Википедия rskwiki https://rsk.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B8_%D0%B1%D0%BE%D0%BA MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Медий Окреме Розгварка Хаснователь Розгварка зоз хасновательом Википедия Розгварка о Википедиї Файл Розгварка о файлу МедияВики Розгварка о МедияВикию Шаблон Розгварка о шаблону Помоц Розгварка о помоци Катеґория Розгварка о катеґориї TimedText TimedText talk Модул Разговор о модулу Event Event talk 0 3794 22405 22367 2026-10-16T08:37:00Z Olirk55 19 Уложена таблїчка (хиби мапа - положенє Македониї) 22405 wikitext text/x-wiki {{Инфорамик | headerstyle = background: lightblue | header1 = <big>Република Сиверна Македония</big> | label2 = | data2 = [[File:Flag of North Macedonia.svg| 220px|thumb|<div style="text-align: center;">Застава]][[ File:Coat of arms of North Macedonia.svg|250px|center|thumb|<div style="text-align: center;">Герб]] | header3 = Административни податки | label4 = Гимна | data4 = ''Нєшка над Македонию'' (мак. ''Денес над Македонија)'' | label5 | data15 = [[File:Europe-Republic of North Macedonia.svg|thumb|centr|280px|]] | label6 = Главни варош | data6 = Скопє 42° 0′ N 21° 26′ E | label7 = Урядови язик | data7 = (a)(Македонски, (б)Албански | header8 = Владавина | label9 = Форма держави | data9 = унитарна парламентарна република | label10 = Предсидатель | data10= Ґордана Силяновска Давкова | label11 = Предсидатель Влади| data11 = Християн Мицкоски | label12 = Предсидатель Собора | data12 = Африм Ґаши | label13 = Законодавна власц | data13 = Собор (Собранє) | header14 = Други податки | lаbel15 = Часова зона | data15 = UTC +1 (CET) UTC +2 (CEST) | lаbel16 = Интернет домет | data16 = .mk .мкд | lаbel17 = Поволанково число | data17 = +389 }} '''Сиверна Македония''' (мак. Северна Македонија, алб. ''Maqedonia e Veriut'', урядово Република Сиверна Македония держава у юговосточней Европи. <ref>Мишић, Милан, ур. (2005). ''Енциклопедија Британика. Л-М''. Београд: Политика : Народна књига. стр. 91. ISBN 86-331-2116-6.</ref> Гранїчи ше зоз Греческу на югу, [[Албания|Албанию]] на заходзе, Болгарску на востоку и [[Сербия|Сербию]] на сиверу. Забера приблїжно трецину териториї ґеоґрафского реґиону Македониї. Главни и найвекши варош Скоплє, урядови язик македонски и албански, а урядова валута македонски денар. История реґиону Македониї почина зоз розвойом Пеониї, античней обласци медзи античну Македонию, Тракию и Дараданию. Познєйше, у VI вику пред н.е. вошла до составу Ахемедиского царства, а потим, у IV вику пред н.е. постала часц античней Македониї. Римска република освоєла реґион у II вику пред н.е. и так формована римска векша провинция Македония. Подруче остало у составе Византиї, а у VI вику ту ше населюю Славянє. После даскелїх викох (oд XIV по почток XX) зраженя медзи Бoлгарским, Византийним и Сербским царством, подпадли под Османске царство, а после балканских войнох 1912. и 1913. року територия сучасней Сиверней Македониї була у составе Кральовини Сербиї. Под час Першей шветовей войни територию окупировала Кральовина Болгарска, а по законченю войни вошла до составу Кральовини Сербох, Горватох и Словенцох. Под час Другей шветовей войни ознова ю окупировала Кральовина Болгарска, а 1945. року є констатована як република комунистичней Югославиї по 1991. рок и таке ушоренє тирва по розпадованє Югославиї. Держава постала членїца Зєдинєних нацийох (ЗН) 1993. року, алє пре спор зоз Греческу коло назви держави „Македония” прията є под дочасовим меном „Бувша Югославянска Република Македония”. Спор 2018. року ришени зоз Преспанским спорозуменьом по хторим ше держава вола Република Сиверна Македония. Спорозуменє ступело на моц на початку 2019. року. Сиверна Македония членїца Нато пакту, Совиту Европи, Шветовей банки, ОЕБС-у, ЦЕФТА (Централноевропске спорозуменє о шлєбодней тарґовини), ОЦЕС (Орґанизация за чарноморске економске сотруднїцтво) и СТО (Шветова тарґовецка орґанизация). Од 2005. року є кандидат за уход до Европскей униї.<ref>[https://web.archive.org/web/20170207000946/https://ec.europa.eu/neighbourhood-enlargement/countries/detailed-country-information/fyrom_en „The European Union and the former Yugoslav Republic of Macedonia”]. ''The European Union''. Архивирано из оригинала 07. 02. 2017. г. Приступљено 12.10.2026.</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/1067125.stm >„Country Profile Macedonia”]. ''BBC News''. Архивирано из оригинала 03. 12. 2016. г. Приступљено 12.10.2026.</ref> Сиверна Македония держава у розвою, дава гражданом социялну сиґурносц, универзалну систему здравственей защити и безплатне основне и штреднє образованє. == Ґеоґрафия == Сиверна Македония держава на Балканским полуострове, забера [[поверхносц]] од 25 713 км2. Вкупна длужина гранїци виноши 766 км (зоз Сербию 221 км, а од того зоз Косовом 159 км, потим зоз Албанию 151 км, зоз Греческу 246 км и зоз Болгарску 148 км). Держава ше находзи у горнїми штреднїм Повардарю, медзи Шарско-пиндскима и Родопскима горами. == Релєф == У Сиверней Македониї ше видвоюю три релєфни цалосци: Заходна Сиверна Македония, централна часц або Повардарє и Восточна Сиверна Македония. Заходну часц творя Шарско-Пиндски гори (Баба, Шар планина, Кораб, Якупица, Нидже).<ref>Britannica, Encyclopædia.[https://www.britannica.com/place/Sar-Mountains „Britannica's article about Sar Mountains”]. Britannica.com. Архивирано из [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/523838/Sar-Mountains оригинала] 26. 04. 2015. г. Приступљено12.10.2026.</ref><ref>[https://euratlas.com/Atlasphys/Sarplanina2.htm „Sar Mountains on the Euratlas map of the Europe's most significant mountain ranges”]. Euratlas.com. Архивирано из [http://www.euratlas.net/geography/europe/mountains/sar_mountains.html оригинала] 17. 11. 2017. г. Приступљено 12.10.2026.</ref> Медзи горами находза ше глїбоки долїни Чарного Дриму и вецей горски котлїни (Пилошска котлїна, Дебарска, Охридска, Преспанска котлїна и Битолско-прилепска котлїна). Централна часц або Повардарє текстонски нєстаємни простор виполнєти зоз [[Озеро|озерами]] и риками. Ту ше находза и даскельо котлїни, медзисобно повязани зоз клисурами (горскима преходами): Скопска котлїна, Велешска котлїна, Тиквеш, Дєвдєлийска котлїна. Восточна Сиверна Македония нїзша од заходней часци держави. Облапя восточни притоки рики Вардар и опасана є зоз високогорским поясом. На востоку то Осоґовски гори, Влахина, Плачковица, Оґражден, а на заходзе то Кожув, Козяк, Дрен и Якупица. == Клима == У Сиверней Македониї панує субмедитеранска клима (горуци и сухи лєта и жимни влажни жими).<ref>Лазаревски, Ангел (1971). ''Климата во Македонија – врнежите во СР Македонија''. Скопље: Географски разгледи, страна 8.</ref><ref>Лазаревски, Ангел (1971). ''Климата во Македонија – врнежите во СР Македонија''. Скопље: Географски разгледи, страна 9.</ref> Штреднї рочни [[Температура|температури]] опадую од сиверу ґу югу держави. Приємна клима, углавним под дїйством цеплей медитеранскей струї хтора доходзи през долїни рикох зоз високим квалитетом води, плодна жем и вельке число [[Слунко|слунковитих]] [[Дзень|дньох]] (Охрид ма 2 300 слунковити [[Годзина|годзини]] рочнє) оможлївюю барз добру жатву и барз добри традиционални продукти. Найвисша зазначена температура була 45,7° Ц 2007. року, а найнїзша -39,5° Ц 1954. року. Од веґетациї, у нїзших часцох преовладую дуб медунєц, обични граб и цер, а у висших предїлох рошнє бук и буково-ядловцово лєси. == Води == Найважнєйши рики то: Вардар, Треска, Чарна рика, Пчиня, Бреґалница, Струмица и Чарни Дрим. Сиверна Македония ма три озера од велького значеня: Охридске, Преспанске и Дойранске. Окремне значенє ма туристично нащивене [[Охридске озеро]], єдно з найстарших на [[Планета|планети]] Жеми. У держави єст три [[Национални парк|национални парки]]: {| class="wikitable"style="width: 100%" |'''Мено''' |'''Основани''' |'''Поверхносц (гa)''' |'''Слика''' |- |Национални парк Пелистер |1948<ref>{{cite web|url=http://park-pelister.com/en/|title = Национални парк Пелистер|work = park-pelister.com|date=12. 3. 2017|accessdate=12. 3. 2017|archive-url = https://web.archive.org/web/20170123012302/http://park-pelister.com/en/#|archive-date=23. 1. 2017|url-status=dead|df =}}</ref> |17.150 |[[Файл:Pelister national park landscape 01.JPG|безоквира|154x200п|center]] |- | Национални парк Галичица |1958<ref>{{cite web|url=http://www.galicica.org.mk/|title=Национални парк Галичица|work=galicica.org.mk|date=12. 3. 2017|accessdate=12. 3. 2017|archive-date=18. 12. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141218155812/http://galicica.org.mk/|url-status=live}}</ref> |22.750 |[[Файл:Park Galicica 2013.jpg|безоквира|154x154п|center]] |- | Национални парк Маврово |1949<ref>{{cite web|url=http://www.npmavrovo.org.mk/|title=Национални парк Маврово|work=npmavrovo.org.mk|date=12. 3. 2017|accessdate=12. 3. 2017|archive-date=07. 09. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200907212128/http://www.npmavrovo.org.mk/|url-status=}}</ref> |73.088 |[[Файл:Mavrovo-Lake-Autumn.jpg |безоквира|154x154п|center]] |} == Флора и фауна == Рошлїнски швет у Сиверней Македониї представяю коло 3700 файти зоз 920 родох з 210 рошлїнских фамилийох. Найвецей єст квитково рошлїни - коло 3 200 файти, потим маховини - коло 350 и папрати коло 42 файти. Национални парк Пелистер при Битолю познати по присустве сиверномакедонскей сосни и других 88 файтох рошлїнох, цо представя скоро 30 проценти сиверномакедонскей дендрофлори (древенастих рошлїнох). Лєси македонскей сосни мож подзелїц на два заєднїци: лєси сосни зоз папратами и лєси сосни зоз чемпресами. Сиверномакедонска сосна то окремна файта игекластого древа и реликтна файта зоз далєкого ґеолоґийного периоду – терцияру (период пред коло 656 милиони роками по 2,6 милиони роки), а сосна молика ''Pinus peuce'' зоз пейцома игелками першираз пренайдзена и описана 1893. року у тим национални парку. У сиверномакедонских лєсох рошнє и сиверномакедонски дуб, жалосна верба, била [[верба]], [[Тополя (древо)|тополя]], брест и други файти древа. На богатих пасовискох и пажицох Шар планини, Маврова и Бистри рошнє ище єдна рошлїна характеристична за Сиверну Македонию — мак. Квалитет густого соку з маку ше мера зоз мерну єдинку морфину. Док китайски опиюм ма осем таки єдинки и дума ше же є висококвалитетни, индийски опиюм ма седем а турски лєм шейсц таки єдинки, у сиверномакедонским опиюме єст полни 14 єдинки морфину и єден є зоз найквалитетнєйших опиюмох на швеце.<ref>[https://web.archive.org/web/20110503235235/http://www.macedonia.co.uk/client/index1.aspx?page=246 „Macedonian Flora”]. Macedonia.co.uk. Архивирано из оригинала 03. 05. 2011. г. Приступљено 12.10.2026.</ref> Животиньски швет Сиверней Македониї богати: ту жиє вовк, медведз, [[лїшка]], єлень, [[вивирка]], дзива швиня, дзивокоза и подаєден рис. Три вельки озера у держви представяю оддвоєни животиньски зони, цо указує на длуготирвацу териториялну и часову изолацию. Животиньски швет у Охридским озеру остаток предходней ери, а познати є по рижних файтох рибох, медзи хторима и охридска [[Пеструшка|пеструшка,]] краварка и пижор, обидва файти зоз фамилиї потьки. Тиж так, озеро познате по одредзених файтох шлїмакох хторим походзенє утвердзене на 30 милиони роки. Подобни файти мож найсц ище лєм у Байкалским озеру. Охридске озеро у зоолоґийних наукових роботох познате по єґулї и по єй чудесним циклусу розмножованя. Єґуля до Охридского озера приходзи зоз далєкого Сарґашского моря (сиверна часц Атлантского океану), у озеру ше затримує коло 10 роки, а потим, кед полно дозреє, зоз нєрозяшнєним инстинктом плїва назад на место свойого народзеня. Там знєше ваїчка и загинє, а єй потомки повторюю таки исти циклус путованя и розмножованя. Жительство таблїчка == Вира и язик == У Сиверней Македониї єст найвецей жительох православней вири (64,7%), потим муслиманох (33,3%), а найменєй єст християнох (католїкох, протестантох и єврейох, 0,37%). На основи тих податкох Сиверна Македония друга держава по меншини муслиманох у цалей Европи (после векшинских муслиманских державох). Єдино Босна и Герцеґовина ма векши постоток муслиманох, а нє векшина су. Вельки вароши то: Скоплє, Битоль, Прилеп, Куманово, Тетово. У реґионє Вельке Скоплє жиє коло 30 жительства держави, а то заш лєм мала густосц селєносци у одношеню на сушедни держави, цо податок о велькей сконцентрованосци сиверномакедонского жительства у вельких варошох. Урядови язики македонски и албански. У општинох дзе 20 проценти жительстав хаснує даєден други язик як мацерински, и тоти язики урядови, а то: сербски, турски, ромски, бошняцки або цинцарски. == Гимна, герб и застава держави == Гимна Сиверней Македониї и у чаше СФРЮ и нєшка то Нєшка над Македонию. Герб держави прилапени у Народней скупштини НР Македониї 27.07.1946. року, а на нїм венчик класкох [[Жито|жита]], [[Доган|догану]] и маку, завязани зоз народним орнаментом. У централней часци гербу находза ше гори, рики, озера и [[слунко]] цо представя богатство держави, борбу и шлєбоду. Застава Сиверней Македониї прилапена 05.10.1995. року. На нєй златно-жовте слунко на подлоги червеней [[Фарба|фарби]]. Слунко ма осем краки хтори ше ширя од слункового диску ґу рубцом [[Застава|застави.]] == Референци == [[Катеґория:Сиверна Македония]] [[Катеґория:Держави у Европи]] gsgnumikpuf8xaxyzwqpcjjl76a9u9o 0 3816 22403 22383 2026-10-15T15:16:33Z Saslavik 1716 /* Гноєнє */ 22403 wikitext text/x-wiki {{Рошлїни|Назва=Тритикал|Латинска назва=Triticosecale, Triticale|Слика=Gossliwil Jun 2015 f.jpg|Опис_слики=Triticale|Царство=Plantae|Кладус1=Tracheophytes|Кладус=Angiospermae|Кладус2=Monocotyledones|Кладус3=Сommelinids|Ряд=Poales|Фамилия=Poaceae|Подфамилия=Pooideae|Род=<big>× ''Triticosecale''<br /> <small>Wittm. ex A. Camus.</small>|Синоними=× ''Triticale'' <small>Tscherm.-Seys. ex Müntzing</small>|Ширина_слики=310п}} '''Тритикал''' (лат. ''Triticosecale, Triticale'') то род [[Житарки|житаркох]] зоз фамилиї Poaceae, чийо ше зарно хаснує и за костиранє людзох и за карменє статку. == Походзенє == Тритикал настал з крижаньом жита и ражу, и представя гибрид жита. Зявел ше при концу 19. вику у Шкотскей и Нємецкей. Тритикал синтетична рошлїнска файта, алополиплоїд, и нєшка єст два форми: гексаплоїдна зоз 42 громозомами и октоплоїдна зоз 56 громозомами. Тот гибрид ма шицки громозоми вулґаре жита (2n-42), и шицки громозоми ражу (2n-14). Гексаплоїдна форма ма два ґеноми дурум жита, алє и коло того же дурум жито ма квалитетнєйше зарно од вулґаре жита, гибрид з тей комбинациї ма зарно горшого квалитету и нїзшого урожаю од октоплоїдного тритикалу. Рошлїни октоплоїду интерметиярни у збудови и висини рошлїни, форми класкох, квалитету и структури зарна, а по [[Фарба|фарби]] класки и стебелка ([[Слама|слами]]) подобнєйши ражу.<ref>[http://www.agroplod.rs/zemljoradnja/ratarstvo/tritikale-%E2%80%93-ukrstanje-psenice-i-razi "„Poreklo tritikalea”"].</ref> [[Файл:Wheat, rye, triticale montage.jpg|мини|280п|лево|Зарна жита, ражу и тритикалу − зарно тритикалу досц векше од зарна жита и ражу.]] == Хаснованє == Тритикал спочатку, пре нутритивну вредносц хтора векша и як [[кукурица]], селекционере и фаховци за карменє статку препоручовали за шицки файти животиньох. Останїх рокох ше тритикал вше баржей уводзи до чловекового костираня, до продукциї ткв. интеґралних продуктох вєдно зоз житну муку. При врецу цеста з тритикаловей муки, з активносцу ферментох алфа-амилази, скроб (або крохмаль) ше барз швидко претворює до цукру, та ше прето достава хлєб барз сладкого смаку. Тритикал ше хаснує ище и за продукцию алкоголу и пивского сладу. Желєна маса сортох за карменє ше хаснує за статок, а мож ю тиж так осушиц и на шено або за силажу, дзе ше хаснує цалу рошлїну.<ref>[http://www.zdravasrbija.com/lat/Zemlja/Ratarstvo/1110-TRITIKALE.php/ "„Upotreba tritikalea”"].</ref> == Аґротехнїчни мири пестованя == === Плодоряд === Тритикал нє подноши пестованє у монокултури, та на исту парцелу приходзи о три роки. Предшаца хтори ше хаснує пред шатву тритикалу то слунечнїк, вчасни гибриди кукурици, [[Кромпля|кромпльох]], гращку и вельорочних травово-бетелїнских мишанїнох.<ref>[http://www.agroklub.rs/sortna-lista/zitarice/tritikale-105/ "„Plodored tritikalea”"].</ref> === Обробок жеми === Основни обробок жеми (оранє) ше окончує глїбоко на 25 до 30 cm. Жем после основного обробку ма буц орещкасто-отрушинкастей структури, пре чувствительни жилкасти корень яки ма тритикал. [[Файл:Triticale rimpaui - Botanischer Garten München-Nymphenburg - DSC07815.JPG|thumb|Triticale rimpaui — Botanischer Garten München-Nymphenburg — DSC07815]] === Гноєнє === Количества гною виноша коло 300 kg/ha NPK (8:16:24), а за прикармйованє ше хаснує азотни лєгко розпущуюци гної на яр, алє ше применює и гноєнє з хлївским гнойом, од 20 до 40 t/ha. Приклад гноєня: * У основним обробку: 300 kg/ha NPK (7:20:30), * Перше прикармйованє у фази ярнього рушаня веґетациї: 200 kg/ha KAN, * Друге прикармйованє у фази класканя: 150 kg/ha KAN. === Шатва === Оптимални час за шатву перша половка октобра. Шатвова норма виноши 450-500 ключкави зарна/m², односно 200-220 kg/ha нашеня. Глїбина шатви ше руша од 3 до 5 cm (на чежших жемох плїтше, а на лєгчейших глїбше).<ref>[http://www.agroklub.rs/sortna-lista/zitarice/tritikale-105/ "„Setva tritikalea”"].</ref> === Жатва === Тритикал ше коши кед влажносц зарна спаднє на коло 13%, цо ше случує при концу жатви [[Жито|жита]]. Урожаї тритикалу можу буц и до 5 t/ha. Коши ше го на преходзе восковей до подполней узретосци, а способ жатви завиши од ступня полєгованя шаца. Сорти предвидзени на зарно маю тварду и нїзку сламу та нє полєгню, а сорти предвидзени на карменє маю високу сламу, та у чаше дозреваня лєгко полєгню. == Заключенє == Тритикал вельо обецує як комерциялне шаце, бо ма потенциял занїмац ше зоз специфичнима проблемами у самей индустриї житаркох. Виглєдованє високих стандардох ше у тей хвильки запровадзує у швеце, у местох як цо Универзитет Стеленбош у Южней Африки. Конвенционалне пестованє рошлїнох помогло засновац тритикал як барз добре шаце, окреме дзе условия нє таки добри за пестованє житаркох. Тритикал синтетована житарка без огляду на велї початни огранїченя, як цо нєможлївосц репродукованя пре нєплодносц и сушенє нашеня. Слаби урожай и слаба нутритивна вредносц углавним елиминовани. Технїки култури тканї у одношеню на жито и тритикал указую константне напредованє, алє изолация и пестованє дзепоєдних микроспорох випатра найвецей обецую. Велї молекуларни маркери мож применїц на маркер з помоцу трансфер ґенох, алє остава вираз Р-гена у новей ґенетскей позадини тритикалу же би ше го виглєдало. == Референци == {{reflist}} == Жридло == https://sr.wikipedia.org/wiki/Тритикале {{Commonscat}} [[Катеґория: Житарки]] 2ms4lfusyxa6j1do2zx2ki75ok2ilrq 0 3817 22404 22401 2026-10-15T16:30:56Z Olirk55 19 Корекциї у таблїчки 22404 wikitext text/x-wiki {{Инфорамик | headerstyle = background: #5DADEC; | header1 =<big> Чоколадова циста на ваєчнїкох </big> | label2 = Синоними| data2 = Ендометриом, ендометриоїдна циста | header3 = | label4 = | data4 = [[File:Perforierte Endometriosezyste.jpg|thumb|300px|<div style="text-align: center;">Ендоскопски налаз перфорираней чоколадовей цисти]] | label5 = Специялносц | data5 = Ґинеколоґия | label6 = Лїченє | data6 = Гирурґийне <ref> Дуффy ЈМ, Арамбаге К, Цорреа ФЈ, Оливе D, Фарqухар C, Гаррy Р, Барлоw ДХ, Јацобсон ТЗ. Лапаросцопиц сургерy фор ендометриосис. Цоцхране Датабасе Сyст Рев. 2014 Апр 03;(4):ЦД011031.</ref> }} '''Чоколадова циста ваєчнїкох''', ендометриоїдна циста [[Ваєчнїки|ваєчнїкох]] (лат. ''cystis picea ovarii'') то єдна з даскелїх файтох цистох на ваєчнїкох, хтору характеризує пренаходок и рост тканї ендометриюму (нукашнього пасма [[Плоднїца|плоднїци]]) звонка ендометриюму и миометриюму плоднїци.<ref>Vercellini P, Viganò P, Somigliana E, Fedele L (мај 2014). „Endometriosis: pathogenesis and treatment”. Nat Rev Endocrinol.. 10 (5): 261—75.</ref><ref>Prat J, D'Angelo E, Espinosa I. „Ovarian carcinomas: at least five different diseases with distinct histological features and molecular genetics”. Hum Pathol.. 80: 11—27. октобар 2018.</ref><ref> Culley L, Law C, Hudson N, Denny E, Mitchell H, Baumgarten M, Raine-Fenning N (2013). [https://academic.oup.com/humupd/article-abstract/19/6/625/839568?redirectedFrom=fulltext „The social and psychological impact of endometriosis on women's lives]: A critical narrative review”. Human Reproduction Update. 19 (6): 625—639..</ref>  Назва „чоколадова циста” походзи од єй цмокафового випатрунку, єй [[фарба]] приходзи од стиднутей креви хтора настава кед ше крев збера у цисти у каждей шлїдуюцей менструациї.<ref>Lam, K.; Lang, E. (новембар 2020). „Endometriosis as a rare cause of small bowel obstruction”. ANZ J Surg. 90 (11): E137—E138..</ref><ref>Qiu, J.; Liu, Y.; Liu, M. (2012). „Ovarian interstitial blood flow changes assessed by transvaginal colour Doppler sonography: Predicting ovarian endometrioid cyst-induced injury to ovarian interstitial vessels”. Archives of Gynecology and Obstetrics.. 285: 427—433..</ref> З часом циста може вироснуц до велькосци помаранчеца.<ref> Bulletti, Carlo; Coccia, Maria Elisabetta; Battistoni, Silvia; Borini, Andrea (2010-08-01). „Endometriosis and infertility (a review)”. Journal of Assisted Reproduction and Genetics.. 27 (8): 441—447..</ref>.<ref> Chapron C, Vercellini P, Barakat H, Vieira M, Dubuisson JB (2002). „Management of ovarian endometriomas”. Human Reproduction Update.. 8 (6): 591—7..</ref><ref> Pratt, J. H.; Shamblin, W. R. (септембар 1970). [[https://archive.org/details/sim_american-journal-of-obstetrics-and-gynecology_1970-09-01_108_1/page/56/mode/2up „Spontaneous rupture of endometrial cysts of the ovary presenting as an acute abdominal emergency”.] American Journal of Obstetrics & Gynecology. 108: 56—62.</ref><ref>Kavoussi, S. K.; Odenwald, K. C.; As-Sanie, S.; Lebovic, D. I. (август 2017). „Incidence of ovarian endometrioma among women with peritoneal endometriosis with and without a history of hormonal contraceptive use”. Eur J Obstet Gynecol Reprod Biol.. 215: 220—223.</ref>[12] Епидемиолоґия Утвердзене же ендометриоїдна циста ваєчнїкох потрафя коло 10% женох у репродуктивним чаше. Медзитим, лєм коло 3% женох у репродуктивним чаше маю клинїчно значну хороту.<ref> Bulun, S. E. (јануар 2009). [https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2009-01-15_360_3/page/268/mode/2up „Endometriosis”.] New England Journal of Medicine. 360 (3): 268—79.</ref>[13] Медзи тима 3%, єст специфични популациї у хторих ендометриоза досц розширена. Наприклад, ендометриоїдна циста ваєчнїикох найдзена при скоро 50% женох хтори маю проблеми зоз нєплодносцу и при скоро 70% женох зоз больом у карлїци.<ref>Eskenazi, B.; Warner, M. L. (јун 1997). [https://archive.org/details/sim_obstetrics-and-gynecology-clinics-of-north-america_1997-06_24_2/page/234/mode/2up „Epidemiology of endometriosis”.] Obstet Gynecol Clin North Am.. 24 (2):бб. 235—58.</ref>[15] Єст огранїчени податки кеди ше провадзи преваленция ендометриоїдней цисти ваєчнїикох. Медзитим, преценює ше же 17 до 44% женох зоз ендометриозу ма ендометриоїдну цисту ваєчнїкох, [16][17] а 28% тих женох буду мац билатерални ендометриоїдни цисти ваєчнїикох.[18] У специфичней популациї субфетилитету, коло 17% тих женох маю ендометриоїдни цисти ваєчнїкох. [19] Фактори ризику Тиж так єст огранїчени податки хтори указую на специфични фактори ризику лєм за ендометриоїдни цисти ваєчнїикох. [20] Медзитим, познати общи фактори ризику за розвой [[Ендометриоза|ендометриози]]: :♦ Нулипаритет, :♦ Вчасна [[менарха]] (углавним скорей 11 до 13 рокох), [20] :♦ Позна [[менопауза]], кратки менструални циклуси (менєй од 27 днї), [21] :♦ Обилне менструалне кирвавенє, [22] :♦ Милерово аномалиї.<ref>Missmer, S. A.; Hankinson, S. E.; Spiegelman, D; Barbieri, R. L.; Malspeis, S; Willett WC, Hunter DJ (новембар 2004). „Reproductive history and endometriosis among premenopausal women”. Obstet Gynecol. 104 (5 Pt 1): 965—74.</ref> [23] :♦ Висина векша од 68 инчи,<ref>Hediger, M. L.; Hartnett, H. J.; Louis, G. M. (новембар 2005). „Association of endometriosis with body size and figure”. Fertil Steril.. 84 (5): 1366—74..</ref> [24] :♦ Нїзки индекс тїлесней маси (БМИ), [22] :♦ Трошенє вельких количествох транс нєзасицених масцох,<ref>Missmer, S. A.; Chavarro, J. E.; Malspeis, S.; Bertone-Johnson, E. R.; Hornstein, M. D.; Spiegelman, D.; Barbieri, R. L.; Willett, W. C.; Hankinson, S. E. (2010-03-23). [https://academic.oup.com/humrep/article-abstract/25/6/1528/2915756?redirectedFrom=fulltext „A prospective study of dietary fat consumption and endometriosis risk”.] Human Reproduction. 25 (6): 1528—1535. [https://sr.wikipedia.org/wiki/Me%C4%91unarodni_standardni_serijski_broj ISSN 0268-1161.] [https://sr.wikipedia.org/wiki/Digitalni_identifikator_objekta doi:10.1093/humrep/deq044.]</ref> [25] :♦ Виложеносц диетилстилбестролу у плоднїци.<ref>Missmer, Stacey A.; Hankinson, Susan E.; Spiegelman, Donna; Barbieri, Robert L.; Michels, Karin B.; Hunter, David J. (2004). [https://www.fertstert.org/article/S0015-0282(04)02351-9/fulltext „In utero exposures and the incidence of endometriosis”.] Fertility and Sterility. 82 (6): 1501—1508. [https://sr.wikipedia.org/wiki/Me%C4%91unarodni_standardni_serijski_broj ISSN 0015-0282.] [https://sr.wikipedia.org/wiki/Digitalni_identifikator_objekta doi:10.1016/j.fertnstert.2004.04.065.]</ref> [26] Попри факторох ризику за ендометриозу, на зявенє хороти уплївую и други ризики за пациєнтох. Велї од нїх предходно розпатрани, як цо то нєплодносц, хронїчни боль у карлїци, дисхезия, диспареуния и [[дисменорея]]. Медзитим, тиж так утвердзене же жени зоз ендометриозу маю звекшани ризик за одредзени файти рака ваєчнїкох. Шицок ризик од рака ваєчнїкох остава нїзки. Медзитим, вецей студиї указали же жени зоз ендометриозу маю векшу инциденцу бистрих клїтинкох и ендометриодного карциному ваєчнїикох. [27] Єдна студия зоз Финскей одкрила звекшани ризик лєм при женох хтори мали ендометриоїдну цисту ваєчнїкох. [28] Етиопатоґенеза Точни спричиньователь наставаня чоколадовей цисти нє познати. Єст велї теориї о наставаю ендометриози хтори ше розвиваю до двох главних напрямох. [29] :♦ Єдна теория ма идею метаплазиї епицела одредзеночо орґану, до епицела ендометриюму. :♦ Друга теория розпатра идею ендометриотского имплантанту, або доходзеня ендометрийних клїтинкох до одредзеного места у хторим ше окончує їх имплантация, при чоколадовей цисти то ваєчнїк. [23] {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |Штреднї час (роки) од перших симптомох по одход до дохтора и хирурґийну дияґнозу спрам старосци кеди симптоми настали. [30][31] |- |<div style="text-align: center;">'''Старосц и час зявеня''' '''симптомох''' |<div style="text-align: center;">'''Час од перших''' '''симптомох по одход до дохтора''' |<div style="text-align: center;">'''Час од одходу до''' '''дохтора по хирурґийну''' '''дияґнозу''' |<div style="text-align: center;">'''Шицкок час од''' '''перших симптомох''' '''по дияґнозу''' |- |<div style="text-align: center;">> 19 |<div style="text-align: center;">2.0 |<div style="text-align: center;">9.0 |<div style="text-align: center;">12.1 |- |<div style="text-align: center;">20 - 29 |<div style="text-align: center;">0,5 |<div style="text-align: center;">4.0 |<div style="text-align: center;">4.5 |- |<div style="text-align: center;">> 30 |<div style="text-align: center;">0.2 |<div style="text-align: center;">3.0 |v3.3 |- |<div style="text-align: center;">п |<div style="text-align: center;">> 0,01 |<div style="text-align: center;">> 0,01 |<div style="text-align: center;">> 0,01 |} Клинїчна слика Главни и найчастейши симптом чоколадовей цисти ваєчнїкох то карлїчни боль. Боль углавним зрозмирни зоз розширеносцу хороти, гоч даєдни жени нє чувствую, або чувствую барз мали боль, без огляду на вельку розширеносц и напредованє хороти.<ref>Reese, K. A.; Reddy, S.; Rock, J. A. (1997). „Endometriosis in an adolescent population: The Emory experience”. J Pediatr Adolesc Gynecol.. 9: 125—128.</ref> [33] Боль може буц и интензивни, гоч ендометриоза нє така розширена. Други симптоми можу уключовац:<ref> Hansen, K. E.; Kesmodel, U. S.; Baldursson, E. B.; Kold, M; Forman, A. (август 2014). „Visceral syndrome in endometriosis patients”. Eur J Obstet Gynecol Reprod Biol.. 179: 198—203..</ref> [34][22] :♦ Дисменорею, хтора може буц проґресивна, :♦ Хронїчни боль ( у долнєй часци хрибта и карлїци, або боль у бруху), :♦ Диспареуния, :♦ Боляца перисталтика або боляце мокренє (дизурия), :♦ Обилне менструалне кирвавенє (менораґия), :♦ Млосц и поврацанє, :♦ Скорейменструалне або интерменструалне точкасте кирвавенє. Дияґноза Кед ше сумня на цисту ваєчнїкох, дияґнозу ше поставя зоз ултразвучним препатрунком,<ref>Patel, M. D.; Feldstein, V. A.; Filly, R. A. (мај 2005). [https://archive.org/details/sim_journal-of-ultrasound-in-medicine_2005-05_24_5/page/606/mode/2up „The likelihood ratio of sonographic findings for the diagnosis of hemorrhagic ovarian cysts”.] J Ultrasound Med.. 24 (5): 607—14.; quiz 615. [PubMed]</ref> [35] дзе мож ясно обачиц ендометриоїдну (чоколадову) цисту ваєчнїкох, алє нє мож утвердзиц чи єст мали жарячиска на перитонеуме малей карлїци.<ref>Hudelist, G.; Fritzer, N.; Thomas, A.; et al. (2012). „Diagnostic delay for endometriosis in Austria and Germany: Causes and possible consequences”. Human Reproduction.. 27: 3412—3416..</ref>Young, S. W.; Groszmann, Y; Dahiya, N.; Caserta, M; Yi, J; Wasson M, Patel MD (јун 2020). „Sonographer-acquired ultrasound protocol for deep endometriosis”. Abdom Radiol (NY). 45 (6): 1659—1669.<ref></ref> [36][37] Кед ше утвердзи же постої индикация за лапароскопию, зоз ню мож потвердзиц дияґнозу, и видзиц шицки пременки у карлїцовей глїбки и преценїц ступень розширеносци хороти.<ref>Mounsey, A. L.; Wilgus, A.; Slawson, D. C. (август 2006). [https://archive.org/details/sim_american-family-physician_2006-08-15_74_4/page/594/mode/2up „Diagnosis and management of endometriosis”.] American Family Physician.. 74 (4): 594—600.</ref> [38][39] Тиж так треба поробиц анализу маркера Ца – 125 хтори при ендометриози углавним умерено повисшени. [40] Спрам индикацийох, роби ше и ЦТ и МРИ. [41] Терапия Кед ваєчнїк у подполносци претворени до чоколадовей цисти, нєобходне го одстранїц, [42]  а у случаю же єст менши жарячиска цистох и евентуални виростки, одстранює ше их зоз електрокаутеризацию.<ref>Practice Committee of the American Society for Reproductive Medicine (април 2014). „Treatment of pelvic pain associated with endometriosis: a committee opinion”. Fertil Steril.. 101 (4): 927—35..</ref> [43] Оздравенє после лапароскопскей операциї кратке, а операция обовязна прето же нє лїчена ендометриоза може загрожиц плодносц жени. [44][45] <ref>Seracchioli R, Mabrouk M, Manuzzi L, Vicenzi C, Frascà C, Elmakky A, Venturoli S (новембар 2009). „Post-operative use of oral contraceptive pills for prevention of anatomical relapse or symptom-recurrence after conservative surgery for endometriosis”. Human Reproduction.. 24 (11): 2729—35.</Ref>[46][47]<ref>Hart RJ, Hickey M, Maouris P, Buckett W. Excisional surgery versus ablative surgery for ovarian endometriomata. Cochrane Database Syst Rev. 2008 Apr 16;(2):CD004992. [PubMed]</ref>[48] Проґноза Шицка проґноза за пациєнтох зоз ендометриозу вигодна. То бениґна хорота. Медзитим, при тей хороти хронїични стан може буц и проґресивни. Пациєнти зоз ендометриозу означую тих зоз чежшим охореньом и прето можу мац вецей длугорочни компликациї од хороти. Гоч лїченє на одредзени час ефикасне за пациєнтох, то стан зоз високим уровньом повторйованя. Главни проблем тей хороти то нєдостаток дефинитивного лїченя, цо може спричинїц длуготирваци проблеми як цо то боль и нєплодносц. Векшина женох ма злєпшованє симптомох кед войду до менопаузи пре нєдостаток цикличней гормоналней сиґнализациї.<ref>Vercellini, Paolo; Viganò, Paola; Somigliana, Edgardo; Fedele, Luigi (2013-12-24). [https://www.nature.com/articles/nrendo.2013.255 „Endometriosis: pathogenesis and treatment” Nature Reviews Endocrinology. 10 (5): 261—275. [https://sr.wikipedia.org/wiki/Me%C4%91unarodni_standardni_serijski_broj ISSN 1759-5029.] [https://sr.wikipedia.org/wiki/Digitalni_identifikator_objekta doi:10.1038/nrendo.2013.255.]</ref> [49] Компликациї Два главни компликациї ендометриомох исти як и при ендометриози. Тоти компликациї уключую хронїчни боль у карлїци и нєплодносц. Попри того, кед ендометриом 6 центи або векши, то приводзи до звекшаного ризику од торзиї ваєчнїкох, цо вимага наглу хирурґийну интервенцию прето же може присц до траценя ваєчнїка. [13] Жени зоз ендометриозу маю звекшани ризик за одредзени файти рака ваєчнїкох, а ендометриоми ноша мали ризик од набудованя на малиґнитет. Медзитим, ризик од нїх барз нїзки. Опать ище ♦ Цисти ваєчнїкох ♦ [[Ендометриоза]] == Референци == [[Катеґория:Медицина]] [[Катеґория:Ґинеколоґия]] hdmjs9vbckt44lxiey7tvctz7savb5v