Лак за нохци

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="rsk">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>rskwiki</dbname>
    <base>https://rsk.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B8_%D0%B1%D0%BE%D0%BA</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медий</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Окреме</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Розгварка</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Хаснователь</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Розгварка зоз хасновательом</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Розгварка о Википедиї</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Розгварка о файлу</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">МедияВики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Розгварка о МедияВикию</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Шаблон</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Розгварка о шаблону</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Помоц</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Розгварка о помоци</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Катеґория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Розгварка о катеґориї</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модул</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Разговор о модулу</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Лак за нохци</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3177</id>
    <revision>
      <id>22416</id>
      <parentid>19533</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T14:20:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sveletanka</username>
        <id>20</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>22416</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20665" sha1="e9h0ukscffbr8uy36u5ro39o68daesx" xml:space="preserve">[[Файл:Polished_purple_nails_with_nail_art_on.jpg|мини| Лаковани нохци]]
[[Файл:Fingernägel-lackieren-IMG_2027.jpg|мини| Нохци на рукох пред и после наношеня червеного лаку за нохци]]
[[Файл:Metti_(cropped).JPG|мини| Женски [[Прстен (накит)|ножни]] пальци украшени з лаком за нохци и [[Кана (боја)|каном]], а на другим пальцу ''metti'' (персцень за ножни пальци) за винчанє.]]
'''Лак за нохци''' то лак хтори мож нанєсц на [[Нохец|нохци]] рукох або ногох же би ше их украшело и защицело. Формула вецейраз ревидована же би ше злєпшало єй декоративни ефекти и онєможлївело пуканє або лупенє. Лак за нохци зложени з мишанїни орґанского полимера и даскельо других компонентох хтори му даваю єдинствену [[Фарба|фарбу]] и текстуру.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Toedt, John; Koza, Darrell; Cleef-Toedt, Kathleen van (2005). [https://archive.org/details/chemicalcomposit0000toed_o6y5 Chemical Composition Of Everyday Products. Greenwood Publishing Group.] стр. 49. ISBN 978-0-313-32579-3.&lt;/ref&gt; Лаки за нохци єст у шицких ниянсох фарбох и вони маю значну улогу у маникиру або педикиру.
== Историят == 
Лак за нохци настал у Китаю и датирує зоз 3000. року п.н.е.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Sherrow, Victoria (2001). [https://archive.org/details/forappearancesak00sher/page/119 ''For appearance' sake: The historical encyclopedia of good looks, beauty, and grooming''.] Phoenix: Oryx Press. стр. [https://archive.org/details/forappearancesak00sher/page/119 119.]ISBN 978-1-57356-204-1.&lt;/ref&gt; Коло 600. року п.н.е. кральовска фамелия любела златну и стриберну фарбу. Медзитим, червена и чарна на концу заменєли тоти метални фарби. У Єгипту нїзши класи хасновали бляди фарби, а високе дружтво фарбело нохци на червенкаво-кафовкаво зоз кану.&lt;ref&gt;Alpert, Arlene; Altenburg, Margrit; Bailey, Diane (2002). Milady's Standard Cosmetology. Cengage Learning. стр. 8. ISBN 978-1-56253-879-8.&lt;/ref&gt; Мумификовани фараонє тиж мали нохци нафарбени з кану.&lt;ref&gt;''Draelos, Zoe Diana (2011). Cosmetic Dermatology: Products and Procedures. John Wiley &amp; Sons. стр. 46. ISBN 978-1-4443-5951-0.''&lt;/ref&gt; Офарбени лак за нохци ше зявел аж 1920-их рокох. Формули вчасних лакох за нохци креировани з помоцу основних состойкох як цо олєй лаванди, кармин, оксидни калай и олєй берґамоту. Частейше нохци лаковани з тонованима пудерами и кремами, а потим брушени док нє постаню блїщаци. Єдна файта продуктох за полированє хтору ше предавало у тим чаше була Ґрафова паста за нохци хиґло.&lt;ref&gt; Shah, Shikha (17. 1. 2014). „History of nail polish”. The Times of India. ProQuest 1477854392.&lt;/ref&gt;
== Состойки ==
[[Файл:Nitrocellulose-2D-skeletal.png|десно|мини| Нитроцелулоза то полимер хтори прави филм, а вон главни состойок векшини лакох за нохци.]]
 
* Лак за нохци зложени зоз полимеру хтори прави филм, розложени у випарююцим орґанским розпущовачу. Звичайно то розпущенїна нитроцелулози у бутил ацетату або етил ацетату. Тота основна формулация преширена на шлїдуюце:&lt;ref&gt;1.     ''Shah, Shikha (17. 1. 2014). „History of nail polish”. The Times of India. ProQuest 1477854392.''&lt;/ref&gt;
* Пластификатори даваю нєламаюци филми. Дибутил фталат и камфор типични пластификатори.
* Фарби и пиґменти то злученїни хтори облапяю хромов оксид, хромов гидроксид, желєзни фероциянид, калайов диоксид, титанийов диоксид, желєзни оксид, кармин, ултрамарин и манґанвиолет.&lt;ref name=&quot;Toedt&quot;&gt;{{Cite book|title=Chemical Composition Of Everyday Products|url=https://archive.org/details/chemicalcomposit0000toed_o6y5|last1=Toedt|first1=John|last2=Koza|first2=Darrell|last3=Cleef-Toedt|first3=Kathleen van|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2005|page=[https://archive.org/details/chemicalcomposit0000toed_o6y5/page/50 50]}}&lt;/ref&gt;
* Опалесцентни пиґменти – блїщаци випатрунок у фарби можу дац лискуни, бизмут оксихлорид, природни бисери и алуминийов прах.
* Адгезивни полимери обезпечую же би ше нитроцелулоза прилїпла на поверхносц нохца. Єден з модификаторох хтори ше хаснує то тосиламид-формалдехидна смола.&lt;ref&gt; „Tosylamide/Formaldehyde Resin”. Архивирано из оригинала 07. 07. 2014. г. Приступљено 25. 06. 2021.. cosmeticsinfo.org &lt;/ref&gt;
* Средства за згушньованє ше додава же би ше затримали блїщаци часточки у суспензиї док су у фляшки. Типичне средство за згушньованє то стеаралконий гекторит. 
* Ултралилово стабилизатори одпорни на пременки фарби кед сухи филм виложени [[Слунко|слунковей]] [[Шветлосц|шветлосци]]. Типични стабилизатор то бензофенон-1.
== Файти ==
=== Основне премасценє ===
Тота файта лаку бистра, млєчно офарбена або нєпревидна целовкаста формула лаку хтору ше хаснує пред наношеньом лаку.&lt;ref&gt;Molina, Christina (31. 3. 2014). „How to Actually Remove Glitter Nail Polish for Good”. Elle.com. Hearst Communications, Inc.. Приступљено 2. 4. 2014. &lt;/ref&gt;	 Його циль моцнєнє нохцох, реґенерация [[Влага|влаги]] у нохцох и помаганє лаку прилїпнуц ше за нохец. 
=== Закончуюце премасценє ===
Тота файта лаку то бистра формула лаку у фарби хтору ше хаснує после наношеня лаку на нохци. Вона формує стварднуту бариєру хтора може зопрец здрапнуца и лупенє, а може тиж помогнуц же би ше основни офарбени лак швидко осушел. Лаку дава жадани випатрунок и помага же би ше лак длужей отримал.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;''„Tosylamide/Formaldehyde Resin”. Архивирано из оригинала 07. 07. 2014. г. Приступљено 25. 06. 2021.''. cosmeticsinfo.org&lt;/ref&gt;
=== Мат ===
Мат лак подобни як и звичайни лак, алє ше нє блїщи. Вон з часом постал барз популарни, бо го мож хасновац у апликацийох за нохци, дзе на нохцох мож креировац дизайни так же ше хаснує контраст блїщацих и мат [[Поверхносц|поверхносцох]].
== Мода ==
Лаки за нохци мож найсц у рижних фарбох и ниянсох. Коло твардих фарбох, лак за нохци розвил и велї други дизайни, як цо попукани, блїщаци, лупкасти, цифровани, иридесцентни и холоґрафски. Криштальове скло або другу декоративну уметносц ше тиж часто наноши на лак за нохци. Даєдни лаки ше рекламує за пошвидшанє роснуца нохцох, змоцньованє нохцох, онєможлївйованє ламаня нохцох, пуканє, та аж и застановенє окусованя нохцох
== Дружтвени медиї ==
[[Файл:Nail_Polish.JPG|лево|мини| Колекция лакох за нохци]]
Дружтвени медиї створели културу нохцох хтора оможлївює хасновательом же би дзелєли слики своїх нохцох. ''Women's Wear Daily'' пише же предаванє лакох у ЗАД 2012. досцигло рекордни 768 милиони америцки долари, цо 32% вецей у одношеню на 2011. рок.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=http://style.time.com/2013/01/28/nail-polish-sales-hit-record-768-million-in-u-s/|title=Nail Polish Sales Hit Record $768 Million in U.S.|last=Sun|first=Feifei|date=2013-01-28|website=Time|access-date=2013-12-06}}&lt;/ref&gt; У другей децениї 21. вику,  як часц експлозиї уметносци нохцох, зявюю ше налїпки за нохци, шаблони, маґнетни лак,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.self.com/story/the-science-behind-magnetic-na|title=The Science Behind Magnetic Nail Polish|last=Romanowski|first=Shannon|website=Self.com|access-date=22 June 2017}}&lt;/ref&gt; [[Клайбас|клайбаси]], блїщаци закончуюци премасценя, блїскотки, кавияр за нохци (микро пацерки), лак за нохци хтори ше предава за хлопох, пахняци лак за нохци и лак за нохци хтори меня фарбу кед є на слунку.
[[Файл:Wikidata_nail_polish_02.jpg|мини| Хлопи и жени зоз офарбенима нохцами на [[Wikimania|Викиманиї]], 2016]]
Нє барз звичайне же би хлопи лаґовали нохци, а таки поступок мож тримац за потупйованє традиционалних родових нормох.&lt;ref&gt; Edwards, Nelta M. (октобар 2010). . „Using Nail Polish to Teach about Gender and Homophobia”. Teaching Sociology. 38 (4): 362—372. doi:10.1177/0092055X10378821.&lt;/ref&gt; Хаснованє уключує превидни лак за защиту нохцох од ламаня або за даванє пестованей блїщацосци на нохцох.&lt;ref&gt;''Romanowski, Shannon. „The Science Behind Magnetic Nail Polish”. Self.com. Приступљено 22. 6. 2017.''&lt;/ref&gt; Професионални бейзбол бавяче, окреме тоти цо лапаю лабду, можу на терену мац лак за нохци.&lt;ref&gt;Jesse Graff. &quot;Everything We Know about Baseball Manicures and Nail Polish&quot;. Mel Magazine.&lt;/ref&gt;
==Знїмач лаку за нохци==
[[Файл:Nail_polish_remover.jpg|мини| Знїмач лаку за нохци]]
Средство за знїманє лаку за нохци то орґански розпущовач у хторим тиж єст олєю, пахи и фарби. Найчастейши одстраньовач то ацетон. Вон тиж може одстранїц штучни нохци з акрилу або стварднутого ґелу. Ацетонитрил ше тиж хаснує як средство за одстраньованє лакох, алє є токсичнєйши, та є забранєни у Европи за хаснованє у козметики од 17. марца 2000.&lt;ref&gt;„Twenty-Fifth Commission Directive 2000/11/EC of 10 March 2000 adapting to technical progress Annex II to Council Directive 76/768/EEC on the approximation of laws of the Member States relating to cosmetic products.”. Архивирано из оригинала 30. 05. 2013. г. Приступљено 25. 06. 2021. OJEC L65 of 14 March 2000, pp. 22–25.&lt;/ref&gt;
== Здравствени проблеми ==
Оспорює ше здравствени ризики хтори повязани з лаком за нохци. Шанси же би вон нанєсол даяку чкоду хасновательом барз мали.&lt;ref&gt;''Graff, Jesse. „Everything We Know about Baseball Manicures and Nail Polish”. Mel Magazine. Приступљено 2021-04-06.''&lt;/ref&gt; З озбильнєйшим здравственим ризиком стретаю ше професионални технїчаре за нохци, хтори маникир окончую прейґ роботней поверхносци, познатей як столїк за нохци, на хторим ше клиєнтово руки находза директно под зону диханя технїчара. Прето видумани вентилацийни системи хтори можу зменшац виложеносц хемикалийом за найменєй 50%.&lt;ref name=&quot;Marlow&quot;&gt;1.      ''„Twenty-Fifth Commission Directive 2000/11/EC of 10 March 2000 adapting to technical progress Annex II to Council Directive 76/768/EEC on the approximation of laws of the Member States relating to cosmetic products.”. Архивирано из оригинала 30. 05. 2013. г. Приступљено 25. 06. 2021.'' ''OJEC'' L65 of 14 March 2000, pp. 22–25.&lt;/ref&gt; 

Даєдни удиховани и абсорбовани орґански розпущовачи хтори єст у салонох за нохци, як цо ґликол етри и дисулфид углєнїку, можу мац неґативни ефекти на репродуктивне здравє.&lt;ref name=&quot;Reutman&quot;&gt;{{Cite web|url=http://blogs.cdc.gov/niosh-science-blog/2009/03/10/salon/|title=Nail Salon Table Evaluation|last=Reutman|first=Susan|date=3 March 2009|website=National Institute for Occupational Safety and Health (NIOSH) Science Blog|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=3 April 2014|archive-date=25. 05. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140525034821/http://blogs.cdc.gov/niosh-science-blog/2009/03/10/salon/|url-status=}}&lt;/ref&gt; Формулациї лакох за нохци можу мац токсични состойки або таки цо уплївую на други здравствени проблеми. Єдна контроверзна ґрупа состойкох то фталати &lt;ref name=&quot;Color&quot;&gt;Cunningham, J. (2013) &quot;Color cosmetics&quot; in ''Chemistry and Technology of the Cosmetics and Toiletries Industry''. D. F. Williams and W. H. Schmitt (eds.). Springer.&lt;/ref&gt; хтори можу спричинїц ендокрине поремеценє. Трошительни ґрупи примушели продуковательох зменшац або елиминовац потенциялно токсични состойки,&lt;ref name=&quot;Torquay&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.torquayheraldexpress.co.uk/Dangers-Nail-Polish-Toxic-Chemicals-nail-polish/story-20892980-detail/story.html|title=Dangers of Nail Polish – Toxic Chemicals in your nail polish|date=1 April 2014|website=TorquayHeraldExpress.co.uk|publisher=Local World, Ltd.|archive-url=https://web.archive.org/web/20140405210446/http://www.torquayheraldexpress.co.uk/Dangers-Nail-Polish-Toxic-Chemicals-nail-polish/story-20892980-detail/story.html|archive-date=5 April 2014|url-status=dead|access-date=2 April 2014|quote=With inviting names such as peaches and cream or Caramel Smoothie, you are led away from the potential dangers of these polishes, with some ingredients that are known cancer-causing chemicals and those toxic to the nervous system. The top three chemicals of concern are toluene, dibutyl phthalate (dbp) and formaldehyde – the so-called 'toxic trio'.}}&lt;/ref&gt; а даскельо компаниї ше зложели же буду поступнє утарговац дибутил фталати.&lt;ref name=&quot;NYT&quot;&gt;1.    Cunningham, J. (2013) &quot;Color cosmetics&quot; in ''Chemistry and Technology of the Cosmetics and Toiletries Industry''. D. F. Williams and W. H. Schmitt (eds.). Springer. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-94-010-7194-9&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[http://www.cbsnews.com/news/phthalate-chemicals-in-nail-polish-hair-sprays-tied-to-raised-diabetes-risk-in-women/ Phthalate chemicals in nail polish, hair sprays tied to raised diabetes risk in women]. CBS News (2012-07-16). Retrieved on 2015-11-22.&lt;/ref&gt; Нєт универзални стандарди безпечносци трошительох за лаки, гоч формалдехид елиминовани з даєдних маркох лакох, а други го и далєй хасную.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.cosmeticsdesign.com/Formulation-Science/Nail-Polish-manufacturers-remove-potentially-harmful-chemicals|title=Nail Polish manufacturers remove potentially harmful chemicals|last=Simon|first=Pitman|date=30 August 2006|website=Cosmetic Design USA|publisher=William Reed Business Media}}&lt;/ref&gt;
=== Предписаня и старанє о животним штредку ===
Сан Франциско у Америки принєсол варошску уредбу, явно идентификуюци установи хтори хасную лаки за нохци без „токсичного триа“: дибутил фталату, толуену и формалдехиду.&lt;ref&gt;Phthalate chemicals in nail polish, hair sprays tied to raised diabetes risk in women. CBS News (2012-07-16). Retrieved on 2015-11-22.&lt;/ref&gt;

Даєдни реґулаторни цела у Лос Андєлесу, лак за нохци тримаю за опасни одпад.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ladpw.org/epd/hhw/|title=What is Household Hazardous Waste (HHW)?|publisher=County of Los Angeles Department of Public Works|access-date=7 August 2013}}&lt;/ref&gt; Велї жеми маю строги огранїченя за посиланє лакох за нохци по пошти.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.royalmail.com/personal/help-and-support/Tell-me-about-Restricted-Goods|title=Restricted goods – personal customers: Things we can carry in UK post but with restrictions|publisher=Royal Mail|access-date=2013-12-06}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.usps.com/ship/hazardous-domestic-popup.htm|title=Restricted and Hazardous Materials|publisher=US Postal Service|access-date=2013-12-06}}&lt;/ref&gt; „Отровни трио“ ше утаргує, алє ище вше єст компоненти лакох за нохци хтори би могли направиц проблеми за животни штредок. Висипованє фляшкох до жеми може спричинїц контаминацию под'жемней води.&lt;ref&gt;1.     ''„Restricted goods – personal customers: Things we can carry in UK post but with restrictions”. Royal Mail. Приступљено 2013-12-06.''&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.fda.gov/Cosmetics/ProductsIngredients/Products/ucm127068.htm|title=Nail Care Products|website=fda.gov|publisher=Food and Drug Administration}}&lt;/ref&gt; Хром (III) оксид желєна и пруско белава фарба части у лакох за нохци и доказане же преходза през хемийне розкладанє, цо би могло мац чкодлїви уплїв на здравє.

== Референци ==

[[Катеґория:Хемийни мишанїни]]
[[Катеґория:Козметика]]

&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>e9h0ukscffbr8uy36u5ro39o68daesx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вулкан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3487</id>
    <revision>
      <id>22414</id>
      <parentid>21176</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T13:32:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sveletanka</username>
        <id>20</id>
      </contributor>
      <comment>ушорйованє референцох и фотоґрафийох</comment>
      <origin>22414</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14424" sha1="4daxuh8ce5r5m77nmo9rj7apr6qh0l8" xml:space="preserve">[[File:MSH80 st helens eruption plume 07-22-80.jpg|thumb|right|300px|Ерупция вулкану Свята Гелена (ЗАД, 1980)]]
'''Вулкан''' ґеолоґийна форма кед лава виходзи на [[поверхносц]] жеми и у велькей мири дїйствує на випатрунок релєфу. На жеми су найчастейше на рубцох литосферних плочох. Вулкан може буц активни и нєактивни, у зависносци од його ерупциї и тектонскей активносци у блїзкосци. Упечатлїва часц вулкана то його верх хтори ше нєпреривно звекшує. На верху ше находзи кратер, а место медзи кратером и огнїском вола ше вулкански канал. 
[[File:Augustine Volcano Jan 12 2006.jpg|thumb|right|250px|Вулкан Ауґустина на Аляски]]
Назва вулкан походзи од римского бога Вулкана, бога огня и вулканох. Наука хтора виучує вулкани вола ше вулканолоґия. 

Вилїванє маґми може ше случиц пре вецей причини, як цо то тектонски рушаня и пременки прициску хтори дриля тектонски плочи, висока [[температура]] (од 600 до 1200° Ц) хтора порушує маґму, точку розпущованя стини, [[Ґаз|ґази]] и пару. Маґма ше на поверхносци жеми вола лава.

Лава виходзи на поверхносц жеми на два способи:

:▶ Зоз вилїваньом – лава на поверхносци жеми чече помали и ровномирно. Пошлїдок то базалтни покрови (приклад : високоровнїна Декан у Азиї, полуострово Камчатка), односно гавайски тип вуклану. То тип вулкану дзе маґма базична зоз малим количеством волатилох (хемийни елементи и злученїни нїзкей точки вреца и розпущени у маґми под вельким прициском у нукашньосци жеми).

:▶  Зоз ерупцию – експлозивне предзеранє хторе пошлїдок велького количества ґазох и водовей пари. Попри такого предзераня маґми случую ше и жемово трешеня, а зазначени и катастрофални пошлїдки на околїско (наприклад стратовулкан Свята Гелена (St. Helens 1980. рок (держава Вашинґтон), Кракатау 1883. рок (Индонезия), Монт Пеле 1902. рок (Французка), односно азийски тип вулкану. То тип вулкану кед маґма ма вельо квашни волатили, густа є и помали чече.

Окрем лави, зоз вулкану ше може виляц и пирокластични материял: вулкански бомби – векши фалати лави, вулкански блоки – здробени пирокластични материял чежки вецей тисячи тони, вулкански туф – вулкански ґар помишани з воду и лапили – розжирячене [[Камень|каменє]] велькосци шлюнку. Попри того, зоз вулкану виходзи и водова пара, рижни ґази и хемийни злученїни. 

Фумароли то отвори зоз хторих виходзи водова пара, зоз солфатарох воходзи сумпор-водонїк, а зоз мофетох  угльов диоксид. На вулканских подручох мож видзиц и термални и минерални жридла. Ґейзири то отвори през хтори вибива горуца вода и пара пре високи [[прицисок]]. Найпознатши ґейзир то ґейзир у националним парку [[Єловстон]] (''Old Faitful'').

== Класификация вулканох спрам прикметох ==
:◆  Стартовулкан або композитни вулкан – вулкан зоз пасмовиту структуру хтора настава зоз вилїваньом лави и ґару. Наставю тисячи роки през вецей ерупциї, а то найпознатши алє и найопаснєйши гори на швеце: наприклад Фудї (Япон), Раиниер (ЗАД) и Котопакси (Еквадор). Композитни вулкан ма вецей одводни канали хтори водза до резервоару маґми у нукашньосци жеми. Маґма ше може виляц зоз вецей отворох на композитним вулкану або зоз централного отвору на верху. Таки вулкан може буц високи вецей тисячи [[Метер|метери]] и направиц вельки чкоди. Приклад то найвекша у историї ерупция вулкану Свята Гелена, кед велї жителє остали без домох.
[[File:Olympus Mons (satellite).png|right|thumb|250px|Гора и вулкан на Марсу]]
:◆ Вулкан у форми щиту – барз су високи (наприклад Гаваї, Исланд, Мауна Лоа). Лава хтора ше вилїва ценка и може чечиц далєко по плїтких схилох вулкану. Таки вулкан настава барз длуго, през стотки ерупциї, односно лава прекрива предходну лаву и вулкан постава вше векши. То нєексплозивни вулкан, звекшує ше 5 до 10 метери до ширини и 500 метери до висини. Найвекши таки вулкан у Слунковей системи то ''Olumpus Mons'' на Марсу, високи є 27 километри и поверхносц му 55 километри.&lt;ref&gt;Iva Leder. 8. ožujka 2019. [https://stemlittleexplorers.com/hr/kako-napraviti-vulkan-kod-kuce    STEM Mali Istraživači]. ''stemlittleexplorers.com''.Приступене 18.10.2026.&lt;/ref&gt;

:◆  Супервулкан - вулкани хтори маю потенциялно вельку руйнуюцу моц и дїйство на околїско (наприклад Yellowstone Caldera).

Вулкани єст и у морю, а таки вулкани правя нови острова (наприклад Гаваї).
[[File:EtnaAvió.JPG|thumb|thumb|right|Вулкан [[Етна]]]]
== Активни вулкани на Жеми и  вулкански зони ==
Найактивнєйша вулканска зона то зона хтора окружує Цихи океан у форми подкови, пресцера ше од Нового Зеланду, прейґ Япону и Камчатки по заходне побрежє Сиверней и Южней Америки, а вола ше Пацифични огньови круг. У тей зони ше тектонска плоча на хторей лєжи океан и континент збиваю. Коло 75 проценти активних вулканох пошлїдок такого збуваня.&lt;ref&gt;[https://www.znanje.org/i/i21/01iv08/01iv0801m/6_l.htm    Vulkanske zone], ''www.znanje.org''. Приступене 18.10.2026.&lt;/ref&gt; 
  
Друга зона то зона Атлантского океану (горски венєц, алє под воду), дзе ше америцка и евроазийска/африцка плоча оддалюю, а зоз тeй розпуклїни (у напряме сивер - юг) виходзи лава и прави нове морске дно. Векшина таких вулканох ше находзи под воду, алє єст и таки хтори ше виздзвигню и над воду, а приклад такого збуваня то Исланд, хтори верх подводного вулканского ланцу.

Треца штредожемна (медитеранска) зона у напряме восток – заход (од Ґибралтару, прейґ Штредожемного моря, Балкану, Азиї по Гималаї и Индонезию). Найпознатши вулкани у тей зони то Етна, Везув и Санторини.

Штварта зона то зона Индийского океану (вулкан Каратела, вулкани Коморских островох).

Пията зона то зона африцко–арабийскей обласци (наприклад вулкан Килиманджаро або гора Меру у Танзаниї). 

== Интересантносци ==
Подруче коло вулкану богате зоз минаралами и термалнима жридлами, жем плодна, алє живот коло вулкану нєбезпечни. О тим шведочи вулкански брег Кратака хтори 1883. року експлодирал после 200 рокох мированя. Експлозия руйновала векшу часц острова, а звекшала два сушедни. Предпоставя ше же то бул найгласнєйши [[звук]] зазначени у историї, чуло ше у кругу од 5 000 километри. Пошлїдок: вельки чкоди и габи висини 36 метери и 36 000 мертвих.

Подобне ше случело и зоз вулканом Монт Пеле хтори знїщел варош St. Pieere. Зоз кратеру вибухла хмара зоз водову пару, сумпорну квашнїну и другим материялом, спущела ше на варош и околїско, подполно руйновала будинки и поля, а 26 000 людзе погинули.

Гора Свята Гелена, у америцкей держави Вашинґтон, експлодирала 1980. року. Верх вулкану рознєшени и огромни стини лєцели доокола. Предпоставя ше же ерупция мала моц  500 атомски бомби, прето же шицки древа на подручу од 600 квадратни километри були зровнани зоз жему. Мауну Кеу, вулканска гора на Гавайох, висока 10 203 метери, алє мерана од дна океану по сам верх, висша є за 2 500 метери од Монт Евересту.

== Пошлїдки ерупциї вулкану ==
Предпоставя ше же ше єдна вулканска жима збула пред коло 70 000 роками, после суперерупциї озера Тоба на острове Суматра у Индонезиї. &lt;ref&gt;[https://www.sciencedaily.com/releases/2009/11/091123142739.htm  &quot;Supervolcano Eruption – In Sumatra – Deforested India 73,000 Years Ago&quot;]. ''ScienceDaily''. November 24, 2009.&lt;/ref&gt;
   
Спрам теориї Тубанскей катастрофи хтору потримую даєдни антрополоґи и археолоґи, тота ерупция мала ґлобални консеквенци.&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/sn/prehistoric_life/human/human_evolution/new_batch1.shtml.  BBC – Science &amp; Nature – The evolution of man].Архивирано из оригинала 31. 07. 2010. г. Приступене 18.10.2026.&lt;/ref&gt; Велька часц чловечей популациї умарла и настало популацийне „узке гарло” хторе дїйствовало на ґенетске нашлїдство нєшкайшого чловека. &lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/2975862.stm   „When humans faced extinction”]. BBC. 9. 6. 2003. Приступене 18.10.2026.&lt;/ref&gt;

Року 1815. ерупция гори Тамбора креировала ґлобални климатски пременки познати як „роки без лєта” пре дїйство на сиверноамерицку и европску хвилю.&lt;ref&gt;Boer, Jelle Zeilinga de; Sanders, Donald Theodore (2002).[https://books.google.rs/books?id=ipNcKc0Mv5IC&amp;pg=PA155&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false ''   Volcanoes in Human History: The Far-reaching Effects of Major Eruptions'']''. Princeton University Press. стр. 155.  ISBN 978-0-691-05081-2.''&lt;/ref&gt;  Польопривредни култури же нє отримали, статок вигинул на векшей часци сиверней гемисфери, а резултат бул глад, єден з найвекших  у XIX вику.&lt;ref&gt;Oppenheimer, Clive (2003).[https://archive.org/details/sim_progress-in-physical-geography_2003-06_27_2/page/230/mode/2up    „Climatic, environmental and human consequences of the largest known historic eruption: Tambora volcano (Indonesia) 1815”]. ''Progress in Physical Geography''. '''27''' (2): 230—259. Bibcode:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2003PrPG...27..230O/abstract     2003PrPG...27..230O] .doi:[https://journals.sagepub.com/doi/10.1191/0309133303pp379ra   10.1191/0309133303pp379ra]&lt;/ref&gt;  

== Вонкашнї вязи ==

* [https://enciklopedija.hr/clanak/vulkan   Vulkan], Hrvatska enciklopedija. ''enciklopedija.hr''

== Референци ==

[[Катеґория:Вулкани]]</text>
      <sha1>4daxuh8ce5r5m77nmo9rj7apr6qh0l8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нохец</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3811</id>
    <revision>
      <id>22415</id>
      <parentid>22376</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T14:07:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sveletanka</username>
        <id>20</id>
      </contributor>
      <comment>укладанє фотоґрафиї</comment>
      <origin>22415</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11806" sha1="qfpd12ccb2n5pefvoui35tkslovil7s" xml:space="preserve">[[File:Fingernails2.jpg|thumb|right|250px|Нохци на пальцох руки]]
[[File:Human nail anatomy.jpg|thumb|right|250px|А - плоча нохца, Б - лунула, Ц - корень, Д - синус, Е - матрикс, Ф - посцелка нохца, Ґ - гипонигиюм, Х - шлєбодни рубец ]]
'''Нохец''' (общеславянска назва) - рогови верх на концу пальцох (настава кед ше стварднє бильчок кератину) при векшини приматох. Нохци одвитую пазуром хтори ше находза при других животиньох. Нохци на рукох и ногох направени зоз твардого защитного протеїну хтори ше вола алфа-кератин, а хтори полимер. Алфа-кератин ше находзи у [[Копито|копитох]], пазурох и рогох похребцинарох. При животиньох з роду мачкох (лєвох, тиґришох, пумох итд.) нохци вирастаю до пазурох хтори ше можу уцаговац и вєдно зоз зубами служа за борбу.

== Часци нохца ==
Матрикс, хтори ше вола ище матрикс унгуис, кератоґена мембрана, матрикс нохца або онихострома, то активна ткань (або ґерминални матрикс) хтора твори клїтинки хтори ше ствадню док ше рушаю на вонка од кореня нохца по плочу нохца. То часц нохцового лєжиска хтора ше находзи под нохцом и ма нерви, лимфни и кревово судзини. Матрица продукує клїтинки хтори поставаю плоча нохца.&lt;ref&gt;[https://kristinatodorovic.com/blog/nokti-vodic-kroz-upoznavanje-noktiju/ Nokti: Vodič kroz upoznavanje noktiju]&lt;/ref&gt; Ширина и грубина плочи нохца одредзує ше з велькосцу, длужину и грубину матриксу, док форма косци верху пальца одредзує чи нохцова [[поверхносц]]  ровна, закривена як лук або як кука. Матрица предлужи продуковац клїтинки потамаль покля прима костиранє и остава здрава.

Нохцова посцелка то [[Скорка|скора]] под нохцову плочу. То подруче нохца на хторим лєжи нохцова плоча. Нерви и кревово судзини хтори ше ту находза кармя цалу єдинку нохцох. Як и кажда скора, зложена є зоз двох файтох тканї: дермису и епидермису. Епидермис притвердзени за дермис з дробнима воздлужнима „ярчками“ хтори ше волаю матрицово гребенї (''cristae matricis unguis''). У старосци, плоча за нохци постава ценша, а тоти ярчки обачлївши. Нохцово лєжиско високо инервоване, та одстраньованє плочи нохца прето барз боляце.

Синус нохца (''sinus unguis'') то место дзе ше находзи корень нохца, односно основа нохца под скору. Настава з активно нарастацей тканї под матрицу.

Нохцова плоча (''corpus unguis''), хтора ше дзекеди вола и цело нохца, то видлїва тварда обласц нохца од кореня нохца по шлєбодни руб, направена з превидного протеїну кератину. Даскельо пасма мертвих, збитих клїтинкох спричинюю же би нохец бул моцни, алє флексибилни. Його форма одредзена з форму основней косци. У звичайним хаснованю, слово нохец ше часто одноши лєм на тоту часц. Нохцова плоча твардо притвердзена за нохец и у нєй нєт анї живци, анї кревово судзини.

Шлєбодни рубец ''(margo liber'') або дистални рубец то преднї руб нохцовей плочи хтори одвитує абразивному або рубу нохца хтори ше оштригує. Гипонигинуюм (нєформално познати як „швидки“) то епител хтори ше находзи под плочу нохца на злученю медзи шлєбодним рубом и скору верху пальца. Вон формує пасмо хторе чува посцель нохцох. Ониходермална пантлїка служи як заверач медзи плочу нохца и гипонигиюмом. Находзи ше такой под шлєбодним рубом, у тей часци нохца дзе ше закончує нохцове лєжиско.

== Епонихия ==
Вєдно, епонихия и кутикула творя защитне пасмо. Занохцица то полукружне пасмо скоро нєвидлїивих мертвих клїтинкох скори хтори „виходза“ и закриваю заднї бок видлївей нохцовей плочи, док епонихия назберани клїтинки скори хтори продукую кутикулу. Вони континуовани, а даєдни референци их тримаю як єдну цалосц; у тей класификациї, назви епонихиюм, кутикула и перионихиюм синоними. То кутикула (нєжива часц) хтору ше одстранює з маникираньом, алє епонихию (живу часц) нє треба рушац пре опасносц од инфекциї. Епонихия то мала пантлїка живих клїтинкох (епител) хтора ше прецагує од заднього мура нохца по базу нохца. Епонихия то конєц проксималного зранцованя хтори ше зогина на себе же би одруцел епидермалне пасмо скори на новоформовану плочу нохца. Перионикс то вистирчени руб епонихиї хтори закрива проксималну пантлїку лунули.

Мур нохца (''vallum unguis'') то скорянє зранцованє хторе ше преклопює збоку зоз проксималним концом нохца. Бочни руб (''margo'' ''lateralis'') лєжи под муром нохца збоку нохца, а ярчок або зранцованє нохца (''sulcus matricis unguis'') то скорово прерези хтори унєшени до бочних рубох.

== Паронихия ==
Паронихиюм то гранїца мегкей тканї коло нохца, а паронихия то инфекция у тей обласци. Паронихиюм то скора хтора ше преклопює збоку плочи нохца, позната и як паронихиялни рубец. Паронихиюм то место нохцох хтори викукую, уроснутих нохцох и паронихиї, инфекциї скори.

== Функция ==
Здрави нохец ма функцию защити дисталней фаланґи, верху пальца и околних мегких тканьох од покалїченьох. Тиж служи за злєпшанє прецизних деликатних рухох дисталних пальцох през контраприцисок хтори ше окончує на пулпу пальца. Нохец теди дїйствує як контрасила кед конєц пальца доруши предмет, з чим ше звекшує чувствительносц верху пальца, гоч сам нохец нє ма нервово законченя. Конєчно, нохец функционує як алат хтори оможлївює такволане „предлужене прецизне лапанє“ (напр. вицагованє трисочки або церня з пальца) и одредзени роботи резаня або струганя.

== Роснуце ==
Часц нохца хтора рошнє под скору на проксималним концу нохца под епидермом, то єдина жива часц нохца. При цицарох, стопа роснуца нохцох повязана зоз длужину терминалних фаланґох (вонкашнїх косцох на пальцох). Так при людзох нохец указуюцого пальца рошнє швидше як нохец на малим пальцу, а нохци на рукох рошню и до штири раз швидше як нохци на ногох.

При людзох, нохци рошню коло 3,5 милиметри мешачнє, док нохци на ногох рошню скоро за половку помалши (коло 1,6 милиметри мешачнє). Процивнє популарному вереню, нохци нє предлужую роснуц по шмерци; скора дегидрує и зацагує ше, прецо випатра же нохци рошню.
[[File:Fingernägel-lackieren-IMG 2027.jpg|thumb|right|250px|Нохци на рукох пред и послче наношеня [[Лак за нохци|лаку за нохци]]]]
== Допатранє нохцох ==
Попри фризерских и козметичних салонох, постоя и салони за маникуру (за ушорйованє нохцох) хтори у остатнїм чаше барз популарни и при младших ґенерацийох.

== Хороти и покалїченя нохцох ==
Хороти и покалїченя нохцох можу буц: хематом, занохцици, уроснути нохец на вельким пальцу ноги, псорияза, онихогрифоза, поднохцова еґзостоза и други.

== Фразеолоґия ==
♦ ''Зайсц/заходзиц за нохци'' = чувствовац боль у замарзнутих пальцох

♦ ''Анї як под нохцом чарне'' = нїч, анї кус нє мац

== Литература ==
* ''Словнїк руского народного язика I, А – Н'', Нови сад 2017, б. 825.

== Вонкашня вяза ==
* [https://www.bbc.com/serbian/articles/c0lk26149k5o/lat Šta nokti mogu da nam otkriju o našem zdravlju]
* [https://www.stetoskop.info/zdravi-saveti/nokti--barometar-zdravlja Nokti - barometar zdravlja] www.stetoskop.info

== Референци ==
&lt;references /&gt;
[[Катеґория:Анатомия животиньох]]
[[Катеґория:Анатомия чловека]]</text>
      <sha1>qfpd12ccb2n5pefvoui35tkslovil7s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чиґа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3813</id>
    <revision>
      <id>22419</id>
      <parentid>22372</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T14:47:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sveletanka</username>
        <id>20</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>22419</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2957" sha1="kv5ojk42rx16itmk9cuxhtuni3x8mgz" xml:space="preserve">[[Файл:Polea-simple-fija.jpg|алт=Чиґа|мини|266x266п|Чиґа]]
'''Чиґа''' (серб. ''чекрк, котурача''; горв. ''kolotur''; всл. ''čiga'' „исте”: ''male koľesk''o, a na ňim śe čežke veci cahaju; од мадь. ''csiga'') -  прибор ([[Колєсо|колєско]]) за цаганє векшей терхи горе на штранґу так же ше хаснує малу силу. Тота сила вецейраз менша од чежини терхи. Чиґа зложена зоз єдного або вецей колєсох хтори ше можу обрацац коло своїх осовинох. Руб колєса може буц ровни, назубковани або углїбени и прейґ нього ше прецагує штранґ, ремень або ланц. Тоту єдноставну справу ше хаснує од давна.

У зависносци од наменки, єст рижни чиґи (з пременлївим числом и розпорядком колєсох) и можу буц направени з рижних материялох – древа, металу, пластики и др.:
[[Файл:Four pulleys.svg|мини|459x459п|Одношеня силох на фиксированей чиґи (1) и на дзвигачкох зоз двома, трома и штирома  колєсками.  FZ = применєна сила; s = напрям; FL = резултуюца сила; h = ход обтерхованя. N означує  нютн.]]

''Нїхто ґу нєй ''[ґу дзивки високо у хижки]'' нє мог дойсц, лєм єдна стара баба. Вона єй ношела єсц. На облаку була чиґа, на чиґи паньваш, на паньвашу була увязана єдна котарица. Кед пришла баба, принєсла єй єсц, спущела баби котарицу, баба шедла, та ю ''[дзивка]'' вицагла.''

== Литература ==

* ''Словнїк руского народного язика II, О – Я'', Нови Сад 2017, б. 718.
* Paul, Burton (1979). [[iarchive:kinematicsdynami0000paul|Kinematics and dynamics of planar machinery]] (illustrated. изд.). Prentice-Hall. ISBN 978-0-13-516062-6. 
* Uicker, John; Pennock, Gordon; Shigley, Joseph (2010). [[iarchive:theoryofmachines0000uick_4edi|Theory of Machines and Mechanisms]] (4. изд.). Oxford University Press, USA. ISBN 978-0-19-537123-9. 
* Usher, Abbott Payson (1988). [https://books.google.com/books?id=xuDDqqa8FlwC&amp;pg=PA196#v=snippet&amp;q=wedge%20and%20screw&amp;f=false A History of Mechanical Inventions.] USA: Courier Dover Publications. стр. 98. ISBN 978-0-486-25593-4.

[[Катеґория:Єдноставни машини]]
[[Катеґория:Механїка]]
[[Катеґория:Алати]]</text>
      <sha1>kv5ojk42rx16itmk9cuxhtuni3x8mgz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тритикал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3816</id>
    <revision>
      <id>22417</id>
      <parentid>22403</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T14:41:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sveletanka</username>
        <id>20</id>
      </contributor>
      <comment>вонкашнї вязи</comment>
      <origin>22417</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9086" sha1="0u3erva8qxs3vxx9ikicnboa2qs536l" xml:space="preserve">{{Рошлїни|Назва=Тритикал|Латинска назва=Triticosecale, Triticale|Слика=Gossliwil Jun 2015 f.jpg|Опис_слики=Triticale|Царство=Plantae|Кладус1=Tracheophytes|Кладус=Angiospermae|Кладус2=Monocotyledones|Кладус3=Сommelinids|Ряд=Poales|Фамилия=Poaceae|Подфамилия=Pooideae|Род=&lt;big&gt;× ''Triticosecale''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;Wittm. ex A. Camus.&lt;/small&gt;|Синоними=× ''Triticale'' &lt;small&gt;Tscherm.-Seys. ex Müntzing&lt;/small&gt;|Ширина_слики=310п}}

'''Тритикал''' (лат. ''Triticosecale, Triticale'') то род [[Житарки|житаркох]] зоз фамилиї Poaceae, чийо ше зарно хаснує и за костиранє людзох и за карменє статку.

== Походзенє ==
Тритикал настал з крижаньом [[Жито|жита]] и ражу, и представя гибрид жита. Зявел ше при концу 19. вику у Шкотскей и Нємецкей. Тритикал синтетична рошлїнска файта, алополиплоїд, и нєшка єст два форми: гексаплоїдна зоз 42 громозомами и октоплоїдна зоз 56 громозомами. Тот гибрид ма шицки громозоми вулґаре жита (2n-42), и шицки громозоми ражу (2n-14). Гексаплоїдна форма ма два ґеноми дурум жита, алє и коло того же дурум жито ма квалитетнєйше зарно од вулґаре жита, гибрид з тей комбинациї ма зарно горшого квалитету и нїзшого урожаю од октоплоїдного тритикалу. Рошлїни октоплоїду интерметиярни у збудови и висини рошлїни, форми класкох, квалитету и структури зарна, а по [[Фарба|фарби]] класки и стебелка ([[Слама|слами]]) подобнєйши ражу.&lt;ref&gt;[http://www.agroplod.rs/zemljoradnja/ratarstvo/tritikale-%E2%80%93-ukrstanje-psenice-i-razi &quot;„Poreklo tritikalea”&quot;].&lt;/ref&gt;

[[Файл:Wheat, rye, triticale montage.jpg|мини|280п|лево|Зарна жита, ражу и тритикалу − зарно тритикалу досц векше од зарна жита и ражу.]]

== Хаснованє ==
Тритикал спочатку, пре нутритивну вредносц хтора векша и як [[кукурица]], селекционере и фаховци за карменє статку препоручовали за шицки файти животиньох. Останїх рокох ше тритикал вше баржей уводзи до чловекового костираня, до продукциї ткв. интеґралних продуктох вєдно зоз житну муку. При врецу цеста з тритикаловей муки, з активносцу ферментох алфа-амилази, скроб (або крохмаль) ше барз швидко претворює до цукру, та ше прето достава хлєб барз сладкого смаку. Тритикал ше хаснує ище и за продукцию алкоголу и пивского сладу. Желєна маса сортох за карменє ше хаснує за статок, а мож ю тиж так осушиц и на шено або за силажу, дзе ше хаснує цалу рошлїну.&lt;ref&gt;[http://www.zdravasrbija.com/lat/Zemlja/Ratarstvo/1110-TRITIKALE.php/ &quot;„Upotreba tritikalea”&quot;].&lt;/ref&gt;

== Аґротехнїчни мири пестованя ==

=== Плодоряд ===

Тритикал нє подноши пестованє у монокултури, та на исту парцелу приходзи о три роки. Предшаца хтори ше хаснує пред шатву тритикалу то слунечнїк, вчасни гибриди кукурици, [[Кромпля|кромпльох]], гращку и вельорочних травово-бетелїнских мишанїнох.&lt;ref&gt;[http://www.agroklub.rs/sortna-lista/zitarice/tritikale-105/ &quot;„Plodored tritikalea”&quot;].&lt;/ref&gt;

=== Обробок жеми ===

Основни обробок жеми (оранє) ше окончує глїбоко на 25 до 30 cm. Жем после основного обробку ма буц орещкасто-отрушинкастей структури, пре чувствительни жилкасти корень яки ма тритикал.

[[Файл:Triticale rimpaui - Botanischer Garten München-Nymphenburg - DSC07815.JPG|thumb|Triticale rimpaui — Botanischer Garten München-Nymphenburg — DSC07815]]

=== Гноєнє ===

Количества гною виноша коло 300 kg/ha NPK (8:16:24), а за прикармйованє ше хаснує азотни лєгко розпущуюци гної на яр, алє ше применює и гноєнє з хлївским гнойом, од 20 до 40 t/ha. Приклад гноєня:

* У основним обробку: 300 kg/ha NPK (7:20:30),

* Перше прикармйованє у фази ярнього рушаня веґетациї: 200 kg/ha KAN,

* Друге прикармйованє у фази класканя: 150 kg/ha KAN.

=== Шатва ===

Оптимални час за шатву перша половка октобра. Шатвова норма виноши 450-500 ключкави зарна/m², односно 200-220 kg/ha нашеня. Глїбина шатви ше руша од 3 до 5 cm (на чежших жемох плїтше, а на лєгчейших глїбше).&lt;ref&gt;[http://www.agroklub.rs/sortna-lista/zitarice/tritikale-105/ &quot;„Setva tritikalea”&quot;].&lt;/ref&gt;

=== Жатва ===

Тритикал ше коши кед влажносц зарна спаднє на коло 13%, цо ше случує при концу жатви жита. Урожаї тритикалу можу буц и до 5 t/ha. Коши ше го на преходзе восковей до подполней узретосци, а способ жатви завиши од ступня полєгованя шаца. Сорти предвидзени на зарно маю тварду и нїзку сламу та нє полєгню, а сорти предвидзени на карменє маю високу сламу, та у чаше дозреваня лєгко полєгню.

== Заключенє ==

Тритикал вельо обецує як комерциялне шаце, бо ма потенциял занїмац ше зоз специфичнима проблемами у самей индустриї житаркох. Виглєдованє високих стандардох ше у тей хвильки запровадзує у швеце, у местох як цо Универзитет Стеленбош у Южней Африки. Конвенционалне пестованє рошлїнох помогло засновац тритикал як барз добре шаце, окреме дзе условия нє таки добри за пестованє житаркох. Тритикал синтетована житарка без огляду на велї початни огранїченя, як цо нєможлївосц репродукованя пре нєплодносц и сушенє нашеня. Слаби урожай и слаба нутритивна вредносц углавним елиминовани. Технїки култури тканї у одношеню на жито и тритикал указую константне напредованє, алє изолация и пестованє дзепоєдних микроспорох випатра найвецей обецую. Велї молекуларни маркери мож применїц на маркер з помоцу трансфер ґенох, алє остава вираз Р-гена у новей ґенетскей позадини тритикалу же би ше го виглєдало.

== Вонкашнї вязи ==
* [https://www.agroklub.rs/sortna-lista/zitarice/tritikale-105/   Tririkale - Gajenje, Đubrenje, Sorte, Sadnja, Setva, Berba...]''www.agroklub.rs''.Приступене 18.10.2026.
* [https://agronomija.rs/2014/tritikale/   Tririkale - Agronomija], ''agronomija.rs''.Приступене 18.10.2026.
* [https://www.ratar.rs/blog-single.php?blog=uzgajanje-tritikale  Zašto sve više ratara uzgaja TRITIKALE?].19.09.2017.  ''www.ratar.rs'' Приступене 18.10.2026.

== Референци ==
{{reflist}}


{{Commonscat}}
[[Катеґория: Житарки]]
[[Катеґория:Покарма]]</text>
      <sha1>0u3erva8qxs3vxx9ikicnboa2qs536l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>22418</id>
      <parentid>22417</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T14:42:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sveletanka</username>
        <id>20</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>22418</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9086" sha1="nmxa4b5zbii63lqhtq31h2kz0dnu48j" xml:space="preserve">{{Рошлїни|Назва=Тритикал|Латинска назва=Triticosecale, Triticale|Слика=Gossliwil Jun 2015 f.jpg|Опис_слики=Triticale|Царство=Plantae|Кладус1=Tracheophytes|Кладус=Angiospermae|Кладус2=Monocotyledones|Кладус3=Сommelinids|Ряд=Poales|Фамилия=Poaceae|Подфамилия=Pooideae|Род=&lt;big&gt;× ''Triticosecale''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;Wittm. ex A. Camus.&lt;/small&gt;|Синоними=× ''Triticale'' &lt;small&gt;Tscherm.-Seys. ex Müntzing&lt;/small&gt;|Ширина_слики=310п}}

'''Тритикал''' (лат. ''Triticosecale, Triticale'') то род [[Житарки|житаркох]] зоз фамилиї Poaceae, чийо ше зарно хаснує и за костиранє людзох и за карменє статку.

== Походзенє ==
Тритикал настал з крижаньом [[Жито|жита]] и ражу, и представя гибрид жита. Зявел ше при концу 19. вику у Шкотскей и Нємецкей. Тритикал синтетична рошлїнска файта, алополиплоїд, и нєшка єст два форми: гексаплоїдна зоз 42 громозомами и октоплоїдна зоз 56 громозомами. Тот гибрид ма шицки громозоми вулґаре жита (2n-42), и шицки громозоми ражу (2n-14). Гексаплоїдна форма ма два ґеноми дурум жита, алє и коло того же дурум жито ма квалитетнєйше зарно од вулґаре жита, гибрид з тей комбинациї ма зарно горшого квалитету и нїзшого урожаю од октоплоїдного тритикалу. Рошлїни октоплоїду интерметиярни у збудови и висини рошлїни, форми класкох, квалитету и структури зарна, а по [[Фарба|фарби]] класки и стебелка ([[Слама|слами]]) подобнєйши ражу.&lt;ref&gt;[http://www.agroplod.rs/zemljoradnja/ratarstvo/tritikale-%E2%80%93-ukrstanje-psenice-i-razi &quot;„Poreklo tritikalea”&quot;].&lt;/ref&gt;

[[Файл:Wheat, rye, triticale montage.jpg|мини|280п|лево|Зарна жита, ражу и тритикалу − зарно тритикалу досц векше од зарна жита и ражу.]]

== Хаснованє ==
Тритикал спочатку, пре нутритивну вредносц хтора векша и як [[кукурица]], селекционере и фаховци за карменє статку препоручовали за шицки файти животиньох. Останїх рокох ше тритикал вше баржей уводзи до чловекового костираня, до продукциї ткв. интеґралних продуктох вєдно зоз житну муку. При врецу цеста з тритикаловей муки, з активносцу ферментох алфа-амилази, скроб (або крохмаль) ше барз швидко претворює до цукру, та ше прето достава хлєб барз сладкого смаку. Тритикал ше хаснує ище и за продукцию алкоголу и пивского сладу. Желєна маса сортох за карменє ше хаснує за статок, а мож ю тиж так осушиц и на шено або за силажу, дзе ше хаснує цалу рошлїну.&lt;ref&gt;[http://www.zdravasrbija.com/lat/Zemlja/Ratarstvo/1110-TRITIKALE.php/ &quot;„Upotreba tritikalea”&quot;].&lt;/ref&gt;

== Аґротехнїчни мири пестованя ==

=== Плодоряд ===

Тритикал нє подноши пестованє у монокултури, та на исту парцелу приходзи о три роки. Предшаца хтори ше хаснує пред шатву тритикалу то слунечнїк, вчасни гибриди кукурици, [[Кромпля|кромпльох]], гращку и вельорочних травово-бетелїнских мишанїнох.&lt;ref&gt;[http://www.agroklub.rs/sortna-lista/zitarice/tritikale-105/ &quot;„Plodored tritikalea”&quot;].&lt;/ref&gt;

=== Обробок жеми ===

Основни обробок жеми (оранє) ше окончує глїбоко на 25 до 30 cm. Жем после основного обробку ма буц орещкасто-отрушинкастей структури, пре чувствительни жилкасти корень яки ма тритикал.

[[Файл:Triticale rimpaui - Botanischer Garten München-Nymphenburg - DSC07815.JPG|thumb|Triticale rimpaui — Botanischer Garten München-Nymphenburg — DSC07815]]

=== Гноєнє ===

Количества гною виноша коло 300 kg/ha NPK (8:16:24), а за прикармйованє ше хаснує азотни лєгко розпущуюци гної на яр, алє ше применює и гноєнє з хлївским гнойом, од 20 до 40 t/ha. Приклад гноєня:

* У основним обробку: 300 kg/ha NPK (7:20:30),

* Перше прикармйованє у фази ярнього рушаня веґетациї: 200 kg/ha KAN,

* Друге прикармйованє у фази класканя: 150 kg/ha KAN.

=== Шатва ===

Оптимални час за шатву перша половка октобра. Шатвова норма виноши 450-500 ключкави зарна/m², односно 200-220 kg/ha нашеня. Глїбина шатви ше руша од 3 до 5 cm (на чежших жемох плїтше, а на лєгчейших глїбше).&lt;ref&gt;[http://www.agroklub.rs/sortna-lista/zitarice/tritikale-105/ &quot;„Setva tritikalea”&quot;].&lt;/ref&gt;

=== Жатва ===

Тритикал ше коши кед влажносц зарна спаднє на коло 13%, цо ше случує при концу жатви жита. Урожаї тритикалу можу буц и до 5 t/ha. Коши ше го на преходзе восковей до подполней узретосци, а способ жатви завиши од ступня полєгованя шаца. Сорти предвидзени на зарно маю тварду и нїзку сламу та нє полєгню, а сорти предвидзени на карменє маю високу сламу, та у чаше дозреваня лєгко полєгню.

== Заключенє ==

Тритикал вельо обецує як комерциялне шаце, бо ма потенциял занїмац ше зоз специфичнима проблемами у самей индустриї житаркох. Виглєдованє високих стандардох ше у тей хвильки запровадзує у швеце, у местох як цо Универзитет Стеленбош у Южней Африки. Конвенционалне пестованє рошлїнох помогло засновац тритикал як барз добре шаце, окреме дзе условия нє таки добри за пестованє житаркох. Тритикал синтетована житарка без огляду на велї початни огранїченя, як цо нєможлївосц репродукованя пре нєплодносц и сушенє нашеня. Слаби урожай и слаба нутритивна вредносц углавним елиминовани. Технїки култури тканї у одношеню на жито и тритикал указую константне напредованє, алє изолация и пестованє дзепоєдних микроспорох випатра найвецей обецую. Велї молекуларни маркери мож применїц на маркер з помоцу трансфер ґенох, алє остава вираз Р-гена у новей ґенетскей позадини тритикалу же би ше го виглєдало.
{{Commonscat}}
== Вонкашнї вязи ==
* [https://www.agroklub.rs/sortna-lista/zitarice/tritikale-105/   Tririkale - Gajenje, Đubrenje, Sorte, Sadnja, Setva, Berba...]''www.agroklub.rs''.Приступене 18.10.2026.
* [https://agronomija.rs/2014/tritikale/   Tririkale - Agronomija], ''agronomija.rs''.Приступене 18.10.2026.
* [https://www.ratar.rs/blog-single.php?blog=uzgajanje-tritikale  Zašto sve više ratara uzgaja TRITIKALE?].19.09.2017.  ''www.ratar.rs'' Приступене 18.10.2026.

== Референци ==
{{reflist}}


[[Катеґория: Житарки]]
[[Катеґория:Покарма]]</text>
      <sha1>nmxa4b5zbii63lqhtq31h2kz0dnu48j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Душа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3818</id>
    <revision>
      <id>22420</id>
      <parentid>22388</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T15:40:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saslavik</username>
        <id>1716</id>
      </contributor>
      <comment>/* Душа у филозофиї */</comment>
      <origin>22420</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9042" sha1="thark3lizr31gxvm0saw9v3iypd72ep" xml:space="preserve">'''Душа''' (од праслав. ''duša; г''реч. ''ψυχή''; лат. ''anima'') нукашнї швет чловека, його свидомосц. Поняце зоз хторим  преднаукове думанє дава субстанцию, односно зводзи на окремне, од цела розличне єство, цалосносц животних, а окреме  психичних зявеньох .

Саме слово душа  етимолоґийно повязане з диханьом, єдним спомедзи найочигляднєйших знакох при чловекови и животиньох. Душа ентитет за хтори ше, у велїх  вирских  и  филозофских  традицийох, предпоставя же постої лєм у  живих єствох . Душа тото цо твори живот, принцип живота, знак живота, тото цо ше саме зоз собу порушує. Даєдни традициї нє розликую душу у дух, та ше тоти два термини часто хаснує як синоними.

Душа у велїх релиґиозних, филозофских и митолоґийних традицийох безтїлесна есенция живого єства. Душа або психа ( старогречески язик : ''ψυχή psūkhḗ'', од ''ψύχειν psū́khein'' цо значи дихац) то ментални способносци живого єства: розум, характери, чувства, свидомосц, здогадованя, перцепциї, роздумованя итд.

== Душа у релиґиї ==
Християнство бере до огляду же на початку шицко створене як добре, значи душа ( дух ) добра,  безсмертельна  и участвує у  спашеню. Людски души по шмерци иду до раю або до пекла. [[Римокатолїцка церква]] вери и до того же єст и митарство (чисцилїще). Чловек, спрам ученя Святого писма, зложени зоз цела и души хтора оживює цело, надихує го. Прето за душу у Библиї часто гваря же є дих живота, дух живота або лєм - дух. Душа нє походзи з цела, алє представя окремну моц, хтора ма свойо жридло у  Богови . Душу маю и животинї. Душу животиньох створел Бог з гевтих початкох хтори були у самей материї, гоч представяли цошка иншаке од нєй. Душу чловека Бог створел на способ хтори наволани удихнуце Боже. За розлику од животиньох, душа чловекова мала окремни прикмети, бо єдино чловек бул створени  по образу Божим. Окремни прикмети людскей души то єдинство, духовносц, безсмертельносц, способносц розума, шлєбоди и дар бешеди.

Фундаментални критериюм святосци то спашенє души.

== Душа у филозофиї ==
Перши гречески филозофи нє розликовали ясно поняца души (психи) и духа (нус). Понеже ище у античним чаше було очиглядне же ше  орґански материї  розкладаю, Платон тримал же нєматериялносц души представя фундаменталне условиє за єй безсмертельносц.

Анї Платон анї  Аристотел  нє думали же лєм людзе маю душу. Аристотел розликовал:

*  розумску душу, хтору ма лєм  чловек,

*  осетову душу, хтору маю и  животинї  и хтора представя основу осетовей чувствительносци, и

*  веґетативну душу, хтору маю и рошлїни и хтора представя основу инстинктох за єдзеньом и причину роснуца и розмножованя.

За  Декарта, душа часц духовней субстанциї (''лат. res cogitas'') и по своєй природи є нєпросторна и без даяких других прикметох материї. Вон тримал же лєм людзе маю душу и же єй нєматериялна природа оможлївює шлєбоду, гоч чловече цело условене з детерминистичнима  физичнима законами. По Декартовим похопеню, животинї машини без души.

Франсис Бейкон предпоставял же и животинї маю душу, алє лєм у форми того цо наволал ''anima sensibilis'':

Душа животиньох муши буц ясно похопена як материялна субстанция, розридзена з цеплоту и нєвидлїва; вона флуїд у сущносци зложени з огня и [[Воздух|воздуху.]].. уклопени до цела и, при висших животиньох, найчастейше змесцени до глави... Животиньом то главна душа хторей цело лєм оружиє; при людзох осетова душа орудиє розумовей души хтору би ше скорей могло означиц з меном дух як душа.

Дуалисти арґументовали же душа и цело муша буц розлични ентитети, же би ше пояшнєло свидомосц при людзох, як и можлївосц постояня безсмертельносци.

Материялисти трердза же свидомосц нїч инше алє резултат зложених физичних процесох  орґанизма, одбиваюци можлївосц дуализма або безсмертельносци.

== Фразеолоґия ==
''Аж да душу полага (полагал) = барз вистал''

''Аж му душа на нос (наверх носа) вишла, аж ми (му) душа у носу = барз вистал''

''Анї живей души [нєт] = цалком нїкого нєт (напр. вноци на драже)''

''Брац (вжац) себе на душу = тримац дачий поступок и под. як увреду''

''Випущиц душу = умрец''

''Витресц з дакого душу = барз гонїц робиц, барз биц и под.''

''Вицадзиц з дакого душу = барз вимучиц дакого (з роботу и под.)''

''Дал Бог душу як до пняка = гвари ше о особи звич. младей хтора нє ма роботни навикнуца, интересованя, хтора ше нє зна остарац о себе''

''Дац (придац) Богу душу = умрец''

''Душа му у носу и аж да му душа на нос вишла = барз вистал''

''Душа у мнє змарзла (замарзла) = барз сом замарз''

''Душу вигнац з чловека = барз гонїц дакого до роботи''

''З радей души = дзечнє''

''И душа му чарна = барз є гришни''

''Нє сцем на свою душу = нє сцем таке зробиц, нє сцем на свою совисц''

''Ношиц дакого/дацо на души = ношиц даяку терху на души''

''Покля (кельо) ци (му) душа жада = докля (кельо) лєм сцеш (сце)''

''Придал душу дяблови = сам ше забил; нє вери до Бога; нєдобре роби''

''Тераз му душа на месце (на мире) = посцигнул свойо, та є тераз задовольни''

''Як през души (бежац, прибегнуц) = барз швидко, злєкнуто и под.''

== Литература ==
• ''Словнїк руского народного язика I, А – Н'', Нови Сад 2017, б. 390.

== Вонкашнї вязи ==
[https://sr.wikipedia.org/sr-ec/%D0%94%D1%83%D1%88%D0%B0]</text>
      <sha1>thark3lizr31gxvm0saw9v3iypd72ep</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Славица Чельовски</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3820</id>
    <revision>
      <id>22421</id>
      <parentid>22398</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T00:41:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Keresturec</username>
        <id>18</id>
      </contributor>
      <comment>Корекция катеґорийох</comment>
      <origin>22421</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5573" sha1="f53t0xpunyha0bdyjb2e2iuh2pxxqap" xml:space="preserve">{{Инфорамик 
| headerstyle = background: #ccf;
| header1 =&lt;big&gt; Славица Чельовски &lt;/big&gt;
| label2 = |  data2 = [[File:Slavica Čeljovski.jpg|280 px|center]]
| label3 = Назвиско | data3 = Славичка
| label4 = Датум народзеня |  data4 = 1. май 1974.
| label5 = Датум упокоєня |  data5 = 20.септембер 2026.
| label6 = Державянство |  data6 = югославянске, сербске
| label7 = Язик творох |  data7 = руски
| label8 = Школа |  data8 = Ґимназия ''Жарко Зренянин'', Вербас
| label9 = Универзитет |  data9 = Учительски факултет, Зомбор
| label10 = Наукови ступень |  data10 = мастер, Филозофски факултет Нови Сад
| label11 = Период твореня |  data11 = 1997—2026.
| label12 = Жанри |  data12 = педаґоґийна робота, литература
| label13 = Поховани |  data13 = у Коцуре
| label14 = Припознаня |   data14 = 

}}
'''Славица Чельовски''' (*1. май 1974—†20.септембер 2026), учителька, коавторка вецей кнїжкох,  рецензентка и [[Поета|поетеса]].  

== Биоґрафия ==
Славица Чельовски народзена [[1. май|1. мая]] 1974. року у [[Вербас|Вербаше]], оцец Ґабор Чельовски и мац Цецилия родз. Бесерминї. Основну школу закончела у родним валалє а вец и ґимназию ''Жарко Зренянин'' у Вербаше. После того ше уписала на Учительски факултет у Зомборе а после дипломованя робела як [[Професор|професорка]] класней настави у руских оддзелєньох у Основней школи Братство єдинство у [[Коцур|Коцуре]]. Познєйше уписала и закончела мастерски академски студиї на Филозофским факултету у Новим Садзе.

Окрем успишней роботи у своїм фаху и роботи зоз дзецми, зазначела успихи и на других польох. Була коавтор вецей кнїжкох – Анґлийско-руского словнїка, науковей моноґрафиї Интеркултурална димензия у образовней вертикали на руским язику и моноґрафиї Руски язик и ИСО-код.

Як припознанє за єй закладаня Славици було здобуце и медзинародного алфанумеричного ОРКИД-коду хтори єдинствено идентификує автора науковей публикациї на шветовим уровню. Окрем того, наградзена була у ревизиї образовних софтверох у рамикох проєкта Днї информатики у школох [[Войводина|Войводини]].

Славица написала вельочислени рецензиї, була лектор и коректор велїх кнїжкох, а участвовала и у вреднованю образовних материялох и стандардох.

През цали єй роботни вик, Славицово школяре посциговали замерковани резултати на змаганьох зоз рецитованя и литературного виразу на општинских, покраїнских и републичних смотрох.

Славица писала поезию як форму свойого особного виразу, та єй твори мож пречитац у вецей поетских збиркох.

Славица Чельовски ше упокоєла  20 септембра 2026. року, похована є на римокатолїцким [[Теметов|теметове]] у Коцуре.

== Литература ==
* Ол. Русковски, Славица Чельовски (1974-2026), новини Руске слово, рок LXXXII, число 39 (4220),  Hови Cад, 25. септембер 2026, бок 23. 

== Вонкашнї вязи ==
* М. Джуджар, [https://www.ruskeslovo.com/njeska-budu-shadzki-dvoh-robotnih-celoh-nsr/ Нєшка буду схадзки двох Роботних целох НСР,] Рутенпрес,  ruskeslovo.com, 30. май 2026.
* В. Вуячич, [https://www.ruskeslovo.com/promocija-ruskej-matki-u-novim-sadze/ Нєшка у Заводу промоция виданьох Рускей матки,] Рутенпрес, ruskeslovo.com, 24. април 2025. 
* Ол. Русковски, [https://www.ruskeslovo.com/upokojela-se-slavica-celjovski/ Упокоєла ше Славица Чельовски (1974–2026),] Рутенпрес, ruskeslovo.com, 20. септембер 2026.
[[Катеґория:Просвитни роботнїки]]
[[Катеґория:Поетеси]]
[[Катеґория:Рецензенти]]
[[Катеґория:1. май]]
[[Катеґория:Народзени 1974]]
[[Катеґория:20. септембер]]
[[Катеґория:Умарли 2026]]</text>
      <sha1>f53t0xpunyha0bdyjb2e2iuh2pxxqap</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>22424</id>
      <parentid>22421</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T00:44:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Keresturec</username>
        <id>18</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>22424</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5665" sha1="g2gpan5gopg00awm8e42l56krxfgnfy" xml:space="preserve">{{Инфорамик 
| headerstyle = background: #ccf;
| header1 =&lt;big&gt; Славица Чельовски &lt;/big&gt;
| label2 = |  data2 = [[File:Slavica Čeljovski.jpg|280 px|center]]
| label3 = Назвиско | data3 = Славичка
| label4 = Датум народзеня |  data4 = 1. май 1974.
| label5 = Датум упокоєня |  data5 = 20.септембер 2026.
| label6 = Державянство |  data6 = югославянске, сербске
| label7 = Язик творох |  data7 = руски
| label8 = Школа |  data8 = Ґимназия ''Жарко Зренянин'', Вербас
| label9 = Универзитет |  data9 = Учительски факултет, Зомбор
| label10 = Наукови ступень |  data10 = мастер, Филозофски факултет Нови Сад
| label11 = Период твореня |  data11 = 1997—2026.
| label12 = Жанри |  data12 = педаґоґийна робота, литература
| label13 = Поховани |  data13 = у Коцуре
| label14 = Припознаня |   data14 = 

}}
'''Славица Чельовски''' (*1. май 1974—†20.септембер 2026), учителька, коавторка вецей кнїжкох,  рецензентка и [[Поета|поетеса]].  

== Биоґрафия ==
Славица Чельовски народзена [[1. май|1. мая]] 1974. року у [[Вербас|Вербаше]], оцец Ґабор Чельовски и мац Цецилия родз. Бесерминї. Основну школу закончела у родним валалє а вец и ґимназию ''Жарко Зренянин'' у Вербаше. После того ше уписала на Учительски факултет у Зомборе а после дипломованя робела як [[Професор|професорка]] класней настави у руских оддзелєньох у Основней школи Братство єдинство у [[Коцур|Коцуре]]. Познєйше уписала и закончела мастерски академски студиї на Филозофским факултету у Новим Садзе.

Окрем успишней роботи у своїм фаху и роботи зоз дзецми, зазначела успихи и на других польох. Була коавтор вецей кнїжкох – Анґлийско-руского словнїка, науковей моноґрафиї Интеркултурална димензия у образовней вертикали на руским язику и моноґрафиї Руски язик и ИСО-код.

Як припознанє за єй закладаня Славици було здобуце и медзинародного алфанумеричного ОРКИД-коду хтори єдинствено идентификує автора науковей публикациї на шветовим уровню. Окрем того, наградзена була у ревизиї образовних софтверох у рамикох проєкта Днї информатики у школох [[Войводина|Войводини]].

Славица написала вельочислени рецензиї, була лектор и коректор велїх кнїжкох, а участвовала и у вреднованю образовних материялох и стандардох.

През цали єй роботни вик, Славицово школяре посциговали замерковани резултати на змаганьох зоз рецитованя и литературного виразу на општинских, покраїнских и републичних смотрох.

Славица писала поезию як форму свойого особного виразу, та єй твори мож пречитац у вецей поетских збиркох.

Славица Чельовски ше упокоєла  20 септембра 2026. року, похована є на римокатолїцким [[Теметов|теметове]] у Коцуре.

== Литература ==
* Ол. Русковски, Славица Чельовски (1974-2026), новини Руске слово, рок LXXXII, число 39 (4220),  Hови Cад, 25. септембер 2026, бок 23. 

== Вонкашнї вязи ==
* М. Джуджар, [https://www.ruskeslovo.com/njeska-budu-shadzki-dvoh-robotnih-celoh-nsr/ Нєшка буду схадзки двох Роботних целох НСР,] Рутенпрес,  ruskeslovo.com, 30. май 2026.
* В. Вуячич, [https://www.ruskeslovo.com/promocija-ruskej-matki-u-novim-sadze/ Нєшка у Заводу промоция виданьох Рускей матки,] Рутенпрес, ruskeslovo.com, 24. април 2025. 
* Ол. Русковски, [https://www.ruskeslovo.com/upokojela-se-slavica-celjovski/ Упокоєла ше Славица Чельовски (1974–2026),] Рутенпрес, ruskeslovo.com, 20. септембер 2026.
[[Катеґория:Руснаци у Сербиї]]
[[Катеґория:Коцурци]]
[[Катеґория:Просвитни роботнїки]]
[[Катеґория:Поетеси]]
[[Катеґория:Рецензенти]]
[[Катеґория:1. май]]
[[Катеґория:Народзени 1974]]
[[Катеґория:20. септембер]]
[[Катеґория:Умарли 2026]]</text>
      <sha1>g2gpan5gopg00awm8e42l56krxfgnfy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катеґория:Рецензенти</title>
    <ns>14</ns>
    <id>3822</id>
    <revision>
      <id>22422</id>
      <timestamp>2026-10-19T00:42:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Keresturec</username>
        <id>18</id>
      </contributor>
      <comment>Направљена празна страница</comment>
      <origin>22422</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катеґория:Народзени 1974</title>
    <ns>14</ns>
    <id>3823</id>
    <revision>
      <id>22423</id>
      <timestamp>2026-10-19T00:42:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Keresturec</username>
        <id>18</id>
      </contributor>
      <comment>Направљена празна страница</comment>
      <origin>22423</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>21. юний</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3824</id>
    <revision>
      <id>22425</id>
      <timestamp>2026-10-19T02:23:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Keresturec</username>
        <id>18</id>
      </contributor>
      <comment>Нови бок: „'''21. юний''' — 172. дзень у року (173. дзень у преступним року) по Ґреґориянским календаре. До конца рока єст ище 193 днї.  Подїї  1948 — Продуцентска хижа Колумбия Рекордс (Columbia Records) випродуковала першу лонґплей плочу зоз пластичней маси винил.  Нєшка Медзинародни дзен…“</comment>
      <origin>22425</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1688" sha1="pqvs8gz91f2nt2tcdpr6o0wsd9rla4d" xml:space="preserve">'''21. юний''' — 172. дзень у року (173. дзень у преступним року) по Ґреґориянским календаре. До конца рока єст ище 193 днї.

Подїї

1948 — Продуцентска хижа Колумбия Рекордс (Columbia Records) випродуковала першу лонґплей плочу зоз пластичней маси винил.

Нєшка Медзинародни дзень йоґи (International Yoga Day), усвоєни є од Зєдинєних нацийох 2014. року.

Шветови дзень музики (World Music Day). Перша преслава отримана 1982. року у Паризу.

Народзени

1855 — Народзел ше сербски филолоґ Пера Дьордєвич, предсидатель Сербскей литературней задруґи, член Сербскей кральовскей академиї. Сотрудзовал на пририхтованю словнїка Вука Караджича.

1905 — Народзел ше французки филозоф и писатель [[Жан Пол Сартр]] (Париз, 21. юний 1905 — Париз, 15. април 1980), єден зоз творцох филозофиї еґзистенциялизма, хтори 1964. року одбил прияц Нобелову награду за литературу.

Умарли

1936 — [[Осиф Костелник]] (*30. новембер 1903—†21. юний 1936), дипломовани правнїк, писатель и зазберовач руских народних писньох.</text>
      <sha1>pqvs8gz91f2nt2tcdpr6o0wsd9rla4d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>22. юний</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3825</id>
    <revision>
      <id>22426</id>
      <timestamp>2026-10-19T02:24:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Keresturec</username>
        <id>18</id>
      </contributor>
      <comment>Нови бок: „'''22. юний''' — 173. дзень у року (174. дзень у преступним року) по Ґреґориянским календаре. До конца рока єст ище 192 днї.  Подїї  1675 — Основана Кральовска обсерватория у Ґриничу, на вимогу британского краля Чарлса II. Од 1884. року ше дефинує нулти меридиян (нулти ступень…“</comment>
      <origin>22426</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3406" sha1="2rw0huuue83cp1md3irg9pcl40stwro" xml:space="preserve">'''22. юний''' — 173. дзень у року (174. дзень у преступним року) по Ґреґориянским календаре. До конца рока єст ище 192 днї.

Подїї

1675 — Основана Кральовска обсерватория у Ґриничу, на вимогу британского краля Чарлса II. Од 1884. року ше дефинує нулти меридиян (нулти ступень ґеоґрафскей длужини), хтори дзелї восточну и заходну полулабду Жемовей кулї. Зоз тей локациї ше мера стандардни час (Ґринични час, GMT).

1930 — Оформене Добродзечне огньогасне дружтво Коцур.

Медзинародни дзень французких колачикох наволаних чоколадови еклер.

 
Народзени

1826 — Народзел ше писатель Тимотей Атанацкович (Бая, нєшка Мадярска, 22. юний 1826 – Бая, 9. септембер 1858), познєйше Боґобой Атанацкович, єден зоз обновительох сербскей прози после законченя рабства под Турками.

1898 — Народзел ше писатель Ерих Паул Крамнер, познати як [[Ерих Мария Ремарк]] (Оснабрик, Нємецка, 22. юний 1898 – Локарно, Швайцарска, 25. септембер 1970).

1906 — Народзел ше филмски сценарист, продуцент и режисер [[Били Вайдлер]] (Суха, Ґалиция, Австроугорска, 22. юний 1906 – Лос Андєлес, ЗАД, 27. марец 2002).

1939 — Народзел ше поета [[Мирослав Стрибер]] (Дюрдьов, 22. юний 1939 – Темишвар, Румуния, 21. април 1971). После основношколского образованя закончел ґимназию у Новим Садзе и Правни факултет у Беоґрадзе, маґистровал на теми зоз социолоґиї. Од 1963. року Мирослав Стрибер бул асистент на Общей социолоґиї на Правним факултету у Новим Садзе. Литературни твори обявйовал у часопису Шветлосц, Литературним слове и Народним календаре, а заступени є у вецей антолоґийних виданьох. НВУ Руске слово обявело зборнїки писньох Романса (1969) и 55 писнї (1971). Погинул у транспортним нєщесцу нєдалєко од Темишвару у Румуниї.


Умарли

2017 — Позарядови професор др [[Юрий Панько]] (*3. май 1933 - †22. юний 2017), визначни русински филолоґ, линґвиста, кодификатор русинского язика, слависта, лексикоґраф, автор модерного словацко-русинского словнїка, учитель и академски преподавач.</text>
      <sha1>2rw0huuue83cp1md3irg9pcl40stwro</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>23. юний</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3826</id>
    <revision>
      <id>22427</id>
      <timestamp>2026-10-19T02:27:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Keresturec</username>
        <id>18</id>
      </contributor>
      <comment>Нови бок: „'''23. юний''' — 174. дзень у року (175. дзень у преступним року) по Ґреґориянским календаре. До конца рока єст ище 191 дзень.  Подїї  1894 — Основани Медзинародни олимпийски комитет, МОК (International Olympic Committee, IOC), медзинародна спортска орґанизация зоз шедзиском у Швайцарске…“</comment>
      <origin>22427</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2673" sha1="g2en0c5g9nyc97onsi2ibbdgxpbelii" xml:space="preserve">'''23. юний''' — 174. дзень у року (175. дзень у преступним року) по Ґреґориянским календаре. До конца рока єст ище 191 дзень.

Подїї

1894 — Основани Медзинародни олимпийски комитет, МОК (International Olympic Committee, IOC), медзинародна спортска орґанизация зоз шедзиском у Швайцарскей и Лозани. МОК основал Пєр де Кубертен вєдно зоз Деметриосом Викеласом як першим предсидательом, а идея була ожиц спортски змаганя яки були у старей Греческей. МОК орґанизує Лєтни олимпийски бависка кажди штварти рок, а I Олимпийски бависка отримани у Атини 1896. року, и Жимски олимпийски бависка тиж кажди штварти рок, а перши отримани у французким Шамонию 1924. року. Тиж орґанизує и Олимпийски бависка младих – перши лєтни отримани у Синґапуру 2010. року, а перши жимски у Инзбруку 2012. року.

Дзень явного сервиса Зєдинєних нацийох.

 
Народзени

1891 — [[Владислав Ванчура]], писатель лївей ориєнтациї чия творчосц  була вязана зоз  Подкарпатску Русу.

1896 — [[Петро Милославски]],  хормайстор,  науковец, композитор,  учитель.  

1912 — Народзел ше [[Алан Матисон Тюринґ]] (Лондон, 23. юний 1912 – Чешир, 7. юний 1954), анґлийски матемаричар, лоґичар и криптолоґ. Направел концепт алґоритмох яки ше и нєшка хаснує у рахункарстве. У Другей шветовей войни розвил вецей технїки за розбиванє шифрох и методу хтора могла одкриц поставки електромеханїчней машини – Ениґми (машина за шифроване радио-телеґрафских порученьох).

Умарли

1934 — [[Ласло Чопей]], педаґоґ, автор словнїкох, толмач, автор учебнїкох  за руски школи, реформатор язика.</text>
      <sha1>g2en0c5g9nyc97onsi2ibbdgxpbelii</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>24. юний</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3827</id>
    <revision>
      <id>22428</id>
      <timestamp>2026-10-19T02:29:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Keresturec</username>
        <id>18</id>
      </contributor>
      <comment>Нови бок: „'''24. юний''' — 175. дзень у року (176. дзень у преступним року) по Ґреґориянским календаре. До конца рока єст ище 190 днї.  Подїї  1497 — Анґлийски моряк Джон Кебот одкрил Канаду и преглашел Сиверну Америку за маєток Велькей Британиї.  1901 — У Паризу отворена перша вистав…“</comment>
      <origin>22428</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4032" sha1="dhdk1n4hfk6ajyhhakyp1r8z8p39ewe" xml:space="preserve">'''24. юний''' — 175. дзень у року (176. дзень у преступним року) по Ґреґориянским календаре. До конца рока єст ище 190 днї.

Подїї

1497 — Анґлийски моряк Джон Кебот одкрил Канаду и преглашел Сиверну Америку за маєток Велькей Британиї.

1901 — У Паризу отворена перша вистава теди 19-рочного шпанского маляра Пабла Пикаса, хтора одушевела подобових критичарох.

1912 — На Олимпийски бависка до Стокголму одпутовала перша сербска олимпийска екипа – атлетичаре Душан Милошевич и Драґутин Томашевич. З тим урядово потвердзене членство Сербиї у Медзинародним олимпийским комитету.

2001 — Югославянска ватерполо репрезентация постала шампион Европи.

Нєшка Шветови дзень ґовльох.

 
Народзени

1837 — [[Михайло Вальковски]], грекокатолїцки священїк, карпаторусински историчар, педаґоґо. 

1911 — Народзел ше арґентински автомобилски ас [[Хуан Фандьо]], хтори пейц раз бул шветови шампион у Формули 1.

1917 — Народзел ше [[Микола Буша]] (Коцур, 24. юний 1917 – Вербас, 1988). По войни, 1946. року, почал робиц у фабрики цукру у Вербаше, на желєзнїци як машинист, а у шлєбодним чаше мальовал. Перши малюнок виложел на вистави з нагоди преслави 200. рочнїци приселєня Руснацох до тих крайох. Бул член Подобового клуба Дюро Салай у Беоґрадзе од 1970. року. У рамикох того клуба викладал малюнки у Беоґрадзе, Заґребе, Вербаше, Кули, Зомборе, Руским Керестуре и велїх местох у Бачки. Клуб за своїх членох орґанизовал курси, дзе и Микола достал подуки о малярстве и технїки мальованя.

1940 — [[Микола Корпаш]] (24. юний 1940—† 6. април 2011,) бул, у периодзе од 1964. по 1978. рок, найпопуларнєйши шпивач руских шпиванкох на просторох бувшей Югославиї. Цо вецей, вон бул перши шпивач за хторого мож повесц же бул гитмейкер понеже даєдни шпиванки хтори одшпивал були правдиви музични гити у тедишнїм чаше. Мал серию шпиванкох знятих за Радио Нови Сад хтори були, єдна за другу, барз популарни медзи слухачами.

Умарли

1966 — [[Янко Хромиш]] („Бачи Горки“) (*22. октобер 1901—†24. юний 1966), поета-селян, активист КПСЮР/КНСЮР, политични дїяч под час и безпостредно по законченю Другей шветовей войни.

2015 — [[Василь Комендар]],  науковец-биолоґ, активни хранитель еколоґиї Карпатох.

2016 — [[Юлиян Рамач]] (*21. децембер 1963—†24. юний 2016), визначни музичар, композитор, аранжер, дириґент и музичних фаховец.</text>
      <sha1>dhdk1n4hfk6ajyhhakyp1r8z8p39ewe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>25. юний</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3828</id>
    <revision>
      <id>22429</id>
      <timestamp>2026-10-19T02:31:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Keresturec</username>
        <id>18</id>
      </contributor>
      <comment>Нови бок: „'''25. юний''' — 176. дзень у року (177. дзень у преступним року) по Ґреґориянским календаре. До конца рока єст ище 189 днї.  Подїї  1741 — у Прешпорку (Братислава) корунована за мадярску кралїцу [[Мария Терезия]].  1788 — Вирджиния ше приключела до  ЗАД як дзешата держава.   1867…“</comment>
      <origin>22429</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1915" sha1="q4njlcxx1lh1vwqm0ov1i9dmz8rgyri" xml:space="preserve">'''25. юний''' — 176. дзень у року (177. дзень у преступним року) по Ґреґориянским календаре. До конца рока єст ище 189 днї.

Подїї

1741 — у Прешпорку (Братислава) корунована за мадярску кралїцу [[Мария Терезия]].

1788 — Вирджиния ше приключела до  ЗАД як дзешата держава. 

1867 — Американєц Лисєн Смит патентовал джобаци дрот.

1991 — [[Словения]] и [[Горватска]] вигласали державну нєзависносц з чим почал де юре розпад [[СФР Югославия|Югославиї]].  

Народзени

1903 — Народзени анґлийски писатель Ерик Артур Блер, познати як [[Джордж Орвел]] (Мотихари, Индия, 25-юний 1903 – Лондон, 21. януар 1950), писал романи, есеї, бул новинар и критичар. Його антиутопийни твори визия можлївей тоталитарней будучносци швета и алеґорична сатира модерней диктатури.

1963 — Народзел ше шпивач и композитор Йорґос Кириякос Панайоту, познати як [[Джордж Майкл]] (Лондон, 25. юний 1963 – Ґоринґ на Темзи, Зєдинєнє Кральовство, 25. децембер 2016). Достал два Ґреми награди.

1974 — [[Роман Пищальнїк]], русински поета, лауреат Рускей премиї 2009.

Умарли

1997 — [[Жак-Ив Кусто]],  французки виглєдовач, пренаходзач акваланґа.</text>
      <sha1>q4njlcxx1lh1vwqm0ov1i9dmz8rgyri</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>