Сербия

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="rsk">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>rskwiki</dbname>
    <base>https://rsk.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B8_%D0%B1%D0%BE%D0%BA</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медий</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Окреме</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Розгварка</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Хаснователь</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Розгварка зоз хасновательом</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Розгварка о Википедиї</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Розгварка о файлу</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">МедияВики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Розгварка о МедияВикию</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Шаблон</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Розгварка о шаблону</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Помоц</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Розгварка о помоци</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Катеґория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Розгварка о катеґориї</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модул</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Разговор о модулу</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Сербия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2519</id>
    <revision>
      <id>22409</id>
      <parentid>22364</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T17:29:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ChairStimBulgaria</username>
        <id>2949</id>
      </contributor>
      <origin>22409</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51395" sha1="jddjgtm4u6fhsd2pryv53gc978xdf8x" xml:space="preserve">{|class=&quot;wikitable&quot; align=&quot;right&quot; width=&quot;300px&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; | &lt;big&gt;Република Сербия &lt;br&gt; Република Србија
|-&lt;/big&gt;
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | [[File:Flag of Serbia.svg|13'''Почарнєти текст'''40px|border|130px|thumb|&lt;div style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;[[Застава]] Сербиї]][[File:Coat of arms of Serbia.svg|115x110px|left|&lt;div style=&quot;text-align: left;&quot;&gt;Герб Сербиї|алт=Герб Сербиї|мини]][[File:National anthem of Serbia, performed by the United States Navy Band.wav|thumb|Гимна Боже правде]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | [[File:Serbia (orthographic projection).svg|250px|center|Сербия на мапи Европи]]&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt; '''Сербия''' на мапи Европи

|-
| '''Главни варош'''
| Беоґрад
|-
| '''Поверхносц'''
| 88,361 km² 
|-
| '''Жительство'''
| 6 974 289 (2021)
|-
| '''Урядови язик'''
| сербски
|-
| '''Форма держави'''
| унитарна парламентарна република
|-
| '''Предсидатель'''
| Ана Брнабич
|-
| '''Премиєр'''
| Дюро Мацут
|-
| '''БДП (номинални)'''
| $92.55 млрд (2025)
|-
| '''Валута'''
| динар (RSD)
|-
| '''Часова зона'''
| UTC+1 (жима), UTC+2 (лєто)
|-
| '''Интернет домен'''
| .rs
|-
| '''Телефонски код'''
| +381
|}'''Сербия''', урядово '''Република Сербия''' (серб. ''Србија'', ''Република Србија'') то держава юговосточней и централней Европи. Официйни урядови язик сербски. Главни город/варош Беоґрад. З векшей часци залапює Балканске полуострово, а з меньшу Панонску ровнїну.  Гранїчи ше на сиверу зоз Мадярску, на сиверовостоку зоз Румунию, на востоку зоз Болгарску, на югу зоз [[Сиверна Македония|Сиверну Македонию]], на югозаходу зоз Албанию и Чарну Гору, а на заходу зоз Босну и Герцеґовину и [[Горватска|Горватску]].

Сербия ма коло осем милиони жительох. Главни и найвекши варош Беоґрад, хтори спада медзи найстарши и найвекши вароши у юговосточней Европи. Урядови службени язик сербски, а валута сербски динар. 

После насельованя Сербох на Балкан у цеку 6. и 7. вика, Серби у вчасним штреднїм вику основали даскельо держави. Штредньвиковна Сербия 1217. постала кральовина, а вершину досцигла 1346. кед є преглашена за царство. После турского налєта, Сербска деспотовина обстала по 1459, кед спадла под власц Османского царства. Концом 17. и спочатку 18. вику, Хабзбуршска монархия поцисла [[Турска|турску]] власц зоз [[Бачка|Бачкей]], Сриму и Банату, а дочасово и зоз централней Сербиї. На початку 19. вика, Сербска револуция установела националну державу як першу уставну монархию у реґиону, хтора 1878. здобула державну нєзависносц, а 1882. постала кральовина. Ошлєбодзенє Старей Сербиї витворене 1912. 

Сербия, после катастрофох, людских и материялних утратох у Першей шветовей войни и зєдинєньом зоз бувшу Хабзбуршску коруновану [[Войводина|Войводину]] (и другима териториями), постала соснователь и состойна часц заєднїцкей держави зоз векшину Южних Славянох першобутно у Кральовству Сербох, Горватох и Словенцох (познєйше пременнованей до у Кральовини Югославиї), а потим до Социялистичней Федеративней Републики Югославиї, Союзней Републики Югославиї и Державней заєднїци Сербиї и Чарней Гори. Року 2006, после отриманого референдума у Чарней Гори, [[Народ|народи]] ше мирно розишли и Державна заєднїца престала исновац, а Сербия, на основу Уставней повелї, наставела державно-правни континуитет зоз Србию и Чарну Гору. 

У составе Сербиї находза ше и два аутономни покраїни: Войводина и Косово и Метохия. Од часу кед НАТО бомбардовал Югославию, Косово и Метохия ше находзи под протекторатом Зєдинєних нацийох. Дочасово институциї самоуправи на Косову и Метохиї, дзе жителє преважно Албанци творя етнїчну векшину, 17. фебруара 2008. єднобочно и процивправно (процивно Уставу Сербиї зоз 2006. и Резолуциї Совита безпечносци УН 1244) преглашели нєзависносц, хтору Сербия, и велї други держави и Зєдинєни нациї нє признаваю. 

Сербия член Зєдинєних нацийох, Совиту Европи, Организациї за европску безпечносц и сотрудзованє, Партнерства за мир, Организациї за чарноморске економске сотруднїцство, Централноевропского контракта о шлєбодней тарґовини, Азийскей банки инфраструктурових инвестицийох, а приступює Шветовей тарґовинскей орґанизациї. Од 2014. догваря ше о приступу до Европскей униї. Сербия ше од 2007. формално притримує политичней войней нєутралносци. [[Привреда]] Сербиї зоз висшим штреднїм приходом, зоз доминантним услужним сектором, провадзеним з индустрийним сектором и польопривреду. (Жем високо ранґирована на индексу гуманого розвою, индексу ґлобалней дружтвеней рухомосци, тиж и индекс ґлобалного мира. 

== Ґеоґрафия ==

=== Положенє ===
[[Файл:Serbien topo.png|алт=Топоґрафска мапа Сербиї|мини|271x271п|Топоґрафска мапа Сербиї]]
Сербия ше находзи на крижней драги медзи штредню и южну Европу, на Балканским полуострове и у Панонскей нажини. Вона лєжи од 41° по 47° сиверней ґеоґрафскей ширини и од 18° по 23° восточней ґеоґрафскей длужини. Держава облапя 88.499 km (зоз спорну територию Косова и Метохиї), цо ю поставя на 113. место у швеце; без Косова, вкупна поверхносц виноши 77.474 km², з чим би була 117. у швеце.

Єй вкупна длужина гранїцох виноши 2.027 km (з Албанию 115 km, з Босну и Герцеґовину - ентитетом Република Сербска - 302 km, з Болгарску 318 km, з Горватску 241 km, з Мадярску 151 km, з Македонию 221 km, з Чарну Гору 203 km и з Румунию 476 km). Цала гранїца Косова з Албанию (115 km), Македонию (159 km) и Чарну Гору (79 km) под контролу гранїчней полициї Косова. 

Сербия третирує 352 km длугоку гранїцу медзи Косовом и остатком Сербиї як „административну линию”; вона под заєднїцку контролу гранїчней полициї Косова и сербских полицийних моцох, а ма 11 преходи. 

Панонска нїжина закрива сиверну трецину жеми ([[Войводина|Войводину]] и Мачву), док ше восточни верх Сербиї пресцера у Влашскей нїжини. Релєф централней часци жеми, з центром у шумадийскей реґиї, состої ше углавним з брегох у хторих чечу рики. Гори доминую на южней трецини Сербиї. Динарски гори ше пресцераю на заходзе и на югозаходзе и провадза цеки Дрини и Ибру. Карпати и Балкански гори ше пресцераю у напряме сивер-юг у восточней Сербиї. 

Стари гори у юговосточней часци жеми припадаю горскому венцу Родопох. Надморска висина ше руша од верху Миджор, Старей Гори, з 2.169 m (найвисши верх у Сербиї, окрем Косова) по найнїзшу точку хтора ма лєм 17 m нєдалєко од рики Дунай при Прахове. Найвекше озеро  Дєрдапске (163 km²), а найдлугша рика цо преходзи през Сербию то Дунай (587,35 km).

=== Релєф ===
Сиверну часц Републики забера ровнїна, а у южних предїлох ше находза бреги и гори.

Єст вецей як 30 горски верхи цо маю  понад 2.000 m надморскей висини, а найвисши верх Велька Рудока (на Гори Шари) з висину 2.660 m. Горски релєф Сербиї пояшнює зявенє велїх  каньонох, клисурох и пещерох (Ресавска пещера, Церемошня, Рисовача). Найнїзша точка ше находзи на тромеджи з Румунию и Болгарску, на улїве Тимоку до Дунаю, на 28-36 m надморскей висини. Делиблатска писковина представя ґеоморфолоґийни и еколоґийно-биоґеоґрафски феномен нє лєм Панонскей нїжини, алє и цалей Европи. У нєй клима полустепска, находзи ше у южним Банаце и єдно є спомедзи ридких прибежищох за велї специфични файти флори и фауни, хтори у европских и шветових розмирох представяю природни ридкосци.

[[File:Stara planina14.jpg|right|thumb|315x315px|Дзиви конї на Старей гори]]

* Найвисша точка: Велька Рудока, Гора Шара (2.660 m)

* Найнїзша точка: Улїв Тимоку до Дунаю (28 m)

* Найвекше озеро: Дєрдапске озеро (163 km²)

*  Найдлугша рика: Дунай (587,35 km)

*  Найвекши город: Беоґрад (1.659.440 жит.)

=== Гори ===
Найвекшу часц териториї Сербиї забераю гори, хтори творя горску реґию. Вона ше пресцера од Панонских брещкох на сиверу по чарногорску, албанску и македонску гранїцу на югу. Од заходу ґу востоку пресцера ше од босанско-герцеґовскей по болгарску гранїцу.  

Гори Сербиї ше дзеля на:

[[Файл:Suva planina 7.jpg|мини|Суха гора; у Сербиї єст 165 гори|310x310п]]
* Родопски гори

* Карпатско-балкански гори

* Динарски гори

* Островски гори

Найвисши верхи Сербиї тоти:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|'''Верх'''
|'''Висина'''
|'''Гора'''
|-
|Велька Рудока
|2.660 m
|Гора Шара
|-
|Дєравица
|2.656 m
|Проклетиї
|-
|Чарни верх
|2.585  m
|Гора Шара
|-
|Гусам
|2.539  m
|Проклетиї
|-
|Боґдаш
|2.533  m
|Проклетиї
|-
|Жовти камень
|2.522  m
|Проклетиї
|-
|Люботен
|2.498  m
|Гора Шара
|-
|Ветерник
|2.461  m
|Копривник
|-
|Чарни крас
|2.426  m
|Проклетиї
|-
|Гайла
|2.403  m
|Гайла
|}Панонска нїжина представя барз важну обласц Сербиї. Вона забера [[Войводина|Войводину]], сиверну, ровнїнску часц Сербиї и узке пасмо южно од рики Дунаю и Сави.

Найвакша часц Панонскей нїжини лєжи спод 200 m надморскей висини, а „ровнїнску идилу” губя островски гори, алувиялни ровнї, лесово заровнї и писковини. Островски гори представяю остатки спущеней часци старей маси, т.є. нукашнїх Динаридох. Песцераю ше од заходу на восток. То стини розличней старосци: палеозойски сланци, мезозойски вапнянїк итд. Схили Фрушкей гори и Вершецких горох з орґанских неоґених седиментох и плеистоцених наскладох лесу.

[[Файл:Gornje Podunavlje.jpg|мини|Горнє Подунавє при Апатинє, єден з мочарох цо остали и УНЕСКО резерват биосфери|294x294п]]Простори нєшкайшого Панонского басену дараз закривал праокеан Тетис, зоз чиїм поцагованьом и настал Панонски басен. З поцагованьом, Тетис за собу зохабел барз плодну жем, та ше прето Панонски басен вола ище и „житнїца Сербиї”. За простори тей реґиї характеристична чарна жем (або чарножем), як файта глїни. Медзитим, зявює ше и такволани деґрадовани чарножем, як и плодна алувиялна жем и гайово жеми.

Привреда тей обласци добре розвита и як вельки привредни центри зявюю ше Нови Сад, [[Суботица]], Беоґрад, Зомбор, Зренянин, Кикинда, [[Сримска Митровица]], Шабац, Смедерево и Пожаревац. Пре барз плодну жем, добре розвита польопривреда, а найбаржей ше спомедзи [[Овоц|овоци]] пестує: шлївки, яблука, [[Грушкa|грушки]], орехи, черешнї, вишнї, кайси, брескинї; спомедзи желєняви: [[Капуста|капусту]], пасулю, парадичи и паприґу; спомедзи [[Житарки|житаркох]]: [[Кукурица|кукурицу]], жито, раж, ярец; спомедзи индустрийних рошлїнох: слунечнїк, цукрову цвиклу, хмель, мак. Найзначнєйша польопривредна продукция то продукция виновей лози и продукция вина. 
[[Файл:Serbia drainage basins detailed (sr).png|мини|Рики и рични злїви у Сербиї|409x409п]]

=== Води ===
'''Леґенда:'''

* Дунай
* Велька Морава
* Заходна Морава
* Южна Морава
* Сава
* Дрина
* Колубара
* Тимок
* Били Дрим
* Еґейске морйо

Векша часц Сербиї припада зливу Дунаю (81.646 km² т.є. 92,4%), хтори и сам чече през сиверну Сербию у длужини 588 km. Окрем Дунаю, плївни ище по цалим своїм цеку през Сербию рики: Сава (206 km), [[Тиса (рика)|Тиса]] (168 km) и Беґей (75 km), а з часци плївни  Велька Морава (3 km од 185 km) и [[Тамиш (рика)|Тамиш]] (3 km од 118 km). Други вельки рики, з длужину цеку през Сербию хтора векша як 200 km, тоти: Заходна Морава (308 km), Южна Морава (295 km), Ибар (272 km), Дрина (220 km) и Тимок (202 km). Часц югу Сербиї припада злїву рикох Били Дрим у Метохиї и Радика у Гори (4.771 km² т.є. 5,4%) хтори чечу ґу Ядранскому морю. Злїви рикох Пчиня, Лепенац и Драґовиштица на юговостоку Сербиї припадаю еґейскому злїву (1.944 km² т.є. 2,2%). Коло рикох, у Сербиї понаправяни и велї штучни канали, хтори служа за одбрану од вилївох, наводньованє жеми, плївбу и други наменки. Їх вкупна длужина виноши 939.2 km, од чого за ладї по 1000 t плївни 385.9 km. Найвекша система каналох ше находзи у ровнїнскей часци жеми и позната є под назву Канал Дунай-Тиса-Дунай, спрам назвох рикох хтори повязує.
[[Файл:Uvac River and Eagle.jpg|мини|Каньон Увцу|299x299п]]
Векшина озерох у Сербиї полиґенетского походзеня, а найвекше медзи нїма то Дєрдапске озеро, поверхносци 178 km² (з румунску часцу: 253 km²), хторе по наставаню штучно-акумулацийне озеро, направене з преградзованьом Дунаю. Други векши штучни озера у Сербиї, з поверхносцу хтора векша як 10 km², тоти: Власинске озеро (на рики Власини, 16 km²), Перучац (на рики Дрини, 12,4 km²) и озеро Ґазиводе (на рики Ибру, поверхносци 11,9 km²). Найвекши природни озера Паличске озеро поверхносци 5,6 km² и Биле озеро поверхносци 4,8 km², хтори ше находза у [[Войводина|Войводини]]. На високих горох югу Сербиї зявюю ше ґлациялни озера, як цо Дєравицке на Проклетийох або озера на Гори Шари, док ше зошицким на сиверу зявюю, иншак ридки, еолски озера, Паличске (5.6 km²) и Лудожске. Окрем нїх, у Сербиї нєшка єст ище два ґрупи природних озерох и то тоти: красово (Жаґубицке жридло) и рични озера (Русанда, Царска бара), док тектонски озера, хтори було у прешлосци, з часом нєстали. У даєдних пещерох Сербиї ше зявюю под'жемни, т.є. пещерски озера, як наприклад озера у Раваницкей пещери.

Найвисши водопад у Сербиї то Копрен на Старей гори сиверовосточно од Пироту. Високи є 103,5 m и ма даскельо каскади зоз штреднїм падом 56,4 ступнї. Други по висини Єловарник (71 m) на Копаонику, хтори ма три пошлїдовни каскади, а треци Пильски на Старей гори (64 метери). Найвекши и найдлугши каньон Сербиї и Европи то Дєрдап на Дунаю, док найвекше ричне острово Сербиї Острово у Дунаю при Костолцу, поверхносци 60 km².

=== Клима ===
Сербия ше находзи на копновей маси Балканского полуострова хтора окружена з цеплима морями (Ядранским, Еґейским и Чарним) док ше на сиверу опера на европски континент. Додатни важни фактор хтори одредзує климу Сербиї то релєф. Звекшого мож повесц же у Сербиї панує континентална клима на сиверу, умереноконтинентална на югу, и горска клима на високих горох. Жими у Сербиї кратки, жимни и [[Шнїг|шнїгово]], док лєта цепли. Найжимнєйши мешац януар, док найцеплєйши юлий. Найнїзша [[температура]] зазначена у Сербиї -39,5 °C (13. януара 1985. у населєню Караюкича Бунари на Пештеру), а найвисша 44,9 °C (24. юлия 2007. у Смедеревскей Паланки). Штредня рочна температура у Сербиї: 10,9 °C (предїли спод 300 m надморскей висини), 10 °C (300-500 m), 6 °C (1000-1500 m), 3 °C (над 1500 m). Штреднє рочне количество паданьох виноши 896 mm. Найвецей дижджу єст у юнию и маю, док найсухши фебруар и октобер.

Найзначнєйши  витри Сербиї тоти:

* ''[[кошава]]'' (жимни и сухи витор характеристични за сивер Сербиї)

* ''сиверац'' (жимни и сухи сиверни витор)

* ''моравац'' (жимни и сухи; приходзи зоз сиверу и дує по долїни Морави)

* ''южни витор'' (цепли и сухи; дує з югу по долїни Морави)

* ''югозаходни витор'' (цепли и влажни; приходзи з Ядрану и доходзи по Заходну Сербию)

=== Флора и фауна ===
[[Файл:Lynx Nationalpark Bayerischer Wald 01.jpg|мини|Обични рис у Сербиї зоз законом защицена файта; пре малочислену популацию, порядни лови на риса нє дошлєбодзени|282x282п]]
[[Файл:Picea omorika1.jpg|мини|Панчичова оморика|283x283п]]
Биоґеоґрафски, на териториї Сербиї єст два зонални веґетациї (односно, два биоми) – векша часц [[Поверхносц|поверхносци]] припада биому широколїсцастих и мишаних лєсох умерених предїлох, док предїли над горню лєсову гранїцу припадаю биому тундрох (алпийски тундри). У рамикох лєсового биому присутни штири екореґиони: балкански мишани лєси (забераю найвекшу часц териториї южно од Сави и Дунаю), панонски мишани лєси (забераю Панонску нїжину з рубцовима предїлами), динарски мишани лєси (мала поверхносц у югозаходней часци Сербиї) и родопски горски мишани лєси (мала поверхносц юговосточней часци Сербиї). У рамикох биому тундрох розвита високогорска лїсцаста веґетация алпийских пажицох и каменярох. Коло зоналней веґетациї, заступени и други веґетацийни форми, у зависносци од локалних условийох. Панчичова оморика то ендемит подруча Подриня, заходней Сербиї и восточней Сербскей (околїско Вишеґраду). Мено достала по сербскому ботанїчарови Йосифови Панчичови хтори ю одкрил на гори Тари 1875. року, при валалє Заовине и Растишта. Панчичова оморика ценке, струнке, до 50 m високе вичножелєне древо.

Фауна Сербиї досц рижнородна, цо значи же вельке число животиньских файтох хтори реґистровани на териториї Европи присутне и у Сербиї. Податки гваря же ше у водох и коло нїх находза 110 файти рибох и 20 файти водожемцох, же на териториї Сербиї жию найменєй 45 файти шмикачох, коло 260 файти птицох гнїздачкох и 94 файти цицарох. Найчастейши файти дзивини у Сербиї то европски єлень, єлень лопатар, сарня, дзива коза, муфлон, дзива швиня, медведз, куна златка, била куна, язавец, [[вивирка]], обични пух, [[заяц]], [[ласица]], вовк, обични рис, шакал, кафова [[лїшка]], ракуноподобни пес и хорт. Други животиньски файти хтори жию у Сербиї то їжи, ящурки, гади, як и рижни инсекти як цо [[Мотиль|мотилї]] або лепетки.

Сербию населюю и шлїдуюци файти дзивих птицох: [[тащок]], соловей, кос, [[риґов]], шива чапля, дзива гуска, дзива качка, ястраб, ярабица, препилка, фазан, лиска чарна, голуб гриваш, голуб пещерски, [[куковка]], герлїчка, сойка (крея), шива врана и [[страка]].

У найчистейших водох мож найсц потоково и рични раки, а звичайно ше лапа кечиґу, потьку, потокову и озерску [[Пеструшка|пеструшку]] або верховодку,  шуль, чуку и вельке число билей риби.

=== Лєси ===
Спрам стану зоз 2023. року, вкупна поверхносц лєсох у Сербиї виноши 40 одсто териториї жеми. 

Векши лєси у Сербиї тоти: Кошутняк, Молински лєс, Шалинацки луг, Липовицки лєс, Валмиште, Бойчински лєс и други.

=== [[Национални парк|Национални парки]] ===
У Републики Сербиї єст два национални парки у процесу защити, Стара гора и гора Кучай-Беляница, як и пейц национални парки:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|'''Мено'''
|'''Основани'''
|'''Поверхносц (гa)'''
|'''Мапа'''
|'''Слика'''
|-
|Национални парк Дєрдап
|1974.
|63.786
|{{location map| Serbia| label = Национални парк Ђердап| position = none| float = left| width = 80| lat = 44.67| long = 22.51| caption = }}
|[[Файл:Đerdap rest stop 2.jpg|безоквира|152x152п]]
|-
|Национални парк Копаоник
|1981.
|11.969
|{{location map| Serbia| label = Национални парк Копаоник| position = none| float = left| width = 80| lat = 43.28| long = 20.80| caption = }}
|[[Файл:Kopaonik, Serbia.jpg|безоквира|154x154п]]
|-
|Национални парк Тара
|1981.
|24.992
|{{location map| Serbia| label = Национални парк Тара| position = none| float = left| width = 80| lat = 43.85| long = 19.47| caption = }}
|[[Файл:Tara - Vidikovac Banjska Stena.jpg|безоквира|154x154п]]
|-
|Национални парк Гора Шара
|1986.
|22.805
|{{location map| Serbia| label = Национални парк Шар-планина| position = none| float = left| width = 80| lat = 42.139478| long = 20.901489| caption = }}
|[[Файл:Long ridge of Pashallore.jpg|безоквира|154x154п]]
|-
|Национални парк Фрушка гора
|1960.
|26.672
|{{location map| Serbia| label = Национални парк Фрушка гора| position = none| float = left| width = 80| lat = 45.06| long = 19.67| caption = }}
|[[Файл:Fruska gora 1.jpg|безоквира|154x154п]]
|}

=== [[Резерват природи|Резервати природи]] ===
[[Файл:Deliblatska peš.jpg|мини|Делиблатска писковина|295x295п]]
У Сербиї на дзень 27.12.2024. було 475 зоз законом защицени резервати и природни добра хтори забераю вкупно 826877 гa (9,34% териториї жеми), найвецей специялни и строги, а значна часц одноши ше и на наукововиглєдовацки и общи. Резерват природи може буц строги або специялни. Строги резервати наменєни лєм за очуванє природного фонду и за наукововиглєдовацку роботу и провадзенє. Специялни резервати маю нєвименєну и добре очувану екосистему у хторей чловеков уплїв зведзени на минимум, а на основи наменки мож видвоїц гидролоґийни, орнитолоґийни, ґеолоґийни, ихтиолоґийни, палеонтолоґийни и др. 

'''Специялни резервати природи'''

Специялни резервати природи у Сербиї тоти: 

* Баґремара
* Брзанске Моравиште
* Горнє Подунавє
* Ґоч
* Делиблатска писковина
* Засавица
* [[Файл:Obedska bara.jpg|мини|Обедска бара ше находзи у юговосточним Сриме и пресцера ше на поверхносци 9820 гектарох, а защитна зона на 19.611 гектарох|299x299п]]Єлашницка клисура
* Єрма
* Карадьордєво
* Клисура рики Трешнїци
* Ковильско-петроварадински рит
* Кралєвац
* Лудошке озеро
* Обедска бара
* Окань-бара
* Пасовиска велькей дропи
* Селевеньски пустари
* Слане Копово
* Царска бара
* Суха гора
* Тительски брег
* Увац.
[[File:Belgrade Waterfront 1.jpg|right|thumb|310x310px|Беоґрад, главни варош у Сербиї.]]
=== Державне ушоренє ===
Република Сербия держава сербского [[Народ|народу]] и шицких гражданох хтори у нєй жию, заснована на панованю [[Закон (право)|права]] и социялней правди, началох гражданскей демократиї, людских и меншинских правох и шлєбодох и припадносци европским принципом и вредносцом.

Република Сербия функционує у рамикох парламентарней демократиї, точнєйше як парламентарна република. Власц подзелєна на три конари и то: Законодавна власц, чий ношитель Народна скупштина Републики Сербиї; Вивершна власц, чий ношитель Влада Републики Сербиї и Судска власц, хтора представя нєзависни конар власци.

=== Державни символи ===

Гимна Републики Сербиї источашнє и стара гимна дакедишнєй Кральовини Сербиї '''''Боже правди''''', з дакус вименєним текстом.

Герб Републики Сербиї то стари герб Кральовини Сербиї з периоду Обреновичох зоз 1882. року и у нїм двоглави били орел зоз щитом на першох на хторим ше находзи криж и штири оцилки, а над главами орла коруна Неманїчох.

Република Сербия ма народну трофарбову заставу з водоровно положенима [[Фарба|фарбами]]: червену, белаву и билу. Окрем народней, єст и державна застава хтора у основи иста як и народна, з тим же на трецини длужини, патраци з лїва на право на белавим полю стої и мали герб Сербиї.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Файл:Flag of Serbia.svg|Державна застава
Файл:Civil flag of Serbia.svg|Народна застава. Сербска трофарбова застава ше континуовано хаснує од 1835. року
Файл:Coat of arms of Serbia.svg|Вельки герб 
Файл:Coat of arms of Serbia small.svg|Мали герб 
&lt;/gallery&gt;

== Демоґрафия ==
Спрам предценьованя зоз 2023. року, на териториї Републики Сербиї без податкох за АП Косово и Метохия, у Сербиї жили 6.623.183 жителє, при чим 62,1% жительства жиє у варошских населєньох.

Спрам Попису зоз 2022. року, процент писменого жительства хторе старше як 10 роки виноши 99,37%. Спрам Попису зоз 2022. року компютерски писмени 45,73% жительства хторе ма вецей як 15 роки (хлопи 44,82%; жени 46,57%).

Стопа вкупного фертилитету 2023. виношела 1,62 дзецох по жени. Обчекивани животни вик при народзеню у Сербиї виноши 74,8 роки (хлопи 72,3; жени 77,5). 

Спрам Попису зоз 2011. року, хтори анї на тот завод нє запровадзени на териториї Косова и Метохиї, а нє облапел анї Албанцох з югу Сербиї хтори го бойкотовали, число жительох Сербиї без Косова и Метохиї виношело 7.186.862. Тото число представя опадованє за 311.139 пописаних у одношеню предходни попис зоз 2002. року.

=== Народи и национални меншини ===
[[Файл:Ethnic structure of Serbia by municipalities and cities 2022.png|мини|Етнїчни состав у населєньох по Попису жительства 2022. року]]Серби у векшини: 83,32% жительства, шлїдза Мадяре 3,53%, Роми 2,05%, Бошняци 2,02%, Горвати 0,80%, Словаци 0,73%, Чарногорци 0,54%, Влахи 0,49%, Румунє 0,41%, потим Югославянє, Македонци, Муслиманє, Болгаре, Бунєвци, Руснаци, Українци, Словенци, Ґоранци, Нємци, Руси, Чехи, Турки и други.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;align:left; margin:0.5em 0 0; border-style:solid; border:1px solid #7f7f7f; border-right-width:2px; border-bottom-width:2px; font-size:95%;&quot;
|-  style=&quot;background:beige; text-align:center;&quot;
!
! colspan=&quot;2&quot; |Сербия
! colspan=&quot;2&quot; |Централна Сербия
! colspan=&quot;2&quot; |Беоґрад
! colspan=&quot;2&quot; |Войводина
|-  style=&quot;background:beige; text-align:center;&quot;
| style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;|
|| &lt;small&gt;вкупно&lt;/small&gt;
|| &lt;small&gt;%&lt;/small&gt;
|| &lt;small&gt;вкупно&lt;/small&gt;
|| &lt;small&gt;%&lt;/small&gt;
|| &lt;small&gt;вкупно&lt;/small&gt;
|| &lt;small&gt;%&lt;/small&gt;
|| &lt;small&gt;вкупно&lt;/small&gt;
|| &lt;small&gt;%&lt;/small&gt;
|- style=&quot;background:#c1c1c1;&quot;
|| '''вкупно'''
|| '''7.186.862'''
|| 100
|| '''3.595.613'''
|| 100
|| '''1.659.440'''
|| 100
|| '''1.931.809'''
|| 100
|-
| style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Серби
|5.988.150
|83,32
|3.193.067
|88,80
|1.505.448
|90,72
|1.289.635
|66,75
|-
| style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Мадяре
|253.899
|3,53
|953
|0,02
|1810
|0,10
|251.136
|13,00
|-
| style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Роми
|147.604
|2,05
|77.888
|2,16
|27.325
|0,01
|42.391
|2,19
|-
| style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Бошняци
|145.278
|2,02
|142.902
|3,97
|1.596
|0,09
|780
|0,04
|-
| style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Горвати
|57.900
|0,80
|3.115
|0,08
|7.752
|0,46
|47.033
|2,43
|-
| style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Словаци
|52.750
|0,73
|325
|0
|2.104
|0,12
|50.321
|2,60
|-
| style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Чарногорци
|38.527
|0,53
|6.484
|0,18
|9.902
|0,59
|22.141
|1,14
|-
| style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Влахи
|35.330
|0,49
|34.978
|0,47
|182
|0,01
|170
|0
|-
| style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Румунє
|29.332
|0,40
|2.640
|0,07
|1.282
|0,07
|25.410
|1,31
|-
| style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Югославянє
|23.303
|0,32
|3.066
|0,08
|8.061
|0,48
|12.176
|0,63
|-
| style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Македонци
|22.755
|0,31
|5.393
|0,14
|6.970
|0,42
|10.392
|0,53
|-
| style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Муслиманє
|22.301
|0,31
|14.945
|0,41
|3.996
|0,24
|3.360
|0,17
|-
| style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Болгаре
|18.543
|0,25
|15.866
|0,44
|1.188
|0,07
|1.489
|0,07
|-
| style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Бунєвци
|16.706
|0,23
|65
|0
|172
|0,01
|16.469
|0,85
|-
| style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| [[Руснаци у Сербиї|Руснаци]]
|14.246
|0,19
|73
|0
|245
|0,01
|13.928
|0,72
|-
| style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Ґоранци
|7.767
|0,10
|1.260
|0,03
|5.328
|0,32
|1.179
|0,06
|-
| style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Албанци
|5.809
|0,08
|2.306
|0,06
|1.252
|0,07
|2.251
|0,11
|-
| style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Українци
|4.903
|0,06
|283
|0
|418
|0,02
|4.202
|0,21
|-
| style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Словенци
|4.033
|0,05
|679
|0,01
|1.539
|0,9
|1.815
|0,09
|-
| style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Нємци
|4.064
|0,05
|294
|0
|498
|0,03
|3.272
|0,16
|-
| style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Руси
|3.247
|0,04
|773
|0,02
|1.301
|0,07
|1.173
|0,06
|-
| style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Инши
|17.558
|0,24
|3.765
|0,10
|7.083
|0,42
|6.710
|0,34
|-
| style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Реґионална припадносц
|30.771
|0,42
|915
|0,25
|1.289
|0,07
|28.567
|1,47
|-
| style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Нєвияшнєни  и нєопредзелєни
|160.346
|2,23
|40.357
|1,12
|38.971
|2,34
|81.018
|4,19
|-
| style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Нєпознате
|81.740
|1,20
|43.221
|1,20
|23.728
|1,42
|14.791
|0,76
|}

Право формовац свой национални совит як орґан своєй културней самоуправи, по 2017. рок вихасновала 21 национална меншина и то як тоти меншини чийо ше язики службено хаснує у даєдней з єдинкох локалней самоуправи у Републики Сербиї (11): Мадяре, Словаци, Румунє, [[Руснаци у Сербиї|Руснаци]], Горвати, Чехи, Болгаре, Македонци, Чарногорци, Албанци, Бошняци, так и гевти меншини чийо язики ше нє хаснує службено (10): Роми, Українци, Влахи, Бунєвци, Нємци, Словенци, Греки, Євреє, Египянє, Ашкалиї.

Окрем наведзених, у Сербиї жию и меншини хтори за тераз нє маю свой национални совит, як цо Руси, Поляци, Цинцаре, Турки, Єрменє, Ґоранци, Янєвци, Шокци и др.

=== Язик ===
[[Файл:Srbija - Jezicki sastav po opstinama 2011 1.gif|мини|Линґвистични состав у населєнох по Попису жительства  2011. року]]
Урядови язик сербски написани з кирилским писмом, а з латинским лєм на способ як одредзене зоз законом о подобним хаснованю язикох и писмох. Пред орґанами АП Войводини и АП Косова и Метохиї у складзе з Уставом, коло сербского, службено ше хаснує и язики националних меншинох: мадярски, словацки, горватски, румунски, руски и албански, а на подручох 40 општинох и варошох (без КиМ) дзе традиционално жию припаднїки националних меншинох, и їх язики. 

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;align:left; margin:0.5em 0 0; border-style:solid; border:1px solid #7f7f7f; border-right-width:2px; border-bottom-width:2px; font-size:95%;&quot;
|-  style=&quot;background:beige; text-align:center;&quot;
! colspan=&quot;2&quot;|
! colspan=&quot;2&quot; |Попис 2002
! colspan=&quot;2&quot; |Попис 2011
|- style=&quot;background:beige;&quot;
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|
|'''вкупно'''
|'''%'''
|'''вкупно'''
|'''%'''
|- style=&quot;background:#c1c1c1;&quot;
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''РЕПУБЛИКА СЕРБИЯ'''
|| '''7.498.001'''
| 100
|| '''7.186.862'''
| 100
|-
| colspan=&quot;2&quot;  style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Сербски
|6.620.699
|88,30
|6.330.919
|88,09
|-
| colspan=&quot;2&quot;  style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Мадярски
|286.508
|3,82
|243.146
|3,38
|-
| colspan=&quot;2&quot;  style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Бошняцки
|134.749
|1,80
|138.871
|1,93
|-
| colspan=&quot;2&quot;  style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Нє вияшнєли ше и нєпознате
|63.877
|0,85
|128.191
|1,78
|-
| colspan=&quot;2&quot;  style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Ромски
|82.242
|1,10
|100.668
|1,40
|-
| colspan=&quot;2&quot;  style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Словацки
|57.498
|0,77
|49.796
|0,69
|-
| colspan=&quot;2&quot;  style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Влашски
|54.818
|0,73
|43.095
|0,60
|-
| colspan=&quot;2&quot;  style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Други язики
|83.775
|1,12
|39.463
|0,55
|-
| colspan=&quot;2&quot;  style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Румунски
|34.515
|0,46
|29.075
|0,40
|-
| colspan=&quot;2&quot;  style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Горватски
|27.588
|0,37
|19.223
|0,27
|-
| colspan=&quot;2&quot;  style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Болгарски
|16.459
|0,22
|13.337
|0,19
|-
| colspan=&quot;2&quot;  style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Македонски
|14.355
|0,19
|12.706
|0,18
|-
| colspan=&quot;2&quot;  style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| [[Панонски руски язик|Руски]]
|13.458
|0,18
|11.340
|0,16
|-
| colspan=&quot;2&quot;  style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Албански
|63.835
|0,85
|10.040
|0,14
|-
| colspan=&quot;2&quot;  style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Бунєвацки
|&lt;nowiki&gt;-&lt;/nowiki&gt;
|&lt;nowiki&gt;-&lt;/nowiki&gt;
|6.835
|0,10
|-
| colspan=&quot;2&quot;  style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Русийски
|2.199
|0,03
|3.179
|0,04
|-
| colspan=&quot;2&quot;  style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Чарногорски
|&lt;nowiki&gt;-&lt;/nowiki&gt;
|&lt;nowiki&gt;-&lt;/nowiki&gt;
|2.519
|0,04
|-
| colspan=&quot;2&quot;  style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Словенски
|3.024
|0,04
|2.269
|0,03
|-
| colspan=&quot;2&quot;  style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Нємецки
|2.279
|0,03
|2.190
|0,03
|}

=== Релиґия ===
[[Файл:Serbia Religion Map 2011.png|мини|Релиґийни состав у населєнох по Попису 2011. року]]
Найвекше число вирних у Сербиї православней вири (84,59%). За нїма шлїдза католїки (4,97%), муслиманє (3,1%), хтори з векшей часци сунити, и протестанти (0,99%), док други релиґиї слабше заступени. Єст и 1,11% атеїстох.

Устав и закони Сербиї дошлєбодзую шлєбоду вири, цо ше у пракси и почитує.

Сербия нє ма державну релиґию, та ше так анї церковни швета нє третирує як державни, алє гражданом дошлєбодзене славиц [[Святи храм|церковни]] швета, як и одредзене число нєроботних [[Дзень|дньох]] за найвекши швета за кажду виру (перши дзень Крачуна, Велька ноц, фамелийни слави, Рамазански и Курбаски байрам и Йом кипура). 

== Образованє ==
По законох Сербиї, школованє каждому доступне под єднакима условиями.

Основне школованє обовязне и тирва осем роки. Дзеци до основней школи починаю ходзиц кед наполня 6 або 7 роки. После основней школи даєдни школяре предлужує ходзиц до штреднєй школи у ґимназийох и ту 4 роки здобуваю обще образованє, док други предлужую образованє у штреднїх фахових школох хтори тиж тирваю штири роки. Треца опция ремеселски школи у хторих специялистичне образованє ([[тарґовина]], [[Ремесло|ремесла]]) тирва три роки.

Висше и високе образованє ше реализує на висших школох, факултетох и уметнїцких академийох. У Сербиї робя 7 державни и 7 приватни универзитети. Державни маю 84 факултети, а приватни 51 факултет. Єст и пейц самостойни приватни факултети звонка универзитетох. Державни универзитети Сербиї тоти: Универзитет у Беоґрадзе, Универзитет у Новим Садзе, Универзитет у Нишу, Универзитет у Краґуєвцу, Универзитет у Новим Пазаре, Универзитет у Приштини (терашнє шедзиско у Косовскей Митровици), Универзитет уметносцох у Беоґрадзе. Универзитетски програми прилагодзени ґу Болоньскей декларациї, хтора предвидзує здобуванє дипломох трох уровньох: диплома основних студийох, мастер и докторат. 

== Референци ==

== Вонкашня вяза ==

* [https://sr.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D1%80%D0%B1%D0%B8%D1%98%D0%B0 P. Сербия]

== Литература ==
* Vlahović, Petar (2004). [https://books.google.rs/books?id=Dx4qAQAAMAAJ&amp;redir_esc=y ''Serbia: the country, people, life, customs.''] ''Ethnographic Museum. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-86-7891-031-9&lt;/nowiki&gt;. Приступљено 9. 11. 2017.''
* Vlahović, Petar (2006). ''Serbia: The Country, People, Life, Customs'' (2nd изд.) [[:sr:Београд|Београд]]  &lt;nowiki&gt;ISBN 978-86-7891-031-9&lt;/nowiki&gt;.
* [[:sr:Јован_Деретић|Јован Деретић]]  (2005). ''Културна историја Срба''. Београд. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-86-331-2386-0&lt;/nowiki&gt;.
[[Катеґория:Сербия]]
[[Катеґория:Держави у Европи]]</text>
      <sha1>jddjgtm4u6fhsd2pryv53gc978xdf8x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>22410</id>
      <parentid>22409</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T05:55:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Olirk55</username>
        <id>19</id>
      </contributor>
      <comment>Означени нови викивязи</comment>
      <origin>22410</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51477" sha1="nrkk5oav6ctkqs0oil36lty47n2jvyf" xml:space="preserve">{|class=&quot;wikitable&quot; align=&quot;right&quot; width=&quot;300px&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; | &lt;big&gt;Република Сербия &lt;br&gt; Република Србија
|-&lt;/big&gt;
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | [[File:Flag of Serbia.svg|13'''Почарнєти текст'''40px|border|130px|thumb|&lt;div style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;[[Застава]] Сербиї]][[File:Coat of arms of Serbia.svg|115x110px|left|&lt;div style=&quot;text-align: left;&quot;&gt;Герб Сербиї|алт=Герб Сербиї|мини]][[File:National anthem of Serbia, performed by the United States Navy Band.wav|thumb|Гимна Боже правде]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | [[File:Serbia (orthographic projection).svg|250px|center|Сербия на мапи Европи]]&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt; '''Сербия''' на мапи Европи

|-
| '''Главни варош'''
| Беоґрад
|-
| '''Поверхносц'''
| 88,361 km² 
|-
| '''Жительство'''
| 6 974 289 (2021)
|-
| '''Урядови язик'''
| сербски
|-
| '''Форма держави'''
| унитарна парламентарна република
|-
| '''Предсидатель'''
| Ана Брнабич
|-
| '''Премиєр'''
| Дюро Мацут
|-
| '''БДП (номинални)'''
| $92.55 млрд (2025)
|-
| '''Валута'''
| динар (RSD)
|-
| '''Часова зона'''
| UTC+1 (жима), UTC+2 (лєто)
|-
| '''Интернет домен'''
| .rs
|-
| '''Телефонски код'''
| +381
|}'''Сербия''', урядово '''Република Сербия''' (серб. ''Србија'', ''Република Србија'') то держава юговосточней и централней Европи. Официйни урядови язик сербски. Главни город/варош Беоґрад. З векшей часци залапює Балканске полуострово, а з меньшу Панонску ровнїну.  Гранїчи ше на сиверу зоз Мадярску, на сиверовостоку зоз Румунию, на востоку зоз Болгарску, на югу зоз [[Сиверна Македония|Сиверну Македонию]], на югозаходу зоз Албанию и Чарну Гору, а на заходу зоз Босну и Герцеґовину и [[Горватска|Горватску]].

Сербия ма коло осем милиони жительох. Главни и найвекши варош Беоґрад, хтори спада медзи найстарши и найвекши вароши у юговосточней Европи. Урядови службени язик сербски, а валута сербски динар. 

После насельованя Сербох на Балкан у цеку 6. и 7. вика, Серби у вчасним штреднїм вику основали даскельо держави. Штредньвиковна Сербия 1217. постала кральовина, а вершину досцигла 1346. кед є преглашена за царство. После [[Турска|турского]] налєта, Сербска деспотовина обстала по 1459, кед спадла под власц Османского царства. Концом 17. и спочатку 18. вику, Хабзбуршска монархия поцисла [[Турска|турску]] власц зоз [[Бачка|Бачкей]], Сриму и Банату, а дочасово и зоз централней Сербиї. На початку 19. вика, Сербска револуция установела националну державу як першу уставну монархию у реґиону, хтора 1878. здобула державну нєзависносц, а 1882. постала кральовина. Ошлєбодзенє Старей Сербиї витворене 1912. 

Сербия, после катастрофох, людских и материялних утратох у Першей шветовей войни и зєдинєньом зоз бувшу Хабзбуршску коруновану [[Войводина|Войводину]] (и другима териториями), постала соснователь и состойна часц заєднїцкей держави зоз векшину Южних Славянох першобутно у Кральовству Сербох, Горватох и Словенцох (познєйше пременнованей до у Кральовини Югославиї), а потим до Социялистичней Федеративней Републики Югославиї, Союзней Републики Югославиї и Державней заєднїци Сербиї и Чарней Гори. Року 2006, после отриманого референдума у Чарней Гори, [[Народ|народи]] ше мирно розишли и Державна заєднїца престала исновац, а Сербия, на основу Уставней повелї, наставела державно-правни континуитет зоз Србию и Чарну Гору. 

У составе Сербиї находза ше и два аутономни покраїни: [[Войводина]] и Косово и Метохия. Од часу кед НАТО бомбардовал Югославию, Косово и Метохия ше находзи под протекторатом Зєдинєних нацийох. Дочасово институциї самоуправи на Косову и Метохиї, дзе жителє преважно [[Албания|Албанци]] творя етнїчну векшину, 17. фебруара 2008. єднобочно и процивправно (процивно Уставу Сербиї зоз 2006. и Резолуциї Совита безпечносци УН 1244) преглашели нєзависносц, хтору Сербия, и велї други держави и Зєдинєни нациї нє признаваю. 

Сербия член Зєдинєних нацийох, Совиту Европи, Организациї за европску безпечносц и сотрудзованє, Партнерства за мир, Организациї за чарноморске економске сотруднїцство, Централноевропского контракта о шлєбодней [[Тарґовина|тарґовини]], Азийскей банки инфраструктурових инвестицийох, а приступює Шветовей тарґовинскей орґанизациї. Од 2014. догваря ше о приступу до Европскей униї. Сербия ше од 2007. формално притримує политичней войней нєутралносци. [[Привреда]] Сербиї зоз висшим штреднїм приходом, зоз доминантним услужним сектором, провадзеним з индустрийним сектором и польопривреду. (Жем високо ранґирована на индексу гуманого розвою, индексу ґлобалней дружтвеней рухомосци, тиж и индекс ґлобалного мира. 

== Ґеоґрафия ==

=== Положенє ===
[[Файл:Serbien topo.png|алт=Топоґрафска мапа Сербиї|мини|271x271п|Топоґрафска мапа Сербиї]]
Сербия ше находзи на крижней драги медзи штредню и южну Европу, на Балканским полуострове и у Панонскей нажини. Вона лєжи од 41° по 47° сиверней ґеоґрафскей ширини и од 18° по 23° восточней ґеоґрафскей длужини. Держава облапя 88.499 km (зоз спорну територию Косова и Метохиї), цо ю поставя на 113. место у швеце; без Косова, вкупна [[поверхносц]] виноши 77.474 km², з чим би була 117. у швеце.

Єй вкупна длужина гранїцох виноши 2.027 km (з Албанию 115 km, з Босну и Герцеґовину - ентитетом Република Сербска - 302 km, з Болгарску 318 km, з Горватску 241 km, з Мадярску 151 km, з Македонию 221 km, з Чарну Гору 203 km и з Румунию 476 km). Цала гранїца Косова з Албанию (115 km), Македонию (159 km) и Чарну Гору (79 km) под контролу гранїчней полициї Косова. 

Сербия третирує 352 km длугоку гранїцу медзи Косовом и остатком Сербиї як „административну линию”; вона под заєднїцку контролу гранїчней полициї Косова и сербских полицийних моцох, а ма 11 преходи. 

Панонска нїжина закрива сиверну трецину жеми (Войводину и Мачву), док ше восточни верх Сербиї пресцера у Влашскей нїжини. Релєф централней часци жеми, з центром у шумадийскей реґиї, состої ше углавним з брегох у хторих чечу рики. Гори доминую на южней трецини Сербиї. Динарски гори ше пресцераю на заходзе и на югозаходзе и провадза цеки Дрини и Ибру. Карпати и Балкански гори ше пресцераю у напряме сивер-юг у восточней Сербиї. 

Стари гори у юговосточней часци жеми припадаю горскому венцу Родопох. Надморска висина ше руша од верху Миджор, Старей Гори, з 2.169 m (найвисши верх у Сербиї, окрем Косова) по найнїзшу точку хтора ма лєм 17 m нєдалєко од рики Дунай при Прахове. Найвекше озеро  Дєрдапске (163 km²), а найдлугша рика цо преходзи през Сербию то Дунай (587,35 km).

=== Релєф ===
Сиверну часц Републики забера ровнїна, а у южних предїлох ше находза бреги и гори.

Єст вецей як 30 горски верхи цо маю  понад 2.000 m надморскей висини, а найвисши верх Велька Рудока (на Гори Шари) з висину 2.660 m. Горски релєф Сербиї пояшнює зявенє велїх  каньонох, клисурох и пещерох (Ресавска пещера, Церемошня, Рисовача). Найнїзша точка ше находзи на тромеджи з Румунию и Болгарску, на улїве Тимоку до Дунаю, на 28-36 m надморскей висини. Делиблатска писковина представя ґеоморфолоґийни и еколоґийно-биоґеоґрафски феномен нє лєм Панонскей нїжини, алє и цалей Европи. У нєй клима полустепска, находзи ше у южним Банаце и єдно є спомедзи ридких прибежищох за велї специфични файти флори и фауни, хтори у европских и шветових розмирох представяю природни ридкосци.

[[File:Stara planina14.jpg|right|thumb|315x315px|Дзиви конї на Старей гори]]

* Найвисша точка: Велька Рудока, Гора Шара (2.660 m)

* Найнїзша точка: Улїв Тимоку до Дунаю (28 m)

* Найвекше озеро: Дєрдапске озеро (163 km²)

*  Найдлугша рика: Дунай (587,35 km)

*  Найвекши город: Беоґрад (1.659.440 жит.)

=== Гори ===
Найвекшу часц териториї Сербиї забераю гори, хтори творя горску реґию. Вона ше пресцера од Панонских брещкох на сиверу по чарногорску, албанску и македонску гранїцу на югу. Од заходу ґу востоку пресцера ше од босанско-герцеґовскей по болгарску гранїцу.  

Гори Сербиї ше дзеля на:

[[Файл:Suva planina 7.jpg|мини|Суха гора; у Сербиї єст 165 гори|310x310п]]
* Родопски гори

* Карпатско-балкански гори

* Динарски гори

* Островски гори

Найвисши верхи Сербиї тоти:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|'''Верх'''
|'''Висина'''
|'''Гора'''
|-
|Велька Рудока
|2.660 m
|Гора Шара
|-
|Дєравица
|2.656 m
|Проклетиї
|-
|Чарни верх
|2.585  m
|Гора Шара
|-
|Гусам
|2.539  m
|Проклетиї
|-
|Боґдаш
|2.533  m
|Проклетиї
|-
|Жовти камень
|2.522  m
|Проклетиї
|-
|Люботен
|2.498  m
|Гора Шара
|-
|Ветерник
|2.461  m
|Копривник
|-
|Чарни крас
|2.426  m
|Проклетиї
|-
|Гайла
|2.403  m
|Гайла
|}Панонска нїжина представя барз важну обласц Сербиї. Вона забера [[Войводина|Войводину]], сиверну, ровнїнску часц Сербиї и узке пасмо южно од рики Дунаю и Сави.

Найвакша часц Панонскей нїжини лєжи спод 200 m надморскей висини, а „ровнїнску идилу” губя островски гори, алувиялни ровнї, лесово заровнї и писковини. Островски гори представяю остатки спущеней часци старей маси, т.є. нукашнїх Динаридох. Песцераю ше од заходу на восток. То стини розличней старосци: палеозойски сланци, мезозойски вапнянїк итд. Схили Фрушкей гори и Вершецких горох з орґанских неоґених седиментох и плеистоцених наскладох лесу.

[[Файл:Gornje Podunavlje.jpg|мини|Горнє Подунавє при Апатинє, єден з мочарох цо остали и УНЕСКО резерват биосфери|294x294п]]Простори нєшкайшого Панонского басену дараз закривал праокеан Тетис, зоз чиїм поцагованьом и настал Панонски басен. З поцагованьом, Тетис за собу зохабел барз плодну жем, та ше прето Панонски басен вола ище и „житнїца Сербиї”. За простори тей реґиї характеристична чарна жем (або чарножем), як файта глїни. Медзитим, зявює ше и такволани деґрадовани чарножем, як и плодна алувиялна жем и гайово жеми.

Привреда тей обласци добре розвита и як вельки привредни центри зявюю ше Нови Сад, [[Суботица]], Беоґрад, Зомбор, Зренянин, Кикинда, [[Сримска Митровица]], Шабац, Смедерево и Пожаревац. Пре барз плодну жем, добре розвита польопривреда, а найбаржей ше спомедзи [[Овоц|овоци]] пестує: шлївки, яблука, [[Грушкa|грушки]], орехи, черешнї, [[Вишня|вишнї]], кайси, брескинї; спомедзи желєняви: [[Капуста|капусту]], [[Пасуля|пасулю]], парадичи и паприґу; спомедзи [[Житарки|житаркох]]: [[Кукурица|кукурицу]], [[жито]], раж, ярец; спомедзи индустрийних рошлїнох: слунечнїк, [[Цвикла|цукрову цвиклу]], хмель, мак. Найзначнєйша польопривредна продукция то продукция виновей лози и продукция вина. 
[[Файл:Serbia drainage basins detailed (sr).png|мини|Рики и рични злїви у Сербиї|409x409п]]

=== Води ===
'''Леґенда:'''

* Дунай
* Велька Морава
* Заходна Морава
* Южна Морава
* Сава
* Дрина
* Колубара
* Тимок
* Били Дрим
* Еґейске морйо

Векша часц Сербиї припада зливу Дунаю (81.646 km² т.є. 92,4%), хтори и сам чече през сиверну Сербию у длужини 588 km. Окрем Дунаю, плївни ище по цалим своїм цеку през Сербию рики: Сава (206 km), [[Тиса (рика)|Тиса]] (168 km) и Беґей (75 km), а з часци плївни  Велька Морава (3 km од 185 km) и [[Тамиш (рика)|Тамиш]] (3 km од 118 km). Други вельки рики, з длужину цеку през Сербию хтора векша як 200 km, тоти: Заходна Морава (308 km), Южна Морава (295 km), Ибар (272 km), Дрина (220 km) и Тимок (202 km). Часц югу Сербиї припада злїву рикох Били Дрим у Метохиї и Радика у Гори (4.771 km² т.є. 5,4%) хтори чечу ґу Ядранскому морю. Злїви рикох Пчиня, Лепенац и Драґовиштица на юговостоку Сербиї припадаю еґейскому злїву (1.944 km² т.є. 2,2%). Коло рикох, у Сербиї понаправяни и велї штучни канали, хтори служа за одбрану од вилївох, наводньованє жеми, плївбу и други наменки. Їх вкупна длужина виноши 939.2 km, од чого за ладї по 1000 t плївни 385.9 km. Найвекша система каналох ше находзи у ровнїнскей часци жеми и позната є под назву Канал Дунай-Тиса-Дунай, спрам назвох рикох хтори повязує.
[[Файл:Uvac River and Eagle.jpg|мини|Каньон Увцу|299x299п]]
Векшина озерох у Сербиї полиґенетского походзеня, а найвекше медзи нїма то Дєрдапске озеро, поверхносци 178 km² (з румунску часцу: 253 km²), хторе по наставаню штучно-акумулацийне [[озеро]], направене з преградзованьом Дунаю. Други векши штучни озера у Сербиї, з поверхносцу хтора векша як 10 km², тоти: Власинске озеро (на рики Власини, 16 km²), Перучац (на рики Дрини, 12,4 km²) и озеро Ґазиводе (на рики Ибру, поверхносци 11,9 km²). Найвекши природни озера Паличске озеро поверхносци 5,6 km² и Биле озеро поверхносци 4,8 km², хтори ше находза у Войводини. На високих горох югу Сербиї зявюю ше ґлациялни озера, як цо Дєравицке на Проклетийох або озера на Гори Шари, док ше зошицким на сиверу зявюю, иншак ридки, еолски озера, Паличске (5.6 km²) и Лудожске. Окрем нїх, у Сербиї нєшка єст ище два ґрупи природних озерох и то тоти: красово (Жаґубицке жридло) и рични озера (Русанда, Царска бара), док тектонски озера, хтори було у прешлосци, з часом нєстали. У даєдних пещерох Сербиї ше зявюю под'жемни, т.є. пещерски озера, як наприклад озера у Раваницкей пещери.

Найвисши водопад у Сербиї то Копрен на Старей гори сиверовосточно од Пироту. Високи є 103,5 m и ма даскельо каскади зоз штреднїм падом 56,4 ступнї. Други по висини Єловарник (71 m) на Копаонику, хтори ма три пошлїдовни каскади, а треци Пильски на Старей гори (64 метери). Найвекши и найдлугши каньон Сербиї и Европи то Дєрдап на Дунаю, док найвекше ричне острово Сербиї Острово у Дунаю при Костолцу, поверхносци 60 km².

=== Клима ===
Сербия ше находзи на копновей маси Балканского полуострова хтора окружена з цеплима морями (Ядранским, Еґейским и Чарним) док ше на сиверу опера на европски континент. Додатни важни фактор хтори одредзує климу Сербиї то релєф. Звекшого мож повесц же у Сербиї панує континентална клима на сиверу, умереноконтинентална на югу, и горска клима на високих горох. Жими у Сербиї кратки, жимни и [[Шнїг|шнїгово]], док лєта цепли. Найжимнєйши мешац януар, док найцеплєйши юлий. Найнїзша [[температура]] зазначена у Сербиї -39,5 °C (13. януара 1985. у населєню Караюкича Бунари на Пештеру), а найвисша 44,9 °C (24. юлия 2007. у Смедеревскей Паланки). Штредня рочна температура у Сербиї: 10,9 °C (предїли спод 300 m надморскей висини), 10 °C (300-500 m), 6 °C (1000-1500 m), 3 °C (над 1500 m). Штреднє рочне количество паданьох виноши 896 mm. Найвецей дижджу єст у юнию и маю, док найсухши фебруар и октобер.

Найзначнєйши  витри Сербиї тоти:

* ''[[кошава]]'' (жимни и сухи витор характеристични за сивер Сербиї)

* ''сиверац'' (жимни и сухи сиверни витор)

* ''моравац'' (жимни и сухи; приходзи зоз сиверу и дує по долїни Морави)

* ''южни витор'' (цепли и сухи; дує з югу по долїни Морави)

* ''югозаходни витор'' (цепли и влажни; приходзи з Ядрану и доходзи по Заходну Сербию)

=== Флора и фауна ===
[[Файл:Lynx Nationalpark Bayerischer Wald 01.jpg|мини|Обични рис у Сербиї зоз законом защицена файта; пре малочислену популацию, порядни лови на риса нє дошлєбодзени|282x282п]]
[[Файл:Picea omorika1.jpg|мини|Панчичова оморика|283x283п]]
Биоґеоґрафски, на териториї Сербиї єст два зонални веґетациї (односно, два биоми) – векша часц [[Поверхносц|поверхносци]] припада биому широколїсцастих и мишаних лєсох умерених предїлох, док предїли над горню лєсову гранїцу припадаю биому тундрох (алпийски тундри). У рамикох лєсового биому присутни штири екореґиони: балкански мишани лєси (забераю найвекшу часц териториї южно од Сави и Дунаю), панонски мишани лєси (забераю Панонску нїжину з рубцовима предїлами), динарски мишани лєси (мала поверхносц у югозаходней часци Сербиї) и родопски горски мишани лєси (мала поверхносц юговосточней часци Сербиї). У рамикох биому тундрох розвита високогорска лїсцаста веґетация алпийских пажицох и каменярох. Коло зоналней веґетациї, заступени и други веґетацийни форми, у зависносци од локалних условийох. Панчичова оморика то ендемит подруча Подриня, заходней Сербиї и восточней Сербскей (околїско Вишеґраду). Мено достала по сербскому ботанїчарови Йосифови Панчичови хтори ю одкрил на гори Тари 1875. року, при валалє Заовине и Растишта. Панчичова оморика ценке, струнке, до 50 m високе вичножелєне древо.

Фауна Сербиї досц рижнородна, цо значи же вельке число животиньских файтох хтори реґистровани на териториї Европи присутне и у Сербиї. Податки гваря же ше у водох и коло нїх находза 110 файти рибох и 20 файти водожемцох, же на териториї Сербиї жию найменєй 45 файти шмикачох, коло 260 файти птицох гнїздачкох и 94 файти цицарох. Найчастейши файти дзивини у Сербиї то европски єлень, єлень лопатар, сарня, дзива коза, муфлон, дзива швиня, медведз, куна златка, била куна, язавец, [[вивирка]], обични пух, [[заяц]], [[ласица]], вовк, обични рис, шакал, кафова [[лїшка]], ракуноподобни пес и хорт. Други животиньски файти хтори жию у Сербиї то їжи, ящурки, гади, як и рижни инсекти як цо [[Мотиль|мотилї]] або лепетки.

Сербию населюю и шлїдуюци файти дзивих птицох: [[тащок]], соловей, кос, [[риґов]], шива чапля, дзива гуска, дзива качка, ястраб, ярабица, препилка, фазан, лиска чарна, голуб гриваш, голуб пещерски, [[куковка]], герлїчка, сойка (крея), шива врана и [[страка]].

У найчистейших водох мож найсц потоково и рични раки, а звичайно ше лапа кечиґу, потьку, потокову и озерску [[Пеструшка|пеструшку]] або верховодку,  шуль, чуку и вельке число билей риби.

=== Лєси ===
Спрам стану зоз 2023. року, вкупна поверхносц лєсох у Сербиї виноши 40 одсто териториї жеми. 

Векши лєси у Сербиї тоти: Кошутняк, Молински лєс, Шалинацки луг, Липовицки лєс, Валмиште, Бойчински лєс и други.

=== [[Национални парк|Национални парки]] ===
У Републики Сербиї єст два национални парки у процесу защити, Стара гора и гора Кучай-Беляница, як и пейц национални парки:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|'''Мено'''
|'''Основани'''
|'''Поверхносц (гa)'''
|'''Мапа'''
|'''Слика'''
|-
|[[Национални парк Дєрдап]]
|1974.
|63.786
|{{location map| Serbia| label = Национални парк Ђердап| position = none| float = left| width = 80| lat = 44.67| long = 22.51| caption = }}
|[[Файл:Đerdap rest stop 2.jpg|безоквира|152x152п]]
|-
|Национални парк Копаоник
|1981.
|11.969
|{{location map| Serbia| label = Национални парк Копаоник| position = none| float = left| width = 80| lat = 43.28| long = 20.80| caption = }}
|[[Файл:Kopaonik, Serbia.jpg|безоквира|154x154п]]
|-
|Национални парк Тара
|1981.
|24.992
|{{location map| Serbia| label = Национални парк Тара| position = none| float = left| width = 80| lat = 43.85| long = 19.47| caption = }}
|[[Файл:Tara - Vidikovac Banjska Stena.jpg|безоквира|154x154п]]
|-
|Национални парк Гора Шара
|1986.
|22.805
|{{location map| Serbia| label = Национални парк Шар-планина| position = none| float = left| width = 80| lat = 42.139478| long = 20.901489| caption = }}
|[[Файл:Long ridge of Pashallore.jpg|безоквира|154x154п]]
|-
|Национални парк Фрушка гора
|1960.
|26.672
|{{location map| Serbia| label = Национални парк Фрушка гора| position = none| float = left| width = 80| lat = 45.06| long = 19.67| caption = }}
|[[Файл:Fruska gora 1.jpg|безоквира|154x154п]]
|}

=== [[Резерват природи|Резервати природи]] ===
[[Файл:Deliblatska peš.jpg|мини|Делиблатска писковина|295x295п]]
У Сербиї на дзень 27.12.2024. було 475 зоз законом защицени резервати и природни добра хтори забераю вкупно 826877 гa (9,34% териториї жеми), найвецей специялни и строги, а значна часц одноши ше и на наукововиглєдовацки и общи. Резерват природи може буц строги або специялни. Строги резервати наменєни лєм за очуванє природного фонду и за наукововиглєдовацку роботу и провадзенє. Специялни резервати маю нєвименєну и добре очувану екосистему у хторей чловеков уплїв зведзени на минимум, а на основи наменки мож видвоїц гидролоґийни, орнитолоґийни, ґеолоґийни, ихтиолоґийни, палеонтолоґийни и др. 

'''Специялни резервати природи'''

Специялни резервати природи у Сербиї тоти: 

* Баґремара
* Брзанске Моравиште
* Горнє Подунавє
* Ґоч
* Делиблатска писковина
* Засавица
* [[Файл:Obedska bara.jpg|мини|Обедска бара ше находзи у юговосточним Сриме и пресцера ше на поверхносци 9820 гектарох, а защитна зона на 19.611 гектарох|299x299п]]Єлашницка клисура
* Єрма
* Карадьордєво
* Клисура рики Трешнїци
* Ковильско-петроварадински рит
* Кралєвац
* Лудошке озеро
* Обедска бара
* Окань-бара
* Пасовиска велькей дропи
* Селевеньски пустари
* Слане Копово
* Царска бара
* Суха гора
* Тительски брег
* Увац.
[[File:Belgrade Waterfront 1.jpg|right|thumb|310x310px|Беоґрад, главни варош у Сербиї.]]
=== Державне ушоренє ===
Република Сербия держава сербского [[Народ|народу]] и шицких гражданох хтори у нєй жию, заснована на панованю [[Закон (право)|права]] и социялней правди, началох гражданскей демократиї, людских и меншинских правох и шлєбодох и припадносци европским принципом и вредносцом.

Република Сербия функционує у рамикох парламентарней демократиї, точнєйше як парламентарна република. Власц подзелєна на три конари и то: Законодавна власц, чий ношитель Народна скупштина Републики Сербиї; Вивершна власц, чий ношитель Влада Републики Сербиї и Судска власц, хтора представя нєзависни конар власци.

=== Державни символи ===

Гимна Републики Сербиї источашнє и стара гимна дакедишнєй Кральовини Сербиї '''''Боже правди''''', з дакус вименєним текстом.

Герб Републики Сербиї то стари герб Кральовини Сербиї з периоду Обреновичох зоз 1882. року и у нїм двоглави били орел зоз щитом на першох на хторим ше находзи криж и штири оцилки, а над главами орла коруна Неманїчох.

Република Сербия ма народну трофарбову заставу з водоровно положенима [[Фарба|фарбами]]: червену, белаву и билу. Окрем народней, єст и державна застава хтора у основи иста як и народна, з тим же на трецини длужини, патраци з лїва на право на белавим полю стої и мали герб Сербиї.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Файл:Flag of Serbia.svg|Державна застава
Файл:Civil flag of Serbia.svg|Народна застава. Сербска трофарбова застава ше континуовано хаснує од 1835. року
Файл:Coat of arms of Serbia.svg|Вельки герб 
Файл:Coat of arms of Serbia small.svg|Мали герб 
&lt;/gallery&gt;

== Демоґрафия ==
Спрам предценьованя зоз 2023. року, на териториї Републики Сербиї без податкох за АП Косово и Метохия, у Сербиї жили 6.623.183 жителє, при чим 62,1% жительства жиє у варошских населєньох.

Спрам Попису зоз 2022. року, процент писменого жительства хторе старше як 10 роки виноши 99,37%. Спрам Попису зоз 2022. року компютерски писмени 45,73% жительства хторе ма вецей як 15 роки (хлопи 44,82%; жени 46,57%).

Стопа вкупного фертилитету 2023. виношела 1,62 дзецох по жени. Обчекивани животни вик при народзеню у Сербиї виноши 74,8 роки (хлопи 72,3; жени 77,5). 

Спрам Попису зоз 2011. року, хтори анї на тот завод нє запровадзени на териториї Косова и Метохиї, а нє облапел анї Албанцох з югу Сербиї хтори го бойкотовали, число жительох Сербиї без Косова и Метохиї виношело 7.186.862. Тото число представя опадованє за 311.139 пописаних у одношеню предходни попис зоз 2002. року.

=== Народи и национални меншини ===
[[Файл:Ethnic structure of Serbia by municipalities and cities 2022.png|мини|Етнїчни состав у населєньох по Попису жительства 2022. року]]Серби у векшини: 83,32% жительства, шлїдза Мадяре 3,53%, Роми 2,05%, Бошняци 2,02%, Горвати 0,80%, Словаци 0,73%, Чарногорци 0,54%, Влахи 0,49%, Румунє 0,41%, потим Югославянє, Македонци, Муслиманє, Болгаре, Бунєвци, Руснаци, Українци, Словенци, Ґоранци, Нємци, Руси, Чехи, Турки и други.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;align:left; margin:0.5em 0 0; border-style:solid; border:1px solid #7f7f7f; border-right-width:2px; border-bottom-width:2px; font-size:95%;&quot;
|-  style=&quot;background:beige; text-align:center;&quot;
!
! colspan=&quot;2&quot; |Сербия
! colspan=&quot;2&quot; |Централна Сербия
! colspan=&quot;2&quot; |Беоґрад
! colspan=&quot;2&quot; |Войводина
|-  style=&quot;background:beige; text-align:center;&quot;
| style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;|
|| &lt;small&gt;вкупно&lt;/small&gt;
|| &lt;small&gt;%&lt;/small&gt;
|| &lt;small&gt;вкупно&lt;/small&gt;
|| &lt;small&gt;%&lt;/small&gt;
|| &lt;small&gt;вкупно&lt;/small&gt;
|| &lt;small&gt;%&lt;/small&gt;
|| &lt;small&gt;вкупно&lt;/small&gt;
|| &lt;small&gt;%&lt;/small&gt;
|- style=&quot;background:#c1c1c1;&quot;
|| '''вкупно'''
|| '''7.186.862'''
|| 100
|| '''3.595.613'''
|| 100
|| '''1.659.440'''
|| 100
|| '''1.931.809'''
|| 100
|-
| style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Серби
|5.988.150
|83,32
|3.193.067
|88,80
|1.505.448
|90,72
|1.289.635
|66,75
|-
| style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Мадяре
|253.899
|3,53
|953
|0,02
|1810
|0,10
|251.136
|13,00
|-
| style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Роми
|147.604
|2,05
|77.888
|2,16
|27.325
|0,01
|42.391
|2,19
|-
| style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Бошняци
|145.278
|2,02
|142.902
|3,97
|1.596
|0,09
|780
|0,04
|-
| style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Горвати
|57.900
|0,80
|3.115
|0,08
|7.752
|0,46
|47.033
|2,43
|-
| style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Словаци
|52.750
|0,73
|325
|0
|2.104
|0,12
|50.321
|2,60
|-
| style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Чарногорци
|38.527
|0,53
|6.484
|0,18
|9.902
|0,59
|22.141
|1,14
|-
| style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Влахи
|35.330
|0,49
|34.978
|0,47
|182
|0,01
|170
|0
|-
| style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Румунє
|29.332
|0,40
|2.640
|0,07
|1.282
|0,07
|25.410
|1,31
|-
| style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Югославянє
|23.303
|0,32
|3.066
|0,08
|8.061
|0,48
|12.176
|0,63
|-
| style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Македонци
|22.755
|0,31
|5.393
|0,14
|6.970
|0,42
|10.392
|0,53
|-
| style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Муслиманє
|22.301
|0,31
|14.945
|0,41
|3.996
|0,24
|3.360
|0,17
|-
| style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Болгаре
|18.543
|0,25
|15.866
|0,44
|1.188
|0,07
|1.489
|0,07
|-
| style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Бунєвци
|16.706
|0,23
|65
|0
|172
|0,01
|16.469
|0,85
|-
| style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| [[Руснаци у Сербиї|Руснаци]]
|14.246
|0,19
|73
|0
|245
|0,01
|13.928
|0,72
|-
| style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Ґоранци
|7.767
|0,10
|1.260
|0,03
|5.328
|0,32
|1.179
|0,06
|-
| style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Албанци
|5.809
|0,08
|2.306
|0,06
|1.252
|0,07
|2.251
|0,11
|-
| style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Українци
|4.903
|0,06
|283
|0
|418
|0,02
|4.202
|0,21
|-
| style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Словенци
|4.033
|0,05
|679
|0,01
|1.539
|0,9
|1.815
|0,09
|-
| style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Нємци
|4.064
|0,05
|294
|0
|498
|0,03
|3.272
|0,16
|-
| style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Руси
|3.247
|0,04
|773
|0,02
|1.301
|0,07
|1.173
|0,06
|-
| style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Инши
|17.558
|0,24
|3.765
|0,10
|7.083
|0,42
|6.710
|0,34
|-
| style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Реґионална припадносц
|30.771
|0,42
|915
|0,25
|1.289
|0,07
|28.567
|1,47
|-
| style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Нєвияшнєни  и нєопредзелєни
|160.346
|2,23
|40.357
|1,12
|38.971
|2,34
|81.018
|4,19
|-
| style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Нєпознате
|81.740
|1,20
|43.221
|1,20
|23.728
|1,42
|14.791
|0,76
|}

Право формовац свой национални совит як орґан своєй културней самоуправи, по 2017. рок вихасновала 21 национална меншина и то як тоти меншини чийо ше язики службено хаснує у даєдней з єдинкох локалней самоуправи у Републики Сербиї (11): Мадяре, Словаци, Румунє, [[Руснаци у Сербиї|Руснаци]], Горвати, Чехи, Болгаре, Македонци, Чарногорци, Албанци, Бошняци, так и гевти меншини чийо язики ше нє хаснує службено (10): Роми, Українци, Влахи, Бунєвци, Нємци, Словенци, Греки, Євреє, Египянє, Ашкалиї.

Окрем наведзених, у Сербиї жию и меншини хтори за тераз нє маю свой национални совит, як цо Руси, Поляци, Цинцаре, Турки, Єрменє, Ґоранци, Янєвци, Шокци и др.

=== Язик ===
[[Файл:Srbija - Jezicki sastav po opstinama 2011 1.gif|мини|Линґвистични состав у населєнох по Попису жительства  2011. року]]
Урядови язик сербски написани з кирилским писмом, а з латинским лєм на способ як одредзене зоз законом о подобним хаснованю язикох и писмох. Пред орґанами АП Войводини и АП Косова и Метохиї у складзе з Уставом, коло сербского, службено ше хаснує и язики националних меншинох: мадярски, словацки, горватски, румунски, руски и албански, а на подручох 40 општинох и варошох (без КиМ) дзе традиционално жию припаднїки националних меншинох, и їх язики. 

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;align:left; margin:0.5em 0 0; border-style:solid; border:1px solid #7f7f7f; border-right-width:2px; border-bottom-width:2px; font-size:95%;&quot;
|-  style=&quot;background:beige; text-align:center;&quot;
! colspan=&quot;2&quot;|
! colspan=&quot;2&quot; |Попис 2002
! colspan=&quot;2&quot; |Попис 2011
|- style=&quot;background:beige;&quot;
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|
|'''вкупно'''
|'''%'''
|'''вкупно'''
|'''%'''
|- style=&quot;background:#c1c1c1;&quot;
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''РЕПУБЛИКА СЕРБИЯ'''
|| '''7.498.001'''
| 100
|| '''7.186.862'''
| 100
|-
| colspan=&quot;2&quot;  style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Сербски
|6.620.699
|88,30
|6.330.919
|88,09
|-
| colspan=&quot;2&quot;  style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Мадярски
|286.508
|3,82
|243.146
|3,38
|-
| colspan=&quot;2&quot;  style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Бошняцки
|134.749
|1,80
|138.871
|1,93
|-
| colspan=&quot;2&quot;  style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Нє вияшнєли ше и нєпознате
|63.877
|0,85
|128.191
|1,78
|-
| colspan=&quot;2&quot;  style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Ромски
|82.242
|1,10
|100.668
|1,40
|-
| colspan=&quot;2&quot;  style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Словацки
|57.498
|0,77
|49.796
|0,69
|-
| colspan=&quot;2&quot;  style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Влашски
|54.818
|0,73
|43.095
|0,60
|-
| colspan=&quot;2&quot;  style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Други язики
|83.775
|1,12
|39.463
|0,55
|-
| colspan=&quot;2&quot;  style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Румунски
|34.515
|0,46
|29.075
|0,40
|-
| colspan=&quot;2&quot;  style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Горватски
|27.588
|0,37
|19.223
|0,27
|-
| colspan=&quot;2&quot;  style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Болгарски
|16.459
|0,22
|13.337
|0,19
|-
| colspan=&quot;2&quot;  style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Македонски
|14.355
|0,19
|12.706
|0,18
|-
| colspan=&quot;2&quot;  style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| [[Панонски руски язик|Руски]]
|13.458
|0,18
|11.340
|0,16
|-
| colspan=&quot;2&quot;  style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Албански
|63.835
|0,85
|10.040
|0,14
|-
| colspan=&quot;2&quot;  style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Бунєвацки
|&lt;nowiki&gt;-&lt;/nowiki&gt;
|&lt;nowiki&gt;-&lt;/nowiki&gt;
|6.835
|0,10
|-
| colspan=&quot;2&quot;  style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Русийски
|2.199
|0,03
|3.179
|0,04
|-
| colspan=&quot;2&quot;  style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Чарногорски
|&lt;nowiki&gt;-&lt;/nowiki&gt;
|&lt;nowiki&gt;-&lt;/nowiki&gt;
|2.519
|0,04
|-
| colspan=&quot;2&quot;  style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Словенски
|3.024
|0,04
|2.269
|0,03
|-
| colspan=&quot;2&quot;  style=&quot;text-align:center; background:beige;&quot;| Нємецки
|2.279
|0,03
|2.190
|0,03
|}

=== Релиґия ===
[[Файл:Serbia Religion Map 2011.png|мини|Релиґийни состав у населєнох по Попису 2011. року]]
Найвекше число вирних у Сербиї православней вири (84,59%). За нїма шлїдза католїки (4,97%), муслиманє (3,1%), хтори з векшей часци сунити, и протестанти (0,99%), док други релиґиї слабше заступени. Єст и 1,11% атеїстох.

Устав и закони Сербиї дошлєбодзую шлєбоду вири, цо ше у пракси и почитує.

Сербия нє ма державну релиґию, та ше так анї церковни швета нє третирує як державни, алє гражданом дошлєбодзене славиц [[Святи храм|церковни]] швета, як и одредзене число нєроботних [[Дзень|дньох]] за найвекши швета за кажду виру (перши дзень Крачуна, Велька ноц, фамелийни слави, Рамазански и Курбаски байрам и Йом кипура). 

== Образованє ==
По законох Сербиї, школованє каждому доступне под єднакима условиями.

Основне школованє обовязне и тирва осем роки. Дзеци до основней школи починаю ходзиц кед наполня 6 або 7 роки. После основней школи даєдни школяре предлужує ходзиц до штреднєй школи у ґимназийох и ту 4 роки здобуваю обще образованє, док други предлужую образованє у штреднїх фахових школох хтори тиж тирваю штири роки. Треца опция ремеселски школи у хторих специялистичне образованє ([[тарґовина]], [[Ремесло|ремесла]]) тирва три роки.

Висше и високе образованє ше реализує на висших школох, факултетох и уметнїцких академийох. У Сербиї робя 7 державни и 7 приватни универзитети. Державни маю 84 факултети, а приватни 51 факултет. Єст и пейц самостойни приватни факултети звонка универзитетох. Державни универзитети Сербиї тоти: Универзитет у Беоґрадзе, Универзитет у Новим Садзе, Универзитет у Нишу, Универзитет у Краґуєвцу, Универзитет у Новим Пазаре, Универзитет у Приштини (терашнє шедзиско у Косовскей Митровици), Универзитет уметносцох у Беоґрадзе. Универзитетски програми прилагодзени ґу Болоньскей декларациї, хтора предвидзує здобуванє дипломох трох уровньох: диплома основних студийох, мастер и докторат. 

== Референци ==

== Вонкашня вяза ==

* [https://sr.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D1%80%D0%B1%D0%B8%D1%98%D0%B0 P. Сербия]

== Литература ==
* Vlahović, Petar (2004). [https://books.google.rs/books?id=Dx4qAQAAMAAJ&amp;redir_esc=y ''Serbia: the country, people, life, customs.''] ''Ethnographic Museum. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-86-7891-031-9&lt;/nowiki&gt;. Приступљено 9. 11. 2017.''
* Vlahović, Petar (2006). ''Serbia: The Country, People, Life, Customs'' (2nd изд.) [[:sr:Београд|Београд]]  &lt;nowiki&gt;ISBN 978-86-7891-031-9&lt;/nowiki&gt;.
* [[:sr:Јован_Деретић|Јован Деретић]]  (2005). ''Културна историја Срба''. Београд. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-86-331-2386-0&lt;/nowiki&gt;.
[[Катеґория:Сербия]]
[[Катеґория:Держави у Европи]]</text>
      <sha1>nrkk5oav6ctkqs0oil36lty47n2jvyf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Озеро</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3488</id>
    <revision>
      <id>22413</id>
      <parentid>21272</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T08:03:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sveletanka</username>
        <id>20</id>
      </contributor>
      <comment>референци</comment>
      <origin>22413</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26186" sha1="p2q6fojbmneyv5kszz1d5vvvg73tk8f" xml:space="preserve">[[File:Panoramic view of Como Lake (Lago di Como), seen from the mountain Monte Grona - Plesio (Como) 2015-10-25.JPG|thumb|rght|300px|Панорамски попатрунок на озеро Комо (Италия,25.10.2025.)]]
[[File:Palic05.jpg|thumb|right|300px|Озеро Палич ([[Сербия]])]]
[[File:Plitvice01.jpg|thumb|right|300px|[[Национални парк Плитвицки озера]]]]
Озеро то природне углїбенє, депресия на копну виполнєне з воду, хторе директно нє повязане зоз шветовим морйом, а хторе релативно вельких димензийох.&lt;ref&gt;Purcell, Adam.[https://basicbiology.net/environment/freshwater/lakes „Lakes”]. ''Basic Biology. Приступене 18.10.2026.'' &lt;/ref&gt; Урядово ше у класификациї нє применює минимална [[поверхносц]] яку би мало залапйовац озеро, алє ше часто спомина же би нє требало мац поверхносц меншу як єден гектар. Озера лєжа на копну и нє часц су океанох, та ше прето розликую од лаґунох, а тиж так су векши и глїбши у одношеню на озерка, гоч нєт формална або наукова дефиниция.

Озера можу мац притоки, одтоки, а озеро хторе ма и притоку и одтоку вола ше прецекаюце озеро. Найвекши и найглїбши озера тектонского походзеня. У нїх ше находзи вецей як 95% цалого количества озерскей води. Тоти озера виполнюю углїбеня хтори настали з тектонскима рушанями, односно з тектонскима поремеценями Жемовей поверхносци. Найвекше озеро (по поверхносци и количестве води) Каспийске озеро. Найнїзше озеро Мертве морйо (коло 400 м спод уровня моря), найглїбше Байкалске озеро (1.620 м). Найвецей єст ляднїцки озера.

Термин озеро ше тиж хаснує за описованє природних означеньох як цо озеро Ейр хторе длугши час сухе, алє ше наполнї у сезонских вельких дижджох. Велї озера штуични, та ше их прави за гидроелектричну продукцию (претворйованє гидро до електричней енерґиї - струї), рекреацию (плїванє...), подмирйованє з воду итд.

Финска позната як держава тисяч озерох, а Минесота як жем дзешец тисячи озерох. Вельки озера Сиверней Америки по походзеню з лядового периоду. Вецей як 60% шветових озерох находзи ше у Канади углавним прето же у тей жеми доминує нєланцова система одцеканя.

Озера важни за [[Привреда|привреду]] и транспорт (озера у Сиверней Америки, Каспийске озеро); доставаю ше солї (Мертве морйо); у даєдних єст вельо риби, служа за подмирйованє з воду и реґулованє водостою на рикох.

== Подзелєнє озерох ==
Озера ше дзеля по способе наставаня корита або по гидроґрафских, физичних, хемийних и биолоґийних характеристикох.

Хемийно, спрам концентрациї солї у води, озера ше дзеля на: сладководни и слани озера.

Подзелєнє по месце и способе наставаня (природни и штучни):

:* метеорске (космичне) озеро – настало пре вдеренє метеориту

:* тектонске озеро – настало пре тектонски рушаня (трешеня жеми)

:* ляднїцке озеро – настало з ґлациялним процесом, роботу ляднїкох, после чийого розпущованя настали углавним узки и глїбоки озера з прикрима побрежями

:* вулканске озеро – настало з роботу [[Вулкан|вулкану]] (у кратерох вулкану або з преградзованьом рикох у потокох лави)

:* припобрежне озеро – настало з поцаговцаньом моря зоз залїву

:* красове озеро – настало у депресийох у красових теренох

:* ричне озеро – настало з меняньом цеку рики (кед напущи старе корито)

:* еолске озеро – настало з роботу витру (у депресийох хтори настали з еолским процесом, хторе вода потим виполнї)

:* акумулациони озера (за потреби гидроелектранох)

:* викопани (наставаю у долїнох напущених рудокопох и шлюнкарньох)

== Походзенє природних озерох ==
Велї озера млади пре дїйство ерозийних процесох хтори одноша єден з бокох базену у хторим ше озеро находзи. Єст велї природни процеси хтори даваю форму озером. Нєдавне тектонске видзвигованє горского ланцу може створиц депресиї мисочкастей форми хтори акумулую воду и правя озера. Напредованє и поцагованє ляднїкох може зоз струганьом направиц депресиї у поврхносци дзе ше вец акумулує озеро. Таки озера звичайно у Скандинавиї, Сибире и Канади.

Озера тиж можу настац зоз шлїзканьом жеми або з ґлациялнима препреченями. Таки приклад ше зявел у остатнїм лядовим периодзе у держави Вашинґтон кед настало огромне озеро за ґлациялним цеком. Кед ше ляд поцагнул, пошлїдок бул вельки вилїв хтори направел памятнїк Сухи водопади у озерох Сан у держави Вашинґтон.

Слани озера можу настац там дзе нєт природне одцеканє або дзе ше вода барз швидко випарює, та поверхносне одцеканє уровня под'жемней води ма висше количество солї од нормалного. Приклади сланих озерох уключую Вельке слане озеро, Каспийске озеро и Мертве морйо.

Мали подковасти озера ше волаю мертви рични рукавки и можу настац у ричних долїнох як пошлїдок меандрованя, т.є. кривульканя. Рики хтори помали чечу правая кривулькасту форму, та ше вонкашнї бок кривульки отаргує вельо швидше як нукашнї. Як пошлїдок того настава подковаста кривулька, дзе рика реже през узки карк. Тота дзира тераз прави главни преход за рику, а конци кривульки поставаю заткати з мульом.

Озеро Восток то озеро на Антарктику хторе ше находзи под лядом и єдно є з найвекших на швеце.&lt;ref&gt;[https://www.newsru.com/russia/03aug2011/kapica.html   „Умер ученый Андрей Капица, сделавший в Антарктиде одно из крупнейших открытий XX века”] [The author of one of the greatest discoveries, Andrey Kapitsa, died] (на језику: руски). NEWSru.com. 3. 8. 2011. Приступене 18.10.2026.&lt;/ref&gt; Даєдни озера як цо Байкалске и озеро Танґанїка вулканского походзеня и лєжа на ґеолоґийних розшедуюцих линийох. Кратерске озеро у Ореґону ше находзи у калдери загашеного вулкану.

== Характеристики ==
Пременка уровня озера ше надпатра з розлику медзи жридлом прицеканя и одцеканя хтори поровнани з цалим волуменом озера. Значни уходни жридла то паданя над озером; звишок води хтори принєшени з цеками и каналами з озерского розводзацого подруча; канали под'жемней води и аквифери, та людски жридла звонка розводзацого подруча. Виходни жридла то випарйованє з озера; поверхносни и под'жемни водово цеки, як и гоч яке бранє озерскей води за чловечи потреби. Понеже ше климатски условия и чловечи потреби за воду розликую, наставаю флуктуациї у озерским уровню.

Озера мож катеґоризовац спрам богатства поживних материйох хтори уплївую на роснуце рошлїнох. Озера у хторух нєт вельо поживни материї волаю ше олиґотрофни и ґенерално су превидни, та маю нїзку концентрацию рошлїнского живота. Мезотрофни озера маю добру ясносц и штреднї уровнї поживних материйох. Еутрофни озера збогацени з поживнима материями, та у нїх рошлїни добре рошню, а можлїве и квитнуце алґох. Гипертрофне озеро то водова маса високо збогацена з поживнима материями. Тоти озера маю слабу ясносц и предмет су квитнуца алґох. Озера типично досцигую таки стан дзекуюци людским активносцом як цо вельке хаснованє гнойох у озерским разводзацим подручу. Таки озера нє маю скоро нїяку хасновитосц, а екосистема у подполносци знїщена.
 
Штучне озеро шлюнкарня при Ивановцу у Медзимую, настало з викопованьом шлюнку у алувиялней нїжини рики Драви

== Типи озерох ==
:– '''Периґлациялне озеро''' то файта озера у хторим рубци озера оформює лядови покривач, лядова шапка або ляднїк, та ляд спера природне одцеканє глїни.

:– '''Акумулацийне озеро''' або резервоар (французки: réservoir) то штучне озеро створене з вилїваньом подруча за гдроенерґетким шлайсом. Даєдни з найвекших шветових озерох правя таки резервоари. Штучни озера тиж можу буц нароком направени з викопованьом або залїваньом отворених рудокопох, як и з винїманьом шлюнку у алувиялних нїжинох (зоз чим наставю шлюнкарнї або трозґарнї).

За правенє шлайсох ґеодети муша найсц рични долїни хтори глїбоки и узки; боки долїни теди можу мац улогу природних мурох. Найлєпше место за правенє шлайсу ше муши одредзиц. Кед треба, людзе и/або историйни находзиска муша буц премесцени, напр. храми Абу Симбела хтори преселєни пред тим як ше почало будовац Асуански шлайс хтори створел Насерово озеро.

Озеро Волта у заходней Африки закрива коло 8500 км². Озеро Мид найвекше сиверноамерицке штучне озеро, хторе створене з Хуверовим шлайсом, а правене є од 1931. по 1935. рок у чаше предсидателя Франклина Д. Рузвелта. Лока найвекше сиверноевропске штучне озеро хторе ма 417 км². Куйбишевске озеро (русийски: Куйбышевское водохранилище́) з поверхносцу 6450 км² (волумен му 57,3 км³) найвекше европске штучне озеро и треце на швеце, створене зоз шлайсом гидроцентрали Жиґули, а правене є од 1950. по 1957. рок.

== Абиотична и биотична лимнолоґия ==
Лимнолоґия дзелї озера на три зони: литорална зона, хтора нагнуте подруче блїзко при жеми; зона отвореней води, дзе слункова шветлосц богата; и зона глїбокей води, дзе доходзи мало слунковей шветлосци. Глїбина хтору шветлосц може досягнуц у озерох завиши од густосци и рушаня часточкох. Тоти часточки можу буц седиментарного або биолоґийного походзеня и одвичательни су за фарбу води. Розпаднута рошлїнска материя одвичательна, наприклад, за жовту або кафовкасту фарбу, а алґи одвичательни за желєнкасту фарбу води. У барз плїтких водових масох желєзни оксиди даваю води червенкасто-кафову фарбу. До биолоґийних часточкох спадаю алґи и детритус. 

Седиментна часточка у суспензиї кед єй чежина менша як сили замуцованя хтори дїйствую на часточку. Замуцованє пресудни фактор у превидносци води. Месоєдни, детритиворни риби одвичательни за мульовити вод, бо вони, глєдаюци покарму, зборикаю муль. Месоєдни риби єдза рошлїноєдни (планктоноєдни) риби, та звекшую число алґох (опать акватрофна каскада). Глїбина до хторей доходзи шветлосц або превидносц води мера ше зоз Секийовим диском. То диск пречнїку 20 цм з вименююцима билима и чарнима квадрантами. Глїбина на хторей диск вецей нє видно то Секийова глїбина, т.є. мера превидносци. Звичайно ше хаснує за тестиранє еутрофикациї. Озеро ублажує температуру и климу околного подруча пре воду хтора ма барз високи специфични цеплотни капацитет (4186). Окрем того, озеро може през дзень охладзиц жем з локалнима витрами, резултуюци у благим витрику з моря; або ю може вноци зограц и так створиц благи витрик з копна.

== Наставанє озерох ==
Озера можу буц з наушедованим седиментом, та поступнє поставаю влажна жем як мочар або бара. Медзи нїжинскима и горскима озерами єст важна розлика. Нїжински озера мирни, менєй стиновити/баржей седиментни, маю благо нагнуте дно и ґенерално у нїх єст вецей рошлїнского живота. Вельки водово рошлїни (окреме над) барз пошвидшую тот процес завераня, бо затримую седименти. Мульовити озера и озера дзе єст вельо рошлїноєдни риби помали капу. 

„Нєставаюце” озеро (лєдво обачлїве на чловековей часовей скали) типично ма водови рубец з екстензивнима рошлїнскима покривачами. Вони поставаю нови бивальнїк за други рошлїни и животинї спомедзи хторих велї ридки. Поступнє ше озеро завера, та може настац млади тресет хтори прави бару. У нїжинских ричних долїнох (дзе рика може правиц меандри), присуство тресету ше пояшнює зоз завераньом бувших мертвих коритох. У барз позних стадиюмох сукцесиї рошню стебла, конєчно претворююци влажну жем до лєса.

Даєдни озера можу скапац у одредзеней часци рока. Таки озера ше волаю интермитентни озера и типични су за красови терен. Приклад таких озерох то Церкниґске озеро у Словениї.

== Нєжемово або вселенски озера ==
Познате же лєм єдно астрономске цело окрем Жеми ма вельки озера: найвекши Сатурнов мешац, Титан. Фотоґрафиї и спектроскопска анализа вселенскей лєтачки Касини-Гайґенс указую чечни етан на поверхносци, за хтори ше трима же є помишани з чечним метаном. Найвекше озеро на Титану то Кракеново морйо хторе, з оценєнима 400.000 km km2,&lt;ref&gt;Wasiak, F. C.; Hames, H.; Chevrier, V. F.; Blackburn, D. G. (март 2010).[https://www.researchgate.net/publication/252677198_Characterizing_the_Stability_of_Titan's_Northern_Lakes_Using_Image_Analysis_and_Mass_Transfer_Modeling.    ''Characterizing the Stability of Titan's Northern Lakes Using Image Analysis and Mass Transfer Modeling]''. Lunar and Planetary Science Conference.   &lt;/ref&gt; коло пейц раз векше як озеро Супериор (~80.000 km2) и скоро вельке як шицки пейц Вельки озера Сиверней Америки вєдно.[6] Друге найвекше озеро на Титану, Лиґейске морйо, скоро два раз векше як Горнє озеро, зоз преценєнима 150.000 km2.&lt;ref&gt;[https://www.esa.int/ESA_Multimedia/Images/2013/06/Ligeia_Mare   „Ligeia Mare”]. ''esa.int''. European Space Agency. 17. 6. 2013. Приступене 18.10.2026.&lt;/ref&gt;

У нєшкайшим чаше поверхносц планети Марс барз жимна же би дошлєбодзела зберанє чечуцей води на поверхносци. Заш лєм ґеолоґийни докази потвердзую же дараз було стари озера на поверхносци. Тиж можлїве же вулканска активносц на Марсу з часом розпущи ляд хтори ше находзи под поверхносцу и же створи вельки озера. У терашнїх условийох тота вода ше змаржнє або швидко випари, окрем кед ше нє изолує на даяки способ, поведзме зоз закриваньом з вулканским ґаром. Планета Марс ма лєм єдно потвердзене озеро хторе под жему и блїжей ґу южному полу. &lt;ref&gt;Greicius, Tony (25. 7. 2018).[https://www.nasa.gov/feature/jpl/nasa-statement-on-possible-subsurface-lake-near-martian-south-pole/   „NASA Statement on Possible Subsurface Lake near Martian South Pole”]. ''NASA''. Архивирано из оригинала 26. 06. 2023. г. Приступене 18.10.2026.&lt;/ref&gt;Гоч поверхносц Марсу барз жимна и ма премали атмосферски прицисок же би оможлївел тирвацу поверхносну воду, ґеолоґийни докази заш лєм потвердзую же ше стари озера дараз формовали на поверхносци.&lt;ref&gt;Gohd, Chelsea (5. 11. 2018). [https://www.discovermagazine.com/temporary-lakes-once-filled-and-refilled-across-mars-surface-1095      „Temporary Lakes Once Filled and Refilled Across Mars' Surface”]. ''Discover magazine''. Kalmbach Media. Приступене 18.10.2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Matsubara, Yo; Howard, Alan D.; Drummond, Sarah A. (1. 4. 2011). „Hydrology of early Mars: Lake basins”. ''Journal of Geophysical Research''. '''116''' (E04001): E04001. Bibcode:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2011JGRE..116.4001M/abstract   2011JGRE..116.4001M]. doi:[https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2010JE003739   10.1029/2010JE003739] .&lt;/ref&gt;

Юпитеров вельки мешац Ия вулкански активни пре наглашени плими и осеки, та ше як пошлїдок того на поверхносци акумуловали лєжиска сумпору. Даєдни фотоґрафиї хтори зняти у мисиї Ґалилео указую озера чечуцого сумпору на поверхносци, гоч вони баржей аналоґни озером лави як води на Жеми.&lt;ref&gt;[https://nineplanets.org/io/   „The Nine Planets Solar System Tour – Io”]. ''nineplanets.org''. Приступене 18.10.2026.&lt;/ref&gt;

На Мешацу ше находза цми базалтни ровнїни подобни лунарним морйом, лєм же су менши, та ше волаю lacus (єднина lacus, латински за „озеро”). Дараз вчасни астрономи за нїх думали же су прави озера.

Найпознатши озера

:▶ Каспийске озеро, слане озеро, поверхносци коло 360.000 км².

:▶ Горнє озеро, сладководне озеро, поверхносци коло 82.414 км².

:▶ Байкалске озеро, найглїбше на швеце, глїбоке 1.741 м.

:▶ Титикака, найвисше плївне озеро, 3821 мнв.

:▶ Мертве морйо, озеро з нейшекшу концентрацию солї и найнїзше на швеце, -422 мнв.

:▶ Тоба, вулканске озеро, найвекше озеро змесцене у калдери на острове Суматра.

Найвекши озера по континентох

:▶ Африка — Викторийово озеро (тиж друге по велькосци сладководне озеро на Жеми хторе ше хаснує за подмирйованє зоз питку воду)

:▶ Антарктик — Восток (ляднїцке озеро)

:▶ Азия — Каспийске озеро (источашнє и найвекше на швеце)

:▶ Австралия — Ер

:▶ Европа — Ладоґа (у сиверозаходней Русиї)

:▶ Сиверна Америка — Горнє озеро

:▶ Южна Америка — Титикака

Штучне озеро шлюнкарня при Ивановцу у Медзимурю, настало з викопованьом шлюнку у алувиялней нїжини рики Драви

== Референци ==

[[Катеґория:Озера]]
[[Катеґория:Водово екосистеми]]</text>
      <sha1>p2q6fojbmneyv5kszz1d5vvvg73tk8f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пещера</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3821</id>
    <revision>
      <id>22411</id>
      <timestamp>2026-10-18T07:30:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sveletanka</username>
        <id>20</id>
      </contributor>
      <comment>нова статя</comment>
      <origin>22411</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13252" sha1="04g4l8lfx6f4i2drw37ad107dgjccux" xml:space="preserve">[[File:Bermuda (UK) image number 217 caves.jpg|thumb|right|300px|Пещера на Бермудских островох]]
'''Пещера''' представя под'жемну просторию у Жемовей скори, (1,2) а зявює ше под уплївом природних процесох. Настава у красовим релєфу, потим у наскладох ґипсу, солї, маґматских (еруптивних) и седиментних стинох, та аж и у [[Ляд|ляду]]. Визначує ше же пещера еґзоґена форма релєфу, цо значи же є природни под'жемни простор хторому глїбина векша од ширини уходу. Алє поняце пещера подрозумює и менши отвори (ендоґени форми) як цо то морски пещери хтори наставаю под дїйством габох и морских струйох, мали плїтки пещери (пещери окапини або пештери зоз вельким уходом и кратким конком до 50 метери так же су подполно ошвицени) и менши пещери хтори ше волаю ґроти, а то мали и природно украшени пещери або дзири у стинох.(3,4)

Спелеолоґия то наука хтора виучує пещери (5), а виглєдоваче спелеолоґи. 

Збудова пещери и подзелєнє

Пещера ше состої зоз уходу, каналу и сали. Канал то видлужени уход, а сала то велька дзира або пражнїна хтора звичайно настава пре ширенє под'жемних каналох. 

Пещери мож дефиновац и як длугоки и часто барз розконарени под'жемни, горизонтални або благо нагнути канали хтори ше ширя глїбоко до нукашньосци вапнянїкових стинох (масох). Єст пещери и зоз прикрима каналами.

У зависносци од того чи у пещери єст рични цек, вони ше дзеля на рични и сухи.

'''Рични пещери''', у морфолоґийним и гидроґрафским поглядзе, найзначнєйши форми у нукашньосци вапнянїку. През нїх, по компликованих системох под'жемних каналох, чечу прави „пещерски рики”. Таки рики чечу на два способи:

-	У каналох хтори нє виполнєти подполно з воду, односно кед присутни и воздух – вода чече шлєбодно, односно ґравитацийно, зоз висших каналох до нїзших.

-	У каналох хтори подполно виполнєти з воду и у хторих нєт воздуху – вода чече под гидростатичним прициском, на горе, процивно ґравитациї. То ше случує кед вельке количество води войдзе до под'жемней системи зоз векшей висини и створи огромни прицисок на воду хтора ше находзи глїбше у нукашньосци. Резултат такого рушаня води то вибиванє води на поверхносц жеми, а то наприклад жридло озера або рики.
[[File:Burger PostojnskaJama.jpg|thumb|right|250px|[[Постоїнска пещера]], найвекша у Словениї, єдна зоз вецей понорних пещерох хтори творя систем пещерох длугоки 20 570 метери]]
Спрам гидроґрафней функциї, односно спрам того як вода през нїх чече у одношеню на поверхносц жеми,  пещери ше дзеля на понорни и сифонски. 

-	Понорни пещери наставаю там дзе поверхносна рика або поток нараз нєстанє, односно злєє ше до нукашньосци жеми. 

-	Сифонски пещери то канали през хтори под'жемна вода, после того як прецека през нукашньосц вапнанїкового пасма, ознова вибива на поверхносц. Вола ше их по форми латиничней букви U (форма сифону) и зошицким су виполнєти з воду пре прицисок, же би на концу каналу, вода вибила на поверхносц як жридло. Тоти пещери барз опасни за виглєдованє, часто су зошицким виполнєти з воду, а вода през нїх чече константно або периодично.

'''Сухи пещери''' збудовани зоз мрежи пещерских каналох хтори нє маю гидроґрафну функцию. Морфолоґийно-гидролоґийна еволуция тих пещерох, през хтори вецей нє чече вода, представена през капканє води зоз повали пещери и зоз одвальованьом тей повали.

Вода хтора капка зоз повали дїйствує на два способи:

1.	Одвалює повалу так же дижджовка хтора преходзи през тло упива угльов диоксид и постава благо квашна. Тота квашна вода розпущує вапнянїк (корозия), вода нєпреривно преходзи през исти розпуклїни на повали, шири розпуклїни и на таки способ ше сала пещери шири до висини.

2.	Будує або акумулує вапнянїк. То ше случує так же вода розпущи вапнянїк на своєй драги през стину, дойдзе до повали сали пещери и ту ше зяви у форми капки. Кед капка або угльов диоксид випари, вапнанїк хтори бул у їх составе ше кришталює и ушедує. Резултат такого процесу то украси пещери як цо: [[сталактити]] хтори виша зоз повали, [[сталаґмити]] хтори ше зоз дна дзвигаю ґу повали и пещерски слупи хтори наставаю зоз злучованьом сталактитох и сталаґмитох.

Мож повесц же сухи пещери концови стадиюм морфолоґийно-гидролоґийней еволуциї, односно процесу у хторим вода и вапнянїк медзисобно дїйствую.

Пещери спрам розконареносци мож подзелїц на:

Прости пещери - то пещери хтори маю єден єдноставнєйши канал хтори може буц длугоки стотки метери, та аж и километри. Приклад такей пещери то Дудийова пещера у Восточней Сербиї чия длужина канала 458 метери.

Зложени пещери маю розконарену систему под'жемних каналох хтори ше можу медзи собу преплєтац, можу буц на розличних уровньох у форми поверхох. Приклад такей пещери то Злотска (Лазарова) и Цанетова пещера у Восточней Сербиї. Злотска пещера, при гори Кучай, ма 10 канали длугоки 1 560 метери, а у долїни рики Замни Цанетова пещера кратша, алє ма 18 канали длугоки 424 метери.(6)

Типи формованя пещери

Формованє и наставанє пещери (спелеоґенеза) може тирвац вецей милиони роки.(5)Пещери можу буц наисце у рижних велькосцох и формовани у розличних ґеолоґийних процесох. Процеси можу буц комбинация хемийних процесох: ерозию води, тектонских силох, микроорґанизмох, прициску и атмосферского уплїву. Же би ше утвердзело часови период наставаня єдней пещери хаснує ше технїку датованя изотопох (урану, торию, углєнїку и олова) у седиментох. На основи того мож установиц як ше формовали нєшкайши пещери.(5)

Красово пещери

Найвецей єст красово пещери хтори настали зоз розпущованьом. Таки пещери наставаю у стини хтора розпущуюца; найвецей их єст у вапнянїку, алє ше можу формовац и у других стинох як цо то крейда, мрамор, соль, ґипс, доломитни стини. Стини пукаю под дїйством природней квашнїни у под'жемней води хтора преходзи през розпуклїни. З часом ше розпуклїни звекшую и так наставаю пещери и системи у пещери.

Примарни пещери

Примарни пещери наставаю у чаше формованя стини. Циви або канали през хтори чече лава пошлїдок вулканскей активносци. Док лава чече долу, єй поверхносне пасмо ше хладзи и тварднє. Горуца лава чече под тим ствраднутим пасмом и кед векше количество лави вичури,  останє празни канал. Таки пещери єст на Канарских островох и у ровнїнох восточного Айдаху (ЗАД) и на других местох. Пещера Казамура на Гавайох окреме длугоки и глїбоки канал: длужина єй 65,6 km.

Вулканска активносц може буц причина наставаня и других пещерох, нє лєм пещерох у стварднутих каналох, як наприклад у:(11)

-	 розпуклїнох,

-	празних отворених вертикалних каналох през хтори єдна часц лави вибиє на поверхносц, а остаток ше после ерупциї поцагнє до нукашньосци,

-	углїбеньох хтори настали при процесу кед ше поверхносц лави охладзи и стварднє, а лава и далєй чече и видрилює стварднуте пасмо на горе; кед ше лава поцагнє, у тих углїбеньох настанє пещера.

Пещери розпуклїни

Таки пещери наставаю кед ше пасма розпущуюцих минералох, як цо то ґипс, розпуща медзи пасмами менєй розпущуюцей стини. Стина пука и ламе ше, пада зоз повали долу и формує громади камених блокох. Простор хтори настанє медзи блоками и повалу твори систему пещерох и каналох.(12)

Талусни пещери

Талусни пещери формовани медзи вельким количеством каменя рижней велькосци (дробни шлюнок, тлучени камень, вельки камени блоки) хторе ше зоз прикрих стинох одвалї и скотуля на громаду. (13)
 
Анхиялни пещери

Анхиялни пещери, звичайно приморски, маю мишанїну сладкей и сланей води (морскей). Єст их на велїх местох на Жеми и у нїх звичайно пребуваю окремни и ендемски животиньски файти.</text>
      <sha1>04g4l8lfx6f4i2drw37ad107dgjccux</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>22412</id>
      <parentid>22411</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T07:36:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sveletanka</username>
        <id>20</id>
      </contributor>
      <comment>катеґория</comment>
      <origin>22412</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13302" sha1="35d4hopxxparoplmxl5u5h0ejmu73qn" xml:space="preserve">[[File:Bermuda (UK) image number 217 caves.jpg|thumb|right|300px|Пещера на Бермудских островох]]
'''Пещера''' представя под'жемну просторию у Жемовей скори, (1,2) а зявює ше под уплївом природних процесох. Настава у красовим релєфу, потим у наскладох ґипсу, солї, маґматских (еруптивних) и седиментних стинох, та аж и у [[Ляд|ляду]]. Визначує ше же пещера еґзоґена форма релєфу, цо значи же є природни под'жемни простор хторому глїбина векша од ширини уходу. Алє поняце пещера подрозумює и менши отвори (ендоґени форми) як цо то морски пещери хтори наставаю под дїйством габох и морских струйох, мали плїтки пещери (пещери окапини або пештери зоз вельким уходом и кратким конком до 50 метери так же су подполно ошвицени) и менши пещери хтори ше волаю ґроти, а то мали и природно украшени пещери або дзири у стинох.(3,4)

Спелеолоґия то наука хтора виучує пещери (5), а виглєдоваче спелеолоґи. 

Збудова пещери и подзелєнє

Пещера ше состої зоз уходу, каналу и сали. Канал то видлужени уход, а сала то велька дзира або пражнїна хтора звичайно настава пре ширенє под'жемних каналох. 

Пещери мож дефиновац и як длугоки и часто барз розконарени под'жемни, горизонтални або благо нагнути канали хтори ше ширя глїбоко до нукашньосци вапнянїкових стинох (масох). Єст пещери и зоз прикрима каналами.

У зависносци од того чи у пещери єст рични цек, вони ше дзеля на рични и сухи.

'''Рични пещери''', у морфолоґийним и гидроґрафским поглядзе, найзначнєйши форми у нукашньосци вапнянїку. През нїх, по компликованих системох под'жемних каналох, чечу прави „пещерски рики”. Таки рики чечу на два способи:

-	У каналох хтори нє виполнєти подполно з воду, односно кед присутни и воздух – вода чече шлєбодно, односно ґравитацийно, зоз висших каналох до нїзших.

-	У каналох хтори подполно виполнєти з воду и у хторих нєт воздуху – вода чече под гидростатичним прициском, на горе, процивно ґравитациї. То ше случує кед вельке количество води войдзе до под'жемней системи зоз векшей висини и створи огромни прицисок на воду хтора ше находзи глїбше у нукашньосци. Резултат такого рушаня води то вибиванє води на поверхносц жеми, а то наприклад жридло озера або рики.
[[File:Burger PostojnskaJama.jpg|thumb|right|250px|[[Постоїнска пещера]], найвекша у Словениї, єдна зоз вецей понорних пещерох хтори творя систем пещерох длугоки 20 570 метери]]
Спрам гидроґрафней функциї, односно спрам того як вода през нїх чече у одношеню на поверхносц жеми,  пещери ше дзеля на понорни и сифонски. 

-	Понорни пещери наставаю там дзе поверхносна рика або поток нараз нєстанє, односно злєє ше до нукашньосци жеми. 

-	Сифонски пещери то канали през хтори под'жемна вода, после того як прецека през нукашньосц вапнанїкового пасма, ознова вибива на поверхносц. Вола ше их по форми латиничней букви U (форма сифону) и зошицким су виполнєти з воду пре прицисок, же би на концу каналу, вода вибила на поверхносц як жридло. Тоти пещери барз опасни за виглєдованє, часто су зошицким виполнєти з воду, а вода през нїх чече константно або периодично.

'''Сухи пещери''' збудовани зоз мрежи пещерских каналох хтори нє маю гидроґрафну функцию. Морфолоґийно-гидролоґийна еволуция тих пещерох, през хтори вецей нє чече вода, представена през капканє води зоз повали пещери и зоз одвальованьом тей повали.

Вода хтора капка зоз повали дїйствує на два способи:

1.	Одвалює повалу так же дижджовка хтора преходзи през тло упива угльов диоксид и постава благо квашна. Тота квашна вода розпущує вапнянїк (корозия), вода нєпреривно преходзи през исти розпуклїни на повали, шири розпуклїни и на таки способ ше сала пещери шири до висини.

2.	Будує або акумулує вапнянїк. То ше случує так же вода розпущи вапнянїк на своєй драги през стину, дойдзе до повали сали пещери и ту ше зяви у форми капки. Кед капка або угльов диоксид випари, вапнанїк хтори бул у їх составе ше кришталює и ушедує. Резултат такого процесу то украси пещери як цо: [[сталактити]] хтори виша зоз повали, [[сталаґмити]] хтори ше зоз дна дзвигаю ґу повали и пещерски слупи хтори наставаю зоз злучованьом сталактитох и сталаґмитох.

Мож повесц же сухи пещери концови стадиюм морфолоґийно-гидролоґийней еволуциї, односно процесу у хторим вода и вапнянїк медзисобно дїйствую.

Пещери спрам розконареносци мож подзелїц на:

Прости пещери - то пещери хтори маю єден єдноставнєйши канал хтори може буц длугоки стотки метери, та аж и километри. Приклад такей пещери то Дудийова пещера у Восточней Сербиї чия длужина канала 458 метери.

Зложени пещери маю розконарену систему под'жемних каналох хтори ше можу медзи собу преплєтац, можу буц на розличних уровньох у форми поверхох. Приклад такей пещери то Злотска (Лазарова) и Цанетова пещера у Восточней Сербиї. Злотска пещера, при гори Кучай, ма 10 канали длугоки 1 560 метери, а у долїни рики Замни Цанетова пещера кратша, алє ма 18 канали длугоки 424 метери.(6)

Типи формованя пещери

Формованє и наставанє пещери (спелеоґенеза) може тирвац вецей милиони роки.(5)Пещери можу буц наисце у рижних велькосцох и формовани у розличних ґеолоґийних процесох. Процеси можу буц комбинация хемийних процесох: ерозию води, тектонских силох, микроорґанизмох, прициску и атмосферского уплїву. Же би ше утвердзело часови период наставаня єдней пещери хаснує ше технїку датованя изотопох (урану, торию, углєнїку и олова) у седиментох. На основи того мож установиц як ше формовали нєшкайши пещери.(5)

Красово пещери

Найвецей єст красово пещери хтори настали зоз розпущованьом. Таки пещери наставаю у стини хтора розпущуюца; найвецей их єст у вапнянїку, алє ше можу формовац и у других стинох як цо то крейда, мрамор, соль, ґипс, доломитни стини. Стини пукаю под дїйством природней квашнїни у под'жемней води хтора преходзи през розпуклїни. З часом ше розпуклїни звекшую и так наставаю пещери и системи у пещери.

Примарни пещери

Примарни пещери наставаю у чаше формованя стини. Циви або канали през хтори чече лава пошлїдок вулканскей активносци. Док лава чече долу, єй поверхносне пасмо ше хладзи и тварднє. Горуца лава чече под тим ствраднутим пасмом и кед векше количество лави вичури,  останє празни канал. Таки пещери єст на Канарских островох и у ровнїнох восточного Айдаху (ЗАД) и на других местох. Пещера Казамура на Гавайох окреме длугоки и глїбоки канал: длужина єй 65,6 km.

Вулканска активносц може буц причина наставаня и других пещерох, нє лєм пещерох у стварднутих каналох, як наприклад у:(11)

-	 розпуклїнох,

-	празних отворених вертикалних каналох през хтори єдна часц лави вибиє на поверхносц, а остаток ше после ерупциї поцагнє до нукашньосци,

-	углїбеньох хтори настали при процесу кед ше поверхносц лави охладзи и стварднє, а лава и далєй чече и видрилює стварднуте пасмо на горе; кед ше лава поцагнє, у тих углїбеньох настанє пещера.

Пещери розпуклїни

Таки пещери наставаю кед ше пасма розпущуюцих минералох, як цо то ґипс, розпуща медзи пасмами менєй розпущуюцей стини. Стина пука и ламе ше, пада зоз повали долу и формує громади камених блокох. Простор хтори настанє медзи блоками и повалу твори систему пещерох и каналох.(12)

Талусни пещери

Талусни пещери формовани медзи вельким количеством каменя рижней велькосци (дробни шлюнок, тлучени камень, вельки камени блоки) хторе ше зоз прикрих стинох одвалї и скотуля на громаду. (13)
 
Анхиялни пещери

Анхиялни пещери, звичайно приморски, маю мишанїну сладкей и сланей води (морскей). Єст их на велїх местох на Жеми и у нїх звичайно пребуваю окремни и ендемски животиньски файти.
[[Катеґория:Ґеоморфолоґия]]</text>
      <sha1>35d4hopxxparoplmxl5u5h0ejmu73qn</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>