Википедия rskwiki https://rsk.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B8_%D0%B1%D0%BE%D0%BA MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Медий Окреме Розгварка Хаснователь Розгварка зоз хасновательом Википедия Розгварка о Википедиї Файл Розгварка о файлу МедияВики Розгварка о МедияВикию Шаблон Розгварка о шаблону Помоц Розгварка о помоци Катеґория Розгварка о катеґориї TimedText TimedText talk Модул Разговор о модулу Event Event talk 0 3630 22475 22146 2026-10-21T15:50:38Z Sveletanka 20 22475 wikitext text/x-wiki {{Животинї | Назва = Главата апаца | Латинска назва = | Слика =Lymantria dispar MHNT.CUT.2012.0.357 Col de Cricheto Bastelica male Dos.jpg | Опис_слики = ''Lymantria dispar'' | Статус_очуваня = [[File:Status zahrozenosci (kategoriji), 26032026.png|250px]] <br />Файта зоз малу вироятносцу же будзе загрожена = ознака критериюма '''LC''' | Домен = | Царство = Animalia (Животинї) | Кладус1 = | Кладус2 = | Дивизия = Arthropoda | Подколєно = | Класа = Insecta | Подкласа = | Ряд = Lepidoptera | Надфамилия = Noctuoidea | Фамилия = Erebidae | Подфамилия = | Род = ''Lymantria'' | Файта = ''L. dispar'' | Подфайта = | Биномне_мено = ''Lymantria dispar'' <br /> [[Карл фон Лине|<span style="font-style:normal;">(Linneus]],</span> <span style="font-style:normal;">1758)</span> | Слика розпрестартосци = | Опис_розпрестартосци = | Синоними = ''Phalaena dispar'' (Linnaeus 1758) <br />''Ocneria dispar'' (Linnaeus, 1758) <br />''Porthetria dispar'' (Linnaeus, 1758) }} '''Главата апаца''' (лат. ''Lymantria dispar'', серб. ''ґубар'', анґл. ''gypsy'' ''moth,'' у ЗАД познати як ''spongy moth'')<ref>[https://www.ukmoths.org.uk/species/lymantria-dispar/distribution-map/ Gypsy Moth ''Lymantria dispar'' at UK Moths]</ref>, ма даскельо подфайти, а найпрепознатлїви то подфайта ''L. d. dispar'' и ''L. d''. ''japonica''. Файта ''Lymantria dispar'' увежена на даскельо контитненти и нєшка представя инвазивну файту у Африки и Сиверней и Южней Америки. Полифаґни лїчинки жию на рижних лїсцопадних и игелкастих древох и можу направиц огромни чкоди у периодзе велького розмножованя. Пре тоти характеристики, тот чкодлївец медзи 100 инвазивнима файтами на швеце.<ref>[https://www.iucngisd.org/gisd/100_worst.php "100 of the World's Worst Invasive Alien Species"] .Global Invasive Species Database. Архивирано из [https://web.archive.org/web/20160304230622/http://www.iucngisd.org:80/gisd/100_worst.php оригинала ]04.03.2016.Приступљено 17.09.2026.</ref> == Етимолоґия == Етимолоґия назви „''gypsy moth''” („циґански моль”) нє розяшнєна, а хаснована є ище 1832. року. Молї зоз подфамилиї ''Lymantriinae'' часто ше волаю ґубави молї („''tussock moths''”) пре ґуби (чомовчки) на їх гушенїцох. Назва ''Lymantria dispar'' походзи од двох латински словох: ♦ ''Lymantria'' = знїчтожовач и ♦ ''dispar'' = розлични (одноши ше на розличносц медзи одроснутима женскима и хлопскима єдинками). У юнию 2021. одлучене же би ше у назви ''gypsy moth'' слово ''gypsy'' заменєло зоз словом ''spongy'' (шпонджийови, пре шпонджийову масу у хторей ше находза ваїчка молю) прето же слово ''gypsy'' (циґан) увредзуюце за ромску популацию. == Таксономия == Панує думанє же европска (автохтона) и сиверноамерицка (увежена) популация молю ''L. dispar'' припадаю истей подфайти, ''L. d. dispar,'' алє класификация файти и подфайти ище нє потвердзена. Министерство польопривреди ЗАД дефинує азийску подфайту як гоч хтори биотип файти ''L. dispar'' при хторих самички можу лєциц. Традиционално, файта ''L.dispar'' наволана циґански моль (''gypsy moth''), а подрозумює и японски, индийски и азийски популациї тей файти. Европска подфайта ''L. d. dispar'' походзи зоз умерених подручох, односно лєсох заходней Европи. До ЗАД є увежена 1869. року, а до Канади 1912. року. Азийска подфайта ''L. d. asiatica'' походзи зоз умерених подручох Азиї, восточно од гори Уралу. Од початку 20. вику єй присуство зазначене и коло заходного побрежя Сиверней Америки. Зоз южней Европи ше шири на сивер, до Нємецкей и других державох, дзе ше пари зоз европску подфайту ''L. d. dispar.''<ref>Димитрије Батричевић. [http://89.188.43.75/agricultforest/20120410-02%20Dimitrije%20Batricevic.pdf   Ширење губара по Европи], Приступљено 17.09.2026. </ref> == Животни циклус == Главата апаца ма єдну ґенерацию рочнє. Самичка кладзе вайца у позних лєтних мешацох и файта у векшей ґрупи прежимує у тим стадиюме, защицена зоз мохотками. Зоз звекшаньом [[Температура|температури]] вилягую ше млади гушенїци и у першим стадиюме розвою маю превидни вонкашнї обмоток и обачлїви чарни горбочки (ґужлїки) зоз хторих вирастаю мохотки. У зависносци од полу и вонкашнїх условийох, главата апаца ше преблєка седем раз. Як гушенїца рошнє, достава свойо препознатлїви характеристики, односно, у штред єй розвою, по штред хрибта (медиодорзална часц) є жовтей [[Фарба|фарби]], познєйше як стареє, на хрибце ше розвиваю вельки ґужлїки (папили) зоз хторих вирастаю мохотки. Преднї 5 пари папилох белавей, а заднї 6 пари папилох червеней фарби. Зоз обидвох бокох главки главатей апаци, на першим першовим сеґменту ясно виражени мали папили и длугоки, тварди мохотки хтори ґруповани до снопчкох. На главки лїчинки находза ше вельки обачлїви длуговасти цифри хтори служа за охрану од предатора бо випатраю як очи, алє нє представяю орґан за вид.<ref>[https://lepiforum.org/wiki/page/Lymantria_Dispar „Bestimmungshilfe des Lepiforums: Lymantria Dispar”]. ''www.lepiforum.de''. Приступљено 17.09.2026.</ref> == Костиранє == Главата апаца нє виберни чкодлївец, є шицко пред собу (полифаґни), односно, карми ше зоз лїсцом вецей як 100 файтох рошлїнох. У поєдиних подручох преферує одредзени рошлїни. У континенталней часци то дуб, бук, били бук и брест, а од [[Овоц|овоци]] то яблуко и шлївка. При нєдостатку поживи, може оголїц и игелкасти древа як цо то сосна, ядловец и смрека. Тот чкодлївец примарни, односно єден з перших живих орґанизмох (чкодлївцох) хтори почина процес сушеня дубових лєсох у Сербиї, же би потим и други (секундарни) чкодлївци завжали свою улогу. == Мири биолоґийней контроли чкодлївца == Файту ''Lymantria dispar'' до Сиверней Америки увезол уметнїк и астроном Етєн Леополд Трувело 1869. року. Вон увезол главату апацу за продукцию [[Гадваб|гадвабу]] пре нєдостаток памуку после Америцкей гражданскей войни (15анґл.). Од теди, же би ше застановело розмножованє того чкодлївца, увежени вецей файти паразитоїдох и предаторох. Од початку 19. вику присутни були вецей як дзевец файти предаторох, алє нє було нїяки предписаня анї виглєдованя о ефикасносци, а анї о нєжаданих ефектох тих увежених нєприятельох на файти хтори нє були цильни. Установело ше же даєдни нєприятелє мали слабу контролу над главату апацу, а нападали други домашнї инсекти. Єдна з нєприятельох була тахинидна муха (''Compsilura concinnata'') хтора нападала други домашнї файти и знїщела велї файти вельких мотильох хтори у вельким чишлє жили на сиверовостоку ЗАД. Од хвильки кед главата апаца увежена до Сиверней Америки, направела вельку биолоґийну чкоду. Єй ареал ше шири зоз штредню швидкосцу 21 километер рочнє, а у периодзе од 1970. по 2013. рок оголєла 33 000 гектари лєсох. Лєсова служба рочнє видвоює 30 милиони долари за мири защити од главатей апаци. Медзитим, климатски пременки допринєсли предлужованю циклусу инвазиї, хтори ше звичайно збувал кажди осем до дванац роки. Таке збуванє барз нєвигодно дїйствує на животни штредок. У [[Сербия|Сербиї]], на основи податкох зоз 2003. року, утвердзене вельке число главатей апаци. Зазначена є у лєсох и овоцнїкох на [[Поверхносц|поверхносци]] 146 894 гектарох (у централней Сербиї на 128 992 гектарох, а у [[Войводина|Войводини]] на 17 902 гектарох). Главата апаца у Сербиї автохтона файта. У периодзе од 141 року, у Сербиї було 16 ґрадациї, а седемнаста почала 2003. року. Число гнїздох зоз ваїчками по гектаре на дзешатки тисячи, а лїчинки подполно оголюю лєси. Податки указую же при єдним оголєню лєс траци свою древову масу (волуменски прирост) од 40 до 70 проценти у зависносци од файти древа и квалитету подлоги. Гоч главата апаца нє на лїстини економски чкодлївих орґанизмох, кажди рок є у фокусу обласци защити рошлїнох и лєсох Управи за лєси Министарства за защиту природних богатствох и животного штредку Републики Сербиї. Наукова и фахова явносц упозната зоз проґрадацию главатей апаци, а за єй знїчтожованє нєобходне сотруднїцтво Министерства польопривреди и водопривреди и Министерства за защиту природних богатствох и животного штредку Републики Сербиї.<ref>[https://poljoprivreda.info/tekst/nova-gradacija-gubara-u-srbiji Градација губара у Србији], ''poljoprivreda.info''. Приступљено 17.09.2026. </ref> == Референци == <references /> [[Катеґория:Мотилї]] mnf1j57h6ricx705w6cj61ugatz8ofr 0 3834 22476 22456 2026-10-21T19:32:23Z Olirk55 19 Уложена таблїчка 22476 wikitext text/x-wiki {{Животинї | Назва = Пулька | Латинска назва = Meleagris | Слика = Male wild turkey (Meleagris gallopavo) strutting.jpg | Опис_слики = Одроснути мужяк-пуляк (Meleagris gallopavo intermedia) | Статус_очуваня = | Домен = | Царство = Животинї (Animalia) | Колєно = Гордати, (Chordata) | Подколєно = Похребцинаре (Vertebrata) | Класа = Птици (Aves) | Ряд = Кури (Galliformes) | Подряд = Пульки (Meleagridinae) | Фамилия = Фазани (Phasianidae) Gray, 1840 | Род = Meleagris Linnaeus, 1758 | Файта = M. gallopavo, M. ocellata | Биномне_мено = | Слика_розпрестартосци = | Опис_розпрестартосци = Ареал розпрестартосци пулькох | Синоними = * M. gallopavo * Cochramus Moehring, 1758[3] * Gallopavo Brisson, 1760[4] * Pseudotaon Billberg, 1828[5] * Meliagris Jardine, 1834[6] }} '''Пулька''' ( лат. ''Meleagris''; назва позната у велїх укр. бешедох, та и у лемк. ''рulka''; у слц. диял. ''pul’ka''; лексема пожичена зоз мадь. ''pulyka'' по ХVIII в., док у сиверних мадярских бешедох постояло палаталне ly). Пулька то род вельких птицох зоз шора [[Кура|курох]] (''Galliformes''). Єст два дзиви файти: ♦ єдна зоз Сиверней Америки, то дзива пулька (''Meleagris gallopavo''), ♦ друга зоз Штреднєй Америки, односно з полуострова Юкатан и то юкатанска пулька (''Meleagris ocellata''). Домашня пулька настала з припитомйованьом дзивей пульки зоз Сиверней Америки пред коло 2.000 роками. == История == Пульки були припитомени у старим Мексику пре кулинарствои и пре їх културне и символичне значенє.<ref> Nield, David (18. 1. 2018). [https://www.sciencealert.com/humans-weren-t-always-after-turkey-meat „Study Shows That Humans Domesticated Turkeys For Worshipping, Not Eating”.] sciencealert.com. [https://web.archive.org/web/20210422172943/https://www.sciencealert.com/humans-weren-t-always-after-turkey-meat Архивирано] из оригинала 22. 4. 2021. г. Приступљено 21. 1. 2018.</ref> Класичне нахуатлске слово за пульку, ''вуех-коло-тл'' (''guajolote''), ище вше ше хаснує у модерним Мексику попри общого слова ''pavo''. Пульки у Америки припитомели америцки Индиянци скорей приходу Европлянох. До Европи пульки пренєсли Шпаньолци. Нєшка постоя даскльо файти (раси) домашнєй пульки. У Европи ше дзива пулька зявела 1880. року, теди кед ше даскельо матични ята населєли на просторе лєсох маєтку Ґрафениґ у Австриї. Познєйше исти поступок зробени у Мадярскей и у ловищох нєшкайшей Ческей и Словацкей. Пошвидко, прето же у тим чаше, була барз розвита тарґовина медзи Мадярску и Сербию, пульки ше зявели и на просторох Сербиї дзе нашли добри природни условия за живот и обставанє, подобни як и у реґионох свойого походзеня у Сиверней Америки. == Наукова класификация == '''ТУ будзе''' ТАБЛЇЧКА Царство: Животинї (Animalia) Тип: Гордати (Chordata) Подтип: Похребцинаре (Vertebrata) Класа: Птици (Aves) Ряд: Кури (Galliformes) Фамилия: Фазани (Phasianidae) Gray, 1840 Подфамилия: Пульки (Meleagridinae) Род: Meleagris Linnaeus, 1758 Файти: M. gallopavo M. ocellata == Опис == [[File:Turkey - petting zoo - kanagawa 2023 June 25.ogv|right|thumb|247x247px]]Пульки мож препознац по скорових виросткох хтори им виша прейґ джубку. Пулька менша як пуляк и [[Фарба|фарби]] [[Пирє|пиря]] єй нє таки розкошни. Розпон кридлох им 1,5-1,8 [[Метер|метери]]. У дзивини жию у отворених лєсох и польох. Домашня пулька птица нєлєтачка, док дзиви пульки знаю лєциц и по даскельо метери високо и даскельо дзешатки метери далєко. Пульчата о два тижнї як ше вилягню доставаю моцнєйше пирє и уж можу лєтац на кратших оддалєносцох.(12) == Хаснованє == Месо зоз пульки а поготов файти домашнєй пульки (''Meleagris gallopavo),'' людзе хасную у костираню а пред вельо роками хасновали и пре други причини; пре пирє и косци хтори мали за практичне хаснованє а тиж и културолоґийну примену и симболику.<ref>Speller, Camilla F.; Kemp, Brian M.; Wyatt, Scott D.; Monroe, Cara; Lipe, William D.; Arndt, Ursula M.; Yang, Dongya Y. (16 February 2010). [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2840336/ "Ancient mitochondrial DNA analysis reveals complexity of indigenous North American turkey domestication".] Proceedings of the National Academy of Sciences. 107 (7): 2807–2812. [https://en.wikipedia.org/wiki/Bibcode Bibcode:2010PNAS..107.2807S.] [https://en.wikipedia.org/wiki/Digital_object_identifier doi:10.1073/pnas.0909724107 [https://en.wikipedia.org/wiki/PubMed_Central#PMCID PMC 2840336.] [https://en.wikipedia.org/wiki/PubMed#PubMed_identifier PMID 20133614.]</ref> Домашнї пульки селективно ховани же би досцигли векше и квалитетнєйше количество меса.<ref>[https://web.archive.org/web/20161121094307/http://www.onekind.org/education/animals_a_z/turkey "Amazing Facts About Turkey".] OneKind. [https://web.archive.org/web/20161121094307/http://www.onekind.org/education/animals_a_z/turkey Archived] from the original on 21 November 2016. Retrieved 24 December 2015.</ref> [[File:Turkeyset.JPG|right|thumb|279x279px|Упечена пулька на шветочно поставеним столє.]]Пульче месо праве ґастрономске благо на наших столох. Мож го готовиц на рижни способи: вариц, пражиц, печиц, паховац, а у Америки ше пульку пече лєм на найвекши швета. '''Руски ґаздинї''' тиж ховали пульки праве пре поживово потреби. Часто их ґаздинї з єшенї до жими-по крачунски и новорочни швета тримали на цо меншим пrосторе лєбо под ванґлу и клюкали их пре векшу килажу односно як гварели - же би мали векшу ''живу вагу'', поготов кед их сцели предавац. Велїм ґаздиньом пестованє пулькох бул економски мотив, прето же их предавали (живи або такв. обрани). Ношели их предавац на пияц у валалє и до околних местох на пияци и так дохдзели до додатного пенєжу за витримованє фамелиї. Руснаци дакеди тиж готовели єдла зоз пульчого меса. З нїх варели юхи або их пекли у цалє лєбо порезани на фалатки у [[Руски пец|руским пецу]], поготову за векши швета, лєбо даяки домашнї преслави. == Постояци файти == Род содержи два файти: {| class="wikitable" |- ! Слика !! Науково мено !! Звичайне мено !! Дистрибуция |- |[[File:Wild turkey Point Pelee NP 2014.jpg|140px]] || -{''Meleagris gallopavo''}- || дзива пулька и домашня пулька || Лєси Сиверней Америки, од Мексика (дзе су перши раз припитомени у Мезоамерики)<ref>[https://www.sciencedaily.com/releases/2012/08/120809090706.htm „Earliest use of Mexican turkeys by ancient Maya”.] ''ScienceDaily'' (на језику: енглески). [https://web.archive.org/web/20170923145034/https://www.sciencedaily.com/releases/2012/08/120809090706.htm Архивирано] из оригинала 23. 9. 2017. г. Приступљено 2017-09-23.</ref> ширцом штреднього захода и востока Зединєних Державох по юговосточну Канаду. |- |[[File:Meleagris ocellata -Guatemala-8a.jpg|140px]] || -{''Meleagris ocellata''}- || юкатанска пулька || Лєси полуострова Юкатан, Мексико<ref>Farner, Donald Stanley; King, James R. (1971). [https://www.sciencedaily.com/releases/2012/08/120809090706.htm Avian biology.] Boston: Academic Press. ISBN 978-0-12-249408-6.</ref> |- | | | | |- ! colspan="4" |Фосилни файти |- | |''Meleagris californica'' |калифорнийска пулька – Южна Калифорния |(Позни Плеистоцен пренайдзени у сиверозаходней часци ЗАД) - бувши ''Parapavo/Pavo'' |- | |''Meleagris crassipes'' |Нови Мексико |(Позни Плеистоцен пренайдени у сиверозаходней часци Сиверней Америки) |} == Ґалерия == <gallery> Файл:Meleagris gallopavo MHNT.ZOO.2010.11.9.30.jpg|Пульче вайцо Файл:Meleagris ocellata1.jpg|Женка (''Meleagris ocellata''''')''' Файл:Turkeys running (cropped).jpg|Файта чарних пулькох ([[Турска|Турска)]] Файл:Հնդկահավեր.jpg|Мужяки-пуляки ''(Meleagris gallopavo domesticus'') Файл:Wildturkey.jpg|Калифорнийски пуляк </gallery> == Литература == * ''Словнїк руского народного язика II, О – Я'', Нови Сад 2017, б. 368. == Вонкашнї вязи == * [https://seljak.me/savjetuje/bijela-holandska-curka-rasa-na-ivici-od-izmuranja Bjela holandska ćurka] seljak.me * [https://razmenaznanja.rs/video/curke-crna-amerikanka-bolja-od-belih-tovnih-hibrida/ Ћурке – „Црна американка“ боља од белих товних хибрида!] youtube.com * [https://sokolskekolibe.rs/2021/04/06/domaca-curka/ Домаће ћурке] skolskekolibe.rs == Референци == <references /> {{Commonscat}} [[Катеґория:Домашнї животинї]] [[Катеґория:Птици Европи]] [[Катеґория:Птици Америки]] [[Катеґория:Птици Сербиї]] tqypf0igfixt31bu0oqrbo0lnb1ma18 22477 22476 2026-10-21T21:37:28Z Saslavik 1716 22477 wikitext text/x-wiki {{Животинї | Назва = Пулька | Латинска назва = Meleagris | Слика = Male wild turkey (Meleagris gallopavo) strutting.jpg | Опис_слики = Одроснути мужяк-пуляк (Meleagris gallopavo intermedia) | Статус_очуваня = | Домен = | Царство = Животинї (Animalia) | Колєно = Гордати, (Chordata) | Подколєно = Похребцинаре (Vertebrata) | Класа = Птици (Aves) | Ряд = Кури (Galliformes) | Подряд = Пульки (Meleagridinae) | Фамилия = Фазани (Phasianidae) Gray, 1840 | Род = Meleagris Linnaeus, 1758 | Файта = M. gallopavo, M. ocellata | Биномне_мено = | Слика_розпрестартосци = | Опис_розпрестартосци = Ареал розпрестартосци пулькох | Синоними = * M. gallopavo * Cochramus Moehring, 1758[3] * Gallopavo Brisson, 1760[4] * Pseudotaon Billberg, 1828[5] * Meliagris Jardine, 1834[6] |Подфамилия=Meleagridinae}} '''Пулька''' ( лат. ''Meleagris''; назва позната у велїх укр. бешедох, та и у лемк. ''рulka''; у слц. диял. ''pul’ka''; лексема пожичена зоз мадь. ''pulyka'' по ХVIII в., док у сиверних мадярских бешедох постояло палаталне ly). Пулька то род вельких птицох зоз шора [[Кура|курох]] (''Galliformes''). Єст два дзиви файти: ♦ єдна зоз Сиверней Америки, то дзива пулька (''Meleagris gallopavo''), ♦ друга зоз Штреднєй Америки, односно з полуострова Юкатан и то юкатанска пулька (''Meleagris ocellata''). Домашня пулька настала з припитомйованьом дзивей пульки зоз Сиверней Америки пред коло 2.000 роками. == История == Пульки були припитомени у старим Мексику пре кулинарствои и пре їх културне и символичне значенє.<ref> Nield, David (18. 1. 2018). [https://www.sciencealert.com/humans-weren-t-always-after-turkey-meat „Study Shows That Humans Domesticated Turkeys For Worshipping, Not Eating”.] sciencealert.com. [https://web.archive.org/web/20210422172943/https://www.sciencealert.com/humans-weren-t-always-after-turkey-meat Архивирано] из оригинала 22. 4. 2021. г. Приступљено 21. 1. 2018.</ref> Класичне нахуатлске слово за пульку, ''вуех-коло-тл'' (''guajolote''), ище вше ше хаснує у модерним Мексику попри общого слова ''pavo''. Пульки у Америки припитомели америцки Индиянци скорей приходу Европлянох. До Европи пульки пренєсли Шпаньолци. Нєшка постоя даскльо файти (раси) домашнєй пульки. У Европи ше дзива пулька зявела 1880. року, теди кед ше даскельо матични ята населєли на просторе лєсох маєтку Ґрафениґ у Австриї. Познєйше исти поступок зробени у Мадярскей и у ловищох нєшкайшей Ческей и Словацкей. Пошвидко, прето же у тим чаше, була барз розвита тарґовина медзи Мадярску и Сербию, пульки ше зявели и на просторох Сербиї дзе нашли добри природни условия за живот и обставанє, подобни як и у реґионох свойого походзеня у Сиверней Америки. == Наукова класификация == '''ТУ будзе''' ТАБЛЇЧКА Царство: Животинї (Animalia) Тип: Гордати (Chordata) Подтип: Похребцинаре (Vertebrata) Класа: Птици (Aves) Ряд: Кури (Galliformes) Фамилия: Фазани (Phasianidae) Gray, 1840 Подфамилия: Пульки (Meleagridinae) Род: Meleagris Linnaeus, 1758 Файти: M. gallopavo M. ocellata == Опис == [[File:Turkey - petting zoo - kanagawa 2023 June 25.ogv|right|thumb|247x247px]]Пульки мож препознац по скорових виросткох хтори им виша прейґ джубку. Пулька менша як пуляк и [[Фарба|фарби]] [[Пирє|пиря]] єй нє таки розкошни. Розпон кридлох им 1,5-1,8 [[Метер|метери]]. У дзивини жию у отворених лєсох и польох. Домашня пулька птица нєлєтачка, док дзиви пульки знаю лєциц и по даскельо метери високо и даскельо дзешатки метери далєко. Пульчата о два тижнї як ше вилягню доставаю моцнєйше пирє и уж можу лєтац на кратших оддалєносцох.(12) == Хаснованє == Месо зоз пульки а поготов файти домашнєй пульки (''Meleagris gallopavo),'' людзе хасную у костираню а пред вельо роками хасновали и пре други причини; пре пирє и косци хтори мали за практичне хаснованє а тиж и културолоґийну примену и симболику.<ref>Speller, Camilla F.; Kemp, Brian M.; Wyatt, Scott D.; Monroe, Cara; Lipe, William D.; Arndt, Ursula M.; Yang, Dongya Y. (16 February 2010). [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2840336/ "Ancient mitochondrial DNA analysis reveals complexity of indigenous North American turkey domestication".] Proceedings of the National Academy of Sciences. 107 (7): 2807–2812. [https://en.wikipedia.org/wiki/Bibcode Bibcode:2010PNAS..107.2807S.] [https://en.wikipedia.org/wiki/Digital_object_identifier doi:10.1073/pnas.0909724107 [https://en.wikipedia.org/wiki/PubMed_Central#PMCID PMC 2840336.] [https://en.wikipedia.org/wiki/PubMed#PubMed_identifier PMID 20133614.]</ref> Домашнї пульки селективно ховани же би досцигли векше и квалитетнєйше количество меса.<ref>[https://web.archive.org/web/20161121094307/http://www.onekind.org/education/animals_a_z/turkey "Amazing Facts About Turkey".] OneKind. [https://web.archive.org/web/20161121094307/http://www.onekind.org/education/animals_a_z/turkey Archived] from the original on 21 November 2016. Retrieved 24 December 2015.</ref> [[File:Turkeyset.JPG|right|thumb|279x279px|Упечена пулька на шветочно поставеним столє.]]Пульче месо праве ґастрономске благо на наших столох. Мож го готовиц на рижни способи: вариц, пражиц, печиц, паховац, а у Америки ше пульку пече лєм на найвекши швета. '''Руски ґаздинї''' тиж ховали пульки праве пре поживово потреби. Часто их ґаздинї з єшенї до жими-по крачунски и новорочни швета тримали на цо меншим пrосторе лєбо под ванґлу и клюкали их пре векшу килажу односно як гварели - же би мали векшу ''живу вагу'', поготов кед их сцели предавац. Велїм ґаздиньом пестованє пулькох бул економски мотив, прето же их предавали (живи або такв. обрани). Ношели их предавац на пияц у валалє и до околних местох на пияци и так дохдзели до додатного пенєжу за витримованє фамелиї. Руснаци дакеди тиж готовели єдла зоз пульчого меса. З нїх варели юхи або их пекли у цалє лєбо порезани на фалатки у [[Руски пец|руским пецу]], поготову за векши швета, лєбо даяки домашнї преслави. == Постояци файти == Род содержи два файти: {| class="wikitable" |- ! Слика !! Науково мено !! Звичайне мено !! Дистрибуция |- |[[File:Wild turkey Point Pelee NP 2014.jpg|140px]] || -{''Meleagris gallopavo''}- || дзива пулька и домашня пулька || Лєси Сиверней Америки, од Мексика (дзе су перши раз припитомени у Мезоамерики)<ref>[https://www.sciencedaily.com/releases/2012/08/120809090706.htm „Earliest use of Mexican turkeys by ancient Maya”.] ''ScienceDaily'' (на језику: енглески). [https://web.archive.org/web/20170923145034/https://www.sciencedaily.com/releases/2012/08/120809090706.htm Архивирано] из оригинала 23. 9. 2017. г. Приступљено 2017-09-23.</ref> ширцом штреднього захода и востока Зединєних Державох по юговосточну Канаду. |- |[[File:Meleagris ocellata -Guatemala-8a.jpg|140px]] || -{''Meleagris ocellata''}- || юкатанска пулька || Лєси полуострова Юкатан, Мексико<ref>Farner, Donald Stanley; King, James R. (1971). [https://www.sciencedaily.com/releases/2012/08/120809090706.htm Avian biology.] Boston: Academic Press. ISBN 978-0-12-249408-6.</ref> |- | | | | |- ! colspan="4" |Фосилни файти |- | |''Meleagris californica'' |калифорнийска пулька – Южна Калифорния |(Позни Плеистоцен пренайдзени у сиверозаходней часци ЗАД) - бувши ''Parapavo/Pavo'' |- | |''Meleagris crassipes'' |Нови Мексико |(Позни Плеистоцен пренайдени у сиверозаходней часци Сиверней Америки) |} == Ґалерия == <gallery> Файл:Meleagris gallopavo MHNT.ZOO.2010.11.9.30.jpg|Пульче вайцо Файл:Meleagris ocellata1.jpg|Женка (''Meleagris ocellata''''')''' Файл:Turkeys running (cropped).jpg|Файта чарних пулькох ([[Турска|Турска)]] Файл:Հնդկահավեր.jpg|Мужяки-пуляки ''(Meleagris gallopavo domesticus'') Файл:Wildturkey.jpg|Калифорнийски пуляк </gallery> == Литература == * ''Словнїк руского народного язика II, О – Я'', Нови Сад 2017, б. 368. == Вонкашнї вязи == * [https://seljak.me/savjetuje/bijela-holandska-curka-rasa-na-ivici-od-izmuranja Bjela holandska ćurka] seljak.me * [https://razmenaznanja.rs/video/curke-crna-amerikanka-bolja-od-belih-tovnih-hibrida/ Ћурке – „Црна американка“ боља од белих товних хибрида!] youtube.com * [https://sokolskekolibe.rs/2021/04/06/domaca-curka/ Домаће ћурке] skolskekolibe.rs == Референци == <references /> {{Commonscat}} [[Катеґория:Домашнї животинї]] [[Катеґория:Птици Европи]] [[Катеґория:Птици Америки]] [[Катеґория:Птици Сербиї]] pmkppeu25b6ssh2sxompr181agoiico 22478 22477 2026-10-21T22:59:58Z Saslavik 1716 22478 wikitext text/x-wiki {{Животинї | Назва = Пулька | Латинска назва = Meleagris | Слика = Male wild turkey (Meleagris gallopavo) strutting.jpg | Опис_слики = Одроснути мужяк-пуляк (Meleagris gallopavo intermedia) | Статус_очуваня = | Домен = | Царство = Животинї (Animalia) | Колєно = Гордати, (Chordata) | Подколєно = Похребцинаре (Vertebrata) | Класа = Птици (Aves) | Ряд = Кури (Galliformes) | Подряд = Пульки (Meleagridinae) | Фамилия = Фазани (Phasianidae) Gray, 1840 | Род = Meleagris Linnaeus, 1758 | Файта = M. gallopavo, M. ocellata | Биномне_мено = | Слика_розпрестартосци = | Опис_розпрестартосци = Ареал розпрестартосци пулькох | Синоними = <div style="text-align: left; padding-left: 15px;"> * M. gallopavo * Cochramus Moehring, 1758[3] * Gallopavo Brisson, 1760[4] * Pseudotaon Billberg, 1828[5] * Meliagris Jardine, 1834[6]</div> |Подфамилия=Meleagridinae}} '''Пулька''' ( лат. ''Meleagris''; назва позната у велїх укр. бешедох, та и у лемк. ''рulka''; у слц. диял. ''pul’ka''; лексема пожичена зоз мадь. ''pulyka'' по ХVIII в., док у сиверних мадярских бешедох постояло палаталне ly). Пулька то род вельких птицох зоз шора [[Кура|курох]] (''Galliformes''). Єст два дзиви файти: ♦ єдна зоз Сиверней Америки, то дзива пулька (''Meleagris gallopavo''), ♦ друга зоз Штреднєй Америки, односно з полуострова Юкатан и то юкатанска пулька (''Meleagris ocellata''). Домашня пулька настала з припитомйованьом дзивей пульки зоз Сиверней Америки пред коло 2.000 роками. == История == Пульки були припитомени у старим Мексику пре кулинарствои и пре їх културне и символичне значенє.<ref> Nield, David (18. 1. 2018). [https://www.sciencealert.com/humans-weren-t-always-after-turkey-meat „Study Shows That Humans Domesticated Turkeys For Worshipping, Not Eating”.] sciencealert.com. [https://web.archive.org/web/20210422172943/https://www.sciencealert.com/humans-weren-t-always-after-turkey-meat Архивирано] из оригинала 22. 4. 2021. г. Приступљено 21. 1. 2018.</ref> Класичне нахуатлске слово за пульку, ''вуех-коло-тл'' (''guajolote''), ище вше ше хаснує у модерним Мексику попри общого слова ''pavo''. Пульки у Америки припитомели америцки Индиянци скорей приходу Европлянох. До Европи пульки пренєсли Шпаньолци. Нєшка постоя даскльо файти (раси) домашнєй пульки. У Европи ше дзива пулька зявела 1880. року, теди кед ше даскельо матични ята населєли на просторе лєсох маєтку Ґрафениґ у Австриї. Познєйше исти поступок зробени у Мадярскей и у ловищох нєшкайшей Ческей и Словацкей. Пошвидко, прето же у тим чаше, була барз розвита тарґовина медзи Мадярску и Сербию, пульки ше зявели и на просторох Сербиї дзе нашли добри природни условия за живот и обставанє, подобни як и у реґионох свойого походзеня у Сиверней Америки. == Наукова класификация == '''ТУ будзе''' ТАБЛЇЧКА Царство: Животинї (Animalia) Тип: Гордати (Chordata) Подтип: Похребцинаре (Vertebrata) Класа: Птици (Aves) Ряд: Кури (Galliformes) Фамилия: Фазани (Phasianidae) Gray, 1840 Подфамилия: Пульки (Meleagridinae) Род: Meleagris Linnaeus, 1758 Файти: M. gallopavo M. ocellata == Опис == [[File:Turkey - petting zoo - kanagawa 2023 June 25.ogv|right|thumb|247x247px]]Пульки мож препознац по скорових виросткох хтори им виша прейґ джубку. Пулька менша як пуляк и [[Фарба|фарби]] [[Пирє|пиря]] єй нє таки розкошни. Розпон кридлох им 1,5-1,8 [[Метер|метери]]. У дзивини жию у отворених лєсох и польох. Домашня пулька птица нєлєтачка, док дзиви пульки знаю лєциц и по даскельо метери високо и даскельо дзешатки метери далєко. Пульчата о два тижнї як ше вилягню доставаю моцнєйше пирє и уж можу лєтац на кратших оддалєносцох.(12) == Хаснованє == Месо зоз пульки а поготов файти домашнєй пульки (''Meleagris gallopavo),'' людзе хасную у костираню а пред вельо роками хасновали и пре други причини; пре пирє и косци хтори мали за практичне хаснованє а тиж и културолоґийну примену и симболику.<ref>Speller, Camilla F.; Kemp, Brian M.; Wyatt, Scott D.; Monroe, Cara; Lipe, William D.; Arndt, Ursula M.; Yang, Dongya Y. (16 February 2010). [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2840336/ "Ancient mitochondrial DNA analysis reveals complexity of indigenous North American turkey domestication".] Proceedings of the National Academy of Sciences. 107 (7): 2807–2812. [https://en.wikipedia.org/wiki/Bibcode Bibcode:2010PNAS..107.2807S.] [https://en.wikipedia.org/wiki/Digital_object_identifier doi:10.1073/pnas.0909724107 [https://en.wikipedia.org/wiki/PubMed_Central#PMCID PMC 2840336.] [https://en.wikipedia.org/wiki/PubMed#PubMed_identifier PMID 20133614.]</ref> Домашнї пульки селективно ховани же би досцигли векше и квалитетнєйше количество меса.<ref>[https://web.archive.org/web/20161121094307/http://www.onekind.org/education/animals_a_z/turkey "Amazing Facts About Turkey".] OneKind. [https://web.archive.org/web/20161121094307/http://www.onekind.org/education/animals_a_z/turkey Archived] from the original on 21 November 2016. Retrieved 24 December 2015.</ref> [[File:Turkeyset.JPG|right|thumb|279x279px|Упечена пулька на шветочно поставеним столє.]]Пульче месо праве ґастрономске благо на наших столох. Мож го готовиц на рижни способи: вариц, пражиц, печиц, паховац, а у Америки ше пульку пече лєм на найвекши швета. '''Руски ґаздинї''' тиж ховали пульки праве пре поживово потреби. Часто их ґаздинї з єшенї до жими-по крачунски и новорочни швета тримали на цо меншим пrосторе лєбо под ванґлу и клюкали их пре векшу килажу односно як гварели - же би мали векшу ''живу вагу'', поготов кед их сцели предавац. Велїм ґаздиньом пестованє пулькох бул економски мотив, прето же их предавали (живи або такв. обрани). Ношели их предавац на пияц у валалє и до околних местох на пияци и так дохдзели до додатного пенєжу за витримованє фамелиї. Руснаци дакеди тиж готовели єдла зоз пульчого меса. З нїх варели юхи або их пекли у цалє лєбо порезани на фалатки у [[Руски пец|руским пецу]], поготову за векши швета, лєбо даяки домашнї преслави. == Постояци файти == Род содержи два файти: {| class="wikitable" |- ! Слика !! Науково мено !! Звичайне мено !! Дистрибуция |- |[[File:Wild turkey Point Pelee NP 2014.jpg|140px]] || -{''Meleagris gallopavo''}- || дзива пулька и домашня пулька || Лєси Сиверней Америки, од Мексика (дзе су перши раз припитомени у Мезоамерики)<ref>[https://www.sciencedaily.com/releases/2012/08/120809090706.htm „Earliest use of Mexican turkeys by ancient Maya”.] ''ScienceDaily'' (на језику: енглески). [https://web.archive.org/web/20170923145034/https://www.sciencedaily.com/releases/2012/08/120809090706.htm Архивирано] из оригинала 23. 9. 2017. г. Приступљено 2017-09-23.</ref> ширцом штреднього захода и востока Зединєних Державох по юговосточну Канаду. |- |[[File:Meleagris ocellata -Guatemala-8a.jpg|140px]] || -{''Meleagris ocellata''}- || юкатанска пулька || Лєси полуострова Юкатан, Мексико<ref>Farner, Donald Stanley; King, James R. (1971). [https://www.sciencedaily.com/releases/2012/08/120809090706.htm Avian biology.] Boston: Academic Press. ISBN 978-0-12-249408-6.</ref> |- | | | | |- ! colspan="4" |Фосилни файти |- | |''Meleagris californica'' |калифорнийска пулька – Южна Калифорния |(Позни Плеистоцен пренайдзени у сиверозаходней часци ЗАД) - бувши ''Parapavo/Pavo'' |- | |''Meleagris crassipes'' |Нови Мексико |(Позни Плеистоцен пренайдени у сиверозаходней часци Сиверней Америки) |} == Ґалерия == <gallery> Файл:Meleagris gallopavo MHNT.ZOO.2010.11.9.30.jpg|Пульче вайцо Файл:Meleagris ocellata1.jpg|Женка (''Meleagris ocellata''''')''' Файл:Turkeys running (cropped).jpg|Файта чарних пулькох ([[Турска|Турска)]] Файл:Հնդկահավեր.jpg|Мужяки-пуляки ''(Meleagris gallopavo domesticus'') Файл:Wildturkey.jpg|Калифорнийски пуляк </gallery> == Литература == * ''Словнїк руского народного язика II, О – Я'', Нови Сад 2017, б. 368. == Вонкашнї вязи == * [https://seljak.me/savjetuje/bijela-holandska-curka-rasa-na-ivici-od-izmuranja Bjela holandska ćurka] seljak.me * [https://razmenaznanja.rs/video/curke-crna-amerikanka-bolja-od-belih-tovnih-hibrida/ Ћурке – „Црна американка“ боља од белих товних хибрида!] youtube.com * [https://sokolskekolibe.rs/2021/04/06/domaca-curka/ Домаће ћурке] skolskekolibe.rs == Референци == <references /> {{Commonscat}} [[Катеґория:Домашнї животинї]] [[Катеґория:Птици Европи]] [[Катеґория:Птици Америки]] [[Катеґория:Птици Сербиї]] ev37frlwkuv9jheyooj37c432q2mpke 22479 22478 2026-10-22T06:26:22Z Sveletanka 20 вики вязи 22479 wikitext text/x-wiki {{Животинї | Назва = Пулька | Латинска назва = Meleagris | Слика = Male wild turkey (Meleagris gallopavo) strutting.jpg | Опис_слики = Одроснути мужяк-пуляк (''Meleagris gallopavo intermedia'') | Статус_очуваня = | Домен = | Царство = Животинї (Animalia) | Колєно = Гордати, (Chordata) | Подколєно = Похребцинаре (Vertebrata) | Класа = Птици (Aves) | Ряд = Кури (Galliformes) | Подряд = Пульки (Meleagridinae) | Фамилия = Фазани (Phasianidae) Gray, 1840 | Род = ''Meleagris'' [[Карл фон Лине|Linnaeus]], 1758 | Файта = ''M. gallopavo'', ''M. ocellata'' | Биномне_мено = | Слика_розпрестартосци = | Опис_розпрестартосци = Ареал розпрестартосци пулькох | Синоними = <div style="text-align: left; padding-left: 15px;"> * ''M. gallopavo'' * ''Cochramus'' Moehring, 1758[3] * ''Gallopavo'' Brisson, 1760[4] * ''Pseudotaon'' Billberg, 1828[5] * ''Meliagris'' Jardine, 1834[6]</div> |Подфамилия=Meleagridinae}} '''Пулька''' ( лат. ''Meleagris''; назва позната у велїх укр. бешедох, та и у лемк. ''рulka''; у слц. диял. ''pul’ka''; лексема пожичена зоз мадь. ''pulyka'' по ХVIII в., док у сиверних мадярских бешедох постояло палаталне ly). Пулька то род вельких птицох зоз шора [[Кура|курох]] (''Galliformes''). Єст два дзиви файти: ♦ єдна зоз Сиверней Америки, то дзива пулька (''Meleagris gallopavo''), ♦ друга зоз Штреднєй Америки, односно з полуострова Юкатан и то юкатанска пулька (''Meleagris ocellata''). Домашня пулька настала з припитомйованьом дзивей пульки зоз Сиверней Америки пред коло 2.000 роками. == История == Пульки були припитомени у старим Мексику пре кулинарствои и пре їх културне и символичне значенє.<ref> Nield, David (18. 1. 2018). [https://www.sciencealert.com/humans-weren-t-always-after-turkey-meat „Study Shows That Humans Domesticated Turkeys For Worshipping, Not Eating”.] sciencealert.com. [https://web.archive.org/web/20210422172943/https://www.sciencealert.com/humans-weren-t-always-after-turkey-meat Архивирано] из оригинала 22. 4. 2021. г. Приступљено 21. 1. 2018.</ref> Класичне нахуатлске слово за пульку, ''вуех-коло-тл'' (''guajolote''), ище вше ше хаснує у модерним Мексику попри общого слова ''pavo''. Пульки у Америки припитомели америцки Индиянци скорей приходу Европлянох. До Европи пульки пренєсли Шпаньолци. Нєшка постоя даскльо файти (раси) домашнєй пульки. У Европи ше дзива пулька зявела 1880. року, теди кед ше даскельо матични ята населєли на просторе лєсох маєтку Ґрафениґ у Австриї. Познєйше исти поступок зробени у Мадярскей и у ловищох нєшкайшей Ческей и Словацкей. Пошвидко, прето же у тим чаше, була барз розвита [[тарґовина]] медзи Мадярску и [[Сербия|Сербию]], пульки ше зявели и на просторох Сербиї дзе нашли добри природни условия за живот и обставанє, подобни як и у реґионох свойого походзеня у Сиверней Америки. == Наукова класификация == '''ТУ будзе''' ТАБЛЇЧКА Царство: Животинї (Animalia) Тип: Гордати (Chordata) Подтип: Похребцинаре (Vertebrata) Класа: Птици (Aves) Ряд: Кури (Galliformes) Фамилия: Фазани (Phasianidae) Gray, 1840 Подфамилия: Пульки (Meleagridinae) Род: Meleagris Linnaeus, 1758 Файти: M. gallopavo M. ocellata == Опис == [[File:Turkey - petting zoo - kanagawa 2023 June 25.ogv|right|thumb|247x247px]]Пульки мож препознац по скорових виросткох хтори им виша прейґ джубку. Пулька менша як пуляк и [[Фарба|фарби]] [[Пирє|пиря]] єй нє таки розкошни. Розпон кридлох им 1,5-1,8 [[Метер|метери]]. У дзивини жию у отворених лєсох и польох. Домашня пулька птица нєлєтачка, док дзиви пульки знаю лєциц и по даскельо метери високо и даскельо дзешатки метери далєко. Пульчата о два тижнї як ше вилягню доставаю моцнєйше пирє и уж можу лєтац на кратших оддалєносцох.(12) == Хаснованє == Месо зоз пульки а поготов файти домашнєй пульки (''Meleagris gallopavo),'' людзе хасную у костираню а пред вельо роками хасновали и пре други причини; пре пирє и косци хтори мали за практичне хаснованє а тиж и културолоґийну примену и симболику.<ref>Speller, Camilla F.; Kemp, Brian M.; Wyatt, Scott D.; Monroe, Cara; Lipe, William D.; Arndt, Ursula M.; Yang, Dongya Y. (16 February 2010). [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2840336/ "Ancient mitochondrial DNA analysis reveals complexity of indigenous North American turkey domestication".] Proceedings of the National Academy of Sciences. 107 (7): 2807–2812. [https://en.wikipedia.org/wiki/Bibcode Bibcode:2010PNAS..107.2807S.] [https://en.wikipedia.org/wiki/Digital_object_identifier doi:10.1073/pnas.0909724107 [https://en.wikipedia.org/wiki/PubMed_Central#PMCID PMC 2840336.] [https://en.wikipedia.org/wiki/PubMed#PubMed_identifier PMID 20133614.]</ref> Домашнї пульки селективно ховани же би досцигли векше и квалитетнєйше количество меса.<ref>[https://web.archive.org/web/20161121094307/http://www.onekind.org/education/animals_a_z/turkey "Amazing Facts About Turkey".] OneKind. [https://web.archive.org/web/20161121094307/http://www.onekind.org/education/animals_a_z/turkey Archived] from the original on 21 November 2016. Retrieved 24 December 2015.</ref> [[File:Turkeyset.JPG|right|thumb|279x279px|Упечена пулька на шветочно поставеним столє.]]Пульче месо праве ґастрономске благо на наших столох. Мож го готовиц на рижни способи: вариц, пражиц, печиц, паховац, а у Америки ше пульку пече лєм на найвекши швета. '''Руски ґаздинї''' тиж ховали пульки праве пре [[Пожива|поживово]] потреби. Часто их ґаздинї з єшенї до жими-по крачунски и новорочни швета тримали на цо меншим пrосторе лєбо под ванґлу и клюкали их пре векшу килажу односно як гварели - же би мали векшу ''живу вагу'', поготов кед их сцели предавац. Велїм ґаздиньом пестованє пулькох бул економски мотив, прето же их предавали (живи або такв. обрани). Ношели их предавац на [[пияц]] у валалє и до околних местох на пияци и так дохдзели до додатного пенєжу за витримованє фамелиї. [[Руснаци у Сербиї|Руснаци]] дакеди тиж готовели єдла зоз пульчого меса. З нїх варели юхи або их пекли у цалє лєбо порезани на фалатки у [[Руски пец|руским пецу]], поготову за векши швета, лєбо даяки домашнї преслави. == Постояци файти == Род содержи два файти: {| class="wikitable" |- ! Слика !! Науково мено !! Звичайне мено !! Дистрибуция |- |[[File:Wild turkey Point Pelee NP 2014.jpg|140px]] || -{''Meleagris gallopavo''}- || дзива пулька и домашня пулька || Лєси Сиверней Америки, од Мексика (дзе су перши раз припитомени у Мезоамерики)<ref>[https://www.sciencedaily.com/releases/2012/08/120809090706.htm „Earliest use of Mexican turkeys by ancient Maya”.] ''ScienceDaily'' (на језику: енглески). [https://web.archive.org/web/20170923145034/https://www.sciencedaily.com/releases/2012/08/120809090706.htm Архивирано] из оригинала 23. 9. 2017. г. Приступљено 2017-09-23.</ref> ширцом штреднього захода и востока Зединєних Державох по юговосточну Канаду. |- |[[File:Meleagris ocellata -Guatemala-8a.jpg|140px]] || -{''Meleagris ocellata''}- || юкатанска пулька || Лєси полуострова Юкатан, Мексико<ref>Farner, Donald Stanley; King, James R. (1971). [https://www.sciencedaily.com/releases/2012/08/120809090706.htm Avian biology.] Boston: Academic Press. ISBN 978-0-12-249408-6.</ref> |- | | | | |- ! colspan="4" |Фосилни файти |- | |''Meleagris californica'' |калифорнийска пулька – Южна Калифорния |(Позни Плеистоцен пренайдзени у сиверозаходней часци ЗАД) - бувши ''Parapavo/Pavo'' |- | |''Meleagris crassipes'' |Нови Мексико |(Позни Плеистоцен пренайдени у сиверозаходней часци Сиверней Америки) |} == Ґалерия == <gallery> Файл:Meleagris gallopavo MHNT.ZOO.2010.11.9.30.jpg|Пульче вайцо Файл:Meleagris ocellata1.jpg|Женка (''Meleagris ocellata''''')''' Файл:Turkeys running (cropped).jpg|Файта чарних пулькох ([[Турска|Турска)]] Файл:Հնդկահավեր.jpg|Мужяки-пуляки ''(Meleagris gallopavo domesticus'') Файл:Wildturkey.jpg|Калифорнийски пуляк </gallery> == Литература == * ''Словнїк руского народного язика II, О – Я'', Нови Сад 2017, б. 368. == Вонкашнї вязи == * [https://seljak.me/savjetuje/bijela-holandska-curka-rasa-na-ivici-od-izmuranja Bjela holandska ćurka] seljak.me * [https://razmenaznanja.rs/video/curke-crna-amerikanka-bolja-od-belih-tovnih-hibrida/ Ћурке – „Црна американка“ боља од белих товних хибрида!] youtube.com * [https://sokolskekolibe.rs/2021/04/06/domaca-curka/ Домаће ћурке] skolskekolibe.rs == Референци == <references /> {{Commonscat}} [[Катеґория:Домашнї животинї]] [[Катеґория:Птици Европи]] [[Катеґория:Птици Америки]] [[Катеґория:Птици Сербиї]] dsb3v7ru28s1wekb82itc6b6ar7kmv9 22480 22479 2026-10-22T09:27:28Z Olirk55 19 Доложени вонкашнї вязи 22480 wikitext text/x-wiki {{Животинї | Назва = Пулька | Латинска назва = Meleagris | Слика = Male wild turkey (Meleagris gallopavo) strutting.jpg | Опис_слики = Одроснути мужяк-пуляк (''Meleagris gallopavo intermedia'') | Статус_очуваня = | Домен = | Царство = Животинї (Animalia) | Колєно = Гордати, (Chordata) | Подколєно = Похребцинаре (Vertebrata) | Класа = Птици (Aves) | Ряд = Кури (Galliformes) | Подряд = Пульки (Meleagridinae) | Фамилия = Фазани (Phasianidae) Gray, 1840 | Род = ''Meleagris'' [[Карл фон Лине|Linnaeus]], 1758 | Файта = ''M. gallopavo'', ''M. ocellata'' | Биномне_мено = | Слика_розпрестартосци = | Опис_розпрестартосци = Ареал розпрестартосци пулькох | Синоними = <div style="text-align: left; padding-left: 15px;"> * ''M. gallopavo'' * ''Cochramus'' Moehring, 1758 * ''Gallopavo'' Brisson, 1760 * ''Pseudotaon'' Billberg, 1828 * ''Meliagris'' Jardine, 1834</div> |Подфамилия=Meleagridinae}} '''Пулька''' ( лат. ''Meleagris''; назва позната у велїх укр. бешедох, та и у лемк. ''рulka''; у слц. диял. ''pul’ka''; лексема пожичена зоз мадь. ''pulyka'' по ХVIII в., док у сиверних мадярских бешедох постояло палаталне ly). Пулька то род вельких птицох зоз шора [[Кура|курох]] (''Galliformes''). Єст два дзиви файти: ♦ єдна зоз Сиверней Америки, то дзива пулька (''Meleagris gallopavo''), ♦ друга зоз Штреднєй Америки, односно з полуострова Юкатан и то юкатанска пулька (''Meleagris ocellata''). Домашня пулька настала з припитомйованьом дзивей пульки зоз Сиверней Америки пред коло 2.000 роками. == История == Пульки були припитомени у старим Мексику пре кулинарствои и пре їх културне и символичне значенє.<ref> Nield, David (18. 1. 2018). [https://www.sciencealert.com/humans-weren-t-always-after-turkey-meat „Study Shows That Humans Domesticated Turkeys For Worshipping, Not Eating”.] sciencealert.com. [https://web.archive.org/web/20210422172943/https://www.sciencealert.com/humans-weren-t-always-after-turkey-meat Архивирано] из оригинала 22. 4. 2021. г. Приступљено 21. 1. 2018.</ref> Класичне нахуатлске слово за пульку, ''вуех-коло-тл'' (''guajolote''), ище вше ше хаснує у модерним Мексику попри общого слова ''pavo''. Пульки у Америки припитомели америцки Индиянци скорей приходу Европлянох. До Европи пульки пренєсли Шпаньолци. Нєшка постоя даскльо файти (раси) домашнєй пульки. У Европи ше дзива пулька зявела 1880. року, теди кед ше даскельо матични ята населєли на просторе лєсох маєтку Ґрафениґ у Австриї. Познєйше исти поступок зробени у Мадярскей и у ловищох нєшкайшей Ческей и Словацкей. Пошвидко, прето же у тим чаше, була барз розвита [[тарґовина]] медзи Мадярску и [[Сербия|Сербию]], пульки ше зявели и на просторох Сербиї дзе нашли добри природни условия за живот и обставанє, подобни як и у реґионох свойого походзеня у Сиверней Америки. == Опис == [[File:Turkey - petting zoo - kanagawa 2023 June 25.ogv|right|thumb|247x247px]]Пульки мож препознац по скорових виросткох хтори им виша прейґ джубку. Пулька менша як пуляк и [[Фарба|фарби]] [[Пирє|пиря]] єй нє таки розкошни. Розпон кридлох им 1,5-1,8 [[Метер|метери]]. У дзивини жию у отворених лєсох и польох. Домашня пулька птица нєлєтачка, док дзиви пульки знаю лєциц и по даскельо метери високо и даскельо дзешатки метери далєко. Пульчата о два тижнї як ше вилягню доставаю моцнєйше пирє и уж можу лєтац на кратших оддалєносцох.<ref>[https://www.kidzone.ws/animals/turkey.htm „Animal Facts: Turkeys”.] Приступљено 28. 3. 2013..</ref> == Хаснованє == Месо зоз пульки а поготов файти домашнєй пульки (''Meleagris gallopavo),'' людзе хасную у костираню а пред вельо роками хасновали и пре други причини; пре пирє и косци хтори мали за практичне хаснованє а тиж и културолоґийну примену и симболику.<ref>Speller, Camilla F.; Kemp, Brian M.; Wyatt, Scott D.; Monroe, Cara; Lipe, William D.; Arndt, Ursula M.; Yang, Dongya Y. (16 February 2010). [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2840336/ "Ancient mitochondrial DNA analysis reveals complexity of indigenous North American turkey domestication".] Proceedings of the National Academy of Sciences. 107 (7): 2807–2812. [https://en.wikipedia.org/wiki/Bibcode Bibcode:2010PNAS..107.2807S.] [https://en.wikipedia.org/wiki/Digital_object_identifier doi:10.1073/pnas.0909724107]</ref> Домашнї пульки селективно ховани же би досцигли векше и квалитетнєйше количество меса.<ref>[https://web.archive.org/web/20161121094307/http://www.onekind.org/education/animals_a_z/turkey "Amazing Facts About Turkey".] OneKind. [https://web.archive.org/web/20161121094307/http://www.onekind.org/education/animals_a_z/turkey Archived] from the original on 21 November 2016. Retrieved 24 December 2015.</ref> [[File:Turkeyset.JPG|right|thumb|279x279px|Упечена пулька на шветочно поставеним столє.]]Пульче месо праве ґастрономске благо на наших столох. Мож го готовиц на рижни способи: вариц, пражиц, печиц, паховац, а у Америки ше пульку пече лєм на найвекши швета. '''Руски ґаздинї''' тиж ховали пульки праве пре [[Пожива|поживово]] потреби. Часто их ґаздинї з єшенї до жими-по крачунски и новорочни швета тримали на цо меншим пrосторе лєбо под ванґлу и клюкали их пре векшу килажу односно як гварели - же би мали векшу ''живу вагу'', поготов кед их сцели предавац. Велїм ґаздиньом пестованє пулькох бул економски мотив, прето же их предавали (живи або такв. обрани). Ношели их предавац на [[пияц]] у валалє и до околних местох на пияци и так дохдзели до додатного пенєжу за витримованє фамелиї. [[Руснаци у Сербиї|Руснаци]] дакеди тиж готовели єдла зоз пульчого меса. З нїх варели юхи або их пекли у цалє лєбо порезани на фалатки у [[Руски пец|руским пецу]], поготову за векши швета, лєбо даяки домашнї преслави. == Постояци файти == Род содержи два файти: {| class="wikitable" |- ! Слика !! Науково мено !! Звичайне мено !! Дистрибуция |- |[[File:Wild turkey Point Pelee NP 2014.jpg|140px]] || -{''Meleagris gallopavo''}- || дзива пулька и домашня пулька || Лєси Сиверней Америки, од Мексика (дзе су перши раз припитомени у Мезоамерики)<ref>[https://www.sciencedaily.com/releases/2012/08/120809090706.htm „Earliest use of Mexican turkeys by ancient Maya”.] ''ScienceDaily'' (на језику: енглески). [https://web.archive.org/web/20170923145034/https://www.sciencedaily.com/releases/2012/08/120809090706.htm Архивирано] из оригинала 23. 9. 2017. г. Приступљено 2017-09-23.</ref> ширцом штреднього захода и востока Зединєних Державох по юговосточну Канаду. |- |[[File:Meleagris ocellata -Guatemala-8a.jpg|140px]] || -{''Meleagris ocellata''}- || юкатанска пулька || Лєси полуострова Юкатан, Мексико<ref>Farner, Donald Stanley; King, James R. (1971). [https://www.sciencedaily.com/releases/2012/08/120809090706.htm Avian biology.] Boston: Academic Press. ISBN 978-0-12-249408-6.</ref> |- | | | | |- ! colspan="4" |Фосилни файти |- | |''Meleagris californica'' |калифорнийска пулька – Южна Калифорния |(Позни Плеистоцен пренайдзени у сиверозаходней часци ЗАД) - бувши ''Parapavo/Pavo'' |- | |''Meleagris crassipes'' |Нови Мексико |(Позни Плеистоцен пренайдени у сиверозаходней часци Сиверней Америки) |} == Ґалерия == <gallery> Файл:Meleagris gallopavo MHNT.ZOO.2010.11.9.30.jpg|Пульче вайцо Файл:Meleagris ocellata1.jpg|Женка (''Meleagris ocellata''''')''' Файл:Turkeys running (cropped).jpg|Файта чарних пулькох ([[Турска|Турска)]] Файл:Հնդկահավեր.jpg|Мужяки-пуляки ''(Meleagris gallopavo domesticus'') Файл:Wildturkey.jpg|Калифорнийски пуляк </gallery> == Литература == * ''Словнїк руского народного язика II, О – Я'', Нови Сад 2017, б. 368. * [https://retkeknjige.com/farme-curaka-prikaz-knjige/ Farme ćuraka] retkeknjige.com == Вонкашнї вязи == * [https://seljak.me/savjetuje/bijela-holandska-curka-rasa-na-ivici-od-izmuranja Bjela holandska ćurka] seljak.me * [https://opusteno.rs/svet-zivotinja-f109/curka-zanimljivosti-zanimljive-cinjenice-curkama-t47024.html#google_vignette Zanimljivosti o ćurkama] * [https://razmenaznanja.rs/video/curke-crna-amerikanka-bolja-od-belih-tovnih-hibrida/ Ћурке – „Црна американка“ боља од белих товних хибрида!] youtube.com * [https://sokolskekolibe.rs/2021/04/06/domaca-curka/ Домаће ћурке] skolskekolibe.rs * „Gajenje ćuraka i proizvodnja ćurećeg mesa“ (autor: S. Mitrović) – Naučna monografija (Poljoprivredni fakultet, Beograd – Zemun, 1999) == Референци == <references /> {{Commonscat}} [[Катеґория:Домашнї животинї]] [[Катеґория:Птици Европи]] [[Катеґория:Птици Америки]] [[Катеґория:Птици Сербиї]] 8s9dz8hvgdxg92z8uemst8ivl0ueic0 0 3837 22474 22458 2026-10-21T12:48:57Z Sveletanka 20 вики вязи и катеґория 22474 wikitext text/x-wiki [[File:Adam's apple 26.jpg|right|thumb|300px|Адамово яблучко]]'''Адамово яблучко''' (од  лат. ''pomum Adami'' або ''prominentia laryngea'') означує вонкашнє випупченє щитастей хрупки ґаґру, окреме виражене при хлопох, односно випупчену хрупку у гарлє на уходзе до душнїку. == Главни характеристики == * '''Анатомия:''' Адамово яблучко настава зоз злучованьом двох плочочкох щитней хрупки под одредзеним углом. При хлопох тот угел вираженше оштрейши (коло 90 ступнї), а при женох тупши (коло 120 ступнї), та прето є менєй вираженши.(1, 2) * '''Пубертет:''' У периодзе пубертета Адамово яблучко рошнє и постава вираженше, а то повязане зоз розвойом гласових струнох и глїбшим хлопским гласом.<ref>[https://www.adiva.hr/zdravlje/zanimljivosti-i-savjeti/adamova-jabucica/ Čemu služi Adamova jabučica] adiva.hr</ref> При хлапцох менянє гласа до хлопского наволує ше мутация. [1, 2] * '''Естетика и хирургия:''' Велькосц Адамового яблучка нє медицински проблем, али постої гируршска процедура-интервенция (тироидна кондропластика або кондроларинґопластика) зоз хтору ше зменшує, найчастейше ше применює пре естетски причини, або при транс-женох <ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/ Trans_woman Trans woman]</ref>(транс жена то особа хтора родзена зоз хлопскима полнима характеристиками, алє чий родни идентитет женски).<ref>[https://beograd-centar.rs/smanjenje-adamove-jabucice/ Smanjenje Adamove jabučice ili hirurška feminizacija vrata] beograd-centar.rs</ref> == Етимолоґия == '''Походзенє мена''' Мено Адамово яблучко походзи од старого народного вереня по хторим Адам у раю лїґал часц з одгризнутого забранєного яблука, хтори му застал у гарлє. Причина прецо яблучко хторе нам ше руша под гарлом повязана з меном пра[[Оцец|оца]] Адама скрива ше у библийней приповедки о Адамови и Еви. Спрам приповедки, потим як Бог створел Адама, а вец и [[Заграда у Едену|Еденску заграду]], преполну з рижнима стеблами древох, же би  Адам у нєй уживал, Бог дал лєм єдну забрану. Дошлєбодзел Адамови єсц з каждого древа, окрем зоз древа спознаня добра и зла. Кед старгнє плод з того древа, умре. Адам ше тримал тей Божей заповиди, потмаль покля го Ева нє нагварела потупиц ю. Кед Адам похопел яки грих зробел, фалаток яблука му ше становел и гарлє, та так настало випупчєнє зоз хторим нєшка означени шицки Адамово потомки, односно хлопи. == Литература == * J. Fanghanel, F. Pera, F. Anderhuber, R. Nitsch, ''Waldeyerova anatomija čovjeka'', ur. Ivan Vinter, 2009., [https://hr.wikipedia.org/wiki/Me%C4%91unarodni_standardni_knji%C5%BEni_broj ISBN|978-953-212-393-7], Golden marketing * "Your child's changing voice". ''Kidshealth.org'' 2014-07-29 * George Crabb (1823), "Universal technological dictionary", Baldwin, Cradock, and Joy, "Pomum Ada'mi" == Вонкашнї вязи == == Референци == <references /> [[Катеґория:Анатомия чловека]] iwia78wjzny0e3ve29c77g3rwkmsujg 0 3839 22471 22470 2026-10-21T12:31:11Z Saslavik 1716 22471 wikitext text/x-wiki {{Рошлїни|Назва=Цирок|Латинска назва='''Sorghum sp.'''|Слика=Sorghum.jpg|Опис_слики=''orghum bicolor''|Царство=Plantae|Кладус1=Tracheophytes|Кладус=Angiospermae|Кладус2=Monocotyledones|Кладус3=Commelinids|Ряд=Poales|Фамилия=Poaceae|Подфамилия=Panicoideae|Род=''Sorghum'' Moench 1794, Adanson 1763|Файта=''Sorghum bicolor'' Moenc|Синоними=<ref>„World Checklist of Selected Plant Families: Royal Botanic Gardens, Kew”.url = http://apps.kew.org/wcsp/synonomy.do?name_id=443224 Приступљено 4. 9. 2016.</ref> {{!}}* ''Blumenbachia'' Koeler 1802) <br />* ''Sarga'' Ewart <br />* ''Vacoparis'' Spangler <br />* ''Andropogon'' subg. ''Sorghum'' Hackel.}} '''Цирок''' (''Sorghum sp.'') то назва за род монокотиледонских рошлїнох з фамилиї травох (Poaceae), хтори облапя коло 25 файти. Даєдни з тих файтох хова ше як [[житарки]] за костиранє людзох, а дзепоєдни на пажицох пре напасанє статку. Седемнац од двацец пейцох файтох по походзеню з Австралиї,<ref>Dillon Sally L.; Lawrence Peter K.; Henry Robert J.; et al. „Sorghum laxiflorum and S. macrospermum, the Australian native species most closely related to the cultivated S. bicolor based on ITS1 and ndhF sequence analysis of 25 Sorghum species” | url = http://epubs.scu.edu.au/cpcg_pubs/244/ accessdate = 28. фебруар 2016 | archive-date = 7. октобар 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181007223318/https://epubs.scu.edu.au/cpcg_pubs/244/ </ref> а други файти закриваю Африку, Азию, Мезоамерику и даєдни острова у Индийским и Цихим океану.<ref>[http://www.biodiversitylibrary.org/page/417087#page/213/mode/1up "Moench, Conrad. 1794. Methodus Plantas Horti Botanici et Agri Marburgensis : a staminum situ describendi pp. 207"] in Latin</ref><ref>[http://www.tropicos.org/Name/40002210 "Tropicos, Sorghum Moench"]</ref><ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=130722 "Flora of China Vol. 22 Page 600 高粱属 gao liang shu Sorghum Moench, Methodus. 207. 1794"]</ref><ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=5&taxon_id=130722 "„Sorghum in Flora of Pakistan @ efloras.org”"]. Приступљено 4. 9. 2016.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20150201021459/http:/luirig.altervista.org/flora/taxa/floraspecie.php?genere=Sorghum "„Altervista Flora Italiana, genere Sorghum”"]. Архивирано из [http://luirig.altervista.org/flora/taxa/floraspecie.php?genere=sorghum "оригинала"] 1. 2. 2015. г. Приступљено 21. 10. 2017.</ref><ref>Australia, Atlas of Living. [https://web.archive.org/web/20160305085726/http:/bie.ala.org.au/species/urn:lsid:biodiversity.org.au:apni.taxon:420835 "„Sorghum – Atlas of Living Australia”"]. Архивирано из [http://bie.ala.org.au/species/urn:lsid:biodiversity.org.au:apni.taxon:420835 "оригинала"] 05. 03. 2016. г. Приступљено 4. 9. 2016.</ref> Єдну файту ше хова як житарку, а други ше хаснує як покармни рошлїни, хтори рошню у предїлох з цеплу климу, або натурализовано, на пасовискох.<ref>[http://bonap.net/NAPA/TaxonMaps/Genus/County/Sorghum "„Sorghum”"]. County-level distribution maps from the North American Plant Atlas (NAPA). Biota of North America Program (BONAP). 2013. Приступљено 4. 9. 2016.</ref> Цирок припада подфамилиї Panicoideae и племену Andropogoneae (племену хторе облапя ''Andropogon gerardi'' и цукров над). Шветова продукцоя цирку коло 60 милиони тони рочнє. Главни продуковательни жеми ЗАД, Ниґерия и Индия. У Сенеґалу, наприклад, єст вариєтет традиционалного цирку хтори ше нашироко хаснує, алє и локално злєпшани вариєтети хтори адаптовани за тамтейши типи жеми и климу. Зарна цирку ше ґенерално хаснує и у чловековим костираню у полуаридних жемох Африки и Азиї. Конзумує ше го у форми цеста, варени и у форми традиционалних напойох. Виглєдованя указали позитивни прикмети тей житарки за чловеково здравє. Дальши виглєдованя ше запровадзує пре здобуванє детальнєйшого розуменя терапеутского потенцияла цирку.<ref>FallL Ramatoulaye; Cisse Mady; Sarr Fallou; Kane Amadou; Diatta Cyril; Diouf Massamba (2016). „Production and Use Sorghum: A Literature Review”. Journal of Nutritional Health & Food Science.</ref> == Пестованє и хаснованє == Єдна файта, ''Sorghum bicolor'',<ref>Mutegi, Evans; Sagnard, Fabrice; Muraya, Moses; et al. (1. 2. 2010). [http://oar.icrisat.org/2032/1/GRCE57_243-253__2010.pdf "„Ecogeographical distribution of wild, weedy and cultivated Sorghum bicolor (L.) Moench in Kenya: implications for conservation and crop-to-wild gene flow”"] (PDF). Genetic Resources and Crop Evolution. 57 (2): 243—253. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2010GRCEv..57..243M "2010GRCEv..57..243M"]. doi:[https://doi.org/10.1007%2Fs10722-009-9466-7 "10.1007/s10722-009-9466-7"].</ref> по походзеню з Африки з велїма култивованима файтами,<ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200026333 "„Sorghum bicolor in Flora of China @ efloras.org”"]. Приступљено 4. 9. 2016.</ref> важне шаце по цалим швеце, хтору ше хаснує як [[Пожива|поживу]] (як зарна и як цирков сируп) або меласу з цирку, покармни рошлїни за животинї, а применює ше ю и у продукциї алкоголних напойох и биогорива. Векшина вариєтетох толерантна на сушу и цеплоту, та су окреме важни за сушни реґиони, дзе житарки єдно з основних єдлох за судобне и валалске жительство. Тоти вариєтети формую важну компоненту пасовискох у велїх тропских реґионох. ''S. bicolor'' важне поживово шаце у Африки, Централней Америки и южней Азиї, а пията житаркова култура по важносци у швеце.<ref> Sorghum url=http://www.newworldencyclopedia.org/entry/Sorghum accessdate=4. 11. 2016}}</ref> Даєдни файти цирку можу мац уровнї водонїк цияниду, хорденину и нитратох, прецо су летални за напасанє животиньох на вчасних ступньох рошлїнского роснуца. Кед су виложени суши и цеплоти, рошлїни тиж можу мац токсични уровнї цияниду и/або нитратох на познєйших ступньох роснуца.<ref>[https://web.archive.org/web/20181009053007/https:/www.daf.qld.gov.au/business-priorities/animal-industries/animal-health-and-diseases/protect-your-animals/poisonings-of-livestock/cyanide-and-nitrate-poisoning "„Cyanide (prussic acid) and nitrate in sorghum crops – managing the risks. Primary industries and fisheries. Queensland Government.”"]. Архивирано из [https://www.daf.qld.gov.au/business-priorities/animal-industries/animal-health-and-diseases/protect-your-animals/poisonings-of-livestock/cyanide-and-nitrate-poisoning "оригинала"] 9. октобар 2018. г. Приступљено 8. октобар 2018.</ref> Єдну файту цирку, Джонсонову траву (''S. halapense''), класификує ше як инвазивну файту у ЗАД з боку Департману за польопривреду.<ref>U.S. Department of Agriculture (12. 3. 2009). [https://web.archive.org/web/20090507062325/http:/www.invasivespeciesinfo.gov/plants/johnsongrass.shtml "„Johnson Grass”"]. Архивирано из [http://www.invasivespeciesinfo.gov/plants/johnsongrass.shtml "оригинала"] 07. 05. 2009. г. Приступљено 21. 10. 2017.</ref> Цирок ше продукує у подручох хтори барз цепли. Минимална штредня температура од 25 °Ц нєобходна за осиґуранє максималней продукциї зарна. Пре морфолоґийни характеристики, тота култура найтолерантнєйша на сушу медзи моментално култивованима житарками у швеце. Под час суши лїсца ше круца же би ше зменшало траценє води пре перспирацию. Кед ше суша предлужи, тота рошлїна постава дормантна, место же би висхла. Лїсца защицени з восковима кутикулами пре зменшанє випарйованя. Цирок пията житарка по важносци у швеце после [[Рискаша|рискаши]], [[Жито|жита]], [[Кукурица|кукурици]] и ярцу. Вон главне житарково костиранє за вецей як 750 милиони людзох хтори жию у полусушних тропских реґионох Африки, Азиї и Латинскей Америки.<ref>Working paper on mycotoxins in sorghum. Joint FAO / WHO Food Standards Codex Committee on Contaminants in Foods (CCCF). 2011.</ref> Найвекши продукователь ЗАД (скоро 17% шветовей продукциї), дзе урожаї релативно високи, а потим шлїдза Индия, Ниґерия, Китай, Мексико, Судан и Арґентина.<ref>Rao, P. P.; Birthal, P. S.; Reddy BVS; Rai, K. N.; Ramesh, S. (2006). „Diagnostics of Sorghum and Pearl Millet grains-based nutrition in India”. Icrisat. 47: 93—96.</ref> У велїх полусушних жемох у Африки и Азиї, зарна цирку забераю важне место у єдлу и покармних рошлїнох. Хасную их людзе (поготов фармере), хтори часто нє маю средства хасновац други поживово жридла. Зарна цирку богати з енерґетичнима и нєенерґетичнима поживнима материями. У тих обласцох, вони наменєни за конзумованє як цеста, варени або у форми традиционалних напойох. Зарна цирку, окрем спомнутого хаснованя, конзумує ше и у форми ґрису з мачанку. У индустрийних жемох, цирок ше хаснує у форми зарна або покармних рошлїнох за статок и за продукцию биоетанолу. Цирок ше вше баржей глєда у велїх жемох у розвою, окреме у заходней Африки (у Ниґериї, Ґани и Буркини Фасо). Тото повязане и зоз звекшаньом популациї, а з часци и з политику тих жемох, хторим циль розвивац индустрийне хаснованє цирку (у пиварньох) як замену за ярчани слад.<ref name=":2">Khady Ba, Emmanuel Tine, Jacqueline Destain, Ndiaga Cisse, Philippe Thonart. (2010). „Comparative study of phenolic compounds, the antioxidant power of various Senegalese sorghum varieties anda amylolytic enzymes of their malt”. Biotechnology, Agronomy and Society and Environment. 14 (1): 131—139..</ref> Кед нашенє и нашеньова лупка кафовей [[Фарба|фарби]], то индикация очкодованя. У даєдних ґенотипох цирку нашенє дзекеди парциялне, нє видно го або го аж анї нєт, а у даєдних є заш барз пиґментоване.<ref>Evers T and Millar S (2002). „Cereal grain structure and development: some implications for quality”. J Cereal Sci. 36 (3): 261—284. doi:[https://doi.org/10.1006%2Fjcrs.2002.0435 "10.1006/jcrs.2002.0435"].</ref> Фенолни єдинєня (фенолни квашнїни, флавоноїди и танини) широко заступени и всеприсутни секундарни метаболити у рошлїнским царстве медзи житарками, а цирок найбогатши у тим поглядзе зоз до 6%,<ref>μg</ref><ref>Dicko, M. H.; Gruppen, H; Traore, A. S.; van Berkel WJ, Voragen AG (2005). „Evaluation of the effect of germination on phenolic compounds and antioxidant activities in sorghum varieties”. J Agric Food Chem.. 53 (7): 2581—2588. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2005JAFC...53.2581D "2005JAFC...53.2581D"]. PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15796598 "15796598"]. doi:[https://doi.org/10.1021%2Fjf0501847 "10.1021/jf0501847"].</ref><ref>Awika, J. M.; Rooney, L. W. (2004). „Sorghum Phytochemicals and their potential impact on human health”. Phytochemistry.. 65 (9): 1199—1221. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2004PChem..65.1199A "2004PChem..65.1199A"]. PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15184005 "15184005"]. doi:[https://doi.org/10.1016%2Fj.phytochem.2004.04.001 "10.1016/j.phytochem.2004.04.001"].</ref> гоч указане же лєм вариєтети з пиґментованим нашеньом маю танини.<ref>Dykes, L.; Rooney, L. W. (2006). „Sorghum and millet phenols and antioxidants”. J Cereal Sci.. 44 (3): 236—251. doi:[https://doi.org/10.1016%2Fj.jcs.2006.06.007 "10.1016/j.jcs.2006.06.007"].</ref><ref>Rooney LW. Overview: sorghum and millet food research failures and successes. In: Belton PS &Taylor JRN, eds. Conference proceedings of the AFRIPRO Workshop on the proteins of sorghum and millets: enhancing nutritional and functional properties for Africa, 2-4 April, Pretoria, South Africa. 2003.</ref> Вони маю важну улогу у рошлїнских одбранєбних механїзмох од печарочкох и чкодлївцох, як цо то инсекти и птици. Познате же фенолни єдинєня тиж маю позитивни ефекти на чловеково здравє.<ref name=":2" /> Фитинска квашнїна ма вельки капацитет вязаня, та може формовац комплекси з протеїнами и вецейвалентнима катйонами. Векшина комплексу фитат-метал ше нє розпущує при физиолоґийним pH, та су менєй биолоґийно доступне жридло минералох за людзох и животинї.<ref>Sorghum and millets in human nutrition (1995). FAO. Недостаје или је празан параметар |title= (помоћ).</ref> З анализованьом даскелїх вариєтетох цирку (билого и червеного) утвердзене же количество фитинского фосфору цалого нашеня варирує медзи 170 и 380 mg на 100 g, и же то представя вецей як 85% вкупного фосфору у цалим зарну.<ref>Hadbaoui Zineb. Study of the antioxidant activity of lipid, protein and phenolic fractions of local sorghum seeds. master. 2007.</ref> == Список файтох == === Прилапени файти<ref>[http://www.theplantlist.org/tpl1.1/search?q=sorghum "„The Plant List: Sorghum”"]. Royal Botanic Gardens Kew and Missouri Botanic Garden. Приступљено 28. 2. 2017.</ref> === <div style="display: flex; gap: 1em;"> <div style="flex: 1;"> * S. almum * S. amplum * S. angustum * S. arundinaceum * S. bicolor * S. brachypodum * S. bulbosum </div> <div style="flex: 1;"> * S. burmahicum * S. controversum * S. drummondii * S. ecarinatum * S. exstans * S. grande * S. halepense </div> <div style="flex: 1;"> * S. interjectum * S. intrans * S. laxiflorum * S. leiocladum * S. macrospermum * S. matarankense * S. miliaceum </div> <div style="flex: 1;"> * S. nitidum * S. plumosum * S. propinquum * S. purpureosericeum * S. stipoideum * S. timorense * S. trichocladum </div> <div style="flex: 1;"> * S. versicolor * S. virgatum * S. vulgare </div> </div> == Костиранє == {{Нутрицийни вредносци|назва=Цирок, зарно|енерґия=1.377 kJ (329 kcal)|угльово_гидрати=72,1 g|влакна=6,7 g|масци=3,5 g|бильчки=10,6 g|витамин_Б1=(29%) 0,33 mg|витамин_Б2=(8%) 0,1 mg|витамин_Б3=(25%) 3,7 mg|витамин_Б6=(34%) 0,44 mg|калций=(1%) 13 mg|фолат_ug_(Б9)=(5%) 20 μg|железо=(26%) 3,4 mg|магнезий=(46%) 165 mg|фосфор=(41%) 289 mg|калий=(8%) 363 mg|натрий=(0%) 2 mg|цинк=(18%) 1,7 mg|жридло=Подполни звит о уношеню УСДА бази податкох • Єдинки • μg = микроґрами • mg = милиґрами • IU = интернационални єдинки|бильчки_(протеини)=10,6 g|витамин_Б5=(8%) 0,4 mg}} У 100 ґрамох сирового цирку єст 329 калориї, 72% угльово гидрати, 4% масци и 11% протеїни. У цирку єст велї есенциялни нутриенти у значних количествох (20% або вецей дньовей вредносци, ДВ), уключуюци протеїни, влакна, Б витамини ниацин, тиамин и витамин Б6 и даскельо диєтарни минерали, уключуюци желєзо (26% ДВ) и манґан (76% ДВ). Нутрицийне количество цирку ґенерално подобне сировому овсу (опатриц нутрицийну таблїчку). Медзи другима подобносцами з овсом, у цирку нєт ґлутену, та є хасновити за безґлутенске костиранє. Цирок єдно з главних зарнастих єдлох хтори ше конзумує у Азиї и Африки. Хаснує ше го у пририхтованю єдлох за одроснутих, алє и за дзеци. У тропских реґионох, єдла за беби ше прави зоз цирковей и кукуричней замешки з додатком цукру.<ref>Obizoba IC (1988). „Nutritive value of melted, dry- or wet-milled sorghum and corn”. Cereal Chem. 53: 222—226..</ref> Протеїнски квалитет зарна цирку подли пре нїзке количество есенциялних аминоквашнїнох як цо лизин, триптофан и треонин.<ref name=":3">Badi S, Pedersen B, Monowar L, Eggum BO (1990). The nutritive value of new and traditional sorghum and millet foods from Sudan. стр. 5—19. Plant Foods Hum Nutr 40:</ref> Поступок правеня сладу злєпшує квалитет протеїнох тей житарки пре звекшанє количества лизину.<ref>Dalby A, Tsai Y (1976). „Lysine and tryptophan increases during germination of cereal grains”. Cereal Chem. 53: 221—226..</ref> Дзеци слабо претровюю цирок,<ref>MacLeon Jr, W. C.; Lopez De Romaña, G.; Placko, R. P.; Graham, G. G. (1981). [https://archive.org/details/sim_journal-of-nutrition_1981-11_111_11/page/n73 "„Protein quality and digestibility of sorghum in preschool children: Balance studies and plasma free amino acids”"]. J Nutr. 111 (11): 1928—1936. PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/6795323 "6795323"]. doi:[https://doi.org/10.1093%2Fjn%2F111.11.1928 "10.1093/jn/111.11.1928"].</ref> алє кед ше кост дополнї з єдлом дзе єст вельке количество лизину, цирок може буц задоволююце жридло поживних материйох.<ref name=":3" /> Протеїни цирку поставаю менєй претровлїви кед ше их увари.<ref>Axtell, J. D.; Kirleis, A. W.; Hassen, M. M.; d'Croz Mason, N.; Mertz, E. T.; Munck, L. (1981). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC319124 "„Digestibility of sorghum proteins”"]. Proc Natl Acad Sci USA. 78 (3): 1333—1335. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1981PNAS...78.1333A "1981PNAS...78.1333A"]. PMC [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC319124 "319124"] . PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/6785757 "6785757"]. doi:[https://doi.org/10.1073%2Fpnas.78.3.1333 "10.1073/pnas.78.3.1333"] .</ref><ref>Eggum BO, Monowar L, Bach Knudsen KE, Munch L, Axtell JD (1983). Nutritional quality of sorghum and sorghum foods from Sudan. стр. 127—137. J. Cereal Sci 1:</ref> Цирок, як и други житарки, добре жридло витаминох Б, як цо тиамин, рибофлавин, витамин Б6, биотин и ниацин, гоч рафинованє приводзи до траценя шицких витаминох Б.<ref>Heged s, M.; Pedersen, Birthe; Eggum, B. O. (1985). „The influence of milling on the nutritive value of flour from cereal grains. 7. Vitamins and tryptophan”. Qual Plant Plant Foods Hum Nutr. 35 (2): 175—180. doi:[https://doi.org/10.1007%2FBF01092134 "10.1007/BF01092134"].</ref> Минерални состав цирку подобни тому у просу.<ref>Hulse JH, Laing EM, Pearson OE (1980) Sorghum and millet: their chemical composition and nutritive value. New York: Academic Press.</ref> Главни минерали хтори присутни у зарну цирку то калий и фосфор, а калций нїзки.<ref>Khalil, J. K.; Sawaya, W. N.; Safi, W. J.; Al-Mohammad, H. M. (1984). „Chemical composition and nutritional quality of sorghum flour and bread”. Qual Plant Plant Foods Hum Nutr. 34 (2): 141—150. doi:[https://doi.org/10.1007%2FBF01094842 "10.1007/BF01094842"].</ref> У цирку єст полифенолни єдинєня, хтори ше волаю кондензовани танини, а хтори антинутрийски фактори. Кондензовани танини зменшую поживну вредносц зарна цирку, бо ше можу вязац за поживово протеїни, диґестивни ензими, минерали як цо желєзо и витамини Б, як цо тиамин и витамин Б6.<ref>Wang, R. S.; Kies, C. (1991). [https://archive.org/details/sim_plant-foods-for-human-nutrition-nl_1991-10_41_4/page/355 "„Niacin status of humans as affected by eating decorticated and whole-ground sorghum (Sorghum gramineae) grain, ready-to-eat breakfast cereals”"]. Plant Foods Hum Nutr. 41 (4): 355—369. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1991PFHN...41..355W "1991PFHN...41..355W"]. PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/1839061 "1839061"]. doi:[https://doi.org/10.1007%2FBF02310629 "10.1007/BF02310629"].</ref> Вони присутни у файтох цирку хтори маю пиґментоване нашенє,<ref>Mariani G, Anglani C, Ceotto E, Gaddi S, Sannibale M (1988) Su problemi qualitativi del sorgo da granella: digeribilita` dello sfarinato integrale e tenore in tannini delle cariossidi. L’Informatore Agrario 44: стр. 71–73</ref> а одсутни су при билих и офарбених циркох без пиґментованого нашеня.<ref>Anglani C (1994). „Digestibility and phenolic substances from meals of sorghum without a pigmented testa”. Agr Med. 124: 229—237.</ref> == Микотоксини цирку == У случаю плєшнєнїни, високей вредносци релативней влажносци (RH) у вчасней фази роснуца з єдного боку, и медзи концами квитнуца и другу културу були у велькей мири у корелациї з частосцу сплєшнєтосци. Одношеня медзи максималну релативну влажносцу и знаком плєшнєнїнового очкодованя нє линеарни, алє єст нето звекшанє кед влажносц прекрочи праг од коло 95%.<ref>Alain RATNADASS. discussion paper presented to obtain an HDR. Characterization and management of trophic interactions insect-plant for integrated production tropicales.2007. Cereals.</ref> Як и велї други житарки, зарна цирку у чаше жатви маю барз варябилну композицию микофлори. Плєшнєнїни циркового зрна добре познати як примарни патолоґийни проблем тей рошлїни. Найважнєйши елементи микофлорох то: Fusarium, Curvularia, Alternaria, Helminthosporium и Phoma. Наприклад, найчастейши роди у Сенеґалу то: ''Curvularia'' и ''Fusarium'', и за тот род идентификовани пейц файти: ''F. solani, F. moniliforme, F. cquiseti, F. fLocciferum и F. sporotrichoïdes''.<ref>D Louvel. Molds of sorghum grains work Synthesis realized CNRAde Bambey. 1981—1984</ref> == Нутритивни и медицински импликациї == У єдней студиї зоз 2015. року указане же цирок ма першенствено скробу хтори ше помалши претровює од векшини других житаркох, а хтори у меншей мири претровлїви, як и же ма менєй протеїни и нєзасицени масци. Векшина файтох цирку богата з фенолнима єдинєнями, окреме 3-деоксиантоцианидинами и танинами. Резултати достати ин витро и при животиньох указали же фенолни єдинєня розпущуюци єдинєня (поликозаноли) хтори у векшей мири присутни у цирку и балансую або стабилизую черевову микробиоту и параметри вязани за затитосц, оксидативни стрес, запалєня, диябетес, дислипидемию, гипертензию и канцер.<ref>Morais Cardoso L, Pine SS, HS Martino, Pine — Ana HM . Sorghum (Sorghum bicolor l.): Nutrients, Bioactive Compounds, and Potential Impact on Human Health. Crit Rev Food Sci Nutr. 2015. Недостаје или је празан параметар |title= (помоћ)</ref> == Индустрийна продукция цирку == === Цирок на метли === На териториї [[Войводина|Войводини]] [[Бачки Петровец]] центер продукциї и дорабяня цирку и метларства кед слово о индустрийней продукциї. Историят метларства у Бачким Петровцу вязани за снованє першей метларскей роботнї такой по законченю Першей шветовей войни. Други центри були у Канїжи, Селенчи, Пожаревцу, Тителю, Шабцу, Бечею и Новим Садзе. === Цирок на палєнку === Палєнку зоз циркових палїцох (нє з нашеня) ше пекло у даєдних часцох Войводини (поготов у [[Бачка Тополя|Бачкей Тополї]]), окреме у худобних рокох, а нєшка представя раритет. У швеце ше подобну файту напою (як цо китайски Маотаи) прави з дестилацию превартого зарна цирку и жита. == Виглєдованя == Цирок ефективни у конвертованю соларней енерґиї до хемийней енерґиї, и вон тиж так хаснує менши количества води у поровнаню з другима житарковима шацами.<ref>[http://hudsonalpha.org/hudsonalpha-and-collaborators-expand-major-research-program-to-benefit-farmers-in-the-developing-world "„HudsonAlpha and collaborators expand sorghum research program – HudsonAlpha Institute for Biotechnology”"] (на језику: енглески). HudsonAlpha Institute for Biotechnology. 25. 1. 2017. Приступљено 2. 3. 2017.</ref><ref>Dweikat, Ismail (2017). [https://web.archive.org/web/20170303045004/http:/agronomy.unl.edu/sweetsorghum "„Sweet sorghum is a drought-tolerant feedstock with the potential to produce more ethanol/acre than corn”"]. Department of Agronomy and Horticulture, University of Nebraska–Lincoln. Архивирано из [http://agronomy.unl.edu/sweetsorghum "оригинала"] 03. 03. 2017. г. Приступљено 2. 3. 2017.</ref> Биогориво, випродуковане з хаснованьом сладкого цирку як културу з високим количеством цукру у стеблу, розвива биомасу хтора ше може претвориц до угля, синтетичного ґазу, и био-олєю.<ref>[https://web.archive.org/web/20170215115550/http:/www.purdue.edu/newsroom/releases/2015/Q2/purdue-leading-research-using-advanced-technologies-to-better-grow-sorghum-as-biofuel.html "„Purdue leading research using advanced technologies to better grow sorghum as biofuel”"]. Purdue University, Agriculture News. јун 2015. Архивирано из [http://www.purdue.edu/newsroom/releases/2015/Q2/purdue-leading-research-using-advanced-technologies-to-better-grow-sorghum-as-biofuel.html "оригинала"] 15. 02. 2017. г. Приступљено 2. 3. 2017.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20170303043933/http:/articles.extension.org/pages/26634/sweet-sorghum-for-biofuel-production "„Sweet Sorghum for Biofuel Production”"]. eXtension. 2017. Архивирано из [http://articles.extension.org/pages/26634/sweet-sorghum-for-biofuel-production "оригинала"] 03. 03. 2017. г. Приступљено 2. 3. 2017.</ref> == Референци == {{reflist}} == Литература == * Watson, Andrew M. (1983). Agricultural Innovation in the Early Islamic World: The Diffusion of Crops and Farming Techniques, 700–1100. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-24711-5. == Жридло == https://sr.wikipedia.org/sr-ec/Сирак 1e2fqkuh65buj5uj4v0dw83wusr9j0y 22472 22471 2026-10-21T12:42:56Z Saslavik 1716 22472 wikitext text/x-wiki {{Рошлїни|Назва=Цирок|Латинска назва='''Sorghum sp.'''|Слика=Sorghum.jpg|Опис_слики=''orghum bicolor''|Царство=Plantae|Кладус1=Tracheophytes|Кладус=Angiospermae|Кладус2=Monocotyledones|Кладус3=Commelinids|Ряд=Poales|Фамилия=Poaceae|Подфамилия=Panicoideae|Род=''Sorghum'' Moench 1794, Adanson 1763|Файта=''Sorghum bicolor'' Moenc|Синоними=<ref>„World Checklist of Selected Plant Families: Royal Botanic Gardens, Kew”.url = http://apps.kew.org/wcsp/synonomy.do?name_id=443224 Приступљено 4. 9. 2016.</ref> {{!}}* ''Blumenbachia'' Koeler 1802) <br />* ''Sarga'' Ewart <br />* ''Vacoparis'' Spangler <br />* ''Andropogon'' subg. ''Sorghum'' Hackel.}} '''Цирок''' (''Sorghum sp.'') то назва за род монокотиледонских рошлїнох з фамилиї травох (Poaceae), хтори облапя коло 25 файти. Даєдни з тих файтох хова ше як [[житарки]] за костиранє людзох, а дзепоєдни на пажицох пре напасанє статку. Седемнац од двацец пейцох файтох по походзеню з Австралиї,<ref>Dillon Sally L.; Lawrence Peter K.; Henry Robert J.; et al. „Sorghum laxiflorum and S. macrospermum, the Australian native species most closely related to the cultivated S. bicolor based on ITS1 and ndhF sequence analysis of 25 Sorghum species” | url = http://epubs.scu.edu.au/cpcg_pubs/244/ accessdate = 28. фебруар 2016 | archive-date = 7. октобар 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181007223318/https://epubs.scu.edu.au/cpcg_pubs/244/ </ref> а други файти закриваю Африку, Азию, Мезоамерику и даєдни острова у Индийским и Цихим океану.<ref>[http://www.biodiversitylibrary.org/page/417087#page/213/mode/1up "Moench, Conrad. 1794. Methodus Plantas Horti Botanici et Agri Marburgensis : a staminum situ describendi pp. 207"] in Latin</ref><ref>[http://www.tropicos.org/Name/40002210 "Tropicos, Sorghum Moench"]</ref><ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=130722 "Flora of China Vol. 22 Page 600 高粱属 gao liang shu Sorghum Moench, Methodus. 207. 1794"]</ref><ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=5&taxon_id=130722 "„Sorghum in Flora of Pakistan @ efloras.org”"]. Приступљено 4. 9. 2016.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20150201021459/http:/luirig.altervista.org/flora/taxa/floraspecie.php?genere=Sorghum "„Altervista Flora Italiana, genere Sorghum”"]. Архивирано из [http://luirig.altervista.org/flora/taxa/floraspecie.php?genere=sorghum "оригинала"] 1. 2. 2015. г. Приступљено 21. 10. 2017.</ref><ref>Australia, Atlas of Living. [https://web.archive.org/web/20160305085726/http:/bie.ala.org.au/species/urn:lsid:biodiversity.org.au:apni.taxon:420835 "„Sorghum – Atlas of Living Australia”"]. Архивирано из [http://bie.ala.org.au/species/urn:lsid:biodiversity.org.au:apni.taxon:420835 "оригинала"] 05. 03. 2016. г. Приступљено 4. 9. 2016.</ref> Єдну файту ше хова як житарку, а други ше хаснує як покармни рошлїни, хтори рошню у предїлох з цеплу климу, або натурализовано, на пасовискох.<ref>[http://bonap.net/NAPA/TaxonMaps/Genus/County/Sorghum "„Sorghum”"]. County-level distribution maps from the North American Plant Atlas (NAPA). Biota of North America Program (BONAP). 2013. Приступљено 4. 9. 2016.</ref> Цирок припада подфамилиї Panicoideae и племену Andropogoneae (племену хторе облапя ''Andropogon gerardi'' и цукров над). Шветова продукцоя цирку коло 60 милиони тони рочнє. Главни продуковательни жеми ЗАД, Ниґерия и Индия. У Сенеґалу, наприклад, єст вариєтет традиционалного цирку хтори ше нашироко хаснує, алє и локално злєпшани вариєтети хтори адаптовани за тамтейши типи жеми и климу. Зарна цирку ше ґенерално хаснує и у чловековим костираню у полуаридних жемох Африки и Азиї. Конзумує ше го у форми цеста, варени и у форми традиционалних напойох. Виглєдованя указали позитивни прикмети тей житарки за чловеково здравє. Дальши виглєдованя ше запровадзує пре здобуванє детальнєйшого розуменя терапеутского потенцияла цирку.<ref>FallL Ramatoulaye; Cisse Mady; Sarr Fallou; Kane Amadou; Diatta Cyril; Diouf Massamba (2016). „Production and Use Sorghum: A Literature Review”. Journal of Nutritional Health & Food Science.</ref> == Пестованє и хаснованє == Єдна файта, ''Sorghum bicolor'',<ref>Mutegi, Evans; Sagnard, Fabrice; Muraya, Moses; et al. (1. 2. 2010). [http://oar.icrisat.org/2032/1/GRCE57_243-253__2010.pdf "„Ecogeographical distribution of wild, weedy and cultivated Sorghum bicolor (L.) Moench in Kenya: implications for conservation and crop-to-wild gene flow”"] (PDF). Genetic Resources and Crop Evolution. 57 (2): 243—253. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2010GRCEv..57..243M "2010GRCEv..57..243M"]. doi:[https://doi.org/10.1007%2Fs10722-009-9466-7 "10.1007/s10722-009-9466-7"].</ref> по походзеню з Африки з велїма култивованима файтами,<ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200026333 "„Sorghum bicolor in Flora of China @ efloras.org”"]. Приступљено 4. 9. 2016.</ref> важне шаце по цалим швеце, хтору ше хаснує як [[Пожива|поживу]] (як зарна и як цирков сируп) або меласу з цирку, покармни рошлїни за животинї, а применює ше ю и у продукциї алкоголних напойох и биогорива. Векшина вариєтетох толерантна на сушу и цеплоту, та су окреме важни за сушни реґиони, дзе житарки єдно з основних єдлох за судобне и валалске жительство. Тоти вариєтети формую важну компоненту пасовискох у велїх тропских реґионох. ''S. bicolor'' важне поживово шаце у Африки, Централней Америки и южней Азиї, а пията житаркова култура по важносци у швеце.<ref> Sorghum url=http://www.newworldencyclopedia.org/entry/Sorghum accessdate=4. 11. 2016}}</ref> Даєдни файти цирку можу мац уровнї водонїк цияниду, хорденину и нитратох, прецо су летални за напасанє животиньох на вчасних ступньох рошлїнского роснуца. Кед су виложени суши и цеплоти, рошлїни тиж можу мац токсични уровнї цияниду и/або нитратох на познєйших ступньох роснуца.<ref>[https://web.archive.org/web/20181009053007/https:/www.daf.qld.gov.au/business-priorities/animal-industries/animal-health-and-diseases/protect-your-animals/poisonings-of-livestock/cyanide-and-nitrate-poisoning "„Cyanide (prussic acid) and nitrate in sorghum crops – managing the risks. Primary industries and fisheries. Queensland Government.”"]. Архивирано из [https://www.daf.qld.gov.au/business-priorities/animal-industries/animal-health-and-diseases/protect-your-animals/poisonings-of-livestock/cyanide-and-nitrate-poisoning "оригинала"] 9. октобар 2018. г. Приступљено 8. октобар 2018.</ref> Єдну файту цирку, Джонсонову траву (''S. halapense''), класификує ше як инвазивну файту у ЗАД з боку Департману за польопривреду.<ref>U.S. Department of Agriculture (12. 3. 2009). [https://web.archive.org/web/20090507062325/http:/www.invasivespeciesinfo.gov/plants/johnsongrass.shtml "„Johnson Grass”"]. Архивирано из [http://www.invasivespeciesinfo.gov/plants/johnsongrass.shtml "оригинала"] 07. 05. 2009. г. Приступљено 21. 10. 2017.</ref> Цирок ше продукує у подручох хтори барз цепли. Минимална штредня температура од 25 °Ц нєобходна за осиґуранє максималней продукциї зарна. Пре морфолоґийни характеристики, тота култура найтолерантнєйша на сушу медзи моментално култивованима житарками у швеце. Под час суши лїсца ше круца же би ше зменшало траценє води пре перспирацию. Кед ше суша предлужи, тота рошлїна постава дормантна, место же би висхла. Лїсца защицени з восковима кутикулами пре зменшанє випарйованя. Цирок пията житарка по важносци у швеце после [[Рискаша|рискаши]], [[Жито|жита]], [[Кукурица|кукурици]] и ярцу. Вон главне житарково костиранє за вецей як 750 милиони людзох хтори жию у полусушних тропских реґионох Африки, Азиї и Латинскей Америки.<ref>Working paper on mycotoxins in sorghum. Joint FAO / WHO Food Standards Codex Committee on Contaminants in Foods (CCCF). 2011.</ref> Найвекши продукователь ЗАД (скоро 17% шветовей продукциї), дзе урожаї релативно високи, а потим шлїдза Индия, Ниґерия, Китай, Мексико, Судан и Арґентина.<ref>Rao, P. P.; Birthal, P. S.; Reddy BVS; Rai, K. N.; Ramesh, S. (2006). „Diagnostics of Sorghum and Pearl Millet grains-based nutrition in India”. Icrisat. 47: 93—96.</ref> У велїх полусушних жемох у Африки и Азиї, зарна цирку забераю важне место у єдлу и покармних рошлїнох. Хасную их людзе (поготов фармере), хтори часто нє маю средства хасновац други поживово жридла. Зарна цирку богати з енерґетичнима и нєенерґетичнима поживнима материями. У тих обласцох, вони наменєни за конзумованє як цеста, варени або у форми традиционалних напойох. Зарна цирку, окрем спомнутого хаснованя, конзумує ше и у форми ґрису з мачанку. У индустрийних жемох, цирок ше хаснує у форми зарна або покармних рошлїнох за статок и за продукцию биоетанолу. Цирок ше вше баржей глєда у велїх жемох у розвою, окреме у заходней Африки (у Ниґериї, Ґани и Буркини Фасо). Тото повязане и зоз звекшаньом популациї, а з часци и з политику тих жемох, хторим циль розвивац индустрийне хаснованє цирку (у пиварньох) як замену за ярчани слад.<ref name=":2">Khady Ba, Emmanuel Tine, Jacqueline Destain, Ndiaga Cisse, Philippe Thonart. (2010). „Comparative study of phenolic compounds, the antioxidant power of various Senegalese sorghum varieties anda amylolytic enzymes of their malt”. Biotechnology, Agronomy and Society and Environment. 14 (1): 131—139..</ref> Кед нашенє и нашеньова лупка кафовей [[Фарба|фарби]], то индикация очкодованя. У даєдних ґенотипох цирку нашенє дзекеди парциялне, нє видно го або го аж анї нєт, а у даєдних є заш барз пиґментоване.<ref>Evers T and Millar S (2002). „Cereal grain structure and development: some implications for quality”. J Cereal Sci. 36 (3): 261—284. doi:[https://doi.org/10.1006%2Fjcrs.2002.0435 "10.1006/jcrs.2002.0435"].</ref> Фенолни єдинєня (фенолни квашнїни, флавоноїди и танини) широко заступени и всеприсутни секундарни метаболити у рошлїнским царстве медзи житарками, а цирок найбогатши у тим поглядзе зоз до 6%,<ref>Beta T, Rooney LW, Marovatsanga LT, Taylor JRN „Effect of chemical treatments on polyphenols and malt quality in sorghum” doi=10.1006/jcrs.2000.0310}}</ref><ref>Dicko, M. H.; Gruppen, H; Traore, A. S.; van Berkel WJ, Voragen AG (2005). „Evaluation of the effect of germination on phenolic compounds and antioxidant activities in sorghum varieties”. J Agric Food Chem.. 53 (7): 2581—2588. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2005JAFC...53.2581D "2005JAFC...53.2581D"]. PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15796598 "15796598"]. doi:[https://doi.org/10.1021%2Fjf0501847 "10.1021/jf0501847"].</ref><ref>Awika, J. M.; Rooney, L. W. (2004). „Sorghum Phytochemicals and their potential impact on human health”. Phytochemistry.. 65 (9): 1199—1221. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2004PChem..65.1199A "2004PChem..65.1199A"]. PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15184005 "15184005"]. doi:[https://doi.org/10.1016%2Fj.phytochem.2004.04.001 "10.1016/j.phytochem.2004.04.001"].</ref> гоч указане же лєм вариєтети з пиґментованим нашеньом маю танини.<ref>Dykes, L.; Rooney, L. W. (2006). „Sorghum and millet phenols and antioxidants”. J Cereal Sci.. 44 (3): 236—251. doi:[https://doi.org/10.1016%2Fj.jcs.2006.06.007 "10.1016/j.jcs.2006.06.007"].</ref><ref>Rooney LW. Overview: sorghum and millet food research failures and successes. In: Belton PS &Taylor JRN, eds. Conference proceedings of the AFRIPRO Workshop on the proteins of sorghum and millets: enhancing nutritional and functional properties for Africa, 2-4 April, Pretoria, South Africa. 2003.</ref> Вони маю важну улогу у рошлїнских одбранєбних механїзмох од печарочкох и чкодлївцох, як цо то инсекти и птици. Познате же фенолни єдинєня тиж маю позитивни ефекти на чловеково здравє.<ref name=":2" /> Фитинска квашнїна ма вельки капацитет вязаня, та може формовац комплекси з протеїнами и вецейвалентнима катйонами. Векшина комплексу фитат-метал ше нє розпущує при физиолоґийним pH, та су менєй биолоґийно доступне жридло минералох за людзох и животинї.<ref>Sorghum and millets in human nutrition (1995). FAO. Недостаје или је празан параметар |title= (помоћ).</ref> З анализованьом даскелїх вариєтетох цирку (билого и червеного) утвердзене же количество фитинского фосфору цалого нашеня варирує медзи 170 и 380 mg на 100 g, и же то представя вецей як 85% вкупного фосфору у цалим зарну.<ref>Hadbaoui Zineb. Study of the antioxidant activity of lipid, protein and phenolic fractions of local sorghum seeds. master. 2007.</ref> == Список файтох == === Прилапени файти<ref>[http://www.theplantlist.org/tpl1.1/search?q=sorghum "„The Plant List: Sorghum”"]. Royal Botanic Gardens Kew and Missouri Botanic Garden. Приступљено 28. 2. 2017.</ref> === <div style="display: flex; gap: 1em;"> <div style="flex: 1;"> * S. almum * S. amplum * S. angustum * S. arundinaceum * S. bicolor * S. brachypodum * S. bulbosum </div> <div style="flex: 1;"> * S. burmahicum * S. controversum * S. drummondii * S. ecarinatum * S. exstans * S. grande * S. halepense </div> <div style="flex: 1;"> * S. interjectum * S. intrans * S. laxiflorum * S. leiocladum * S. macrospermum * S. matarankense * S. miliaceum </div> <div style="flex: 1;"> * S. nitidum * S. plumosum * S. propinquum * S. purpureosericeum * S. stipoideum * S. timorense * S. trichocladum </div> <div style="flex: 1;"> * S. versicolor * S. virgatum * S. vulgare </div> </div> == Костиранє == {{Нутрицийни вредносци|назва=Цирок, зарно|енерґия=1.377 kJ (329 kcal)|угльово_гидрати=72,1 g|влакна=6,7 g|масци=3,5 g|бильчки=10,6 g|витамин_Б1=(29%) 0,33 mg|витамин_Б2=(8%) 0,1 mg|витамин_Б3=(25%) 3,7 mg|витамин_Б6=(34%) 0,44 mg|калций=(1%) 13 mg|фолат_ug_(Б9)=(5%) 20 μg|железо=(26%) 3,4 mg|магнезий=(46%) 165 mg|фосфор=(41%) 289 mg|калий=(8%) 363 mg|натрий=(0%) 2 mg|цинк=(18%) 1,7 mg|жридло=Подполни звит о уношеню УСДА бази податкох • Єдинки • μg = микроґрами • mg = милиґрами • IU = интернационални єдинки|бильчки_(протеини)=10,6 g|витамин_Б5=(8%) 0,4 mg}} У 100 ґрамох сирового цирку єст 329 калориї, 72% угльово гидрати, 4% масци и 11% протеїни. У цирку єст велї есенциялни нутриенти у значних количествох (20% або вецей дньовей вредносци, ДВ), уключуюци протеїни, влакна, Б витамини ниацин, тиамин и витамин Б6 и даскельо диєтарни минерали, уключуюци желєзо (26% ДВ) и манґан (76% ДВ). Нутрицийне количество цирку ґенерално подобне сировому овсу (опатриц нутрицийну таблїчку). Медзи другима подобносцами з овсом, у цирку нєт ґлутену, та є хасновити за безґлутенске костиранє. Цирок єдно з главних зарнастих єдлох хтори ше конзумує у Азиї и Африки. Хаснує ше го у пририхтованю єдлох за одроснутих, алє и за дзеци. У тропских реґионох, єдла за беби ше прави зоз цирковей и кукуричней замешки з додатком цукру.<ref>Obizoba IC (1988). „Nutritive value of melted, dry- or wet-milled sorghum and corn”. Cereal Chem. 53: 222—226..</ref> Протеїнски квалитет зарна цирку подли пре нїзке количество есенциялних аминоквашнїнох як цо лизин, триптофан и треонин.<ref name=":3">Badi S, Pedersen B, Monowar L, Eggum BO (1990). The nutritive value of new and traditional sorghum and millet foods from Sudan. стр. 5—19. Plant Foods Hum Nutr 40:</ref> Поступок правеня сладу злєпшує квалитет протеїнох тей житарки пре звекшанє количества лизину.<ref>Dalby A, Tsai Y (1976). „Lysine and tryptophan increases during germination of cereal grains”. Cereal Chem. 53: 221—226..</ref> Дзеци слабо претровюю цирок,<ref>MacLeon Jr, W. C.; Lopez De Romaña, G.; Placko, R. P.; Graham, G. G. (1981). [https://archive.org/details/sim_journal-of-nutrition_1981-11_111_11/page/n73 "„Protein quality and digestibility of sorghum in preschool children: Balance studies and plasma free amino acids”"]. J Nutr. 111 (11): 1928—1936. PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/6795323 "6795323"]. doi:[https://doi.org/10.1093%2Fjn%2F111.11.1928 "10.1093/jn/111.11.1928"].</ref> алє кед ше кост дополнї з єдлом дзе єст вельке количество лизину, цирок може буц задоволююце жридло поживних материйох.<ref name=":3" /> Протеїни цирку поставаю менєй претровлїви кед ше их увари.<ref>Axtell, J. D.; Kirleis, A. W.; Hassen, M. M.; d'Croz Mason, N.; Mertz, E. T.; Munck, L. (1981). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC319124 "„Digestibility of sorghum proteins”"]. Proc Natl Acad Sci USA. 78 (3): 1333—1335. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1981PNAS...78.1333A "1981PNAS...78.1333A"]. PMC [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC319124 "319124"] . PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/6785757 "6785757"]. doi:[https://doi.org/10.1073%2Fpnas.78.3.1333 "10.1073/pnas.78.3.1333"] .</ref><ref>Eggum BO, Monowar L, Bach Knudsen KE, Munch L, Axtell JD (1983). Nutritional quality of sorghum and sorghum foods from Sudan. стр. 127—137. J. Cereal Sci 1:</ref> Цирок, як и други житарки, добре жридло витаминох Б, як цо тиамин, рибофлавин, витамин Б6, биотин и ниацин, гоч рафинованє приводзи до траценя шицких витаминох Б.<ref>Heged s, M.; Pedersen, Birthe; Eggum, B. O. (1985). „The influence of milling on the nutritive value of flour from cereal grains. 7. Vitamins and tryptophan”. Qual Plant Plant Foods Hum Nutr. 35 (2): 175—180. doi:[https://doi.org/10.1007%2FBF01092134 "10.1007/BF01092134"].</ref> Минерални состав цирку подобни тому у просу.<ref>Hulse JH, Laing EM, Pearson OE (1980) Sorghum and millet: their chemical composition and nutritive value. New York: Academic Press.</ref> Главни минерали хтори присутни у зарну цирку то калий и фосфор, а калций нїзки.<ref>Khalil, J. K.; Sawaya, W. N.; Safi, W. J.; Al-Mohammad, H. M. (1984). „Chemical composition and nutritional quality of sorghum flour and bread”. Qual Plant Plant Foods Hum Nutr. 34 (2): 141—150. doi:[https://doi.org/10.1007%2FBF01094842 "10.1007/BF01094842"].</ref> У цирку єст полифенолни єдинєня, хтори ше волаю кондензовани танини, а хтори антинутрийски фактори. Кондензовани танини зменшую поживну вредносц зарна цирку, бо ше можу вязац за поживово протеїни, диґестивни ензими, минерали як цо желєзо и витамини Б, як цо тиамин и витамин Б6.<ref>Wang, R. S.; Kies, C. (1991). [https://archive.org/details/sim_plant-foods-for-human-nutrition-nl_1991-10_41_4/page/355 "„Niacin status of humans as affected by eating decorticated and whole-ground sorghum (Sorghum gramineae) grain, ready-to-eat breakfast cereals”"]. Plant Foods Hum Nutr. 41 (4): 355—369. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1991PFHN...41..355W "1991PFHN...41..355W"]. PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/1839061 "1839061"]. doi:[https://doi.org/10.1007%2FBF02310629 "10.1007/BF02310629"].</ref> Вони присутни у файтох цирку хтори маю пиґментоване нашенє,<ref>Mariani G, Anglani C, Ceotto E, Gaddi S, Sannibale M (1988) Su problemi qualitativi del sorgo da granella: digeribilita` dello sfarinato integrale e tenore in tannini delle cariossidi. L’Informatore Agrario 44: стр. 71–73</ref> а одсутни су при билих и офарбених циркох без пиґментованого нашеня.<ref>Anglani C (1994). „Digestibility and phenolic substances from meals of sorghum without a pigmented testa”. Agr Med. 124: 229—237.</ref> == Микотоксини цирку == У случаю плєшнєнїни, високей вредносци релативней влажносци (RH) у вчасней фази роснуца з єдного боку, и медзи концами квитнуца и другу културу були у велькей мири у корелациї з частосцу сплєшнєтосци. Одношеня медзи максималну релативну влажносцу и знаком плєшнєнїнового очкодованя нє линеарни, алє єст нето звекшанє кед влажносц прекрочи праг од коло 95%.<ref>Alain RATNADASS. discussion paper presented to obtain an HDR. Characterization and management of trophic interactions insect-plant for integrated production tropicales.2007. Cereals.</ref> Як и велї други житарки, зарна цирку у чаше жатви маю барз варябилну композицию микофлори. Плєшнєнїни циркового зрна добре познати як примарни патолоґийни проблем тей рошлїни. Найважнєйши елементи микофлорох то: Fusarium, Curvularia, Alternaria, Helminthosporium и Phoma. Наприклад, найчастейши роди у Сенеґалу то: ''Curvularia'' и ''Fusarium'', и за тот род идентификовани пейц файти: ''F. solani, F. moniliforme, F. cquiseti, F. fLocciferum и F. sporotrichoïdes''.<ref>D Louvel. Molds of sorghum grains work Synthesis realized CNRAde Bambey. 1981—1984</ref> == Нутритивни и медицински импликациї == У єдней студиї зоз 2015. року указане же цирок ма першенствено скробу хтори ше помалши претровює од векшини других житаркох, а хтори у меншей мири претровлїви, як и же ма менєй протеїни и нєзасицени масци. Векшина файтох цирку богата з фенолнима єдинєнями, окреме 3-деоксиантоцианидинами и танинами. Резултати достати ин витро и при животиньох указали же фенолни єдинєня розпущуюци єдинєня (поликозаноли) хтори у векшей мири присутни у цирку и балансую або стабилизую черевову микробиоту и параметри вязани за затитосц, оксидативни стрес, запалєня, диябетес, дислипидемию, гипертензию и канцер.<ref>Morais Cardoso L, Pine SS, HS Martino, Pine — Ana HM . Sorghum (Sorghum bicolor l.): Nutrients, Bioactive Compounds, and Potential Impact on Human Health. Crit Rev Food Sci Nutr. 2015. Недостаје или је празан параметар |title= (помоћ)</ref> == Индустрийна продукция цирку == === Цирок на метли === На териториї [[Войводина|Войводини]] [[Бачки Петровец]] центер продукциї и дорабяня цирку и метларства кед слово о индустрийней продукциї. Историят метларства у Бачким Петровцу вязани за снованє першей метларскей роботнї такой по законченю Першей шветовей войни. Други центри були у Канїжи, Селенчи, Пожаревцу, Тителю, Шабцу, Бечею и Новим Садзе. === Цирок на палєнку === Палєнку зоз циркових палїцох (нє з нашеня) ше пекло у даєдних часцох Войводини (поготов у [[Бачка Тополя|Бачкей Тополї]]), окреме у худобних рокох, а нєшка представя раритет. У швеце ше подобну файту напою (як цо китайски Маотаи) прави з дестилацию превартого зарна цирку и жита. == Виглєдованя == Цирок ефективни у конвертованю соларней енерґиї до хемийней енерґиї, и вон тиж так хаснує менши количества води у поровнаню з другима житарковима шацами.<ref>[http://hudsonalpha.org/hudsonalpha-and-collaborators-expand-major-research-program-to-benefit-farmers-in-the-developing-world "„HudsonAlpha and collaborators expand sorghum research program – HudsonAlpha Institute for Biotechnology”"] (на језику: енглески). HudsonAlpha Institute for Biotechnology. 25. 1. 2017. Приступљено 2. 3. 2017.</ref><ref>Dweikat, Ismail (2017). [https://web.archive.org/web/20170303045004/http:/agronomy.unl.edu/sweetsorghum "„Sweet sorghum is a drought-tolerant feedstock with the potential to produce more ethanol/acre than corn”"]. Department of Agronomy and Horticulture, University of Nebraska–Lincoln. Архивирано из [http://agronomy.unl.edu/sweetsorghum "оригинала"] 03. 03. 2017. г. Приступљено 2. 3. 2017.</ref> Биогориво, випродуковане з хаснованьом сладкого цирку як културу з високим количеством цукру у стеблу, розвива биомасу хтора ше може претвориц до угля, синтетичного ґазу, и био-олєю.<ref>[https://web.archive.org/web/20170215115550/http:/www.purdue.edu/newsroom/releases/2015/Q2/purdue-leading-research-using-advanced-technologies-to-better-grow-sorghum-as-biofuel.html "„Purdue leading research using advanced technologies to better grow sorghum as biofuel”"]. Purdue University, Agriculture News. јун 2015. Архивирано из [http://www.purdue.edu/newsroom/releases/2015/Q2/purdue-leading-research-using-advanced-technologies-to-better-grow-sorghum-as-biofuel.html "оригинала"] 15. 02. 2017. г. Приступљено 2. 3. 2017.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20170303043933/http:/articles.extension.org/pages/26634/sweet-sorghum-for-biofuel-production "„Sweet Sorghum for Biofuel Production”"]. eXtension. 2017. Архивирано из [http://articles.extension.org/pages/26634/sweet-sorghum-for-biofuel-production "оригинала"] 03. 03. 2017. г. Приступљено 2. 3. 2017.</ref> == Референци == {{reflist}} == Литература == * Watson, Andrew M. (1983). Agricultural Innovation in the Early Islamic World: The Diffusion of Crops and Farming Techniques, 700–1100. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-24711-5. == Жридло == https://sr.wikipedia.org/sr-ec/Сирак o5lrsgarpxwzcfc3hucrdc1jkwn9u9h 0 3840 22473 2026-10-21T12:44:27Z Sveletanka 20 нова статя (Г. Медєши) 22473 wikitext text/x-wiki [[File:Lucas Cranach d. Ä. 035.jpg|thumb|right|300px|Заграда у Едену (автор нємецки ренесансни маляр Лукас Кранак Старши, 1530) ]] Заграда у Едену (гебр. גן עדן, транслит. Ган Еден; греч. Ἐδέμ – Едем, серб. Еденски врт) спрам библийней леґенди першобутно направени рай на Жеми. Векшина нєшкайших науковцох порека же така заграда дакеди була и наводза ю як єврейску митолоґию. Медзитим, Заграда ключна у космолоґийним похопеню велїх шветових релиґийох, уключуюци християнство и ислам. Библийни наратив Кнїжка Постаня ше занїма з приповедку о Еденскей загради, гоч ше ю спомина на велїх местох у Старим и Новим завиту. Док ше перша глава кнїжки занїма зоз створйованьом швета пообщено, друга ше занїма конкретно з еденску приповедку. У поглавю ше зявює и ґеоґрафски опис Загради: „А рика вибивала з Едену и намакала Рай, и отамаль ше розлучовала на штири рукавки. Першому мено Фисон, и вон окружує шицку жем Евилску. Там єст злата и злато тей жеми добре. Там єст и драгоциного каменя ониксу. Другей рики мено Ґеон, и вона окружує шицку жем Етиопску (Хуску). Треца рика Тиґер (Хидекел), и вона чече коло жеми Асирскей. Штварта рика то Єфрат (Еуфрат)“ (Пост. 2: 10-14).[1] Нєшка нам познати лєм локациї рикох Еуфрат и Тиґер. Єст вельо нєскладаня медзи фаховима кругами о идентитету рикох Фисон и Ґеон, дзе даєдни першу тримаю аж и Дунай. Познєйше ше у тим поглавю, а и у шлїдуюцим, описує живот першенствено Адама, потим створйованє його жени Еви, а познєйше и перши грих, прецо вони двойо вигнати зоз Загради. Заграда була полна зоз животинями, над хторима Адам пановал, як и над рошлїнами, спомедзи хторих людзе шмели єсц шицку овоц, окрем тей зоз древа знаня добра и зла. Людзе почитую Божу заповид, док их гад нє наведзе на грих, после чого су вигнати зоз Загради. Бог поставя херувима з огньовим мечом же би зачувал уходзенє до Загради чловекови, и чловек бул покарани зоз шмерцу и больом.[2] После Велького потопу Заграда конєчно и престала постояц як така.[1] Историйне постоянє Загради прецагує ше през цали Стари Завит, и служи як космолоґийна основа за зявенє шмерци и гриху у чловечестве. Поступок Еви и Адама ошпивани зоз смутком. У Новим Завиту, окреме у посланїцох апостола Павла, Христос ше толкує як обновитель и виправяч гришки Адама и Еви. Християнство Християнске похопенє Загради у Едену розликує ше од деноминациї по деноминацию. Тото у чим ше векшина християнох склада, гоч є нє наглашене у Писме, то же гад хтори наведол Еву на грих отїлотворенє Сотони. Анї у православю нєт согласносци о природи Загради у Едену. Дзепоєдни тримали же Еден ґеоґрафске подруче на Жеми, док даєдни верели же у предпадним периодзе Заграда пирхала над жему. Св. Єфрем Сирин тримал же Еден бул у форми гори зоз хторей на штири боки швета вибивали штири рики. На самим верху було дерво живота, хторе Адамови и Еви нє було доступне, и хторе источашнє представа Христа.[3] Православни тримаю же Рай, односно стан до хторого виратовани вирни ступаю по шмерци, возвисшенши од стану Адама и Еви у Едену, праве прето же нє дожили обоженє. Подобне и розуменє римокатолїкох и других апостолских церквох. Протестанти у велькей векшини нє маю обоженя, та ше похопенє Загради у Едену, як и єй уплїву на Исусов живот, драстично розликує у зависносци од оддзелєня. Ислам Приповедка о Загради у Едену ше зявює и у исламскей традициї. Медзитим, векшина исламских учених нє трима же библийна приповедка зошицким правдива. Куран, по їх думаню, єдине нєпременєне слово Боже, док старозавитне Пейцкнїжє доживйовали пременки з часом и нє автентичне є. Юдаїзем У сучасним юдаїзме прилаплїве думанє же Заграда у Едену метафорична приповедка, або аж подполна митолоґия. Православни и хасидски Євреє строго одбиваю таки толкованя. Добра часц рабинох нє трима же гад спреводзкош обовязно Сотона. Други вири Єзидизем Єзиди тримаю же библийни пад бул добра ствар, и же гад хтори нагварел Еву у ствари добри ангел Малак Таус. Таке толкованє приведло до вецейвиковного похопеня же Єзиди у ствари сатанисти, и спричинєло велї прешлїдованя од исламских власцох. Референци a21yb924uugxippz1i0wt8kkpykuynn 22481 22473 2026-10-22T10:21:34Z Olirk55 19 Ушорйованє, медзинаслови, викивязи 22481 wikitext text/x-wiki [[File:Lucas Cranach d. Ä. 035.jpg|thumb|right|305x305px|Заграда у Едену (автор нємецки ренесансни маляр Лукас Кранак Старши, 1530) ]] Заграда у Едену (гебр. ''גן עדן'', транслит. ''Ган Еден''; греч. ''Ἐδέμ'' – Едем, серб. ''Еденски врт'') спрам библийней леґенди першобутно направени рай на Жеми. Векшина нєшкайших науковцох порека же така заграда дакеди була и наводза ю як єврейску митолоґию. Медзитим, Заграда ключна у космолоґийним похопеню велїх шветових релиґийох, уключуюци християнство и ислам. == Библийни наратив == Кнїжка Постаня ше занїма з приповедку о Еденскей загради, гоч ше ю спомина на велїх местох у Старим и Новим завиту. Док ше перша глава кнїжки занїма зоз створйованьом швета пообщено, друга ше занїма конкретно з еденску приповедку. У поглавю ше зявює и ґеоґрафски опис Загради: „А рика вибивала з Едену и намакала Рай, и отамаль ше розлучовала на штири рукавки. Першому мено Фисон, и вон окружує шицку жем Евилску. Там єст злата и злато тей жеми добре. Там єст и драгоциного [[Камень|каменя]] ониксу. Другей рики мено Ґеон, и вона окружує шицку жем Етиопску (Хуску). Треца рика Тиґер (Хидекел), и вона чече коло жеми Асирскей. Штварта рика то Єфрат (Еуфрат)“ (Пост. 2: 10-14).[1] Нєшка нам познати лєм локациї рикох Еуфрат и Тиґер. Єст вельо нєскладаня медзи фаховима кругами о идентитету рикох Фисон и Ґеон, дзе даєдни першу тримаю аж и Дунай. Познєйше ше у тим поглавю, а и у шлїдуюцим, описує живот першенствено Адама, потим створйованє його жени Еви, а познєйше и перши грих, прецо вони двойо вигнати зоз Загради. Заграда була полна зоз животинями, над хторима Адам пановал, як и над рошлїнами, спомедзи хторих людзе шмели єсц шицку [[овоц]], окрем тей зоз древа знаня добра и зла. Людзе почитую Божу заповид, док их гад нє наведзе на грих, после чого су вигнати зоз Загради. Бог поставя херувима з огньовим мечом же би зачувал уходзенє до Загради чловекови, и чловек бул покарани зоз шмерцу и больом.[2] После Велького потопу Заграда конєчно и престала постояц як така.[1] Историйне постоянє Загради прецагує ше през цали Стари Завит, и служи як космолоґийна основа за зявенє шмерци и гриху у чловечестве. Поступок Еви и Адама ошпивани зоз смутком. У Новим Завиту, окреме у посланїцох апостола Павла, Христос ше толкує як обновитель и виправяч гришки Адама и Еви. == Християнство == Християнске похопенє Загради у Едену розликує ше од деноминациї по деноминацию. Тото у чим ше векшина християнох склада, гоч є нє наглашене у Писме, то же гад хтори наведол Еву на грих отїлотворенє Сотони. Анї у православю нєт согласносци о природи Загради у Едену. Дзепоєдни тримали же Еден ґеоґрафске подруче на Жеми, док даєдни верели же у предпадним периодзе Заграда пирхала над жему. Св. Єфрем Сирин тримал же Еден бул у форми гори зоз хторей на штири боки швета вибивали штири рики. На самим верху було древо живота, хторе Адамови и Еви нє було доступне, и хторе источашнє представя Христа.[3] Православни тримаю же Рай, односно стан до хторого виратовани вирни ступаю по шмерци, возвисшенши од стану Адама и Еви у Едену, праве прето же нє дожили обоженє. Подобне и розуменє римокатолїкох и других апостолских церквох. Протестанти у велькей векшини нє маю обоженя, та ше похопенє Загради у Едену, як и єй уплїву на Исусов живот, драстично розликує у зависносци од оддзелєня. == Ислам == Приповедка о Загради у Едену ше зявює и у исламскей традициї. Медзитим, векшина исламских учених нє трима же библийна приповедка зошицким правдива. Куран, по їх думаню, єдине нєпременєне слово Боже, док старозавитне Пейцкнїжє доживйовали пременки з часом и нє автентичне є. == Юдаїзем == У сучасним юдаїзме прилаплїве думанє же Заграда у Едену метафорична приповедка, або аж подполна митолоґия. Православни и хасидски Євреє строго одбиваю таки толкованя. Добра часц рабинох нє трима же гад спреводзкош обовязно Сотона. == Други вири == '''Єзидизем''' Єзиди тримаю же библийни пад бул добра ствар, и же гад хтори нагварел Еву у ствари добри ангел Малак Таус. Таке толкованє приведло до вецейвиковного похопеня же Єзиди у ствари сатанисти, и спричинєло велї прешлїдованя од исламских власцох. == Референци == lobmmv9p9me0br1nkrjbrfe6j8goqa3