1.jpg|Ґордон розквитнути Файл:Blühende Distel.JPG|Квитки ґордону интензивней целовей-пинк фарби Файл:Osot polyovyi. Dnipro.jpg|Ґордоново нашенє у полю Файл:Cirsium arvense - pappus (aka).jpg|Пирясте нашенє хторе ше саме розшева по полю </gallery> == Литература == * ''Словнїк руского народного язика I, А – Н'', Нови Сад 2017, б. 307. == Вонкашнї вязи == * [https://sr.wikipedia.org/sr-ec/ Palamida] == Референци == [[Катеґория:Коров]] iskqs19wh4owmolp0w2sq9wygarbxqy 0 3426 22312 20843 2026-10-08T14:46:13Z Sveletanka 20 22312 wikitext text/x-wiki {{Инфорамик | headerstyle = background: #90EE90; | header1 =<big>Рашка</big> | label2 = | data2 = [[File:Carum carvi - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-172.jpg|center|300px|]] | header3 = [[Таксономия (биолоґия)|Наукова класификация]] | label4 = Царство | data4 = Plantae | label5 = Дивизия| data5 = Magnoliopsida | label6 = Дивизия| data6 = | label7 = Дивизия| data7 = | label8 = Класа | data8 = | label9 = Ряд | data9 = Apiales | label0 = Фамелия | data10 =Apiaceae | label11 = Племе | data11 = | label12 = Род | data12 = | label13 = Файта | data13 = ''C. carvi'' | header14 = [[Биномна номенклатура|Биномне мено]] | label15 = | data15 = ''Carum carvi'' ([[Карл фон Лине|Linneaus]]) }} '''Рашка''' (лат. ''Carum carvi L''.; серб. ''ким''; всл. ''raška''; укр. диял. Словацкей рашка; серб. диял. рашка) то присмачкова рошлїна. Познали ю и хасновали арабски лїкаре, одкаль є пренєшена до Европи. Пестує ше ю у велїх жемох, а найвецей у Голандиї (найвекши шветови вивознїк рашки), Польскей, Нємецкей, Русиї. У [[Сербия|Сербиї]] ше го пестує у [[Войводина|Войводини]], окреме по валало дзе жию Словаци, понеже без рашки словацки [[кулен]] нє мож задумац. == Характеристики == Рашка єднорочна або дворочна рошлїна. Дворочна форма у першим року формує лїсцову розету (високу коло 25 центи), а у другим просте, у верхнєй часци конарчкасте стебелко високе до 1,5 [[Метер|мете]]<nowiki/>р. Корень вреценкасти, билей до блядожовтей [[Фарба|фарби]], длугоки до 20 центи. Лїсца двойно або тройно пирясто подзелєни, зменююцо поставени на стебелку. Квитки дробни, били до блядоцеловкасти, ґруповани до зложеней щитоподобней ґириздочки. На рубцох щиту змесцени векши квитки. Венчик ма 5 венчиково лїсцочка. Квитнє од мая по юлий. Плод шизокарпиюм, видлужено елиптичней форми, зложени з двох плодох, кафовей фарби, длуговасти, длугоки до 7 милиметри, широки до 1,2 милиметри. На плоду єст вецей ребра, а медзи нїма каналчки виполнєти з етерским олєйом. Маса 1000 зарнох виноши 2-3,5 ґрами. [[File:Historical CUMIN.jpg|right|thumb|250px|Стеблочко рашки]] [[File:Cumin-spice.jpg|right|thumb|250px|Рашка - присмачка]] == Хемийни состав хаснованє == Рашку ше пестує пре плод (''Carvi fructus'') у хторим єст 2-7% етерского олєю (''Carvi aetheroleum''). Зопера корчи у орґанох за претровйованє, злєпшує роботу жалудка, змоцнює вилучованє жовчу. Етерски олєй рашки ше достава у дестилациї з помоцу водовей пари узретих, зомлєтох плодох. Етерски олєй бистри, без [[Фарба|фарби]] або блядожовкасти, приємного ароматичного паху и горкавого смаку. Главни состойки [[Олєй|олєю]] то карвон (50-80%) и д-лимонен (15-35%). Характеристични запах етерского олєю приходзи з карвону. Рашку и етерски олєй ше хаснує як присмачку, кориґенс и конзерванс у поживовей индустриї. Етерски олєй ше хаснує у козметичней и парфимерийней индустриї. Рашку ше хаснує и як покарму за статок у форми желєней маси або плоди, бо добре дїйствує на орґани за претровйованє и звекшує млєчносц кравох. == Технолоґия пестованя == Рашка рошнє у розличних еколоґийних условийох, од ровнїнских по бреговити обласци. Вимага отворени и слунковити места. Мож ю успишнє пестовац на скоро шицких типох жеми. Найлєпши урожай дава на плодней, з гумусом богатей жеми. Добре подноши нїзки температури (и до -25 °Ц). Рочни паданя потребни за успишне пестованє рашки виноша коло 600 милиметри. Рашку ше шеє директно до жеми, и то у марцу, на оддалєносци медзи шорами 35-40 центи. Нашенє сходзи дас о три тижнї. == Мири допатраня == На шацу рашки ше применює култивованє, окопованє и прикармйованє. Перше култивованє идзе после сходзня, а друге два до три тижнї после першого, у зависносци од зявеня коровча. Источашнє ше и прикармює зоз 30 kg/ha N. У борби процив коровча мож применїц гербициди. Вецейрочни коровча ше таманї механїчно. У другим року на початку веґетациї уноши ше коло 80 kg/ha чистого азоту (з окопованьом). Понеже ше плод рашки лєгко розсипиє, у чаше зреца ше нє препоручує уходзиц до шаца. Рашку знаю нападнуц вецей спричиньователє хортох и чкодлївци. Од печарочкових хоротох зявює ше пепелнїчка, ардза, пегавосц стебла, биле гнїце, пламеняча. Плоди рашки дозреваю нєровномирно, та чежко одредзиц хвильку жатви. Коши ше кед коло 50% плоди маю шивокафову фарбу. Звичайно дозрева концом юния. На векших [[Поверхносц|поверхносцох]] коши ше на комбайну. После жатви плоди ше розшири у ценким пасме и суши на цуґу. Осушени плоди ше пакує до паперових мехох и чува защицени од [[Шветлосц|шветлосци.]] У зависносци од условийох продукциї, урожай єднорочней форми 600-1200 кили, а дворочней 1-2 тони по гектаре.<ref>Кишгеци, Јан; Јелачић, Славица; Дамир Беатовић. [https://plus.cobiss.net/cobiss/cg/cnr_cyrl/data/cobib/170012428?format=marc Лековито, ароматично и зачинско биље.]</ref> == Литература == * ''Словнїк риского народного язика II, О – Я'', Нови Сад 2017, б. 387. * Wilfort, R. Ljekovito bilje i njegova upotreba,Zagreb 1974. == Вонкашнї вязи == * Саша Бугарчић, * [https://www.zdravasrbija.com/Dom/Basta/Zacinsko%20i%20lekovito%20bilje/1105-Kim,-zacin-koji-mozete.php Ким, зачин који можете узгојити у властитом врту], www.zdravasrbija.com, 31.10.2013. * Оливера Вучковић, [https://oliveravuckovic.wordpress.com/2014/12/06/kim/ Ким], Лековите биљке Србије, 6. децембар 2016. == Референци == <references /> [[Катеґория:Лїковити рошлїни]] [[Катеґория:Присмачки]] [[Катеґория:Покарма]] s6mrfcg67tqnsdusnd8lhdno049o21q 0 3486 22289 21732 2026-10-08T13:38:31Z Sveletanka 20 катеґория 22289 wikitext text/x-wiki {{Инфорамик | headerstyle = background: #ccf; | header1 =<big> Ваєчнїки </big> | label2 = | data2 = [[File:Gray589.png|center||thumb|330px| ]] <div style="text-align: center;">Обезпечованє креви женских репородуктивних орґанох. Ваєчнїки прикатани у горнїм лївим и горнїм правим углу. | label3 = | data3 = [[File:Scheme female reproductive system-ru.svg|center|thumb|330px|<div style="text-align: center;">Положенє ваєчнїкох у карлїцовей обласци]] | header4 = Поєдиносци | label5 = Обезпечованє зоз креву | data5 = Ваєчнїкова артерия, плоднїцова артерия | label6 = Венова дренажа | data6 =12. Ваєчнїкова вена | label7 = Интервация/нерв | data7 = Ваєчнїков плексус | label8 = Лимфа | data8 = парааортални лимфови ґузел | label9 = | data9 = |header10 = Идентификатори | label11 = Latin. | data11 = ovarium | label12 = MeSH | data12 = [https://meshb.nlm.nih.gov/record/ui?ui=D010053 D010053] | label13 = TA98 | data13 = [https://ifaa.unifr.ch/Public/EntryPage/TA98%20Tree/Entity%20TA98%20EN/09.1.01.001%20Entity%20TA98%20EN.htm A09.1.01.001] | label14 = TA2| data14 = [https://ta2viewer.openanatomy.org/?id=3470 3470] | label15 = FMA | data15 = [https://bioportal.bioontology.org/ontologies/FMA/?p=classes&conceptid=http%3A%2F%2Fpurl.org%2Fsig%2Font%2Ffma%2Ffma7209 7209] |label16 = | data16 = [https://en.wikipedia.org/wiki/Anatomical_terminology Anatomical terminology] }} '''Ваєчнїки''' (лат. ''Ovarium'', греч. ''Ωοθήκη'') то парни женски орґани чия основна улога продукованє [[Ваїчкова клїтинка|ваїчкових клїтинкох]] и лученє полних гормонох.<ref name=":3">Cox, Emily; Takov, Veronica (2026). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK532300/ "Embryology, Ovarian Follicle Development".] StatPearls. StatPearls Publishing.</ref> Ваєчнїки то гомолоґийни орґани шеменїкох. Овалней су форми, подобни мандульом. Найчастейше су длуги 3-5 и широки 1,5-3 cm. Ваєчнїки тиж так луча гормони хтори маю главну улогу у менструалним циклусу и плодносци. Ваєчнїк напредує през вельо фази, починаюци од пренаталного периоду по [[Менопауза|менопаузу]]. Тиж так є ендокрийни шлїжнїк пре розлични гормони хтори вилучує.<ref>Colvin, Caroline Wingo; Abdullatif, Hussein (2013-01-01). „Anatomy of female puberty: The clinical relevance of developmental changes in the reproductive system”. ''Clinical Anatomy'' (на язику: енґлийски). '''26''' : 115—129. [https://en.wikipedia.org/wiki/ISSN ISSN 1098-2353.] Cox, Emily; Takov, Veronica (2026). "Embryology, Ovarian Follicle Development". StatPearls. StatPearls Publishing.[https://sr.wikipedia.org/wiki/PubMed#PMID PMID 22996962.] [https://sr.wikipedia.org/wiki/Semantic_Scholar S2CID 46057971]. [https://sr.wikipedia.org/wiki/Digitalni_identifikator_objekta doi:10.1002/ca.22164.]</ref> == Структура == Трима ше же ваєчнїки женски ґонади. Кажди ваєчнїк билкастей фарби и находзи ше при бочним муре [[плоднїци]] у часци хтора ше вола ваїчкова долїна. Фоса ваєчнїку то обласц хтора огранїчена з вонкашню илиячну артерию и находзи ше опрез уретеру и нукашнєй илиячней артериї. Тота обласц велька коло 4 cm x 3 cm x 2 cm. <ref name=":0">Daftary, Shirish; Chakravarti, Sudip. Manual of Obstretics (3rd изд.). Elsevier. 2011. стр. 1—16. ISBN 9788131225561..</ref><ref name=":1"> Williams gynecology. Hoffman, Barbara L., Williams, J. Whitridge (John Whitridge), 1866-1931. (2nd изд.). New York: McGraw-Hill Medical. 2012. ISBN 9780071716727. [https://sr.wikipedia.org/wiki/OCLC OCLC 779244257.]</ref> Ваєчнїки окружени зоз капсулу и маю вонкашнї кортекс и нукашню медулу.<ref name=":3" /> Капсула зложена зоз густей вязацей тканї и позната є як ''tunica albuginea''.<ref>[https://training.seer.cancer.gov/anatomy/reproductive/female/ovaries.html „Ovaries”.] Приступљено 12. 12. 2019.</ref> Углавним ше [[овулация]] случує у єдним з двох ваєчнїкох хтори ошлєбодзую ваїчкову клїтинку у каждим менструалним циклусу. Бок ваєчнїку найблїзжши при [[Вайцовод|вайцоводу]] и повязани є зоз нїм зоз инфундибулопелвичним лиґаментом,<ref name=":0" /> а други бок унапрямени на долу и заквачени є за плоднїцу прейґ лиґаменту ваєчнїка. '''Лиґаменти''' Ваєчнїки лєжа нука у перитонеалней глїбки, з обидвох бокох плоднїци, за хтору су аквачени прейґ влакнастей пантлїки хтора ше вола лиґамент ваєчнїка. Ваєчнїки одкрити у перитонеалней глїбки, алє су вязани за мур цела прейґ суспензийного лиґаменту хтори заднє предлуженє широкого лиґаменту плоднїци. Часц широкого лиґаменту плоднїци хтора прекрива ваєчнїк позната як мезориюм.<ref name=":1" /> Педикул ваєчнїкох ше состої зоз вайцоводу, мезовариюму, ваїчкового лиґаменту и кревових судзинох.<ref>Baskett, Thomas F.; Calder, Andrew A.; Arulkumaran, Sabaratnam (2014). [https://books.google.rs/books?id=OiHQAgAAQBAJ&pg=PA268&redir_esc=y Munro Kerr's Operative Obstetrics E-Book] (на язику: анґлийски). Elsevier Health Sciences. стр. 268. ISBN 9780702052484.</ref> '''Микроанатомия''' Поверхносц ваєчнїка прекрита з блану хтора зложена з облогох єдноставного мезоцела хторе у кубоїдней або палїчковей форми,<ref name=":4">[https://histology.siu.edu/erg/ovary.htm „Southern Illinois University School of Medicine”.] www.siumed.edu. Приступљено 2017-11-20</ref> такволани ґерминални епицел.<ref name=":4" /> ''called the germinal epithelium''. Вонкашнє пасмо то кортекс ваєчнїка, хторе зложене зоз фоликулох ваєчнїка и строми медзи нїма. До фоликулох уключени ''cumulus oophorus'', блана ґранулоса (и ґранулоза клїтинки нука у нєй), ''corona'' ''radiata, zona pellucida, и primary oocyte''. У фоликулу ше тиж так находза тека фоликула, антрум и ликворни фоликул. Тиж так у кортексу ше находзи жовте цело виведзене зоз фоликула. Найглїбше пасмо то медула ваєчнїкох.<ref>„Foundational Model of Anatomy”. xiphoid.biostr.washington.edu. Structural Informatics Group at the University of Washington.. Архивирано из оригинала 2016-05-30. г. Приступљено 2017-11-20.</ref> Може буц чежко направиц розлику медзи кортексом и медулу, алє ше фоликули углавним нє находза у медули. Фоликуларни клїтинки то ровни епицелни клїтинки хтори походза од поверхносного епицела хтори прекрива ваєчнїк. Окружени су зоз ґранулознима клїтинками хтори ше пременєли зоз ровних до коцкастих и пролиферовали же би випродуковали пасмови епицел. Ваєчнїк тиж так ма кревово судзини и лимфово канали.<ref>Brown, H. M.; Russell, D. L. (2013). [https://academic.oup.com/humupd/article-abstract/20/1/29/889762?redirectedFrom=fulltext&login=false "Blood and lymphatic vasculature in the ovary: Development, function and disease."] Human Reproduction Update. 20 (1): 29–39. [https://sr.wikipedia.org/wiki/Digitalni_identifikator_objekta doi:10.1093/humupd/dmt049.] [https://sr.wikipedia.org/wiki/PubMed#PMID PMID 24097804.]</ref> == Функция == '''Творенє полней клїтинки''' Змесцени су на концох вайцоводу або фалопиян-туби, односно нєпоштредно при їх отворе. Стационовани су у плїтких глїбкох (''лат. fossa ovarica''), на бочних бокох горнєй часци малей карлїци хтора ше находзи на дну бруховей глїбки. З оглядом на тото же су парни орґани, находза ше з обидвох бокох плоднїци.<ref>Richards, JoAnne S.; Pangas, Stephanie A. (2010-04-01). [https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-investigation_2010-04_120_4/page/962/mode/2up „The ovary: basic biology and clinical implications”.] The Journal of Clinical Investigation. 120 (4): 963—972. [https://sr.wikipedia.org/wiki/Me%C4%91unarodni_standardni_serijski_broj ISSN 0021-9738.] [https://sr.wikipedia.org/wiki/PubMed_Central PMC 2846061] Слободан приступ. [https://sr.wikipedia.org/wiki/PubMed#PMID PMID 20364094.] [https://sr.wikipedia.org/wiki/Digitalni_identifikator_objekta doi:10.1172/JCI41350.]</ref> [[File:Male and female gonads 1.png|right|thumb|300px|хлопски полни клїтинки (тестиси) женски клїтинки (ваєчнїки)]] Ваєчнїки ше формую уж у седмим тижню интраутерного розвою (ваготносци). У себе маю одредзене число примордиялних, односно першобутних ваїчкових клїтинкох. Дума ше же число нєдозретих першобутних ваїчкових клїтинкох виноши коло 2 до 3 милиони.<ref>[https://klinika-papic.rs/folikulometrija/ Фоликулометрија,] klinika-papic.rs. Приступљено 15. јуна 2015.</ref> Змесцени су у вязацей тканї, строми ваєчнїка и мирую до пубертету. Медзитим, гоч нє маю векшу функцию до пубертету, вони нєпреривно препадаю, так же од початного числа, з нїх останє 15-20%, односно 400-500.000. Велькосц примордиялного фоликула виноши коло 50 до 100 микрометери, а под час овулациї ма обсяг од 1,5 cm. Починаюци од пубертету, гипофиза зоз лученьом гормонох ФСХ и ЛХ стимулує ваєчнїки же би дозревали и вилучовали полни гормони. У цикличних часових интервалох у ваєчнїкох зменююцо дозрева по єдна ваїчкова клїтинка од постояцих ооцитох. Гоч под уплївом тих гормонох, вирошню даскельо примарни фолекули источашнє, од пиятого по седми дзень циклусу вибера ше лєм єден фоликул, а други препадаю. [[File:Illu ovaryb.jpg|right|thumb|300px|Яєчнїки]] Коло штернастого дня менструалного циклусу дозрета ваїчкова клїтинка ше ошлєбодзує зоз ваєчнїка (овулация) же би могла буц оплодзена. Ваїчкова клїтинка после пуканя фоликуларней блани сцигує до вайцоводу, зоз хторого ше прейґ хорионских язичкох висцискує до плоднїчней глїбки. Дозрети фоликул ше вола Ґрафов фоликул и як таки схопни є за оплодзованє шлїдуюци 12-24 годзини. Празни Ґрафов фоликул ше трансформує до жовтого цела цо вилучує проґестерон хтори отримує евентуалну ваготносц. Тот процес тирва у фертилним периодзе жени, односно од пубертету по менопаузу, а у тим периодзе ше у целу жени ошлєбодза 400-500 ваїчково клїтинки. '''Вилучованє полних гормонох''' Попри тей функциї, ваєчнїки тиж так маю и ендокрину функцию. Їх задаток през цали живот жени продуковали два гормони (стероїдни гормони): естроґен и проґестерон. Естроґен ше вилучує константно през цали живот жени, а проґестерон у другей фази менструалного циклусу и под час ваготносци. У климактериюме ваєчнїк претаргує свою функцию продукованя ваїчкових клїтинкох, зоз чим ше закончує фертилни период жени, односно жена после того уходзи до менопаузи и нє може остац ваготна. Ваєчнїки у познєйших рокох поступнє запшеваю, и на концу су таки вельки як шлївкова маґочка. Зоз тим ше зменшує и вилучованє полних гормонох у нїх. '''Старенє ваєчнїкох''' Як жени старею, вони доживюю опадованє репродукуюцих перформансох, цо приводзи до менопаузи. Тото опадованє вязане за зменшованє числа фоликулох ваєчнїкох. Гоч коло 1 милион ооцити присутни при родзеню у чловечим ваєчнїку, лєм коло 500 (коло 0,05%) од нїх овулуує, а остаток ше траци. Дума ше же ше опадованє овариялней резерви случує зоз константним ростом рокох,<ref>Hansen, KR; Knowlton, NS; Thyer, AC; Charleston, JS; Soules, MR; Klein, NA (2008). „A new model of reproductive aging: the decline in ovarian non-growing follicle number from birth to menopause”. Hum Reprod. 23 (3): 699—708. [https://sr.wikipedia.org/wiki/PubMed#PMID PMID 18192670.] [https://sr.wikipedia.org/wiki/Digitalni_identifikator_objekta doi:10.1093/humrep/dem408] Слободан приступ.</ref> и приводзи до скоро подполного вичерпованя резерви до коло 52. року. Як овариялна резерва, так и плодносц опадує з роками, єст и паралелне звекшованє нєуспишней ваготносци и мейотичних гришкох хтори резултую хромозомски з абнормалним зачацом. Резерва ваєчнїкох и плодносц оптимални у периодзе од 20-30 рокох.<ref name=":2">Amanvermez, Ramazan; Tosun, Migraci (2016). [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4793161/ „An Update on Ovarian Aging and Ovarian Reserve Tests”.] International Journal of Fertility & Sterility. 9 (4): 411—415. [https://sr.wikipedia.org/wiki/Me%C4%91unarodni_standardni_serijski_broj ISSN 2008-076X.] [https://sr.wikipedia.org/wiki/PubMed_Central PMC 4793161] Слободан приступ. [https://sr.wikipedia.org/wiki/PubMed#PMID PMID 26985328</ref> Коло 45. року менструални циклус ше почина меняц и число фоликулох ше зменшує.<ref name=":2" /> Случованя хтори доводза до стареня ваєчнїкох оставаю нєясни. [[File:Vesalius' "Fabrica" (1543).jpg|right|thumb|280px|''De Humani Corporis Fabrica'': пeрши приказ ваєчнїкох. Ваєчнїки ясно приказани же су нєрoвни-нєгладки, и представяюа стиґму овулациї.]]Пременлївосц стареня може уключовац фактори животного штредку, животни звикнуца або ґенетски фактори.<ref name=":2" /> Жени зоз нашлїдну мутацию у ґену за оправку ДНК BRCA1 преходза през менопаузу вчас,<ref>Rzepka-Górska, I; Tarnowski, B; Chudecka-Głaz, A; Górski, B; Zielińska, D; Tołoczko-Grabarek, A (2006). „Premature menopause in patients with BRCA1 gene mutation”. Breast Cancer Res Treat. 100 (1): 59—63. PMID 16773440. [https://sr.wikipedia.org/wiki/Semantic_Scholar S2CID 19572648.] [https://sr.wikipedia.org/wiki/Digitalni_identifikator_objekta doi:10.1007/s10549-006-9220-1.]</ref> цо указує же ше природни очкодованя ДНК у ооцитох оправяю менєй ефикасно при тих женох, а тота нєефикасносц приводзи до вчасного репродуктивного нєуспиху. Протеїн BRCA1 ма ключну улогу у типу оправки претаргнуца дволанцових ДНК. Титус ''display-authors = et al'' <ref name=":5">Titus, S; Li, F; Stobezki, R; Akula, K; Unsal, E; Jeong, K; Dickler, M; Robson, M; Moy, F; Goswami, S; Oktay, K (2013). [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5130338/ „Impairment of BRCA1-related DNA double-strand break repair leads to ovarian aging in mice and humans”.] Sci Transl Med. 5 (172): 172ra21. [https://sr.wikipedia.org/wiki/PubMed_Central PMC 5130338] Слободан приступ. PMID 23408054. [https://sr.wikipedia.org/wiki/Digitalni_identifikator_objekta doi:10.1126/scitranslmed.3004925.]</ref>  указали же претаргнуца дволанцових ДНК акумулую з роками при людзох и мишох у примордиялних фоликулох. Примордиялни фоликули маю ооцити хтори у штреднїм (профаза I) стадиюме мейози. Мейоза то основни процес у еукариотних орґанизмох зоз хторим ше формую ґамети, и найскорей є адаптация за знїщованє очкодованя ДНК, окреме дволанцових претаргнуцох, зоз ДНК ґамети (видзиц мейозу и походзенє и функцию мейози).<ref>Bernstein, H.; Byerly, H. C.; Hopf, F. A.; Michod, R. E. (1985-09-20). [https://archive.org/details/sim_science_1985-09-20_229_4719/page/1276/mode/2up „Genetic damage, mutation, and the evolution of sex”.] Science. 229 (4719): 1277—1281. [https://sr.wikipedia.org/wiki/Bibcode Bibcode:1985Sci...229.1277B.] [https://sr.wikipedia.org/wiki/PubMed#PMID PMID 3898363.] [https://sr.wikipedia.org/wiki/Digitalni_identifikator_objekta doi:10.1126/science.3898363.]</ref> Хомолоґийна рекомбионацийна оправка ше окреме пошвидшує под час мейози. Титус ''display-authors = et al'' <ref name=":5" /> тиж так одкрили же експресия 4 ключних ґенох нєобходна за хомолоґийну рекомбинацийну оправку дволанцових претаргнуцох ДНК (''BRCA1, MRE11,'' ''RAD51 и ATM'') опадує з роками у ооцитох людзох и мишох. Вони предпоставели же оправка двойнїстого ланцу ДНК витална за отримованє резерви ооцитох и же опдаованє ефикасносци оправки з роками ма ключну улогу у стареню ваєчнїкох. Виглєдованє идентификовало 290 ґенетски детерминанти стареня ваєчнїкох, а тиж так одкрило же процеси одвиту на очкодованє ДНК уключени и указую же би можлїви ефекти предлужованя плодносци при женох злєпшали здравє косцох, зменшали ризик од диябетесу типа 2 и звекшали ризик од карцинома чувствительного на гормони.<ref>[https://medicalxpress.com/news/2021-08-genes-linked-longer-reproductive-lifespan.html „Researchers identify new genes linked to longer reproductive lifespan in women”.] medicalxpress.com (на язику: анґлйски). Приступљено 21. 9. 2021.</ref><ref>Ruth, Katherine S.; et al. (август 2021). [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7611832/ „Genetic insights into biological mechanisms governing human ovarian ageing”.] Nature (на језику: енглески). 596 (7872): 393—397. [https://sr.wikipedia.org/wiki/Bibcode Bibcode:2021Natur.596..393R.] ISSN 1476-4687. [https://sr.wikipedia.org/wiki/PubMed_Central PMC 7611832] Слободан приступ. [https://sr.wikipedia.org/wiki/PubMed#PMID PMID 34349265.] [https://sr.wikipedia.org/wiki/Digitalni_identifikator_objekta doi:10.1038/s41586-021-03779-7.]</ref> Мож хасновац рижни методи тестираня же би ше утвердзело плодносц на основи старосци мацери. Велї з тих тестох мераю уровень гормону FSH и GnrH. Методи як цо то меранє уровня AMH (антимулерового) гормону и AFC (число антралних фоликулох) можу предвидзиц старенє ваєчнїкох. Уровнї AMH служа як индикатор стареня ваєчнїкох, прето же мож одредзиц квалитет овариялних фоликулох.<ref>Usta, Taner; Oral, Engin (јун 2012). [https://oce.ovid.com/ „Is the measurement of anti-Müllerian hormone essential?”.] Current Opinion in Obstetrics and Gynecology (на језику: енглески). 24 (3): 151—157. [https://sr.wikipedia.org/wiki/Me%C4%91unarodni_standardni_serijski_broj ISSN 1040-872X.] [https://sr.wikipedia.org/wiki/PubMed#PMID PMID 22487725.] [https://sr.wikipedia.org/wiki/Semantic_Scholar S2CID 24219177.] [https://sr.wikipedia.org/wiki/Digitalni_identifikator_objekta doi:10.1097/GCO.0b013e3283527dcf.]</ref> == Хороти == ♦ [[Звонкаплоднїцова ваготносц]] ♦ Синдром полицистичних ваєчнїкох ♦ Карциноми ваєчнїкох '''Опать ище''' ● [[Вайцовод|Вайцоводи]] == Литература == * ''Словнїк медицинскей терминолоґиї'', Дружтво за руски язик, литературу и културу, Нови Сад, 2006. рок * Venes, Donald (2013). Taber<nowiki>&</nowiki>#39;s cyclopedic medical dictionary. Philadelphia: F.A. Davis.ISBN 9780803629790. == Вонкашнї вязи == * [https://babylab-fertility.com/sta-zene-treba-da-znaju-o-svojim-jajnicima/ Šta treba znaти o jajnicima] * [https://www.stetoskop.info/zdravlje-zena/ginekoloski-pregled--proverite-da-li-su-vasi-jajnici-zdravi Ginekološki pregled - proverite da li su vaši jajnici zdravi] * [https://web.archive.org/web/20161025054051/http://www.ama-assn.org/ama/pub/physician-resources/patient-education-materials/atlas-of-human-body/female-reproductive-system.page „From the American Medical Association”.] Архивирано из [https://web.archive.org/web/20161025054051/http://www.ama-assn.org/ama/pub/physician-resources/patient-education-materials/atlas-of-human-body/female-reproductive-system.page оригинала] 25. 10. 2016. г. Приступљено 13. 05. 2022. * [https://www.merckmanuals.com/home/women-s-health-issues/biology-of-the-female-reproductive-system/overview-of-the-female-reproductive-system?redirectid=1123?ruleredirectid=30&qt=&sc=&alt= Merck Online Medical Library: Female Reproductive System] {{Commonscat}} == Референци == <references /> [[Катеґория:Анатомия животиньох]] [[Катеґория:Анатомия чловека]] [[Катеґория:Биолоґия розвою]] bkbjovzzhwm4mexl58kx1fr40e8n10o 0 3787 22290 22209 2026-10-08T13:44:13Z Sveletanka 20 катеґория 22290 wikitext text/x-wiki [[File:Graafian Follicle, Human Ovary (3595817584).jpg|right|thumb|300px|Ґрафов фоликул, Хистолоґийни пресек узретого фоликула ваєчнїка. (Ооцит велька, округла, целова клїтинкилустрациї. ]]'''.Ґрафов фоликул''' (ҐФ) то дозрети ваєчнїков (овариялни) мещок хтори ма у себе по єдну дозрету [[Ваїчкова клїтинка|ваїчкову клїтинку]]. Тота формация пречнїку 15 20 mm у форми превидного мехира випупчує [[поверхносц]] [[Ваєчнїки|ваєчнїка]]. ҐФ єдини способни за оплодзованє шлїдуюци 12- 24 г.<ref>McGee, E. A.; Hsueh, A. J. (2000).„Initial and cyclic recruitment of ovarian follicles”. Endocrine Reviews. 21 [https://sr.wikipedia.org/wiki/PubMed#PMID PMID 10782364][https://sr.wikipedia.org/wiki/Digitalni_identifikator_objekta doi:10.1210/edrv.21.2.0394]</ref> Празни Ґрафов фоликул ше трансформує до жовтого цела хторе вилучує проґестерон хтори отримує евентуалну ваготносц.<ref>[https://academic.oup.com/edrv/article-abstract/21/2/200/2423956?redirectedFrom=fulltext&login=false Mammalian ovaries”.] Academic/journals. Приступљено 15. 1. 2022.</ref> Тот процес тирва у чаше фертилного периоду жени, односно од пубертету до [[Менопауза|менопаузи]], а у його цеку ше у целу жени ошлєбодза 400-500 ваїчково клїтинки зоз дозретих Ґрафових фоликулох.<ref> Бакер, Т. Г. (1982). Оогенесис анд овулатион. Ин Боок 1: Герм целлс анд фертилизатион (C. Р. Аустин анд Р. V. Схорт, Едс.), пп. 17-45. Цамбридге Университy Пресс, Цамбридге.</ref><ref>Byskov AG, Hoyer PE (1988). „Ембрyологy оф маммалиан гонадс анд дуцтс”. Ур.: Knobil E, Neill J. The physiology of reproduction. New York: Raven Press, Ltd. стр. 265—302.</ref> == Назва == Ґрафов фоликул наволани по голандскому физичарови и анатомови Де Ґрафови, хтори 1677. року перши описал його структуру. == Физиолоґия менструалного циклусу == У єдним менструалним циклусу (мешаца), док ище тирва менструалне кирвавенє, у ваєчнїку ше розвиваю даскельо фоликули. Фоликули то мещки хтори маю по єдну нєдозрету ваїчкову клїтинку. За одприлики тидзень єден з фоликулох ше швидко розвива и почина буц векши у одношеню на други фоликули хтори ше з часом зменшую. У тей фази вилучує ше вше векше количество естроґену, углавним у клїтинкох хтори окружую тот доминантни, нарастаци фоликул. Естроґен дїйствує на шлїжацу скорочку [[Плоднїца|плоднїци]] (ендометриюм), и стимулує єй роснуце и загрубнуце. Дзень до два пред овулацию (ошлєбодзованьом ваїчковей клїтинки зоз ваєчнїкох) уровень естроґену досцигує максимални вредносци. Концентрациї естроґену ше потим зменшую, а доминантни фоликул почина твориц други гормон, проґестерон.<ref>Radswiki, The (19. 9. 2011). Radiology Reference Article | Radiopaedia.org”. Radiopaedia. Приступљено 15. 1. 2022.</ref> Гоч ваїчкова клїтинка помали рошнє, под час дозреваня Ґрафового фоликула єй обсяг ше звекша за коло 40 раз скорей як цо ше закончи єй дозреванє. Нуклеус (ядро) ше, медзитим, звекша лєм 3 раз за исти час. Накадзи ше пимордиялни фоликул почнє розвивац, приходзи до пошвидшаних митозох (клїтинкових дзелєньох) и до звекшованя велькосци клїтинкох. Зоз звекшованьом фоликулох тей клїтинки або тека лутеїнски клїтинки акумулую липиди и жовкасти пиґмент хтори им дава зарнасти випатрунок.<ref>[https://www.lekarinfo.com/graafov-folikul/ „GRAAFOV FOLIKUL”.] LekarInfo (на језику: српски). 2018-06-23. Приступљено 2021-06-10.</ref> Пред овулацию тека клїтинки ше роздвоюю од зарнастих клїтинкох зоз полимеризовану мембрану хтору деполимеризує лутеїнизируюци гормон (ЛГ) под час овулациї. Фоликул потим пучнєє, пука и ваїчкова клїтинка ше ошлєбодзує. Теди приходзи до звекшованя уровня тїлесней [[Температура|температури]] и пременки секрету у шлїжнїкох гарлочка плоднїци. Тото зявенє гормонално условене и одвива ше 14 днї пред обчековану шлїдуюцу менструацию. Овулация представя закончуюци акт дозреваня фоликулу. Понеже ше ошлєбодзи зоз фоликулу, ваїчкова клїтинка уходзи до [[Вайцовод|вайцоводу]] и руша ше ґу плоднїцовей глїбки. Тота драга ваїчковей клїтинки тирва коло 6 днї. Кед сперматозоїди у вайцоводу присутни, приходзи до оплодзованя. Фертилизация (злучованє сперматозоїду и ваїчковей клїтинки) случує ше углавним у цеку 24 [[Годзина|годзинох]] од овулациї, и то у часци вайцоводу хтора блїзша при ваєчнїку (дистална трецина вайцоводу).<ref>[https://www.stetoskop.info/zdravlje-zena/normalni-menstrualni-ciklus „Normalni menstrualni ciklus - Kako izgleda i koliko traje”.] Stetoskop.info (на језику: српски). Приступљено 2021-06-10.</ref> Док ше ваїчкова клїтинка руша ґу плоднїци, фоликул зоз хторого вишла ваїчкова клїтинка ше трансформує. У тей фази циклусу фоликул ше знова барз швидко звекшує, претворює до &amp;#39;&amp;#39; жовтого цела &amp;#39;&amp;#39; хторе почина твориц вельки количества естроґену и проґестерону. Под уплївом тих гормонох шлїжаца скорочка плоднїци предлужує роснуц. Шлїжнїки шлїжацей скорочки плоднїци творя розлични материї хтори одвитую ваїчковей клїтинки. У шлїжацей скорочки плоднїци звекшує ше число малих кревових судзинох, цо єй оможлївює барз добре прецеканє креви. На концу менструалного циклусу грубина шлїжацей скорочки плоднїци скоро два раз векша як на початку циклуса, зоз вельким количеством поживних материйох хтори одвитую оплодзеней ваїчковей клїтинки. У началє, у єдним менструалним циклусу лєм єден зоз ґрупи фоликулох хтори рошню предлужує зоз розвиваньом и твореньом нормалней дозретей ваїчковей клїтинки хтора ше висцискує зоз овулацию. Механїзми хтори огранїчую дозреванє и овулацию лєм на єден спомедзи роснуцих фоликулох ище нє виучени у подполносци и тот феномен ище вше остава нєпознати у физиолоґиї ваєчнїкох. == Литература == * ''Словнїк медицинскей терминолоґиї'', (сербско-латинско.руски), Нови Сад 2006. рок * Поповић, С: ''Ембриологија човека'', Дечије новине, Београд, 1990 * Пантић, V: ''Ембриологија'', Научна књига, београд, 1989 * Хале. W, Г, Моргхам, Ј, П: ''Школска енциклопедија биологије'', Књига-комерц, Београд * Маричек, Магдалена, Ћурчић, Б, Радовић, I: Специјална зоологија. научна књига, Београд, 1986 == Вонкашня вяза == * [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B7 Фолликулогенез (Оогенез)] {{Commonscat}} == Референци == <references /> [[Катеґория:Ґинеколоґия]] [[Катеґория:Анатомия животиньох]] [[Катеґория:Анатомия чловека]] [[Катеґория:Биолоґия розвою]] 3gfm4z660zx0kwwkirdel4nmkuh63ox 22292 22290 2026-10-08T13:51:40Z Sveletanka 20 вики вязи 22292 wikitext text/x-wiki [[File:Graafian Follicle, Human Ovary (3595817584).jpg|right|thumb|300px|Ґрафов фоликул, Хистолоґийни пресек узретого фоликула ваєчнїка. (Ооцит велька, округла, целова клїтинкилустрациї. ]]'''Ґрафов фоликул''' (ҐФ) то дозрети ваєчнїков (овариялни) мещок хтори ма у себе по єдну дозрету [[Ваїчкова клїтинка|ваїчкову клїтинку]]. Тота формация пречнїку 15 20 мм у форми превидного мехира випупчує [[поверхносц]] [[Ваєчнїки|ваєчнїка]]. ҐФ єдини способни за оплодзованє шлїдуюци 12- 24 г.<ref>McGee, E. A.; Hsueh, A. J. (2000).„Initial and cyclic recruitment of ovarian follicles”. Endocrine Reviews. 21 [https://sr.wikipedia.org/wiki/PubMed#PMID PMID 10782364][https://sr.wikipedia.org/wiki/Digitalni_identifikator_objekta doi:10.1210/edrv.21.2.0394]</ref> Празни Ґрафов фоликул ше трансформує до жовтого цела хторе вилучує проґестерон хтори отримує евентуалну ваготносц.<ref>[https://academic.oup.com/edrv/article-abstract/21/2/200/2423956?redirectedFrom=fulltext&login=false Mammalian ovaries”.] Academic/journals. Приступљено 15. 1. 2022.</ref> Тот процес тирва у чаше фертилного периоду жени, односно од пубертету до [[Менопауза|менопаузи]], а у його цеку ше у целу жени ошлєбодза 400-500 ваїчково клїтинки зоз дозретих Ґрафових фоликулох.<ref> Бакер, Т. Г. (1982). Оогенесис анд овулатион. Ин Боок 1: Герм целлс анд фертилизатион (C. Р. Аустин анд Р. V. Схорт, Едс.), пп. 17-45. Цамбридге Университy Пресс, Цамбридге.</ref><ref>Byskov AG, Hoyer PE (1988). „Ембрyологy оф маммалиан гонадс анд дуцтс”. Ур.: Knobil E, Neill J. The physiology of reproduction. New York: Raven Press, Ltd. стр. 265—302.</ref> == Назва == Ґрафов фоликул наволани по голандскому физичарови и анатомови Де Ґрафови, хтори 1677. року перши описал його структуру. == Физиолоґия менструалного циклусу == У єдним менструалним циклусу (мешаца), док ище тирва менструалне кирвавенє, у [[Ваєчнїки|ваєчнїку]] ше розвиваю даскельо фоликули. Фоликули то мещки хтори маю по єдну нєдозрету ваїчкову клїтинку. За одприлики тидзень єден з фоликулох ше швидко розвива и почина буц векши у одношеню на други фоликули хтори ше з часом зменшую. У тей фази вилучує ше вше векше количество естроґену, углавним у клїтинкох хтори окружую тот доминантни, нарастаци фоликул. Естроґен дїйствує на шлїжацу скорочку [[Плоднїца|плоднїци]] (ендометриюм), и стимулує єй роснуце и загрубнуце. [[Дзень]] до два пред овулацию (ошлєбодзованьом ваїчковей клїтинки зоз ваєчнїкох) уровень естроґену досцигує максимални вредносци. Концентрациї естроґену ше потим зменшую, а доминантни фоликул почина твориц други гормон, проґестерон.<ref>Radswiki, The (19. 9. 2011). Radiology Reference Article | Radiopaedia.org”. Radiopaedia. Приступљено 15. 1. 2022.</ref> Гоч ваїчкова клїтинка помали рошнє, под час дозреваня Ґрафового фоликула єй обсяг ше звекша за коло 40 раз скорей як цо ше закончи єй дозреванє. Нуклеус (ядро) ше, медзитим, звекша лєм 3 раз за исти час. Накадзи ше пимордиялни фоликул почнє розвивац, приходзи до пошвидшаних митозох (клїтинкових дзелєньох) и до звекшованя велькосци клїтинкох. Зоз звекшованьом фоликулох тей клїтинки або тека лутеїнски клїтинки акумулую липиди и жовкасти пиґмент хтори им дава зарнасти випатрунок.<ref>[https://www.lekarinfo.com/graafov-folikul/ „GRAAFOV FOLIKUL”.] LekarInfo (на језику: српски). 2018-06-23. Приступљено 2021-06-10.</ref> Пред овулацию тека клїтинки ше роздвоюю од зарнастих клїтинкох зоз полимеризовану мембрану хтору деполимеризує лутеїнизируюци гормон (ЛГ) под час овулациї. Фоликул потим пучнєє, пука и ваїчкова клїтинка ше ошлєбодзує. Теди приходзи до звекшованя уровня тїлесней [[Температура|температури]] и пременки секрету у шлїжнїкох гарлочка плоднїци. Тото зявенє гормонално условене и одвива ше 14 днї пред обчековану шлїдуюцу менструацию. Овулация представя закончуюци акт дозреваня фоликулу. Понеже ше ошлєбодзи зоз фоликулу, ваїчкова клїтинка уходзи до [[Вайцовод|вайцоводу]] и руша ше ґу плоднїцовей глїбки. Тота драга ваїчковей клїтинки тирва коло 6 днї. Кед сперматозоїди у вайцоводу присутни, приходзи до оплодзованя. Фертилизация (злучованє сперматозоїду и ваїчковей клїтинки) случує ше углавним у цеку 24 [[Годзина|годзинох]] од овулациї, и то у часци вайцоводу хтора блїзша при ваєчнїку (дистална трецина вайцоводу).<ref>[https://www.stetoskop.info/zdravlje-zena/normalni-menstrualni-ciklus „Normalni menstrualni ciklus - Kako izgleda i koliko traje”.] Stetoskop.info (на језику: српски). Приступљено 2021-06-10.</ref> Док ше ваїчкова клїтинка руша ґу плоднїци, фоликул зоз хторого вишла ваїчкова клїтинка ше трансформує. У тей фази циклусу фоликул ше знова барз швидко звекшує, претворює до „жовтого цела” хторе почина твориц вельки количества естроґену и проґестерону. Под уплївом тих гормонох шлїжаца скорочка плоднїци предлужує роснуц. Шлїжнїки шлїжацей скорочки плоднїци творя розлични материї хтори одвитую ваїчковей клїтинки. У шлїжацей скорочки плоднїци звекшує ше число малих кревових судзинох, цо єй оможлївює барз добре прецеканє [[Крев|креви]]. На концу менструалного циклусу грубина шлїжацей скорочки плоднїци скоро два раз векша як на початку циклуса, зоз вельким количеством поживних материйох хтори одвитую оплодзеней ваїчковей клїтинки. У началє, у єдним менструалним циклусу лєм єден зоз ґрупи фоликулох хтори рошню предлужує зоз розвиваньом и твореньом нормалней дозретей ваїчковей клїтинки хтора ше висцискує зоз овулацию. Механїзми хтори огранїчую дозреванє и овулацию лєм на єден спомедзи роснуцих фоликулох ище нє виучени у подполносци и тот феномен ище вше остава нєпознати у физиолоґиї ваєчнїкох. == Литература == * ''Словнїк медицинскей терминолоґиї'', (сербско-латинско.руски), Нови Сад 2006. рок * Поповић, С: ''Ембриологија човека'', Дечије новине, Београд, 1990 * Пантић, V: ''Ембриологија'', Научна књига, београд, 1989 * Хале. W, Г, Моргхам, Ј, П: ''Школска енциклопедија биологије'', Књига-комерц, Београд * Маричек, Магдалена, Ћурчић, Б, Радовић, I: Специјална зоологија. научна књига, Београд, 1986 == Вонкашня вяза == * [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B7 Фолликулогенез (Оогенез)] {{Commonscat}} == Референци == <references /> [[Катеґория:Ґинеколоґия]] [[Катеґория:Анатомия животиньох]] [[Катеґория:Анатомия чловека]] [[Катеґория:Биолоґия розвою]] 8k6k905fo1ffi3evta15bbvw5uenei9 0 3796 22291 22274 2026-10-08T13:49:15Z Keresturec 18 Додати катеґориї 22291 wikitext text/x-wiki {{Инфорамик | headerstyle = background: #ccf; | header1 =<big> Михайло Рамач </big> | label2 = | data2 = [[File:Mihajlo Ramač.jpg|center|290px]] | label3 = Назвиско | data3 = | label4 = Датум народзеня | data4 =16. авґуст 1951. | label5 = Датум упокоєня | data5 =13. май, 2023 (71) | label6 = Державянство | data6 = югославянске, сербске | label7 = Язик творох | data7 = руски, українски | label8 = Школа | data8 = Ґимназия, Рим | label9 = Универзитет | data9 = История, Филозофски факултет Нови Сад | label10 = Наукови ступень | data10 = | label11 = Период твореня | data11 =1975-2022 | label12 = Жанри | data12 = новинарство, литература, прекладательство | label13 = Поховани | data13 = у Петроварадину | label14 = Припознаня | data14 = Витяз професиї, Витяз шора Святого папи Силвестера Ордена Ярослава Мудрого }} '''Михайло Рамач''' (*16. авґуст 1951. року—†[[13. май]] 2023), новинар, [[писатель]], сценариста и прекладатель. == Биоґрафия == Михайло Рамач народзени 16. авґуста 1951. року у [[Руски Керестур|Руским Керестуре]]. Родичи оцец Дюра и мац Леона родз. Медєши. Вон бул найстарши спомедзи пецерих дзецох у фамилиї. У Руским Керестуре закончел основну школу, док ґимназию и лицей закончел у Риме, у Українскей папскей малей семинариї. Дипломовал историю на Филозофским факултету у Новим Садзе. Михайло Рамач бул оженєти зоз Верунку нар. Гнатко. У малженстве мали дзивку Анамарию. == У швеце журнализма и литератури == Михайло Рамач бул новинар у ''Руским слове'', ''Дневнику'' и тижньових новинох ''Нєзависни''. Бул єден зоз сновательох Нєзависного дружтва новинарох Войводини (1990), главни и одвичательни редактор новинох ''Наша Борба'' (1998), ''Войводина'' (1999–2001) и ''Данас'' (2006–2009). Бул дописователь аґенциї ''Укринформ'' (1993–2006) и ''Радия Шлєбодна Европа'' (од 1998), як и редактор християнского часописа ''Дзвони'' (1993–1997). У НВУ Руске слово Михайло Рамач oбявел кнїжки писньох: ''Либрето за єдно лєто'' (1974),1 ''Шитар'' (1982), ''Сказка о гушлярови и гушлї'' (1986, преложена на сербскогорватски, мадярски, словацки и румунски), ''Рапух медзи гвиздами'' (1988, преложена на ґрузийски), ''Чукундїдов ошмих'' (2003), ''Повист о Данилови и Феркови и Ґаброви'' (2008) и ''Дуга над Дунайом'' (2018). Року 2022. вишла му кнїжка прози ''У нас на салашу бул ґенерал.'' По сербски обявел кнїжки есейох: ''Повест о почетку краја'' (2002), ''S one strane snova'' (2003), ''Šesti oktobar'' (2008), ''Dunavska rapsodija'' (2018), ''Zov vedrih vidika'' (2018), кнїжку приповедкох ''Noć na stanici Keleti'' (2020) и кнїжку писньох ''Druga obala'' (2020). Михайло Рамач преложел на язик войводянских Руснацох ''Псалми'' (2003). Вєдно з братом [[Янко Рамач|др Янком Рамачом]] преложел ''Святе писмо'' (Библию, 2019). Преложел на руски або з руского на сербски коло штерацец кнїжки, медзи иншима твори Десанки Максимович, Бошка Ивкова, Петка Войнича Пурчара, Олеса Гончара, Мирослава Антича, Лази Костича, Сент Еґзиперия, Колодия, Пушкина, Маяковского, Байрона… Михайло Рамач пририхтал антолоґию рускей поезиї ''Ми ту нє госци'' (Ужгород 1997), котра вишла паралелно по руски и українски (преложел Петро Скунць). Преложел шицки литературни твори у читанкох за 1, 2, 3, и 4. класу стреднєй школи, хтори пририхтал Юлиян Тамаш. Преложел учебнїки хемиї за 1, 2, 3. и 4. класу стреднєй школи. Преложел ''Ґеоґрафску читанку'' за 6. класу основней школи, ''Историйну читанку'' за 6. класу основней школи и учебнїк ''Общетехнїчне образованє'' за 6. класу основней школи. Преложел на сербски язик кнїжки [[Мелания Павлович|Меланиї Павлович]]: ''Веселинка'' (1990) и ''Били жаданя'' (1999). У периодики Михайло Рамач обявел преклади на руски и сербски язик даскелїх стоткох литературних творох. Зложел антолоґию поезиї войводянских Руснацох ''Ми ту нє госци'' / ''Ми тут не гості'' (Ужгород, Україна, 1997). Обявел кнїжку ''Перли шветовей поезиї'' (2021) – перши преклади на руски значних творох од класики по новши часи. Пририхтал за друкованє кнїжки: Arkadij Žukovski, Orest Subteljni – ''Kratka istorija Ukrajine'' (Dan Graf, 2018); Živan Marelj – ''Ukidanje autonomije Vojvodine, početak razbijanja Jugoslavije'' (Dan Graf, 2020) и [[Янко Сабадош]] – ''Розваляни салаш'' (Руске слово, 2021). Його есеї заступени у кнїжкох: ''Histories of hope in the first person'' (EBRD, London 2008); ''Evropa: (ne)ispričana priča'' (Zavod za kulturu Vojvodine / Srpski PEN centar, 2015). По його сценарийох на Радио телевизиї Войводини зняти седем сериї о дзеведзешатих рокох ХХ вика и серия у 12 епизодох ''Дунай, занавше'', хтора у прекладзе була емитована у Румуниї, а по мадярски на ТВ Панон. Михайло Рамач ношитель припознаньох ''Витяз професиї'', ''Витяз шора Святого папи Силвестера'' и ''Ордена Ярослава Мудрого''. Достал награду часописа ''Шветлосц'' ''Микола М. Кочиш,'' як и награду видавательней редакциї НВУ ''Руске слово'' ''Гавриїл Костельник'' и новинарски награди Светозар Милетич, Светозар Маркович, Станислав Маринкович и Славуй Хаджич. Бул судски прекладатель за українски язик у Сербиї и член Союзу писательох України. Михайло Рамач бул цалого животa, по своїх опредзелєньох, прихильнїк українскей ориєнтациї медзи войводянскима Руснацами. Михайло Рамач ше упокоєл 13. мая, 2023. року у Петроварадину (71). {| class="wikitable" |+ ! ! colspan="7" |<big>Михал Рамач як автор текстох за композициї</big> |- ! ! colspan="7" |У народним духу |- | |'''Рок''' |'''Наслов писнї''' |'''Композитор''' | |'''Рок''' |'''Наслов писнї''' |'''Композитор''' |- |1. |1975. |[https://www.youtube.com/watch?v=YpxQRrZhbvY Топольова балада] |Витомир Бодянєц |5. |1995. |Далєка моя |Борис Бучко |- |2. |1975. |[https://www.youtube.com/watch?v=NTyTnln5rSo&pp=ygUMQmlsaSB0b3BvbGpp Били тополї] |Яким Сивч |6. |2004. |[https://www.youtube.com/watch?v=WXDpPTQc3_g Писня керестурских ловарох] |Юлиян Рамач |- |3. |1975. |[https://www.youtube.com/watch?v=VOO_JSgH_nU Вирнїк писнї] |Владислав Надьмитьо |7. |2004. |[https://www.youtube.com/watch?v=jx7RTKWa-2U&list=RDjx7RTKWa-2U&start_radio=1 Салаши] (за [[хор]]) |Юлиян Рамач |- |4. |1985. |Чапаши у шнїгу |Владислав Надьмитьо | | | | |- ! ! colspan="7" |У забавним духу |- |1. |1975. |Ноц на розходу |Витомир Бодянєц |9. |1984. |Гимна двацецрочних |Михал Лїкар |- |2. |1976. |Пипинє |Иван Чукляш |10. |1985. |Представа сходзи з репертоара |Ґоран Павич |- |3. |1976. |Ноцна писня |Владислав Надьмитьо |11. |1985. |Михалово лєто |Юлиян Рамач |- |4. |1977. |Елеґия чеканя |Витомир Бодянєц |12. |1985. |[https://www.youtube.com/watch?v=5vOX_etnGtw Любов на кею] |Ференц Ковач |- |5. |1977. |[https://www.youtube.com/watch?v=VjGQcUoSVYk Уж преквитаю орґони] |Владимир Горняк |13. |1991. |[https://www.youtube.com/watch?v=alumm_265Rc Врацим ше ище на Старе Селище] |Мирослав Пап |- |6. |1978. |Сон лєтнєй ноци |Владислав Надьмитьо |14. |2002. |Дражка на салаш |Юлиян Рамач |- |7. |1982. |[https://www.youtube.com/watch?v=4mBZuWJM35Q Писня старей лампочки] |Ференц Ковач |15. |2010. |Блуканє |Драґан Новакович |- |8. |1983. |Писмо |Михал Лїкар | | | | |- ! colspan="8" |<big>Дзецински писнї компоновани за фестивал Рускей култури ''Червене пупче''</big> |- |1. |1995. |Ґереґар |Татиана Барна |4. |1997. |Шпивак |Татиана Барна |- |2. |1995. |Яки страшни швет |<div style="text-align: center;"> " |5. |1997. |Шпивачки |<div style="text-align: center;"> " |- |3. |1996. |Як чежко буц мали |<div style="text-align: center;">" | | | | |- | | | | | | | | |- ! colspan="8" |<big>Ружова заградка</big> |- |1. |2003. |[https://www.youtube.com/watch?v=W267HMzW-Fg Кури ше зоз Бабиного кута] |Мирослав Пап | | | | |} == Ґалерия == <gallery> Файл:Ucasnjiki Mitinga poeziji 1974.jpg|Учашнїки Митинґа поезиї 1974. року. З лїва: Мария Стрибер, Михайло Фейди, Агнета Бучко, Михайло Рамач, Мелания Рамач, [[Юлиян Надь]]. </gallery> == Литература == * Јулијан Тамаш, Михал Рамач, Русинска књижевност, историја и статус, Матица српска, 1984. б. 349. == Вонкашнї вязи == * [https://nar.org.rs/rue/%d0%bc%d0%b8%d1%85%d0%b0%d0%bb-%d1%80%d0%b0%d0%bc%d0%b0%d1%87/ Михал Рамач], НАР новинарска асоцияция Руснацох, nar.org.rs , 6. фебруар 2018 * [https://zavod.rs/wp-content/uploads/2019/04/CERVENA-RUZA-II-WEB.pdf Михал Рамач (биоґрафия и список композицийох)], Червена ружа 1962-2011, Том II, Завод за културу войводянских Руснацох, Нови Сад, 2014, б. 525. * [https://www.youtube.com/watch?v=gbtX8LlldVI&t=125s Mihal Ramač,TV emisija Moj švet], kanal Dzivadzivka, YouTube, youtube.com, 27. junij, 2023. * [https://www.radiosvoboda.org/author/%D0%BC%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE-%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%87/-pomr Михайло Рамач], Радіо Свобода, radiosvoboda.org * [https://esu.com.ua/article-882250 Рамач Михайло], Енциклопедія Сучасної України [Електронний ресурс] / редкол. : І. М. Дзюба, А. І. Жуковський, М. Г. Железняк [та ін.] ; НАН України, НТШ. – Київ: Інститут енциклопедичних досліджень НАН України, 2024, оновл. 2026. * [https://www.ruskeslovo.com/upokojel-se-novinar-pisatelj-i-prekladatelj-mihajlo-ramac/ Упокоєл ше новинар, писатель и прекладатель Михайло Рамач (1951–2023)], Рутенпрес, 13. май 2023. == Референци == 1 Јулијан Тамаш, Књижевна дела објављена на русинском језику 1890-1980, Русинска књижевност, историја и статус, Матица српска, 1984. б. 454. [[Катеґория:Керестурци]] [[Катеґория:Писателє]] [[Катеґория:Поета]] [[Катеґория:Новинаре]] [[Катеґория:Прекладателє]] [[Катеґория:Сценаристи]] [[Катеґория:Главни и одвичательни редакторе]] [[Катеґория:16. авґуст]] [[Катеґория:Народзени 1951]] [[Катеґория:13. май]] [[Катеґория:Умарли 2023]] ltf9t2pnujljz2yl387c7fhjzz4amd2 0 3797 22281 22273 2026-10-08T12:55:34Z Sveletanka 20 ушорйованє 22281 wikitext text/x-wiki [[File:Брдарски занает 3.jpg|right|thumb|300px|Єдноставне бардо яке правели дакеди ремесельнїки бардаре]]'''Бардар''' (х. род, Слц. ''brdár'', серб. ''брдар'') то [[Ремесло|ремеселнїк]]/майстор хтори правел ткацки [[Бардо|барда.]] Бардар бул майстор старого ремесла хтори правел ткацки барда за [[кросна]] на хторих ше ручно ткало. Бардо єдна зоз найважнєйших часцох на кроснох. Бардо ше хасновало за правилне розподзельованє нїткох основи и за ,,збиванє&#39;&#39; праве натканого платна (серб. потке). Виробок барда вимагал вельку схопносц и прецизносц. Ремесельнїк-бардар мушел порихтац рам хтори тиж бул зоз древа а до хторого укладал дещички (узки и ценки, такв. тирсци), або зоз нащиканого наду, хтори бул гладки. Барда було вецей файти спрам густосци тирсцох: ридши барда (мали на ридше тирсци), тиж барда штреднєй густосци и густейши барда. [[File:Брдарски занает 2.jpg|right|thumb|300px|Примитивнєйши барда хтори правел бардар розличней длужини]]За виробок барда бардар перше порихтал и обрабял ценки древени дещички, хтори ше поставяло до раму. Медзи нїма охабяни єднаки розмаки през хтори преходзели нїтки-цверни основи. Найчастейше рам бул твардо обмотовани зоз грубшим порващком же би над, або палїчки твардо статли. Од числа и густосци тих ценких палїчкох-тирсцох завишело яке будзе наткане платно. Добри бардар мушел знац обробиц древо, алє и познац технїку тканя, прето же бардо мушело буц прилагодзене файти кроснох и тканю на нїх. Нєправилне або нєєднаке бардо могло очежовац тканє и вплївовало на випатрунок и квалитет платна. Бардаре давно найчастейше барда правели зоз древа, а познейше ше правело мануфктурно або индустрийски и хасновало ше и други материяли. Майстор – бардар мушел посцигнуц вельку правилносц и прецизносц, прето же и найменши розлики у розмакох медзи дзирками одражовали ше и були видлїви у натканим платну. Тото ремесло було дакеди важне, барз значне у штредкох и реґионох у хторих ше вельо ткало у обисцох. Понеже ше ручне тканє и кросна почало вше менєй хасновац, так ше и потреба за бардарами зменшовала. Нєшка бардарске традицийне ремсло анї нє постої, єдноставно з модернєйшим часом щезло.. '''Назвиско Бардар при Руснацох''' ▶ При [[Руснаци у Сербиї|Руснацох]] постої ище єдно значенє слова бардар а то назвиско за фамелию Бардарово. Предпоставя ше же фамелийне назвиско Бардар походзи од даєдного члена тей фамелиї хтори бул у дотику зоз бардарством: ''Були таки майстрове, у Коцуре Лацко'' ''бул бардар.'' == Литература == * ''Словнїк руского народного язика I том А-Н'', 2017. рок == Вонкашня вяза == * [https://web.archive.org/web/20230314103653/https://www.niti.rs/tehnika-tkanja/ Tехника ткањa – NITI”.] ''www.niti.rs''. Архивирано из [https://web.archive.org/web/20230314103653/https://www.niti.rs/tehnika-tkanja/ оригинала] 14. 03. 2023. г. Приступљено 2023-03-14. [[Катеґория:Справа]] [[Катеґория:Алати]] [[Катеґория:Занїманє]] odneb6oc0itqhrlfgl5w41s1ofg2fja 22282 22281 2026-10-08T12:56:15Z Sveletanka 20 катеґория 22282 wikitext text/x-wiki [[File:Брдарски занает 3.jpg|right|thumb|300px|Єдноставне бардо яке правели дакеди ремесельнїки бардаре]]'''Бардар''' (х. род, Слц. ''brdár'', серб. ''брдар'') то [[Ремесло|ремеселнїк]]/майстор хтори правел ткацки [[Бардо|барда.]] Бардар бул майстор старого ремесла хтори правел ткацки барда за [[кросна]] на хторих ше ручно ткало. Бардо єдна зоз найважнєйших часцох на кроснох. Бардо ше хасновало за правилне розподзельованє нїткох основи и за ,,збиванє&#39;&#39; праве натканого платна (серб. потке). Виробок барда вимагал вельку схопносц и прецизносц. Ремесельнїк-бардар мушел порихтац рам хтори тиж бул зоз древа а до хторого укладал дещички (узки и ценки, такв. тирсци), або зоз нащиканого наду, хтори бул гладки. Барда було вецей файти спрам густосци тирсцох: ридши барда (мали на ридше тирсци), тиж барда штреднєй густосци и густейши барда. [[File:Брдарски занает 2.jpg|right|thumb|300px|Примитивнєйши барда хтори правел бардар розличней длужини]]За виробок барда бардар перше порихтал и обрабял ценки древени дещички, хтори ше поставяло до раму. Медзи нїма охабяни єднаки розмаки през хтори преходзели нїтки-цверни основи. Найчастейше рам бул твардо обмотовани зоз грубшим порващком же би над, або палїчки твардо статли. Од числа и густосци тих ценких палїчкох-тирсцох завишело яке будзе наткане платно. Добри бардар мушел знац обробиц древо, алє и познац технїку тканя, прето же бардо мушело буц прилагодзене файти кроснох и тканю на нїх. Нєправилне або нєєднаке бардо могло очежовац тканє и вплївовало на випатрунок и квалитет платна. Бардаре давно найчастейше барда правели зоз древа, а познейше ше правело мануфктурно або индустрийски и хасновало ше и други материяли. Майстор – бардар мушел посцигнуц вельку правилносц и прецизносц, прето же и найменши розлики у розмакох медзи дзирками одражовали ше и були видлїви у натканим платну. Тото ремесло було дакеди важне, барз значне у штредкох и реґионох у хторих ше вельо ткало у обисцох. Понеже ше ручне тканє и кросна почало вше менєй хасновац, так ше и потреба за бардарами зменшовала. Нєшка бардарске традицийне ремсло анї нє постої, єдноставно з модернєйшим часом щезло.. '''Назвиско Бардар при Руснацох''' ▶ При [[Руснаци у Сербиї|Руснацох]] постої ище єдно значенє слова бардар а то назвиско за фамелию Бардарово. Предпоставя ше же фамелийне назвиско Бардар походзи од даєдного члена тей фамелиї хтори бул у дотику зоз бардарством: ''Були таки майстрове, у Коцуре Лацко'' ''бул бардар.'' == Литература == * ''Словнїк руского народного язика I том А-Н'', 2017. рок == Вонкашня вяза == * [https://web.archive.org/web/20230314103653/https://www.niti.rs/tehnika-tkanja/ Tехника ткањa – NITI”.] ''www.niti.rs''. Архивирано из [https://web.archive.org/web/20230314103653/https://www.niti.rs/tehnika-tkanja/ оригинала] 14. 03. 2023. г. Приступљено 2023-03-14. [[Катеґория:Справа]] [[Катеґория:Алати]] [[Катеґория:Занїманє]] [[Катеґория:Ремесла]] ava1b6ku434qnp4o4abqi3zpx7d9wda 0 3798 22283 22279 2026-10-08T13:14:48Z Sveletanka 20 ушорйованє 22283 wikitext text/x-wiki '''Ґамети''' (гречески: ''γαμέτης gametes'' - хлопски и и ''γαμετη gamete'' – женски ґамети) то полни клїтинки хтори ше стваряю з помоцу мейози и содержа хаплоидне число хромозомох. Людзе и векшина цицарох хасную XY систем одредзованя полу у хторим нормална ваїчкова клїтинка може ношиц лєм X хромозом, док сперматозоїд може ношиц або X або Y хромозом, або анї єден, у ридких случайох. Кед зиґот ма два X хромозоми розвиє ше до женского существа, кед ма X и Y хромозом, розвиє ше до хлопа.<ref name=":1"> Phelan, Jay (2009-04-30). [https://books.google.rs/books?id=F4okAxTXPtIC&pg=PA237&redir_esc=y What Is Life? A Guide to Biology W/Prep-U] (на язику:анґлийски). Macmillan. ISBN 978-1-4292-2318-8.</ref> [1] == Подзелєнє == При єдноклїтинкових животиньох, протозоох, ґамети можу буц: ♦ Изоґамети, хтори медзисобно исти; процес їх злучованя наволує ше изоґамия; ♦ Анизоґамети ше медзисобно розликую и морфолоґийно и по справованю (по велькосци и випатрунку): 1. Микроґамети меньши, рухомши (маю батощки, хлопски ґамети подобни спeрматозоїдом вецейклїтинкових животиньох); 2. Макроґамети груби и здабу на ваїчково клїтинки вецейклїтинкових животиньох. Процес злучованя анизоґамета наволує ше анизоґамия. '''При вецейклїтинкових животиньох дзеля ше на два файти ґаметох:''' ♦ Сперматозоїди ♦ [[Ваїчкова клїтинка]]. Ваїчково клїтинки (женски ґамети) стваряю ше у овариюмох ([[Ваєчнїки|ваєчнїкох]]), сперматозоїиди (хлопски ґамети) стваряю ше у шеменїкох. Як ше овариюми и шеменїки розвиваю у розличних єдинкох – женох, односно хлопох то полни диморфизем. При малих числох єдинкох обидва типи полних орґанох стваряю ше у єдней єдинки (дижджова хлїста, мегучкаре, метилї, пантлїчарки) то гермафродитизем односно двополносц. Гоч ше у єдним целу стваряю обидва поли оплодзованє найчастейше помедзи двох єдинкох. ♦ Ваїчково клїтинки углавним груби и нєрухоми, а сперматозоїди мали и рухоми. == Еволуция ґаметох == Обще прилапене же изоґамия стан предкох зоз хторого еволуирала анисоґамия, гоч єй еволуция нє охабела фосилни записи.<ref>Pitnick, Scott S.; Hosken, Dave J.; Birkhead, Tim R. (2008-11-21). [https://books.google.rs/books?id=kctYNbO1fE0C&q=isogamy+in+multicellular+organisms&pg=PA44&redir_esc=y#v=onepage&q=isogamy%20in%20multicellular%20organisms&f=false Sperm Biology: An Evolutionary Perspective] (на язику: английски). Academic Press. ISBN 978-0-08-091987-4.</ref> [2] Ооґамия тиж так еволуирала од изоґамиї прейґ анизоґамиї.<ref>Kumar, Awasthi & Ashok. [https://books.google.rs/books?id=r0h1DwAAQBAJ&q=isogamy+generally+accepted&pg=PA363&redir_esc=y#v=snippet&q=isogamy%20generally%20accepted&f=false Textbook of Algae] (на язику: анґлийски). Vikas Publishing House. ISBN 978-93-259-9022-7.</ref> [3] Скоро вше постоя лєм два типи ґаметох, а шицки анализи указую же ґамети штреднїх велькосцох елиминовани пре селекциї.<ref>Stearns, S. C. (2013-11-21). [https://books.google.rs/books?id=1cQACAAAQBAJ&redir_esc=y The Evolution of Sex and its Consequences] (на язику: анґлийски). Birkhäuser. ISBN 978-3-0348-6273-8.</ref> [4] Полни клїтинки штреднєй велькосци нє маю исти предносци як мали або вельки;<ref>Campbell, Anne (2013-05-16). [https://books.google.rs/books?id=2FJoAgAAQBAJ&q=intermediate+gamete&pg=PA45&redir_esc=y A Mind Of Her Own: The evolutionary psychology of women] (на язику: анґлийски). Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-164701-7.</ref> [5] вони горши од малих у рухомосци и числу, а горши од вельких у обезпечованю. [6] == Розличносц == За розлику од ґамети, диплоидна соматска клїтинка поєдинца ма єдну копию ґрупи хромозомох зоз сперми и єдну копию ґрупи хромозомох зоз ваїчковей клїтинки. Клїтинки потомства маю ґени хтори потенциялно способни же би виражели характеристики и [[Оцец|оца]] и [[Мац|мацери]], завиши од того чи су доминантни чи рецесивни. Хромозоми ґамети нє точни дупликати анї єдней од ґрупох хромозомох хтори ше находза у диплоидних хромозомох, алє су змишанїна тих двох. [7] == Одредзованє полу при цицарох и птицох == Людзе и векшина цицарох хасную XY систему одредзованя полу у хторим нормална ваїчкова клїтинка може ношиц лєм X хромозом, а сперматозоїд може ношиц або X або Y хромозом, або анї єден, у ридших случайох. Кед зиґот ма два X хромозоми розвиє ше доженского существа, а кед ма X и Y хромозом, розвиє ше до хлопа. <ref name=":1" />[1] При птицох, женска ваїчкова клїтинка одредзує пол потомства, прейґ ZW системи за одредзованє полу. [8] == Рошлїни == Рошлїни хтори ше сексуално розмножую тиж так продукую ґамети. Медзитим, понеже рошлїни маю животни циклус хтори уключує зменьшованє диплоидних и гаплоидних ґенерацийох, постоя даяки розлики. Рошлїни хасную мейозу за продукованє спорох хтори ше розвиваю до вецейклїтинкових гаплоидних ґаметофитох хтори продукую ґамети зоз митозу. Сперматозоїди ше формую у орґану познатим як антеридиюм, а ваїчково клїтинки у орґану хтори ма форму фляшки хтори ше вола археґониюм. У квиткових рошлїнох, женски ґаметофит ше продукує нука у ваїчковей клїтинки у ваєчнїку квитка. Кед дозреє, гаплоидни ґаметофит продукує женски ґамети хтори порихтани за оплодзенє. Хлопски ґаметофит ше продукує нука у поленовим зарну у прашнїкох. Кед ше поленово зарно спущи на дозрету стиґму квитка, воно ключка и формує поленову циву хтора рошнє на долу до ваєчнїка квитку, а потим до ваїчкового стебла. Полен потим продукує сперму зоз митозу и ошлєбодзує ю за оплодзенє. == Референци == 6. Bachtrog, Doris; Mank, Judith E.; Peichel, Catherine L.; Kirkpatrick, Mark; Otto, Sarah P.; Ashman, Tia-Lynn; Hahn, Matthew W.; Kitano, Jun; Mayrose, Itay (2014-01-07). „Sex Determination: Why So Many Ways of Doing It?”. PLOS Biology (на језику: енглески). 12 (7): e1001899. ISSN 1545-7885. PMC 4077654 . PMID 24983465. doi:10.1371/journal.pbio.1001899. 7. Learn Science at Scitable”. www.nature.com (на језику: енглески). Приступљено 2021-11-08. 8. Phelan, Jay (2009-04-30). What Is Life? A Guide to Biology W/Prep-U (на язику: анґлийски). Macmillan. ISBN 978-1-4292-2318-8. == Вонкашнї вязи == * [https://web.archive.org/web/20110407020514/http://www.bionet-skola.com/w/Polne_%C4%87elije Бионет школа] [https://web.archive.org/web/20110407020514/http://www.bionet-skola.com/w/Polne_%C4%87elije Архивирано] на веб-сајту [https://sr.wikipedia.org/wiki/Wayback_Machine Wayback Machine] (7. април 2011) blu5j8uiqfq2987mle3atjsgbvr8m80 22284 22283 2026-10-08T13:23:40Z Sveletanka 20 катеґория 22284 wikitext text/x-wiki '''Ґамети''' (гречески: ''γαμέτης gametes'' - хлопски и и ''γαμετη gamete'' – женски ґамети) то полни клїтинки хтори ше стваряю з помоцу мейози и содержа хаплоидне число хромозомох. Людзе и векшина цицарох хасную XY систем одредзованя полу у хторим нормална ваїчкова клїтинка може ношиц лєм X хромозом, док сперматозоїд може ношиц або X або Y хромозом, або анї єден, у ридких случайох. Кед зиґот ма два X хромозоми розвиє ше до женского существа, кед ма X и Y хромозом, розвиє ше до хлопа.<ref name=":1"> Phelan, Jay (2009-04-30). [https://books.google.rs/books?id=F4okAxTXPtIC&pg=PA237&redir_esc=y What Is Life? A Guide to Biology W/Prep-U] (на язику:анґлийски). Macmillan. ISBN 978-1-4292-2318-8.</ref> [1] == Подзелєнє == При єдноклїтинкових животиньох, протозоох, ґамети можу буц: ♦ Изоґамети, хтори медзисобно исти; процес їх злучованя наволує ше изоґамия; ♦ Анизоґамети ше медзисобно розликую и морфолоґийно и по справованю (по велькосци и випатрунку): 1. Микроґамети меньши, рухомши (маю батощки, хлопски ґамети подобни спeрматозоїдом вецейклїтинкових животиньох); 2. Макроґамети груби и здабу на ваїчково клїтинки вецейклїтинкових животиньох. Процес злучованя анизоґамета наволує ше анизоґамия. '''При вецейклїтинкових животиньох дзеля ше на два файти ґаметох:''' ♦ Сперматозоїди ♦ [[Ваїчкова клїтинка]]. Ваїчково клїтинки (женски ґамети) стваряю ше у овариюмох ([[Ваєчнїки|ваєчнїкох]]), сперматозоїиди (хлопски ґамети) стваряю ше у шеменїкох. Як ше овариюми и шеменїки розвиваю у розличних єдинкох – женох, односно хлопох то полни диморфизем. При малих числох єдинкох обидва типи полних орґанох стваряю ше у єдней єдинки (дижджова хлїста, мегучкаре, метилї, пантлїчарки) то гермафродитизем односно двополносц. Гоч ше у єдним целу стваряю обидва поли оплодзованє найчастейше помедзи двох єдинкох. ♦ Ваїчково клїтинки углавним груби и нєрухоми, а сперматозоїди мали и рухоми. == Еволуция ґаметох == Обще прилапене же изоґамия стан предкох зоз хторого еволуирала анисоґамия, гоч єй еволуция нє охабела фосилни записи.<ref>Pitnick, Scott S.; Hosken, Dave J.; Birkhead, Tim R. (2008-11-21). [https://books.google.rs/books?id=kctYNbO1fE0C&q=isogamy+in+multicellular+organisms&pg=PA44&redir_esc=y#v=onepage&q=isogamy%20in%20multicellular%20organisms&f=false Sperm Biology: An Evolutionary Perspective] (на язику: английски). Academic Press. ISBN 978-0-08-091987-4.</ref> [2] Ооґамия тиж так еволуирала од изоґамиї прейґ анизоґамиї.<ref>Kumar, Awasthi & Ashok. [https://books.google.rs/books?id=r0h1DwAAQBAJ&q=isogamy+generally+accepted&pg=PA363&redir_esc=y#v=snippet&q=isogamy%20generally%20accepted&f=false Textbook of Algae] (на язику: анґлийски). Vikas Publishing House. ISBN 978-93-259-9022-7.</ref> [3] Скоро вше постоя лєм два типи ґаметох, а шицки анализи указую же ґамети штреднїх велькосцох елиминовани пре селекциї.<ref>Stearns, S. C. (2013-11-21). [https://books.google.rs/books?id=1cQACAAAQBAJ&redir_esc=y The Evolution of Sex and its Consequences] (на язику: анґлийски). Birkhäuser. ISBN 978-3-0348-6273-8.</ref> [4] Полни клїтинки штреднєй велькосци нє маю исти предносци як мали або вельки;<ref>Campbell, Anne (2013-05-16). [https://books.google.rs/books?id=2FJoAgAAQBAJ&q=intermediate+gamete&pg=PA45&redir_esc=y A Mind Of Her Own: The evolutionary psychology of women] (на язику: анґлийски). Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-164701-7.</ref> [5] вони горши од малих у рухомосци и числу, а горши од вельких у обезпечованю. [6] == Розличносц == За розлику од ґамети, диплоидна соматска клїтинка поєдинца ма єдну копию ґрупи хромозомох зоз сперми и єдну копию ґрупи хромозомох зоз ваїчковей клїтинки. Клїтинки потомства маю ґени хтори потенциялно способни же би виражели характеристики и [[Оцец|оца]] и [[Мац|мацери]], завиши од того чи су доминантни чи рецесивни. Хромозоми ґамети нє точни дупликати анї єдней од ґрупох хромозомох хтори ше находза у диплоидних хромозомох, алє су змишанїна тих двох. [7] == Одредзованє полу при цицарох и птицох == Людзе и векшина цицарох хасную XY систему одредзованя полу у хторим нормална ваїчкова клїтинка може ношиц лєм X хромозом, а сперматозоїд може ношиц або X або Y хромозом, або анї єден, у ридших случайох. Кед зиґот ма два X хромозоми розвиє ше доженского существа, а кед ма X и Y хромозом, розвиє ше до хлопа. <ref name=":1" />[1] При птицох, женска ваїчкова клїтинка одредзує пол потомства, прейґ ZW системи за одредзованє полу. [8] == Рошлїни == Рошлїни хтори ше сексуално розмножую тиж так продукую ґамети. Медзитим, понеже рошлїни маю животни циклус хтори уключує зменьшованє диплоидних и гаплоидних ґенерацийох, постоя даяки розлики. Рошлїни хасную мейозу за продукованє спорох хтори ше розвиваю до вецейклїтинкових гаплоидних ґаметофитох хтори продукую ґамети зоз митозу. Сперматозоїди ше формую у орґану познатим як антеридиюм, а ваїчково клїтинки у орґану хтори ма форму фляшки хтори ше вола археґониюм. У квиткових рошлїнох, женски ґаметофит ше продукує нука у ваїчковей клїтинки у ваєчнїку квитка. Кед дозреє, гаплоидни ґаметофит продукує женски ґамети хтори порихтани за оплодзенє. Хлопски ґаметофит ше продукує нука у поленовим зарну у прашнїкох. Кед ше поленово зарно спущи на дозрету стиґму квитка, воно ключка и формує поленову циву хтора рошнє на долу до ваєчнїка квитку, а потим до ваїчкового стебла. Полен потим продукує сперму зоз митозу и ошлєбодзує ю за оплодзенє. == Референци == 6. Bachtrog, Doris; Mank, Judith E.; Peichel, Catherine L.; Kirkpatrick, Mark; Otto, Sarah P.; Ashman, Tia-Lynn; Hahn, Matthew W.; Kitano, Jun; Mayrose, Itay (2014-01-07). „Sex Determination: Why So Many Ways of Doing It?”. PLOS Biology (на језику: енглески). 12 (7): e1001899. ISSN 1545-7885. PMC 4077654 . PMID 24983465. doi:10.1371/journal.pbio.1001899. 7. Learn Science at Scitable”. www.nature.com (на језику: енглески). Приступљено 2021-11-08. 8. Phelan, Jay (2009-04-30). What Is Life? A Guide to Biology W/Prep-U (на язику: анґлийски). Macmillan. ISBN 978-1-4292-2318-8. == Вонкашнї вязи == * [https://web.archive.org/web/20110407020514/http://www.bionet-skola.com/w/Polne_%C4%87elije Бионет школа] [https://web.archive.org/web/20110407020514/http://www.bionet-skola.com/w/Polne_%C4%87elije Архивирано] на веб-сајту [https://sr.wikipedia.org/wiki/Wayback_Machine Wayback Machine] (7. април 2011) <references /> [[Катеґория:Биолоґия розвою]] 4w2pofgjdddi1qfj5uphe89ls6lk80k 22317 22284 2026-10-08T20:06:49Z Olirk55 19 Уложени илустрациї 22317 wikitext text/x-wiki [[File:Mice X Y chromosomes.jpg|right|thumb|300px|X-хромозоми (чєрвени) и Y-хромозоми (желєни) у ембрионалних матичних клїтинкох хлопски (X/Y) и женски (X/X) мишох.]]'''Ґамети''' (гречески: ''γαμέτης gametes'' - хлопски и ''γαμετη gamete'' – женски ґамети) то полни клїтинки хтори ше стваряю з помоцу мейози и содержа хаплоидне число хромозомох. Людзе и векшина цицарох хасную XY систем одредзованя полу у хторим нормална ваїчкова клїтинка може ношиц лєм X хромозом, док сперматозоїд може ношиц або X або Y хромозом, або анї єден, у ридких случайох. Кед зиґот ма два X хромозоми розвиє ше до женского существа, кед ма X и Y хромозом, розвиє ше до хлопа.<ref name=":1"> Phelan, Jay (2009-04-30). [https://books.google.rs/books?id=F4okAxTXPtIC&pg=PA237&redir_esc=y What Is Life? A Guide to Biology W/Prep-U] (на язику:анґлийски). Macmillan. ISBN 978-1-4292-2318-8.</ref> == Подзелєнє == При єдноклїтинкових животиньох, протозоа, ґамети можу буц: ♦ Изоґамети, хтори медзисобно исти; процес їх злучованя наволує ше изоґамия; ♦ Анизоґамети ше медзисобно розликую и морфолоґийно и по справованю (по велькосци и випатрунку): 1. Микроґамети меньши, рухомши (маю батощки, хлопски ґамети подобни спeрматозоїдом вецейклїтинкових животиньох); 2. Макроґамети груби и здабу на ваїчково клїтинки вецейклїтинкових животиньох. Процес злучованя анизоґамета наволує ше анизоґамия. '''При вецейклїтинкових животиньох дзеля ше на два файти ґаметох:''' ♦ Сперматозоїди ♦ [[Ваїчкова клїтинка]]. Ваїчково клїтинки (женски ґамети) стваряю ше у овариюмох (ваєчнїкох), сперматозоїиди (хлопски ґамети) стваряю ше у шеменїкох. Як ше овариюми и шеменїки розвиваю у розличних єдинкох – женох, односно хлопох то полни диморфизем. При малих числох єдинкох обидва типи полних орґанох стваряю ше у єдней єдинки (дижджова хлїста, мегучкаре, метилї, пантлїчаре) то хермафродитизем односно двополносц. Гоч ше у єдним целу стваряю обидва поли оплодзованє найчастейше помедзи двох єдинкох. ♦ Ваїчково клїтинки углавним груби и нєрухоми, а сперматозоїди мали и рухоми. Еволуция ґаметох Обще прилапене же изоґамия стан предкох зоз хторого еволуирала анисоґамия, гоч єй еволуция нє охабела фосилни записи.<ref>Pitnick, Scott S.; Hosken, Dave J.; Birkhead, Tim R. (2008-11-21). [https://books.google.rs/books?id=kctYNbO1fE0C&q=isogamy+in+multicellular+organisms&pg=PA44&redir_esc=y#v=onepage&q=isogamy%20in%20multicellular%20organisms&f=false Sperm Biology: An Evolutionary Perspective] (на язику: английски). Academic Press. ISBN 978-0-08-091987-4.</ref> Ооґамия тиж так еволуировала од изоґамиї прейґ анизоґамиї.<ref>Kumar, Awasthi & Ashok. [https://books.google.rs/books?id=r0h1DwAAQBAJ&q=isogamy+generally+accepted&pg=PA363&redir_esc=y#v=snippet&q=isogamy%20generally%20accepted&f=false Textbook of Algae] (на язику: анґлийски). Vikas Publishing House. ISBN 978-93-259-9022-7.</ref> Скоро вше постоя лєм два типи ґаметох, а шицки анализи указую же ґамети штреднїх велькосцох елиминовани пре селекциї.<ref>Stearns, S. C. (2013-11-21). [https://books.google.rs/books?id=1cQACAAAQBAJ&redir_esc=y The Evolution of Sex and its Consequences] (на язику: анґлийски). Birkhäuser. ISBN 978-3-0348-6273-8.</ref> Полни клїтинки штреднєй велькосци нє маю исти предносци як мали або вельки;<ref>Campbell, Anne (2013-05-16). [https://books.google.rs/books?id=2FJoAgAAQBAJ&q=intermediate+gamete&pg=PA45&redir_esc=y A Mind Of Her Own: The evolutionary psychology of women] (на язику: анґлийски). Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-164701-7.</ref> вони горши од малих у рухомосци и числу, а горши од вельких у обезпечованю.<ref>6. Bachtrog, Doris; Mank, Judith E.; Peichel, Catherine L.; Kirkpatrick, Mark; Otto, Sarah P.; Ashman, Tia-Lynn; Hahn, Matthew W.; Kitano, Jun; Mayrose, Itay (2014-01-07). „Sex Determination: Why So Many Ways of Doing It?”. PLOS Biology (на језику: енглески). 12 (7): e1001899. ISSN 1545-7885. PMC 4077654 . PMID 24983465. doi:10.1371/journal.pbio.1001899.</ref> Розличносц За розлику од ґамета, диплоидна соматска клїтинка поєдинца ма єдну копию ґрупи хромозомох зоз сперми и єдну копию ґрупи хромозомох зоз ваїчковей клїтинки. Клїтинки потомства маю ґени хтори потенциялно способни же би виражели характеристики и оца и мацери, завиши од того чи су доминантни чи рецесивни. Хромозоми ґамета нє точни дупликати анї єдней од ґрупох хромозомох хтори ше находза у диплоидних хромозомох, алє су змишанїна тих двох.<ref> Learn Science at Scitable”. www.nature.com (на језику: енглески). Приступљено 2021-11-08.</ref> Одредзованє полу при цицарох и птицох [[File:Sperm-egg.jpg|right|thumb|300px|Сперматозоїд уходзи до ваїчковей клїтинки]]Людзе и векшина цицарох хасную XY систему одредзованя полу у хторим нормална ваїчкова клїтинка може ношиц лєм X хромозом, а сперматозоїд може ношиц або X або Y хромозом, або анї єден, у ридших случайох. Кед зиґот ма два X хромозоми розвиє ше доженского существа, а кед ма X и Y хромозом, розвиє ше до хлопа. <ref name=":1" /> За птици, женска ваїчкова клїтинка одредзує пол потомства, прейґ ZW системи за одредзованє полу.<ref> Phelan, Jay (2009-04-30). [What Is Life? A Guide to Biology W/Prep-U] (на язику: анґлийски). Macmillan. ISBN 978-1-4292-2318-8.</ref> Рошлїни Рошлїни хтори ше сексуално розмножую тиж так продукую ґамети. Медзитим, почим рошлїни маю животни циклус хтори уключує зменьшованє диплоидних и хаплоидних ґенерацийох, постоя даяки розлики. Рошлїни хасную мейозу за продукованє спорох хтори ше розвиваю до вецейклїтинкових хаплоидних ґаметофитох хтори продукую ґамети зоз митозу. Сперматозоїди ше формую у орґану познатим як антеридиюм, а ваїчково клїтинки у орґану хтори ма форму фляшки хтори ше вола археґониюм. У квиткових рошлїнох, женски ґаметофит ше продукує нука у ваїчковей клїтинки нука у [[Ваєчнїки|ваєчнїку]] квитка. Кед дозреє, хаплоидни ґаметофит продукує женски ґамети хтори порихтани за оплодзенє. Хлопски ґаметофит ше продукує нука у поленовим зарну нука у прашнїкох. Кед ше поленово зарно спущи на дозрету стиґму квитка, воно ключка и формує поленову циву хтора рошнє на долу до ваєчнїка квитку, а потим до ваїчкового стебла. Полен потим продукує сперму зоз митозу и ошлєбодзує ю за оплодзенє. == Вонкашнї вязи == * [https://web.archive.org/web/20110407020514/http://www.bionet-skola.com/w/Polne_%C4%87elije Бионет школа] [https://web.archive.org/web/20110407020514/http://www.bionet-skola.com/w/Polne_%C4%87elije Архивирано] на веб-сајту [https://sr.wikipedia.org/wiki/Wayback_Machine Wayback Machine] (7. април 2011) == Референци == <references /> [[Катеґория:Медицина]] [[Катеґория:Ґинеколоґия]] 2ry9gdc8n40eqoumc1xmqe7v3j0n0aq 14 3799 22285 2026-10-08T13:24:03Z Sveletanka 20 катеґория 22285 wikitext text/x-wiki [[Катеґория:Биолоґия]] lmnoa0tekhchsagr7emb6zcqj1jciag 14 3800 22287 2026-10-08T13:30:12Z Sveletanka 20 катеґория 22287 wikitext text/x-wiki [[Катеґория:Анатомия]] n0nosewqcbl7n8hmnpc5lvpvmxj5y1i 14 3801 22307 2026-10-08T14:25:09Z Sveletanka 20 катеґория 22307 wikitext text/x-wiki [[Катеґория:Рошлїни]] l1grjs3n6elelqv3nduqnnvhqp548nq 14 3802 22313 2026-10-08T14:49:44Z Sveletanka 20 катеґория 22313 wikitext text/x-wiki [[Катеґория:Пожива]] bxvp7ti4nkyldgo9wpgwr59b56p1bhd 0 3803 22319 2026-10-09T09:14:42Z Olirk55 19 Нови бок: „Каникула – велька горучава, пекота/ва/, звичайно у авґусту (серб. пасји дани; слц. kanikula велька горучава; поль. kanikuła 1. „исте”; 2. заст. розпуст; од лат. cani:cula „пес”, die:s cani:cula:res „пши днї”). Латинска назва настала по назви пес Ориона (то стара назва гвизди Сириюса):…“ 22319 wikitext text/x-wiki Каникула – велька горучава, пекота/ва/, звичайно у авґусту (серб. пасји дани; слц. kanikula велька горучава; поль. kanikuła 1. „исте”; 2. заст. розпуст; од лат. cani:cula „пес”, die:s cani:cula:res „пши днї”). Латинска назва настала по назви пес Ориона (то стара назва гвизди Сириюса): греч. κυπν „пес Ориона”, κυνοκφυμα „пша горучава”. Слунко под час вельких лєтних горучавох блїжей ґу Сириюсу, та ше тота гвизда видзи праве кед найгоруцейши днї и стари Греки тримали же од нєй приходзи горуцосц. Од того и анґл. dogdays, нєм. Hundstagen, фр. Jours caniculaires. З каникулу треба повязац и зявенє хторе скорей мож було вельо частейше видзиц у ровнїни. Людзе то звичайно волали баба гонї кози. У каникули, коло поладня кед найвекша горучава, у ровнїни по ясним и горуцим дню видно було на даскельо дзешатки метери далєко, як над жему, на коло два метери, трепаца 4-5 до 6-8 водоровни линиї длугоки по дзешец метери, дзекеди и по два-три ґрупи єдна коло дригей. Метеоролоґи гваря же то фатаморґана хтору правя випареня влаги зоз жеми. Нєшка тото зявенє ридке, понеже ше шейдзешатих рокох прешлого вику з висушованьом барох и мочарох под&#39;жемни води спущовали з добрей часци нїжей як скорей, та менши и випарйованя влаги зоз жеми. Фи-га! Но то горуцо! Як да пришла каникула! – почал дїдо сцераюци зоз чола вельки капки зною. Литература С ловнїк руского народного язика I, А – Н, Нови Сад 2017, б. 572. Вонкашнї вязи https://www.nin.rs/arhiva/vesti/11241/kanikula-2003-i-to-je-evropa 358dsqli5q1j3g6x0nghqa0qmbokoj1 22320 22319 2026-10-09T10:28:34Z Olirk55 19 Форматированє бока, референци, фотоґрафиї 22320 wikitext text/x-wiki [[File:Position Alpha Cma.png|right|thumb|309x309px|Положенє гвизди Сириюс у согвижджу Велького Пса]]'''Каникула''' (lat. ''canicula'', серб. ''пасји дани''; слц. ''kanikula'' велька горучава; поль. ''kanikuła.'' Латинска назва настала по назви пес Ориона (то стара назва [[Гвизда|гвизди]] Сириюса): греч. ''κυπν'' „пес Ориона”, ''κυνοκφυμα'' „пша горучава”. Слово каникула ше одноши на астролоґию и метеоролоґию. Каникула у руским язику ма два значеня: '''1.''' Велька горучава, пекота/ва/, звичайно у авґусту „пша горучава.” Пре екстрмени цеплоти-горучави наволую ше и ,,пши днї<nowiki>''</nowiki> [[File:Summer empty classroom, blackboard and flowers on tables, 2023.jpg|right|thumb|263x263px|Каникули, дакдишня назва за лєтни одпочивок за школярох, студентох]]'''2.''' заст. розпуст; од лат. ''cani:cula'' „пес”, ''die:s cani:cula:res'' „пши днї”). У лєтним периодзе дзеци-школяре нє ишли до школи, мали лєтни одпочивок та ше часто гварело же маю каникули. Слунко под час вельких лєтних горучавох блїжей ґу Сириюсу, та ше тота [[гвизда]] видзи праве кед найгоруцейши [[Дзень|днї]] и стари Греки тримали же од нєй приходзи горучава. Од того и анґл. ''dogdays'', нєм. Hun''dstagen'', фр. ''Jours caniculaires''. У старим Риму, период лєтних горучавох хтори ше поклопюю зоз раншу видлївосцу Сириюса, наволаним Каникула (латински за „мали пас,“ ''dies caniculares'' <ref>Holberg J. B. Sirius: Brightest Diamond in the Night Sky. — Chichester, UK: Praxis Publishing, 2007. — P. 22. — ISBN 0-387-48941-X.</ref> - „пши днї“ (од 22. юлия по 23. авґуст), подрозумйовал ше час за лєтни одпочивок, та ту и слово „розпуст“<ref>Зигель Ф. Ю. Сокровищница звёздного неба — путеводитель по созвездиям и Луне / Под ред. Г. С. Куликова. — 5-е изд. — М.: Наука, 1986. — С. 126.</ref> односно стари вираз каникули. == Нєзвичайне зявенє == З каникулу треба повязац и зявенє хторе скорей мож було вельо частейше видзиц у ровнїни. Людзе то звичайно волали „баба гонї кози.” У каникули, коло поладня кед найвекша горучава, у ровнїни по ясним и горуцим дню видно було на даскельо дзешатки [[Метер|метери]] далєко, як над жему, на коло два метери, трепаца 4-5 до 6-8 водоровни линиї длугоки по дзешец метери, дзекеди и по два-три ґрупи єдна коло дригей. Метеоролоґи гваря же то фатаморґана хтору правя випареня [[Влага|влаги]] зоз жеми. Нєшка тото зявенє ридке, понеже ше шейдзешатих рокох прешлого вику з висушованьом барох и мочарох под&#39;жемни води спущовали з добрей часци нїжей як скорей, та менши и випарйованя влаги зоз жеми. == Фразеолоґия == ♦ ''Фи-га! Но то горуцо! Як да пришла каникула''! – почал дїдо сцераюци зоз чола вельки капки зною. ♦ ''Док буду на лєто каникули пойдзеш до баби служиц'' - гварело ше дзецом хтори ходзели до школи == Литература == * ''Словнїк руского народного язика I, А – Н'', Нови Сад 2017, б. 572. *Holberg J. B. Sirius: Brightest Diamond in the Night Sky. — Chichester, UK: Praxis Publishing, 2007. — P. 22. — ISBN 0-387-48941-X. == Вонкашнї вязи == * [https://www.nin.rs/arhiva/vesti/11241/kanikula-2003-i-to-je-evropa Kanikula 2003. i to je Evropa] == Референци == [[Катеґория:Астролоґия]] [[Катеґория:Метеоролоґия]] a6bugtrsxxx1iifm84lnyrgdchgv9og 0 3804 22321 2026-10-09T10:32:35Z Olirk55 19 Нови бок: „Парлаґ (серб. парлоґ; всл. parlak „исте”; слц. диял. parlag „исте”; од мадь. parlag) - запущена, пуста, нєобробена жем, зароснута до коровча и трави: Каждому ґаздови треца часц жеми кажди рок стала „парлаґом” да одпочинє и да маю овци през рок дзе пасц. Фразеолоґия буц (о…“ 22321 wikitext text/x-wiki Парлаґ (серб. парлоґ; всл. parlak „исте”; слц. диял. parlag „исте”; од мадь. parlag) - запущена, пуста, нєобробена жем, зароснута до коровча и трави: Каждому ґаздови треца часц жеми кажди рок стала „парлаґом” да одпочинє и да маю овци през рок дзе пасц. Фразеолоґия буц (остац) парлаґом буц (остац) нєобробена (о жеми): Жем нє може буц парлаґом, треба ю робиц; А тот Бирман мали вицал ше по сари / же його ризкаши парлаґом осталї; (з)охабиц (жем) парлаґом зохабиц жем нєобробену. Литература Словнїк руского народного язика II, О – Я, Нови Сад 2017, б. 128. Вонкашнї вязи https://staznaci.com/parlog 4f3c2u7c8dush8vvvwvvzvdz1s3d14z