Википедия rskwiki https://rsk.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B8_%D0%B1%D0%BE%D0%BA MediaWiki 1.47.0-wmf.23 first-letter Медий Окреме Розгварка Хаснователь Розгварка зоз хасновательом Википедия Розгварка о Википедиї Файл Розгварка о файлу МедияВики Розгварка о МедияВикию Шаблон Розгварка о шаблону Помоц Розгварка о помоци Катеґория Розгварка о катеґориї TimedText TimedText talk Модул Разговор о модулу Event Event talk Сербия 0 2519 22364 17439 2026-10-12T14:03:48Z Sveletanka 20 вики вяза 22364 wikitext text/x-wiki {|class="wikitable" align="right" width="300px" |- ! colspan="2" | <big>Република Сербия <br> Република Србија |-</big> | colspan="2" align="center" | [[File:Flag of Serbia.svg|13'''Почарнєти текст'''40px|border|130px|thumb|<div style="text-align:right;">[[Застава]] Сербиї]][[File:Coat of arms of Serbia.svg|115x110px|left|<div style="text-align: left;">Герб Сербиї|алт=Герб Сербиї|мини]][[File:National anthem of Serbia, performed by the United States Navy Band.wav|thumb|Гимна Боже правде]] |- | colspan="2" align="center" | [[File:Serbia (orthographic projection).svg|250px|center|Сербия на мапи Европи]]<div style="text-align: center;"> '''Сербия''' на мапи Европи |- | '''Главни варош''' | Беоґрад |- | '''Поверхносц''' | 88,361 km² |- | '''Жительство''' | 6 974 289 (2021) |- | '''Урядови язик''' | сербски |- | '''Форма держави''' | унитарна парламентарна република |- | '''Предсидатель''' | Александар Вучич |- | '''Премиєр''' | Дюро Мацут |- | '''БДП (номинални)''' | $92.55 млрд (2025) |- | '''Валута''' | динар (RSD) |- | '''Часова зона''' | UTC+1 (жима), UTC+2 (лєто) |- | '''Интернет домен''' | .rs |- | '''Телефонски код''' | +381 |}'''Сербия''', урядово '''Република Сербия''' (серб. ''Србија'', ''Република Србија'') то держава юговосточней и централней Европи. Официйни урядови язик сербски. Главни город/варош Беоґрад. З векшей часци залапює Балканске полуострово, а з меньшу Панонску ровнїну. Гранїчи ше на сиверу зоз Мадярску, на сиверовостоку зоз Румунию, на востоку зоз Болгарску, на югу зоз [[Сиверна Македония|Сиверну Македонию]], на югозаходу зоз Албанию и Чарну Гору, а на заходу зоз Босну и Герцеґовину и [[Горватска|Горватску]]. Сербия ма коло осем милиони жительох. Главни и найвекши варош Беоґрад, хтори спада медзи найстарши и найвекши вароши у юговосточней Европи. Урядови службени язик сербски, а валута сербски динар. После насельованя Сербох на Балкан у цеку 6. и 7. вика, Серби у вчасним штреднїм вику основали даскельо держави. Штредньвиковна Сербия 1217. постала кральовина, а вершину досцигла 1346. кед є преглашена за царство. После турского налєта, Сербска деспотовина обстала по 1459, кед спадла под власц Османского царства. Концом 17. и спочатку 18. вику, Хабзбуршска монархия поцисла [[Турска|турску]] власц зоз [[Бачка|Бачкей]], Сриму и Банату, а дочасово и зоз централней Сербиї. На початку 19. вика, Сербска револуция установела националну державу як першу уставну монархию у реґиону, хтора 1878. здобула державну нєзависносц, а 1882. постала кральовина. Ошлєбодзенє Старей Сербиї витворене 1912. Сербия, после катастрофох, людских и материялних утратох у Першей шветовей войни и зєдинєньом зоз бувшу Хабзбуршску коруновану [[Войводина|Войводину]] (и другима териториями), постала соснователь и состойна часц заєднїцкей держави зоз векшину Южних Славянох першобутно у Кральовству Сербох, Горватох и Словенцох (познєйше пременнованей до у Кральовини Югославиї), а потим до Социялистичней Федеративней Републики Югославиї, Союзней Републики Югославиї и Державней заєднїци Сербиї и Чарней Гори. Року 2006, после отриманого референдума у Чарней Гори, [[Народ|народи]] ше мирно розишли и Державна заєднїца престала исновац, а Сербия, на основу Уставней повелї, наставела державно-правни континуитет зоз Србию и Чарну Гору. У составе Сербиї находза ше и два аутономни покраїни: Войводина и Косово и Метохия. Од часу кед НАТО бомбардовал Югославию, Косово и Метохия ше находзи под протекторатом Зєдинєних нацийох. Дочасово институциї самоуправи на Косову и Метохиї, дзе жителє преважно Албанци творя етнїчну векшину, 17. фебруара 2008. єднобочно и процивправно (процивно Уставу Сербиї зоз 2006. и Резолуциї Совита безпечносци УН 1244) преглашели нєзависносц, хтору Сербия, и велї други держави и Зєдинєни нациї нє признаваю. Сербия член Зєдинєних нацийох, Совиту Европи, Организациї за европску безпечносц и сотрудзованє, Партнерства за мир, Организациї за чарноморске економске сотруднїцство, Централноевропского контракта о шлєбодней тарґовини, Азийскей банки инфраструктурових инвестицийох, а приступює Шветовей тарґовинскей орґанизациї. Од 2014. догваря ше о приступу до Европскей униї. Сербия ше од 2007. формално притримує политичней войней нєутралносци. [[Привреда]] Сербиї зоз висшим штреднїм приходом, зоз доминантним услужним сектором, провадзеним з индустрийним сектором и польопривреду. (Жем високо ранґирована на индексу гуманого розвою, индексу ґлобалней дружтвеней рухомосци, тиж и индекс ґлобалного мира. == Ґеоґрафия == === Положенє === [[Файл:Serbien topo.png|алт=Топоґрафска мапа Сербиї|мини|271x271п|Топоґрафска мапа Сербиї]] Сербия ше находзи на крижней драги медзи штредню и южну Европу, на Балканским полуострове и у Панонскей нажини. Вона лєжи од 41° по 47° сиверней ґеоґрафскей ширини и од 18° по 23° восточней ґеоґрафскей длужини. Держава облапя 88.499 km (зоз спорну територию Косова и Метохиї), цо ю поставя на 113. место у швеце; без Косова, вкупна поверхносц виноши 77.474 km², з чим би була 117. у швеце. Єй вкупна длужина гранїцох виноши 2.027 km (з Албанию 115 km, з Босну и Герцеґовину - ентитетом Република Сербска - 302 km, з Болгарску 318 km, з Горватску 241 km, з Мадярску 151 km, з Македонию 221 km, з Чарну Гору 203 km и з Румунию 476 km). Цала гранїца Косова з Албанию (115 km), Македонию (159 km) и Чарну Гору (79 km) под контролу гранїчней полициї Косова. Сербия третирує 352 km длугоку гранїцу медзи Косовом и остатком Сербиї як „административну линию”; вона под заєднїцку контролу гранїчней полициї Косова и сербских полицийних моцох, а ма 11 преходи. Панонска нїжина закрива сиверну трецину жеми ([[Войводина|Войводину]] и Мачву), док ше восточни верх Сербиї пресцера у Влашскей нїжини. Релєф централней часци жеми, з центром у шумадийскей реґиї, состої ше углавним з брегох у хторих чечу рики. Гори доминую на южней трецини Сербиї. Динарски гори ше пресцераю на заходзе и на югозаходзе и провадза цеки Дрини и Ибру. Карпати и Балкански гори ше пресцераю у напряме сивер-юг у восточней Сербиї. Стари гори у юговосточней часци жеми припадаю горскому венцу Родопох. Надморска висина ше руша од верху Миджор, Старей Гори, з 2.169 m (найвисши верх у Сербиї, окрем Косова) по найнїзшу точку хтора ма лєм 17 m нєдалєко од рики Дунай при Прахове. Найвекше озеро  Дєрдапске (163 km²), а найдлугша рика цо преходзи през Сербию то Дунай (587,35 km). === Релєф === Сиверну часц Републики забера ровнїна, а у южних предїлох ше находза бреги и гори. Єст вецей як 30 горски верхи цо маю  понад 2.000 m надморскей висини, а найвисши верх Велька Рудока (на Гори Шари) з висину 2.660 m. Горски релєф Сербиї пояшнює зявенє велїх  каньонох, клисурох и пещерох (Ресавска пещера, Церемошня, Рисовача). Найнїзша точка ше находзи на тромеджи з Румунию и Болгарску, на улїве Тимоку до Дунаю, на 28-36 m надморскей висини. Делиблатска писковина представя ґеоморфолоґийни и еколоґийно-биоґеоґрафски феномен нє лєм Панонскей нїжини, алє и цалей Европи. У нєй клима полустепска, находзи ше у южним Банаце и єдно є спомедзи ридких прибежищох за велї специфични файти флори и фауни, хтори у европских и шветових розмирох представяю природни ридкосци. [[File:Stara planina14.jpg|right|thumb|315x315px|Дзиви конї на Старей гори]] * Найвисша точка: Велька Рудока, Гора Шара (2.660 m) * Найнїзша точка: Улїв Тимоку до Дунаю (28 m) * Найвекше озеро: Дєрдапске озеро (163 km²) *  Найдлугша рика: Дунай (587,35 km) *  Найвекши город: Беоґрад (1.659.440 жит.) === Гори === Найвекшу часц териториї Сербиї забераю гори, хтори творя горску реґию. Вона ше пресцера од Панонских брещкох на сиверу по чарногорску, албанску и македонску гранїцу на югу. Од заходу ґу востоку пресцера ше од босанско-герцеґовскей по болгарску гранїцу. Гори Сербиї ше дзеля на: [[Файл:Suva planina 7.jpg|мини|Суха гора; у Сербиї єст 165 гори|310x310п]] * Родопски гори * Карпатско-балкански гори * Динарски гори * Островски гори Найвисши верхи Сербиї тоти: {| class="wikitable" |'''Верх''' |'''Висина''' |'''Гора''' |- |Велька Рудока |2.660 m |Гора Шара |- |Дєравица |2.656 m |Проклетиї |- |Чарни верх |2.585 m |Гора Шара |- |Гусам |2.539 m |Проклетиї |- |Боґдаш |2.533 m |Проклетиї |- |Жовти камень |2.522 m |Проклетиї |- |Люботен |2.498 m |Гора Шара |- |Ветерник |2.461 m |Копривник |- |Чарни крас |2.426 m |Проклетиї |- |Гайла |2.403 m |Гайла |}Панонска нїжина представя барз важну обласц Сербиї. Вона забера [[Войводина|Войводину]], сиверну, ровнїнску часц Сербиї и узке пасмо южно од рики Дунаю и Сави. Найвакша часц Панонскей нїжини лєжи спод 200 m надморскей висини, а „ровнїнску идилу” губя островски гори, алувиялни ровнї, лесово заровнї и писковини. Островски гори представяю остатки спущеней часци старей маси, т.є. нукашнїх Динаридох. Песцераю ше од заходу на восток. То стини розличней старосци: палеозойски сланци, мезозойски вапнянїк итд. Схили Фрушкей гори и Вершецких горох з орґанских неоґених седиментох и плеистоцених наскладох лесу. [[Файл:Gornje Podunavlje.jpg|мини|Горнє Подунавє при Апатинє, єден з мочарох цо остали и УНЕСКО резерват биосфери|294x294п]]Простори нєшкайшого Панонского басену дараз закривал праокеан Тетис, зоз чиїм поцагованьом и настал Панонски басен. З поцагованьом, Тетис за собу зохабел барз плодну жем, та ше прето Панонски басен вола ище и „житнїца Сербиї”. За простори тей реґиї характеристична чарна жем (або чарножем), як файта глїни. Медзитим, зявює ше и такволани деґрадовани чарножем, як и плодна алувиялна жем и гайово жеми. Привреда тей обласци добре розвита и як вельки привредни центри зявюю ше Нови Сад, [[Суботица]], Беоґрад, Зомбор, Зренянин, Кикинда, [[Сримска Митровица]], Шабац, Смедерево и Пожаревац. Пре барз плодну жем, добре розвита польопривреда, а найбаржей ше спомедзи [[Овоц|овоци]] пестує: шлївки, яблука, [[Грушкa|грушки]], орехи, черешнї, вишнї, кайси, брескинї; спомедзи желєняви: [[Капуста|капусту]], пасулю, парадичи и паприґу; спомедзи [[Житарки|житаркох]]: [[Кукурица|кукурицу]], жито, раж, ярец; спомедзи индустрийних рошлїнох: слунечнїк, цукрову цвиклу, хмель, мак. Найзначнєйша польопривредна продукция то продукция виновей лози и продукция вина. [[Файл:Serbia drainage basins detailed (sr).png|мини|Рики и рични злїви у Сербиї|409x409п]] === Води === '''Леґенда:''' * Дунай * Велька Морава * Заходна Морава * Южна Морава * Сава * Дрина * Колубара * Тимок * Били Дрим * Еґейске морйо Векша часц Сербиї припада зливу Дунаю (81.646 km² т.є. 92,4%), хтори и сам чече през сиверну Сербию у длужини 588 km. Окрем Дунаю, плївни ище по цалим своїм цеку през Сербию рики: Сава (206 km), [[Тиса (рика)|Тиса]] (168 km) и Беґей (75 km), а з часци плївни  Велька Морава (3 km од 185 km) и [[Тамиш (рика)|Тамиш]] (3 km од 118 km). Други вельки рики, з длужину цеку през Сербию хтора векша як 200 km, тоти: Заходна Морава (308 km), Южна Морава (295 km), Ибар (272 km), Дрина (220 km) и Тимок (202 km). Часц югу Сербиї припада злїву рикох Били Дрим у Метохиї и Радика у Гори (4.771 km² т.є. 5,4%) хтори чечу ґу Ядранскому морю. Злїви рикох Пчиня, Лепенац и Драґовиштица на юговостоку Сербиї припадаю еґейскому злїву (1.944 km² т.є. 2,2%). Коло рикох, у Сербиї понаправяни и велї штучни канали, хтори служа за одбрану од вилївох, наводньованє жеми, плївбу и други наменки. Їх вкупна длужина виноши 939.2 km, од чого за ладї по 1000 t плївни 385.9 km. Найвекша система каналох ше находзи у ровнїнскей часци жеми и позната є под назву Канал Дунай-Тиса-Дунай, спрам назвох рикох хтори повязує. [[Файл:Uvac River and Eagle.jpg|мини|Каньон Увцу|299x299п]] Векшина озерох у Сербиї полиґенетского походзеня, а найвекше медзи нїма то Дєрдапске озеро, поверхносци 178 km² (з румунску часцу: 253 km²), хторе по наставаню штучно-акумулацийне озеро, направене з преградзованьом Дунаю. Други векши штучни озера у Сербиї, з поверхносцу хтора векша як 10 km², тоти: Власинске озеро (на рики Власини, 16 km²), Перучац (на рики Дрини, 12,4 km²) и озеро Ґазиводе (на рики Ибру, поверхносци 11,9 km²). Найвекши природни озера Паличске озеро поверхносци 5,6 km² и Биле озеро поверхносци 4,8 km², хтори ше находза у [[Войводина|Войводини]]. На високих горох югу Сербиї зявюю ше ґлациялни озера, як цо Дєравицке на Проклетийох або озера на Гори Шари, док ше зошицким на сиверу зявюю, иншак ридки, еолски озера, Паличске (5.6 km²) и Лудожске. Окрем нїх, у Сербиї нєшка єст ище два ґрупи природних озерох и то тоти: красово (Жаґубицке жридло) и рични озера (Русанда, Царска бара), док тектонски озера, хтори було у прешлосци, з часом нєстали. У даєдних пещерох Сербиї ше зявюю под'жемни, т.є. пещерски озера, як наприклад озера у Раваницкей пещери. Найвисши водопад у Сербиї то Копрен на Старей гори сиверовосточно од Пироту. Високи є 103,5 m и ма даскельо каскади зоз штреднїм падом 56,4 ступнї. Други по висини Єловарник (71 m) на Копаонику, хтори ма три пошлїдовни каскади, а треци Пильски на Старей гори (64 метери). Найвекши и найдлугши каньон Сербиї и Европи то Дєрдап на Дунаю, док найвекше ричне острово Сербиї Острово у Дунаю при Костолцу, поверхносци 60 km². === Клима === Сербия ше находзи на копновей маси Балканского полуострова хтора окружена з цеплима морями (Ядранским, Еґейским и Чарним) док ше на сиверу опера на европски континент. Додатни важни фактор хтори одредзує климу Сербиї то релєф. Звекшого мож повесц же у Сербиї панує континентална клима на сиверу, умереноконтинентална на югу, и горска клима на високих горох. Жими у Сербиї кратки, жимни и [[Шнїг|шнїгово]], док лєта цепли. Найжимнєйши мешац януар, док найцеплєйши юлий. Найнїзша [[температура]] зазначена у Сербиї -39,5 °C (13. януара 1985. у населєню Караюкича Бунари на Пештеру), а найвисша 44,9 °C (24. юлия 2007. у Смедеревскей Паланки). Штредня рочна температура у Сербиї: 10,9 °C (предїли спод 300 m надморскей висини), 10 °C (300-500 m), 6 °C (1000-1500 m), 3 °C (над 1500 m). Штреднє рочне количество паданьох виноши 896 mm. Найвецей дижджу єст у юнию и маю, док найсухши фебруар и октобер. Найзначнєйши  витри Сербиї тоти: * ''[[кошава]]'' (жимни и сухи витор характеристични за сивер Сербиї) * ''сиверац'' (жимни и сухи сиверни витор) * ''моравац'' (жимни и сухи; приходзи зоз сиверу и дує по долїни Морави) * ''южни витор'' (цепли и сухи; дує з югу по долїни Морави) * ''югозаходни витор'' (цепли и влажни; приходзи з Ядрану и доходзи по Заходну Сербию) === Флора и фауна === [[Файл:Lynx Nationalpark Bayerischer Wald 01.jpg|мини|Обични рис у Сербиї зоз законом защицена файта; пре малочислену популацию, порядни лови на риса нє дошлєбодзени|282x282п]] [[Файл:Picea omorika1.jpg|мини|Панчичова оморика|283x283п]] Биоґеоґрафски, на териториї Сербиї єст два зонални веґетациї (односно, два биоми) – векша часц [[Поверхносц|поверхносци]] припада биому широколїсцастих и мишаних лєсох умерених предїлох, док предїли над горню лєсову гранїцу припадаю биому тундрох (алпийски тундри). У рамикох лєсового биому присутни штири екореґиони: балкански мишани лєси (забераю найвекшу часц териториї южно од Сави и Дунаю), панонски мишани лєси (забераю Панонску нїжину з рубцовима предїлами), динарски мишани лєси (мала поверхносц у югозаходней часци Сербиї) и родопски горски мишани лєси (мала поверхносц юговосточней часци Сербиї). У рамикох биому тундрох розвита високогорска лїсцаста веґетация алпийских пажицох и каменярох. Коло зоналней веґетациї, заступени и други веґетацийни форми, у зависносци од локалних условийох. Панчичова оморика то ендемит подруча Подриня, заходней Сербиї и восточней Сербскей (околїско Вишеґраду). Мено достала по сербскому ботанїчарови Йосифови Панчичови хтори ю одкрил на гори Тари 1875. року, при валалє Заовине и Растишта. Панчичова оморика ценке, струнке, до 50 m високе вичножелєне древо. Фауна Сербиї досц рижнородна, цо значи же вельке число животиньских файтох хтори реґистровани на териториї Европи присутне и у Сербиї. Податки гваря же ше у водох и коло нїх находза 110 файти рибох и 20 файти водожемцох, же на териториї Сербиї жию найменєй 45 файти шмикачох, коло 260 файти птицох гнїздачкох и 94 файти цицарох. Найчастейши файти дзивини у Сербиї то европски єлень, єлень лопатар, сарня, дзива коза, муфлон, дзива швиня, медведз, куна златка, била куна, язавец, [[вивирка]], обични пух, [[заяц]], [[ласица]], вовк, обични рис, шакал, кафова [[лїшка]], ракуноподобни пес и хорт. Други животиньски файти хтори жию у Сербиї то їжи, ящурки, гади, як и рижни инсекти як цо [[Мотиль|мотилї]] або лепетки. Сербию населюю и шлїдуюци файти дзивих птицох: [[тащок]], соловей, кос, [[риґов]], шива чапля, дзива гуска, дзива качка, ястраб, ярабица, препилка, фазан, лиска чарна, голуб гриваш, голуб пещерски, [[куковка]], герлїчка, сойка (крея), шива врана и [[страка]]. У найчистейших водох мож найсц потоково и рични раки, а звичайно ше лапа кечиґу, потьку, потокову и озерску [[Пеструшка|пеструшку]] або верховодку,  шуль, чуку и вельке число билей риби. === Лєси === Спрам стану зоз 2023. року, вкупна поверхносц лєсох у Сербиї виноши 40 одсто териториї жеми. Векши лєси у Сербиї тоти: Кошутняк, Молински лєс, Шалинацки луг, Липовицки лєс, Валмиште, Бойчински лєс и други. === [[Национални парк|Национални парки]] === У Републики Сербиї єст два национални парки у процесу защити, Стара гора и гора Кучай-Беляница, як и пейц национални парки: {| class="wikitable" |'''Мено''' |'''Основани''' |'''Поверхносц (гa)''' |'''Мапа''' |'''Слика''' |- |Национални парк Дєрдап |1974. |63.786 |{{location map| Serbia| label = Национални парк Ђердап| position = none| float = left| width = 80| lat = 44.67| long = 22.51| caption = }} |[[Файл:Đerdap rest stop 2.jpg|безоквира|152x152п]] |- |Национални парк Копаоник |1981. |11.969 |{{location map| Serbia| label = Национални парк Копаоник| position = none| float = left| width = 80| lat = 43.28| long = 20.80| caption = }} |[[Файл:Kopaonik, Serbia.jpg|безоквира|154x154п]] |- |Национални парк Тара |1981. |24.992 |{{location map| Serbia| label = Национални парк Тара| position = none| float = left| width = 80| lat = 43.85| long = 19.47| caption = }} |[[Файл:Tara - Vidikovac Banjska Stena.jpg|безоквира|154x154п]] |- |Национални парк Гора Шара |1986. |22.805 |{{location map| Serbia| label = Национални парк Шар-планина| position = none| float = left| width = 80| lat = 42.139478| long = 20.901489| caption = }} |[[Файл:Long ridge of Pashallore.jpg|безоквира|154x154п]] |- |Национални парк Фрушка гора |1960. |26.672 |{{location map| Serbia| label = Национални парк Фрушка гора| position = none| float = left| width = 80| lat = 45.06| long = 19.67| caption = }} |[[Файл:Fruska gora 1.jpg|безоквира|154x154п]] |} === [[Резерват природи|Резервати природи]] === [[Файл:Deliblatska peš.jpg|мини|Делиблатска писковина|295x295п]] У Сербиї на дзень 27.12.2024. було 475 зоз законом защицени резервати и природни добра хтори забераю вкупно 826877 гa (9,34% териториї жеми), найвецей специялни и строги, а значна часц одноши ше и на наукововиглєдовацки и общи. Резерват природи може буц строги або специялни. Строги резервати наменєни лєм за очуванє природного фонду и за наукововиглєдовацку роботу и провадзенє. Специялни резервати маю нєвименєну и добре очувану екосистему у хторей чловеков уплїв зведзени на минимум, а на основи наменки мож видвоїц гидролоґийни, орнитолоґийни, ґеолоґийни, ихтиолоґийни, палеонтолоґийни и др. '''Специялни резервати природи''' Специялни резервати природи у Сербиї тоти: * Баґремара * Брзанске Моравиште * Горнє Подунавє * Ґоч * Делиблатска писковина * Засавица * [[Файл:Obedska bara.jpg|мини|Обедска бара ше находзи у юговосточним Сриме и пресцера ше на поверхносци 9820 гектарох, а защитна зона на 19.611 гектарох|299x299п]]Єлашницка клисура * Єрма * Карадьордєво * Клисура рики Трешнїци * Ковильско-петроварадински рит * Кралєвац * Лудошке озеро * Обедска бара * Окань-бара * Пасовиска велькей дропи * Селевеньски пустари * Слане Копово * Царска бара * Суха гора * Тительски брег * Увац. [[File:Belgrade Waterfront 1.jpg|right|thumb|310x310px|Беоґрад, главни варош у Сербиї.]] === Державне ушоренє === Република Сербия держава сербского [[Народ|народу]] и шицких гражданох хтори у нєй жию, заснована на панованю [[Закон (право)|права]] и социялней правди, началох гражданскей демократиї, людских и меншинских правох и шлєбодох и припадносци европским принципом и вредносцом. Република Сербия функционує у рамикох парламентарней демократиї, точнєйше як парламентарна република. Власц подзелєна на три конари и то: Законодавна власц, чий ношитель Народна скупштина Републики Сербиї; Вивершна власц, чий ношитель Влада Републики Сербиї и Судска власц, хтора представя нєзависни конар власци. === Державни символи === Гимна Републики Сербиї источашнє и стара гимна дакедишнєй Кральовини Сербиї '''''Боже правди''''', з дакус вименєним текстом. Герб Републики Сербиї то стари герб Кральовини Сербиї з периоду Обреновичох зоз 1882. року и у нїм двоглави били орел зоз щитом на першох на хторим ше находзи криж и штири оцилки, а над главами орла коруна Неманїчох. Република Сербия ма народну трофарбову заставу з водоровно положенима [[Фарба|фарбами]]: червену, белаву и билу. Окрем народней, єст и державна застава хтора у основи иста як и народна, з тим же на трецини длужини, патраци з лїва на право на белавим полю стої и мали герб Сербиї. <gallery mode="packed"> Файл:Flag of Serbia.svg|Державна застава Файл:Civil flag of Serbia.svg|Народна застава. Сербска трофарбова застава ше континуовано хаснує од 1835. року Файл:Coat of arms of Serbia.svg|Вельки герб Файл:Coat of arms of Serbia small.svg|Мали герб </gallery> == Демоґрафия == Спрам предценьованя зоз 2023. року, на териториї Републики Сербиї без податкох за АП Косово и Метохия, у Сербиї жили 6.623.183 жителє, при чим 62,1% жительства жиє у варошских населєньох. Спрам Попису зоз 2022. року, процент писменого жительства хторе старше як 10 роки виноши 99,37%. Спрам Попису зоз 2022. року компютерски писмени 45,73% жительства хторе ма вецей як 15 роки (хлопи 44,82%; жени 46,57%). Стопа вкупного фертилитету 2023. виношела 1,62 дзецох по жени. Обчекивани животни вик при народзеню у Сербиї виноши 74,8 роки (хлопи 72,3; жени 77,5). Спрам Попису зоз 2011. року, хтори анї на тот завод нє запровадзени на териториї Косова и Метохиї, а нє облапел анї Албанцох з югу Сербиї хтори го бойкотовали, число жительох Сербиї без Косова и Метохиї виношело 7.186.862. Тото число представя опадованє за 311.139 пописаних у одношеню предходни попис зоз 2002. року. === Народи и национални меншини === [[Файл:Ethnic structure of Serbia by municipalities and cities 2022.png|мини|Етнїчни состав у населєньох по Попису жительства 2022. року]]Серби у векшини: 83,32% жительства, шлїдза Мадяре 3,53%, Роми 2,05%, Бошняци 2,02%, Горвати 0,80%, Словаци 0,73%, Чарногорци 0,54%, Влахи 0,49%, Румунє 0,41%, потим Югославянє, Македонци, Муслиманє, Болгаре, Бунєвци, Руснаци, Українци, Словенци, Ґоранци, Нємци, Руси, Чехи, Турки и други. {| class="wikitable" style="align:left; margin:0.5em 0 0; border-style:solid; border:1px solid #7f7f7f; border-right-width:2px; border-bottom-width:2px; font-size:95%;" |- style="background:beige; text-align:center;" ! ! colspan="2" |Сербия ! colspan="2" |Централна Сербия ! colspan="2" |Беоґрад ! colspan="2" |Войводина |- style="background:beige; text-align:center;" | style="text-align:center; background:beige;"| || <small>вкупно</small> || <small>%</small> || <small>вкупно</small> || <small>%</small> || <small>вкупно</small> || <small>%</small> || <small>вкупно</small> || <small>%</small> |- style="background:#c1c1c1;" || '''вкупно''' || '''7.186.862''' || 100 || '''3.595.613''' || 100 || '''1.659.440''' || 100 || '''1.931.809''' || 100 |- | style="text-align:center; background:beige;"| Серби |5.988.150 |83,32 |3.193.067 |88,80 |1.505.448 |90,72 |1.289.635 |66,75 |- | style="text-align:center; background:beige;"| Мадяре |253.899 |3,53 |953 |0,02 |1810 |0,10 |251.136 |13,00 |- | style="text-align:center; background:beige;"| Роми |147.604 |2,05 |77.888 |2,16 |27.325 |0,01 |42.391 |2,19 |- | style="text-align:center; background:beige;"| Бошняци |145.278 |2,02 |142.902 |3,97 |1.596 |0,09 |780 |0,04 |- | style="text-align:center; background:beige;"| Горвати |57.900 |0,80 |3.115 |0,08 |7.752 |0,46 |47.033 |2,43 |- | style="text-align:center; background:beige;"| Словаци |52.750 |0,73 |325 |0 |2.104 |0,12 |50.321 |2,60 |- | style="text-align:center; background:beige;"| Чарногорци |38.527 |0,53 |6.484 |0,18 |9.902 |0,59 |22.141 |1,14 |- | style="text-align:center; background:beige;"| Влахи |35.330 |0,49 |34.978 |0,47 |182 |0,01 |170 |0 |- | style="text-align:center; background:beige;"| Румунє |29.332 |0,40 |2.640 |0,07 |1.282 |0,07 |25.410 |1,31 |- | style="text-align:center; background:beige;"| Югославянє |23.303 |0,32 |3.066 |0,08 |8.061 |0,48 |12.176 |0,63 |- | style="text-align:center; background:beige;"| Македонци |22.755 |0,31 |5.393 |0,14 |6.970 |0,42 |10.392 |0,53 |- | style="text-align:center; background:beige;"| Муслиманє |22.301 |0,31 |14.945 |0,41 |3.996 |0,24 |3.360 |0,17 |- | style="text-align:center; background:beige;"| Болгаре |18.543 |0,25 |15.866 |0,44 |1.188 |0,07 |1.489 |0,07 |- | style="text-align:center; background:beige;"| Бунєвци |16.706 |0,23 |65 |0 |172 |0,01 |16.469 |0,85 |- | style="text-align:center; background:beige;"| [[Руснаци у Сербиї|Руснаци]] |14.246 |0,19 |73 |0 |245 |0,01 |13.928 |0,72 |- | style="text-align:center; background:beige;"| Ґоранци |7.767 |0,10 |1.260 |0,03 |5.328 |0,32 |1.179 |0,06 |- | style="text-align:center; background:beige;"| Албанци |5.809 |0,08 |2.306 |0,06 |1.252 |0,07 |2.251 |0,11 |- | style="text-align:center; background:beige;"| Українци |4.903 |0,06 |283 |0 |418 |0,02 |4.202 |0,21 |- | style="text-align:center; background:beige;"| Словенци |4.033 |0,05 |679 |0,01 |1.539 |0,9 |1.815 |0,09 |- | style="text-align:center; background:beige;"| Нємци |4.064 |0,05 |294 |0 |498 |0,03 |3.272 |0,16 |- | style="text-align:center; background:beige;"| Руси |3.247 |0,04 |773 |0,02 |1.301 |0,07 |1.173 |0,06 |- | style="text-align:center; background:beige;"| Инши |17.558 |0,24 |3.765 |0,10 |7.083 |0,42 |6.710 |0,34 |- | style="text-align:center; background:beige;"| Реґионална припадносц |30.771 |0,42 |915 |0,25 |1.289 |0,07 |28.567 |1,47 |- | style="text-align:center; background:beige;"| Нєвияшнєни и нєопредзелєни |160.346 |2,23 |40.357 |1,12 |38.971 |2,34 |81.018 |4,19 |- | style="text-align:center; background:beige;"| Нєпознате |81.740 |1,20 |43.221 |1,20 |23.728 |1,42 |14.791 |0,76 |} Право формовац свой национални совит як орґан своєй културней самоуправи, по 2017. рок вихасновала 21 национална меншина и то як тоти меншини чийо ше язики службено хаснує у даєдней з єдинкох локалней самоуправи у Републики Сербиї (11): Мадяре, Словаци, Румунє, [[Руснаци у Сербиї|Руснаци]], Горвати, Чехи, Болгаре, Македонци, Чарногорци, Албанци, Бошняци, так и гевти меншини чийо язики ше нє хаснує службено (10): Роми, Українци, Влахи, Бунєвци, Нємци, Словенци, Греки, Євреє, Египянє, Ашкалиї. Окрем наведзених, у Сербиї жию и меншини хтори за тераз нє маю свой национални совит, як цо Руси, Поляци, Цинцаре, Турки, Єрменє, Ґоранци, Янєвци, Шокци и др. === Язик === [[Файл:Srbija - Jezicki sastav po opstinama 2011 1.gif|мини|Линґвистични состав у населєнох по Попису жительства 2011. року]] Урядови язик сербски написани з кирилским писмом, а з латинским лєм на способ як одредзене зоз законом о подобним хаснованю язикох и писмох. Пред орґанами АП Войводини и АП Косова и Метохиї у складзе з Уставом, коло сербского, службено ше хаснує и язики националних меншинох: мадярски, словацки, горватски, румунски, руски и албански, а на подручох 40 општинох и варошох (без КиМ) дзе традиционално жию припаднїки националних меншинох, и їх язики. {| class="wikitable" style="align:left; margin:0.5em 0 0; border-style:solid; border:1px solid #7f7f7f; border-right-width:2px; border-bottom-width:2px; font-size:95%;" |- style="background:beige; text-align:center;" ! colspan="2"| ! colspan="2" |Попис 2002 ! colspan="2" |Попис 2011 |- style="background:beige;" | colspan="2" style="text-align:center;"| |'''вкупно''' |'''%''' |'''вкупно''' |'''%''' |- style="background:#c1c1c1;" | colspan="2" style="text-align:center;"| '''РЕПУБЛИКА СЕРБИЯ''' || '''7.498.001''' | 100 || '''7.186.862''' | 100 |- | colspan="2" style="text-align:center; background:beige;"| Сербски |6.620.699 |88,30 |6.330.919 |88,09 |- | colspan="2" style="text-align:center; background:beige;"| Мадярски |286.508 |3,82 |243.146 |3,38 |- | colspan="2" style="text-align:center; background:beige;"| Бошняцки |134.749 |1,80 |138.871 |1,93 |- | colspan="2" style="text-align:center; background:beige;"| Нє вияшнєли ше и нєпознате |63.877 |0,85 |128.191 |1,78 |- | colspan="2" style="text-align:center; background:beige;"| Ромски |82.242 |1,10 |100.668 |1,40 |- | colspan="2" style="text-align:center; background:beige;"| Словацки |57.498 |0,77 |49.796 |0,69 |- | colspan="2" style="text-align:center; background:beige;"| Влашски |54.818 |0,73 |43.095 |0,60 |- | colspan="2" style="text-align:center; background:beige;"| Други язики |83.775 |1,12 |39.463 |0,55 |- | colspan="2" style="text-align:center; background:beige;"| Румунски |34.515 |0,46 |29.075 |0,40 |- | colspan="2" style="text-align:center; background:beige;"| Горватски |27.588 |0,37 |19.223 |0,27 |- | colspan="2" style="text-align:center; background:beige;"| Болгарски |16.459 |0,22 |13.337 |0,19 |- | colspan="2" style="text-align:center; background:beige;"| Македонски |14.355 |0,19 |12.706 |0,18 |- | colspan="2" style="text-align:center; background:beige;"| [[Панонски руски язик|Руски]] |13.458 |0,18 |11.340 |0,16 |- | colspan="2" style="text-align:center; background:beige;"| Албански |63.835 |0,85 |10.040 |0,14 |- | colspan="2" style="text-align:center; background:beige;"| Бунєвацки |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |6.835 |0,10 |- | colspan="2" style="text-align:center; background:beige;"| Русийски |2.199 |0,03 |3.179 |0,04 |- | colspan="2" style="text-align:center; background:beige;"| Чарногорски |<nowiki>-</nowiki> |<nowiki>-</nowiki> |2.519 |0,04 |- | colspan="2" style="text-align:center; background:beige;"| Словенски |3.024 |0,04 |2.269 |0,03 |- | colspan="2" style="text-align:center; background:beige;"| Нємецки |2.279 |0,03 |2.190 |0,03 |} === Релиґия === [[Файл:Serbia Religion Map 2011.png|мини|Релиґийни состав у населєнох по Попису 2011. року]] Найвекше число вирних у Сербиї православней вири (84,59%). За нїма шлїдза католїки (4,97%), муслиманє (3,1%), хтори з векшей часци сунити, и протестанти (0,99%), док други релиґиї слабше заступени. Єст и 1,11% атеїстох. Устав и закони Сербиї дошлєбодзую шлєбоду вири, цо ше у пракси и почитує. Сербия нє ма державну релиґию, та ше так анї церковни швета нє третирує як державни, алє гражданом дошлєбодзене славиц [[Святи храм|церковни]] швета, як и одредзене число нєроботних [[Дзень|дньох]] за найвекши швета за кажду виру (перши дзень Крачуна, Велька ноц, фамелийни слави, Рамазански и Курбаски байрам и Йом кипура). == Образованє == По законох Сербиї, школованє каждому доступне под єднакима условиями. Основне школованє обовязне и тирва осем роки. Дзеци до основней школи починаю ходзиц кед наполня 6 або 7 роки. После основней школи даєдни школяре предлужує ходзиц до штреднєй школи у ґимназийох и ту 4 роки здобуваю обще образованє, док други предлужую образованє у штреднїх фахових школох хтори тиж тирваю штири роки. Треца опция ремеселски школи у хторих специялистичне образованє ([[тарґовина]], [[Ремесло|ремесла]]) тирва три роки. Висше и високе образованє ше реализує на висших школох, факултетох и уметнїцких академийох. У Сербиї робя 7 державни и 7 приватни универзитети. Державни маю 84 факултети, а приватни 51 факултет. Єст и пейц самостойни приватни факултети звонка универзитетох. Державни универзитети Сербиї тоти: Универзитет у Беоґрадзе, Универзитет у Новим Садзе, Универзитет у Нишу, Универзитет у Краґуєвцу, Универзитет у Новим Пазаре, Универзитет у Приштини (терашнє шедзиско у Косовскей Митровици), Универзитет уметносцох у Беоґрадзе. Универзитетски програми прилагодзени ґу Болоньскей декларациї, хтора предвидзує здобуванє дипломох трох уровньох: диплома основних студийох, мастер и докторат. == Референци == == Вонкашня вяза == * [https://sr.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D1%80%D0%B1%D0%B8%D1%98%D0%B0 P. Сербия] == Литература == * Vlahović, Petar (2004). [https://books.google.rs/books?id=Dx4qAQAAMAAJ&redir_esc=y ''Serbia: the country, people, life, customs.''] ''Ethnographic Museum. <nowiki>ISBN 978-86-7891-031-9</nowiki>. Приступљено 9. 11. 2017.'' * Vlahović, Petar (2006). ''Serbia: The Country, People, Life, Customs'' (2nd изд.) [[:sr:Београд|Београд]] <nowiki>ISBN 978-86-7891-031-9</nowiki>. * [[:sr:Јован_Деретић|Јован Деретић]] (2005). ''Културна историја Срба''. Београд. <nowiki>ISBN 978-86-331-2386-0</nowiki>. [[Катеґория:Сербия]] [[Катеґория:Держави у Европи]] ihxocgaa325d5uzs4h9m4bu0gyhtasv Сиверна Македония 0 3794 22365 22261 2026-10-12T14:28:26Z Sveletanka 20 ушорйованє 22365 wikitext text/x-wiki '''Сиверна Македония''' (мак. Северна Македонија, алб. ''Maqedonia e Veriut'', урядово Република Сиверна Македония держава у юговосточней Европи. <ref>Мишић, Милан, ур. (2005). ''Енциклопедија Британика. Л-М''. Београд: Политика : Народна књига. стр. 91. ISBN 86-331-2116-6.</ref> Гранїчи ше зоз Греческу на югу, [[Албания|Албанию]] на заходзе, Болгарску на востоку и [[Сербия|Сербию]] на сиверу. Забера приблїжно трецину териториї ґеоґрафского реґиону Македониї. Главни и найвекши варош Скоплє, урядови язик македонски и албански, а урядова валута македонски денар. История реґиону Македониї почина зоз розвойом Пеониї, античней обласци медзи античну Македонию, Тракию и Дараданию. Познєйше, у VI вику пред н.е. вошла до составу Ахемедиского царства, а потим, у IV вику пред н.е. постала часц античней Македониї. Римска република освоєла реґион у II вику пред н.е. и так формована римска векша провинция Македония. Подруче остало у составе Византиї, а у VI вику ту ше населюю Славянє. После даскелїх викох (oд XIV по почток XX) зраженя медзи Бoлгарским, Византийним и Сербским царством, подпадли под Османске царство, а после балканских войнох 1912. и 1913. року територия сучасней Сиверней Македониї була у составе Кральовини Сербиї. Под час Першей шветовей войни територию окупировала Кральовина Болгарска, а по законченю войни вошла до составу Кральовини Сербох, Горватох и Словенцох. Под час Другей шветовей войни ознова ю окупировала Кральовина Болгарска, а 1945. року є констатована як република комунистичней Югославиї по 1991. рок и таке ушоренє тирва по розпадованє Югославиї. Держава постала членїца Зєдинєних нацийох (ЗН) 1993. року, алє пре спор зоз Греческу коло назви держави „Македония” прията є под дочасовим меном „Бувша Югославянска Република Македония”. Спор 2018. року ришени зоз Преспанским спорозуменьом по хторим ше держава вола Република Сиверна Македония. Спорозуменє ступело на моц на початку 2019. року. Сиверна Македония членїца Нато пакту, Совиту Европи, Шветовей банки, ОЕБС-у, ЦЕФТА (Централноевропске спорозуменє о шлєбодней тарґовини), ОЦЕС (Орґанизация за чарноморске економске сотруднїцтво) и СТО (Шветова тарґовецка орґанизация). Од 2005. року є кандидат за уход до Европскей униї.<ref>[https://web.archive.org/web/20170207000946/https://ec.europa.eu/neighbourhood-enlargement/countries/detailed-country-information/fyrom_en „The European Union and the former Yugoslav Republic of Macedonia”]. ''The European Union''. Архивирано из оригинала 07. 02. 2017. г. Приступљено 12.10.2026.</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/1067125.stm >„Country Profile Macedonia”]. ''BBC News''. Архивирано из оригинала 03. 12. 2016. г. Приступљено 12.10.2026.</ref> Сиверна Македония держава у розвою, дава гражданом социялну сиґурносц, универзалну систему здравственей защити и безплатне основне и штреднє образованє. == Ґеоґрафия == Сиверна Македония держава на Балканским полуострове, забера [[поверхносц]] од 25 713 км2. Вкупна длужина гранїци виноши 766 км (зоз Сербию 221 км, а од того зоз Косовом 159 км, потим зоз Албанию 151 км, зоз Греческу 246 км и зоз Болгарску 148 км). Держава ше находзи у горнїми штреднїм Повардарю, медзи Шарско-пиндскима и Родопскима горами. == Релєф == У Сиверней Македониї ше видвоюю три релєфни цалосци: Заходна Сиверна Македония, централна часц або Повардарє и Восточна Сиверна Македония. Заходну часц творя Шарско-Пиндски гори (Баба, Шар планина, Кораб, Якупица, Нидже).<ref>Britannica, Encyclopædia.[https://www.britannica.com/place/Sar-Mountains „Britannica's article about Sar Mountains”]. Britannica.com. Архивирано из [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/523838/Sar-Mountains оригинала] 26. 04. 2015. г. Приступљено12.10.2026.</ref><ref>[https://euratlas.com/Atlasphys/Sarplanina2.htm „Sar Mountains on the Euratlas map of the Europe's most significant mountain ranges”]. Euratlas.com. Архивирано из [http://www.euratlas.net/geography/europe/mountains/sar_mountains.html оригинала] 17. 11. 2017. г. Приступљено 12.10.2026.</ref> Медзи горами находза ше глїбоки долїни Чарного Дриму и вецей горски котлїни (Пилошска котлїна, Дебарска, Охридска, Преспанска котлїна и Битолско-прилепска котлїна). Централна часц або Повардарє текстонски нєстаємни простор виполнєти зоз [[Озеро|озерами]] и риками. Ту ше находза и даскельо котлїни, медзисобно повязани зоз клисурами (горскима преходами): Скопска котлїна, Велешска котлїна, Тиквеш, Дєвдєлийска котлїна. Восточна Сиверна Македония нїзша од заходней часци держави. Облапя восточни притоки рики Вардар и опасана є зоз високогорским поясом. На востоку то Осоґовски гори, Влахина, Плачковица, Оґражден, а на заходзе то Кожув, Козяк, Дрен и Якупица. == Клима == У Сиверней Македониї панує субмедитеранска клима (горуци и сухи лєта и жимни влажни жими).<ref>Лазаревски, Ангел (1971). ''Климата во Македонија – врнежите во СР Македонија''. Скопље: Географски разгледи, страна 8.</ref><ref>Лазаревски, Ангел (1971). ''Климата во Македонија – врнежите во СР Македонија''. Скопље: Географски разгледи, страна 9.</ref> Штреднї рочни [[Температура|температури]] опадую од сиверу ґу югу держави. Приємна клима, углавним под дїйством цеплей медитеранскей струї хтора доходзи през долїни рикох зоз високим квалитетом води, плодна жем и вельке число [[Слунко|слунковитих]] [[Дзень|дньох]] (Охрид ма 2 300 слунковити [[Годзина|годзини]] рочнє) оможлївюю барз добру жатву и барз добри традиционални продукти. Найвисша зазначена температура була 45,7° Ц 2007. року, а найнїзша -39,5° Ц 1954. року. Од веґетациї, у нїзших часцох преовладую дуб медунєц, обични граб и цер, а у висших предїлох рошнє бук и буково-ядловцово лєси. == Води == Найважнєйши рики то: Вардар, Треска, Чарна рика, Пчиня, Бреґалница, Струмица и Чарни Дрим. Сиверна Македония ма три озера од велького значеня: Охридске, Преспанске и Дойранске. Окремне значенє ма туристично нащивене [[Охридске озеро]], єдно з найстарших на [[Планета|планети]] Жеми. У держави єст три [[Национални парк|национални парки]]: таблїчка == Флора и фауна == Рошлїнски швет у Сиверней Македониї представяю коло 3700 файти зоз 920 родох з 210 рошлїнских фамилийох. Найвецей єст квитково рошлїни - коло 3 200 файти, потим маховини - коло 350 и папрати коло 42 файти. Национални парк Пелистер при Битолю познати по присустве сиверномакедонскей сосни и других 88 файтох рошлїнох, цо представя скоро 30 проценти сиверномакедонскей дендрофлори (древенастих рошлїнох). Лєси македонскей сосни мож подзелїц на два заєднїци: лєси сосни зоз папратами и лєси сосни зоз чемпресами. Сиверномакедонска сосна то окремна файта игекластого древа и реликтна файта зоз далєкого ґеолоґийного периоду – терцияру (период пред коло 656 милиони роками по 2,6 милиони роки), а сосна молика ''Pinus peuce'' зоз пейцома игелками першираз пренайдзена и описана 1893. року у тим национални парку. У сиверномакедонских лєсох рошнє и сиверномакедонски дуб, жалосна верба, била [[верба]], [[Тополя (древо)|тополя]], брест и други файти древа. На богатих пасовискох и пажицох Шар планини, Маврова и Бистри рошнє ище єдна рошлїна характеристична за Сиверну Македонию — мак. Квалитет густого соку з маку ше мера зоз мерну єдинку морфину. Док китайски опиюм ма осем таки єдинки и дума ше же є висококвалитетни, индийски опиюм ма седем а турски лєм шейсц таки єдинки, у сиверномакедонским опиюме єст полни 14 єдинки морфину и єден є зоз найквалитетнєйших опиюмох на швеце.<ref>[https://web.archive.org/web/20110503235235/http://www.macedonia.co.uk/client/index1.aspx?page=246 „Macedonian Flora”]. Macedonia.co.uk. Архивирано из оригинала 03. 05. 2011. г. Приступљено 12.10.2026.</ref> Животиньски швет Сиверней Македониї богати: ту жиє вовк, медведз, [[лїшка]], єлень, [[вивирка]], дзива швиня, дзивокоза и подаєден рис. Три вельки озера у держви представяю оддвоєни животиньски зони, цо указує на длуготирвацу териториялну и часову изолацию. Животиньски швет у Охридским озеру остаток предходней ери, а познати є по рижних файтох рибох, медзи хторима и охридска [[Пеструшка|пеструшка,]] краварка и пижор, обидва файти зоз фамилиї потьки. Тиж так, озеро познате по одредзених файтох шлїмакох хторим походзенє утвердзене на 30 милиони роки. Подобни файти мож найсц ище лєм у Байкалским озеру. Охридске озеро у зоолоґийних наукових роботох познате по єґулї и по єй чудесним циклусу розмножованя. Єґуля до Охридского озера приходзи зоз далєкого Сарґашского моря (сиверна часц Атлантского океану), у озеру ше затримує коло 10 роки, а потим, кед полно дозреє, зоз нєрозяшнєним инстинктом плїва назад на место свойого народзеня. Там знєше ваїчка и загинє, а єй потомки повторюю таки исти циклус путованя и розмножованя. Жительство таблїчка == Вира и язик == У Сиверней Македониї єст найвецей жительох православней вири (64,7%), потим муслиманох (33,3%), а найменєй єст християнох (католїкох, протестантох и єврейох, 0,37%). На основи тих податкох Сиверна Македония друга держава по меншини муслиманох у цалей Европи (после векшинских муслиманских державох). Єдино Босна и Герцеґовина ма векши постоток муслиманох, а нє векшина су. Вельки вароши то: Скоплє, Битоль, Прилеп, Куманово, Тетово. У реґионє Вельке Скоплє жиє коло 30 жительства держави, а то заш лєм мала густосц селєносци у одношеню на сушедни держави, цо податок о велькей сконцентрованосци сиверномакедонского жительства у вельких варошох. Урядови язики македонски и албански. У општинох дзе 20 проценти жительстав хаснує даєден други язик як мацерински, и тоти язики урядови, а то: сербски, турски, ромски, бошняцки або цинцарски. == Гимна, герб и застава держави == Гимна Сиверней Македониї и у чаше СФРЮ и нєшка то Нєшка над Македонию. Герб держави прилапени у Народней скупштини НР Македониї 27.07.1946. року, а на нїм венчик класкох [[Жито|жита]], [[Доган|догану]] и маку, завязани зоз народним орнаментом. У централней часци гербу находза ше гори, рики, озера и [[слунко]] цо представя богатство держави, борбу и шлєбоду. Застава Сиверней Македониї прилапена 05.10.1995. року. На нєй златно-жовте слунко на подлоги червеней [[Фарба|фарби]]. Слунко ма осем краки хтори ше ширя од слункового диску ґу рубцом [[Застава|застави.]] == Референци == [[Катеґория:Сиверна Македония]] [[Катеґория:Держави у Европи]] k4bodl6i8x7nrhpx99bxtstxsb0ubpk 22366 22365 2026-10-12T14:44:41Z Sveletanka 20 таблїчка 22366 wikitext text/x-wiki '''Сиверна Македония''' (мак. Северна Македонија, алб. ''Maqedonia e Veriut'', урядово Република Сиверна Македония держава у юговосточней Европи. <ref>Мишић, Милан, ур. (2005). ''Енциклопедија Британика. Л-М''. Београд: Политика : Народна књига. стр. 91. ISBN 86-331-2116-6.</ref> Гранїчи ше зоз Греческу на югу, [[Албания|Албанию]] на заходзе, Болгарску на востоку и [[Сербия|Сербию]] на сиверу. Забера приблїжно трецину териториї ґеоґрафского реґиону Македониї. Главни и найвекши варош Скоплє, урядови язик македонски и албански, а урядова валута македонски денар. История реґиону Македониї почина зоз розвойом Пеониї, античней обласци медзи античну Македонию, Тракию и Дараданию. Познєйше, у VI вику пред н.е. вошла до составу Ахемедиского царства, а потим, у IV вику пред н.е. постала часц античней Македониї. Римска република освоєла реґион у II вику пред н.е. и так формована римска векша провинция Македония. Подруче остало у составе Византиї, а у VI вику ту ше населюю Славянє. После даскелїх викох (oд XIV по почток XX) зраженя медзи Бoлгарским, Византийним и Сербским царством, подпадли под Османске царство, а после балканских войнох 1912. и 1913. року територия сучасней Сиверней Македониї була у составе Кральовини Сербиї. Под час Першей шветовей войни територию окупировала Кральовина Болгарска, а по законченю войни вошла до составу Кральовини Сербох, Горватох и Словенцох. Под час Другей шветовей войни ознова ю окупировала Кральовина Болгарска, а 1945. року є констатована як република комунистичней Югославиї по 1991. рок и таке ушоренє тирва по розпадованє Югославиї. Держава постала членїца Зєдинєних нацийох (ЗН) 1993. року, алє пре спор зоз Греческу коло назви держави „Македония” прията є под дочасовим меном „Бувша Югославянска Република Македония”. Спор 2018. року ришени зоз Преспанским спорозуменьом по хторим ше держава вола Република Сиверна Македония. Спорозуменє ступело на моц на початку 2019. року. Сиверна Македония членїца Нато пакту, Совиту Европи, Шветовей банки, ОЕБС-у, ЦЕФТА (Централноевропске спорозуменє о шлєбодней тарґовини), ОЦЕС (Орґанизация за чарноморске економске сотруднїцтво) и СТО (Шветова тарґовецка орґанизация). Од 2005. року є кандидат за уход до Европскей униї.<ref>[https://web.archive.org/web/20170207000946/https://ec.europa.eu/neighbourhood-enlargement/countries/detailed-country-information/fyrom_en „The European Union and the former Yugoslav Republic of Macedonia”]. ''The European Union''. Архивирано из оригинала 07. 02. 2017. г. Приступљено 12.10.2026.</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/1067125.stm >„Country Profile Macedonia”]. ''BBC News''. Архивирано из оригинала 03. 12. 2016. г. Приступљено 12.10.2026.</ref> Сиверна Македония держава у розвою, дава гражданом социялну сиґурносц, универзалну систему здравственей защити и безплатне основне и штреднє образованє. == Ґеоґрафия == Сиверна Македония держава на Балканским полуострове, забера [[поверхносц]] од 25 713 км2. Вкупна длужина гранїци виноши 766 км (зоз Сербию 221 км, а од того зоз Косовом 159 км, потим зоз Албанию 151 км, зоз Греческу 246 км и зоз Болгарску 148 км). Держава ше находзи у горнїми штреднїм Повардарю, медзи Шарско-пиндскима и Родопскима горами. == Релєф == У Сиверней Македониї ше видвоюю три релєфни цалосци: Заходна Сиверна Македония, централна часц або Повардарє и Восточна Сиверна Македония. Заходну часц творя Шарско-Пиндски гори (Баба, Шар планина, Кораб, Якупица, Нидже).<ref>Britannica, Encyclopædia.[https://www.britannica.com/place/Sar-Mountains „Britannica's article about Sar Mountains”]. Britannica.com. Архивирано из [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/523838/Sar-Mountains оригинала] 26. 04. 2015. г. Приступљено12.10.2026.</ref><ref>[https://euratlas.com/Atlasphys/Sarplanina2.htm „Sar Mountains on the Euratlas map of the Europe's most significant mountain ranges”]. Euratlas.com. Архивирано из [http://www.euratlas.net/geography/europe/mountains/sar_mountains.html оригинала] 17. 11. 2017. г. Приступљено 12.10.2026.</ref> Медзи горами находза ше глїбоки долїни Чарного Дриму и вецей горски котлїни (Пилошска котлїна, Дебарска, Охридска, Преспанска котлїна и Битолско-прилепска котлїна). Централна часц або Повардарє текстонски нєстаємни простор виполнєти зоз [[Озеро|озерами]] и риками. Ту ше находза и даскельо котлїни, медзисобно повязани зоз клисурами (горскима преходами): Скопска котлїна, Велешска котлїна, Тиквеш, Дєвдєлийска котлїна. Восточна Сиверна Македония нїзша од заходней часци держави. Облапя восточни притоки рики Вардар и опасана є зоз високогорским поясом. На востоку то Осоґовски гори, Влахина, Плачковица, Оґражден, а на заходзе то Кожув, Козяк, Дрен и Якупица. == Клима == У Сиверней Македониї панує субмедитеранска клима (горуци и сухи лєта и жимни влажни жими).<ref>Лазаревски, Ангел (1971). ''Климата во Македонија – врнежите во СР Македонија''. Скопље: Географски разгледи, страна 8.</ref><ref>Лазаревски, Ангел (1971). ''Климата во Македонија – врнежите во СР Македонија''. Скопље: Географски разгледи, страна 9.</ref> Штреднї рочни [[Температура|температури]] опадую од сиверу ґу югу держави. Приємна клима, углавним под дїйством цеплей медитеранскей струї хтора доходзи през долїни рикох зоз високим квалитетом води, плодна жем и вельке число [[Слунко|слунковитих]] [[Дзень|дньох]] (Охрид ма 2 300 слунковити [[Годзина|годзини]] рочнє) оможлївюю барз добру жатву и барз добри традиционални продукти. Найвисша зазначена температура була 45,7° Ц 2007. року, а найнїзша -39,5° Ц 1954. року. Од веґетациї, у нїзших часцох преовладую дуб медунєц, обични граб и цер, а у висших предїлох рошнє бук и буково-ядловцово лєси. == Води == Найважнєйши рики то: Вардар, Треска, Чарна рика, Пчиня, Бреґалница, Струмица и Чарни Дрим. Сиверна Македония ма три озера од велького значеня: Охридске, Преспанске и Дойранске. Окремне значенє ма туристично нащивене [[Охридске озеро]], єдно з найстарших на [[Планета|планети]] Жеми. У держави єст три [[Национални парк|национални парки]]: {| class="wikitable sortable5" style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- class="hintergrundfarbe5" ! Назва ! Основани ! Поверхносц (ha) ! class="unsortable" | Мапа ! class="unsortable" | Слика |- | Национални парк Маврово | style="text-align:right" |1949<ref>{{cite web|url=http://www.npmavrovo.org.mk/|title=Национални парк Маврово|work=npmavrovo.org.mk|date=12. 3. 2017|accessdate=12. 3. 2017|archive-date=07. 09. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200907212128/http://www.npmavrovo.org.mk/|url-status=}}</ref> | style="text-align:right" | 73.088 | style="text-align:center; padding:0;"| | style="text-align:center; padding:0;"|[[File:Mavrovo-Lake-Autumn.jpg|250px]] |- | Национални парк Галичица | style="text-align:right" | 1958<ref>{{cite web|url=http://www.galicica.org.mk/|title=Национални парк Галичица|work=galicica.org.mk|date=12. 3. 2017|accessdate=12. 3. 2017|archive-date=18. 12. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141218155812/http://galicica.org.mk/|url-status=live}}</ref> | style="text-align:right" | 22.750 | style="text-align:center; padding:0;"| | style="text-align:center; padding:0;"| [[File:Park Galicica 2013.jpg|250px]] |- | Национални парк Пелистер | style="text-align:right" | 1948<ref>{{cite web|url=http://park-pelister.com/en/|title = Национални парк Пелистер|work = park-pelister.com|date=12. 3. 2017|accessdate=12. 3. 2017|archive-url = https://web.archive.org/web/20170123012302/http://park-pelister.com/en/#|archive-date=23. 1. 2017|url-status=dead|df =}}</ref> | style="text-align:right" | 17.150 | style="text-align:center; padding:0;"| | style="text-align:center; padding:0;"| [[File:Pelister national park landscape 01.JPG|250px]] |} == Флора и фауна == Рошлїнски швет у Сиверней Македониї представяю коло 3700 файти зоз 920 родох з 210 рошлїнских фамилийох. Найвецей єст квитково рошлїни - коло 3 200 файти, потим маховини - коло 350 и папрати коло 42 файти. Национални парк Пелистер при Битолю познати по присустве сиверномакедонскей сосни и других 88 файтох рошлїнох, цо представя скоро 30 проценти сиверномакедонскей дендрофлори (древенастих рошлїнох). Лєси македонскей сосни мож подзелїц на два заєднїци: лєси сосни зоз папратами и лєси сосни зоз чемпресами. Сиверномакедонска сосна то окремна файта игекластого древа и реликтна файта зоз далєкого ґеолоґийного периоду – терцияру (период пред коло 656 милиони роками по 2,6 милиони роки), а сосна молика ''Pinus peuce'' зоз пейцома игелками першираз пренайдзена и описана 1893. року у тим национални парку. У сиверномакедонских лєсох рошнє и сиверномакедонски дуб, жалосна верба, била [[верба]], [[Тополя (древо)|тополя]], брест и други файти древа. На богатих пасовискох и пажицох Шар планини, Маврова и Бистри рошнє ище єдна рошлїна характеристична за Сиверну Македонию — мак. Квалитет густого соку з маку ше мера зоз мерну єдинку морфину. Док китайски опиюм ма осем таки єдинки и дума ше же є висококвалитетни, индийски опиюм ма седем а турски лєм шейсц таки єдинки, у сиверномакедонским опиюме єст полни 14 єдинки морфину и єден є зоз найквалитетнєйших опиюмох на швеце.<ref>[https://web.archive.org/web/20110503235235/http://www.macedonia.co.uk/client/index1.aspx?page=246 „Macedonian Flora”]. Macedonia.co.uk. Архивирано из оригинала 03. 05. 2011. г. Приступљено 12.10.2026.</ref> Животиньски швет Сиверней Македониї богати: ту жиє вовк, медведз, [[лїшка]], єлень, [[вивирка]], дзива швиня, дзивокоза и подаєден рис. Три вельки озера у держви представяю оддвоєни животиньски зони, цо указує на длуготирвацу териториялну и часову изолацию. Животиньски швет у Охридским озеру остаток предходней ери, а познати є по рижних файтох рибох, медзи хторима и охридска [[Пеструшка|пеструшка,]] краварка и пижор, обидва файти зоз фамилиї потьки. Тиж так, озеро познате по одредзених файтох шлїмакох хторим походзенє утвердзене на 30 милиони роки. Подобни файти мож найсц ище лєм у Байкалским озеру. Охридске озеро у зоолоґийних наукових роботох познате по єґулї и по єй чудесним циклусу розмножованя. Єґуля до Охридского озера приходзи зоз далєкого Сарґашского моря (сиверна часц Атлантского океану), у озеру ше затримує коло 10 роки, а потим, кед полно дозреє, зоз нєрозяшнєним инстинктом плїва назад на место свойого народзеня. Там знєше ваїчка и загинє, а єй потомки повторюю таки исти циклус путованя и розмножованя. Жительство таблїчка == Вира и язик == У Сиверней Македониї єст найвецей жительох православней вири (64,7%), потим муслиманох (33,3%), а найменєй єст християнох (католїкох, протестантох и єврейох, 0,37%). На основи тих податкох Сиверна Македония друга держава по меншини муслиманох у цалей Европи (после векшинских муслиманских державох). Єдино Босна и Герцеґовина ма векши постоток муслиманох, а нє векшина су. Вельки вароши то: Скоплє, Битоль, Прилеп, Куманово, Тетово. У реґионє Вельке Скоплє жиє коло 30 жительства держави, а то заш лєм мала густосц селєносци у одношеню на сушедни держави, цо податок о велькей сконцентрованосци сиверномакедонского жительства у вельких варошох. Урядови язики македонски и албански. У општинох дзе 20 проценти жительстав хаснує даєден други язик як мацерински, и тоти язики урядови, а то: сербски, турски, ромски, бошняцки або цинцарски. == Гимна, герб и застава держави == Гимна Сиверней Македониї и у чаше СФРЮ и нєшка то Нєшка над Македонию. Герб держави прилапени у Народней скупштини НР Македониї 27.07.1946. року, а на нїм венчик класкох [[Жито|жита]], [[Доган|догану]] и маку, завязани зоз народним орнаментом. У централней часци гербу находза ше гори, рики, озера и [[слунко]] цо представя богатство держави, борбу и шлєбоду. Застава Сиверней Македониї прилапена 05.10.1995. року. На нєй златно-жовте слунко на подлоги червеней [[Фарба|фарби]]. Слунко ма осем краки хтори ше ширя од слункового диску ґу рубцом [[Застава|застави.]] == Референци == [[Катеґория:Сиверна Македония]] [[Катеґория:Держави у Европи]] qmo2j4iypycvk397ow9e6gun9i4h44e 22367 22366 2026-10-12T15:13:33Z Sveletanka 20 таблїчка националних паркох 22367 wikitext text/x-wiki '''Сиверна Македония''' (мак. Северна Македонија, алб. ''Maqedonia e Veriut'', урядово Република Сиверна Македония держава у юговосточней Европи. <ref>Мишић, Милан, ур. (2005). ''Енциклопедија Британика. Л-М''. Београд: Политика : Народна књига. стр. 91. ISBN 86-331-2116-6.</ref> Гранїчи ше зоз Греческу на югу, [[Албания|Албанию]] на заходзе, Болгарску на востоку и [[Сербия|Сербию]] на сиверу. Забера приблїжно трецину териториї ґеоґрафского реґиону Македониї. Главни и найвекши варош Скоплє, урядови язик македонски и албански, а урядова валута македонски денар. История реґиону Македониї почина зоз розвойом Пеониї, античней обласци медзи античну Македонию, Тракию и Дараданию. Познєйше, у VI вику пред н.е. вошла до составу Ахемедиского царства, а потим, у IV вику пред н.е. постала часц античней Македониї. Римска република освоєла реґион у II вику пред н.е. и так формована римска векша провинция Македония. Подруче остало у составе Византиї, а у VI вику ту ше населюю Славянє. После даскелїх викох (oд XIV по почток XX) зраженя медзи Бoлгарским, Византийним и Сербским царством, подпадли под Османске царство, а после балканских войнох 1912. и 1913. року територия сучасней Сиверней Македониї була у составе Кральовини Сербиї. Под час Першей шветовей войни територию окупировала Кральовина Болгарска, а по законченю войни вошла до составу Кральовини Сербох, Горватох и Словенцох. Под час Другей шветовей войни ознова ю окупировала Кральовина Болгарска, а 1945. року є констатована як република комунистичней Югославиї по 1991. рок и таке ушоренє тирва по розпадованє Югославиї. Держава постала членїца Зєдинєних нацийох (ЗН) 1993. року, алє пре спор зоз Греческу коло назви держави „Македония” прията є под дочасовим меном „Бувша Югославянска Република Македония”. Спор 2018. року ришени зоз Преспанским спорозуменьом по хторим ше держава вола Република Сиверна Македония. Спорозуменє ступело на моц на початку 2019. року. Сиверна Македония членїца Нато пакту, Совиту Европи, Шветовей банки, ОЕБС-у, ЦЕФТА (Централноевропске спорозуменє о шлєбодней тарґовини), ОЦЕС (Орґанизация за чарноморске економске сотруднїцтво) и СТО (Шветова тарґовецка орґанизация). Од 2005. року є кандидат за уход до Европскей униї.<ref>[https://web.archive.org/web/20170207000946/https://ec.europa.eu/neighbourhood-enlargement/countries/detailed-country-information/fyrom_en „The European Union and the former Yugoslav Republic of Macedonia”]. ''The European Union''. Архивирано из оригинала 07. 02. 2017. г. Приступљено 12.10.2026.</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/1067125.stm >„Country Profile Macedonia”]. ''BBC News''. Архивирано из оригинала 03. 12. 2016. г. Приступљено 12.10.2026.</ref> Сиверна Македония держава у розвою, дава гражданом социялну сиґурносц, универзалну систему здравственей защити и безплатне основне и штреднє образованє. == Ґеоґрафия == Сиверна Македония держава на Балканским полуострове, забера [[поверхносц]] од 25 713 км2. Вкупна длужина гранїци виноши 766 км (зоз Сербию 221 км, а од того зоз Косовом 159 км, потим зоз Албанию 151 км, зоз Греческу 246 км и зоз Болгарску 148 км). Держава ше находзи у горнїми штреднїм Повардарю, медзи Шарско-пиндскима и Родопскима горами. == Релєф == У Сиверней Македониї ше видвоюю три релєфни цалосци: Заходна Сиверна Македония, централна часц або Повардарє и Восточна Сиверна Македония. Заходну часц творя Шарско-Пиндски гори (Баба, Шар планина, Кораб, Якупица, Нидже).<ref>Britannica, Encyclopædia.[https://www.britannica.com/place/Sar-Mountains „Britannica's article about Sar Mountains”]. Britannica.com. Архивирано из [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/523838/Sar-Mountains оригинала] 26. 04. 2015. г. Приступљено12.10.2026.</ref><ref>[https://euratlas.com/Atlasphys/Sarplanina2.htm „Sar Mountains on the Euratlas map of the Europe's most significant mountain ranges”]. Euratlas.com. Архивирано из [http://www.euratlas.net/geography/europe/mountains/sar_mountains.html оригинала] 17. 11. 2017. г. Приступљено 12.10.2026.</ref> Медзи горами находза ше глїбоки долїни Чарного Дриму и вецей горски котлїни (Пилошска котлїна, Дебарска, Охридска, Преспанска котлїна и Битолско-прилепска котлїна). Централна часц або Повардарє текстонски нєстаємни простор виполнєти зоз [[Озеро|озерами]] и риками. Ту ше находза и даскельо котлїни, медзисобно повязани зоз клисурами (горскима преходами): Скопска котлїна, Велешска котлїна, Тиквеш, Дєвдєлийска котлїна. Восточна Сиверна Македония нїзша од заходней часци держави. Облапя восточни притоки рики Вардар и опасана є зоз високогорским поясом. На востоку то Осоґовски гори, Влахина, Плачковица, Оґражден, а на заходзе то Кожув, Козяк, Дрен и Якупица. == Клима == У Сиверней Македониї панує субмедитеранска клима (горуци и сухи лєта и жимни влажни жими).<ref>Лазаревски, Ангел (1971). ''Климата во Македонија – врнежите во СР Македонија''. Скопље: Географски разгледи, страна 8.</ref><ref>Лазаревски, Ангел (1971). ''Климата во Македонија – врнежите во СР Македонија''. Скопље: Географски разгледи, страна 9.</ref> Штреднї рочни [[Температура|температури]] опадую од сиверу ґу югу держави. Приємна клима, углавним под дїйством цеплей медитеранскей струї хтора доходзи през долїни рикох зоз високим квалитетом води, плодна жем и вельке число [[Слунко|слунковитих]] [[Дзень|дньох]] (Охрид ма 2 300 слунковити [[Годзина|годзини]] рочнє) оможлївюю барз добру жатву и барз добри традиционални продукти. Найвисша зазначена температура була 45,7° Ц 2007. року, а найнїзша -39,5° Ц 1954. року. Од веґетациї, у нїзших часцох преовладую дуб медунєц, обични граб и цер, а у висших предїлох рошнє бук и буково-ядловцово лєси. == Води == Найважнєйши рики то: Вардар, Треска, Чарна рика, Пчиня, Бреґалница, Струмица и Чарни Дрим. Сиверна Македония ма три озера од велького значеня: Охридске, Преспанске и Дойранске. Окремне значенє ма туристично нащивене [[Охридске озеро]], єдно з найстарших на [[Планета|планети]] Жеми. У держави єст три [[Национални парк|национални парки]]: {| class="wikitable"style="width: 100%" |'''Мено''' |'''Основани''' |'''Поверхносц (гa)''' |'''Слика''' |- |Национални парк Пелистер |1948<ref>{{cite web|url=http://park-pelister.com/en/|title = Национални парк Пелистер|work = park-pelister.com|date=12. 3. 2017|accessdate=12. 3. 2017|archive-url = https://web.archive.org/web/20170123012302/http://park-pelister.com/en/#|archive-date=23. 1. 2017|url-status=dead|df =}}</ref> |17.150 |[[Файл:Pelister national park landscape 01.JPG|безоквира|154x200п|center]] |- | Национални парк Галичица |1958<ref>{{cite web|url=http://www.galicica.org.mk/|title=Национални парк Галичица|work=galicica.org.mk|date=12. 3. 2017|accessdate=12. 3. 2017|archive-date=18. 12. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141218155812/http://galicica.org.mk/|url-status=live}}</ref> |22.750 |[[Файл:Park Galicica 2013.jpg|безоквира|154x154п|center]] |- | Национални парк Маврово |1949<ref>{{cite web|url=http://www.npmavrovo.org.mk/|title=Национални парк Маврово|work=npmavrovo.org.mk|date=12. 3. 2017|accessdate=12. 3. 2017|archive-date=07. 09. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200907212128/http://www.npmavrovo.org.mk/|url-status=}}</ref> |73.088 |[[Файл:Mavrovo-Lake-Autumn.jpg |безоквира|154x154п|center]] |} == Флора и фауна == Рошлїнски швет у Сиверней Македониї представяю коло 3700 файти зоз 920 родох з 210 рошлїнских фамилийох. Найвецей єст квитково рошлїни - коло 3 200 файти, потим маховини - коло 350 и папрати коло 42 файти. Национални парк Пелистер при Битолю познати по присустве сиверномакедонскей сосни и других 88 файтох рошлїнох, цо представя скоро 30 проценти сиверномакедонскей дендрофлори (древенастих рошлїнох). Лєси македонскей сосни мож подзелїц на два заєднїци: лєси сосни зоз папратами и лєси сосни зоз чемпресами. Сиверномакедонска сосна то окремна файта игекластого древа и реликтна файта зоз далєкого ґеолоґийного периоду – терцияру (период пред коло 656 милиони роками по 2,6 милиони роки), а сосна молика ''Pinus peuce'' зоз пейцома игелками першираз пренайдзена и описана 1893. року у тим национални парку. У сиверномакедонских лєсох рошнє и сиверномакедонски дуб, жалосна верба, била [[верба]], [[Тополя (древо)|тополя]], брест и други файти древа. На богатих пасовискох и пажицох Шар планини, Маврова и Бистри рошнє ище єдна рошлїна характеристична за Сиверну Македонию — мак. Квалитет густого соку з маку ше мера зоз мерну єдинку морфину. Док китайски опиюм ма осем таки єдинки и дума ше же є висококвалитетни, индийски опиюм ма седем а турски лєм шейсц таки єдинки, у сиверномакедонским опиюме єст полни 14 єдинки морфину и єден є зоз найквалитетнєйших опиюмох на швеце.<ref>[https://web.archive.org/web/20110503235235/http://www.macedonia.co.uk/client/index1.aspx?page=246 „Macedonian Flora”]. Macedonia.co.uk. Архивирано из оригинала 03. 05. 2011. г. Приступљено 12.10.2026.</ref> Животиньски швет Сиверней Македониї богати: ту жиє вовк, медведз, [[лїшка]], єлень, [[вивирка]], дзива швиня, дзивокоза и подаєден рис. Три вельки озера у держви представяю оддвоєни животиньски зони, цо указує на длуготирвацу териториялну и часову изолацию. Животиньски швет у Охридским озеру остаток предходней ери, а познати є по рижних файтох рибох, медзи хторима и охридска [[Пеструшка|пеструшка,]] краварка и пижор, обидва файти зоз фамилиї потьки. Тиж так, озеро познате по одредзених файтох шлїмакох хторим походзенє утвердзене на 30 милиони роки. Подобни файти мож найсц ище лєм у Байкалским озеру. Охридске озеро у зоолоґийних наукових роботох познате по єґулї и по єй чудесним циклусу розмножованя. Єґуля до Охридского озера приходзи зоз далєкого Сарґашского моря (сиверна часц Атлантского океану), у озеру ше затримує коло 10 роки, а потим, кед полно дозреє, зоз нєрозяшнєним инстинктом плїва назад на место свойого народзеня. Там знєше ваїчка и загинє, а єй потомки повторюю таки исти циклус путованя и розмножованя. Жительство таблїчка == Вира и язик == У Сиверней Македониї єст найвецей жительох православней вири (64,7%), потим муслиманох (33,3%), а найменєй єст християнох (католїкох, протестантох и єврейох, 0,37%). На основи тих податкох Сиверна Македония друга держава по меншини муслиманох у цалей Европи (после векшинских муслиманских державох). Єдино Босна и Герцеґовина ма векши постоток муслиманох, а нє векшина су. Вельки вароши то: Скоплє, Битоль, Прилеп, Куманово, Тетово. У реґионє Вельке Скоплє жиє коло 30 жительства держави, а то заш лєм мала густосц селєносци у одношеню на сушедни держави, цо податок о велькей сконцентрованосци сиверномакедонского жительства у вельких варошох. Урядови язики македонски и албански. У општинох дзе 20 проценти жительстав хаснує даєден други язик як мацерински, и тоти язики урядови, а то: сербски, турски, ромски, бошняцки або цинцарски. == Гимна, герб и застава держави == Гимна Сиверней Македониї и у чаше СФРЮ и нєшка то Нєшка над Македонию. Герб держави прилапени у Народней скупштини НР Македониї 27.07.1946. року, а на нїм венчик класкох [[Жито|жита]], [[Доган|догану]] и маку, завязани зоз народним орнаментом. У централней часци гербу находза ше гори, рики, озера и [[слунко]] цо представя богатство держави, борбу и шлєбоду. Застава Сиверней Македониї прилапена 05.10.1995. року. На нєй златно-жовте слунко на подлоги червеней [[Фарба|фарби]]. Слунко ма осем краки хтори ше ширя од слункового диску ґу рубцом [[Застава|застави.]] == Референци == [[Катеґория:Сиверна Македония]] [[Катеґория:Держави у Европи]] tiv4hzg3mqbyoveelyewco5720ihjqq Каникула 0 3803 22375 22320 2026-10-13T11:45:47Z ~2026-54833-27 2930 22375 wikitext text/x-wiki [[File:Position Alpha Cma.png|right|thumb|309x309px|Положенє гвизди Сириюс у согвизд'ю Велького пса]]'''Каникула''' (lat. ''canicula'', серб. ''пасји дани''; слц. ''kanikula'' велька горучава; поль. ''kanikuła.'' Латинска назва настала по назви пес Ориона (то стара назва [[Гвизда|гвизди]] Сириюса): греч. ''κυπν'' „пес Ориона”, ''κυνοκφυμα'' „пша горучава”. Слово каникула ше одноши на астролоґию и метеоролоґию. Каникула у руским язику ма два значеня: '''1.''' Велька горучава, пекота/ва/, звичайно у авґусту. Пре екстремни цеплоти - горучави наволую ше и ,,пши днї<nowiki>''</nowiki> [[File:Summer empty classroom, blackboard and flowers on tables, 2023.jpg|right|thumb|263x263px|Каникули, дакедишня назва за лєтни одпочивок за школярох, студентох]]'''2.''' заст. розпуст; од лат. ''cani:cula'' „пес”, ''die:s cani:cula:res'' „пши днї”). У лєтним периодзе дзеци-школяре нє ходзели до школи, мали лєтни одпочивок, та ше часто гварело же маю каникули. Слунко под час вельких лєтних горучавох блїжей при Сириюсу, та тоту [[гвизда|гвизду]] видно праве кед найгоруцейши [[Дзень|днї]] и стари Греки думали же од нєй приходзи горучава. Од того и анґл. ''dogdays'', нєм. Hun''dstagen'', фр. ''Jours caniculaires''. У старим Риму, период лєтних горучавох хтори ше поклопюю зоз раншу видлївосцу Сириюса, наволаним Каникула (латински за „мали пас,“ ''dies caniculares'' <ref>Holberg J. B. Sirius: Brightest Diamond in the Night Sky. — Chichester, UK: Praxis Publishing, 2007. — P. 22. — ISBN 0-387-48941-X.</ref> - „пши днї“ (од 22. юлия по 23. авґуст), подрозумйовал ше час за лєтни одпочивок, та ту и слово „розпуст“<ref>Зигель Ф. Ю. Сокровищница звёздного неба — путеводитель по созвездиям и Луне / Под ред. Г. С. Куликова. — 5-е изд. — М.: Наука, 1986. — С. 126.</ref> односно стари вираз каникули. == Нєзвичайне зявенє == З каникулу треба повязац и зявенє хторе скорей мож було вельо частейше видзиц у ровнїни. Людзе то звичайно волали „баба гонї кози.” У каникули, коло поладня, кед найвекша горучава, у ровнїни по ясним и горуцим дню видно було на даскельо дзешатки [[Метер|метери]] далєко як над жему, на коло два метери висини, трепеца 4 - 5, та аж и 8 водоровни линиї длугоки по дзешец метери, дараз и по два-три ґрупи єдна коло другей. Метеоролоґи гваря же то фатаморґана хтору правя випареня [[Влага|влаги]] зоз жеми. Нєшка тото зявенє ридке, понеже ше шейдзешатих рокох прешлого вику з висушованьом барох и мочарох под&#39;жемни води спущовали з добрей часци нїжей як скорей, та менши и випарйованя влаги зоз жеми. == Фразеолоґия == ♦ ''Фи-га! Но то горуцо! Як да пришла каникула''! – почал дїдо сцераюци зоз чола вельки капки зною. ♦ ''Док буду на лєто каникули пойдзеш до баби служиц'' - гварело ше дзецом хтори ходзели до школи == Литература == * ''Словнїк руского народного язика I, А – Н'', Нови Сад 2017, б. 572. *Holberg J. B. Sirius: Brightest Diamond in the Night Sky. — Chichester, UK: Praxis Publishing, 2007. — P. 22. — ISBN 0-387-48941-X. == Вонкашнї вязи == * [https://www.nin.rs/arhiva/vesti/11241/kanikula-2003-i-to-je-evropa Kanikula 2003. i to je Evropa] == Референци == [[Катеґория:Астролоґия]] [[Катеґория:Метеоролоґия]] j2rgssxv1anhi7wttko8l3u64a7g1pb Парлаґ 0 3804 22374 22323 2026-10-13T11:31:33Z ~2026-54833-27 2930 22374 wikitext text/x-wiki Слово '''парлаґ, або парлог''' (серб. ''парлоґ,'' всл. ''parlak,'' слц. диял. ''parlag,'' од мадь. parlag), походзи зоз мадярского бешедного подруча. Означує нєобробену, запущену жем. У традицийней и сучасней польопривреди тото поняце ма два подполно розлични значеня у зависносци од того чи жем охабена без надпатраня, чи ше нароком и з цильом охабя у парлаґу най ,,одпочива<nowiki>''</nowiki>. == Нєобробена жем == Нєобробена жем, (ту можу спадац, оранїна, пажици, винїци, менши [[Поверхносц|поверхносци]] жеми, черяки), значи же на нєй нїч нє пошате анї нє посадзене и охабена є же би заросла до коровча. Можлїве же власнїк дацо пошал або посадзел, алє пре даяки причини нє могол ю до конца обрабяц: парац, окоповац, кошиц итд. и шицку жем и тото пошате преросло коровче и трава, а жем остала нєушорена, запущена и пуста, односно постала „парлаґ.“ == Нароком охабени парлаґ == ♦ Зна ше случиц, алє ридко, же власнїк нароком нє оброби жем же би ше реґенеровала и „одпочинула“ за будуце шаце и садзенє рижних польопривредних културох. Тиж єдна зоз причинох охабяня жеми до парлаґу було обезпечованє напасаня статку през рок (овцох, козох, кравох). Новши часи принєсли иновациї у вязи з парлаґом. ♦ На жеми на хторей посадзена лоза до оддвоєних шорох часто медзи шорами оставал „парлаґ.“ '''Биолоґийне значенє парлаґу''' През рок, под парлаґом на жеми ше розвива спонтана веґетация. Вона поступно гнїє, звекшує процент гумусу, обнавя структуру жеми и враца єй плодносц. '''Система одпочиваня жеми под парлаґом''' У историйних и екстензивних системох векшей рошлїнскей продукциї, парлаґ бул плановани и важел за аґротехнїчну миру. Кед жем страци поживово материї пре шаце єдно за другим, жем ше охабяла нєобробена на длугши период, же би ше природно одпочинула и реґенеровала. == Фразеолоґия == '''Запущена, пуста, нєобробена жем, зароснута до коровча и трави''': каждому ґаздови треца часц жеми кажди рок стала „парлаґом” же би одпочинула и же би мали овци през рок дзе буц; (остац) парлаґом - буц (остац) нєобробена (о жеми): Жем нє може буц парлаґом, треба ю робиц; ''А тот Бирман мали вицал ше по сари / же його ризкаши парлаґом осталї''; (з)охабиц (жем) парлаґом зохабиц жем нєобробену. == Литература == * ''Словнїк руского народного язика II, О – Я'', Нови Сад 2017, б. 128. == Вонкашнї вязи == * [https://www.novosti.rs/c/ekonomija/poljoprivreda/1565701/vasoj-njivi-treba-odmor-jeste-culi-ugar-parlog-evo-sta-znace-zasto-korisni И ВАШОЈ ЊИВИ ТРЕБА ОДМОР: Јесте ли чули за "угар" и "парлог" - Ево шта значе и зашто су корисни] www.novosti.rs * [https://staznaci.com/parlog Parlog] staznaci.com juym8tm910th08zeucud5x3bj3i08y4 Погар 0 3807 22362 22351 2026-10-12T12:14:06Z Olirk55 19 Корекциї у тексту 22362 wikitext text/x-wiki [[File:Drinking glass 00118.gif|right|thumb|280px|Погар]][[File:Michaeljacksonbierglazen.jpg|right|thumb|269x269px|Склєняни погари зоз скла, рижних формох и велькосцох]]'''Погар''' (серб ''чаша''; слц. ''pohar''; од мадь. ''pohar''; рсй. ''чаша''; поль. ''czasza'', а тото прейґ ст.в.нєм. ''behhar'' од романского ''pica:rium'') то naйчастейшe склєняни мали суд за пице. Погар може буц рижних формох и велькосцох хтори ше хаснує за випиванє рижних чечносцох а найчастейше му запремина коло два деци (децилитри)<ref>[https://sr.wikipedia.org/wiki/%D0%A7%D0%B0%D1%88%D0%B0 Чаша]</ref> Погари можу буц рижних [[Фарба|фарбох]], и з офарбеного скла (белави, кафово, червени), а можу буц направени и з металу, керамики, пластики и водонєпрепущуюцого картону. Єст мали погари або погарики на палєнку, на виски, на вино и шампаньске вино з ножку або без ножки, на воду, сок, на пиво итд.<ref>[https://www.instagram.com/reel/DJy02NgiN57/ Čaše za sve prilike]</ref> == История == Людзе ше од палеолиту служели з рижну судзину хтора им представяла погари. Тота судзина могла буц зоз животиньских рогох, лупи кокосу, бундавкох и других рошлїнох, животиньских косцох и лоповох. Перши предмети хтори здабали на нєшкайши погари почало ше правиц з древа, [[Камень|каменя]] або керамики, а познєйше з металу и скла. [[File:Zadar Museum of Ancient Glass 115.jpg|right|thumb|281x281px|Антична римска лята чаша зоз 1. вику н.е. зоз греческим натписом. [[Музей]] античного скла у Задру ([[Горватска|Р. Горватска]])]] Попри єдноставних древених або бронзових судзинох, Римянє и Феничанє хасновали єдну судзину як шольку-погар за цалу фамелию. Тота судзина була положена на штред стола же би ю шицки хасновали. Прето же вельо коштала, лєм  богати фамелиї себе молгли купиц єдну, звичайно луксузну и барз чежку шольку-погар за напой. Под час ренесанси зявели ше нєзвичайни (спектакуларни) дизайни хаснуюци нови материяли; а од 18. вику надалєй, скло поступно уступело место кристалу и кристалним погаром, хтори були блїщацши и зогинацши при обробки и їх продукциї. '''Погар як сакрални елемент богослуженя''' ♦ Погар у велїх цивилизацийох достал и други наменки и значеня, од того же ше го хаснує як жертвену або литурґийну судзину (чаша за причасц). У церковним язику место слова погар хаснує ше слово '''чаша''' або '''путир''' (греч. ''ποτήρ'' = ''погар, чаша'') то єден зоз найважнєйших сакралних предметох у церкви, бо ше у нїм находзи крев Исуса Христа. [[File:Holy Trinity monastery,Pljevlja,Chalice of abbot Stephen, XVII century.jpg|left|thumb|298x298px|Погар/чаша-путир, XVII вик, манастир св. Тройци]] Путири ше хаснує од вчасного християнства. Исус под час своєй остатнєй пасхалней вечери з апостолами, над [[Хлєб|хлєбом]] вигварел слова: „Вежнїце, єдзце, то мойо цело”, а над чашу з вином (путиром) слова: „Пийце з нєй шицки, бо то крев мойого нового завиту, хтора ше прелїва за велїх на одпущенє грихох”... итд. Вшелїяк, таки погари/ чаши/ путири ше у тим важним чину богослуженя хаснує зоз вельким страхопочитованьом и барз су украшени, найчастейше су зоз стрибла або позлацени. ♦ Погар ше додзелює [[Спортиста|спортистом]] як [[Спорт|спортски]] трофей (пехар) у велїх спортских дисциплинох. ♦ Погар ше додзелює [[Спортиста|спортистом]] як [[Спорт|спортски]] трофей (пехар) у велїх спортских дисциплинох. == Файти погарox == * '''Погар за воду и сок''' – каждодньови зоз розличинима формами и фарбами. * '''Погар за вино''' –окреме дизайнованих формох зоз стебелком/,,ручку<nowiki>''</nowiki> и малим „постольом“ за лєпшу деґустацию (стандардней запремини коло 210–225 ml). * '''Погар за пиво''' – криґла, канчови з ручку або високи погари прилагодзени пре пену. * '''Погар за моцни''' '''напой''' – меньши погари за палєнку, ликер, виски або коняк (напр. снифери). * '''Погар за пенасти вина и шампань''' – узки и длуговасти погари (такв. флаути). * '''Погари за деґустацию''' Погар за деґустацию сертификовани 1977. року. Форма, грубина кристала, та аж и фарби вплївую на погари и на искуство деґустациї и перцепцию напою з боку деґустатора. За промоциї и деґустацию тоти типи погарох барз значни и на нїх ше обраца окремна повага.[[File:Weizenbier.jpg|right|thumb|363x363px|Погар наполнєти з пивом]] У каждим случаю, погар (гоч по випатрунку каждодньови и прозаїчни), барз важни предмет, та ма велї метафори хтори хасную погар як символ живота, судьби, трпези итд. *'''Погари за пиво''' У другей половки 20. вику обще познати напой популарни за популациї у такп.у цалим швеце то пиво. Адекватно тому за тоту нагоду випиваня пива барз значни погари и канчови (криґли). Погари за пиво нєшка углавним правени зоз скла – хтори рижнородно дизайновани, звичайно ше хасную за послуженє и конзумованє пива. Файти погарох за пиво розликую ше у зависносци од националних або реґионалних традицийох, законских або узвичаєних предписаньох у поглядзе мири за послуженя и ознакох уровня наполнєтосци погарох и канчовох, розбиваня кед ше их умива, складанє/одкладанє або складищенє до маґазинох. Тиж ше розликую з нагоди комерциялних промоцийох пиварох, уметнїцкого або културного виражованя през народну уметносц. Погари за пиво можу буц направени зоз рижних материялох нє лєм зоз скла, уключуюци и кермаику, металу итд. == Ґалерия == <gallery> Файл:Whisky glass.jpg|Погар за виски Файл:Three shotglasses.jpg|Погарики за палєнку Файл:Red and white wine in glass.jpg|Погари за вино Файл:Wine Glass.jpg|За вино Файл:Calice du sacre Tau.jpg|Пехар/погар зоз 12. вику Файл:Стакан.jpg|Класични погар за воду Файл:Стакан виски.jpg Файл:Beer wuerzburger hofbraue v.jpg|Погар за пиво Файл:Humpen.jpg|Канчов з ручку - (криґла) за пиво Файл:Glas-Humpen,Thüringen.jpg Файл:Drinking container - Traditional Macedonian brassworking 02.jpg|Погар зоз 19. вику Файл:Six wine glasses in red, orange, purple, green, yellow, and light green.jpg|Погари за вино у фарбох </gallery> == Литература == ''Словнїк руского народного язика II, О – Я'', Нови Сад 2017, б. 181. == Вонкашнї вязи == * [https://sr.wikipedia.org/wiki/%C4%8Ca%C5%A1a_za_vino Чаша за вино] * [https://www.instagram.com/reel/DeDArEgjTS-/ Погари zа ликер, коняк, палєнку] (язик: сербски) * [https://sr.wikipedia.org/wiki/%D0%A7%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D0%B7%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D1%9A%D0%B0%D1%86 Čaša za šampanjac] {{Commonscat}} == Референци == <references /> [[Катеґория:Обисце]] [[Катеґория:Склєняни судзини]] [[Катеґория:Прибор за обисце]] [[Катеґория:Прибор за напой]] 5n7ujqf3vx00e7uue4hnw60zwwte23t Нохец 0 3811 22363 2026-10-12T13:55:08Z Sveletanka 20 нова статя (Г. Медєши) 22363 wikitext text/x-wiki Нохец (общеславянска назва) - рогови верх на концу пальцох (настава кед ше стварднє бильчок кератину) при векшини приматох. Нохци одвитую пазуром хтори ше находза при других животиньох. Нохци на рукох и ногох направени зоз твардого защитного протеїну хтори ше вола алфа-кератин, а хтори полимер. Алфа-кератин ше находзи у копитох, пазурох и рогох похребцинарох. При животиньох з роду мачкох (лєвох, тиґришох, пумох итд.) нохци вирастаю до пазурох хтори ше можу уцаговац и вєдно зоз зубами служа за борбу. Часци нохца Матрикс, хтори ше вола ище матрикс унгуис, кератоґена мембрана, матрикс нохца або онихострома, то активна ткань (або ґерминални матрикс) хтора твори клїтинки хтори ше ствадню док ше рушаю на вонка од кореня нохца по плочу нохца. То часц нохцового лєжиска хтора ше находзи под нохцом и ма нерви, лимфни и кревово судзини. Матрица продукує клїтинки хтори поставаю плоча нохца. Ширина и грубина плочи нохца одредзує ше з велькосцу, длужину и грубину матриксу, док форма косци верху пальца одредзує чи нохцова поверхносц ровна, закривена як лук або як кука. Матрица предлужи продуковац клїтинки потамаль покля прима костиранє и остава здрава. Нохцова посцелка то скора под нохцову плочу. То подруче нохца на хторим лєжи нохцова плоча. Нерви и кревово судзини хтори ше ту находза кармя цалу єдинку нохцох. Як и кажда скора, зложена є зоз двох файтох тканї: дермису и епидермису. Епидермис притвердзени за дермис з дробнима воздлужнима „ярчками“ хтори ше волаю матрицово гребенї (cristae matricis unguis). У старосци, плоча за нохци постава ценша, а тоти ярчи обачлївши. Нохцово лєжиско високо инервоване, та одстраньованє плочи нохца прето барз боляце. Синус нохца (sinus unguis) то место дзе ше находзи корень нохца, односно основа нохца под скору. Настава з активно нарастацей тканї под матрицу. Нохцова плоча (corpus unguis), хтора ше дзекеди вола и цело нохца, то видлїва тварда обласц нохца од кореня нохца по шлєбодни руб, направена з превидного протеїну кератину. Даскельо пасма мертвих, збитих клїтинкох спричинюю же би нохец бул моцни, алє флексибилни. Його форма одредзена з форму основней косци. У звичайним хаснованю, слово нохец ше часто одноши лєм на тоту часц. Нохцова плоча твардо притвердзена за нохец и у нєй нєт анї живци, анї кревово судзини. Шлєбодни рубец (margo liber) або дистални рубец то преднї руб нохцовей плочи хтори одвитує абразивному або рубу нохца хтори ше оштригує. Гипонигинуюм (нєформално познати як „швидки“) то епител хтори ше находзи под плочу нохца на злученю медзи шлєбодним рубом и скору верху пальца. Вон формує пасмо хторе чува посцель нохцох. Ониходермална пантлїка служи як заверач медзи плочу нохца и гипонигиюмом. Находзи ше такой под шлєбодним рубом, у тей часци нохца дзе ше закончує нохцове лєжиско. Епонихия Вєдно, епонихия и кутикула творя защитне пасмо. Занохцица то полукружне пасмо скоро нєвидлїивих мертвих клїтинкох скори хтори „виходза“ и закриваю заднї бок видлївей нохцовей плочи, док епонихия назберани клїтинки скори хтори продукую кутикулу. Вони континуовани, а даєдни референци их тримаю як єдну цалосц; у тей класификациї, назви епонихиюм, кутикула и перионихиюм синоними. То кутикула (нєжива часц) хтору ше одстранює з маникираньом, алє епонихию (живу часц) нє треба рушац пре опасносц од инфекциї. Епонихия то мала пантлїка живих клїтинкох (епител) хтора ше прецагує од заднього мура нохца по базу нохца. Епонихия то конєц проксималного зранцованя хтори ше зогина на себе же би одруцел епидермалне пасмо скори на новоформовану плочу нохца. Перионикс то вистирчени руб епонихиї хтори закрива проксималну пантлїку лунули. Мур нохца (vallum unguis) то скорянє зранцованє хторе ше преклопює збоку зоз проксималним концом нохца. Бочни руб (margo lateralis) лєжи под муром нохца збоку нохца, а ярчок або зранцованє нохца (sulcus matricis unguis) то скорово прерези хтори унєшени до бочних рубох. Паронихия Паронихиюм то гранїца мегкей тканї коло нохца, а паронихия то инфекция у тей обласци. Паронихиюм то скора хтора ше преклопює збоку плочи нохца, позната и як паронихиялни рубец. Паронихиюм то место нохцох хтори викукую, уроснутих нохцох и паронихиї, инфекциї скори. Функция Здрави нохец ма функцию защити дисталней фаланґи, верху пальца и околних мегких тканьох од покалїченьох. Тиж служи за злєпшанє прецизних деликатних рухох дисталних пальцох през контраприцисок хтори ше окончує на пулпу пальца. Нохец теди дїйствує як контрасила кед конєц пальца доруши предмет, з чим ше звекшує чувствительносц верху пальца, гоч сам нохец нє ма нервово законченя. Конєчно, нохец функционує як алат хтори оможлївює такволане „предлужене прецизне лапанє“ (напр. вицагованє трисочки або церня з пальца) и одредзени роботи резаня або струганя. Роснуце Часц нохца хтора рошнє под скору на проксималним концу нохца под епидермом, то єдина жива часц нохца. При цицарох, стопа роснуца нохцох повязана зоз длужину терминалних фаланґох (вонкашнїх косцох на пальцох). Так при людзох нохец указуюцого пальца рошнє швидше як нохец на малим пальцу, а нохци на рукох рошню и до штири раз швидше як нохци на ногох. При людзох, нохци рошню коло 3,5 милиметри мешачнє, док нохци на ногох рошню скоро за половку помалши (коло 1,6 милиметри мешачнє). Процивнє популарному вереню, нохци нє предлужую роснуц по шмерци; скора дегидрує и зацагує ше, прецо випатра же нохци рошню. Хтороти и покалїченя нохцох Хтороти и покалїченя нохцох можу буц: хематом, занохцици, уроснути нохец на вельким пальцу ноги, псорияза, онихогрифоза, поднохцова еґзостоза и други. Фразеолоґия Зайсц/заходзиц за нохци = чувствовац боль у замарзнутих пальцох Анї як под нохцом чарне = нїч, анї кус нє мац Литература Словнїк руского народного язика I, А – Н, Нови сад 2017, б. 825. mmo58tn4yzo3gajrxryd0qioaf6piie 22373 22363 2026-10-13T11:30:52Z Olirk55 19 Викивязи, вонкашнї вязи 22373 wikitext text/x-wiki Нохец (общеславянска назва) - рогови верх на концу пальцох (настава кед ше стварднє бильчок кератину) при векшини приматох. Нохци одвитую пазуром хтори ше находза при других животиньох. Нохци на рукох и ногох направени зоз твардого защитного протеїну хтори ше вола алфа-кератин, а хтори полимер. Алфа-кератин ше находзи у копитох, пазурох и рогох похребцинарох. При животиньох з роду мачкох (лєвох, тиґришох, пумох итд.) нохци вирастаю до пазурох хтори ше можу уцаговац и вєдно зоз зубами служа за борбу. Часци нохца Матрикс, хтори ше вола ище матрикс унгуис, кератоґена мембрана, матрикс нохца або онихострома, то активна ткань (або ґерминални матрикс) хтора твори клїтинки хтори ше ствадню док ше рушаю на вонка од кореня нохца по плочу нохца. То часц нохцового лєжиска хтора ше находзи под нохцом и ма нерви, лимфни и кревово судзини. Матрица продукує клїтинки хтори поставаю плоча нохца.<ref>[https://kristinatodorovic.com/blog/nokti-vodic-kroz-upoznavanje-noktiju/ Nokti: Vodič kroz upoznavanje noktiju]</ref> Ширина и грубина плочи нохца одредзує ше з велькосцу, длужину и грубину матриксу, док форма косци верху пальца одредзує чи нохцова [[поверхносц]] ровна, закривена як лук або як кука. Матрица предлужи продуковац клїтинки потамаль покля прима костиранє и остава здрава. Нохцова посцелка то скора под нохцову плочу. То подруче нохца на хторим лєжи нохцова плоча. Нерви и кревово судзини хтори ше ту находза кармя цалу єдинку нохцох. Як и кажда скора, зложена є зоз двох файтох тканї: дермису и епидермису. Епидермис притвердзени за дермис з дробнима воздлужнима „ярчками“ хтори ше волаю матрицово гребенї (''cristae matricis unguis''). У старосци, плоча за нохци постава ценша, а тоти ярчки обачлївши. Нохцово лєжиско високо инервоване, та одстраньованє плочи нохца прето барз боляце. Синус нохца (''sinus unguis'') то место дзе ше находзи корень нохца, односно основа нохца под скору. Настава з активно нарастацей тканї под матрицу. Нохцова плоча (''corpus unguis''), хтора ше дзекеди вола и цело нохца, то видлїва тварда обласц нохца од кореня нохца по шлєбодни руб, направена з превидного протеїну кератину. Даскельо пасма мертвих, збитих клїтинкох спричинюю же би нохец бул моцни, алє флексибилни. Його форма одредзена з форму основней косци. У звичайним хаснованю, слово нохец ше часто одноши лєм на тоту часц. Нохцова плоча твардо притвердзена за нохец и у нєй нєт анї живци, анї кревово судзини. Шлєбодни рубец ''(margo liber'') або дистални рубец то преднї руб нохцовей плочи хтори одвитує абразивному або рубу нохца хтори ше оштригує. Гипонигинуюм (нєформално познати як „швидки“) то епител хтори ше находзи под плочу нохца на злученю медзи шлєбодним рубом и скору верху пальца. Вон формує пасмо хторе чува посцель нохцох. Ониходермална пантлїка служи як заверач медзи плочу нохца и гипонигиюмом. Находзи ше такой под шлєбодним рубом, у тей часци нохца дзе ше закончує нохцове лєжиско. Епонихия Вєдно, епонихия и кутикула творя защитне пасмо. Занохцица то полукружне пасмо скоро нєвидлїивих мертвих клїтинкох скори хтори „виходза“ и закриваю заднї бок видлївей нохцовей плочи, док епонихия назберани клїтинки скори хтори продукую кутикулу. Вони континуовани, а даєдни референци их тримаю як єдну цалосц; у тей класификациї, назви епонихиюм, кутикула и перионихиюм синоними. То кутикула (нєжива часц) хтору ше одстранює з маникираньом, алє епонихию (живу часц) нє треба рушац пре опасносц од инфекциї. Епонихия то мала пантлїка живих клїтинкох (епител) хтора ше прецагує од заднього мура нохца по базу нохца. Епонихия то конєц проксималного зранцованя хтори ше зогина на себе же би одруцел епидермалне пасмо скори на новоформовану плочу нохца. Перионикс то вистирчени руб епонихиї хтори закрива проксималну пантлїку лунули. Мур нохца (''vallum unguis'') то скорянє зранцованє хторе ше преклопює збоку зоз проксималним концом нохца. Бочни руб (''margo'' ''lateralis'') лєжи под муром нохца збоку нохца, а ярчок або зранцованє нохца (''sulcus matricis unguis'') то скорово прерези хтори унєшени до бочних рубох. Паронихия Паронихиюм то гранїца мегкей тканї коло нохца, а паронихия то инфекция у тей обласци. Паронихиюм то скора хтора ше преклопює збоку плочи нохца, позната и як паронихиялни рубец. Паронихиюм то место нохцох хтори викукую, уроснутих нохцох и паронихиї, инфекциї скори. Функция Здрави нохец ма функцию защити дисталней фаланґи, верху пальца и околних мегких тканьох од покалїченьох. Тиж служи за злєпшанє прецизних деликатних рухох дисталних пальцох през контраприцисок хтори ше окончує на пулпу пальца. Нохец теди дїйствує як контрасила кед конєц пальца доруши предмет, з чим ше звекшує чувствительносц верху пальца, гоч сам нохец нє ма нервово законченя. Конєчно, нохец функционує як алат хтори оможлївює такволане „предлужене прецизне лапанє“ (напр. вицагованє трисочки або церня з пальца) и одредзени роботи резаня або струганя. Роснуце Часц нохца хтора рошнє под скору на проксималним концу нохца под епидермом, то єдина жива часц нохца. При цицарох, стопа роснуца нохцох повязана зоз длужину терминалних фаланґох (вонкашнїх косцох на пальцох). Так при людзох нохец указуюцого пальца рошнє швидше як нохец на малим пальцу, а нохци на рукох рошню и до штири раз швидше як нохци на ногох. При людзох, нохци рошню коло 3,5 милиметри мешачнє, док нохци на ногох рошню скоро за половку помалши (коло 1,6 милиметри мешачнє). Процивнє популарному вереню, нохци нє предлужую роснуц по шмерци; скора дегидрує и зацагує ше, прецо випатра же нохци рошню. Хтороти и покалїченя нохцох Хтороти и покалїченя нохцох можу буц: хематом, занохцици, уроснути нохец на вельким пальцу ноги, псорияза, онихогрифоза, поднохцова еґзостоза и други. == Фразеолоґия == ♦ ''Зайсц/заходзиц за нохци'' = чувствовац боль у замарзнутих пальцох ♦ ''Анї як под нохцом чарне'' = нїч, анї кус нє мац == Литература == * ''Словнїк руского народного язика I, А – Н'', Нови сад 2017, б. 825. == Вонкашня вяза == * [https://www.bbc.com/serbian/articles/c0lk26149k5o/lat Šta nokti mogu da nam otkriju o našem zdravlju] * [https://www.stetoskop.info/zdravi-saveti/nokti--barometar-zdravlja Nokti - barometar zdravlja] www.stetoskop.info == Референци == n5d95nnt03tsurzo6yujn3imnjdbkr1 Тернац 0 3812 22368 2026-10-12T15:54:56Z ОленкаБТ 1579 Геленка Медєши 22368 wikitext text/x-wiki Тернац (серб. трем; слц. нар. trnac „исте“; од мадь. ternac „исте“ (у мадярским язику зазначене 1533. року) – отворени конк, надкрити простор, ґалерия або конк з єдним боком коло мура, а з другим коло слупох хтори ноша закрице: хижа з киблу на округло виведзену и капурку цо до тернаца водзела; у злученю под тернацом под конком: А вец длуго шедзел под тернацом застарани. Литература Словнїк руского народного язика II, О – Я, Нови Сад 2017, б. 580. Вонкашнї вязи https://hr.wikipedia.org/wiki/Trijem https://pl.wikipedia.org/wiki/Ganek_(architektura) https://uk.wikipedia.org/wiki/%D2%90%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%BA o4dye7mzs1fky3ghfgdibn07abmg5r4 22369 22368 2026-10-12T17:17:46Z ОленкаБТ 1579 Медзинаслови, подробносци, укладанє фотоґрафийох 22369 wikitext text/x-wiki '''Тернац''' (серб. ''трем''; слц. нар. ''trnac'' „исте“; од мадь. ''ternac'' „исте“ (у мадярским язику зазначене 1533. року) – отворени конк, надкрити простор, ґалерия або конк з єдним боком коло мура, а з другим коло слупох хтори ноша закрице: хижа з киблу на округло виведзену и [[Капура|капурку]] цо до тернаца водзела; у злученю под тернацом под конком: ''А вец длуго шедзел под тернацом застарани.'' == Ґалерия == <gallery> Файл:Canales de la Sierra - Ermita de San Cristobal 03.jpg|Тернац на капели Ст. Христифора у варошу Каналес де ла Сиера у Шпаниї Файл:Broadlands House, Romsey - geograph.org.uk - 211503.jpg|Портик на маєтку Броудланд у варошу Ромси у Хемпширу, Анґлийска Файл:Rectors Palace, Dubrovnik, July 2011 (01).jpg|Тернац кнежевого двора у Дубровнику, Горватска Файл:Walter vid arbetsbordet på vår veranda. S-te Marie de Marovoay. Madagaskar - SMVK - 021939.tif|Тернац сламнатей колїби на Мадаґаскару Файл:Hiett House North River Mills WV 2016 05 07 10.jpg|Тернац заварти зоз склом Файл:Old Shanks Store and Post Office Shanks WV 2013 10 05 01.jpg|Двоповерхови тернац Файл:Front Porch.jpg|Закривени тернац на модернеј хижи Файл:Trethewey House Front Porch.jpg Файл:Birthday party for Amalie on the front porch.jpg Файл:Old house, Cranberry Township, 2023-02-22, front porch.jpg Файл:Ironmaster’s mansion front porch.jpg Файл:Pugh House Front Porch.jpg Файл:Everett - Floral Hall front porch.jpg Файл:Mandeville Front Porch.JPG </gallery> == Литература == • ''Словнїк руского народного язика II, О – Я,'' Нови Сад 2017, б. 580. == Вонкашнї вязи == https://hr.wikipedia.org/wiki/Trijem https://pl.wikipedia.org/wiki/Ganek_(architektura) https://uk.wikipedia.org/wiki/%D2%90%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%BA 2ishqjoh5qq30fstmc3zl0hdxs6tqe6 Чиґа 0 3813 22370 2026-10-13T01:02:13Z Keresturec 18 Г. Медєши 22370 wikitext text/x-wiki File:Polea-simple-fija.jpg Чиґа '''Чиґа''' (серб. чекрк, котурача; горв. kolotur; всл. čiga „исте”: male koľesko, a na ňim śe čežke veci cahaju; од мадь. csiga) - прибор (колєско) за цаганє векшей терхи горе на штранґу так же ше хаснує малу силу. Тота сила вецейраз менша од чежини терхи. Чиґа зложена зоз єдного або вецей колєсох хтори ше можу обрацац коло своїх осовинох. Руб колєса може буц ровни, назубковани або углїбени и прейґ нього ше прецагує штранґ, ремень або ланц. Тоту єдноставну справу ше хаснує од давна. File:Four pulleys.svg Одношеня силох на фисированей чиґи (1) и на дзвигачкох зоз двома, трома и штирома колєсками. FZ = применєна сила; s = напрям; FL = резултуюца сила; h = ход обтерхованя. N означує нютн. У зависносци од наменки, єст рижни чиґи (з пременлївим числом и розпорядком колєсох) и можу буц направени з рижних материялох – древа, металу, пластики и др.: ''Нїхто ґу нєй ''[ґу дзивки високо у хижки]'' нє мог дойсц, лєм єдна стара баба. Вона єй ношела єсц. На облаку була чиґа, на чиґи паньваш, на паньвашу була увязана єдна котарица. Кед пришла баба, принєсла єй єсц, спущела баби котарицу, баба шедла, та ю ''[дзивка]'' вицагла.'' Литература Словнїк руского народного язика II, О – Я, Нови Сад 2017, б. 718. Вонкашнї вязи Paul, Burton (1979). [https://archive.org/details/kinematicsdynami0000paul Kinematics and dynamics of planar machinery] (illustrated. изд.). Prentice-Hall. ISBN 978-0-13-516062-6. Uicker, John; Pennock, Gordon; Shigley, Joseph (2010). [https://archive.org/details/theoryofmachines0000uick_4edi Theory of Machines and Mechanisms] (4. изд.). Oxford University Press, USA. ISBN 978-0-19-537123-9. Usher, Abbott Payson (1988). [https://books.google.com/books?id=xuDDqqa8FlwC&pg=PA196#v=snippet&q=wedge%20and%20screw&f=false A History of Mechanical Inventions.] USA: Courier Dover Publications. стр. 98. ISBN 978-0-486-25593-4. cmmh70bvvkjr9ngj6azr0igekichyjq 22371 22370 2026-10-13T01:18:52Z Keresturec 18 Форматированє, уложени рисунки, катеґориї 22371 wikitext text/x-wiki [[Файл:Polea-simple-fija.jpg|алт=Чиґа|мини|266x266п|Чиґа]] '''Чиґа''' (серб. чекрк, котурача; горв. kolotur; всл. čiga „исте”: male koľesko, a na ňim śe čežke veci cahaju; од мадь. csiga) - прибор (колєско) за цаганє векшей терхи горе на штранґу так же ше хаснує малу силу. Тота сила вецейраз менша од чежини терхи. Чиґа зложена зоз єдного або вецей колєсох хтори ше можу обрацац коло своїх осовинох. Руб колєса може буц ровни, назубковани або углїбени и прейґ нього ше прецагує штранґ, ремень або ланц. Тоту єдноставну справу ше хаснує од давна. У зависносци од наменки, єст рижни чиґи (з пременлївим числом и розпорядком колєсох) и можу буц направени з рижних материялох – древа, металу, пластики и др.: [[Файл:Four pulleys.svg|мини|459x459п|Одношеня силох на фиксированей чиґи (1) и на дзвигачкох зоз двома, трома и штирома колєсками. FZ = применєна сила; s = напрям; FL = резултуюца сила; h = ход обтерхованя. N означує нютн.]] ''Нїхто ґу нєй ''[ґу дзивки високо у хижки]'' нє мог дойсц, лєм єдна стара баба. Вона єй ношела єсц. На облаку була чиґа, на чиґи паньваш, на паньвашу була увязана єдна котарица. Кед пришла баба, принєсла єй єсц, спущела баби котарицу, баба шедла, та ю ''[дзивка]'' вицагла.'' == Литература == Словнїк руского народного язика II, О – Я, Нови Сад 2017, б. 718. == Вонкашнї вязи == Paul, Burton (1979). [[iarchive:kinematicsdynami0000paul|Kinematics and dynamics of planar machinery]] (illustrated. изд.). Prentice-Hall. ISBN 978-0-13-516062-6. Uicker, John; Pennock, Gordon; Shigley, Joseph (2010). [[iarchive:theoryofmachines0000uick_4edi|Theory of Machines and Mechanisms]] (4. изд.). Oxford University Press, USA. ISBN 978-0-19-537123-9. Usher, Abbott Payson (1988). [https://books.google.com/books?id=xuDDqqa8FlwC&pg=PA196#v=snippet&q=wedge%20and%20screw&f=false A History of Mechanical Inventions.] USA: Courier Dover Publications. стр. 98. ISBN 978-0-486-25593-4. [[Катеґория:Єдноставни машини]] [[Катеґория:Механїка]] [[Катеґория:Алати]] tfzqqwvcxz6yqt1st6zu2ls4pjaxlfv 22372 22371 2026-10-13T07:33:04Z Olirk55 19 Означени викивязи 22372 wikitext text/x-wiki [[Файл:Polea-simple-fija.jpg|алт=Чиґа|мини|266x266п|Чиґа]] '''Чиґа''' (серб. ''чекрк, котурача''; горв. ''kolotur''; всл. ''čiga'' „исте”: ''male koľesk''o, a na ňim śe čežke veci cahaju; од мадь. ''csiga'') - прибор ([[Колєсо|колєско]]) за цаганє векшей терхи горе на штранґу так же ше хаснує малу силу. Тота сила вецейраз менша од чежини терхи. Чиґа зложена зоз єдного або вецей колєсох хтори ше можу обрацац коло своїх осовинох. Руб колєса може буц ровни, назубковани або углїбени и прейґ нього ше прецагує штранґ, ремень або ланц. Тоту єдноставну справу ше хаснує од давна. У зависносци од наменки, єст рижни чиґи (з пременлївим числом и розпорядком колєсох) и можу буц направени з рижних материялох – древа, металу, пластики и др.: [[Файл:Four pulleys.svg|мини|459x459п|Одношеня силох на фиксированей чиґи (1) и на дзвигачкох зоз двома, трома и штирома колєсками. FZ = применєна сила; s = напрям; FL = резултуюца сила; h = ход обтерхованя. N означує нютн.]] ''Нїхто ґу нєй ''[ґу дзивки високо у хижки]'' нє мог дойсц, лєм єдна стара баба. Вона єй ношела єсц. На облаку була чиґа, на чиґи паньваш, на паньвашу була увязана єдна котарица. Кед пришла баба, принєсла єй єсц, спущела баби котарицу, баба шедла, та ю ''[дзивка]'' вицагла.'' == Литература == * ''Словнїк руского народного язика II, О – Я'', Нови Сад 2017, б. 718. == Вонкашнї вязи == * Paul, Burton (1979). [[iarchive:kinematicsdynami0000paul|Kinematics and dynamics of planar machinery]] (illustrated. изд.). Prentice-Hall. ISBN 978-0-13-516062-6. * Uicker, John; Pennock, Gordon; Shigley, Joseph (2010). [[iarchive:theoryofmachines0000uick_4edi|Theory of Machines and Mechanisms]] (4. изд.). Oxford University Press, USA. ISBN 978-0-19-537123-9. * Usher, Abbott Payson (1988). [https://books.google.com/books?id=xuDDqqa8FlwC&pg=PA196#v=snippet&q=wedge%20and%20screw&f=false A History of Mechanical Inventions.] USA: Courier Dover Publications. стр. 98. ISBN 978-0-486-25593-4. [[Катеґория:Єдноставни машини]] [[Катеґория:Механїка]] [[Катеґория:Алати]] 9slkarai45z18wzu8685bwzkcj976m6