Вікіпедія ruewiki https://rue.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter Медіа Шпеціална Діскузія Хоснователь Діскузія з хоснователём Вікіпедія Діскузія ку Вікіпедії Файл Діскузія ку файлу MediaWiki Діскузія ку MediaWiki Шаблона Діскузія ку шаблонї Поміч Діскузія ку помочі Катеґорія Діскузія ку катеґорії TimedText TimedText talk Модуль Обговорення модуля Подія Обговорення події Меджіславяньскый язык 0 5440 169588 168863 2026-09-15T12:25:43Z Halajkovič 33393 169588 wikitext text/x-wiki {{Діалект|Пряшівскый діалект русиньского языка|пряшівскым діалектом|пряшівскый}} {{Інфобокс язык | name = Меджіславяньскый язык | nativename = ''меджусловјанскы језык'', ''medžuslovjansky jezyk'', ⰿⰵⰴⰶⱆⱄⰾⱁⰲⱝⱀⱄⰽⱏⰹ ⰵⰸⱏⰹⰽ | creator = Ян ван Стенберґен, Войтєх Мерунка | region = [[Славяне]] | speakers = 7000 (2020)<ref name="Kocór, p. 21">Kocór, p. 21.</ref> | familycolor = constructed language | fam1 = [[умелый язык]] | fam2 = | fam3 = | fam4 = | fam5 = | fam6 = | script = [[латиніка]], [[кіріліця]] (даколи [[глаголіця]]) | nation = | minority = | agency = Меджіславяньскый комітет | iso1 = | iso2 = | iso3 = isv | notice = 0 | image = [[Файл:Flag of Interslavic.svg|127px|border]]<br/>[[Прапор меджіславяньского языка]] | map = }} '''Меджіславя́ньскый язы́к''' (''меджусловјанскы језык'', ''medžuslovjansky jezyk'', ⰿⰵⰴⰶⱆⱄⰾⱁⰲⱝⱀⱄⰽⱏⰹ ⰵⰸⱏⰹⰽ; тыж: ''novoslovjansky'', ''všeslovjansky'') є [[Славяньскы языкы|славяньскый]] натуралістічный плановый зоновый помічный язык, сконштруованый на основі цїлославяньскых ґраматічных і лексікалных елементів, котрый служыть на комунікацію меджі [[Славяне|Славянами]] розлічных народностей. Про не-Славянів може меджіславяньскый тыж наповнёвати школовану функцію. Язык є закорїненый нелем в [[Старославяньскый язык|старославяньскім языку]], але ай в розлічных імпровізованых нарічах, котрыма люде в областях з розмаїтым славяньскым обывательством хосновали почас сторочу. В резултатї того меджіславяньскый екзістує на двох уровнях: першов суть не научны формы спонтанной комунікації, другов суть научны кодіфікації предложены многыма языкознателями і іншыма одборниками.<ref>Ladislav Podmele, ''Revolucija v istoriji interlingvistiki.''</ref> Вшыткы формы мають сполочну характерістіку, же порозумілость без попереднёго учіня має пріоріту перед легкостёв. Зато є меджіславяньскый язык зоновым а не народным языком. Тот язык є писаный тыж [[Латиньскый алфавіт|латиніков]] і [[Кіріліця|кіріліцёв]]. Меджіславяньскый язык быв першыраз описаный в роках 1659–1666 хорватьскым сповідником [[Юрай Крижанич|Юраём Кріжанічом]]. Назва „меджіславяньскый“ першыраз предложыв Іґнац Гошек в роцї 1908.<ref>{{Lang|ru|Л.П. Рупосова, ''История межславянского языка''}}, v: {{Lang|ru|''Вестник Московского государственного областного университета'' (Московский государственный областной университет)}}, 2012 nr. 1, str. 55.</ref> Меджіславяньскый язык овладать дакілько тісяч людей.<ref name="iliev">{{Cite journal | first = Ivan G. | last = Iliev | url = http://www.ijors.net/issue2_2_2013/pdf/__www.ijors.net_issue2_2_2013_article_6_iliev.pdf | title = Short History of the Cyrillic Alphabet | journal = International Journal of Russian Studies | issue = nr. 2 (2013/2) | place = Plovdiv | year = 2012 | pages = 67 | language = en}} ([http://www.ijors.net/issue2_2_2013/articles/iliev.html versija {{-|HTML}}])</ref> Код ISO 639-3 про меджіславяньскый язык є isv, котрый му быв придїленый в роцї 2024.<ref>{{Cite web |url=https://iso639-3.sil.org/code/isv |title=isv |publisher={{-|SIL International: ISO 639-3}} |date=3 April 2024 |access-date=23 April 2024}}</ref> == Історія == [[File:Križanić - Gramatično izkazanje ob ruskom jeziku.png|thumb|„Грамати́чно изка̂занје об ру́ском јези́ку“ [[Юрай Крижанич|Юрая Кріжаніча]], перша меджіславяньска ґраматіка з року 1665]] Традічно быв меджіславяньскый язык узко повязаный з панславізмом. Приверженцї той ідеолоґії вірили, же вшыткы Славяне суть єден народ і вели к їх културно-політічному зъєдинїню. Вєдно з думков о сполочнім славяньскім штатї взникла ай ідея сполочного славяньского языка. Дакотры сі думали, же задачу цїлославяньского языка бы мав грати російскый язык, язык найвекшой і найсилнїшой славяньской країны, материньскый язык майже половины вшыткых Славянів і говореный приближно 15-20%. Сучасны ся панславісты в іншых славяньскых країнах бояли російской геґемонії і преферовали невтралнїшы рїшіня. Очівісным кандідатом быв [[старославяньскый язык]], язык узко близкый сполочному предкови вшыткых жывых славяньскых языків, котрый мав навыше довгу історію в православній літурґії. Непозераючі на тоты выгоды мав старославяньскый язык тыж свої проблемы, протоже тот язык має богатый правопис з буквами і звуками, котры днесь уж нихто не хоснує, таксамо богату і компліковану ґраматіку і выняткову архаічну словну засобу. Много старославяньскых слов не пережыло в сучасных языках, а на другій сторонї, в старославяньскім языку не суть слова про сучасны понятя. Жебы міг старославяньскый язык служыти звычайній каждоденній комунікації меджі людми, было бы потребно ю на самый перед змодернізовати. Резултат той модернізації є знамый під многыма назвами: меджіславяньскый ({{lang-isv|medzislovanský}}), всеславяньскый ({{lang-isv|všeslovanský}}), новославяньскый ({{lang-isv|novoslovanský}}) або просто славяньскый ({{lang-isv|slovanský}}). Мож ся повісти, же меджіславяньскый зачінать там, де кончіть старославяньскый. Першым автором, котрый публіковав меджіславяньску ґраматіку, є хорватьскый сповідник [[Юрай Крижанич|Юрай Кріжаніч]]. В період років 1659-1666 писав ґраматіку заложену головно на російскім выданю церьковнославяньского языка і на ікавскім нарічі хорватьского языка, але в меншій мірї ай на польскім і іншых славяньскых языка. Кріжаніч назвай свій проєкт „Ruský jazyk“, жебы успокоїв російского царя. Пізнїше приклад Кріжанічева наслїдовали ай многы іншы языкознателї і далшы.<ref>[http://steen.free.fr/interslavic/constructed_slavic_languages Umětne slovjanske jezyky]{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Найважнїшыма меджі нима суть: * [[Ян Геркель]] — {{Lang|la|[[Universalis Lingua Slavica]]}} (1826) * [[Божідар Райч]] — Vseslavenščina (1853) * [[Вацеслав Бамбас]] — Vsjeslovianьskyь (1861) * [[Матія Маяр]] — Uzajemni Pravopis Slavjanski (1865) * [[Іґнац Гошек]] — Neuslawisch (1907) * [[Йозеф Конечный]] — Slavina (1912) * [[Боґуміл Голы]] — Slavski jezik (1920) * [[Ладіслав Подмеле]] — Mežduslavjanski jezik (50. рокы 20. стороча) На зачатку діґіталной еры были тоты стары проєкты уж давно зазначены. Таксамо інтернет способив дакотре ожывлїня панславістічной думкы, і окрем того ся в новім, ґлобалізованім світї обявила нова потреба комунікачного средству меджі Славянами розлічных народностей. Вдяка інтернету взникли розлічны новы проєкты меджіславяньского языка.<ref>{{Lang|de|Tilman Berger, [http://homepages.uni-tuebingen.de/tilman.berger/Publikationen/BergerPlansprachen.pdf ''Vom Erfinden Slavischer Sprachen'']}}, в: {{Lang|de|M. Okuka & U. Schweier}}, ред., {{Lang|de|''Germano-Slavistische Beiträge. Festschrift für P. Rehder zum 65. Geburtstag'' (München, 2004, ISBN 3-87690-874-4)}}, str. 25.</ref><ref>{{Lang|de|Tilman Berger, [http://homepages.uni-tuebingen.de/tilman.berger/Handouts/PanslavismusInternet.pdf ''Panslavismus und Internet'']}}, 2009, стор. 37.</ref> В роках 2001–2002 ся на інтернетї обявили штири новы проєкты projekty: * '''Slovo''' (тыж называный „Slověnskyj język“ або „Slověnščina“) быв сполупрацов трёх авторів (Штефан Вітєзслав Пілат, Пётр Мазур і Ґеорґі Оґнеслав Мігов), заложеный на реконштруованім праславяньскім языку. Язык Slovo мав сім падів, двоїну і розлишовав меджі твердыма і мнягкыма взорами. Алфавіт обсяговав буквы '''ě''', '''ę''', '''ǫ''', '''ă''' і мнягкы согласны '''ľ''', '''ń''', '''ť''' і '''ď'''. На сторінцї проєкту было множство інформації о етімолоґії і склонёваню назывників, придавників і містоназывників, але не было пописаны часованя [[Часослово|часослов]]. В ґрупї Yahoo! быв словник приближно 1700 слов. * '''Slovio''' быв проєкт словацького еміґранта в Швейцарії, Марка Гучка. Мав комплетну ґраматіку ай великый словник з тісячныма слов. На роздїл од множства попереднїх проєктів быв Slovio значно спрощеный язык і го схематічна ґраматічна штруктура была дуже подобна [[Есперанто|есперанту]]. Правопис быв обмедженый на знаковый набор ASCII і намісто '''š''', '''č''', '''ž''', '''dž''' і '''šč''' Гучко завів діґрафы '''sx''', '''cx''', '''zx''', '''gx''' і '''wx'''. Не є цалком ясно, ці быв Slovio досправды задуманый як всеславяньскый язык: з інтернетовой сторінкы мож выводити, же Slovio мав быти конкурентом есперанта як ґлобалный язык. * '''Proslava''' україньского Америчана, Юрая Дуді, мала быти „простым славяньскым языком про путників“. Сторінка проєкту обсяговала много нецїлого попису ґраматікы, єдну лекцію, дакілько прикладовых речінь і куртый словник приближно 550 слов. Язык вызерав, як кобы быв імпровізованый, а правопис быв заложеный на анґліцькім языку. * '''Glagolica''', проєкт чеського автора „Slavoboj“ Річарда Руйбара, писаный латиніков (з буквами '''ě''', '''ľ''', '''ň''', '''ť''', '''ď''', '''ŕ''', '''ś''' і довгыма гласныма) і тыж заложеный на праславяньскім, але силнїше овпливненый [[Чеськый язык|чеськым языком]]. Glagolica мала односно комплетну ґраматіку і куртый словник 635 слов. Одношіня меджі авторами тых проєктів были приятельскы і хвалили свої взаємны проєкты на своїх сторінках. Правдоподобно прото, же меджі нима быв найактивнїшым і найлїпше спрацованый проєкт Slovio, остатнї три проєкты были опущены своїма авторами а з часом счезнули зо сїти. В перебігу наслїдуючіх років быв Slovio єдиный доступный всеславяньскый язык і став за знамым проєктом, притяговав позорность медії і став ся першым всеславяньскым языком з комунітов 10-15 хоснователїв і дакотрыма десятками заінтересованых людей, головно панславістів в славяньскій еміґрації. Але чім веце языкознателї і Славяне в славяньскых країнах Slovio позоровали, тым веце было крітікы за го штучность і перевагу російскых слов в словнику. Гучко одмітав вшыткы представены реформы і намісто того обвинёвав своїх крітіків зо зависти і протиславяньской аґітації, в резултатї чого Slovio стратив много підпоры. В децембрї 2005 ся монопол скончів, кедь ся на інтернетї обявив новый схематічный язык під назвов Slavido (пізнїше: S-lingva, sloviensk). В марцї 2006 ся ґрупа людей розшмарила, же реформа языка Slovio не є можне, і зачала новый язык під назвов „'''Slovianski'''“. Цїлём было створити язык што найвекше подобный природным славяньскым языком помочов найпростїшых средств, котрый бы быв зрозумілый Славянам без попереднёго учіня.<ref name="balkaninsight">{{Lang|en|Bojana Barlovac, [http://www.balkaninsight.com/en/main/news/25946 ''Creation of 'One Language for All Slavs' Underway'']. BalkanInsight}}, 18 februara 2010.</ref> В першій фазї быв „Slovianski“ розвиваный в трёх розлічных варіантах: „Slovianski-N“ (натуралістічна верзія зо шістьма падами), „Slovianski-P“ (од „піджін“ або „простый“, верзія без падів) і „Slovianski-S“ (схематічна верзія). Вшыткы тоты ґраматічны „діалекты“ мали єднакый правопис, єдну фонолоґію і сполочну словну засобу. Головным прінціпом проєкту было рівноцїнне заступіня вшыткых трёх славяньскых обног помочов сістемы „голосованя“. Латиніка ай кіріліця были тыж рівномірно хоснованы. В роцї 2009 ґрупа розшмарила, же од той хвілї ся натуралістічна верзія буде офіціално называти „Slovianski“. „Slovianski“ быв найперше знамый з інтернетового часопису „Slovianska Gazeta“.<ref>{{Lang|uk|Н. М. Малюга, [http://www.nbuv.gov.ua/portal/Soc_Gum/PhSt/texts/2008-1.pdf "Мовознавство в питаннях і відповідях для вчителя й учнів 5 класу"]}}, в: {{Lang|uk|''Філологічні студії. <nowiki>Науковий вісник Криворізького державного педагогічного університету</nowiki>. Збірник наукових праць, випуск 1''}} (Кривий Ріг 2008, {{-|ISBN }} 978-966-17-7000-2), стор. 147.</ref><ref>{{Lang|ru|Алина Петропавловская, [http://eursa.eu/node/1337 ''Славянское эсперанто'']. Европейский русский альянс}}, 23. юнія 2007.</ref> В роцї 2010 ся „Slovianski“ став знамым вдяка статям, котры ся обявили в розлічных країнах в пресї, меджі іншыма на польскім порталї „Interia.pl“,<ref>{{Lang|pl|Ziemowit Szczerek, [http://www.ahistoria.pl/index.php/2010/02/jezyk-ktory-maja-zrozumiec-wšyscy-slowianie/ ''Jezyki, które mają zrozumieć wszyscy Słowianie'']. Interia.pl}}, 13. фебруара 2010.</ref> в сербскім деннику „Večernje Novosti“<ref>{{Lang|sr|Марко Прелевић}}, [http://www.novosti.rs/code/navigate.php?Id=10&status=jedna&vest=171149 ''{{Lang|sr|Словијански да свако разуме}}'']. {{Lang|sr|Вечерње Новости}}, 18. фебруара 2010.</ref> і в сербскім выданю „Reader's Digest“.<ref>{{Lang|hr|Gordana Kneževič, ''Slovianski bez muke''. Reader's Digest Srbija}}, юній 2010, стор. 13-15.</ref> Атмосфера меджі авторами „Sloviansko“ і „Slovio“ была ноторічны зла, але были ай пробы o зъєднинїню, котры комбіновали спрощену форму славяньской ґраматікы з векшым словником „Slovio“. В роцї 2008 хоснователь з призвіском „Hellerick“ представив проєкт „'''Rozumio'''“. Потім в фебруарї 2009 взникав новый проєкт, на зачатку під назвов „'''Slavju slovio'''“, потім під назвов „'''Slovioski'''“. Дослова так, як в припадї „Sloviansko“, „Slovioski“ быв сполупрацовный проєкт трёх авторів, выпрацованый в трёх верзіях („уровнях“). В роцї 2010 ся обявив новый проєкт під назвов „'''novoslovienskij'''“ (пізнїше „'''Novoslověnsky'''“). Автором проєкту быв чеськый компютеровый науковець Войтєх Мерунка. Цїлём того языка была модернізація старославяньского языка, але быв заложеный ай на проєктах „glagolica“ і „slovianski“.<ref>{{Lang|isv|Vojtěch Merunka, ''Jazyk novoslovienskij''}} (Praga 2010, {{-|ISBN}} 978-80-87313-51-0).</ref> Мав компліковану ґраматіку (сім падів, штирнадцять взорів назывників, двоїну, три минулы часы), але односно просту фонолоґію (на зачатку без '''y''', але з гласнов '''ě''' писанов '''ie'''). В роцї 2011 ся зачала близка сполупраца меджі проєктами „slovianski“, „slovioski“ і „novoslověnsky“ під сполочнов назвов „'''Medžuslovjansky'''“, што ся проявило окрем іншого сполочного словника і сполочнов інтернетовов новинов, „Izviestija.info“.<ref>[https://web.archive.org/web/20190219032533/http://www.izviestija.info/ Izviestija.info]</ref> В тім істім роцї „sloviosky“ перестав екзістовати як самостатный проєкт од „sloviansko“, а „slovianski“ быв переміненый на пружнїшый язык заложеный на „sloviansko'м“, „novoslověnsko'м“ і старшых проєктах. Почас років 2011–2017 „sloviansky“ (уж під назвов „medžuslovjanski“) і „novoslověnsky” екзістовали як дві, не цалком штандартізованы, верзії єдного языка, котры ся поступно приближовали к собі. В юнї 2017 по конференції CISLa 2017 представителї обох проєктів розшмарила заложыти комісію, котрой задачов было одстранити послїднї роздїлы в ґраматіцї, а уж в юлї взникла зъєдинена меджіславяньска ґраматіка. == Характерістіка == Непозераючі на роздїл меджі проєктами і авторами суть вшыткы верзії меджіславяньского языка сі взаємно дуже близкы. Вшыткы проєкты ся складають (скоро) вылучно з форм екзістуючіх в славяньской языковой области і суть заложены на предположіню, же славяньскы языкы суть сі взаємно достаточно близкы на то, жебы міг екзістовати компромісный язык, котрый каждый Славян може легко чітать і розуміти го без будьякого попереднёго учіня. Лемже погляды на уровень спрощіня ся розходять. Приїмать ся, же екстремны спрощіня і реґулація, характерістічны про множство меджінародных помічных языків, можуть способити, же язык є простїшый на учіня про не-Славянів, але єдночасно го оддалять од природных славяньскых языках і додають му дуже много сінтетічных характерів.<ref name="narodna pravda">{{Lang|uk|[http://narodna.pravda.com.ua/discussions/4a8f1e1b731fc/ ''Трошки про штучні мови: панслов'янська мова'']. Народна правда}}, 22. авґуста 2009.</ref> В каждім припадї є ґраматіка легша як у природных славяньскых языках; тот факт, же є заложена на елементах екзістуючіх в многых языках сполочно, способує тыж „природне спрощіня“. Резултатом є, же є єдночасно легка і приближна ку комплікованій ґраматіцї вшыткых природных славяньскых языків. Меджі бісїдуючіма тых языків екзістує схыл к розуміню меджіславяньского як стародавнёго або оддаленого діалекту властного языка або сусїднёго языка близко з ним повязаного. То істе платить ай о писателях. Прото є можне легко замішати слова і іншы елементы зо славяньскых языків до меджіславяньского, писаня в меджіславяньскім є як кобы ся писало во властнім языку з приданём змін. В практіцї каждый автор пише інакше, даколи доконця мішаючі елементы з розлічных меджіславяньскых проєктів, але язык є всягды тот істый. На роздїл од штучных языків як есперанто, меджіславяньскый ся вывивать здолы, од хоснователїв, а не керованый з верьху.<ref>[http://rnd.cnews.ru/liberal_arts/news/top/index_science.shtml?2007/07/25/260272 {{Lang|ru|''Панславизм не умер окончательно''}}]. {{-|CNews}}.</ref> == Алфавіт == Меджіславяньскый може быти писаный тыж [[Латиніка|латиніков]] і [[Кіріліця|кіріліцёв]]: {| class="wikitable" width="500px" ! Латиніка !! Кіріліця !! Алтернатіва !! Высловность |- | align="center" | '''A a''' || align="center" | '''A а''' || || {{IPA|a}} |- | align="center" | '''B b''' || align="center" | '''Б б''' || || {{IPA|b}} |- | align="center" | '''C c''' || align="center" | '''Ц ц''' || || {{IPA|ts}} |- | align="center" | '''Č č''' || align="center" | '''Ч ч''' || лат. '''cz''', '''cx''' || {{IPA|tʃ}} |- | align="center" | '''D d''' || align="center" | '''Д д''' || || {{IPA|d}} |- | align="center" | '''DŽ dž''' || align="center" | '''ДЖ дж''' || лат. '''dż''', '''dzs''', '''dzx''' || {{IPA|dʒ}} |- | align="center" | '''E e''' || align="center" | '''Е е''' || || {{IPA|e}} |- | align="center" | '''Ě ě''' || align="center" | '''Є є''' || лат. '''e''', кір. '''е''' (або '''ѣ''') ||{{IPA|je}} |- | align="center" | '''F f''' || align="center" | '''Ф ф''' || || {{IPA|f}} |- | align="center" | '''G g''' || align="center" | '''Г г''' || || {{IPA|ɡ}} |- | align="center" | '''H h''' || align="center" | '''Х х''' || || {{IPA|x}} |- | align="center" | '''I i''' || align="center" | '''И и''' || || {{IPA|i}} ~ {{IPA|ji}} |- | align="center" | '''J j''' || align="center" | '''Ј ј''' || кір. '''й''' || {{IPA|j}} |- | align="center" | '''K k''' || align="center" | '''К к''' || || {{IPA|k}} |- | align="center" | '''L l''' || align="center" | '''Л л''' || || {{IPA|l}} |- | align="center" | '''Lj lj''' || align="center" | '''Љ љ''' || кір. '''ль''' || {{IPA|lʲ}} |- | align="center" | '''M m''' || align="center" | '''М м''' || || {{IPA|m}} |- | align="center" | '''N n''' || align="center" | '''Н н''' || || {{IPA|n}} |- | align="center" | '''Nj nj''' || align="center" | '''Њ њ''' || кір. '''нь''' || {{IPA|nʲ}} |- | align="center" | '''O o''' || align="center" | '''О о''' || || {{IPA|o}} |- | align="center" | '''P p''' || align="center" | '''П п''' || || {{IPA|p}} |- | align="center" | '''R r''' || align="center" | '''Р р''' || || {{IPA|r}} |- | align="center" | '''S s''' || align="center" | '''С с''' || || {{IPA|s}} |- | align="center" | '''Š š''' || align="center" | '''Ш ш''' || лат. '''sz''', '''sx''' || {{IPA|ʃ}} |- | align="center" | '''T t''' || align="center" | '''Т т''' || || {{IPA|t}} |- | align="center" | '''U u''' || align="center" | '''У у''' || || {{IPA|u}} |- | align="center" | '''V v''' || align="center" | '''В в''' || || {{IPA|ʋ}} |- | align="center" | '''Y y''' || align="center" | '''Ы ы''' || лат. '''i''', кір. '''и''' || {{IPA|ɪ}} |- | align="center" | '''Z z''' || align="center" | '''З з''' || || {{IPA|z}} |- | align="center" | '''Ž ž''' || align="center" | '''Ж ж''' || лат. '''ż''', '''zs''', '''zx''' || {{IPA|ʒ}} |} == В културї == Персонажі філму Вацлава Маргула «Цвітна пташка» хоснують меджіславяньскый язык як незнамый славяньскый язык<ref>{{Cite web|title="Раскрашенная птица" – кинодебют межславянского языка|url=https://www.radio.cz/ru/rubrika/bogema/-raskrashennaya-ptica-kinodebyut-mezhslavyanskogo-yazyka|website=Radio Praha|access-date=28 January 2019|language=ru}}</ref>. Маргул зазначів, же выхосновав меджіславяньскый язык, жебы уникнути асоціацій із даякым реалным славяньскым народом.<ref name="Nabarvené ptáče aneb Bolestivé pochybnosti o poslání živočišného druhu Homo sapiens">{{Cite web |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=Nabarvené ptáče aneb Bolestivé pochybnosti o poslání živočišného druhu Homo sapiens |url=https://www.kinobox.cz/clanek/17031-vaclav-marhoul-o-nabarvenem-ptaceti |website=Kinobox.cz |access-date=2 September 2019 |language=cs}}</ref> == Примір тексту ([[Отче наш]]) == {| class=wikitable ! '''Латиніка''' !! '''Кіріліця''' |- | : Otče naš, ktory jesi v nebesah, nehaj svęti sę imę Tvoje. : Nehaj prijde krålevstvo Tvoje, nehaj bųde volja Tvoja, kako v nebě tako i na zemji. : Hlěb naš vsjakodenny daj nam dneś, i odpusti nam naše grěhi, tako kako my odpušćajemo našim grěšnikam. : I ne vvedi nas v pokušeńje, : ale izbavi nas od zlogo. : Ibo Tvoje je krålevstvo i moć i slava, na věki. : Amin. | : Отче наш, кторы јеси в небесах, нехај свети се име Твоје. : Нехај пријде кралевство Твоје, нехај буде вольа Твоја, како в небе тако и на земји. : Хлеб наш всьакоденны дај нам днес, и одпусти нам наше грехи, тако како мы одпушчајемо нашим грешникам. : И не введи нас в покушенје, але избави нас од злого. : Ибо Твоје је кралевство и моч и слава, на веки. : Амин. |} == Література == * Barandovská-Frank, Věra. ''Panslawische Variationen''. Brosch, Ciril i Fiedler, Sabine (ed.), Florilegium Interlinguisticum. Festschrift für Detlev Blanke zum 70. Geburtstag. Peter Lang Internationaler Verlag der Wissenschaften, Frankfurt am Main, 2011, {{ISBN|978-3-631-61328-3}}, pp.&nbsp;209–236. * Duličenko, Aleksandr D. ''Pravigo de la slava interlingvistiko: slava reciprokeco kaj tutslava lingvo en la historio de Slavoj''. Grundlagenstudien aus Kybernetik und Geisteswissenschaft, no. 57:2, June 2016, Akademia Libroservo, ISSN 0723-4899, pp.&nbsp;75–101. * Kocór, Maria, et al. ''Zonal Constructed Language and Education Support of e-Democracy – The Interslavic Experience''. Sokratis K. Katsikas & Vasilios Zorkadis eds., E-Democracy – Privacy-Preserving, Secure, Intelligent E-Government Services. 7th International Conference, E-Democracy 2017, Athens, Greece, December 14-15, 2017, Proceedings (Communications in Computer and Information Science no. 792, Springer International Publishing, 2017, {{ISBN|978-3-319-71116-4}}, 978-3-319-71117-1), pp.&nbsp;15–30. * Meyer, Anna-Maria. [https://www.researchgate.net/publication/308041701_Slavic_constructed_languages_in_the_internet_age ''Slavic constructed languages in the internet age'']. Language Problems & Language Planning, vol. 40 no. 3 (January 2016), pp.&nbsp;287–315. * Meyer, Anna-Maria. ''Wiederbelebung einer Utopie. Probleme und Perspektiven slavischer Plansprachen im Zeitalter des Internets''. Bamberger Beiträge zur Linguistik 6, Bamberg: Univ. of Bamberg Press, 2014, {{ISBN|978-3-86309-233-7}}. * Merunka, Vojtěch, ''Interslavic zonal constructed language: an introduction for English-speakers'' (Lukáš Lhoťan, 2018, {{ISBN|9788090700499}}). * Merunka, Vojtěch. ''Neoslavonic zonal constructed language''. České Budějovice, 2012, {{ISBN|978-80-7453-291-7}}. * Merunka, Vojtěch; Heršak, Emil; Molhanec, Martin. ''Neoslavonic Language''. Grundlagenstudien aus Kybernetik und Geisteswissenschaft, no. 57:2, June 2016, Akademia Libroservo, ISSN 0723-4899, pp.&nbsp;114–134. * Рупосова, Л.П., [https://web.archive.org/web/20211006163505/https://evestnik-mgou.ru/en/Articles/Doc/176 ''История межславянского языка''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211006163505/https://evestnik-mgou.ru/en/Articles/Doc/176 |date=2021-10-06 }}. Вестник Московского государственного областного университета. Московский государственный областной университет, 2012 no. 1 ({{ISSN|2224-0209}}), pp.&nbsp;51–56. * Steenbergen, Jan van. ''Constructed Slavic languages in the 21st century''. Grundlagenstudien aus Kybernetik und Geisteswissenschaft, no. 57:2, June 2016, Akademia Libroservo, ISSN 0723-4899, pp.&nbsp;102–113. * Steenbergen, Jan van. ''[https://web.archive.org/web/20210701104031/http://jki.amu.edu.pl/files/04%20Steenbergen.pdf Język międzysłowiański jako lingua franca dla Europy Środkowej] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210701104031/http://jki.amu.edu.pl/files/04%20Steenbergen.pdf |date=2021-07-01 }}''. Ilona Koutny, Ida Stria (eds.): Język / Komunikacja / Informacja nr XIII (2018). Poznań: Wydawnictwo Rys, 2018. {{ISBN|978-83-65483-72-0}}, ISSN 1896-9585, pp.&nbsp;47–61. == Референції == {{reflist}} == Вонкашнї одказы == === О языку === * [http://steen.free.fr/interslavic/ Меджіславяньскый — офіціалный сайт] * [http://interslavic-language.org/ Портал меджіславяньского языка] * [https://interslavic-dictionary.com/ Многоязычный меджіславяньскый словник] * [https://interslavic.fun/ Меджіславяньска функція] * [https://teletype.in/@flame-ice/gQ2prxcbPBuc/ FAQ о меджіславяньскім языку на меджіславяньскім]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20241208080844/https://teletype.in/@flame-ice/m3CLfI4suCO FAQ зо меджіславяньскых четів] === На языку === * [https://isv.miraheze.org Medžuviki] — слободна енціклопедія на меджіславяньскім языку * [https://isv.miraheze.org/Sbornik:Glavna_stranica Vikisbornik] — зборник текстів на меджіславяньскім языку * [https://www.youtube.com/playlist?list=PLN7FF06VmIkkpWsnaRKitfJMx0Ngr8h-g/Playlist Філмы на меджіславяньскім] * [https://www.youtube.com/playlist?list=PL--S_Qi-XfGTs4Hpnukm4VyiymJJ5VZqF/Playlist Меджіславяньска музика] * [https://youtube.com/playlist?list=PLN7FF06VmIkni_M4__JF5Z5YDgPIbDs08&si=lIC4i7qLlZ2a0ZIz/Playlist Авдіокнигы на меджіславяньскім] * Переклады компютеровых гер: [https://store.steampowered.com/app/3001730/Bober_Bros_Its_Just_A_Prank/It's Just A Prank], [https://store.steampowered.com/app/972760/Secret_Saga_Xamadeon_Stone/Secret Saga], Minecraft, [https://youtube.com/shorts/wPphMHD_Jqw?si=nripPUsRL9WIXSQW/Sid Meier's Civilization BE] === Общіна === * [https://interslavicforum.org/our-team/ InterSlavic Linguistic Forum - Меджіславяньскый языковый форум] * [https://www.facebook.com/groups/interslavic/ Ґрупа на Facebook] * [https://discord.com/invite/n3saqm27QW Ґрупа на Discord] {{Славяньскы языкы}} [[Катеґорія:Меджіславяньскый язык]] [[Катеґорія:Славяньскы языкы]] [[Катеґорія:Умелы языкы]] [[Катеґорія:Панславизм]] l7uay1g0z7c0dghuc6dcvqzh9e2a2cf Біблія 0 6317 169604 168680 2026-09-15T19:57:44Z Halajkovič 33393 169604 wikitext text/x-wiki {{Інфобокс |image=[[Файл:Gutenberg Bible, Lenox Copy, New York Public Library, 2009. Pic 01.jpg|300px]] |caption=[[Ґутенберґова Біблія]], удана Йоганном Ґутенберґом у середині 15.&nbsp;стороча, перша печатна Біблія. |above=Біблія |header1=Відомості |data2=[[Хрістіанство|Християнство]]<br>[[Юдаїзм]] |label2=Реліґія |label3=Язык ориґінала |data3=[[Гебрейскый язык|Іврит]], [[Арамайскый язык|арамайськый язык]] и [[Грецькоє койне|грецькоє койне]]|data4=Ник. [[Датованя Біблії]] |label4=Період |data5=[[Юдаїзм|Юдаїштськый]] канон: 24&nbsp;книгы<ref>Се число враховує Книгу Самуеля, Книгу Царюв, Дванадцять малых пророкув, Книгу хронік тай Книгы Езры тай Неемії як єдну книгу, бо так они ся рахувут у юдаїзмови. Кідьбы ся тоты раховали поокреме ги у християнстві, та число бы было 39&nbsp;книг. Обадва йсі числа не враховувут [[второканонічні книгы]].</ref><br>[[Протестантство|Протестантськый]] канон ([[Лутеранство|лутеранськый]]): 66&nbsp;книг<br>[[Римокатолицька церьков|Римокатолицькый]] канон: 73&nbsp;книгы<br>[[Ґрекокатолицька церьков|Грекокатолицькый]] тай [[Православна церьков|православный]] канон: 76&nbsp;книг<br>Ник. [[Біблійні каноны]] |label5=Книгы }} '''Бі́блія''' ([[Грецькоє койне|гр. койне]] {{Lang|grc|τὰ βιβλία ''tà biblía''}} „книгы“), '''Сято́є Писа́ня''', пораз '''Кни́га книг''' є комплет реліґійных текстув, на котрых ся базує [[Хрістіанство|християнство]] тай [[юдаїзм]], тай котрі ся честувут у другых реліґіях, наприклад у [[іслам]]і. Біблія тото [[антолоґія]] (зберька текстув ушылиякых форм), ориґінално написана [[іврит]]ом, [[Арамайськый язык|арамайськым]] языком тай [[Грецькоє койне|грецькым койне]]. Она обсягує настановы, оповіді, [[Поезія|поезію]], [[Пророцтво|пророцтва]] тай другі жанры. Комплет текстув, узнаваных ги часть Біблії у окреме взятуй реліґійнуй традиції вадь комуніті ся кличе біблійным каноном. Прибучникы реліґії типово держат Біблію за продукт божественої іншпірації, айбо сут разні верзії за інтерпретацію єї текста тай його значіня. Разні общины збирали реліґійні тексты у вшылиякі офіційні зберькы. Майрання зберька обсяговала перші пять книг Біблії и называла ся по гебрейськы ''Тора'' („Учіня“, {{Lang-he|תּוֹרָה ''Tōrā''}}), а по старогрецькы ''Пятикнижа'', ''Пентатевхос'' ({{Lang-grc|πεντάτευχος ''pentáteuchos''}}, букв.&nbsp;„пять книг“). Друга за старостьов секція была колекційов оповідий тай пророцтв и называла ся ''Неві’ім'' („Пророкы“; {{Lang-he|נְבִיאִים ''Nəvīʾīm''}}); третя секція, ''Кетувім'' („Писаня“; {{Lang-he|כְּתוּבִים‎ ''Kǝṯuḇim''}}), обсягує псалмы, пословиці тай оповіді. ''Танах'' ({{Lang-he|תָּנָ״ךְ‎ ''Tanaḵ''}}) тото алтернативна назывка юдаїштської Біблії, котра ся чинит из першых букв трьох єї компонентув: ''Тора'', ''Неві’ім'' тай ''Кетувім''. [[Масоретськый текст]] тото середньовічна верзія Танаха&nbsp;— написана по гебрейськы тай арамайськы&nbsp;— котра ся рахує авторитативным текстом юдаїштської Біблії у сучаснум рабіністичнум юдаїзмі. [[Септуаґінта]] тото товмачіня Танаха на грецькоє койне, вчиненоє у третюм и другум сторочу до&nbsp;н.&nbsp;е.; она ся читаво пересікає из юдаїштськов Біблійов. Християнство ся зачало ги удросток юдаїзма Другого храма и мало Септуаґінту за основу [[Старый Завіт|Старого Завіта]]. Рання християнська церьков продовжила жыдувську традицію записованя того, што ся виділо божествено іншпірованым, тай інкорпорації такых текстув у авторитативні реліґійні книгы. [[Єванґеліє|Єванґелія]], т.&nbsp;є.&nbsp;оповіді за жывут и учіня [[Исус Христос|Христа]], уєдно из посланями Павла и другыма текстами скоро стали основов [[Новый Завіт|Нового Завіта]]. Майстарі часті Біблії, віроятно, датувут ся дас 1200.&nbsp;роками до&nbsp;н.&nbsp;е., а Новый Завіт головно ся сформовав до настаня 4.&nbsp;стороча н.&nbsp;е. Приблизноє число проданых копій Біблії досігат пяти міліардув, што чинит ї майпродаванов публікаційов за вшыток час. Біблія мала читавый влив як на западні културу тай історію, так и на другі културы по світови. Єї штудованя через біблійный крітіцізм тоже непрямо повливало на културу и історію. Біблія є щий майтовмаченов книгов у світі. Штудованьом біблійної літературы ся занимат конар наукы пуд назвов [[біблеїстика]]. == Етимолоґія == Слово „Біблія“ походит из грецького койне, де {{Lang|grc|τὰ βιβλία ''tà biblía''}} (у єдн.&nbsp;числі {{Lang|grc|βιβλίον ''biblion''}}) значит „книжкы“.<ref>Bandstra (2009), pp.&nbsp;7; Gravett et al. (2008), p.&nbsp;xv.</ref> Само слово {{Lang|grc|βιβλίον}} зачатково мало буквалноє значіня „звиток“<ref>Beekes (2009), pp.&nbsp;246–247.</ref> и є димінутивом уд {{Lang|grc|βύβλος ''byblos''}} „еґіпетськый папірус“, котроє возможно пушло уд назвы [[Фінікія|фінікійського]] порта [[Біблос]] (знамого ай ги Ґебал), удкідь еґіпетськый [[папірус]] ся експортовав у Грецію.<ref>Brake (2008), [https://archive.org/details/visualhistoryofe00brak/page/29 p.&nbsp;29].</ref><ref name=":0">{{Cite book|last1=Болдирєв|first1=Р. В.|url=https://irbis-nbuv.gov.ua/ulib/item/UKR0001331|chapter=біблія|publisher=Наукова думка|place=[[Кієв|Київ]]|editor1-last=Мельничук|editor1-first=О. С.|at=АН Української РСР, Ін-т мовознав. ім. О. О. Потебні|nopp=yes|ref=ESUM1|volume=Т. 1 : А-Г|title=Етимологічний словник української мови у 7 томах|year=1982|page=с. 190}}</ref> Грецькоє {{Lang|grc|τὰ βιβλία}} было „выразом, котрый хосновали геленістичні жыдове на означіня свойих сакралных книг“.<ref>{{cite web |first=Mark |last=Hamilton |title=From Hebrew Bible To Christian Bible {{!}} From Jesus To Christ – The First Christians {{!}} Frontline {{!}} PBS |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/religion/first/scriptures.html |website=www.pbs.org |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180614021417/https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/religion/first/scriptures.html |archive-date=14 June 2018 }}</ref> Штудувучый Біблію ученый Фредерік Файві Брус удзначовав, ож Иван Златоустый первый ухосновав фразу {{Lang|grc|τὰ βιβλία}}, описувучи Старый и Новый Завіт уєдно у свойих „Бесідах на Єванґеліє уд Матея“.<ref>Bruce (1988), p.&nbsp;214.</ref> Уд {{Lang-el|τὰ βιβλία τὰ ἅγια ''tà biblía tà hágia''}} „сяті книгы“ ся появила [[Латиньскый язык|латинська]] [[Калька|калка]] {{Lang|la|''biblia sacra''}}.<ref>{{cite web |last1=Liddell |first1=Henry George |last2=Scott |first2=Robert |title=A Greek-English Lexicon, βιβλίον |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dbibli%2Fon |website=www.perseus.tufts.edu |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191118102635/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dbibli%2Fon |archive-date=18 November 2019 }}</ref> У середньовічнуй латині тото ся покуртало до {{Lang|la|''biblia''}} тай поступово перечинило ся у назывник єдн.&nbsp;числа, жунського рода ({{Lang|la|''biblia''}}, [[Ґенітив|ґен.]]&nbsp;{{Lang|la|''bibliae''}}); так тото слово ся позычало у языкы европськых народув.<ref name=":0" /><ref>{{cite web |url=http://www.newadvent.org/cathen/02543a.htm |title=The Catholic Encyclopedia |publisher=Newadvent.org |year=1907 |access-date=23 April 2010 |archive-date=13 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100613102636/http://newadvent.org/cathen/02543a.htm |url-status=live }}</ref> == Розвуй тай історія == Біблія не є єднов книжков; тото зберька книг, сложный розвуй котрых не є до кунця порозумілый. Знає ся, ож Біблія ся писала тай складовала многыма людьми&nbsp;— подля многых ученых авторы булшинов незнамі и сут представителями разных култур и походжінь.<ref>Swenson (2021), p.&nbsp;12; Rogerson (2005), p.&nbsp;21; Riches (2000), ch.&nbsp;2.</ref> Майстарі єї книгы ся зачинали ги пісні, котрі ся передавали усно з поколіня у поколіня. Британськый изглядовач Біблії Джон К.&nbsp;Річез писав:<ref>Riches (2000), p.&nbsp;9.</ref> {{Цитат 2 |Біблійні тексты ся продуковали за період, бігом котрого условія жывота писателюв&nbsp;— політичні, културні, економічні тай еколоґічні&nbsp;— читаво ся удличали. Сут тексты, котрі указувут кочовый стиль жывота, тексты уд людий из устоянов монархійов и култом Храма, тексты из екзиля, тексты, рождені з силного опору чужым правителям, придворні тексты, тексты уд вандрувучых харизматичных проповідникув, тексты уд іншпірованых писателями геленістичного періода. Тото часовый удрізок, котрый обсігат творы [[Гомер]]а, [[Платон]]а, [[Арістотель|Арістотля]], [[Тукідід]]а, [[Софокл]]а, [[Цезарь|Цезаря]], [[Ціцерон]]а тай [[Катулл]]а. Ото період, котрый видів и пуднятя, и падіня Ассірійської імперії (уд 12.&nbsp;по 7.&nbsp;стороча) тай Перської імперії (уд 6.&nbsp;по 4.&nbsp;стороча), [[Александер Великый|Александрові]] кампанії (336–326), розвуй [[Старовікый Рим|Рима]] тай його домінацію у Середньоземноморьови (уд 4.&nbsp;стороча по закладеня [[Принципат]]а), 27&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е., згубленя [[Другый храм|Єрусалимського храма]] (70&nbsp;н.&nbsp;е.) тай пошыреня правліня Рима на часті [[Шкоція|Шкоції]] (84&nbsp;н.&nbsp;е.) |''Джон К. Річез'' }} [[Файл:Bible_from_1300_(20).jpg|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bible_from_1300_(20).jpg|альт=Hebrew Bible from 1300. Genesis.|міні|Книга Бытя у гебрейськуй Біблії, дас&nbsp;1300]] [[Файл:Great_Isaiah_Scroll.jpg|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Great_Isaiah_Scroll.jpg|міні|Звиток Ісаї (1QIsa<sup>a</sup>), єден из Извиткув Мертвого моря&nbsp;— майстара копія Книгы Ісаї]] Книгы Біблії ориґінално ся писали тай переписовали вручну на папірусові звиткы.<ref>Lim (2017) pp.&nbsp;7, 47.</ref> Ориґіналы не дожыли до нашых днув&nbsp;— зато датованя ориґіналного складаня текстув ото тяжкоє діло и предмет горячых дебатув. Хоснувучи комбінованый лінґвістичный тай історіоґрафічный пудход, Роналд Гендел и Ян Йоостен датовали майстарі юдаїштської біблії (пісню Деборы у Судьох&nbsp;5 тай історію Самсона у Судьох&nbsp;16 и 1&nbsp;Самуелови) передмонаршым ранньым желізным віком (дас 1200&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.).<ref>Hendel, Joosten (2018), pp.&nbsp;ix, 98–99, 101, 104, 106.</ref> [[Звиткы Мертвого моря]], найдені у пещерах Кумрана у 1947.&nbsp;році тото майстарі екзистувучі копії книг юдаїштської Біблії хотьякої довготы, котрі при тум не сут фраґментами, они ся датувут межи 250&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.&nbsp;и 100&nbsp;н.&nbsp;е.<ref name=":13">Lim (2017), pp.&nbsp;38, 47; Ulrich (2013), pp.&nbsp;103–104; Brown (2010) VanderKam, Flint (2013), ch.&nbsp;5, ch.&nbsp;3(A); Harris, Platzner (2008), p.&nbsp;22.</ref> Припущат ся, ож майдавні рукописы ся писали палеогебрейськым письмом, фильом клинописа, похожым на другі піктоґрамы того періода.<ref>Wegner (2006), p.&nbsp;59.</ref> Угнатя у Бабілон майскорі спричинило переход на квадратноє арамайськоє письмо межи 5. тай 3.&nbsp;сторочами&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.<ref>Wegner (2006), p.&nbsp;60.</ref> Уд часу Звиткув Мертвого моря юдаїштська Біблія ся писала из пропусками межи словами про май легкоє читаня.<ref>Wegner (2006), p.&nbsp;61.</ref> До 8.&nbsp;стороча&nbsp;н.&nbsp;е., [[масореты]] додали значкы гласных звукув у текст.<ref>VanderKam, Flint (2013), pp.&nbsp;88–90.</ref> Левіты вадь писарі сокотили тексты, а поєдны тексты ся все держали ги май авторитативні уд другых.<ref>Wegner (2006), pp.&nbsp;62–63.</ref> Писарі сокотили тай міняли тексты, мінявучи письмо, обновлювучи архаїчні формы, вносячи поправкы. Тоты гебрейські тексты ся копіровали дуже акуратно.<ref>Wegner (2006), pp.&nbsp;64–65.</ref> Сакралні, авторитативні реліґійні тексты ся складовали ушылиякыма реліґійныма комунітами у разні біблійні каноны (офіційні зберькы книг).<ref>Hayes (2012), p.&nbsp;9.</ref> Майстаров таков зберьков, котра обсягує перві пять книг Біблії, є ''Тора'' („Учіня“, {{Lang-he|תּוֹרָה ''Tōrā''}})&nbsp;— знама ай ги ''Пятикнижа'', ''Пентатевхос'' ({{Lang-grc|πεντάτευχος ''pentáteuchos''}}, букв.&nbsp;„пять книг“)&nbsp;— котра была прията ги юдаїштськый канон до 5.&nbsp;стороча&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е. Друга зберька оповідий и пророцтв пуд назвов ''Неві’ім'' („Пророкы“; {{Lang-he|נְבִיאִים ''Nəvīʾīm''}}) была канонізована у третюм сторочу&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е. Третя зберька тото ''Кетувім'' („Писаня“; {{Lang-he|כְּתוּבִים‎ ''Kǝṯuḇim''}}), обсягувуча псалмы, пословиці тай оповіді, была канонізована межи 2.&nbsp;сторочом&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е. тай&nbsp;2.&nbsp;сторочом&nbsp;н.&nbsp;е.<ref>Hayes (2012), pp.&nbsp;9–10.</ref> Тоты три комплеты книг были написані головно біблійськым івритом, из частями, написаными у арамайськум языкови, котрі вєдно формувут юдаїштську Біблію&nbsp;— ''Танах'' ({{Lang-he|תָּנָ״ךְ‎ ''Tanaḵ''}}; абревіатура из першых букв „Тора“, „Неві’ім“, „Кетувім“).<ref>Lim (2017), p.&nbsp;40.</ref> === Юдаїштська Біблія === Сут три важні історичні верзії юдаїштської Біблії: Септуаґінта, Масоретськый текст тай Самаритянськоє Пятикнижа (котроє обсягує лиш перві пять книг). Они взайимноскапчані, айбо мавут неєднаку історію розвою. Септуаґінта (LXX) тото товмаченя гебрейськых писань и поєдных дотычных текстув на грецькоє койне, котроє подля оцінок ся чинило дас 70–72 писарями тай старшинами спомежи геленістичных жыдув;<ref>[https://web.archive.org/web/20230520031054/https://www.bl.uk/greek-manuscripts/articles/manuscripts-of-the-greek-old-testament%20Greek%20manuscripts The Old Testament in Greek] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230520031054/https://www.bl.uk/greek-manuscripts/articles/manuscripts-of-the-greek-old-testament%20Greek%20manuscripts|date=20 May 2023}} – Greek manuscripts. British Library. Retrieved 20 May 2023.</ref> робота над нив ся зачала у Александрії у кунци 3.&nbsp;ст.&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е. тай завершила ся у 132.&nbsp;рокови&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.<ref name=":4">Segal (2010), [https://books.google.com/books?id=owd9zig7i1oC&pg=PA363 p.&nbsp;363.]</ref><ref>Dorival, Harl, Munnich (1988), p.&nbsp;111.</ref><ref>''„[…] die griechische Bibelübersetzung, die einem innerjüdischen Bedürfnis entsprang [...] [von den] Rabbinen zuerst gerühmt (.) Später jedoch, als manche ungenaue Übertragung des hebräischen Textes in der Septuaginta und Übersetzungsfehler die Grundlage für hellenistische Irrlehren abgaben, lehte man die Septuaginta ab.“'' Homolka, Jacob, Chorin (1999), pp. 43ff, Bd.3</ref> Припущат ся, ож Септуаґінту забештеловав быв Птолемей&nbsp;II.&nbsp;Філаделфус, царь Еґіпта, обы задоволнити потребу головно грецькоязычных жыдовув греко-римської діаспоры.<ref name=":4" /><ref>Lavidas (2021), p.&nbsp;30.</ref> Екзістувучі повні копії Септуаґінты ся датувут уд 3.&nbsp;по&nbsp;5.&nbsp;ст.&nbsp;н.&nbsp;е., а фраґменты&nbsp;— 2.&nbsp;ст.&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.<ref>Lim (2017), pp.&nbsp;45–46, 58; Hayes (2012), ch.&nbsp;1; Brown (2010), ''Intro.''; Carr (2010), p.&nbsp;250; Bandstra (2009), pp.&nbsp;8, 480; Gravett et al. (2008), p.&nbsp;47; Harris, Platzner (2008), p.&nbsp;27; Riches (2000), ch.&nbsp;3.</ref> Майстарі правкы єї текста ся датувут 1.&nbsp;ст.&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.<ref name="Dines 2004">{{cite book|last1=Dines|first1=Jennifer|title=The Septuagint|date=2004|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-0-567-60152-0|page=4}}</ref> Фраґменты Септуаґінты ся найшли межи Звитками Мертвого моря; удрізкы єї текста ся найшли ай на папірусі из Еґіпта, датованому 2. тай&nbsp;1.&nbsp;сторочами&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е. и&nbsp;1.&nbsp;сторочом нашої еры.<ref name="Dines 2004" />{{Rp-primitive|бук=5}} Масореты зачали розробляти тото, што пак стало авторитативным гебрейськым и арамайськым текстом 24&nbsp;книг юдаїштської Біблії у рабіністичнум юдаїзмі пуд конець талмудського періода (дас 300&nbsp;– дас 500 н.&nbsp;е.), айбо точный датум удефіновати тяжко.<ref name=":5">Hauser, Watson, Kaufman (2003), pp.&nbsp;30–31.</ref><ref>Wegner (1999), [https://books.google.com/books?id=kkVFOTsBOAEC&q=%22Masoretes+inherited%22&pg=PA172 p.&nbsp;172].</ref><ref>Swenson (2021), [https://books.google.com/books?id=5xQOEAAAQBAJ&pg=PA29 p.&nbsp;29].</ref> У 6. и&nbsp;7.&nbsp;сторочу, три жыдувські комуніты розробили системы про точный запис текста вєдно з вокалізаційов ([[Нікуд (іврит)|нікуд]]) и акцентуаційов ([[Гебрейська кантилація|кантилаційов]]), котрі дустали назывку Масора ({{Lang-he|מָסוֹרָה ''masorá''}}).<ref name=":5" /> Тоты ранні масоретські учені бывали головно у ґалілейськых варошах [[Тіберіада|Тіберіаді]] тай [[Єрусалим|Єрусалимі]], тай у Бабілонії (на території сучасного [[Ірак|Ірака]]). Бывателі жыдувської комуніты Тіберіады у давнюй Ґалілеї (дас 750–950) учинили переписы юдаїштськых біблійных текстув без стандартизованого текста, на удлику уд бабілонської традиції. Канонічный уговор юдаїштської Біблії (пуд назывков тіберськый іврит), котрый они розробили, тай многі зазначкы, котрі вни написали, зато ся удличали уд бабілонськых.<ref>Phillips (2016), pp.&nbsp;288–291.</ref> Тота розлука ся рішила стандартизованым Масоретськым текстом у 9.&nbsp;ст.<ref>Lavidas (2021), p.&nbsp;75.</ref> Майстара повна його копія, котра дожыла доднесь тото [[Лєнінґрадськый кодекс]], датованый дас 1000.&nbsp;роком&nbsp;н.&nbsp;е.<ref>VanderKam, Flint (2013), p.&nbsp;87.</ref> Самаритянськоє Пятикнижа тото верзія Торы, котру самаритянська община сокотила уд античности, и котру европські учені найшли у 17.&nbsp;сторочу; майстара єї ужывша копія датує ся дас роком 1100&nbsp;н.&nbsp;е.<ref>Lim (2017), pp.&nbsp;46–49; Ulrich (2013), pp.&nbsp;95–104; VanderKam, Flint (2013), ch.&nbsp;5; Carr (2010), p.&nbsp;8; Bandstra (2009), p.&nbsp;482; Gravett et al. (2008), pp.&nbsp;47–49; Harris, Platzner (2008), pp.&nbsp;23–28.</ref> Самаритяне включили у тот свуй канон лиш Пятикнижа, т.&nbsp;є.&nbsp;Тору.<ref>VanderKam, Flint (2013), [https://books.google.com/books?id=SBMXnB4CRpUC&pg=PA91 p.&nbsp;91].</ref> Они не признавали божественоє авторство вадь іншпірацію у другых книгах юдаїштського Танаха.<ref>Хоть позад мізерного числа дожывшых до нашого часу жерел не мож уповісти набізувно, ож ранні самаритяне удмітовали ай другі книгы Танаха, отець церькви 3.&nbsp;столітя Оріґен пудтвержує, ож самаритяне його часу „принима[ли] лиш Мойсейові книгы.“ {{harvnb|Schaff|1885|loc=[https://www.ccel.org/ccel/schaff/anf04.vi.ix.i.l.html Chapter XLIX]|ps=&#32;(Commentary on John 13:26)}}</ref> Самаритянська Книга Єгошуа Нуна (Исуса Навина), почасти закладена на Танаховуй Книзі Єгошуа Нуна екзістує, айбо Самаритянами ся держит ги неканонічна світська історична кроніка.<ref>Gaster (1908), [https://books.google.com/books?id=eUCRAfZvwRgC&pg=PA166 p.&nbsp;166].</ref> Перва кодексова форма юдаїштської Біблії была уроблена у 7.&nbsp;ст. Кодекс тото предок сучасної книгы. Кодексы ся чинили зогнутьом єдного листа папіруса навпул, што формовало „бокы“; дакулко такых зогнутых листув ся скапчовали у єдну „книгу“, котра была май доступнов и переноснов ги звиткы. Такый формат популаризовали ранні християне. У 1488.&nbsp;рокови была вчинена перва повна печатна верзія юдаїштської Біблії.<ref>Hauser, Watson, Kaufman (2003), pp.&nbsp;31–32.</ref> === Новый Завіт === [[Файл:PaulT.jpg|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/File:PaulT.jpg|міні|[[Павло (апостол)|Апостол Павло]] на образі „Сятый Павло пише свої посланя“ (дас 1619) Валентіна де Булоня]] [[Файл:P52_verso.jpg|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/File:P52_verso.jpg|альт=photo of a fragment of papyrus with writing on it|міні|Папірус&nbsp;52 (щи знамый ги папірус Райландса), 125–175&nbsp;н.&nbsp;е., майстарый екзистувучый фраґмент папіруса Нового Завіта, на котрому написані фразы из 18.&nbsp;главы Єванґелія уд Йоана<ref>Orsini, Clarysse (2012), p.&nbsp;470.</ref>]] Из ростом популарности християнства у 1.&nbsp;сторочу нашої еры ся появили нові писаня грецькым койне. Християне пак зачали тоты нові писаня кликати ''Новым Завітом'', а Септуаґінту&nbsp;— ''Старым Завітом''. Новый Завіт ся усокотив у май великум числі рукописув ги хотьякый другый стародавньый вытвор. Майранні християнські переписовачі не были вышколеныма писарями. Многі переписы Єванґеліюв и Павловых послань ся чинили простыма християнами за удносно куртый період часу, дуже скоро по написаню ориґіналув. У синоптичных Єванґеліях, у писаньох ранньых Отцюв церькви, уд [[Маркіон Сінопськый|Маркіона]] и у [[Дідахе|Дідасі]] сут доказы, ож християнські документы были у циркулації перед зачатком першого стороча. Павлові посланя были в колобігови щи при його жывоті, а його смерть ся, припущат, настала до 68.&nbsp;року при царьованю Нерона. Ранні християне носили йсі писаня по Римськуй імперії тай товмачили їх на старосірійськый, [[коптськый]], [[етіопськый]], [[Латиньскый язык|латинськый]] и другі языкы. Изглядовач Нового Завіта Барт Ерман обяснят, як тоты тексты пак были поґруповані у катеґорії: {{Цитат 2|Бігом ранньых сторочув [екзістованя] церькви, християнські тексты ся копіровали у тых містах, де ся писали вадь де їх переміщовали. Позад того, ож тексты ся переписовали локално, не чудно, ож разні міста выводили разні филі текстуалної традиції. Другыма словами, рукописы у Римі мали много ворошных хыб [помежи собов], бо булшинов были „штатныма“ документами, котрі ся копіровали єден из другого; они не мали читавого влива з бока рукописув, копірованых у Палестині; а написані у Палестині набрали ся свойих рис, котрі были не такі ги у рукописах, найденых у Александрії, у Еґіптови. Ба булше, у ранні стороча церькви подакотрі міста мали ліпшых писарюв ги другі. Сучасні научникы порозуміли, ож писарі у Александрії&nbsp;— котра у античности была читавым інтелектуалным центром&nbsp;— были особено скрупулозні, даже у тот давньый час, тай ож там у Александрії ся десятьруча за десятьрочом сокотила дуже чиста форма текста ранньохристиянськых писань, котру держали уддані тай удносно майстерні християнські переписовачі.|Барт Ерман<ref>{{Cite book|last=Ehrman|first=Bart D.|title=Misquoting Jesus: The Story Behind Who Changed the Bible and Why|place=New York|publisher=HarperCollins|year=2005|page=p. 72|nopp=yes}}</ref>}}Резултатом сього стали текстуалні варіації, котрі сучасні научникы кличут „текстотипами“. Чотыри майшыроко признавані текстотипы тото александрійськый, западный, цезарьськый тай бізантськый.<ref>Parker (2013), pp.&nbsp;412–420, 430–432; Brown (2010) ch.&nbsp;3(A).</ref> Католицькый біблійный канон книг быв закладеный на Римському синоді у&nbsp;році&nbsp;382, пак Гіппонійському у 393 тай Картаґенському у&nbsp;397. Межи 385.&nbsp;тай&nbsp;405.&nbsp;роками н.&nbsp;е.&nbsp;рання християнська церьков потовмачила свуй канон на вулґарну латину (народный латинськый язык)&nbsp;— тото товмачіня дустало назву ''Вулґата'' (уд {{Lang-la|Biblia Vulgata}}, {{IPA2|ˈbɪbli.a wʊlˈɡaːta}} „Біблія у народнум языку“).<ref name=":6">Lim (2017), pp.&nbsp;40, 46, 49, 58–59; Hayes (2012), ch.&nbsp;1; Brown (2010), ''Intro.''; Carr (2010), pp.&nbsp;3–5; Bandstra (2009), pp.&nbsp;7–8, 480–481; Gravett et al. (2008), pp.&nbsp;xv, 49; Harris, Platzner (2008), pp.&nbsp;3–4, 28, 31–32, 371; Riches (2000), ch.&nbsp;3.</ref> Уд того часу католицькі християне правили вселенські соборы про стандартизацію свого біблійного канона. Тридентськый собор (1545–1563), котрый католицька церьков справила в удповідь протестантськуй Реформації, затвердив Вулґату офіційным латинськым товмачіньом Біблії.<ref name=":6" /> Удтовды ся розвили дакулко біблійных канонув. Тото у тому числі: 73-книжный католицькый канон, 66-книжный канон, котрый признає булшина протестантськых деномінацій, 81-книжный етіопськый православный тевагедськый канон и другі.<ref>Riches (2000), pp.&nbsp;7–8.</ref> Юдаїзм давно затвердив єдиный авторитативный текст, а християнство ниґда не мало єдину верзію; умісто того у християн были многі разні рукописні традиції.<ref>Barton (2019), p.&nbsp;15.</ref> === Варіанты === Попри читавоє честованя тай акуратность, из котрыма ся переписовали біблійні тексты, в ушыткых біблійных рукописах сут хыбы переноса, котрі ся называвут варіантами.<ref>Wegner (2006), p.&nbsp;41.</ref><ref>Black (1994) p.&nbsp;24.</ref> Варіантом ся кличе хотьяка девіація межи двома текстами. Текстуалный критик Деніел&nbsp;Б.&nbsp;Воллес обяснює: „Кажджа девіація ся рахує ги єден варіант, не никавучи на вто, кулко рукописув єї фіксує“.<ref>Wallace (2009), p.&nbsp;98.</ref> Научник Емануел Тов каже, ож тот термін не є оціночным; тото узнаня, ож путі розвоя разных текстув ся розыйшли.<ref>Tov (2001), p.&nbsp;18.</ref> Середньовічні рукописы юдаїштської Біблії ся держали ги дуже точні: майавторитативні документы, з котрых ся копіровало у другі тексты.<ref>{{Cite web |title=The Damascus Keters |url=https://web.nli.org.il/sites/nli/english/collections/jewish-collection/pages/damascus.aspx |website=National Library of Israel |access-date=1 July 2020 |archive-date=28 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728235241/https://web.nli.org.il/sites/NLI/English/collections/jewish-collection/Pages/damascus.aspx |url-status=live }}</ref> Айбо при тому, изглядователь юдаїштської Біблії Девід Карр каже, ож и юдаїштські тексты мавут даякі варіанты.<ref>Carr (2011), pp.&nbsp;5–7.</ref> Булшина вшыткых варіантув трафункові, наприклад ортоґрафічні хыбы, айбо поєдны зміны были нарочні.<ref>Black (1994), p.&nbsp;60.</ref> У юдаїштському текстови „варіанты з памняти“ тото типово случайні розлукы, такі ги шор слув у 1 Кроніках 17:24 тай 2 Самуелови 10:9 тай 13. Варіанты щи обсягувут заміну лексичныма еквівалентами, семантичні тай ґраматичні удликы; май читаві правкы Масоретськых текстув мали бы быти нарочныма.<ref>Carr (2011), pp.&nbsp;5–7, 18, 24, 29, 42, 55, 61, 145, 167</ref> Нарочні зміны у тексті Нового Завіта ся чинили про уліпшеня ґраматикы, ліквідацію неточностий и розбіжностий, гармонізацію паралелных фраґментув, комбінацію тай упрощеня дакулкох варіантных прочитань у єдно, тай позад теолоґічных причин.<ref>Black (1994), p.&nbsp;60.</ref><ref>Royce (2013), pp.&nbsp;461–464, 468, 470–473.</ref> Изглядовач Старого Завіта Брус&nbsp;К.&nbsp;Волткі замічат, ож про кажджі десять слув зафіксованый єден варіант у недавнюм критичнум уданю юдаїштської Біблії, ''Biblia Hebraica Stuttgartensia,'' т.&nbsp;є.&nbsp;осталні 90% юдаїштського текста сут без варіацій. Четвертоє уданя Грецького Нового Завіта Споєного біблійного общества фіксує варіанты, котрі ся кывавут дас 500 из 6900 слув, вадь 7%&nbsp;текста. == Тематика тай обсяг == === Темы === [[Файл:Creation_of_Light.png|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Creation_of_Light.png|міні|''Сотвореня світла'', [[Ґустав Доре]]]] Оповіді, законы, мудрості, пришты тай унікалні жанры Біблії давут можность діскусії на булшину тем людського єствованя, межи нима: звірі, дерева тай природа,<ref name="Northcott96">{{cite book|last1=Northcott|first1=Michael S.|editor1-last=Clark|editor1-first=Stephen R. L.|title=The Environment and Christian Ethics|url=https://archive.org/details/environmentchris0000nort|date=1996|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-57631-4}}</ref>{{rp-primitive|xi}} сосіды,<ref name="Wayne Grudem">{{cite book|last1=Grudem|first1=Wayne|title=Christian Ethics: An Introduction to Biblical Moral Reasoning|url=https://archive.org/details/christianethicsi0000unse_r6w7|date=2018|publisher=Crossway|isbn=978-1-4335-4965-6}}</ref>{{rp-primitive|24}} цімборы, роль жун,<ref name="Barbara J. MacHaffie">{{cite book|last1=MacHaffie|first1=Barbara J.|title=Her Story Women in Christian Tradition|date=1992|publisher=Fortress Press|isbn=978-1-4514-0402-9}}</ref>{{rp-primitive|203}} секс,<ref>Harper (2013), pp.&nbsp;1–14, 84–86, 88.</ref> діти, побратя,<ref name="Chadwick">Henry Chadwick, The Early Church, {{ISBN|978-0-14-023199-1}}</ref> природа тай діленя власти,<ref>Praet, Danny (1992–1993). "Explaining the Christianization of the Roman Empire. Older theories and recent developments". Sacris Erudiri. Jaarboek voor Godsdienstgeschiedenis. A Journal on the Inheritance of Early and Medieval Christianity. 23: 5–119.</ref>{{rp-primitive|45–48}} гроші тай економіка,<ref name="Hargaden">{{cite book|last1=Hargaden|first1=Kevin|title=Theological Ethics in a Neoliberal Age: Confronting the Christian Problem with Wealth|date=2018|publisher=Wipf and Stock|isbn=978-1-5326-5500-5}}</ref>{{rp-primitive|77}} робота, удношіня,<ref name="Kieran Cronin">{{cite book|last1=Cronin|first1=Kieran|title=Rights and Christian ethics|url=https://archive.org/details/rightschristiane0000cron|date=1992|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-41889-8|page=[https://archive.org/details/rightschristiane0000cron/page/n248 223]}}</ref> смуток, природа радости тай другі.<ref>Gericke (2012), p.&nbsp;207.</ref> [[Филозоф|Філозоф]] тай етик Жако Ґеріке додає: „Значіня добра и зла, природа правилного и неправилного, крітерії морали, добрі жерела морали, походжіня тай приятя моралных віровань, онтолоґічный статус моралных норм, моралный авторитет, културный плуралізм, аксіолоґічні тай естетичні гадкы за природу цінности тай красы. Сесе всьо закладено у тексты.“<ref name=":9">Gericke (2012), p.&nbsp;210.</ref> Айбо уокремленя тем подакотрых біблійных текстув годно быти проблематичным.<ref>Mittleman (2012), pp.&nbsp;1, 2.</ref> Булшина Біблії подає ся у оповіднуй формі тай вцілови біблійна нарація не дає прямі настановы, а у поєдных текстах наміреня автора тяжко розшифровати.<ref>Barton (2007) pp.&nbsp;1–3.</ref> Дефінованя добра тай зла, правилного и неправилного, путь ид розуміню и практиці рідко прямі тай лігавут на читача.<ref name="Barton19">Barton (2019).</ref>{{rp-primitive|14}} [[Бог|Буг]] пораз указаный важным елементом [[Сюжет|сужета]], айбо часто за реакцію Бога на події тай його одобреня вадь неодобреня дій персонажув авадь їх провалув дашто вчинити мало вповіджено.<ref name="Barton19" />{{rp-primitive|40}} Автор не коментує, а читачови ся лишат самому думати над написаным.<ref name="Barton19" />{{rp-primitive|40}} Жыдувські філозофы Шалом Кармі тай Давід Шац обяснявут, ож Біблія „часто сопоставлят противорічиві ідеї, без обясненя вадь аполоґетізма.“<ref name=":10">Carmy, Shatz (2003), pp.&nbsp;13–14.</ref> Юдаїштська Біблія має гадкы за природу знаня, віровань, истины, інтерпретації, розуміня тай коґнітивных процесув.<ref>Gericke (2012), p.&nbsp;209.</ref> Етик Майкел&nbsp;В.&nbsp;Фокс пише, ож головна аксіома Книгы Пословиць ото ож „тренованя людського розума вто мусайноє условія правилного и успішного справованя в ушыткых сферах жывота.“<ref>Fox (2007), p.&nbsp;78.</ref> Біблія учит природі платных арґументув, природі тай моци языка тай його удношіня ид реалности.<ref name=":9" /> Подля Алана Міттелмана, професора жыдувської філозофії, Біблія дає мінты моралного думаня, котрі ся фокусувут на справованьови тай характері.<ref name="Barton19" />{{rp-primitive|3}}<ref>Mittleman (2012), p.&nbsp;17.</ref> У біблійнуй метафізиці челядник має слобудну волю, айбо вто удносна тай ограничена слобода.<ref>Brunner (2002), p.&nbsp;494.</ref> Біч каже, ож християнськый ''волунтарізм'' указує на ''волю'' ги на ядро себе тай ож у людськуй природі „ядро того, кым мы сьме, опреділят ся тым, што мы любиме“.<ref>Beach (1988), pp.&nbsp;25–26.</ref> Природного закона Біблія ся докывує у Пророках, Римлянах&nbsp;1, Діяньох&nbsp;17 тай книзі Амоса (Амос 1:3–2:5), де другі державы кроме Ізраїля ся держат зодповідныма за свої етичні рішеня даже попри вто, ож не знавут юдаїштського Бога.<ref>Barton (2003), pp.&nbsp;48–50.</ref> Політичный теоретик Майкел Лабан Волзер находит політику у юдаїштськуй Біблії у завітах, законах и пророцтвах, котрі чинят ранню форму ''почти'' демократичної політичної етикы.<ref>Walzer (2012), p.&nbsp;200.</ref> Ключові елементы у біблійнуй криміналнуй юстіції ся зачинавут из віры у Бога ги жерело справедливости тай судю над усьыма, у тому числі тыма, ко вызначає справедливость на земли.<ref>Souryal (2015), p.&nbsp;xx.</ref> Кармі тай Шац кажут, ож Біблія „указує характер Бога, розказує за сотвореня, закладат метафізику божественого провидіня тай божественого вмішаня, предлагат основу про мораль, обговорює многі рисы людської натуры тай часто подає файно знаму загадку, ож як Буг годен позволяти зло.“<ref name=":10" /> === Юдаїштська Біблія === {{ГоловнаСтатя|Юдаїштська Біблія}} Авторитативный текст юдаїштської Біблії ся бере из Масоретського текста Лєнінґрадського кодекса, датованого 1008.&nbsp;роком. Зато юдаїштську Біблію пораз кличут Масоретськым текстом.<ref>{{cite web |last1=Tov |first1=Professor Emmanuel |title=The Bible and the Masoretic Text |url=https://www.thetorah.com/article/the-bible-and-the-masoretic-text |website=The Torah.com |access-date=3 July 2022 |archive-date=25 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220525004814/https://www.thetorah.com/article/the-bible-and-the-masoretic-text |url-status=live }}</ref> Юдаїштська Біблія щи ся знає за назывков Танах ({{Lang-he|תנ"ך}}). Тото удбиват розділеня гебрейськых писань на три часті: Тора („Учіня“), Неві’ім („Пророкы“) тай Кетувім („Писаня“) через хоснованя першых букв кажджого из сих трьох слув.<ref>Metzger & Katz (2010), p.&nbsp;651, footnote&nbsp;1</ref> Испис обсягу сих трьох частий быв першый раз найденый у бабілонськум Талмуді (дас 550&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.).<ref>Pace (2016), p.&nbsp;354</ref> Танах быв головно написаный біблійным івритом, айбо поєдны малі часті (Ездраш 4:8–6:18 тай 7:12–26, Єреміяш 10:11, Даніел 2:4–7:28)<ref>Ездраш&nbsp;4:8–6:18 тай Ездраш&nbsp;7:12–26, Єреміяш&nbsp;10:11, Даніел&nbsp;2:4–7:28</ref> написані были біблійнов арамайськов бесідов&nbsp;— языком, котрый на тот момент быв ''[[лінґва франка]]'' булшины семітського світу.<ref name="Driver">{{cite web |last1=Driver |first1=Godfrey |author1-link=Sir Godfrey Driver |title=Introduction to the Old Testament |url=http://www.bible-researcher.com/driver1.html |website=www.bible-researcher.com |access-date=30 November 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091109185323/http://www.bible-researcher.com/driver1.html |archive-date=9 November 2009 }}</ref> ==== Тора ==== {{ГоловнаСтатя|Тора}} Тора ({{Lang-he|תּוֹרָה}}) щи ся знає ги „Пять книг [[Моісей|Мойсея]]<nowiki/>“ вадь Пятикнижа.<ref>Barnstone (2009), [[iarchive:isbn 9780393064933/page/647|p.&nbsp;647]]</ref> Традиційно ся держало, ож тоты книгы надиктовав Мойсейови сам [[Бог|Буг]].<ref>Robinson (2006), p.&nbsp;97</ref><ref>Cross, Livingstone (2005), p.&nbsp;1072</ref> Зачинавучи 17.&nbsp;сторочом научникы никали на ориґіналні жерела ги на продукт дакулкох анонімных авторув, припущавучи, ож Мойсей годен быв изкомбіновати окремі жерела у єден текст.<ref>Nahkola (2007), pp.&nbsp;vii, xvi, 197, 204, 216–217</ref><ref>Baden (2012) p.&nbsp;13.</ref> Сут разні гіпотезы за вто, коли тай як Тора была скомпонована,<ref>Greifenhagen (2003), p.&nbsp;206</ref> айбо общый консенсус є такый, ож Тора дустала свою фіналну форму бігом правліня Перської ахеменідської імперії (віроятно 450–350&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.),<ref>Greifenhagen (2003), pp.&nbsp;206–207.</ref><ref>Newsom (2004), p.&nbsp;26.</ref> вадь у раннюм гелленістичнум періоді (333–164&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.).<ref>Greifenhagen (2003), p.&nbsp;224 n.&nbsp;49.</ref> Назывкы книг у івриті дуфлувут перві слова удповідных текстув. Тора ся чинит такыма пятьма книгами: * Бытя, ''Берешіт'' (בראשית) * Выход, ''Шемот'' (שמות) * Левіт, ''Ваїкра'' (ויקרא) * Числа, ''Бамідбар'' (במדבר) * Второзаконя, ''Деварім'' (דברים) Перві 11&nbsp;глав книгы Бытя розказувут за [[Наратив сотвореня світа|сотвореня світа]] тай історію ранньых удношінь людства з Богом. Осталні 39&nbsp;глав розказувут за союз Бога из біблійныма патріархами: [[Абрагам|Абрагамом]], [[Ісаак|Ісааком]], [[Яков|Яковом]] (вадь Ізраїльом) тай дітьми Якова, „<nowiki/>[[Діти Ізраїля|Дітьми Ізраїля]]<nowiki/>“, а май из [[Йосиф (юдаїштська Біблія)|Йосифом]]; як Буг уповів Абрагамови лишити свою файту тай дум в [[Ур Халдейськый|Урі Халдейському]], поселити ся у [[Канаан|Канаані]] тай як Діти Ізраїля перейшли у [[Еґіпет]]. Далші чотыри книгы Торы оповідавут історію Мойсея, котрый жыв через стувкы рокув по патріархах. Ун веде Дітий Ізраїля из еґіпетського рабства ид поновліню завіта з Богом на горі Сінай тай по пустыни, докідь уростає новоє поколіня, готовоє зайти до Канаанської земли. Тора ся кунчат смертьов Мойсея.<ref>Rossel (2007), [https://books.google.com/books?id=AzZlANCOIRgC&pg=PA355 p.&nbsp;355].</ref> Заповіді у Торі давут основу юдаїштського реліґійного закона. Подля традиції є 613&nbsp;заповідий (''taryag mitzvot''). ==== Неві’ім ==== Неві’ім ({{Lang-he|נְבִיאִים ''Nəḇī'īm''}}, „Пророкы“) тото другый головный розділ Танаха межи Торов тай Кетувімом. Она поділена на дві часті, Ранньых Пророкув ({{lang|he|נביאים ראשונים|rtl=yes}} {{lang|he-Latn|''Неві’ім Рішонім''}}, книгы Єгошуа Нуна, Судюв, Самуела тай Царюв) тай Пузньых Пророкув ({{lang|he|נביאים אחרונים|rtl=yes}} {{lang|he-Latn|''Неві’ім Агаронім''}}, книгы Ісаї, Єремії, Езекієля тай Дванадцятьох Малых Пророкув). Неві’ім розказує за зачаток жыдувської монархії тай єї розділеня на два царьства, Ізраїль тай Юдею, фокусувучи ся на конфлікті межи ізраїльтянами тай другыма народами, конфліктах межи ізраїльтянами, а май на борьбі межи вірячыма у „Господа Бога“ тай чужых богув<ref>„Кажджый царь ся держит авадь добрым, авадь пудлым у чорно-білуй перспективі, подля того, ци ун „чинив добрі“, ци „чинив пудло“ у очах Господа. Така оцінка не удбиват добробыта державы, царьовых успіхув авадь провалув у войнах, моралный клімат тых часув, ай скорше указує статус култового почитаня бігом його правліня. Царі, котрі діяли против ідолопоклонства тай чинили реліґійні реформы ся хвалят, а тоты, котрі одобряли поганські практикы&nbsp;— презиравут ся.“ —&nbsp;Savran (1987), [https://books.google.com/books?id=O4hYlvzWui8C&pg=PA146 p.&nbsp;146]. ''“Each king is judged either good or bad in black-and-white terms, according to whether or not he "did right" or "did evil" in the sight of the Lord. This evaluation is not reflective of the well-being of the nation, of the king's success or failure in war, or of the moral climate of the times, but rather the state of cultic worship during his reign. Those kings who shun idolatry and enact religious reforms are singled out for praise, and those who encourage pagan practices are denounced.”'' —&nbsp;Savran (1987), [https://books.google.com/books?id=O4hYlvzWui8C&pg=PA146 p.&nbsp;146].</ref><ref>“The fight against Baal was initiated by the prophets” —&nbsp;Kaufmann (1956a) p.&nbsp;54.</ref> тай критиці неетичного тай несправедливого справованя ізраїльтянськых еліт и правителюв;<ref>“The immediate occasion of the rise of the new prophecy was the political and social ruin caused by the wars with Israel's northerly neighbour, Aram, which continued for more than a century. They raged intensely during the reign of Ahab, and did not end until the time of Jeroboam II (784–744). While the nation as a whole was impoverished, a few&nbsp;– apparently of the royal officialdom&nbsp;– grew wealthy as a result of the national calamity. Many of the people were compelled to sell their houses and lands, with the result that a sharp social cleavage arose: on the one hand a mass of propertyless indigents, on the other a small circle of the rich. A series of disasters struck the nation&amp;nbsp;– drought, famine, plagues, death and captivity (Amos 4: 6–11), but the greatest disaster of all was the social disintegration due to the cleavage between the poor masses and the wealthy, dissolute upper class. The decay affected both Judah and Israel … High minded men were appalled at this development. Was this the people whom YHWH had brought out of Egypt, to whom He had given the land and a law of justice and right? it seemed as if the land was about to be inherited by the rich, who would squander its substance in drunken revelry. it was this dissolution that brought the prophetic denunciations to white heat.” —&nbsp;Kaufmann (1956b), pp.&nbsp;57–58.</ref><ref>“What manner of man is the prophet? A student of philosophy who runs from the discourses of the great metaphysicians to the orations of the prophets may feel as if he were going from the realm of the sublime to an area of trivialities. Instead of dealing with the timeless issues of being and becoming, of matter and form, of definitions and demonstrations, he is thrown into orations about widows and orphans, about the corruption of judges and affairs of the market place. Instead of showing us a way through the elegant mansions of the mind, the prophets take us to the slums. The world is a proud place, full of beauty, but the prophets are scandalized, and rave as if the whole world were a slum. They make much ado about paltry things, lavishing excessive language upon trifling subjects. What if somewhere in ancient Palestine poor people have not been treated properly by the rich? … Indeed, the sorts of crimes and even the amount of delinquency that fill the prophets of Israel with dismay do not go beyond that which we regard as normal, as typical ingredients of social dynamics. To us a single act of injustice&nbsp;– cheating in business, exploitation of the poor&nbsp;– is slight; to the prophets, a disaster. To us an injustice is injurious to the welfare of the people; to the prophets it is a deathblow to existence; to us an episode; to them, a catastrophe, a threat to the world.” —&nbsp;Heschel (2001), pp.&nbsp;3–4.</ref><ref>“Samuel is thus a work of national self-criticism. It recognizes that Israel would not have survived, either politically or culturally, without the steadying presence of a dynastic royal house. But it makes both that house and its subjects answerable to firm standards of prophetic justice&nbsp;– not those of cult prophets or professional ecstatics, but of morally upright prophetic leaders in the tradition of Moses, Joshua, Deborah, Gideon, and others …” —&nbsp;Rosenberg (1987), [https://books.google.com/books?id=O4hYlvzWui8C&pg=PA141 p.&nbsp;141].</ref> у котрых пророкы мали важну тай провудну роль. Неві’ім ся кунчат узятьом Ізраїля Новоасірійськов імперійов; Юдеї Новобабілонськов імперійов; изниченьом [[Соломонув храм|Храма в Єрусалимі]]. ===== Ранні Пророкы ===== Ранні Пророкы вто книгы [[Книга Єгошуа Нуна|Єгошуа Нуна]] (Йозуе, Исуса Навина), [[Книга Судюв|Судюв]], [[Книга Самуела|Самуела]] (Самуїла) тай [[Книга Царюв|Царюв]]. Они обсягувут оповіді, котрі ся зачинавут такой по смерти Мойсея из божым затверджіньом Єгошуа Нуна його наслідником, котрый пак веде народ Ізраїля у Землю Обітовану, тай кунчавут ся увязненьом посліднього царя Юдеї. Держачи Самуела тай Царюв ги окремі книгы, они розказувут за: * узятя Канаана Єгошуа Нуном ([[Книга Єгошуа Нуна]]), * борьбу народа за землю ([[Книга Судюв]]), * просьбу народа ид Богови дасти їм царя, обы вни могли заяти землю у лиці свойих урагув ([[Книгы Самуела]]) * володіня земльов пуд правліньом божествено покладеных царюв из Дома Давыда, котроє ся кунчат угнатьом чужинцями ([[Книгы Царюв]]) ===== Пузні Пророкы ===== Пузні Пророкы вто [[Книга Ізаяша|Ізаяш]] (Ісая), [[Книга Єремії|Єреміяш]] (Єремія), [[Книга Езекієля|Езекієль]] тай [[Дванадцять Малых Пророкув]], котрі ся рахувут ги єдна книга: * [[Озеаш]] (Осія), ''Гошеа'' (הושע) презират поклоніня богам окрем Господа, рувнявучи Ізраїль ид жоні, котра зражує свому чоловікови. * [[Йоел]] (Йоіл), ''Йо’ел'' (יואל) обсягує смуток и обіцяня уд Бога. * [[Амос]], ''Амос'' (עמוס) говорит за соціалну справедливость, давучи основу про природноє право через хоснованя го як на вірувучых, так и на невірувучых. * [[Абдіаш]] (Авдій), ''Овадя'' (עבדיה) розказує за засуженя Едома тай удновленя Ізраїля. * [[Йонаш]] (Йона), ''Йона'' (יונה) оповідат покаяня Ніневії. * [[Міхеаш]] (Міхей), ''Міха'' (מיכה) поносит ся на несправедливых правителюв, защищат права бідных тай тягне ся ид миру в світі. * [[Нагум]] (Наум), ''Нагум'' (נחום) говорит за зниченя Ніневії. * [[Габакук]] (Авакум), ''Гавакук'' (חבקוק) обертат ся ид Богови лично. * [[Софоніаш]] (Софонія), ''Цефаня'' (צפניה) голосит за суд, ужываня тай тріумф тых, ко ся лишит. * [[Аґґей]], ''Гаґай'' (חגי) удбудовує Другый храм. * [[Захаріаш]] (Захарія), ''Зехаря'' (זכריה) Буг благословлят тых, ко ся кає тай є чистый. * [[Малахіаш]] (Малахія), ''Малахі'' (מלאכי) управлят кылавоє реліґійноє тай соціалноє справованя. ==== Кетувім ==== [[Файл:Bhs_psalm1.png|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bhs_psalm1.png|міні|[[Гебрейскый язык|Гебрейськый]] текст [[Книга Псалмув|Псалмув]] 1:1–2]] Кетувім ({{Lang-he|כְּתוּבִים ''Kəṯūḇīm''}} „Писаня“) ото третя тай послідня секція Танаха. Подля юдаїштської традиції ся вірит, ож книгы Кетувім ся писали пуд іншпіраційов Сятого Духа ({{Lang-he|רוח הקודש ''руах га-кодеш''}}) тай сут на уровень ниже за авторитетом ги пророцтва.<ref>Henshaw (1963), p.&nbsp;20.</ref> У Масоретськых рукописах (и поєдных печатных уданях) книгы [[Псалтырь|Псалмув]], [[Книга Пословиць|Пословиць]] тай [[Книга Йоба|Йоба]] (Йова) подані у шпеціалному двастовпцьовому виді, што пудчеркує їхньый уднушньый паралелізм. Колективно йсі три книгы ся сохтувут кликати ''Сіфрей Емет'' (акронім назывок у івриті: איוב, משלי, תהלים дає אמ"ת ''Емет'', што по гебрейськы щи значит „истина“). Гебрейська кантилація тото манера уговора ритуалных читань, як они ся писали тай анотововали у Масоретському текстови. Псалмы, Пословиці тай Йоб формувут ґрупу из шпеціалнов системов акцентуації, котра ся хоснує лиш у сих трьох книгах.<ref>Kraus (1993), p.&nbsp;33.</ref><ref>Kraus (1993), p.&nbsp;12.</ref> ===== Пять извиткув ===== [[Файл:Egon_Tschirch-_Hohelied_Nr._11_(high_resolution).jpg|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Egon_Tschirch-_Hohelied_Nr._11_(high_resolution).jpg|міні|''Пісня Пісень (Das Hohelied Salomos), No.''&nbsp;''11'' Еґона Чірша, 1923]] Пять удносно куртых книг [[Пісня Пісень]], [[Книга Рут]] (Книга Руфи), [[Книга Нарікув]] (Плач, Плач Єремії), [[Еклезіаст]] (Книга Казатель) тай Книга Естер колективно ся кличут ''Гамеш Меґіллот''. Тото послідні книгы, зобраті тай затверджені авторитативныма у юдаїштськум каноні, хоть они и не были довершені до 2.&nbsp;стороча&nbsp;н.&nbsp;е.<ref>Coogan (2009), p.&nbsp;5.</ref> ===== Другі книгы ===== [[Файл:Great_Isaiah_Scroll.jpg|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Great_Isaiah_Scroll.jpg|міні|Извиток Ізаяша (Ісаї), часть Звиткув Мертвого моря, обсягує практично вшытку Книгу Ізаяша. Датованый 2.&nbsp;столітьом&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.]] Книгы [[Книга Естер|Естер]], [[Книга Даніела|Даніела]] (Даниїла), [[Ездраш-Нееміяш]]<ref>Ориґінално Ездраш тай Нееміяш были єднов книгов, котрі пак поділили у пузнішых традиціях.</ref> тай [[Книгы Кронік|Кронікы]] мавут особый стиль, котрый ся не находит ни у якум другум гебрейськум тексті, ни біблійнум, ни позабіблійнум.<ref>Young (2013), p.&nbsp;23.</ref> Они не написані у нормалному стильови іврита поугнатьового періода. Авторы сих книг мали намірено убрати свуй особый стиль позад незнамых причин.<ref>Young (2013), p.&nbsp;24.</ref> * Їхні наративы вшыткі удкрыто описувут удносно пузні події (напр. бабілонську неволю тай далшоє удновліня Сіона). * Талмудична традиція ушыткым їм приписує пузньоє авторство. * Дві из них&nbsp;— Даніел тай Ездраш&nbsp;— тото єдині книгы Танаха из читавов частьов, написанов по арамайськы. ===== Шор книг ===== Испис книг Кетувім у тум шорі, як они ся появлявут у майактуалных печатных уданях. * ''Тегіллім'' ([[Книга Псалмув]]) תְהִלִּים тото антолоґія окремых гебрейськых реліґійных гімнув. * ''Мішлей'' ([[Книга Пословиць]]) מִשְלֵי ото „зберька зберькув“ за цінності, моралноє справованя, смысел жывота и доброго справованя, тай їх основу у вірі. * ''Ійов'' ([[Книга Йоба]], Книга Йова) אִיּוֹב розказує за віру, без розуміня вадь управданя страданя. * ''Шір га-Шірім'' ([[Пісня Пісень]] вадь Пісня Соломона) שִׁיר הַשִׁירִים ([[Песах]]) ото поезія за любов и секс. * ''Рут'' ([[Книга Рут]]) רוּת ([[Шавуот]]) оповідат історію моабітської жоны Рут, котра рішат ити за Богом Ізраїля тай лишат ся вірнов своюй свекрі, тай як она є за вто обдарована. * ''Ейха'' ([[Книга Нарікув]]) איכה ([[Тіш’а бе-ав]]) [вадь ''Кіннот'' у івриті] тото зберька поетичных нарікув на згубу Єрусалима у&nbsp;586.&nbsp;році до&nbsp;н.&nbsp;е. * ''Когелет'' ([[Еклезіаст]]) קהלת ([[Суккот]]) обсягує мудрості, наструй котрых є предметом диспутув межи научниками: ци они позитивні тай жывоторадосні, ци глубоко песимістичні? * ''Естер'' ([[Книга Естер]]) אֶסְתֵר ([[Пурім]]) розказує історію жыдувської жоны у Персії, котра стає правительков и спират ґеноцід свого народа. * ''Дані’ел'' ([[Книга Даніела]]) דָּנִיֵּאל скапчує пророкованя тай есхатолоґію у історії спасіня Богом Даніела так, як Ун спасе Ізраїль. * ''‘Езра'' ([[Книга Ездраша]]–[[Книга Нееміяша]]) עזרא оповідат за удбудову стін Єрусалима по Бабілонському угнатьови. * ''Діврей га-Ямім'' ([[Книгы Кронік]]) דברי הימים обсягує ґенеалоґію. Жыдувська текстуална традиція не фіналізовала шор книг у Кетувімі. [[Талмуд|Бабілонськый Талмуд]] ([[Бава Батра]] 14b–15a) дає їх порядок ги: Рут, Псалмы, Йоб, Пословиці, Еклезіаст, Пісня Соломона, Нарікы Єреміяша, Даніел, Звиток Естер, Ездраш, Кронікы.<ref>Rodkinson (2008), p.&nbsp;53.</ref> Єдна из май великых розлук помежи бабілонськов и тіберськов біблійныма традиціями вто шор книг. Ізаяш ся кладе по Езекієльови у бабілонськуй; Кетувім ся зачинат Кроніками у тіберськуй, айбо кунчат ся нима у бабілонськуй традиції.<ref>Phillips (2016), p.&nbsp;300–301.</ref> Кетувім послідньов из трьох секцій Танаха дустала канонічный статус. Тора годна была быти канонізована Ізраїльом ищи у 5.&nbsp;сторочови&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е., а Ранні тай Пузні Пророкы были канонізовані до 2.&nbsp;стороча&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.; Кетувім межи тым не быв зафіксованый у каноні до 2.&nbsp;стороча&nbsp;н.&nbsp;е.<ref>Coogan (2009), p.&nbsp;5.</ref> Айбо жерела указувут на вто, ож народ Ізраїля додавав тото, што пак стало Кетувімом, у свою сакралну літературу недовго по канонізації пророкув. Щи у 132.&nbsp;рокови&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.&nbsp;Кетувім зачинав ся формовати, айбо на тот момент не мав формалного наголовка. У році 95&nbsp;н.&nbsp;е., у своюй роботі „Против Апіона“ Флавій Йозеф ся удносит ид юдаїштськуй Біблії ги д закрытому канонму, у котрум „… нико ся не взяв ани додасти, ани забрати, ани поміняти даже склад…“<ref>Lightfoot (2003), [https://books.google.com/books?id=89oz-U-JJ0sC&pg=PA154 pp.&nbsp;154–155].</ref> Довгый період по 95&nbsp;н.&nbsp;е. божествена іншпірація книг Естер, Пісни Пісень тай Еклезіаста ся пуддавали сомніву.<ref>Henshaw (1963), p.&nbsp;17.</ref> === Септуаґінта === {{ГоловнаСтатя|Септуаґінта}} [[Файл:Codex_Vaticanus_(1_Esdras_1-55_to_2-5)_(The_S.S._Teacher's_Edition-The_Holy_Bible).jpg|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Codex_Vaticanus_(1_Esdras_1-55_to_2-5)_(The_S.S._Teacher's_Edition-The_Holy_Bible).jpg|міні|Фраґмент [[Септуаґінта|Септуаґінты]]: стовпець унціалної книгы з 1 Ездраша у ''Codex Vaticanus'', дас 325–350&nbsp;н.&nbsp;е., основа грецькоязычного уданя тай анґліцькоязычного товмачіня сера Ланцелота Чарлза Лі Брентона]] [[Файл:KJV_1769_Oxford_Edition,_vol._1.djvu|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/File:KJV_1769_Oxford_Edition,_vol._1.djvu%3Fpage=21|сторінка=21|міні|Обсяговый бук повної 80-книжної Біблії Короля Якова (King James Bible), котрый переличує „Книгы Старого Завіта“, „Книгы, названі Апокріфами“ тай „Книгы Нового Завіта“]] Септуаґінта („Товмачіня Сімдесяти“ вадь „LXX“) вто товмачіня юдаїштської Біблії на грецькоє койне, котроє ся зачало у кунци 3.&nbsp;стороча до&nbsp;н.&nbsp;е. Бігом того, як ишла робота над товмаченьом, Септуаґінта ся розростала: до зберькы пророцькых писань ся додали вшылиякі [[Гаґіоґраф|гаґіоґрафічні]] роботы. Были придаті д нюй ай поєдны май нові книгы, такі ги Книгы Макабеюв тай Мудрость Сіраха. Сі книгы сут апокріфами, т.&nbsp;є.&nbsp;книгами, чія автентичность ся пуддає сомніваню. Включеня такых текстув тай обвиненя у подакотрых товмацькых хыбах призвели д тому, ож Септуаґінта ся стала держати тай удмітовати юдаїштами ги „неакуратноє“ товмачіня.<ref>Fitzmeyer (1992), p.&nbsp;41.</ref><ref>Marcos (2000), p.&nbsp;21.</ref><ref>Подля ''Jewish Encyclopedia'': „The translation, which shows at times a peculiar ignorance of Hebrew usage, was evidently made from a codex which differed widely in places from the text crystallized by the Masorah.“ —&nbsp;{{cite web |title=Bible Translations – The Septuagint |url=http://jewishencyclopedia.com/articles/3269-bible-translations |publisher=JewishEncyclopedia.com |access-date=10 February 2012 |archive-date=15 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120315222428/http://jewishencyclopedia.com/articles/3269-bible-translations |url-status=live }}</ref> Апокріфы належат ид реліґійнуй жыдувськуй літературі, головно періода Другого храма (дас 550 до&nbsp;н.&nbsp;е.&nbsp;– 70 н.&nbsp;е.); они были зачатково написані в Ізраїльови, Сірії, Еґіптови вадь Персії у гебрейськум, арамайськум, грецькум языках и пробовали розказовати за біблійні темы и персонажув.<ref>Pace (2016), pp.&nbsp;349–350.</ref> Їхньоє походжіня булшинов покрыто тайнов. Єдна май стара теорія їхнього похоженя правила, ож межи грецькоязычныма жыдами Александрії быв приятый „александрійськый“ канон, айбо пак еся теорія была пролишена.<ref>Blocher (2004), p.&nbsp;2.</ref> Сут указаня на вто, ож они не были прияті, кой быв затвердженый осталный юдаїштськый канон.<ref>Blocher (2004), p.&nbsp;82.</ref> Бізувно ся знає, ож апокріфы ся хосновали у новозавітні часы, айбо „ниґда ся не цитовали ги Писаня.“<ref>Blocher (2004), p.&nbsp;86.</ref> У сучасному юдаїзмови апокріфічні книгы ся не принимавут ги автентичні тай не включавут ся у канон. Айбо „етіопські жыдове, пораз названі ''фалашами'', мавут розшыреный канон, у котрый входят поєдны апокріфалні книгы.“<ref>Gerber (1994), pp.&nbsp;[https://books.google.com/books?id=DygOmktEvFMC&pg=PA43 43–46].</ref> Щи єднов причинов неприятя Септуаґінты юдаїштськыма рабинами стало желаня удграничити свою традицію уд набиравучого обороты християнства.<ref>„[…] die griechische Bibelübersetzung, die einem innerjüdischen Bedürfnis entsprang […] [von den] Rabbinen zuerst gerühmt (.) Später jedoch, als manche ungenaue Übertragung des hebräischen Textes in der Septuaginta und Übersetzungsfehler die Grundlage für hellenistische Irrlehren abgaben, lehte man die Septuaginta ab.“ —&nbsp;{{harvnb|Homolka|Jacob|Chorin|1999|loc=Bd.3|pp=43ff}}</ref><ref>„Two things, however, rendered the Septuagint unwelcome in the long run to the Jews. Its divergence from the accepted text (afterward called the Masoretic) was too evident; and it therefore could not serve as a basis for theological discussion or for homiletic interpretation. This distrust was accentuated by the fact that it had been adopted as Sacred Scripture by the new faith [Christianity] […] In course of time it came to be the canonical Greek Bible […] It became part of the Bible of the Christian Church.“ —&nbsp;{{cite web |title=Bible Translations – The Septuagint |url=http://jewishencyclopedia.com/articles/3269-bible-translations |publisher=JewishEncyclopedia.com |access-date=10 February 2012 |archive-date=15 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120315222428/http://jewishencyclopedia.com/articles/3269-bible-translations |url-status=live }}</ref> Наконець, рабины заявляли, ож іврит має божественый авторитет на удлику уд арамайського тай грецького языка&nbsp;— хоть тоты бесіды были ''[[Лінґва франка|лінґвами франками]]'' жыдув того періода (а арамайськый язык пак дустав статус сакралного, подобно д івритови).<ref>''Мішна Сота'' (7:2–4 тай 8:1), межи другыма, дискутує на тему сакралности іврита на удлику арамайського вадь грецького языка. Тото подабат на авторитет, котрый ся затвержує за ориґіналным арабськоязычным Кораном подля ісламськых учінь. Зато товмачіня Торы на грецькоє койне ранньыма жыдувськыма рабінами дожыли до сучасности лиш у рідкых фраґментах.</ref> ==== Правкы из Теодотіона ==== Книга Даніела є всокочена у 12&nbsp;главах Масоретського текста тай у двох май довгых грецькых верзіях: ориґіналнуй Септуаґінті, дас 100&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е., тай май пузнюй верзії пуд назвов [[Теодотіон]] дас 2.&nbsp;стороча&nbsp;н.&nbsp;е. Обадва грецькі тексты обсягувут три додаткы ид Даніелови: молитву Азаріаша тай Пісню Трьох Сятых Дітий; історію за Сусанну тай стареґув; історію за Бела тай шарканя. Товмачіня Теодотіона натулко шыроко ся копіровало у раннюй християнськуй церькви, ож його верзія [[Книга Даніела|Книгы Даніела]] почти перегнала Септуаґінтову. Єронім Стрідонськый у свому передслові до Даніела (407&nbsp;н.&nbsp;е.) указує удвергнутя Септуаґінтової верзії тої книгы у християнськум хоснованю: „Я … хочу надголосити читачови, ож не подля верзії Септуаґінты, айбо подля верзії самого Теодотіона церьквы публічно читавут Даніела.“<ref>{{cite web |title=St. Jerome, Commentary on Daniel (1958) pp. 15–157 |url=http://www.tertullian.org/fathers/jerome_daniel_02_text.htm |website=www.tertullian.org |access-date=2 February 2022 |archive-date=26 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100526033151/http://www.tertullian.org/fathers/jerome_daniel_02_text.htm |url-status=live }}</ref> Єронімово передслово щи споминат, ож [[Гекзапла]] обсяговала зазначкы, котрі указовали на пару читавых удлик у обсягови межи Теодотіоновым Даніелом тай май ранньыма верзіями у грецькум и гебрейськум языках. Даніел Теодотіона май близкый ид ужывшуй у Масоретському текстови верзії, котрый є основов про булшину сучасных товмачень. Теодотіонув Даніел ся подає у авторизованум уданю Септуаґінты, опублікованум Сікстом&nbsp;V.&nbsp;у&nbsp;році&nbsp;1587.<ref>[[wikisource:Catholic Encyclopedia (1913)/Book of Daniel|Catholic Encyclopedia (1913)]]</ref> ==== Кунцьова форма ==== : '''''Ник. щи:''''' ''[[Второканонічні книгы]]'', ''[[Біблійні апокріфы]]'' Текстуалні критикы у сучасности дебатувут на тему того, як мож спойити вєдно май ранньый назур на Септуаґінту ги на „неакуратный“ переклад тай обсяг Звиткув Мертвого моря у Кумрані, звиткув, найденых у Ваді Мурабба’ат, Нагал Гевер тай Масаді. Тоты звиткы на 1000–1300&nbsp;рокув май старі ги Лєнінґрадськый текст, датованый 1008&nbsp;н.&nbsp;е., котрый є основов про Масоретськый текст.<ref>Fitzmeyer (1992), p.&nbsp;40.</ref> Звиткы пудтвердили булшину Масоретського текста, айбо при тум ся удличавут уд нього, и многі з тых розбіжностий ся вмісто того соглашувут из Септуаґінтов, Самаритянськым Пятикнижам тай грецькым Старым Завітом.<ref name=":7">Fitzmeyer (1992), p.&nbsp;41.</ref> Копії подакотрых текстув, котрі ся проголошовали апокріфами, тоже сут межи Кумранськыма текстами.<ref>Blocher (2004), p.&nbsp;82.</ref> Давні рукописы Книгы Сіраха, „Псалмы Єгошуа Нуна“, Тобіт тай Посланя Єреміяша, як теперь ся знає, екзистовали у гебрейськуй верзії.<ref>Fitzmeyer (1992), pp.&nbsp;14, 52.</ref> Септуаґінтові варіації поєдных біблійных книг, наприклад Даніела тай Естер, май довгі ги тоты, што сут у юдаїштському канонови. У Септуаґінті Єреміяш май куртый ги у Масоретськум тексті, айбо покуртаный Єреміяш у івриті быв найденый у Кумрані у пещері&nbsp;№4.<ref name=":7" /> Извиткы Ізаяша, Выхода, Єреміяша, Даніела, Самуела указувут важні текстуалні варіанты, удличні уд Масоретського текста.<ref name=":7" /> У сучасности Септуаґінта ся розникує ги акуратноє товмачіня иншакої гебрейськоязычної формы вадь ревізії поєдных книг, айбо дале йде діскусія за вто, як майліпше охарактеризовати йсі удличавучі ся тексты.<ref name=":7" /> === Псевдепіґрафічні книгы === Псевдепіґрафы вто писемні праці из недобрі приписаным авторством. Робота годна быти псевдепіґрафом, айбо при тум не фалсіфікатом (бо фалсіфікат ото нарочный обман); причины про псевдепіґрафічну природу книг годні быти разні.<ref name=":8">Metzger (1972), p.&nbsp;4.</ref> Наприклад, Єванґеліє Барнабы (Варнавы) ся держит псевдепіґрафічным, бо авторство ся приписує Барнабі, компаніону Апостола Павла, айбо обадва рукописы ся датувут Середньовічам. Апокріфы тай псевдепіґрафы тото не єдно. Термін „апокріф“ ся тыче писань, котрі себе позиціонувут ги сакралні, айбо не принимавут ся канонами, а псевдепіґрафы тото літературна катеґорія про всі писемні роботы, и канонічні, и апокріфалні. Они годні быти автентичныма вадь неавтентичныма в ушыткых смыслах кромі недобрі присуженого авторства.<ref name=":8" /> Термін „псевдепіґраф“ часто ся хоснує про попис многых творув жыдувської реліґійної літературы, написаных межи дас 300&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е. тай&nbsp;300&nbsp;н.&nbsp;е.; не вшыткі з них сут псевдепіґрафічными. Термін ищи ся хоснує на книгы Нового Завіта из сомнівным авторством. Межи старозавітными псевдепіґрафами сут:<ref>Harris (1985), pp.&nbsp;vii, 197–221, 223–243.</ref> * 3 Макабеї (Макавеї) * 4 Макабеї * Вознесіня Мойсея * Етіопська Книга Еноха (1 Енох) * Старословянська Книга Еноха (2 Енох) * Гебрейська Книга Еноха (3 Енох; щи знама ги „Удкровеня Метатрона“ вадь „Книга Ребе Ішмаела, выщого жерця“) * Книга Юбілеюв * Сірійськый Апокаліпс Баруха (2 Барух) * Письмо Арістея (Письмо ид Філократови за товмачіня юдаїштськых писань на грецькый язык) * Жывот Адама и Євы * Мучеництво тай Вознесіня Ізаяша * Псалмы Соломона * Сібілінські Оракулы * Грецькый Апокаліпс Баруха (3 Барух) * Заповіді Дванадцятьох Патріархув ==== Книга Еноха ==== {{ГоловнаСтатя|Книга Еноха}} Вызначныма псевдепіґрафічныма роботами сут Книгы Еноха: 1&nbsp;Енох (котра ся всокотила лиш у языкови [[ґеез]]), 2&nbsp;Енох (всокотила ся лиш у старославянськум языку), 3&nbsp;Енох (всокотила ся у гебрейськум языку; дас 5–6.&nbsp;ст.). Тото давні жыдувські реліґійні праці, традиційно приписовані пророку [[Енох|Еноху]], прадідови патріарха [[Ной|Ноя]]. Фраґмент Книгы Еноха быв найденый межи кумранськыма звитками, што указує на єї давность.<ref name=":11">Stuckenbruck, Erho (2011), pp.&nbsp;259, 267.</ref> Май старі часті (головно у Книзі Позирачув) датувут ся дас уд 300&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е., а майсвіжо написана часть (Книга Пришт) віроятно была складена у кунци 1.&nbsp;ст.&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.<ref>Fahlbusch, Bromiley (2004), p.&nbsp;411.</ref> Книга Еноха не є частьов біблійного канона про булшину жыдув, кромі етіопськых жыдув ([[Бета Ізраїль]]). Булшина християнськых деномінацій и традіцій годні принимати Книгы Еноха ги такі, што мавут якыйись історичный вадь теолоґічный інтерес ци важность. Часть Книгы Еноха ся цитує у Посланьови Юды тай Книзі Жыдув (частьох Нового Завіта), айбо християне обычно держат Книгы Еноха неканонічными.<ref>{{cite web |title=The Book of Enoch and The Secrets of Enoch |url=http://reluctant-messenger.com/enoch.htm |website=reluctant-messenger.com |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140608170257/http://reluctant-messenger.com/enoch.htm |archive-date=8 June 2014 }}</ref> Уйимкы чинят Етіопська тай Ерітрейська православні тевагедські церьквы.<ref name=":11" /> Етіопська Біблія закладена не на грецькуй, и Етіопська церьков має мало иншакоє розуміня канона ги другі християнські традиції.<ref name=":12">Stuckenbruck, Erho (2011), pp.&nbsp;261.</ref> У Етіопії канон не має такої стабілности, айбо и не є домак удкрытый.<ref name=":12" /> Книга Еноха давно ся тамкы держит божествено іншпірованым писаньом, айбо „писаня“ тай „канон“ про них ото не фурт єдно. Офіційный етіопськый канон має 81&nbsp;книг, айбо тото число ся досігат по разному через разні списы книг, и Книга Еноха пораз ся включат у них, а пораз ніт.<ref name=":12" /> Днешні доказы закріплювут Книгу Еноха ги канонічну и у Етіопії, и у Ерітреї.<ref name=":11" /> === Християнська Біблія === [[File:Gutenberg_Bible_scan.jpg|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gutenberg_Bible_scan.jpg|міні|Бук из [[Йоганн Ґутенберґ|Ґутенберґової]] Біблії]] Християнська Біблія тото комплет книг, розділеный на Старый и Новый Завіты, котрі християнська деномінація у пруйшлому вадь дотеперь рахує божествено іншпірованым текстом.<ref>Johnson (2012), p.&nbsp;374.</ref> Рання християнська церьков головно хосновала Септуаґінту, бо тота была написана по грецькы, ворошным языком тої епохы, а носителі арамайського хосновали [[Тарґум|Тарґумы]], товмачіня по арамайськы. Пак были додані посланя апостолув тай єванґелія вєдно з другыма текстами, котрі сформовали Новый Завіт.<ref>Kelly (2000), [https://books.google.com/books?id=UivDgM0WywoC&pg=PA31 pp.&nbsp;31–32].</ref> ==== Старый Завіт ==== {{ГоловнаСтатя|Старый Завіт}} Старый Завіт мав важну роль про християнську церьков уд майпервых єї днув. Изглядатель Біблії Ніколас Томас Райт каже, ож „Исус сам быв глубоко сформованый писанями“.<ref>Wright (2005), p.&nbsp;3.</ref> Райт додає, ож ранні християне ся вбертали ид тым такой гебрейськым писаньом у свойих провбах порозуміти земный жывут Христа. Они держали „сяті писаня“ ізраїльтян мусайныма настановами про християнув, як тото ілуструвут слова Павла ид Тімотею (Тімофію) (2&nbsp;Тімотей 3:15), указувучи на Месію тай на кулмінацію у Исусі як „новому завіті“, пророкованому Єреміяшом.<ref name="Wright">{{harvnb|Wright|2005|p=}}</ref> [[Протестантство|Протестантськый]] Старый Завіт 21.&nbsp;стороча тото 39-книжный канон, котрый ся удличат числом книг уд юдаїштського Танаха лиш позад иншакого метода розділеня. [[Римокатолицька церьков]] признає 46&nbsp;книг свойим Старым Завітом (45 кідь раховати Єреміяша тай його Нарікы єднов книгов),<ref>{{Cite book|title=Catechism of the Catholic Church|chapter-url=https://www.vatican.va/archive/ENG0015/__PR.HTM#:~:text=120%20|chapter=Paragraph 120|year=2019|publisher=Libreria Editrice Vaticana|edition=2nd}}</ref> а [[Православна церьков|восточноправославна церьков]] признає щи шість книг зверьх того. Тото ся кыват и сірійської верзії Біблії, ''Пешітты'', и біблійного канона Етіопської православної тевагедської церькви.<ref name="FUP1970">„Even though they were not placed on the same level as the canonical books, still they were useful for instruction. … These&nbsp;– and others that total fourteen or fifteen altogether&nbsp;– are the books known as the Apocrypha.“ —&nbsp;Williams (1970), p.&nbsp;141.</ref><ref name="Ewert">„English Bibles were patterned after those of the Continental Reformers by having the Apocrypha set off from the rest of the OT. Coverdale (1535) called them ,Apocrypha‘. All English Bibles prior to 1629 contained the Apocrypha. Matthew's Bible (1537), the Great Bible (1539), the Geneva Bible (1560), the Bishop's Bible (1568), and the King James Bible (1611) contained the Apocrypha. Soon after the publication of the KJV, however, the English Bibles began to drop the Apocrypha and eventually they disappeared entirely. The first English Bible to be printed in America (1782–83) lacked the Apocrypha. In 1826 the British and Foreign Bible Society decided to no longer print them. Today the trend is in the opposite direction, and English Bibles with the Apocrypha are becoming more popular again.“ —&nbsp;Ewert (2010), p.&nbsp;104.</ref><ref name="Wells1911">„Fourteen books and parts of books are considered ''Apocryphal'' by Protestants. Three of these are recognized by Roman Catholics also as ''Apocryphal''.“ —&nbsp;Wells (1911), p.&nbsp;41.</ref> Позад того, ож каноны писань ся розличавут межи юдаїштами, православными, римокатолицькыми тай протестантськыми християнами, обсяг апокріфікы кажджої комуніты иншакый, як и хоснованя терміна „апокріф“. Про юдаїштув ниєден из апокріфув не є канонічным. Християне называвут есю зберьку „второканонічныма книгами“; грецькі православні мавут про неї термін „Анаґіґноскомена“ ({{Lang-el|Ἀναγιγνωσκόμενα ''Anagignoskómena''}}, букв. „што ся читат, што варта читати“).<ref>Pace (2016), p.&nbsp;349.</ref><ref>Тридентськый канон:{{Цитат 2|Айбо кідь кось не принимат ги сакралні тай канонічні названі книгы, цілком из ушыткыма їх частями, як они были хосновані на читаня у Католицькуй церькви, тай як они сут укладені у старуй латинськуй Вулґаті; тай свідомо и нарочно не честує спомнені горі традиції; най му буде [[анатема]].|''Decretum de Canonicis Scripturis'', Тридентськый собор, 8.&nbsp;апріля 1546}}</ref> Книгы, включені у католицьку, православну, грецьку и старословянську Біблії тото: Тобіт (Тобіаш, Товіт), Юдіт, Мудрость Соломона, Сірах, Барух (Варух), Письмо Єреміяша (щи названоє 6.&nbsp;главов Баруха), 1&nbsp;Макабеї, 2&nbsp;Макабеї, грецькі додаткы до Естер тай Даніела.<ref>Reinhartz (2021), p.&nbsp;19.</ref> Грецька православна церьков тай словянські церьквы (у Білоруси, Болгарії, Босні тай Герцеґовині, Горватії, Польщи, Росії, Сівернуй Македонії, Сербії, Словакії, Словенії, Украйині, Чорнуй Горі) щи додавут:<ref>Pace (2016), p.&nbsp;350.</ref> * 3 Макабеї * 1 Ездраш * Молитва Манассеса (Манассії) * Псалом 151 2&nbsp;Ездраш (4&nbsp;Ездраш), не записаный у Септуаґінті, не екзистує у грецькому, айбо є у латині. 4&nbsp;Макабеї ся принимавут за канон лиш у Грузинськуй церькви. Тото додаток ид грецькуй православнуй Біблії, и зато пораз ун ся заносит межи апокріфы.<ref>Reinhartz (2021), p.&nbsp;20.</ref> Сірійськый православный канон обсягує ай: * Псалмы 151–155 * Апокаліпс Баруха * Письмо Баруха<ref>McDonald (2021), p.&nbsp;43.</ref> Етіопськый старозавітный канон хоснує книгы: Енох тай Юбілеї (котрі ся всокотили лиш на языкови [[ґеез]]), 1–3&nbsp;Етіопські Макабеї, Грецькый Ездраш, 2&nbsp;Ездраш тай Псалом 151.<ref name="FUP1970" /><ref name="Wells1911" /> Управленый ворошный лекціонарій [[Лутеранство|лутеранської]], моравської, реформатської, анґліканської тай методіштської церьквув хоснує апокріфы у літурґіях, подавучи при тум алтернативні читаня из канонічных книг Старого Завіта.<ref>„In all places where a reading from the deuterocanonical books (The Apocrypha) is listed, an alternate reading from the canonical Scriptures has also been provided.“ —&nbsp;{{cite web |url=http://www.commontexts.org/rcl/rcl_introduction_web.pdf |title=The Revised Common Lectionary |year=1992 |publisher=Consultation on Common Texts |access-date=19 August 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150701230910/http://www.commontexts.org/rcl/RCL_Introduction_Web.pdf |archive-date=1 July 2015 }}</ref> Того уданя Біблії, націлені на хоснованя у лутеранськуй и анґліканськуй церьквах обсягувут чотырнадцять книг Апокріфы, многі з котрых сут приятыма католицьков церьковльов второканонічныма книгами, а кромі того 1&nbsp;Ездраш, 2&nbsp;Ездраш тай Молитва Манассеса, котрі были у додатку ид Вулґаті.<ref>Campbell (2000), pp.&nbsp;336–337.</ref> Римокатолицька тай восточноправославна церьквы хоснувут булшину книг Септуаґінты, на удлику уд протестантськых церьквув. По [[Реформация|Реформації]] многі протестантські Біблії яли ся держати юдаїштського канона тай выключати додаточні, апокріфічні з юдаїштської перспективы тексты. {| class="toccolours" cellspacing="0" style="width:75%; margin:auto; clear:center; text-align:left; font-size:85%;" |- style="vertical-align:bottom; font-weight:bold;" | style="border-bottom:2px groove #aaa; " |Православный Старый Завіт<ref>McLay (2003), pp.&nbsp;3–4.</ref><ref>Канон ориґіналної старогрецькоязычної Септуаґінты є предметом спорув. Табла указує канон Старого Завіта як ун ся хоснує у сучасности у грецькому православії.</ref> | style="border-bottom:2px groove #aaa; " |Латинізована грецька назывка | style="border-bottom:2px groove #aaa; " |Назывкы по русинськы |- ! colspan="3" |Закон |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Γένεσις}} |Génesis |Бытя |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἔξοδος}} |Éxodos |Выход |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Λευϊτικόν}} |Leuitikón |Левіт |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἀριθμοί}} |Arithmoí |Числа |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Δευτερονόμιον}} |Deuteronómion |Deuteronomy |- ! colspan="3" |Історія |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἰησοῦς Nαυῆ}} |Iêsous Nauê |Йозуе (Исус Навин, Єгошуа Нун) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Κριταί}} |Kritaí |Суді |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ῥούθ}} |Roúth |Рут |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Βασιλειῶν Αʹ}}<ref>{{lang|grc|Βασιλειῶν}} (''Basileiōn'') тото ґенетив множного числа уд {{lang|grc|Βασιλεῖα}} (''Basileia'').</ref> |I Basileiōn |1 Самуел (Самуїл) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Βασιλειῶν Βʹ}} |II Basileiōn |2 Самуел |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Βασιλειῶν Γʹ}} |III Basileiōn |1 Царі |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Βασιλειῶν Δʹ}} |IV Basileiōn |2 Царі |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Παραλειπομένων Αʹ}} |I Paraleipomenon<ref>Т.&nbsp;є. „''Удкладені річи''“ уд {{lang|grc|Ἔσδρας Αʹ}}.</ref> |1 Кронікы |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Παραλειπομένων Βʹ}} |II Paraleipomenon |2 Кронікы |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἔσδρας Αʹ}} |I Esdras |1 Ездраш (Ездра) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἔσδρας Βʹ}} |II Esdras |Ездраш–Нееміяш (Ездра–Неемія) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Τωβίτ}}<ref>Ищи Τωβείτ вадь Τωβίθ у поєдных жерелах.</ref> |Tōbit |Тобіт (Тобіаш, Товіт) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἰουδίθ}} |Ioudith |Юдіт |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἐσθήρ}} |Esther |Естер из додатками |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Μακκαβαίων Αʹ}} |I Makkabaion |1 Макабеї (Макавеї) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Μακκαβαίων Βʹ}} |II Makkabaion |2 Макабеї |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Μακκαβαίων Γʹ}} |III Makkabaion |3 Макабеї |- ! colspan="3" |Мудрость |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ψαλμοί}} |Psalmoi |[[Книга Псалмув|Псалмы]] |- | style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Ψαλμός ΡΝΑʹ}} |Psalmos 151 |Псалом 151 |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Προσευχὴ Μανάσση}} |Proseuchē Manassē |Молитва Манассеcа (Манассії) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἰώβ}} |Iōb |Йоб (Йов) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Παροιμίαι}} |Paroimiai |Пословиці |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἐκκλησιαστής}} |Ekklēsiastēs |[[Еклезіаст]] |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἆσμα Ἀσμάτων}} |Asma Asmatōn |Пісня Пісень (Пісня Соломона) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Σοφία Σαλoμῶντος}} |Sophia Salomōntos |Мудрость (Мудрость Соломона) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Σοφία Ἰησοῦ Σειράχ}} |Sophia Iēsou Seirach |Сірах (Мудрость Сіраха) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ψαλμοί Σαλoμῶντος}} |Psalmoi Salomōntos |Псалмы Соломона<ref>Не сут у православнум каноні, айбо были записані у Септуаґінті. —&nbsp;{{cite web |title=NETS: Electronic Edition |url=http://ccat.sas.upenn.edu/nets/edition/ |website=ccat.sas.upenn.edu |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110729150550/http://ccat.sas.upenn.edu/nets/edition/ |archive-date=29 July 2011 }}</ref> |- ! colspan="3" |Пророкы |- ! style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Δώδεκα}} !Dōdeka (букв. Дванадцять) !Малі Пророкы |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Ὡσηέ Αʹ}} |I Osëe |Озеаш (Осія) |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Ἀμώς Βʹ}} |II Amōs |Амос |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Μιχαίας Γʹ}} |III Michaias |Міхеаш (Міхей) |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Ἰωήλ Δʹ}} |IV Ioël |Йоел (Йоіл) |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Ὀβδίου Εʹ}}<ref>Ґенетив уд „Візія ''Абдіаша''“, первых слув книгы.</ref> |V Obdiou |Абдіаш (Авдій) |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Ἰωνᾶς Ϛ'}} |VI Ionas |Йонаш (Йона) |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Ναούμ Ζʹ}} |VII Naoum |Нагум (Наум) |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Ἀμβακούμ Ηʹ}} |VIII Ambakoum |Габакук (Авакум) |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Σοφονίας Θʹ}} |IX Sophonias |Софоніаш (Софонія) |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Ἀγγαῖος Ιʹ}} |X Angaios |Аґґей |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Ζαχαρίας ΙΑʹ}} |XI Zacharias |Захаріаш (Захарія) |- style="text-indent:2em" |Μαλαχίας ΙΒʹ |XII Malachias |Малахіаш (Малахія) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἠσαΐας}} |Ēsaias |Ізаяш (Ісая) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἱερεμίας}} |Hieremias |Єреміяш (Єремія) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Βαρούχ}} |Barouch |Барух (Варух) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Θρῆνοι}} |Thrēnoi |Нарікы (Плач, Плач Єреміяша) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἐπιστολή Ιερεμίου}} |Epistolē Ieremiou |Письмо Єреміяша |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἰεζεκιήλ}} |Iezekiêl |Езекієль |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Δανιήλ}} |Daniêl |Даніел (Даніїл) из додатками |- ! colspan="3" |Додаток |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Μακκαβαίων Δ' Παράρτημα}} |IV Makkabaiōn Parartēma |4 Макабеї<ref>Зачатково ся клали по 3&nbsp;Макабейох тай перед Псалмами, айбо у православному каноні покладені у додаткови.</ref> |} ==== Новый Завіт ==== {{ГоловнаСтатя|Новый Завіт}} Новый Завіт ото назывка другої части християнської Біблії. Хоть подакотрі научникы кажут, ож арамайськый быв ориґіналным языком Нового Завіта,<ref name="Erbes">{{cite web |last1=Erbes |first1=Johann E. |title=The Aramaic New Testament: Estrangelo Script: Based on the Peshitta and Harklean Versions |url=https://digitalcommons.andrews.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1646&context=auss |website=digitalcommons.andrews.edu |publisher=American Christian Press |access-date=10 April 2022 |pages=259–260 |date=1984 |archive-date=12 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220612205218/https://digitalcommons.andrews.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1646&context=auss |url-status=live }}</ref> булшина ученых має назор, ож Новый Завіт ся писав говоренов формов грецького койне. Правит ся, ож ото быв при тому читаво семітизованый грецькый язык: сінтакс подабат на говореный грецькый, айбо за стильом бесіда є булшинов похожа на семітські.<ref>Wallace (1996), pp.&nbsp;25–29.</ref><ref>„The New Testament was written in Koine Greek, the Greek of daily conversation. The fact that from the first all the New Testament writings were written in Greek is conclusively demonstrated by their citations from the Old Testament …“ —&nbsp;Aland & Aland (1995), p.&nbsp;52.</ref><ref>„How came the twenty-seven books of the New Testament to be gathered together and made authoritative Christian scripture? 1.&nbsp;All the New Testament books were originally written in Greek. On the face of it this may surprise us.“ —&nbsp;Hunter (1972), p.&nbsp;9.</ref> Грецькоє койне было ворошным языком, т.&nbsp;є.&nbsp;лінґвов франков Западної римської імперії уд завойовань Александра Великого (335–323&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.) до розвою бізантського грецького (дас 600&nbsp;н.&nbsp;е.), а арамайськый быв бесідов Исуса, Апостолув и давнього Близкого Востока.<ref name="Erbes" /><ref>„This is the language of the New Testament. By the time of Jesus the Romans had become the dominant military and political force, but the Greek language remained the ,common language‘ of the eastern Mediterranean and beyond, and Greek …“ —&nbsp;{{harvnb|Duff|Wenham|2005|p=xxv}}</ref><ref>„By far the most predominant element in the language of the New Testament is the Greek of common speech which was disseminated in the East by the Macedonian conquest, in the form which it had gradually assumed under the wider development …“ —&nbsp;{{harvnb|Blass|Thackeray|2008|p=[https://books.google.com/books?id=akD7DwAAQBAJ&pg=PA2 2]}}</ref><ref>„In this short overview of the Greek language of the New Testament we will focus on those topics that are of greatest importance for the average reader, that is, those with important …“ —&nbsp;{{harvnb|Aune|2010|p=61}}</ref> Термін „Новый Завіт“ ся увюг у хоснованя у 2.&nbsp;сторочу бігом діспута за вто, ци юдаїштська Біблія має ся включовати вєдно из християнськыма писаня ги сакралный текст.<ref>Barton (1998), pp.&nbsp;3, 4, 7.</ref> Общоприято, ож написаный Новый Завіт жыдами. Выведені сут три общі ідеї за вто, як и зашто давні юдаїшто-християне вчинили тай прияли нові тексты за рувноцнні устояным гебрейськым. Сященик и біблеїшта Джон Бартон пише, ож давні християне навірно просто продовжовали жыдувські традиції записованя тай інкорпорованя свойої віры у авторитативні реліґійні книгы.<ref>Barton (1998), p.&nbsp;2.</ref> Другый пудход удграничує тоты божествено іншпіровані писаня на основі концепції „канона“, котрый ся розвив у 2.&nbsp;ст.<ref>Barton (1998), pp.&nbsp;3–8.</ref> Третьый обсягує формалізацію канона.<ref>Barton (1998), pp.&nbsp;8–11.</ref> Подля Бартона, розлука лиш у термінолоґії; йсі ідеї ся скапчувут уєдно, кідь розникувут ся ги три етапы формованя Нового Завіта.<ref>Barton (1998), pp.&nbsp;11, 14–19.</ref> При приятьови назора {{Iw|Алберт Карл Зундберґ|Алберта Карла Зундберґа-молодшого|de|Albert C. Sundberg}}, ож „канон“ и „писаня“ тото не єдно, и удповідно „писаня“ давні християне прияли задовго до приятя „канона“, первый из сих етапув быв завершеный удносно рано.<ref>Barton (1998), pp.&nbsp;9–11, 17–18.</ref> Бартон каже: Теодор Цан дуйшов ид услідкови, ож „до кунця першого стороча уже быв християнськый канон“, айбо тото быв не тот самый канон, котрый ся поклав у далші столітя.<ref>Barton (1998), p.&nbsp;3.</ref> Зундберґ каже, ож у перші стороча не было крітеріюв про включеня текстув у „сакралні писаня“ кроме іншпірації, тай ож нико у 1.&nbsp;сторочу не мав ідеї закрытого канона.<ref>Barton (1998), pp.&nbsp;9–11.</ref> Єванґелія ся принимали ранньыма вірувучыма ги розказы, передані уд тых Апостолув, котрі лично знали Исуса тай были навчені ним.<ref>Kelly (2000), p.&nbsp;[https://books.google.com/books?id=UivDgM0WywoC&pg=PA4 4].</ref> Далшый біблійный крітіцізм пуддав сомніву авторство и датованя єванґелій. Шыроко признано, ож християнськый канон, котрый подабав на сучасный, быв приятый отцями церькви в удповідь на многі писаня, котрі тоже заявляли за свою божествену природу, айбо протирічили ортодоксії и были названі [[Єресь|єресьов]].<ref>Barton (1998), p.&nbsp;7.</ref> Третьый етап розвоя, фіналный канон, появив ся у 4.&nbsp;сторочови из серійов синодув, котрі як резултат дали канон Старого тай Нового Завіта, хоснованый доныні. Наслідком Гіппонійського синода 393.&nbsp;року&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е. тай роботы Єроніма Стрідонського появила ся ''Вулґата'' ({{Lang-la|Biblia Vulgata}}), латинськоє товмачіня Біблії народнов бесідов, и стала каноном Нового Завіта позад настояня товдышнього Папы, котрый правив, ож канон Вулґаты удповідав рішеням пережых синодув. Новозавітні книгы уже мали читавый авторитет у кунци 1.&nbsp;– на зачатку 2.&nbsp;стороча.<ref>Barton (1998), p.&nbsp;14.</ref> Даже у період свого формованя булшина книг Нового Завіта, котрі ся раховали ''писаньом'', были согласовані. Лінґвішта Стенлі&nbsp;Е.&nbsp;Портер каже, ож „доказы з апокріфічної неєванґелської літературы такі рувно ги з апокріфічных єванґелій&nbsp;— другыми словами, текст грецького Нового Завіта быв удносно твердо зафіксованый тай стабілный на другоє и третьоє стороча“.<ref>Porter (2011), p.&nbsp;198.</ref> Кой у 4.&nbsp;ст.&nbsp;отці церькви затвержовали „канон“, они уже фактично лиш кодифіковали тото, што уже было універзално приятоє.<ref>Barton (1998), p.&nbsp;15.</ref> Новый Завіт ото зберька из 27&nbsp;книг<ref>Mears (2007), [https://books.google.com/books?id=m2Lz7iwklhAC&pg=PA439 pp.&nbsp;438–439].</ref> 4&nbsp;разных жанрув християнської літературы (Єванґелія, Діяня Апостолув, Посланя тай Апокаліпс). Тоты книгы мож поґруповати: [[Єванґеліє|Єванґелія]]&nbsp;— оповіді за послідні три рокы Исусового жывота, його смерть и воскресіня. * [[Синоптичні єванґелія]] ** [[Єванґеліє уд Матія]] ** [[Єванґеліє уд Марка]] ** [[Єванґеліє уд Лукы]] * [[Єванґеліє уд Йоана]] Наративна література, котра розказує історію дуже раннього апостолського періода. * [[Діяня Апостолув]] Павлові посланя, адресовані окремым церьковным ґрупам про рішеня проблем, пудпору тай даваня настановув. {{Div col|colwidth=18em}} * [[Посланя ид римлянам]] * [[Первоє посланя ид коринтянам]] * [[Другоє посланя ид коринтянам]] * [[Посланя ид ґалатянам]] * [[Посланя ид ефесянам]] * [[Посланя ид філіплянам]] * [[Посланя ид колосянам]] * [[Первоє посланя тесалонянам]] * [[Другоє посланя ид тесалонянам]] {{Div col end}} Пастырські посланя за церьков, християнські жывут, доктрину и керовництво. {{Div col|colwidth=18em}} * [[Первоє посланя ид Тімотейови|Первоє посланя ид Тімотейови (Тімофійови)]] * [[Другоє посланя ид Тімотейови]] * [[Посланя ид Тітови]] * [[Посланя ид Філемонови]] * [[Посланя ид жыдам]] {{Div col end}} Католицькі посланя, щи названі общыма вадь малыма посланями. {{Div col|colwidth=18em}} * [[Посланя Якова]] пудпорує реліґійный спосуб жывота. * [[Первоє посланя Петра]] розказує узвы тай страданя. * [[Другоє посланя Петра]] оповідат булше за цілі страданя, христолоґію, етику тай есхатолоґію. * [[Первоє посланя Йоана]] указує, як спознати истинных християн: за їх етиков, прокламаційов Христа у плоти тай по їхнюй любови. * [[Другоє посланя Йоана]] варує против [[докетізма]]. * [[Третьоє посланя Йоана]] дає хоробрость, силу тай варує. * [[Посланя Юды]] засужує опонентув. {{Div col end}} Апокаліптична література (пророча). * [[Книга Удкровеня]] (Апокаліпс) пророкує конець світа. Католицізм, протестантізм и восточноє православіє мавут єднакый 27-книжный новозавітный канон; шор ся удличат межи словянськов, сірійськов и етіопськов традиціями. ==== Канонічні варіації ==== ===== Пешітта ===== {{ГоловнаСтатя|Пешітта}} Пешітта ([[Класичный сірійськый язык|кл.&nbsp;сір.]] {{Lang|syc|ܦܫܺܝܛܬܳܐ}} ''or'' {{lang|syc|ܦܫܝܼܛܬܵܐ}} ''pšīṭtā'') тото стандартна верзія Біблії про церьквы сірійської традиції. Удну біблеїстичных кругув є неуніверзалный консенсус, ож Старый Завіт Пешітты быв потовмаченый на [[сірійськый язык]] из [[Біблійный іврит|біблійного іврита]], навірно у 2.&nbsp;сторочу&nbsp;н.&nbsp;е., тай ож Новый Завіт Пешітты быв потовмаченый из грецького языка.<ref>„The Peshitta Old Testament was translated directly from the original Hebrew text, and the Peshitta New Testament directly from the original Greek“ —&nbsp;{{harvnb|Brock|1988|p=[https://archive.org/stream/TheBibleInTheSyriacTradition/BrockTheBibleInTheSyriacTradition#page/n7/mode/2up 13]}}</ref> Сесь Новый Завіт, на зачаткови не обсягувучый [[Антілеґомен|спорні книгы]] (2.&nbsp;посланя Петра, 2.&nbsp;посланя Йоана, 3.&nbsp;посланя Йоана, посланя Юды, Удкровеня), став стандартом перед зачатком 5.&nbsp;ст. Пять спорных книг были додаті у Гаркеловуй верзії (616&nbsp;н.&nbsp;е.) Томы Гаркелського.<ref name="Bromiley1995">„Printed editions of the Peshitta frequently contain these books in order to fill the gaps. D. Harklean Version. The Harklean version is connected with the labours of Thomas of Harqel. When thousands were fleeing Khosrou's invading armies, …“ —&nbsp;{{harvnb|Bromiley|1995|p=976}}</ref><ref name="Erbes2">{{cite web |last1=Erbes |first1=Johann E. |title=The Aramaic New Testament: Estrangelo Script: Based on the Peshitta and Harklean Versions |url=https://digitalcommons.andrews.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1646&context=auss |website=digitalcommons.andrews.edu |publisher=American Christian Press |access-date=10 April 2022 |pages=259–260 |date=1984 |archive-date=12 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220612205218/https://digitalcommons.andrews.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1646&context=auss |url-status=live }}</ref> ===== Канон католицької церькви ===== Канон католицької церькви ся затвержовав Римськым синодом (382), синодом у Гіппонії (393), Картаґенськыма соборами (397 тай 419), Флоренційськым собором (1431–1449) тай Тридентськым собором (1545–1563), што дало в резултаті 46&nbsp;книг Старого Завіта тай 27&nbsp;книг Нового Завіта&nbsp;— в рокаши 73&nbsp;книгы католицької Біблії.<ref>Rüger (1989), p.&nbsp;302.</ref><ref>{{cite web |title=Canons and Decrees of the Council of Trent |url=http://www.bible-researcher.com/trent1.html |website=www.bible-researcher.com |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110805122857/http://www.bible-researcher.com/trent1.html |archive-date=5 August 2011 }}</ref><ref>Тридентськый собор пудтвердив тот самый испис/канон сакралных писань, котрый уже быв затверженый Гіппонійськым синодом 393.&nbsp;рока, Картаґенськым собором 28.&nbsp;авґуста 397.&nbsp;року, Флоренційськым собором 4.&nbsp;фебруара 1442.&nbsp;року; —&nbsp;{{cite web |title=Council of Basel 1431–45 A.D. Council Fathers |url=http://www.papalencyclicals.net/Councils/ecum17.htm |website=Papal Encyclicals |language=en |date=14 December 1431 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130424112748/http://www.papalencyclicals.net/Councils/ecum17.htm |archive-date=24 April 2013 }} – ''[[Папська була|Була]] союза из коптами,'' ''семый параґраф''.</ref> ===== Етіопськый православный канон ===== Канон Етіопської православної тевагедської церькви май шырокый ги каноны, хосновані булшинов другых християнськых церьквув. У етіопськуй православнуй Біблії є 81&nbsp;книг.<ref name="Ethiopian">{{cite web |url=http://www.ethiopianorthodox.org/english/canonical/books.html |title=The Ethiopian Orthodox Tewahedo Church |publisher=Ethiopianorthodox.org |access-date=19 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101105112040/http://ethiopianorthodox.org/english/canonical/books.html |archive-date=5 November 2010 |url-status=live }}</ref> Окрем книг Септуаґінты, приятых другыма православныма християнами, етіопськый Старый Завіт хоснує Книгу Еноха тай Книгу Юбілеюв (давні жыдувські книгы, котрі ся всокотили лиш у языку [[ґеез]], айбо на них ся реферувут поєдны канонічні книгы Старого Завіта),<ref>Reinhartz (2021), p.&nbsp;19.</ref> грецьку Книгу Ездраша тай Апокаліпс Ездраша, 3&nbsp;книгы етіопськых Макабеюв тай псалом&nbsp;151 у кунци [[Псалтырь|Псалтыря]].<ref name="Wells1911" /><ref name="FUP1970" /> Шор книг Старого Завіта ся мало удличат так, ож етіопськый Старый Завіт хоснує Септуаґінтув шор Малых Пророкув, а не юдаїштськый.<ref name="Ethiopian" /> === Апокріфічні книгы Нового Завіта === : '''''Ник. щи:''''' ''[[Апокріфон]]'' Новозавітні апокріфы вто шор писань ранньых християн, котрі розказувут за Исуса и його ученя, природу Бога, ученя Апостолув и їх дії. Подакотрі из сих робут ся держали частьов Писаня подакотрыма ранньыма християнами, айбо зачинавучи з 5.&nbsp;столітя&nbsp;н.&nbsp;е. ся появив шырокый консенсус, котрый ограничив Новый Завіт до 27&nbsp;книг сучасного канона.<ref>{{cite book|last=Van Liere|first=Frans|date=2014|title=An Introduction to the Medieval Bible|pages=68–69|publisher=Cambridge University Press|url=https://books.google.com/books?id=Dwd-AgAAQBAJ&pg=PA68|isbn=9780521865784}}</ref><ref name="Ehrman2003">{{cite book|last=Ehrman|first=Bart D.|date=2003|title=Lost Christianities: Battles for Scripture and the Faiths We Never Knew|pages=230–231|publisher=Oxford University Press|url=https://books.google.com/books?id=HHDNe8KmMAIC&pg=PA230|isbn=9780199756681|access-date=20 May 2023|archive-date=19 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230119174747/https://books.google.com/books?id=HHDNe8KmMAIC&pg=PA230|url-status=live}}</ref> Римокатолицька, православна тай протестантська церьквы не держат новозавітні апокріфы частьов божествено іншпірованої Біблії,<ref name="Ehrman2003" /> айбо поєдны орієнталні православні каноны їх такыма признавут. Арменська апостолська церьков у єден час включала у канон Третьоє посланя ид коринтянам, айбо не все го дає в испис до 27&nbsp;канонічных новозавітных книг. Новый Завіт коптської Біблії, приятый Еґіпетськов церьковльов, обсягує два Посланя Клемента. == Текстуална історія == Ориґіналні [[Автоґраф|автоґрафы]], т.&nbsp;є.&nbsp;ориґіналні грецькі писаня тай рукописы, написані ориґіналныма авторами Нового Завіта, не дожыли до нашых днув.<ref>[https://books.google.com/books?id=Ze16lRIzIzcC&dq=The+autographs%2C+the+Greek+manuscripts+written+by+the+original+authors%2C+have+not+survived&pg=PA9] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200727111232/https://books.google.com/books?id=Ze16lRIzIzcC&pg=PA9&dq=The+autographs,+the+Greek+manuscripts+written+by+the+original+authors,+have+not+survived#v=onepage&q=The%20autographs%2C%20the%20Greek%20manuscripts%20written%20by%20the%20original%20authors%2C%20have%20not%20survived|date=27 July 2020}} Manuscripts and the Text of the New Testament: An Introduction for English Readers by Keith Elliott, Ian Moir – Continuum International Publishing Group, 2000, p. 9</ref> Айбо історично копії тых ориґіналув екзістувут и передавали ся, всокочовали ся у шорови рукописных традицій. Три головні текстуалні традиції грецького Нового Завіта ся пораз кличут: александрійськым текстотіпом (вцілови ун доста біблійно мінімалістичный), бізантськым текстотіпом (максималістичный) тай западным текстотіпом (пораз чудный). Уєдно вни чинят булшину давньых рукописув. На дуже раннюм етапі розвоя християнство замінило звиткы на [[Кодекс|кодексы]] (предкы зшитых книг) и до 3.&nbsp;ст.&nbsp;зберькы біблійных книг уже ся копіровали цілыма комплетами.<ref name=":13" /> Позад того, ож ушыткі давні тексты ся писали уд рукы, часто через копірованя из другого рукописного текста, они не сут домак межи собов похожі, ги тото є з печатныма уданями. Розлука межи нима ся держит вцілови незначнов; удликы ся кличут текстуалныма варіантами.<ref>Soulen, Soulen (2001), p.&nbsp;204.</ref> Варіант ото просто хотьяка варіація помежи двома текстами. Булшина варіантув ся появила трафунково, айбо подакотрі из варіантув нарочні. Нарочні зміны ся чинили, обы уліпшити ґраматику, ліквідовати розбіжності, внести літурґічні правкы, ги наприклад [[Доксолоґія|доксолоґію]] [[Господня молитва|Господньої молитвы]], гармонізовати паралелні стихы вадь изкапчати тай упросити дакулко варіантных прочитань у єдно.<ref>Black (1994), p.&nbsp;60.</ref> == Влив == {{ГоловнаСтатя|Роль християнства у цивілізації}} Мавучи літературну традицію, котра ся розсігат на два тысячроча, Біблія є єднов из майвливовых писаных робут. Уд практикованя персоналної гіґієны тай до філозофії з етиков, Біблія прямо и непрямо повливала на політику тай закон, войну и мир, сексуалну мораль, побратя тай фамілный жывут, буквы и школованя, [[Уменя|уміня]], [[Економіка|економіку]], соціалну справедливость, [[Медицина|медицину]] и другі сферы діялности челядника.<ref>Riches (2000), ch.&nbsp;1.</ref> Християнська Біблія&nbsp;— майвыдавана книга у світі из оцінков у булш ги 5&nbsp;міліардув проданых копій.<ref>{{cite web |title=Best-selling book |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/best-selling-book-of-non-fiction |publisher=Guinness World Records |access-date=10 May 2025 |date=2021 }}</ref> Зато Біблія мала читавый влив, особено на западный світ,<ref>{{cite book|title=God, Justice, and Society: Aspects of Law and Legality in the Bible|url=https://archive.org/details/godjusticesociet0000burn|first=Jonathan|last=Burnside|year=2011|isbn=978-0-19-975921-7|page=XXVI|publisher=Oxford University Press|quote=}}</ref><ref>{{cite book|title=Readings in Western Religious Thought: The ancient world|url=https://archive.org/details/readingsinwester0000reid|first=Patrick|last=V. Reid|year=1987|isbn=978-0-8091-2850-1|page=[https://archive.org/details/readingsinwester0000reid/page/43 43]|publisher=Paulist Press|quote=}}</ref> де [[Ґутенберґова Біблія]] была первов книгов, напечатанов у Европі на печатнум станку.<ref>Riches (2000), chs.&nbsp;1, 4.</ref> Она вчинила внесок у формованя на западі закона, уміня, літературы тай ошколованя.<ref>{{cite book|title=Religion and Spirituality in Psychiatry|url=https://archive.org/details/religionspiritua0000unse_c1o2|first=Harold|last=G. Koenig|year=2009|isbn=978-0-521-88952-0|page=[https://archive.org/details/religionspiritua0000unse_c1o2/page/31 31]|publisher=Cambridge University Press|quote=The Bible is the most globally influential and widely read book ever written. ... it has been a major influence on the behavior, laws, customs, education, art, literature, and morality of Western civilization.}}</ref> === Політика тай право === Біблія ся хосновала як на пудпору, так и на опур політичнуй власти. Она была вдухновеньом про револуції и зміны власти, бо в нюй ся часто демонструє, ож Буг убират „слабых и скромных… (Мойсей из бесідным дефектом, дітвак Самуель, Саул из скромної файты, Давыд протув Ґоліята и т.&nbsp;д.)… обы вни противостояли моцным“.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=20xMAwAAQBAJ&dq=weak+and+humble+%28the+stammering+Moses%2C+the+infant+Samuel%2C+Saul+from+an+insignificant+family%2C+David+confronting+Goliath%2C+etc.%29+to+confound+the+mighty+-wikipedia&pg=PA123|title=The Subversion of Christianity|first=Jacques|last=Ellul|date=2 June 2011|publisher=Wipf and Stock Publishers|isbn=978-1-60608-974-3 |via=Google Books}}</ref><ref>Ellul, Jacques, The Subversion of Christianity, Eerdman's Publishing Co., 1984, pp. 116, 123</ref> Біблійні тексты были каталізатором такых політичных концепцій, ги [[демократія]], [[реліґійна терпимость]] и [[Слобода реліґії|реліґійна слобода]];<ref name="Scribner">{{cite book|editor1-last=Scribner|editor1-first=Robert W.|editor2-last=Grell|editor2-first=Ole Peter|editor3-last=Scribner|editor3-first=Bob |title=Tolerance and Intolerance in the European Reformation|publisher=Cambridge University Press|location=United Kingdom|year=2002|isbn=978-0-521-89412-8}}</ref>{{rp-primitive|3}} а они у свою очерідь вдухновили вшылиякі кываня: уд [[аболіціонізм]]а у 18. и&nbsp;19.&nbsp;сторочах до [[кываня за громадянські права афроамеричанув]], [[Антіапартеїдноє кываня|антіапартеїдного кываня]] и теолоґії вызволеня у [[Латинска Америка|Латинськуй Америці]]. Біблія была ай жерелом про многі мирні кываня тай провбы скапчати вєдно світ.<ref>Powery, Emerson B. "The Bible and Social Reform: Musings of a Biblical Scholar." ''The Bible in the American Experience'' 2 (2020): 255.</ref> Коріня многых сучасных законув ся просліжувут у Біблії: юридичні ґарантії, справедливость у криміналных процесах, рувность перед законом.<ref>Unterman, Jeremiah. ''Justice for All: How the Jewish Bible Revolutionized Ethics. U of Nebraska Press'', 2017. pp. 23–25</ref> Судям ся каже не брати взяткы (Второзаконя 16:19), быти неупережеными як ид місным, так ид чужакам (Левіт 24:22; Второзаконя 27:19), як ид безвласным, так ид тым, ко має власть (Левіт 19:15), як ид богатым, так ид убогым (Второзаконя 1:16, 17; Выход 23:2–6); описує ся право на справедливый суд и справедливу кару (Второзаконя 19:15; Выход 21:23–25). Про спеціалну защиту ся уокремлювут майуразливі верствы населеня у патріархалному обществі: діти, жоны, чужакы. (Псалмы 72:2, 4).<ref name="Christopher Marshall">{{cite book |last1=Marshall |first1=Christopher |editor1-last=Atkin |editor1-first=Bill |editor2-last=Evans |editor2-first=Katrine |title=Human Rights and the Common Good: Christian Perspectives |date=1999 |publisher=Victoria University Press |location=Wellington, New Zealand |isbn=978-0-86473-362-7 |chapter="A Little lower than the Angels" Human rights in the biblical tradition}}</ref>{{rp-primitive|47–48}} Біблія ся держит учеными ги жерело читавого влива на розвуй [[Нація|націй]] и [[націоналізм]]а, раз межи давньыми жыдами, а пак у християнськых обществах. Про давньых жыдув, она была „и націоналнов історійов, и жерелом законув“,<ref name=":0">{{Cite journal |last=Millar |first=Fergus |date=1987 |title=Empire, Community and Culture in the Roman near East: Greeks, Syrians, Jews and Arabs |url=https://doi.org/10.18647/1337/JJS-1987 |journal=Journal of Jewish Studies |volume=38 |issue=2 |pages=147–148|doi=10.18647/1337/JJS-1987 |url-access=subscription }}</ref> и давала основу про закладеня ворошного походжіня, історії, леґіслативных кодексув и културных маркерув, котрі дефіновали жыдувську колективну ідентичность.<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Citation |title=Constructing Jewish Nationalism: The Role of Scripture |date=2006 |work=Elements of Ancient Jewish Nationalism |pages=29–30, 48 |editor-last=Goodblatt |editor-first=David |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/elements-of-ancient-jewish-nationalism/constructing-jewish-nationalism-the-role-of-scripture/9D600C19BF6BA343287CE63CDF2A5C8E |access-date=2024-10-08 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/cbo9780511499067.003 |isbn=978-0-521-86202-8 |archive-date=8 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008102119/https://www.cambridge.org/core/books/abs/elements-of-ancient-jewish-nationalism/constructing-jewish-nationalism-the-role-of-scripture/9D600C19BF6BA343287CE63CDF2A5C8E |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Предлагало ся, ож практика реґуларных публічных читань біблійных текстув бігом періода Другого храма помогла передати такі наративы, формувучі ідентичность, май шырокуй жыдувськуй публіці.<ref name=":1" /> Дакулько ученых пишут, ож великі дарабы юдаїстської Біблії&nbsp;— а май Девтерономістська історія и Чотырикнижа&nbsp;— были написані нарочно про закладеня тай укріпленя окремої ізраельської [[Етнічность|етнічности]] тай [[Націонална ідентичность|націоналної ідентичности]].<ref name=":1" /> Подакотрі изглядователі націоналізма ги Едріен Гестінґс пишут, ож модель давнього Ізраїля, указана у юдаїстськуй Біблії, породила ориґіналну концепцію нації тай спричинила розвуй націоналізма тай европськых націоналных держав.<ref name=":2">{{Cite book |last=Hastings |first=Adrian |title=The Construction of Nationhood: Ethnicity, Religion and Nationalism |url=https://archive.org/details/constructionofna0000hast |publisher=Cambridge University Press |year=1997 |isbn=0-521-59391-3 |location=Cambridge |pages=[https://archive.org/details/constructionofna0000hast/page/186 186]–187}}</ref> === Соціална удповідалность === === Література, уміня тай култура === [[Файл:Regnault,_Henri,_Salomé.jpg|міні|„Саломе“, Анрі Реньо (1870)]] Біблія прямо и непрямо вливала на літературу: „Сповідь“ [[Сятый Авґустин|сятого Авґустина]] ся шыроко признає за перву автобіоґрафію у западнуй літературі.<ref name="Wilken 2003 291">{{cite book|last=Wilken|first=Robert L.|title=The Spirit of Early Christian Thought|url=https://archive.org/details/spiritofearlychr0000wilk_i4u6|publisher=Yale University Press|location=New Haven|year=2003|isbn=978-0-300-10598-8|page=[https://archive.org/details/spiritofearlychr0000wilk_i4u6/page/291 291]}}</ref> Summa Theologica, написана у 1265–1274, тото „єден из класичных творув історії філозофії тай єдна из майвливовых робут западної літературы“.<ref>Ross, James F., "Thomas Aquinas, ''Summa theologiae'' (c. 1273), Christian Wisdom Explained Philosophically", in ''The Classics of Western Philosophy: A Reader's Guide'', (eds.) Jorge J. E. Gracia, Gregory M. Reichberg, Bernard N. Schumacher (Oxford: Blackwell Publishing, 2003), p. 165. [https://books.google.com/books?id=6jAcwGItzssC&pg=PA165]</ref> Обідві йсі роботы іншпіровали епічну поезію [[Данте Аліґєрі]] тай його [[Божествена комедія|„Божествену комедію“]], а теолоґія Данте у свою очерідь повливала на такых писателюв, ги [[Вільям Шекспір]]<ref>{{cite web |title=Assurances of faith: How Catholic Was Shakespeare? How Catholic Are His Plays? |url=http://www.crisismagazine.com/julaug2002/feature4.htm |last=Voss |first=Paul J. |date=July 2002 |work=Crisis Magazine |publisher=Morley Publishing Group |access-date=19 May 2022 |archive-date=22 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110222065053/http://www.crisismagazine.com/julaug2002/feature4. |url-status=dead }}</ref> и [[Джон Роналд Руєл Толкин|Джон Роналд Руел Толкін]].<ref>{{cite web |title=Tolkien's Catholic Imagination |url=http://www.crisismagazine.com/november2001/feature7.htm |last=Boffetti |first=Jason |date=November 2001 |work=Crisis Magazine |publisher=Morley Publishing Group |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060821111145/http://www.crisismagazine.com/november2001/feature7.htm |archive-date=21 August 2006 }}</ref> Многі из шедеврув западного уміня брали іншпірацію из біблійных тем: уд [[Мікеланджело|Мікеланджеловых]] статуй „Давыд“ и „Пєта“, до „Тайної вечері“ [[Леонардо да Вінчі|Леонарда да Вінчія]] тай дакулкох [[Рафаел|Рафаеловых]] образув Мадонны. Єва, котра ся не слухат Божої заповіди, є єднов из майзображованых в умілстві перзон.<ref name="Mati Meyer">{{cite web |last1=Meyer |first1=Mati |title=Art: Representation of Biblical Women |url=https://jwa.org/encyclopedia/article/art-representation-of-biblical-women |website=Jewish Women's Archive |access-date=19 May 2022 |archive-date=16 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201016195318/https://jwa.org/encyclopedia/article/art-representation-of-biblical-women |url-status=live }}</ref> Ренесанчні образы часто указовали голу жунську фіґуру, а уд 19.&nbsp;стороча особа Далілы ги „<nowiki/>[[фем фатал]]<nowiki/>“ ({{Lang-fr|femme fatale}}) демонструє участь Біблії тай уміня у формованьови тай репрезентації никань жун.<ref>{{Cite web |url=https://jwa.org/encyclopedia/article/art-representation-of-biblical-women |title=Art: Representation of Biblical Women &#124; Jewish Women's Archive |access-date=19 May 2022 |archive-date=16 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201016195318/https://jwa.org/encyclopedia/article/art-representation-of-biblical-women |url-status=live }}</ref><ref name="Diane Apostolos-Cappadona">{{Cite journal|last1=Apostolos-Cappadona|first1=Diane|title=Women in Religious Art|volume=1|journal=Oxford Research Encyclopedia of Religion|publisher=Oxford Research Encyclopedias|doi=10.1093/acrefore/9780199340378.013.208|date=Jul 2016|isbn=978-0-19-934037-8}}</ref> Біблія споминат за многі ритуалы очищеня, котрі говорят за чистоту и буквалну, и метафоричну.<ref name="Warsh">{{cite book|last=Warsh|first=Cheryl Krasnick|others=Veronica Strong-Boag|title=Children's Health Issues in Historical Perspective|year=2006|publisher=Wilfrid Laurier Univ. Press|quote=... From Fleming's perspective, the transition to Christianity required a good dose of personal and public hygiene ...|isbn=978-0-88920-912-1|page=315}}</ref> Туалетный етікет у Біблії пудпорує мытя по вшыткых трафунках дефекації, што стало стімулом про вынайденя біде.<ref>{{cite book|title=Contemporary Biology: Concepts and Implications|first=Mary|last=E. Clark|year=2006|isbn=978-0-7216-2597-3|publisher=University of Michigan Press}}</ref><ref>{{cite web |title=A hose: the strange device next to every Finnish toilet |url=https://en.biginfinland.com/hose-always-next-every-finnish-toilet/ |website=Big in Finland |date=8 July 2014 |publisher=Curiosities |access-date=21 May 2022 |archive-date=10 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220510130712/https://en.biginfinland.com/hose-always-next-every-finnish-toilet/ |url-status=live }}</ref> === Критика === == Інтерпретації тай іншпірації == === Реліґійна важность === == Верзії тай товмачіня == {| class="wikitable" |+Товмачіня Біблії по світу (на септембер 2024)<ref>{{cite web |title=2024 Global Scripture Access |url=https://www.wycliffe.net/resources/statistics/ |access-date=14 October 2020 |archive-date=13 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201013191504/https://www.wycliffe.net/resources/statistics/ |url-status=live }}</ref> !Число !Статистика |- | style="text-align: right;" |7,396 |приблизно языкув, котрыма говорят у світі на днешньый день |- | style="text-align: right;" |3,526 |ищи розробльованых товмачінь на нові языкы |- | style="text-align: right;" |1,274 |языкув из потовмаченыма фраґментами Біблії |- | style="text-align: right;" |1,726 |языкув из товмаченьом Нового Завіта |- | style="text-align: right;" |756 |языкув из повным товмачіньом Біблії (протестантського канона) |- | style="text-align: right;" |3,756 |языкув из якымись товмачінями Біблії |} {| class="wikitable" |+Товмачіня Біблії по русинськы<ref>{{Cite web |last=Ґамбаль |first=Богдан |date=3. 2. 2020 |title=«Най ся друкує!». Святе Писмо в русиньскым языку |url=https://www.lem.fm/naj-sya-drukuye-svyate-pismo-v-rusinskym-yazyku/ |publisher=lem.fm |ref=Gambal20 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Новый Завіт по-русинськы |date=27. мая 2025 |url=https://otcuznyna.com/novyj-zavit-po-rusynsky/ |publisher=[[Отцюзнина (журнал)|Журнал „Отцюзнина“]] |ref=Otcuznyna25 }}</ref> !Рук !Товмачіня !Авторы !Варіант русинського языка !Коментарі |- |1989 |''Илустрована библия младих'' |Михал Холошняй |[[Паноньско-русиньскый язык|паннонськый]] | |- |2006 |''Святе Писмо. Нови Завит'' |о. Тадей Войнович, Янко Рамач, Михал Рамач |[[Паноньско-русиньскый язык|паннонськый]] | |- |2019 |''Святе Писмо'' |Янко Рамач, Михал Рамач |[[Паноньско-русиньскый язык|паннонськый]] |Повноє товмачіня християнської Біблії |- | |''Євангеліє од Іоанна на русинському языкови'' |о. Франтішек Крайняк, Йосиф Кудзей |пряшувськый |Товмачіня из церьковнословянського языка |- |2024 |''Тетраєвангеліє'' | |пряшувськый | |- |2025 |''Новый Завіт'' | |пряшувськый | |- |2025 |Новый Завіт | |пудкарпатськый | |} == Археолоґічноє тай історичноє зглядованя == : '''''Головні статі:''''' ''[[Біблійна археолоґічна школа]], [[Історичность Біблії]], [[Реліґійно мотивована псевдоархеолоґія]]'' : '''''Ник. щи:''''' ''[[Датованя Біблії]]'' [[Файл:JRSLM_300116_Tel_Dan_Stele_01.jpg|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/File:JRSLM_300116_Tel_Dan_Stele_01.jpg|міні|Стела из Тел Дана у Ізраїльськум музеї. Уділена білым послідовность букв: ביתדוד]] [[Біблійна археолоґія]] тото пуддисципліна [[Археолоґія|археолоґії]], котра ся занимат и проливат світло на гебрейські писаня тай Новый Завіт.<ref>Caraher, Pettegrew (2019), p.&nbsp;19.</ref> Она ся хоснує про вызначіня способу жывота тай практик людий, котрі жыли у біблійські часы.<ref>Caraher, Pettegrew (2019), p.&nbsp;11.</ref> Є шырокый шпектрум інтерпретацій у сфері біблійної археолоґії.<ref>Mazar (2003), pp.&nbsp;85–87.</ref> Єдна из течій тото біблійный максималізм, котрый головно держит ся назора, ож булшина Старого Завіта закладена на історії, хоть и представлена через реліґійну призму свого часу. Подля історика Лестера Л.&nbsp;Ґрабба, є „мало, кідь обще є“ максималіштув у мейнстрімнуй науці.<ref name=":1">Grabbe (2017), p.&nbsp;36.</ref> Біблійный максималізм ся держит крайньов протилежностьов біблійного мінімалізма, котрый рахує Біблію твором чисто повыгнатьовым (5.&nbsp;сторуча&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е. и дале).<ref>Davies (2000), p.&nbsp;27.</ref> Подля Мері-Джоан Лейт, професоркы реліґійных штудій, многі мінімалішты іґноровали доказы давности гебрейського языка у Біблії тай мало ко из них бере до увагы археолоґічні доказы.<ref>Leith (2022), p.&nbsp;5.</ref> Булшина штудовачув Біблії тай археолоґув ся розміщувут даґде на шпектрови помежи сима двома крайностями.<ref name=":1" /><ref>Leith (2022), p.&nbsp;4.</ref> Юдаїштська Біблія/Старый Завіт, давні небіблійні тексты тай археолоґія пудпорувут датованя Бабілонської неволи 586.&nbsp;роком&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.<ref>Leith (2022), p.&nbsp;1.</ref> Розкопкы у южнуй Юдеї указувут закономірность нищеня, котрый парує пуд неоассірійськоє спустошеня Юдеї пуд конець 8.&nbsp;стороча&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е тай 2&nbsp;Царі&nbsp;18:13.<ref>Leith (2022), p.&nbsp;6.</ref> У 1993.&nbsp;рокови у Тел Дані, археолоґ Аврагам Біран найшов фраґмент арамайського написа, стелу из Тел Дана, котра ся датує кунцьом 9.&nbsp;– зачатком 8.&nbsp;ст. и споминат „царя Ізраїля“ тай „дум Давыда“ („бет Давід“). Тото указує на вто, ож Давыд не годен быв быти угаданый у кунци 6.&nbsp;ст., тай на вто, ож царі Юдеї выводили свуй родовод уд когось, ко ся писав Давыд.<ref>Leith (2022), p.&nbsp;2.</ref> Айбо не є актуалного археолоґічного доказа екзістованя Царя Давыда, Соломона вадь Первого Храма у 10.&nbsp;ст.&nbsp;до.&nbsp;н.&nbsp;е., як тото описує Біблія.<ref>Leith (2022), pp.&nbsp;2–3.</ref> == Біблійный крітіцізм == [[Файл:Faculté_de_Médecine_Purpan_01.jpg|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Facult%C3%A9_de_M%C3%A9decine_Purpan_01.jpg|міні|Жан Аструк, котрого часто кличут „отцьом біблійного крітіцізма“, рельєф на Централнуй болници Тулузького універзитета]] : '''''Головні статі:''''' ''[[Біблійні штудії]], [[Біблійный крітіцізм]], [[Історичный крітіцізм]], [[Текстуалный крітіцізм]]'' Біблійный крітіцізм тото аналітичноє зглядованя Біблії ги текста, котроє нараблят из вопросами єї історії, авторства, датованя тай авторськых намірув. Ото не то самоє, што критика Біблії, котра є заявов против Біблії як жерела інформації вадь етичных приписув, тай не то самоє, што критика возможных товмацькых хыб.<ref>{{cite web |url=http://www.baptistlink.com/creationists/expondoerrossbinvi.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20021029221934/http://www.baptistlink.com/creationists/expondoerrossbinvi.htm |url-status=dead |archive-date=29 October 2002 |title=Expondo Os Erros Da Sociedade Bíblica Internacional |publisher=Baptistlink.com |year=2000 |access-date=13 January 2012 }}</ref> Біблійный крітіцізм учинив штудованя Біблії світськым, научным и май демократичным, што навхтема поміняло як челядь розуміє Біблію.<ref>Soulen, Soulen (2001), p.&nbsp;22.</ref> Біблія перестала ся держати сугубо реліґійным артефактом, а єї інтерпретація перестала быти ограниченов комунітов вірянув.<ref name=":2">Fishbane (1992), p.&nbsp;129.</ref> Майкел Фішбейн пише: „Сут тоты, ко видит десакралізацію Біблії серенчливым обстояньом про“ розвуй сучасного світа.<ref>Fishbane (1992), p.&nbsp;121.</ref> Про многых біблійный крітіцізм „упустив вонка жменю угроз“ християнськуй вірі; про другых ун „указав ся провалом, головно позад гани, ож діахронічноє, линійноє зглядованя годно пудкорити хотьякі звіданя тай проблемы, скапчані з інтерпретаційов“.<ref name=":3">Harrisville (2014), p.&nbsp;vii.</ref> Другі вірили, ож біблійный крітіцізм, кідь го брати „без його необґрунтованого высокомірства“, годен быти бізувным жерелом інтерпретації.<ref name=":3" /> Фішбейн рувнят біблійный крітіцізм из [[Йов (біблійный персонаж)|Йобом]] (Йовом), пророком, котрый розбив „корысливі візії ради май чесного перехода уд божественого ''текстуса'' ид людському“.<ref name=":2" /> Роджерсон каже: біблійный крітіцізм є услобожавучый про тых, ко хоче, обы віра їм была „розумно заоснована тай інтелектуално чесна“.<ref>Rogerson (2000), [[iarchive:oxfordcompaniont00hast/page/298|p.&nbsp;298]].</ref> == Ілустрації == Майґрандіозні середньовічні Біблії были [[Ілумінованый рукопис|ілуміноваными рукописами]], у котрых текст ся декоровав буквицями, краями (марґіналіями), мініатурныма ілустраціями. До 12.&nbsp;стороча булшина рукописув ся продуковала у монастырях про розміщеня у бібліотеці вадь на бештелунок богатого клієнта. Май великі манастырі часто мали скрипторії&nbsp;— окремі міста про монахув, котрі ся спеціалізовали у выробленьови рукописув, де „окремі малі комнаткы ся вділяли на переписованя книг; они ся розміщовали так, обы кажджый писарь мав си оболок, уходячый на монастырськый пішак.“<ref>Diringer (2013), [https://books.google.com/books?id=BOjCAgAAQBAJ&pg=PA208 p.&nbsp;208].</ref> На 14.&nbsp;стороча монахы у скрипторіях зачали брати д собі братув из варошськых скрипторіюв, а май у Парижі, Римі тай Нідерландах.<ref>De Hamel (1992), p.&nbsp;45.</ref> Жаданя на рукописы уросло было натулко, ож монашеські бібліотекы уже не могли го задоволнити, и зачали залучати у роботу світськых писарюв и ілумінаторув.<ref>De Hamel (1992), p.&nbsp;57.</ref> Тоты люде часто жыли близко коло монастыря и у подакотрых трафунках убирали ся ги монахы, кой заходили до монастыря, айбо могли йти собі гет у кунци дне.<ref>De Hamel (1992), p.&nbsp;65.</ref> Вызначный приклад ілумінованого рукописа тото Келлська книга, уроблена дас у 800.&nbsp;рокови, котра обсягує чотыри Єванґелія Нового Завіту вєдно из ушылиякыма вводныма текстами тай таблами. Рукопис „ся заганяв рубрикаторови, котрый додав цвітні наголовкы, буквиці, зазначкы и так дале; а товды&nbsp;— кідь книга ся мала ілустровати&nbsp;— она йшла ілумінаторови“.<ref>Diringer (2013), [https://books.google.com/books?id=BOjCAgAAQBAJ&pg=PA213 p.&nbsp;213].</ref> У трафунках рукописув, котрі йшли на комерцію, писаня „безсомнівно ся обговорьовало на зачаткови роботы межи клієнтом и писарьом (авадь писарьовым аґентом), айбо на тот момент, кой ся писаня заганяло ілумінаторови, уже ся не лишало міста про іновацію.“<ref>De Hamel (1992), p.&nbsp;60.</ref><gallery widths="200" heights="200"> Файл:Bible_chartraine_-_BNF_Lat116_f193.jpg|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bible_chartraine_-_BNF_Lat116_f193.jpg|Біблія 1150.&nbsp;рока, из Скрипторія де Шартре, Христос из анґелами Файл:Blanche_of_Castile_and_King_Louis_IX_of_France.jpg|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Blanche_of_Castile_and_King_Louis_IX_of_France.jpg|Біблія Бланкы Кастильської тай Лудовіка&nbsp;IX., 13.&nbsp;сторуча Файл:Maciejowski_Bible_Leaf_37_3.jpg|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Maciejowski_Bible_Leaf_37_3.jpg|[[Біблія Мацєйовського]], лист&nbsp;37, 3.&nbsp;образчик, Абнер (у центрі у зеленому цурьови) заганят Мікола назад до Давыда. Файл:Jephthah's_daughter_laments_-_Maciejowski_Bible.JPG|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Jephthah's_daughter_laments_-_Maciejowski_Bible.JPG|Євтахова донька реве&nbsp;— [[Біблія Мацєйовського]] (Франція, дас&nbsp;1250) Файл:Whore-babylon-luther-bible-1534.jpg|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Whore-babylon-luther-bible-1534.jpg|Розфарблена верзія ілустрації Бабілонської блудниці из товмачіня Біблія Мартіна Лутера 1534.&nbsp;року Файл:Malnazar_-_Bible_-_Google_Art_Project.jpg|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Malnazar_-_Bible_-_Google_Art_Project.jpg|Арменська Біблія, 17.&nbsp;стороча, [[Ілумінованый рукопис|ілумінована]] Малназаром Файл:Foster_Bible_Pictures_0031-1.jpg|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Foster_Bible_Pictures_0031-1.jpg|Утіканя из Содома и Гоморры, Біблія Фостера, 19.&nbsp;сторуча Файл:Kennicott_Bible_305r.l.jpg|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kennicott_Bible_305r.l.jpg|Йону промыкат рыба, Перва Кеннікотська Біблія, 1476 </gallery> == Ґалерія == <gallery widths="200" heights="200" caption="Біблії"> Файл:Bibel_Kloster_Paleokastritsa.jpg|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bibel_Kloster_Paleokastritsa.jpg|Стара Біблія из [[Ґреція|грецького]] монастыря Файл:Imperial_Bible.jpg|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Imperial_Bible.jpg|''Імперська Біблія'' вадь ''Віденські коронаційні Єванґелія'' из Відня, Австрія, дас&nbsp;1500 Файл:Kennicott_Bible.jpg|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kennicott_Bible.jpg|Перва Кеннікотська Біблія, 1476 Файл:A_religious_Baroque_Bible_-_7558.jpg|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/File:A_religious_Baroque_Bible_-_7558.jpg|[[Бароко|Барокова]] Біблія Файл:Lincoln_inaugural_bible.jpg|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lincoln_inaugural_bible.jpg|Біблія, на котруй присягав на своюй первуй інавґурації 16.&nbsp;президент [[Споєны Штаты Америцькы|США]] [[Абрагам Лінколн]] у&nbsp;році&nbsp;1861 Файл:Holy_Bible_The_Improved_Domestic_Bible_London_Schuyler_Smith_&_Co_1880_Maps.jpg|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Holy_Bible_The_Improved_Domestic_Bible_London_Schuyler_Smith_&_Co_1880_Maps.jpg|Ілустрована Біблія епохы [[Домова война в США|Громадянської войны]] в Америці Файл:Bible_and_Key_Divination.jpg|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bible_and_Key_Divination.jpg|Мініатурна Біблія Файл:Bibel-1.jpg|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bibel-1.jpg|Вікторіанська Біблія 1866.&nbsp;року Файл:Bizzell_Bible_Collection.jpg|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bizzell_Bible_Collection.jpg|Реґалы Біззеллської колекції Біблій у Біззеллськуй меморіалнуй бібліотеці, США Файл:Leonardo_da_Vinci_-_Annunciazione_(dettaglio).jpg|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Leonardo_da_Vinci_-_Annunciazione_(dettaglio).jpg|„Благовіщеня“ [[Леонардо да Вінчі|Леонарда да Вінчія]] (дас 1472–1475), на котрому [[Дїва Марія|Діва Марія]] читат Біблію </gallery> == Жерела == {{Refbegin|30em}} * {{cite book|last1=Aland|first1=Kurt|last2=Aland|first2=Barbara|title=The text of the New Testament : an introduction to the critical editions and to the theory and practice of modern textual criticism|url=https://archive.org/details/textofnewtestame0000alan_v4p7|date=1995|publisher=W.B. Eerdmans|location=Grand Rapids|isbn=978-0-8028-4098-1}} * {{cite book|editor-last1=Alter|editor-first1=Robert|editor-last2=Kermode|editor-first2=Frank|title=The Literary Guide to the Bible|year=1987|publisher=Harvard University Press|url=https://books.google.com/books?id=O4hYlvzWui8C|isbn=978-0-674-87531-9}} ** {{harvc|last=Savran|first=George|c=I and II Kings|year=1987|in1=Alter|in2=Kermode|ignore-err=no}} ** {{harvc|last=Rosenberg|first=Joel|c=I and II Samuel|year=1987|in1=Alter|in2=Kermode|ignore-err=no}} * {{cite book|last1=Aune|first1=David E.|title=The Blackwell Companion to The New Testament|date=22 January 2010|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-4443-1894-4|url=https://books.google.com/books?id=ygcgn8h-jo4C|language=en}} * {{Cite book|last=Baden|first=Joel S.|title=The Composition of the Pentateuch: Renewing the Documentary Hypothesis|publisher=Yale University Press|year=2012|url=https://books.google.com/books?id=CYW7z9tFHisC&q=The+Composition+of+the+Pentateuch%3A+Renewing+the+Documentary+Hypothesis|series=Anchor Yale Reference Library|isbn=978-0-300-15264-7}} * {{Cite book|last=Bandstra|first=Barry L.|date=2009|orig-date=2004|title=Reading the Old Testament: an introduction to the Hebrew Bible|edition=4th|publisher=[[Wadsworth Cengage Learning]]|isbn=978-0-495-39105-0|oclc=244017850}} * {{cite book|last1=Barnstone|first1=Willis|title=The Restored New Testament: A New Translation with Commentary, Including the Gnostic Gospels Thomas, Mary, and Judas|date=12 October 2009|publisher=W. W. Norton & Company|isbn=978-0-393-06493-3|url=https://books.google.com/books?id=CakJchHfN1QC|language=en}} * {{cite journal|last1=Bartkowski|first1=John|title=Beyond Biblical Literalism and Inerrancy: Conservative Protestants and the Hermeneutic Interpretation of Scripture|url=https://archive.org/details/sim_sociology-of-religion_fall-1996_57_3/page/259|journal=Sociology of Religion|date=1996|volume=57|issue=3|pages=259–272|doi=10.2307/3712156|jstor=3712156}} * {{cite book|last1=Barton|first1=John|title=Understanding Old Testament Ethics: Approaches and Expectations|url=https://archive.org/details/understandingold0000bart|date=2003|publisher=Westminster John Knox Press|location=Louisville, Kentucky|isbn=978-0-664-22596-4}} * {{cite book|last1=Barton|first1=John|title=The Nature of Biblical Criticism|date=2007|publisher=Westminster John Knox Press|location=Louisville, Kentucky|isbn=978-0-664-22587-2|url=https://books.google.com/books?id=Vocz7rnZ0IwC}} * {{cite book|last1=Barton|first1=John|title=Holy Writings, Sacred Text: The Canon in Early Christianity|url=https://archive.org/details/holywritingssacr0000bart_f3t2|date=1998|publisher=Westminster John Knox Press|isbn=978-0-664-25778-1|edition=reprint}} * {{cite book|last=Barton|first=John|title=A History of the Bible: The Story of the World's Most Influential Book|url=https://archive.org/details/historyofbiblest0000bart|edition=illustrated|year=2019|publisher=Penguin|isbn=978-0-525-42877-0}} * {{cite book|last1=Beach|first1=Waldo|title=Christian Ethics in the Protestant Tradition|url=https://archive.org/details/christianethicsi0000beac|date=1988|publisher=John Knox Press|isbn=978-0-8042-0793-5}} * {{cite book|last=Beekes|first=R. S. P.|title=Etymological Dictionary of Greek|year=2009|publisher=Brill|location=Leiden and Boston}} * {{cite book|last1=Black|first1=David Alan|title=New Testament Textual Criticism: A Concise Guide|url=https://archive.org/details/newtestamenttext00blac|date=1994|publisher=Baker Academic|isbn=978-0-8010-1074-3|edition=illustrated}} * {{cite book|last1=Blass|first1=Friedrich W.|last2=Thackeray|first2=Henry St. John|author-link2=Henry St. John Thackeray|title=Grammar of New Testament Greek|date=29 August 2008|publisher=Wipf and Stock Publishers|isbn=978-1-7252-2324-0|url=https://books.google.com/books?id=akD7DwAAQBAJ|language=en}} * {{cite journal|last=Blocher|first=Henri|title=Helpful or Harmful? The "Apocrypha" and Evangelical Theology|journal=European Journal of Theology|volume=13|issue=2|year=2004|pages=81–90}} * {{cite book|last=Brake|first=Donald L.|title=A visual history of the English Bible: the tumultuous tale of the world's bestselling book|year=2008|publisher=Baker Books|location=Grand Rapids, MI|isbn=978-0-8010-1316-4|url=https://archive.org/details/visualhistoryofe00brak/page/29}} * {{cite book|last1=Brock|first1=Sebastian|title=The Bible in the Syriac Tradition|date=1988|publisher=St. Ephrem Ecumenical Research Institute}} * {{cite encyclopedia|last=Bromiley|first=Geoffrey W.|title=The International Standard Bible Encyclopedia: Q–Z|year=1995|publisher=Wm. B. Eerdmans|isbn=978-0-8028-3784-4}} * {{cite journal|last=Brown|year=1997|first=Peter|title=''SO Debate'': The World of Late Antiquity Revisited|journal=Symbolae Osloenses|volume=72|issue=1|pages=5–30|issn=1502-7805|doi=10.1080/00397679708590917|url=https://www.academia.edu/37604019|access-date=25 April 2022|archive-date=25 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220425223626/https://www.academia.edu/37604019|url-status=live}} * {{cite book|last=Brown|first=Raymond E.|date=2010|orig-date=1997|title=An Introduction to the New Testament|url=https://archive.org/details/introductiontone0000brow_o1d8|series=[[Anchor Bible Series|The Anchor Yale Bible Reference Library]]|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=978-0-300-14016-3|oclc=762279536}} * {{cite book|last=Bruce|first=Frederick|title=The Canon of Scripture|url=https://archive.org/details/canonofscripture0000bruc|publisher=IVP Academic|location=Downers Grove, Illinois|year=1988|isbn=978-0-8308-1258-5}} * {{cite book|last=Brunner|first=Emil|title=The Divine Imperative: A Study in Christian Ethics|url=https://books.google.com/books?id=cmitRbD4V_MC&pg=PA494|year=2002|publisher=James Clarke & Co.|isbn=978-0-7188-9045-2}} * {{cite journal|last=Campbell|first=AF|title=Book Review: The Old Testament in Aotearoa New Zealand|url=https://archive.org/details/pacifica_2000_13_1-3/page/336|journal=Pacifica|year=2000|volume=13|issue=3|pages=336–338|doi=10.1177/1030570X0001300307|s2cid=149090942}} * {{cite book|author1-last=Caraher|author1-first=William R.|author2-last=Pettegrew|author2-first=David K.|title=The Oxford Handbook of Early Christian Archaeology|year=2019|publisher=Oxford University Press|edition=illustrated|editor1-last=Pettegrew|editor1-first=David K.|editor2-last=Caraher|editor2-first=William R.|editor3-last=Davis|editor3-first=Thomas W.|chapter=Introduction|isbn=978-0-19-936904-1}} * {{cite book|last1=Carmy|first1=Shalom|last2=Shatz|first2=David|editor1-last=Frank|editor1-first=Daniel H.|editor2-last=Learnman|editor2-first=Oliver|title=History of Jewish Philosophy|date=2003|publisher=Routledge|location=London|chapter=The Bible as a Source for Philosophical Reflection}} * {{Cite book|last=Carr|first=David McLain|title=An introduction to the Old Testament: sacred texts and imperial contexts of the Hebrew Bible|url=https://archive.org/details/introductiontool0000carr|date=2010|publisher=[[Wiley-Blackwell]]|isbn=978-1-4443-1995-8}} * {{cite book|title=The Formation of the Hebrew Bible: A New Reconstruction|url=https://archive.org/details/formationofhebre0000carr|last=Carr|first=David M.|year=2011|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-990820-2}} * {{cite book|last1=Coogan|first1=Michael David|title=A Brief Introduction to the Old Testament: The Hebrew Bible in Its Context|date=2009|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-533272-8|url=https://books.google.com/books?id=2rxBAQAAIAAJ|language=en}} * {{cite book|last=Crislip|year=2005|first=Andrew T.|title=From Monastery to Hospital: Christian Monasticism & the Transformation of Health Care in Late Antiquity|publisher=University of Michigan Press|place=Ann Arbor|isbn=978-0-472-11474-0|url={{googlebooks|r90OUzO9AP8C|plainurl=y}}}} * {{cite book|title=The Oxford dictionary of the Christian Church|url=https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_f0e0|editor-last1=Cross|editor-first1=F. L.|editor-last2=Livingstone|editor-first2=E. A.|date=2005|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-280290-3|edition=3rd rev.|doi=10.1093/acref/9780192802903.001.0001}} * {{cite journal|last=Davies|first=Philip|title=What separates a minimalist from a maximalist? Not much|journal=Biblical Archaeology Review|volume=26|issue=2|year=2000}} * {{cite book|last=De Hamel|first=Christopher|title=Medieval Craftsmen: Scribes and Illuminations|url=https://archive.org/details/scribesilluminat0000deha|location=Buffalo|publisher=University of Toronto|date=1992|isbn=978-0-8020-7707-3}} * {{cite book|last=Dever|first=William|title=Who Were the Early Israelites and Where Did They Come from?|location=Grand Rapids, Michigan|publisher=William B. Eerdmans Publishing Company|date=2003|isbn=978-0-8028-0975-9|title-link=Who Were the Early Israelites and Where Did They Come from?}} * {{cite book|last1=Diringer|first1=David|title=The Book Before Printing: Ancient, Medieval and Oriental|date=17 January 2013|publisher=Courier Corporation|isbn=978-0-486-14249-4|url=https://books.google.com/books?id=BOjCAgAAQBAJ|language=en}} * {{cite book|last1=Dorival|first1=Gilles|last2=Harl|first2=Marguerite|last3=Munnich|first3=Olivier|title=La Bible grecque des Septante : du judaïsme hellénistique au christianisme ancien|url=https://archive.org/details/labiblegrecquede0000dori|date=1988|publisher=Editions du Cerf|location=Paris|isbn=978-2-204-02821-9}} * {{cite book|last1=Duff|first1=Jeremy|last2=Wenham|first2=John William|title=The Elements of New Testament Greek|date=14 April 2005|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-75551-1|url=https://books.google.com/books?id=-YT1IjEjmDkC|language=en}} * {{cite book|last=Ewert|first=David|title=A General Introduction to the Bible: From Ancient Tablets to Modern Translations|date=11 May 2010|publisher=Zondervan|isbn=978-0-310-87243-6}} * {{cite book|editor-last1=Fahlbusch|editor-first1=E.|editor-last2=Bromiley|editor-first2=G. W.|title=The encyclopedia of Christianity|volume=4(P–Sh)|date=2004|publisher=Wm. B. Eerdmans|isbn=978-0-8028-2416-5}} * {{cite book|last1=Fishbane|first1=Michael|title=The Garments of Torah, Essays in Biblical Hermeneutics|year=1992|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-11408-2}} * {{cite book|last=Fitzmeyer|first=Joseph A.|title=Responses to 101 questions on the Dead Sea scrolls|url=https://archive.org/details/responsesto101qu0000fitz|year=1992|publisher=Paulist Press|isbn=978-0-8091-3348-2}} * {{cite book|last1=Flinn|first1=Frank K.|title=Encyclopedia of Catholicism|date=2007|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-7565-2|url=https://books.google.com/books?id=gxEONS0FFlsC|language=en}} * {{cite book|first1=Mary|last1=Fonseca|title=Weekend Getaways in Louisiana|publisher=Pelican Publishing|year=1996|isbn=978-1-4556-1398-4|url=https://books.google.com/books?id=DGfg8QoWY_EC|access-date=11 February 2020|archive-date=11 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201211135118/https://books.google.com/books?id=DGfg8QoWY_EC&q=%22Bible+Museum%22+Biedenharn&pg=PA249|url-status=live}} * {{cite journal|last1=Fox|first1=Michael V.|title=Ethics and Wisdom in the Book of Proverbs|journal=Hebrew Studies|date=2007|volume=48|pages=75–88|jstor=27913833|doi=10.1353/hbr.2007.0028|s2cid=201749265}} * {{cite journal|last=Gaster|first=M.|title=A Samaritan Book of Joshua|journal=The Living Age|volume=258|year=1908|url=https://books.google.com/books?id=HbYxAQAAMAAJ|access-date=5 January 2019}} * {{cite book|last=Geisler|first=Norman L.|title=Inerrancy|url=https://archive.org/details/inerrancy0000unse|date=1980|publisher=Zondervan Pub. House|location=Grand Rapids, Mich.|isbn=978-0-310-39281-1}} * {{cite book|last1=Geisler|first1=Norman L.|title=A general introduction to the Bible|date=1986|publisher=Moody Press|location=Chicago|isbn=978-0-8024-2916-2|edition=Rev. and expanded}} * {{cite book|last1=Gerber|first1=William|title=Nuggets of Wisdom from Great Jewish Thinkers: From Biblical Times to the Present|date=1994|publisher=Rodopi|isbn=978-90-5183-727-8|url=https://books.google.com/books?id=DygOmktEvFMC|language=en}} * {{cite book|last1=Gericke|first1=Jaco|title=The Hebrew Bible and Philosophy of Religion|url=https://archive.org/details/hebrewbiblephilo0000geri_r0k3|date=2012|publisher=Society of Biblical Literature|location=Atlanta, Georgia|isbn=978-1-58983-707-2}} * {{cite book|last1=Gomes|first1=Alan W.|title=Unitarian Universalism|date=15 December 2009|publisher=Zondervan Academic|isbn=978-0-310-86454-7|url=https://books.google.com/books?id=NhI2o_3hfwAC|language=en}} * {{cite journal|last=Goshen-Gottstein|first=M. H.|title=The Aleppo Codex and the Rise of the Massoretic Bible Text|journal=The Biblical Archaeologist|volume=42|issue=3|year=1979|pages=145–163|publisher=University of Chicago Press|doi=10.2307/3209386|jstor=3209386|s2cid=188037600}} * {{cite book|first=Lester L.|last=Grabbe|title=Ancient Israel: What Do We Know and How Do We Know It?: Revised Edition|url=https://books.google.com/books?id=4lzyDQAAQBAJ&pg=PA36|date=23 February 2017|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-0-567-67044-1}} * {{Cite book|last1=Gravett|first1=Sandra L.|last2=Bohmbach|first2=Karla G.|last3=Greifenhagen|first3=F. V.|last4=Polaski|first4=Donald C.|title=An introduction to the Hebrew Bible: a thematic approach|url=https://archive.org/details/introductiontohe0000unse_t6r6|date=2008|publisher=[[Westminster John Knox Press]]|isbn=978-0-664-23030-2|oclc=196303211|ref={{harvid|Gravett et al.|2008}}}} * {{Cite book|last=Greifenhagen|first=Franz V.|title=Egypt on the Pentateuch's Ideological Map|publisher=Bloomsbury|year=2003|url=https://books.google.com/books?id=r1evAwAAQBAJ&pg=PA207|isbn=978-0-567-39136-0}} * {{Cite book|last=Grudem|first=Wayne|url=https://books.google.com/books?id=moZrzQEACAAJ|title=Systematic Theology: An Introduction to Biblical Doctrine|publisher=[[Zondervan]]|year=2020|isbn=978-0-310-51797-9|edition=Second|location=Grand Rapids, MI|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230719025547/https://books.google.com/books?id=moZrzQEACAAJ|archive-date=19 July 2023|url-status=live}} * {{cite journal|last1=Gurry|first1=Peter J.|title=The Number of Variants in the Greek New Testament: A Proposed Estimate|journal=New Testament Studies|date=January 2016|volume=62|issue=1|pages=97–121|doi=10.1017/S0028688515000314|s2cid=170822522|url=https://www.repository.cam.ac.uk/handle/1810/250445}} * {{cite book|last=Harper|year=2013|first=Kyle|title=From Shame to Sin: The Christian Transformation of Sexual Morality in Late Antiquity|publisher=Harvard University Press|place=Cambridge, MA|isbn=978-0-674-07277-0|url={{googlebooks|oBipdkvxpGwC|plainurl=y}}}} * {{cite book|last1=Harris|first1=Stephen L.|title=Understanding the Bible : a reader's introduction|url=https://archive.org/details/understandingbib0000harr_w2l8|date=1985|publisher=Mayfield Pub. Co|location=Palo Alto, Calif.|isbn=978-0-87484-696-6}} * {{Cite book|last1=Harris|first1=Stephen L.|first2=Robert Leonard|last2=Platzner|title=The Old Testament: an introduction to the Hebrew Bible|date=2008|orig-date=2003|publisher=[[McGraw-Hill Higher Education]]|isbn=978-0-07-299051-5|edition=2nd|oclc=166317501}} * {{cite book|last1=Harrisville|first1=Roy A.|title=Pandora's Box Opened: An Examination and Defense of Historical-Critical Method and Its Master Practitioners|year=2014|publisher=Eerdmans|isbn=978-0-8028-6980-7}} * {{cite book|title=A History of Biblical Interpretation, Vol. 2: The Medieval Though the Reformation Periods|editor1-last=Hauser|editor1-first=Alan J.|editor2-last=Watson|editor2-first=Duane F.|editor3-last=Kaufman|editor3-first=Schuyler|year=2003|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|isbn=978-0-8028-4274-9}} * {{Cite book|first=Christine Elizabeth|last=Hayes|title=Introduction to the Bible|date=2012|series=Open Yale Courses|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=978-1-283-65655-9|oclc=817828470}} * {{cite book|author1-last=Hendel|author1-first=Ronald|author2-last=Joosten|author2-first=Jan|title=How Old Is the Hebrew Bible?: A Linguistic, Textual, and Historical Study|year=2018|publisher=Yale University Press|edition=unabridged|isbn=978-0-300-23488-6}} * {{cite book|last=Henshaw|first=T.|title=The Writings: The Third Division of the Old Testament Canon|publisher=George Allen & Unwin Ltd.|date=1963|url=https://archive.org/details/writingsthirddiv0000hens/mode/2up}} * {{cite book|last1=Heschel|first1=Abraham Joshua|title=The Prophets|url=https://archive.org/details/prophets0000hesc_y4z7|date=2001|publisher=Perennial|location=New York|isbn=978-0-06-093699-0|edition=1st Perennial classics}} * {{cite book|last=Hoffmeier|first=James K.|title=Israel in Egypt: The Evidence for the Authenticity of the Exodus Tradition|url=https://archive.org/details/israelinegyptevi0000jame_d2j0|publisher=Oxford University Press|year=1999|edition=illustrated, revised|isbn=978-0-19-513088-1}} * {{cite book|editor1-last=Homolka|editor1-first=Walter|editor2-last=Jacob|editor2-first=Walter|editor3-last=Chorin|editor3-first=Tovia Ben|title=Die Lehren des Judentums nach den Quellen / 1.|date=1999|publisher=Knesebeck|location=München|isbn=978-3-89660-058-5|edition=Verband der Deutschen Juden}} * {{cite book|last=Humphrey|first=Edith M.|title=Scripture and Tradition|date=15 April 2013|publisher=Baker Books|isbn=978-1-4412-4048-4}} * {{cite book|last1=Hunter|first1=Archibald Macbride|title=Introducing the New Testament|date=1972|publisher=SCM Press|isbn=978-0-334-00696-1|url=https://books.google.com/books?id=y7qKHAAACAAJ|language=en}} * {{cite book|last1=Johnson|first1=Paul|title=History of Christianity|date=2012|publisher=Simon and Schuster|isbn=978-1-4516-8851-1}} * {{cite book|last1=Kelly|first1=J. N. D.|title=Early Christian Doctrines|date=20 November 2000|publisher=A&C Black|isbn=978-0-8264-5252-8|url=https://books.google.com/books?id=UivDgM0WywoC|language=en}} * {{cite book|last=Kraus|first=Hans-Joachim|title=Psalms 1–59: A continental commentary|volume=1|publisher=Fortress Press|year=1993|isbn=978-1-4514-0936-9}} * {{cite book|last=Kraus|first=Matthew A|title=Jewish, Christian, and Classical Exegetical Traditions in Jerome's Translation of the Book of Exodus: Translation Technique and the Vulgate|year=2017|publisher=Brill|chapter=The Critical Use of the Septuagint and Versions|isbn=978-90-04-34300-9|ref={{sfnref|Krauss|2017}}}} * {{cite book|last=Lavidas|first=Nikolaos|title=The Diachrony of Written Language Contact: A Contrastive Approach|publisher=Brill|year=2021|isbn=978-90-04-50356-4}} * {{Cite book|last=Lim|first=Timothy H.|title=The Dead Sea Scrolls: a very short introduction|date=2017|orig-date=2005|edition=2nd|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-877952-0|oclc=978451657|lccn=2016953719}} * {{cite journal|last1=Leith|first1=Mary Joan Winn|title=Biblical Israel: History and Historiography to 586 BCE|url=https://www.academia.edu/45001883|journal=The State of Jewish Studies in the Twenty-First Century, Carl Ehrlich, ed. (Berlin/New York: De Gruyter) in Press|access-date=23 February 2022|format=PDF|ref={{sfnref|Leith|2022}}}} * {{cite book|last1=Lightfoot|first1=Neil R.|title=How We Got the Bible|date=July 2003|publisher=Baker Books|isbn=978-0-8010-1252-5|url=https://books.google.com/books?id=89oz-U-JJ0sC|language=en}} * {{cite book|last=Marcos|first=Natalio Fernández|title=The Septuagint in context : introduction to the Greek version of the Bible|year=2000|publisher=Brill|isbn=978-90-04-11574-3}} * {{cite book|last=Mazar|first=Amihai|chapter=Remarks on Biblical Traditions and Archaeological Evidence Concerning Early Israel|title=Symbiosis, Symbolism, and the Power of the Past. Canaan, Ancient Israel, and Their Neighbors from the Late Bronze Age Through Roman Palestina|year=2003|pages=85–98|publisher=Pennsylvania State University Press|isbn=978-1-57506-081-1|url=https://books.google.com/books?id=yJVpAAAAMAAJ}} * {{cite book|last=McDonald|first=Lee Martin|title=The Oxford Handbook of the Apocrypha|year=2021|publisher=Oxford University Press|editor-last=Oegema|editor-first=Gerbern S.|chapter=A Canonical History of the Old Testament Apocrypha|isbn=978-0-19-068964-3}} * {{cite book|last1=McLay|first1=Tim|title=The use of the Septuagint in New Testament research|date=2003|publisher=W.B. Eerdmans Pub. Co|location=Grand Rapids, Mich.|isbn=978-0-8028-6091-0}} * {{cite book|last1=Mears|first1=Henrietta C.|title=What the Bible is All About Visual Edition|date=5 February 2007|publisher=Gospel Light Publications|isbn=978-0-8307-4329-2|url=https://books.google.com/books?id=m2Lz7iwklhAC|language=en}} * {{cite journal|last1=Metzger|first1=Bruce M.|title=Literary Forgeries and Canonical Pseudepigrapha|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biblical-literature_1972-03_91_1/page/3|journal=Journal of Biblical Literature|date=1972|volume=91|issue=1|pages=3–24|doi=10.2307/3262916|jstor=3262916}} * {{cite journal|author1-last=Metzger|author1-first=David|author2-last=Katz|author2-first=Steven B.|title=The 'Place' of Rhetoric in Aggadic Midrash|journal=College English|volume=72|issue=6|publisher=National Council of Teachers of English|year=2010|pages=638–653|doi=10.58680/ce201011553|jstor=20749307|url=https://digitalcommons.odu.edu/english_fac_pubs/18|ref={{sfnref|Metzger & Katz|2010}}|archive-date=8 July 2024|access-date=17 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240708085814/https://digitalcommons.odu.edu/english_fac_pubs/18/|url-status=live}} * {{cite book|last1=Mittleman|first1=Alan L.|title=A Short History of Jewish Ethics: Conduct and Character in the Context of Covenant|date=2012|publisher=Wiley-Blackwell|location=Chichester, West Suffix|isbn=978-1-4051-8942-2}} * {{cite journal|last=Mowry|first=Lucetta|title=The Early Circulation of Paul's Letters|journal=Journal of Biblical Literature|volume=63|issue=2|year=1944|pages=73–86|doi=10.2307/3262644|jstor=3262644|url=https://www.jstor.org/stable/3262644}} * {{cite book|last=Nahkola|first=Aulikki|editor1-last=Jarick|editor1-first=John|chapter=The ''Memoires'' of Moses and the Genesis of Method in Biblical Criticism: Astruc's Contribution|title=Sacred Conjectures: The Context and Legacy of Robert Lowth and Jean Astruc|url=https://archive.org/details/sacredconjecture0000unse|year=2007|publisher=T&T Clark|isbn=978-0-567-02932-4}} * {{Cite book|last=Newsom|first=Carol Ann|title=The Self as Symbolic Space: Constructing Identity and Community at Qumran|publisher=Brill|year=2004|url=https://books.google.com/books?id=j3g7dwFK81IC|isbn=978-90-04-13803-2}} * {{cite journal|last1=Orsini|first1=Pasquale|last2=Clarysse|first2=Willy|title=Early New Testament Manuscripts and Their Dates|url=https://archive.org/details/ephemerides-theologicae-lovanienses_2012-12_88_4/page/443|journal=Ephemerides Theologicae Lovanienses|date=2012|volume=88|issue=4|pages=443–474|doi=10.2143/ETL.88.4.2957937}} * {{cite book|author-last=Pace|author-first=Sharon|editor1-last=Chapman|editor1-first=Stephen B.|editor2-last=Sweeney|editor2-first=Marvin A.|title=The Cambridge Companion to the Hebrew Bible/Old Testament|date=2016|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-88320-7|edition=illustrated|chapter=17 Deuterocanonical/Apocryphal books}} * {{Cite book|author1-first=David C.|author1-last=Parker|date=2013|chapter=The New Testament text and versions|pages=412–454|editor-first1=James Carleton|editor1-last=Paget|editor2-first=Joachim|editor2-last=Schaper|title=Volume 1: From the Beginnings to 600|series=The New Cambridge History of the Bible|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-0-521-85938-7|oclc=774213683}} * {{cite journal|last=Phillips|first=Kim|title=The Masora Magna of two biblical fragments from the Cairo Genizah, and the unusual practice of the scribe behind the Leningrad Codex|year=2016|journal=The Tyndale Bulletin|volume=67|issue=2|doi=10.17863/CAM.11381|s2cid=165565008}} * {{cite journal|last=Phillips|first=Thomas E.|title=The Genre of Acts: moving toward a consensus?|journal=Currents in Biblical Research|volume=4|issue=3|year=2006|pages=365–396|doi=10.1177/1476993X06064629|s2cid=145271094}} * {{cite journal|last=Porter|first=Stanley E.|title=Early Apocryphal Non-Gospel Literature and the New Testament Text|journal=Journal of Greco-Roman Christianity and Judaism|volume=8|issue=12|year=2011|pages=192–98|url=http://www.jgrchj.net/volume8/JGRChJ8-9_Porter.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.jgrchj.net/volume8/JGRChJ8-9_Porter.pdf|archive-date=9 October 2022|url-status=live}} * {{cite book|last1=Price|first1=Charles|title=Becoming Rasta: Origins of Rastafari Identity in Jamaica|date=2009|publisher=NYU Press|isbn=978-0-8147-6768-9|url=https://books.google.com/books?id=OC399TZD2BwC|language=en}} * {{cite book|last1=Reinhartz|first1=Adele|editor1-last=Dell|editor1-first=Katharine J.|title=The Biblical World|date=2021|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-39255-2|edition=2, illustrated|chapter=2, The Apocrypha and Pseudepigrapha}} * {{cite book|last1=Rezetko|first1=Robert|last2=Young|first2=Ian|title=Historical Linguistics and Biblical Hebrew Steps Toward an Integrated Approach|year=2014|publisher=SBL Press|isbn=978-1-62837-046-1}} * {{cite book|last1=Rice|first1=John R.|title=Our God-breathed Book: The Bible|date=1969|publisher=Sword of the Lord Publishers|isbn=978-0-87398-628-1|url=https://books.google.com/books?id=4Z_h1Q-iBvwC|language=en}} * {{cite book|title=The Bible: A Very Short Introduction|last=Riches|first=John|year=2000|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-285343-1}} * {{cite book|last1=Robinson|first1=George|title=Essential Torah : a complete guide to the five books of Moses|url=https://archive.org/details/essentialtorahco00robi|date=2006|publisher=Schocken Books|location=New York|isbn=978-0-307-48437-6|edition=1st}} * {{cite book|translator-last=Rodkinson|translator-first=Michael L.|title=The Babylonian Talmud, Vol. 7 of 9: Tract Baba Bathra (Last Gate)|publisher=Forgotten Books|year=2008|orig-date=1918|isbn=978-1-60506-736-0|url=https://books.google.com/books?id=9NUejG2IGPMC|language=en|ref={{sfnref|Rodkinson|2008}}}} * {{Cite book|last=Rogerson|first=J. W.|author-link=John W. Rogerson|date=2005|orig-date=1999|url=http://archive.org/details/J.w.Rogerson-AnIntroductionToTheBibleRevisedEdition|title=An Introduction to the Bible: Revised Edition|publisher=[[Equinox Publishing (Sheffield)|Equinox Publishing]]|language=English}} * {{cite book|last1=Rogerson|first1=J. W.|editor1-last=Mason|editor1-first=Alistair|editor2-last=Hastings|editor2-first=Adrian|editor3-last=Hastings|editor3-first=Ed|editor4-last=Pyper|editor4-first=Hugh|title=The Oxford Companion to Christian Thought|year=2000|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-860024-4|chapter=Higher criticism|url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont00hast}} * {{cite book|last1=Rossel|first1=Seymour|title=The Torah: Portion by Portion|date=2007|publisher=Torah Aura Productions|isbn=978-1-891662-94-2|url=https://books.google.com/books?id=AzZlANCOIRgC|language=en}} * {{cite book|last1=Royce|first1=James R.|editor-last1=Ehrman|editor-first1=Bart|editor-last2=Holmes|editor-first2=Michael W.|title=The Text of the New Testament in Contemporary Research: Essays on the Status Quaestionis|date=2013|publisher=Brill|isbn=978-90-04-23604-2|edition=Revised second|chapter=Scribal tendencies in the transmission of the text of the new testament}} * {{cite journal|last1=Rüger|first1=Hans Peter|title=The Extent of the Old Testament Canon1|url=https://archive.org/details/sim_bible-translator_1989-07_40_3/page/301|journal=The Bible Translator|date=July 1989|volume=40|issue=3|pages=301–308|doi=10.1177/026009358904000301|s2cid=164995721}} * {{cite book|title=The Wiley Blackwell Companion to World Christianity|editor-last1=Sanneh|editor-first1=Lamin|editor-last2=McClymond|editor-first2=Michael|year=2016|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-118-55604-7}} * {{cite book|last1=Schaff|first1=Philip|title=Ante-Nicene Fathers|date=1885|url=https://ccel.org/ccel/schaff/anf04/anf04.|volume=IV|archive-date=16 March 2022|access-date=16 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220316200134/https://ccel.org/ccel/schaff/anf04/anf04.|url-status=live}} * {{cite book|last1=Schwarz|first1=Leo Walder|last2=Baron|first2=Salo Wittmayer|title=Great Ages and Ideas of the Jewish People|date=1956|publisher=Random House|isbn=978-0-394-60413-8|url=https://books.google.com/books?id=rXUGAQAAIAAJ|language=en}} ** {{harvc|first=Yehezkel|last=Kaufmann|c=Israel In Canaan|in1=Schwarz|in2=Baron|year=1956|anchor-year=1956a}} ** {{harvc|first=Yehezkel|last=Kaufmann|c=The Age of Prophecy|in1=Schwarz|in2=Baron|year=1956|anchor-year=1956b}} * {{cite book|last1=Segal|first1=Alan|title=Life After Death: A History of the Afterlife in Western Religion|date=23 June 2010|publisher=Crown Publishing Group|isbn=978-0-307-87473-3|url=https://books.google.com/books?id=owd9zig7i1oC|language=en}} * {{cite book|last1=Soulen|first1=Richard N.|last2=Soulen|first2=R. Kendall|title=Handbook of Biblical Criticism|year=2001|edition=Third|publisher=Westminster John Knox Press|url=https://archive.org/details/handbookofbiblic0000soul_z2x8|isbn=978-0-664-22314-4}} * {{cite book|last1=Souryal|first1=Sam S.|title=Ethics in Criminal Justice: In Search of the Truth|date=2015|publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0-323-28091-4|edition=6th}} * {{cite book|last=Steinsaltz|first=Adin|title=The Essential Talmud|publisher=Basic Books|year=2009|isbn=978-0-7867-3541-9}} * {{cite book|author1-last=Stuckenbruck|author1-first=Loren T.|author2-last=Erho|author2-first=Ted M.|editor1-last=Maeir|editor1-first=Aren M.|editor2-last=Magness|editor2-first=Jodi|editor3-last=Schiffman|editor3-first=Lawrence|title='Go Out and Study the Land' (Judges 18:2): Archaeological, Historical and Textual Studies in Honor of Hanan Eshel|date=2011|publisher=Brill|isbn=978-90-04-20268-9|edition=illustrated|chapter=Book of Enoch and the Ethiopian manuscript tradition: New Data|ref={{sfnref|Stuckenbruck & Erho|2011}}}} * {{cite book|last1=Swenson|first1=Kristin|title=A Most Peculiar Book: The Inherent Strangeness of the Bible|date=2021|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-065173-2|url=https://books.google.com/books?id=5xQOEAAAQBAJ}} * {{cite book|last1=Tov|first1=Emanuel|title=Textual Criticism of the Hebrew Bible|url=https://archive.org/details/textualcriticism0000tove_g3e6|date=2001|publisher=Uitgeverij Van Gorcum|isbn=978-90-232-3715-0|edition=illustrated}} * {{cite book|last1=Ulrich|first1=Eugene|date=2013|chapter=The Old Testament text and its transmission|pages=83–104|editor1-first=James Carleton|editor1-last=Paget|editor1-link=James Carleton Paget|editor2-first=Joachim|editor2-last=Schaper|title=Volume 1: From the Beginnings to 600|series=The New Cambridge History of the Bible|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-0-521-85938-7|oclc=774213683}} * {{Cite book|first1=James C.|last1=VanderKam|first2=Peter W.|last2=Flint|title=The meaning of the Dead Sea scrolls: their significance for understanding the Bible, Judaism, Jesus, and Christianity|date=2013|orig-date=2002|publisher=[[HarperCollins]]|url=https://books.google.com/books?id=SBMXnB4CRpUC|isbn=978-0-06-224330-0|edition=E-book|oclc=856526599}} * {{cite book|last1=Wallace|first1=Daniel B.|title=Greek Grammar Beyond the Basics: An Exegetical Syntax of the New Testament|date=1996|publisher=Zondervan|url=https://books.google.com/books?id=SfglAQAAIAAJ|isbn=978-0-310-37340-7}} * {{cite journal|last=Wallace|first=Daniel B.|title=Challenges in New Testament textual criticism for the twenty-first century|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-evangelical-theological-society_2009-03_52_1/page/79|journal=Journal of the Evangelical Theological Society|volume=52|issue=1|year=2009|pages=79–100}} * {{cite book|last1=Walzer|first1=Michael|title=In God's Shadow: Politics in the Hebrew Bible|url=https://archive.org/details/ingodsshadowpoli0000walz|date=2012|publisher=Yale University Press|location=New Haven, Connecticut|isbn=978-0-300-18044-2}} * {{cite book|last=Wegner|first=Paul|title=The Journey From Texts to Translations|year=1999|url=https://books.google.com/books?id=kkVFOTsBOAEC&q=%22Masoretes+inherited%22|publisher=Baker Academic|isbn=978-0-8010-2799-4}} * {{cite book|last1=Wegner|first1=Paul D.|title=A Student's Guide to Textual Criticism of the Bible: Its History, Methods and Results|date=2006|publisher=InterVarsityPress|isbn=978-0-8308-2731-2|edition=illustrated}} * {{cite book|last1=Wells|first1=Preston B.|title=The Story of the English Bible|date=1911|publisher=Pentecostal Publishing Company}} * {{cite book|magazine=Quaker Life|title=Apocrypha : What's that?|volume=11|date=1970|publisher=Friends United Press|last=Williams|first=Melvin G.|url=https://books.google.com/books?id=CA3nAAAAMAAJ}} * {{cite book|last=Wright|first=Kevin J.|title=The Christian travel planner|year=2008|publisher=Thomas Nelson|isbn=978-1-4016-0374-8|url=https://books.google.com/books?id=onBZhX0H9YkC|access-date=11 February 2020|archive-date=11 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201211134937/https://books.google.com/books?id=onBZhX0H9YkC&q=the+great+passion+play+arkansas+eureka+springs&pg=PA327|url-status=live}} * {{cite book|last=Wright|first=N. T.|title=The Last Word: Scripture and the Authority of God – Getting Beyond the Bible Wars|url=https://archive.org/details/lastwordscriptur0000wrig|publisher=HarperCollins|date=2005|isbn=978-0-06-087261-8}} * {{cite journal|last=Young|first=Ian|title=What do we actually know about ancient Hebrew|journal=Australian Journal of Jewish Studies|volume=27|year=2013|pages=11–31}} * {{cite book|last1=Zuck|first1=Roy B.|title=Basic Bible interpretation|url=https://archive.org/details/basicbibleinterp0000zuck_j3p1|date=1991|publisher=Victor Books|location=Wheaton, Ill.|isbn=978-0-89693-819-9}} {{Refend}} == Референції == {{Reflist|30em}} [[Катеґорія:Христианска литература]] 1hap5babbfdb1rx78k65e9bo1atkd45 169606 169604 2026-09-15T23:21:30Z Flipdot 23893 169606 wikitext text/x-wiki {{Інфобокс |image=[[Файл:Gutenberg Bible, Lenox Copy, New York Public Library, 2009. Pic 01.jpg|300px]] |caption=[[Ґутенберґова Біблія]], удана Йоганном Ґутенберґом у середині 15.&nbsp;стороча, перша печатна Біблія. |above=Біблія |header1=Відомості |data2=[[Хрістіанство|Християнство]]<br>[[Юдаїзм]] |label2=Реліґія |label3=Язык ориґінала |data3=[[Гебрейскый язык|Іврит]], [[Арамайскый язык|арамайськый язык]] и [[Грецькоє койне|грецькоє койне]]|data4=Ник. [[Датованя Біблії]] |label4=Період |data5=[[Юдаїзм|Юдаїштськый]] канон: 24&nbsp;книгы<ref>Се число враховує Книгу Самуеля, Книгу Царюв, Дванадцять малых пророкув, Книгу хронік тай Книгы Езры тай Неемії як єдну книгу, бо так они ся рахувут у юдаїзмови. Кідьбы ся тоты раховали поокреме ги у християнстві, та число бы было 39&nbsp;книг. Обадва йсі числа не враховувут [[второканонічні книгы]].</ref><br>[[Протестантство|Протестантськый]] канон ([[Лутеранство|лутеранськый]]): 66&nbsp;книг<br>[[Римокатолицька церьков|Римокатолицькый]] канон: 73&nbsp;книгы<br>[[Ґрекокатолицька церьков|Грекокатолицькый]] тай [[Православна церьков|православный]] канон: 76&nbsp;книг<br>Ник. [[Біблійні каноны]] |label5=Книгы }} '''Бі́блія''' ([[Грецькоє койне|гр. койне]] {{Lang|grc|τὰ βιβλία ''tà biblía''}} „книгы“), '''Сято́є Писа́ня''', пораз '''Кни́га книг''' є комплет реліґійных текстув, на котрых ся базує [[Хрістіанство|християнство]] тай [[юдаїзм]], тай котрі ся честувут у другых реліґіях, наприклад у [[іслам]]і. Біблія тото [[антолоґія]] (зберька текстув ушылиякых форм), ориґінално написана [[іврит]]ом, [[Арамайськый язык|арамайськым]] языком тай [[Грецькоє койне|грецькым койне]]. Она обсягує настановы, оповіді, [[Поезія|поезію]], [[Пророцтво|пророцтва]] тай другі жанры. Комплет текстув, узнаваных ги часть Біблії у окреме взятуй реліґійнуй традиції вадь комуніті ся кличе біблійным каноном. Прибучникы реліґії типово держат Біблію за продукт божественої іншпірації, айбо сут разні верзії за інтерпретацію єї текста тай його значіня. Разні общины збирали реліґійні тексты у вшылиякі офіційні зберькы. Майрання зберька обсяговала перші пять книг Біблії и называла ся по гебрейськы ''Тора'' („Учіня“, {{Lang-he|תּוֹרָה ''Tōrā''}}), а по старогрецькы ''Пятикнижа'', ''Пентатевхос'' ({{Lang-grc|πεντάτευχος ''pentáteuchos''}}, букв.&nbsp;„пять книг“). Друга за старостьов секція была колекційов оповідий тай пророцтв и называла ся ''Неві’ім'' („Пророкы“; {{Lang-he|נְבִיאִים ''Nəvīʾīm''}}); третя секція, ''Кетувім'' („Писаня“; {{Lang-he|כְּתוּבִים‎ ''Kǝṯuḇim''}}), обсягує псалмы, пословиці тай оповіді. ''Танах'' ({{Lang-he|תָּנָ״ךְ‎ ''Tanaḵ''}}) тото алтернативна назывка юдаїштської Біблії, котра ся чинит из першых букв трьох єї компонентув: ''Тора'', ''Неві’ім'' тай ''Кетувім''. [[Масоретськый текст]] тото середньовічна верзія Танаха&nbsp;— написана по гебрейськы тай арамайськы&nbsp;— котра ся рахує авторитативным текстом юдаїштської Біблії у сучаснум рабіністичнум юдаїзмі. [[Септуаґінта]] тото товмачіня Танаха на грецькоє койне, вчиненоє у третюм и другум сторочу до&nbsp;н.&nbsp;е.; она ся читаво пересікає из юдаїштськов Біблійов. Християнство ся зачало ги удросток юдаїзма Другого храма и мало Септуаґінту за основу [[Старый Завіт|Старого Завіта]]. Рання християнська церьков продовжила жыдувську традицію записованя того, што ся виділо божествено іншпірованым, тай інкорпорації такых текстув у авторитативні реліґійні книгы. [[Єванґеліє|Єванґелія]], т.&nbsp;є.&nbsp;оповіді за жывут и учіня [[Исус Христос|Христа]], уєдно из посланями Павла и другыма текстами скоро стали основов [[Новый Завіт|Нового Завіта]]. Майстарі часті Біблії, віроятно, датувут ся дас 1200.&nbsp;роками до&nbsp;н.&nbsp;е., а Новый Завіт головно ся сформовав до настаня 4.&nbsp;стороча н.&nbsp;е. Приблизноє число проданых копій Біблії досігат пяти міліардув, што чинит ї майпродаванов публікаційов за вшыток час. Біблія мала читавый влив як на западні културу тай історію, так и на другі културы по світови. Єї штудованя через біблійный крітіцізм тоже непрямо повливало на културу и історію. Біблія є щий майтовмаченов книгов у світі. Штудованьом біблійної літературы ся занимат конар наукы пуд назвов [[біблеїстика]]. == Етимолоґія == Слово „Біблія“ походит из грецького койне, де {{Lang|grc|τὰ βιβλία ''tà biblía''}} (у єдн.&nbsp;числі {{Lang|grc|βιβλίον ''biblion''}}) значит „книжкы“.<ref>Bandstra (2009), pp.&nbsp;7; Gravett et al. (2008), p.&nbsp;xv.</ref> Само слово {{Lang|grc|βιβλίον}} зачатково мало буквалноє значіня „звиток“<ref>Beekes (2009), pp.&nbsp;246–247.</ref> и є димінутивом уд {{Lang|grc|βύβλος ''byblos''}} „еґіпетськый папірус“, котроє возможно пушло уд назвы [[Фінікія|фінікійського]] порта [[Біблос]] (знамого ай ги Ґебал), удкідь еґіпетськый [[папірус]] ся експортовав у Грецію.<ref>Brake (2008), [https://archive.org/details/visualhistoryofe00brak/page/29 p.&nbsp;29].</ref><ref name=":0">{{Cite book|last1=Болдирєв|first1=Р. В.|url=https://irbis-nbuv.gov.ua/ulib/item/UKR0001331|chapter=біблія|publisher=Наукова думка|place=[[Кієв|Київ]]|editor1-last=Мельничук|editor1-first=О. С.|at=АН Української РСР, Ін-т мовознав. ім. О. О. Потебні|nopp=yes|ref=ESUM1|volume=Т. 1 : А-Г|title=Етимологічний словник української мови у 7 томах|year=1982|page=с. 190}}</ref> Грецькоє {{Lang|grc|τὰ βιβλία}} было „выразом, котрый хосновали геленістичні жыдове на означіня свойих сакралных книг“.<ref>{{cite web |first=Mark |last=Hamilton |title=From Hebrew Bible To Christian Bible {{!}} From Jesus To Christ – The First Christians {{!}} Frontline {{!}} PBS |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/religion/first/scriptures.html |website=www.pbs.org |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180614021417/https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/religion/first/scriptures.html |archive-date=14 June 2018 }}</ref> Штудувучый Біблію ученый Фредерік Файві Брус удзначовав, ож Иван Златоустый первый ухосновав фразу {{Lang|grc|τὰ βιβλία}}, описувучи Старый и Новый Завіт уєдно у свойих „Бесідах на Єванґеліє уд Матея“.<ref>Bruce (1988), p.&nbsp;214.</ref> Уд {{Lang-el|τὰ βιβλία τὰ ἅγια ''tà biblía tà hágia''}} „сяті книгы“ ся появила [[Латиньскый язык|латинська]] [[Калька|калка]] {{Lang|la|''biblia sacra''}}.<ref>{{cite web |last1=Liddell |first1=Henry George |last2=Scott |first2=Robert |title=A Greek-English Lexicon, βιβλίον |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dbibli%2Fon |website=www.perseus.tufts.edu |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191118102635/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dbibli%2Fon |archive-date=18 November 2019 }}</ref> У середньовічнуй латині тото ся покуртало до {{Lang|la|''biblia''}} тай поступово перечинило ся у назывник єдн.&nbsp;числа, жунського рода ({{Lang|la|''biblia''}}, [[Ґенітив|ґен.]]&nbsp;{{Lang|la|''bibliae''}}); так тото слово ся позычало у языкы европськых народув.<ref name=":0" /><ref>{{cite web |url=http://www.newadvent.org/cathen/02543a.htm |title=The Catholic Encyclopedia |publisher=Newadvent.org |year=1907 |access-date=23 April 2010 |archive-date=13 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100613102636/http://newadvent.org/cathen/02543a.htm |url-status=live }}</ref> == Розвуй тай історія == Біблія не є єднов книжков; тото зберька книг, сложный розвуй котрых не є до кунця порозумілый. Знає ся, ож Біблія ся писала тай складовала многыма людьми&nbsp;— подля многых ученых авторы булшинов незнамі и сут представителями разных култур и походжінь.<ref>Swenson (2021), p.&nbsp;12; Rogerson (2005), p.&nbsp;21; Riches (2000), ch.&nbsp;2.</ref> Майстарі єї книгы ся зачинали ги пісні, котрі ся передавали усно з поколіня у поколіня. Британськый изглядовач Біблії Джон К.&nbsp;Річез писав:<ref>Riches (2000), p.&nbsp;9.</ref> {{Цитат 2 |Біблійні тексты ся продуковали за період, бігом котрого условія жывота писателюв&nbsp;— політичні, културні, економічні тай еколоґічні&nbsp;— читаво ся удличали. Сут тексты, котрі указувут кочовый стиль жывота, тексты уд людий из устоянов монархійов и култом Храма, тексты из екзиля, тексты, рождені з силного опору чужым правителям, придворні тексты, тексты уд вандрувучых харизматичных проповідникув, тексты уд іншпірованых писателями геленістичного періода. Тото часовый удрізок, котрый обсігат творы [[Гомер]]а, [[Платон]]а, [[Арістотель|Арістотля]], [[Тукідід]]а, [[Софокл]]а, [[Цезарь|Цезаря]], [[Ціцерон]]а тай [[Катулл]]а. Ото період, котрый видів и пуднятя, и падіня Ассірійської імперії (уд 12.&nbsp;по 7.&nbsp;стороча) тай Перської імперії (уд 6.&nbsp;по 4.&nbsp;стороча), [[Александер Великый|Александрові]] кампанії (336–326), розвуй [[Старовікый Рим|Рима]] тай його домінацію у Середньоземноморьови (уд 4.&nbsp;стороча по закладеня [[Принципат]]а), 27&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е., згубленя [[Другый храм|Єрусалимського храма]] (70&nbsp;н.&nbsp;е.) тай пошыреня правліня Рима на часті [[Шкоція|Шкоції]] (84&nbsp;н.&nbsp;е.) |''Джон К. Річез'' }} [[Файл:Bible_from_1300_(20).jpg|альт=Hebrew Bible from 1300. Genesis.|міні|Книга Бытя у гебрейськуй Біблії, дас&nbsp;1300]] [[Файл:Great_Isaiah_Scroll.jpg|міні|Звиток Ісаї (1QIsa<sup>a</sup>), єден из Извиткув Мертвого моря&nbsp;— майстара копія Книгы Ісаї]] Книгы Біблії ориґінално ся писали тай переписовали вручну на папірусові звиткы.<ref>Lim (2017) pp.&nbsp;7, 47.</ref> Ориґіналы не дожыли до нашых днув&nbsp;— зато датованя ориґіналного складаня текстув ото тяжкоє діло и предмет горячых дебатув. Хоснувучи комбінованый лінґвістичный тай історіоґрафічный пудход, Роналд Гендел и Ян Йоостен датовали майстарі юдаїштської біблії (пісню Деборы у Судьох&nbsp;5 тай історію Самсона у Судьох&nbsp;16 и 1&nbsp;Самуелови) передмонаршым ранньым желізным віком (дас 1200&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.).<ref>Hendel, Joosten (2018), pp.&nbsp;ix, 98–99, 101, 104, 106.</ref> [[Звиткы Мертвого моря]], найдені у пещерах Кумрана у 1947.&nbsp;році тото майстарі екзистувучі копії книг юдаїштської Біблії хотьякої довготы, котрі при тум не сут фраґментами, они ся датувут межи 250&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.&nbsp;и 100&nbsp;н.&nbsp;е.<ref name=":13">Lim (2017), pp.&nbsp;38, 47; Ulrich (2013), pp.&nbsp;103–104; Brown (2010) VanderKam, Flint (2013), ch.&nbsp;5, ch.&nbsp;3(A); Harris, Platzner (2008), p.&nbsp;22.</ref> Припущат ся, ож майдавні рукописы ся писали палеогебрейськым письмом, фильом клинописа, похожым на другі піктоґрамы того періода.<ref>Wegner (2006), p.&nbsp;59.</ref> Угнатя у Бабілон майскорі спричинило переход на квадратноє арамайськоє письмо межи 5. тай 3.&nbsp;сторочами&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.<ref>Wegner (2006), p.&nbsp;60.</ref> Уд часу Звиткув Мертвого моря юдаїштська Біблія ся писала из пропусками межи словами про май легкоє читаня.<ref>Wegner (2006), p.&nbsp;61.</ref> До 8.&nbsp;стороча&nbsp;н.&nbsp;е., [[масореты]] додали значкы гласных звукув у текст.<ref>VanderKam, Flint (2013), pp.&nbsp;88–90.</ref> Левіты вадь писарі сокотили тексты, а поєдны тексты ся все держали ги май авторитативні уд другых.<ref>Wegner (2006), pp.&nbsp;62–63.</ref> Писарі сокотили тай міняли тексты, мінявучи письмо, обновлювучи архаїчні формы, вносячи поправкы. Тоты гебрейські тексты ся копіровали дуже акуратно.<ref>Wegner (2006), pp.&nbsp;64–65.</ref> Сакралні, авторитативні реліґійні тексты ся складовали ушылиякыма реліґійныма комунітами у разні біблійні каноны (офіційні зберькы книг).<ref>Hayes (2012), p.&nbsp;9.</ref> Майстаров таков зберьков, котра обсягує перві пять книг Біблії, є ''Тора'' („Учіня“, {{Lang-he|תּוֹרָה ''Tōrā''}})&nbsp;— знама ай ги ''Пятикнижа'', ''Пентатевхос'' ({{Lang-grc|πεντάτευχος ''pentáteuchos''}}, букв.&nbsp;„пять книг“)&nbsp;— котра была прията ги юдаїштськый канон до 5.&nbsp;стороча&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е. Друга зберька оповідий и пророцтв пуд назвов ''Неві’ім'' („Пророкы“; {{Lang-he|נְבִיאִים ''Nəvīʾīm''}}) была канонізована у третюм сторочу&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е. Третя зберька тото ''Кетувім'' („Писаня“; {{Lang-he|כְּתוּבִים‎ ''Kǝṯuḇim''}}), обсягувуча псалмы, пословиці тай оповіді, была канонізована межи 2.&nbsp;сторочом&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е. тай&nbsp;2.&nbsp;сторочом&nbsp;н.&nbsp;е.<ref>Hayes (2012), pp.&nbsp;9–10.</ref> Тоты три комплеты книг были написані головно біблійськым івритом, из частями, написаными у арамайськум языкови, котрі вєдно формувут юдаїштську Біблію&nbsp;— ''Танах'' ({{Lang-he|תָּנָ״ךְ‎ ''Tanaḵ''}}; абревіатура из першых букв „Тора“, „Неві’ім“, „Кетувім“).<ref>Lim (2017), p.&nbsp;40.</ref> === Юдаїштська Біблія === Сут три важні історичні верзії юдаїштської Біблії: Септуаґінта, Масоретськый текст тай Самаритянськоє Пятикнижа (котроє обсягує лиш перві пять книг). Они взайимноскапчані, айбо мавут неєднаку історію розвою. Септуаґінта (LXX) тото товмаченя гебрейськых писань и поєдных дотычных текстув на грецькоє койне, котроє подля оцінок ся чинило дас 70–72 писарями тай старшинами спомежи геленістичных жыдув;<ref>[https://web.archive.org/web/20230520031054/https://www.bl.uk/greek-manuscripts/articles/manuscripts-of-the-greek-old-testament%20Greek%20manuscripts The Old Testament in Greek] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230520031054/https://www.bl.uk/greek-manuscripts/articles/manuscripts-of-the-greek-old-testament%20Greek%20manuscripts|date=20 May 2023}} – Greek manuscripts. British Library. Retrieved 20 May 2023.</ref> робота над нив ся зачала у Александрії у кунци 3.&nbsp;ст.&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е. тай завершила ся у 132.&nbsp;рокови&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.<ref name=":4">Segal (2010), [https://books.google.com/books?id=owd9zig7i1oC&pg=PA363 p.&nbsp;363.]</ref><ref>Dorival, Harl, Munnich (1988), p.&nbsp;111.</ref><ref>''„[…] die griechische Bibelübersetzung, die einem innerjüdischen Bedürfnis entsprang [...] [von den] Rabbinen zuerst gerühmt (.) Später jedoch, als manche ungenaue Übertragung des hebräischen Textes in der Septuaginta und Übersetzungsfehler die Grundlage für hellenistische Irrlehren abgaben, lehte man die Septuaginta ab.“'' Homolka, Jacob, Chorin (1999), pp. 43ff, Bd.3</ref> Припущат ся, ож Септуаґінту забештеловав быв Птолемей&nbsp;II.&nbsp;Філаделфус, царь Еґіпта, обы задоволнити потребу головно грецькоязычных жыдовув греко-римської діаспоры.<ref name=":4" /><ref>Lavidas (2021), p.&nbsp;30.</ref> Екзістувучі повні копії Септуаґінты ся датувут уд 3.&nbsp;по&nbsp;5.&nbsp;ст.&nbsp;н.&nbsp;е., а фраґменты&nbsp;— 2.&nbsp;ст.&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.<ref>Lim (2017), pp.&nbsp;45–46, 58; Hayes (2012), ch.&nbsp;1; Brown (2010), ''Intro.''; Carr (2010), p.&nbsp;250; Bandstra (2009), pp.&nbsp;8, 480; Gravett et al. (2008), p.&nbsp;47; Harris, Platzner (2008), p.&nbsp;27; Riches (2000), ch.&nbsp;3.</ref> Майстарі правкы єї текста ся датувут 1.&nbsp;ст.&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.<ref name="Dines 2004">{{cite book|last1=Dines|first1=Jennifer|title=The Septuagint|date=2004|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-0-567-60152-0|page=4}}</ref> Фраґменты Септуаґінты ся найшли межи Звитками Мертвого моря; удрізкы єї текста ся найшли ай на папірусі из Еґіпта, датованому 2. тай&nbsp;1.&nbsp;сторочами&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е. и&nbsp;1.&nbsp;сторочом нашої еры.<ref name="Dines 2004" />{{Rp-primitive|бук=5}} Масореты зачали розробляти тото, што пак стало авторитативным гебрейськым и арамайськым текстом 24&nbsp;книг юдаїштської Біблії у рабіністичнум юдаїзмі пуд конець талмудського періода (дас 300&nbsp;– дас 500 н.&nbsp;е.), айбо точный датум удефіновати тяжко.<ref name=":5">Hauser, Watson, Kaufman (2003), pp.&nbsp;30–31.</ref><ref>Wegner (1999), [https://books.google.com/books?id=kkVFOTsBOAEC&q=%22Masoretes+inherited%22&pg=PA172 p.&nbsp;172].</ref><ref>Swenson (2021), [https://books.google.com/books?id=5xQOEAAAQBAJ&pg=PA29 p.&nbsp;29].</ref> У 6. и&nbsp;7.&nbsp;сторочу, три жыдувські комуніты розробили системы про точный запис текста вєдно з вокалізаційов ([[Нікуд (іврит)|нікуд]]) и акцентуаційов ([[Гебрейська кантилація|кантилаційов]]), котрі дустали назывку Масора ({{Lang-he|מָסוֹרָה ''masorá''}}).<ref name=":5" /> Тоты ранні масоретські учені бывали головно у ґалілейськых варошах [[Тіберіада|Тіберіаді]] тай [[Єрусалим|Єрусалимі]], тай у Бабілонії (на території сучасного [[Ірак|Ірака]]). Бывателі жыдувської комуніты Тіберіады у давнюй Ґалілеї (дас 750–950) учинили переписы юдаїштськых біблійных текстув без стандартизованого текста, на удлику уд бабілонської традиції. Канонічный уговор юдаїштської Біблії (пуд назывков тіберськый іврит), котрый они розробили, тай многі зазначкы, котрі вни написали, зато ся удличали уд бабілонськых.<ref>Phillips (2016), pp.&nbsp;288–291.</ref> Тота розлука ся рішила стандартизованым Масоретськым текстом у 9.&nbsp;ст.<ref>Lavidas (2021), p.&nbsp;75.</ref> Майстара повна його копія, котра дожыла доднесь тото [[Лєнінґрадськый кодекс]], датованый дас 1000.&nbsp;роком&nbsp;н.&nbsp;е.<ref>VanderKam, Flint (2013), p.&nbsp;87.</ref> Самаритянськоє Пятикнижа тото верзія Торы, котру самаритянська община сокотила уд античности, и котру европські учені найшли у 17.&nbsp;сторочу; майстара єї ужывша копія датує ся дас роком 1100&nbsp;н.&nbsp;е.<ref>Lim (2017), pp.&nbsp;46–49; Ulrich (2013), pp.&nbsp;95–104; VanderKam, Flint (2013), ch.&nbsp;5; Carr (2010), p.&nbsp;8; Bandstra (2009), p.&nbsp;482; Gravett et al. (2008), pp.&nbsp;47–49; Harris, Platzner (2008), pp.&nbsp;23–28.</ref> Самаритяне включили у тот свуй канон лиш Пятикнижа, т.&nbsp;є.&nbsp;Тору.<ref>VanderKam, Flint (2013), [https://books.google.com/books?id=SBMXnB4CRpUC&pg=PA91 p.&nbsp;91].</ref> Они не признавали божественоє авторство вадь іншпірацію у другых книгах юдаїштського Танаха.<ref>Хоть позад мізерного числа дожывшых до нашого часу жерел не мож уповісти набізувно, ож ранні самаритяне удмітовали ай другі книгы Танаха, отець церькви 3.&nbsp;столітя Оріґен пудтвержує, ож самаритяне його часу „принима[ли] лиш Мойсейові книгы.“ {{harvnb|Schaff|1885|loc=[https://www.ccel.org/ccel/schaff/anf04.vi.ix.i.l.html Chapter XLIX]|ps=&#32;(Commentary on John 13:26)}}</ref> Самаритянська Книга Єгошуа Нуна (Исуса Навина), почасти закладена на Танаховуй Книзі Єгошуа Нуна екзістує, айбо Самаритянами ся держит ги неканонічна світська історична кроніка.<ref>Gaster (1908), [https://books.google.com/books?id=eUCRAfZvwRgC&pg=PA166 p.&nbsp;166].</ref> Перва кодексова форма юдаїштської Біблії была уроблена у 7.&nbsp;ст. Кодекс тото предок сучасної книгы. Кодексы ся чинили зогнутьом єдного листа папіруса навпул, што формовало „бокы“; дакулько такых зогнутых листув ся скапчовали у єдну „книгу“, котра была май доступнов и переноснов ги звиткы. Такый формат популаризовали ранні християне. У 1488.&nbsp;рокови была вчинена перва повна печатна верзія юдаїштської Біблії.<ref>Hauser, Watson, Kaufman (2003), pp.&nbsp;31–32.</ref> === Новый Завіт === [[Файл:PaulT.jpg|міні|[[Павло (апостол)|Апостол Павло]] на образі „Сятый Павло пише свої посланя“ (дас 1619) Валентіна де Булоня]] [[Файл:P52_verso.jpg|альт=photo of a fragment of papyrus with writing on it|міні|Папірус&nbsp;52 (щи знамый ги папірус Райландса), 125–175&nbsp;н.&nbsp;е., майстарый екзистувучый фраґмент папіруса Нового Завіта, на котрому написані фразы из 18.&nbsp;главы Єванґелія уд Йоана<ref>Orsini, Clarysse (2012), p.&nbsp;470.</ref>]] Из ростом популарности християнства у 1.&nbsp;сторочу нашої еры ся появили нові писаня грецькым койне. Християне пак зачали тоты нові писаня кликати ''Новым Завітом'', а Септуаґінту&nbsp;— ''Старым Завітом''. Новый Завіт ся усокотив у май великум числі рукописув ги хотьякый другый стародавньый вытвор. Майранні християнські переписовачі не были вышколеныма писарями. Многі переписы Єванґеліюв и Павловых послань ся чинили простыма християнами за удносно куртый період часу, дуже скоро по написаню ориґіналув. У синоптичных Єванґеліях, у писаньох ранньых Отцюв церькви, уд [[Маркіон Сінопськый|Маркіона]] и у [[Дідахе|Дідасі]] сут доказы, ож християнські документы были у циркулації перед зачатком першого стороча. Павлові посланя были в колобігови щи при його жывоті, а його смерть ся, припущат, настала до 68.&nbsp;року при царьованю Нерона. Ранні християне носили йсі писаня по Римськуй імперії тай товмачили їх на старосірійськый, [[коптськый]], [[етіопськый]], [[Латиньскый язык|латинськый]] и другі языкы. Изглядовач Нового Завіта Барт Ерман обяснят, як тоты тексты пак были поґруповані у катеґорії: {{Цитат 2|Бігом ранньых сторочув [екзістованя] церькви, християнські тексты ся копіровали у тых містах, де ся писали вадь де їх переміщовали. Позад того, ож тексты ся переписовали локално, не чудно, ож разні міста выводили разні филі текстуалної традиції. Другыма словами, рукописы у Римі мали много ворошных хыб [помежи собов], бо булшинов были „штатныма“ документами, котрі ся копіровали єден из другого; они не мали читавого влива з бока рукописув, копірованых у Палестині; а написані у Палестині набрали ся свойих рис, котрі были не такі ги у рукописах, найденых у Александрії, у Еґіптови. Ба булше, у ранні стороча церькви подакотрі міста мали ліпшых писарюв ги другі. Сучасні научникы порозуміли, ож писарі у Александрії&nbsp;— котра у античности была читавым інтелектуалным центром&nbsp;— были особено скрупулозні, даже у тот давньый час, тай ож там у Александрії ся десятьруча за десятьрочом сокотила дуже чиста форма текста ранньохристиянськых писань, котру держали уддані тай удносно майстерні християнські переписовачі.|Барт Ерман<ref>{{Cite book|last=Ehrman|first=Bart D.|title=Misquoting Jesus: The Story Behind Who Changed the Bible and Why|place=New York|publisher=HarperCollins|year=2005|page=p. 72|nopp=yes}}</ref>}}Резултатом сього стали текстуалні варіації, котрі сучасні научникы кличут „текстотипами“. Чотыри майшыроко признавані текстотипы тото александрійськый, западный, цезарьськый тай бізантськый.<ref>Parker (2013), pp.&nbsp;412–420, 430–432; Brown (2010) ch.&nbsp;3(A).</ref> Католицькый біблійный канон книг быв закладеный на Римському синоді у&nbsp;році&nbsp;382, пак Гіппонійському у 393 тай Картаґенському у&nbsp;397. Межи 385.&nbsp;тай&nbsp;405.&nbsp;роками н.&nbsp;е.&nbsp;рання християнська церьков потовмачила свуй канон на вулґарну латину (народный латинськый язык)&nbsp;— тото товмачіня дустало назву ''Вулґата'' (уд {{Lang-la|Biblia Vulgata}}, {{IPA2|ˈbɪbli.a wʊlˈɡaːta}} „Біблія у народнум языку“).<ref name=":6">Lim (2017), pp.&nbsp;40, 46, 49, 58–59; Hayes (2012), ch.&nbsp;1; Brown (2010), ''Intro.''; Carr (2010), pp.&nbsp;3–5; Bandstra (2009), pp.&nbsp;7–8, 480–481; Gravett et al. (2008), pp.&nbsp;xv, 49; Harris, Platzner (2008), pp.&nbsp;3–4, 28, 31–32, 371; Riches (2000), ch.&nbsp;3.</ref> Уд того часу католицькі християне правили вселенські соборы про стандартизацію свого біблійного канона. Тридентськый собор (1545–1563), котрый католицька церьков справила в удповідь протестантськуй Реформації, затвердив Вулґату офіційным латинськым товмачіньом Біблії.<ref name=":6" /> Удтовды ся розвили дакулько біблійных канонув. Тото у тому числі: 73-книжный католицькый канон, 66-книжный канон, котрый признає булшина протестантськых деномінацій, 81-книжный етіопськый православный тевагедськый канон и другі.<ref>Riches (2000), pp.&nbsp;7–8.</ref> Юдаїзм давно затвердив єдиный авторитативный текст, а християнство ниґда не мало єдину верзію; умісто того у християн были многі разні рукописні традиції.<ref>Barton (2019), p.&nbsp;15.</ref> === Варіанты === Попри читавоє честованя тай акуратность, из котрыма ся переписовали біблійні тексты, в ушыткых біблійных рукописах сут хыбы переноса, котрі ся называвут варіантами.<ref>Wegner (2006), p.&nbsp;41.</ref><ref>Black (1994) p.&nbsp;24.</ref> Варіантом ся кличе хотьяка девіація межи двома текстами. Текстуалный критик Деніел&nbsp;Б.&nbsp;Воллес обяснює: „Кажджа девіація ся рахує ги єден варіант, не никавучи на вто, кулько рукописув єї фіксує“.<ref>Wallace (2009), p.&nbsp;98.</ref> Научник Емануел Тов каже, ож тот термін не є оціночным; тото узнаня, ож путі розвоя разных текстув ся розыйшли.<ref>Tov (2001), p.&nbsp;18.</ref> Середньовічні рукописы юдаїштської Біблії ся держали ги дуже точні: майавторитативні документы, з котрых ся копіровало у другі тексты.<ref>{{Cite web |title=The Damascus Keters |url=https://web.nli.org.il/sites/nli/english/collections/jewish-collection/pages/damascus.aspx |website=National Library of Israel |access-date=1 July 2020 |archive-date=28 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728235241/https://web.nli.org.il/sites/NLI/English/collections/jewish-collection/Pages/damascus.aspx |url-status=live }}</ref> Айбо при тому, изглядователь юдаїштської Біблії Девід Карр каже, ож и юдаїштські тексты мавут даякі варіанты.<ref>Carr (2011), pp.&nbsp;5–7.</ref> Булшина вшыткых варіантув трафункові, наприклад ортоґрафічні хыбы, айбо поєдны зміны были нарочні.<ref>Black (1994), p.&nbsp;60.</ref> У юдаїштському текстови „варіанты з памняти“ тото типово случайні розлукы, такі ги шор слув у 1 Кроніках 17:24 тай 2 Самуелови 10:9 тай 13. Варіанты щи обсягувут заміну лексичныма еквівалентами, семантичні тай ґраматичні удликы; май читаві правкы Масоретськых текстув мали бы быти нарочныма.<ref>Carr (2011), pp.&nbsp;5–7, 18, 24, 29, 42, 55, 61, 145, 167</ref> Нарочні зміны у тексті Нового Завіта ся чинили про уліпшеня ґраматикы, ліквідацію неточностий и розбіжностий, гармонізацію паралелных фраґментув, комбінацію тай упрощеня дакулькох варіантных прочитань у єдно, тай позад теолоґічных причин.<ref>Black (1994), p.&nbsp;60.</ref><ref>Royce (2013), pp.&nbsp;461–464, 468, 470–473.</ref> Изглядовач Старого Завіта Брус&nbsp;К.&nbsp;Волткі замічат, ож про кажджі десять слув зафіксованый єден варіант у недавнюм критичнум уданю юдаїштської Біблії, ''Biblia Hebraica Stuttgartensia,'' т.&nbsp;є.&nbsp;осталні 90% юдаїштського текста сут без варіацій. Четвертоє уданя Грецького Нового Завіта Споєного біблійного общества фіксує варіанты, котрі ся кывавут дас 500 из 6900 слув, вадь 7%&nbsp;текста. == Тематика тай обсяг == === Темы === [[Файл:Creation_of_Light.png|міні|''Сотвореня світла'', [[Ґустав Доре]]]] Оповіді, законы, мудрості, пришты тай унікалні жанры Біблії давут можность діскусії на булшину тем людського єствованя, межи нима: звірі, дерева тай природа,<ref name="Northcott96">{{cite book|last1=Northcott|first1=Michael S.|editor1-last=Clark|editor1-first=Stephen R. L.|title=The Environment and Christian Ethics|url=https://archive.org/details/environmentchris0000nort|date=1996|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-57631-4}}</ref>{{rp-primitive|xi}} сосіды,<ref name="Wayne Grudem">{{cite book|last1=Grudem|first1=Wayne|title=Christian Ethics: An Introduction to Biblical Moral Reasoning|url=https://archive.org/details/christianethicsi0000unse_r6w7|date=2018|publisher=Crossway|isbn=978-1-4335-4965-6}}</ref>{{rp-primitive|24}} цімборы, роль жун,<ref name="Barbara J. MacHaffie">{{cite book|last1=MacHaffie|first1=Barbara J.|title=Her Story Women in Christian Tradition|date=1992|publisher=Fortress Press|isbn=978-1-4514-0402-9}}</ref>{{rp-primitive|203}} секс,<ref>Harper (2013), pp.&nbsp;1–14, 84–86, 88.</ref> діти, побратя,<ref name="Chadwick">Henry Chadwick, The Early Church, {{ISBN|978-0-14-023199-1}}</ref> природа тай діленя власти,<ref>Praet, Danny (1992–1993). "Explaining the Christianization of the Roman Empire. Older theories and recent developments". Sacris Erudiri. Jaarboek voor Godsdienstgeschiedenis. A Journal on the Inheritance of Early and Medieval Christianity. 23: 5–119.</ref>{{rp-primitive|45–48}} гроші тай економіка,<ref name="Hargaden">{{cite book|last1=Hargaden|first1=Kevin|title=Theological Ethics in a Neoliberal Age: Confronting the Christian Problem with Wealth|date=2018|publisher=Wipf and Stock|isbn=978-1-5326-5500-5}}</ref>{{rp-primitive|77}} робота, удношіня,<ref name="Kieran Cronin">{{cite book|last1=Cronin|first1=Kieran|title=Rights and Christian ethics|url=https://archive.org/details/rightschristiane0000cron|date=1992|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-41889-8|page=[https://archive.org/details/rightschristiane0000cron/page/n248 223]}}</ref> смуток, природа радости тай другі.<ref>Gericke (2012), p.&nbsp;207.</ref> [[Филозоф|Філозоф]] тай етик Жако Ґеріке додає: „Значіня добра и зла, природа правилного и неправилного, крітерії морали, добрі жерела морали, походжіня тай приятя моралных віровань, онтолоґічный статус моралных норм, моралный авторитет, културный плуралізм, аксіолоґічні тай естетичні гадкы за природу цінности тай красы. Сесе всьо закладено у тексты.“<ref name=":9">Gericke (2012), p.&nbsp;210.</ref> Айбо уокремленя тем подакотрых біблійных текстув годно быти проблематичным.<ref>Mittleman (2012), pp.&nbsp;1, 2.</ref> Булшина Біблії подає ся у оповіднуй формі тай вцілови біблійна нарація не дає прямі настановы, а у поєдных текстах наміреня автора тяжко розшифровати.<ref>Barton (2007) pp.&nbsp;1–3.</ref> Дефінованя добра тай зла, правилного и неправилного, путь ид розуміню и практиці рідко прямі тай лігавут на читача.<ref name="Barton19">Barton (2019).</ref>{{rp-primitive|14}} [[Бог|Буг]] пораз указаный важным елементом [[Сюжет|сужета]], айбо часто за реакцію Бога на події тай його одобреня вадь неодобреня дій персонажув авадь їх провалув дашто вчинити мало вповіджено.<ref name="Barton19" />{{rp-primitive|40}} Автор не коментує, а читачови ся лишат самому думати над написаным.<ref name="Barton19" />{{rp-primitive|40}} Жыдувські філозофы Шалом Кармі тай Давід Шац обяснявут, ож Біблія „часто сопоставлят противорічиві ідеї, без обясненя вадь аполоґетізма.“<ref name=":10">Carmy, Shatz (2003), pp.&nbsp;13–14.</ref> Юдаїштська Біблія має гадкы за природу знаня, віровань, истины, інтерпретації, розуміня тай коґнітивных процесув.<ref>Gericke (2012), p.&nbsp;209.</ref> Етик Майкел&nbsp;В.&nbsp;Фокс пише, ож головна аксіома Книгы Пословиць ото ож „тренованя людського розума вто мусайноє условія правилного и успішного справованя в ушыткых сферах жывота.“<ref>Fox (2007), p.&nbsp;78.</ref> Біблія учит природі платных арґументув, природі тай моци языка тай його удношіня ид реалности.<ref name=":9" /> Подля Алана Міттелмана, професора жыдувської філозофії, Біблія дає мінты моралного думаня, котрі ся фокусувут на справованьови тай характері.<ref name="Barton19" />{{rp-primitive|3}}<ref>Mittleman (2012), p.&nbsp;17.</ref> У біблійнуй метафізиці челядник має слобудну волю, айбо вто удносна тай ограничена слобода.<ref>Brunner (2002), p.&nbsp;494.</ref> Біч каже, ож християнськый ''волунтарізм'' указує на ''волю'' ги на ядро себе тай ож у людськуй природі „ядро того, кым мы сьме, опреділят ся тым, што мы любиме“.<ref>Beach (1988), pp.&nbsp;25–26.</ref> Природного закона Біблія ся докывує у Пророках, Римлянах&nbsp;1, Діяньох&nbsp;17 тай книзі Амоса (Амос 1:3–2:5), де другі державы кроме Ізраїля ся держат зодповідныма за свої етичні рішеня даже попри вто, ож не знавут юдаїштського Бога.<ref>Barton (2003), pp.&nbsp;48–50.</ref> Політичный теоретик Майкел Лабан Волзер находит політику у юдаїштськуй Біблії у завітах, законах и пророцтвах, котрі чинят ранню форму ''почти'' демократичної політичної етикы.<ref>Walzer (2012), p.&nbsp;200.</ref> Ключові елементы у біблійнуй криміналнуй юстіції ся зачинавут из віры у Бога ги жерело справедливости тай судю над усьыма, у тому числі тыма, ко вызначає справедливость на земли.<ref>Souryal (2015), p.&nbsp;xx.</ref> Кармі тай Шац кажут, ож Біблія „указує характер Бога, розказує за сотвореня, закладат метафізику божественого провидіня тай божественого вмішаня, предлагат основу про мораль, обговорює многі рисы людської натуры тай часто подає файно знаму загадку, ож як Буг годен позволяти зло.“<ref name=":10" /> === Юдаїштська Біблія === {{ГоловнаСтатя|Юдаїштська Біблія}} Авторитативный текст юдаїштської Біблії ся бере из Масоретського текста Лєнінґрадського кодекса, датованого 1008.&nbsp;роком. Зато юдаїштську Біблію пораз кличут Масоретськым текстом.<ref>{{cite web |last1=Tov |first1=Professor Emmanuel |title=The Bible and the Masoretic Text |url=https://www.thetorah.com/article/the-bible-and-the-masoretic-text |website=The Torah.com |access-date=3 July 2022 |archive-date=25 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220525004814/https://www.thetorah.com/article/the-bible-and-the-masoretic-text |url-status=live }}</ref> Юдаїштська Біблія щи ся знає за назывков Танах ({{Lang-he|תנ"ך}}). Тото удбиват розділеня гебрейськых писань на три часті: Тора („Учіня“), Неві’ім („Пророкы“) тай Кетувім („Писаня“) через хоснованя першых букв кажджого из сих трьох слув.<ref>Metzger & Katz (2010), p.&nbsp;651, footnote&nbsp;1</ref> Испис обсягу сих трьох частий быв першый раз найденый у бабілонськум Талмуді (дас 550&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.).<ref>Pace (2016), p.&nbsp;354</ref> Танах быв головно написаный біблійным івритом, айбо поєдны малі часті (Ездраш 4:8–6:18 тай 7:12–26, Єреміяш 10:11, Даніел 2:4–7:28)<ref>Ездраш&nbsp;4:8–6:18 тай Ездраш&nbsp;7:12–26, Єреміяш&nbsp;10:11, Даніел&nbsp;2:4–7:28</ref> написані были біблійнов арамайськов бесідов&nbsp;— языком, котрый на тот момент быв ''[[лінґва франка]]'' булшины семітського світу.<ref name="Driver">{{cite web |last1=Driver |first1=Godfrey |author1-link=Sir Godfrey Driver |title=Introduction to the Old Testament |url=http://www.bible-researcher.com/driver1.html |website=www.bible-researcher.com |access-date=30 November 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091109185323/http://www.bible-researcher.com/driver1.html |archive-date=9 November 2009 }}</ref> ==== Тора ==== {{ГоловнаСтатя|Тора}} Тора ({{Lang-he|תּוֹרָה}}) щи ся знає ги „Пять книг [[Моісей|Мойсея]]<nowiki/>“ вадь Пятикнижа.<ref>Barnstone (2009), [[iarchive:isbn 9780393064933/page/647|p.&nbsp;647]]</ref> Традиційно ся держало, ож тоты книгы надиктовав Мойсейови сам [[Бог|Буг]].<ref>Robinson (2006), p.&nbsp;97</ref><ref>Cross, Livingstone (2005), p.&nbsp;1072</ref> Зачинавучи 17.&nbsp;сторочом научникы никали на ориґіналні жерела ги на продукт дакулькох анонімных авторув, припущавучи, ож Мойсей годен быв изкомбіновати окремі жерела у єден текст.<ref>Nahkola (2007), pp.&nbsp;vii, xvi, 197, 204, 216–217</ref><ref>Baden (2012) p.&nbsp;13.</ref> Сут разні гіпотезы за вто, коли тай як Тора была скомпонована,<ref>Greifenhagen (2003), p.&nbsp;206</ref> айбо общый консенсус є такый, ож Тора дустала свою фіналну форму бігом правліня Перської ахеменідської імперії (віроятно 450–350&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.),<ref>Greifenhagen (2003), pp.&nbsp;206–207.</ref><ref>Newsom (2004), p.&nbsp;26.</ref> вадь у раннюм гелленістичнум періоді (333–164&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.).<ref>Greifenhagen (2003), p.&nbsp;224 n.&nbsp;49.</ref> Назывкы книг у івриті дуфлувут перві слова удповідных текстув. Тора ся чинит такыма пятьма книгами: * Бытя, ''Берешіт'' (בראשית), {{букв|„У зачаткови“}} * Выход, ''Шемот'' (שמות), {{букв|„Имена“}} * Левіт, ''Ваїкра'' (ויקרא), {{букв|„И Вун покликав“}} * Числа, ''Бамідбар'' (במדבר), {{букв|„У пустыни“}} * Второзаконя, ''Деварім'' (דברים), {{букв|„Слова“}} <small>(Назвы пяти книг у Торі вчинені з [[Інціпіт|першых слув на зачатку їх текстув]].)</small> Перві 11&nbsp;глав книгы Бытя розказувут за [[Наратив сотвореня світа|сотвореня світа]] тай історію ранньых удношінь людства з Богом. Осталні 39&nbsp;глав розказувут за союз Бога из біблійныма патріархами: [[Абрагам]]ом, [[Ісаак]]ом, [[Яков]]ом (вадь Ізраїльом) тай дітьми Якова, „<nowiki/>[[Діти Ізраїля|Дітьми Ізраїля]]<nowiki/>“, а май из [[Йосиф (юдаїштська Біблія)|Йосифом]]; як Буг уповів Абрагамови лишити свою файту тай дум в [[Ур Халдейськый|Урі Халдейському]], поселити ся у [[Канаан]]і тай як Діти Ізраїля перейшли у [[Еґіпет]]. Далші чотыри книгы Торы оповідавут історію Мойсея, котрый жыв через стувкы рокув по патріархах. Ун веде Дітий Ізраїля из еґіпетського рабства ид поновліню завіта з Богом на горі Сінай тай по пустыни, докідь уростає новоє поколіня, готовоє зайти до Канаанської земли. Тора ся кунчат смертьов Мойсея.<ref>Rossel (2007), [https://books.google.com/books?id=AzZlANCOIRgC&pg=PA355 p.&nbsp;355].</ref> Заповіді у Торі давут основу юдаїштського реліґійного закона. Подля традиції є 613&nbsp;заповідий (''taryag mitzvot''). ==== Неві’ім ==== Неві’ім ({{Lang-he|נְבִיאִים ''Nəḇī'īm''}}, „Пророкы“) тото другый головный розділ Танаха межи Торов тай Кетувімом. Она поділена на дві часті, Ранньых Пророкув ({{lang|he|נביאים ראשונים|rtl=yes}} {{lang|he-Latn|''Неві’ім Рішонім''}}, книгы Єгошуа Нуна, Судюв, Самуела тай Царюв) тай Пузньых Пророкув ({{lang|he|נביאים אחרונים|rtl=yes}} {{lang|he-Latn|''Неві’ім Агаронім''}}, книгы Ісаї, Єремії, Езекієля тай Дванадцятьох Малых Пророкув). Неві’ім розказує за зачаток жыдувської монархії тай єї розділеня на два царьства, Ізраїль тай Юдею, фокусувучи ся на конфлікті межи ізраїльтянами тай другыма народами, конфліктах межи ізраїльтянами, а май на борьбі межи вірячыма у „Господа Бога“ тай чужых богув<ref>„Кажджый царь ся держит авадь добрым, авадь пудлым у чорно-білуй перспективі, подля того, ци ун „чинив добрі“, ци „чинив пудло“ у очах Господа. Така оцінка не удбиват добробыта державы, царьовых успіхув авадь провалув у войнах, моралный клімат тых часув, ай скорше указує статус култового почитаня бігом його правліня. Царі, котрі діяли против ідолопоклонства тай чинили реліґійні реформы ся хвалят, а тоты, котрі одобряли поганські практикы&nbsp;— презиравут ся.“ —&nbsp;Savran (1987), [https://books.google.com/books?id=O4hYlvzWui8C&pg=PA146 p.&nbsp;146]. ''“Each king is judged either good or bad in black-and-white terms, according to whether or not he "did right" or "did evil" in the sight of the Lord. This evaluation is not reflective of the well-being of the nation, of the king's success or failure in war, or of the moral climate of the times, but rather the state of cultic worship during his reign. Those kings who shun idolatry and enact religious reforms are singled out for praise, and those who encourage pagan practices are denounced.”'' —&nbsp;Savran (1987), [https://books.google.com/books?id=O4hYlvzWui8C&pg=PA146 p.&nbsp;146].</ref><ref>“The fight against Baal was initiated by the prophets” —&nbsp;Kaufmann (1956a) p.&nbsp;54.</ref> тай критиці неетичного тай несправедливого справованя ізраїльтянськых еліт и правителюв;<ref>“The immediate occasion of the rise of the new prophecy was the political and social ruin caused by the wars with Israel's northerly neighbour, Aram, which continued for more than a century. They raged intensely during the reign of Ahab, and did not end until the time of Jeroboam II (784–744). While the nation as a whole was impoverished, a few&nbsp;– apparently of the royal officialdom&nbsp;– grew wealthy as a result of the national calamity. Many of the people were compelled to sell their houses and lands, with the result that a sharp social cleavage arose: on the one hand a mass of propertyless indigents, on the other a small circle of the rich. A series of disasters struck the nation&amp;nbsp;– drought, famine, plagues, death and captivity (Amos 4: 6–11), but the greatest disaster of all was the social disintegration due to the cleavage between the poor masses and the wealthy, dissolute upper class. The decay affected both Judah and Israel … High minded men were appalled at this development. Was this the people whom YHWH had brought out of Egypt, to whom He had given the land and a law of justice and right? it seemed as if the land was about to be inherited by the rich, who would squander its substance in drunken revelry. it was this dissolution that brought the prophetic denunciations to white heat.” —&nbsp;Kaufmann (1956b), pp.&nbsp;57–58.</ref><ref>“What manner of man is the prophet? A student of philosophy who runs from the discourses of the great metaphysicians to the orations of the prophets may feel as if he were going from the realm of the sublime to an area of trivialities. Instead of dealing with the timeless issues of being and becoming, of matter and form, of definitions and demonstrations, he is thrown into orations about widows and orphans, about the corruption of judges and affairs of the market place. Instead of showing us a way through the elegant mansions of the mind, the prophets take us to the slums. The world is a proud place, full of beauty, but the prophets are scandalized, and rave as if the whole world were a slum. They make much ado about paltry things, lavishing excessive language upon trifling subjects. What if somewhere in ancient Palestine poor people have not been treated properly by the rich? … Indeed, the sorts of crimes and even the amount of delinquency that fill the prophets of Israel with dismay do not go beyond that which we regard as normal, as typical ingredients of social dynamics. To us a single act of injustice&nbsp;– cheating in business, exploitation of the poor&nbsp;– is slight; to the prophets, a disaster. To us an injustice is injurious to the welfare of the people; to the prophets it is a deathblow to existence; to us an episode; to them, a catastrophe, a threat to the world.” —&nbsp;Heschel (2001), pp.&nbsp;3–4.</ref><ref>“Samuel is thus a work of national self-criticism. It recognizes that Israel would not have survived, either politically or culturally, without the steadying presence of a dynastic royal house. But it makes both that house and its subjects answerable to firm standards of prophetic justice&nbsp;– not those of cult prophets or professional ecstatics, but of morally upright prophetic leaders in the tradition of Moses, Joshua, Deborah, Gideon, and others …” —&nbsp;Rosenberg (1987), [https://books.google.com/books?id=O4hYlvzWui8C&pg=PA141 p.&nbsp;141].</ref> у котрых пророкы мали важну тай провудну роль. Неві’ім ся кунчат узятьом Ізраїля Новоасірійськов імперійов; Юдеї Новобабілонськов імперійов; изниченьом [[Соломонув храм|Храма в Єрусалимі]]. ===== Ранні Пророкы ===== Ранні Пророкы вто книгы [[Книга Єгошуа Нуна|Єгошуа Нуна]] (Йозуе, Исуса Навина), [[Книга Судюв|Судюв]], [[Книга Самуела|Самуела]] (Самуїла) тай [[Книга Царюв|Царюв]]. Они обсягувут оповіді, котрі ся зачинавут такой по смерти Мойсея из божым затверджіньом Єгошуа Нуна його наслідником, котрый пак веде народ Ізраїля у Землю Обітовану, тай кунчавут ся увязненьом посліднього царя Юдеї. Держачи Самуела тай Царюв ги окремі книгы, они розказувут за: * узятя Канаана Єгошуа Нуном ([[Книга Єгошуа Нуна]]), * борьбу народа за землю ([[Книга Судюв]]), * просьбу народа ид Богови дасти їм царя, обы вни могли заяти землю у лиці свойих урагув ([[Книгы Самуела]]) * володіня земльов пуд правліньом божествено покладеных царюв из Дома Давыда, котроє ся кунчат угнатьом чужинцями ([[Книгы Царюв]]) ===== Пузні Пророкы ===== Пузні Пророкы вто [[Книга Ізаяша|Ізаяш]] (Ісая), [[Книга Єремії|Єреміяш]] (Єремія), [[Книга Езекієля|Езекієль]] тай [[Дванадцять Малых Пророкув]], котрі ся рахувут ги єдна книга: * [[Озеаш]] (Осія), ''Гошеа'' (הושע) презират поклоніня богам окрем Господа, рувнявучи Ізраїль ид жоні, котра зражує свому чоловікови. * [[Йоел]] (Йоіл), ''Йо’ел'' (יואל) обсягує смуток и обіцяня уд Бога. * [[Амос]], ''Амос'' (עמוס) говорит за соціалну справедливость, давучи основу про природноє право через хоснованя го як на вірувучых, так и на невірувучых. * [[Абдіаш]] (Авдій), ''Овадя'' (עבדיה) розказує за засуженя Едома тай удновленя Ізраїля. * [[Йонаш]] (Йона), ''Йона'' (יונה) оповідат покаяня Ніневії. * [[Міхеаш]] (Міхей), ''Міха'' (מיכה) поносит ся на несправедливых правителюв, защищат права бідных тай тягне ся ид миру в світі. * [[Нагум]] (Наум), ''Нагум'' (נחום) говорит за зниченя Ніневії. * [[Габакук]] (Авакум), ''Гавакук'' (חבקוק) обертат ся ид Богови лично. * [[Софоніаш]] (Софонія), ''Цефаня'' (צפניה) голосит за суд, ужываня тай тріумф тых, ко ся лишит. * [[Аґґей]], ''Гаґай'' (חגי) удбудовує Другый храм. * [[Захаріаш]] (Захарія), ''Зехаря'' (זכריה) Буг благословлят тых, ко ся кає тай є чистый. * [[Малахіаш]] (Малахія), ''Малахі'' (מלאכי) управлят кылавоє реліґійноє тай соціалноє справованя. ==== Кетувім ==== [[Файл:Bhs_psalm1.png|міні|[[Гебрейскый язык|Гебрейськый]] текст [[Книга Псалмув|Псалмув]] 1:1–2]] Кетувім ({{Lang-he|כְּתוּבִים ''Kəṯūḇīm''}} „Писаня“) ото третя тай послідня секція Танаха. Подля юдаїштської традиції ся вірит, ож книгы Кетувім ся писали пуд іншпіраційов Сятого Духа ({{Lang-he|רוח הקודש ''руах га-кодеш''}}) тай сут на уровень ниже за авторитетом ги пророцтва.<ref>Henshaw (1963), p.&nbsp;20.</ref> У Масоретськых рукописах (и поєдных печатных уданях) книгы [[Псалтырь|Псалмув]], [[Книга Пословиць|Пословиць]] тай [[Книга Йоба|Йоба]] (Йова) подані у шпеціалному двастовпцьовому виді, што пудчеркує їхньый уднушньый паралелізм. Колективно йсі три книгы ся сохтувут кликати ''Сіфрей Емет'' (акронім назывок у івриті: איוב, משלי, תהלים дає אמ"ת ''Емет'', што по гебрейськы щи значит „истина“). Гебрейська кантилація тото манера уговора ритуалных читань, як они ся писали тай анотововали у Масоретському текстови. Псалмы, Пословиці тай Йоб формувут ґрупу из шпеціалнов системов акцентуації, котра ся хоснує лиш у сих трьох книгах.<ref>Kraus (1993), p.&nbsp;33.</ref><ref>Kraus (1993), p.&nbsp;12.</ref> ===== Пять извиткув ===== [[Файл:Egon_Tschirch-_Hohelied_Nr._11_(high_resolution).jpg|міні|''Пісня Пісень (Das Hohelied Salomos), No.''&nbsp;''11'' Еґона Чірша, 1923]] Пять удносно куртых книг [[Пісня Пісень]], [[Книга Рут]] (Книга Руфи), [[Книга Нарікув]] (Плач, Плач Єремії), [[Еклезіаст]] (Книга Казатель) тай Книга Естер колективно ся кличут ''Гамеш Меґіллот''. Тото послідні книгы, зобраті тай затверджені авторитативныма у юдаїштськум каноні, хоть они и не были довершені до 2.&nbsp;стороча&nbsp;н.&nbsp;е.<ref>Coogan (2009), p.&nbsp;5.</ref> ===== Другі книгы ===== [[Файл:Great_Isaiah_Scroll.jpg|міні|Извиток Ізаяша (Ісаї), часть Звиткув Мертвого моря, обсягує практично вшытку Книгу Ізаяша. Датованый 2.&nbsp;столітьом&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.]] Книгы [[Книга Естер|Естер]], [[Книга Даніела|Даніела]] (Даниїла), [[Ездраш-Нееміяш]]<ref>Ориґінално Ездраш тай Нееміяш были єднов книгов, котрі пак поділили у пузнішых традиціях.</ref> тай [[Книгы Кронік|Кронікы]] мавут особый стиль, котрый ся не находит ни у якум другум гебрейськум тексті, ни біблійнум, ни позабіблійнум.<ref>Young (2013), p.&nbsp;23.</ref> Они не написані у нормалному стильови іврита поугнатьового періода. Авторы сих книг мали намірено убрати свуй особый стиль позад незнамых причин.<ref>Young (2013), p.&nbsp;24.</ref> * Їхні наративы вшыткі удкрыто описувут удносно пузні події (напр. бабілонську неволю тай далшоє удновліня Сіона). * Талмудична традиція ушыткым їм приписує пузньоє авторство. * Дві из них&nbsp;— Даніел тай Ездраш&nbsp;— тото єдині книгы Танаха из читавов частьов, написанов по арамайськы. ===== Шор книг ===== Испис книг Кетувім у тум шорі, як они ся появлявут у майактуалных печатных уданях. * ''Тегіллім'' ([[Книга Псалмув]]) תְהִלִּים тото антолоґія окремых гебрейськых реліґійных гімнув. * ''Мішлей'' ([[Книга Пословиць]]) מִשְלֵי ото „зберька зберькув“ за цінності, моралноє справованя, смысел жывота и доброго справованя, тай їх основу у вірі. * ''Ійов'' ([[Книга Йоба]], Книга Йова) אִיּוֹב розказує за віру, без розуміня вадь управданя страданя. * ''Шір га-Шірім'' ([[Пісня Пісень]] вадь Пісня Соломона) שִׁיר הַשִׁירִים ([[Песах]]) ото поезія за любов и секс. * ''Рут'' ([[Книга Рут]]) רוּת ([[Шавуот]]) оповідат історію моабітської жоны Рут, котра рішат ити за Богом Ізраїля тай лишат ся вірнов своюй свекрі, тай як она є за вто обдарована. * ''Ейха'' ([[Книга Нарікув]]) איכה ([[Тіш’а бе-ав]]) [вадь ''Кіннот'' у івриті] тото зберька поетичных нарікув на згубу Єрусалима у&nbsp;586.&nbsp;році до&nbsp;н.&nbsp;е. * ''Когелет'' ([[Еклезіаст]]) קהלת ([[Суккот]]) обсягує мудрості, наструй котрых є предметом диспутув межи научниками: ци они позитивні тай жывоторадосні, ци глубоко песимістичні? * ''Естер'' ([[Книга Естер]]) אֶסְתֵר ([[Пурім]]) розказує історію жыдувської жоны у Персії, котра стає правительков и спират ґеноцід свого народа. * ''Дані’ел'' ([[Книга Даніела]]) דָּנִיֵּאל скапчує пророкованя тай есхатолоґію у історії спасіня Богом Даніела так, як Ун спасе Ізраїль. * ''‘Езра'' ([[Книга Ездраша]]–[[Книга Нееміяша]]) עזרא оповідат за удбудову стін Єрусалима по Бабілонському угнатьови. * ''Діврей га-Ямім'' ([[Книгы Кронік]]) דברי הימים обсягує ґенеалоґію. Жыдувська текстуална традиція не фіналізовала шор книг у Кетувімі. [[Талмуд|Бабілонськый Талмуд]] ([[Бава Батра]] 14b–15a) дає їх порядок ги: Рут, Псалмы, Йоб, Пословиці, Еклезіаст, Пісня Соломона, Нарікы Єреміяша, Даніел, Звиток Естер, Ездраш, Кронікы.<ref>Rodkinson (2008), p.&nbsp;53.</ref> Єдна из май великых розлук помежи бабілонськов и тіберськов біблійныма традиціями вто шор книг. Ізаяш ся кладе по Езекієльови у бабілонськуй; Кетувім ся зачинат Кроніками у тіберськуй, айбо кунчат ся нима у бабілонськуй традиції.<ref>Phillips (2016), p.&nbsp;300–301.</ref> Кетувім послідньов из трьох секцій Танаха дустала канонічный статус. Тора годна была быти канонізована Ізраїльом ищи у 5.&nbsp;сторочови&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е., а Ранні тай Пузні Пророкы были канонізовані до 2.&nbsp;стороча&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.; Кетувім межи тым не быв зафіксованый у каноні до 2.&nbsp;стороча&nbsp;н.&nbsp;е.<ref>Coogan (2009), p.&nbsp;5.</ref> Айбо жерела указувут на вто, ож народ Ізраїля додавав тото, што пак стало Кетувімом, у свою сакралну літературу недовго по канонізації пророкув. Щи у 132.&nbsp;рокови&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.&nbsp;Кетувім зачинав ся формовати, айбо на тот момент не мав формалного наголовка. У році 95&nbsp;н.&nbsp;е., у своюй роботі „Против Апіона“ Флавій Йозеф ся удносит ид юдаїштськуй Біблії ги д закрытому канонму, у котрум „… нико ся не взяв ани додасти, ани забрати, ани поміняти даже склад…“<ref>Lightfoot (2003), [https://books.google.com/books?id=89oz-U-JJ0sC&pg=PA154 pp.&nbsp;154–155].</ref> Довгый період по 95&nbsp;н.&nbsp;е. божествена іншпірація книг Естер, Пісни Пісень тай Еклезіаста ся пуддавали сомніву.<ref>Henshaw (1963), p.&nbsp;17.</ref> === Септуаґінта === {{ГоловнаСтатя|Септуаґінта}} [[Файл:Codex_Vaticanus_(1_Esdras_1-55_to_2-5)_(The_S.S._Teacher's_Edition-The_Holy_Bible).jpg|міні|Фраґмент [[Септуаґінта|Септуаґінты]]: стовпець унціалної книгы з 1 Ездраша у ''Codex Vaticanus'', дас 325–350&nbsp;н.&nbsp;е., основа грецькоязычного уданя тай анґліцькоязычного товмачіня сера Ланцелота Чарлза Лі Брентона]] [[Файл:KJV_1769_Oxford_Edition,_vol._1.djvu|сторінка=21|міні|Обсяговый бук повної 80-книжної Біблії Короля Якова (King James Bible), котрый переличує „Книгы Старого Завіта“, „Книгы, названі Апокріфами“ тай „Книгы Нового Завіта“]] Септуаґінта („Товмачіня Сімдесяти“ вадь „LXX“) вто товмачіня юдаїштської Біблії на грецькоє койне, котроє ся зачало у кунци 3.&nbsp;стороча до&nbsp;н.&nbsp;е. Бігом того, як ишла робота над товмаченьом, Септуаґінта ся розростала: до зберькы пророцькых писань ся додали вшылиякі [[Гаґіоґраф|гаґіоґрафічні]] роботы. Были придаті д нюй ай поєдны май нові книгы, такі ги Книгы Макабеюв тай Мудрость Сіраха. Сі книгы сут апокріфами, т.&nbsp;є.&nbsp;книгами, чія автентичность ся пуддає сомніваню. Включеня такых текстув тай обвиненя у подакотрых товмацькых хыбах призвели д тому, ож Септуаґінта ся стала держати тай удмітовати юдаїштами ги „неакуратноє“ товмачіня.<ref>Fitzmeyer (1992), p.&nbsp;41.</ref><ref>Marcos (2000), p.&nbsp;21.</ref><ref>Подля ''Jewish Encyclopedia'': „The translation, which shows at times a peculiar ignorance of Hebrew usage, was evidently made from a codex which differed widely in places from the text crystallized by the Masorah.“ —&nbsp;{{cite web |title=Bible Translations – The Septuagint |url=http://jewishencyclopedia.com/articles/3269-bible-translations |publisher=JewishEncyclopedia.com |access-date=10 February 2012 |archive-date=15 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120315222428/http://jewishencyclopedia.com/articles/3269-bible-translations |url-status=live }}</ref> Апокріфы належат ид реліґійнуй жыдувськуй літературі, головно періода Другого храма (дас 550 до&nbsp;н.&nbsp;е.&nbsp;– 70 н.&nbsp;е.); они были зачатково написані в Ізраїльови, Сірії, Еґіптови вадь Персії у гебрейськум, арамайськум, грецькум языках и пробовали розказовати за біблійні темы и персонажув.<ref>Pace (2016), pp.&nbsp;349–350.</ref> Їхньоє походжіня булшинов покрыто тайнов. Єдна май стара теорія їхнього похоженя правила, ож межи грецькоязычныма жыдами Александрії быв приятый „александрійськый“ канон, айбо пак еся теорія была пролишена.<ref>Blocher (2004), p.&nbsp;2.</ref> Сут указаня на вто, ож они не были прияті, кой быв затвердженый осталный юдаїштськый канон.<ref>Blocher (2004), p.&nbsp;82.</ref> Бізувно ся знає, ож апокріфы ся хосновали у новозавітні часы, айбо „ниґда ся не цитовали ги Писаня.“<ref>Blocher (2004), p.&nbsp;86.</ref> У сучасному юдаїзмови апокріфічні книгы ся не принимавут ги автентичні тай не включавут ся у канон. Айбо „етіопські жыдове, пораз названі ''фалашами'', мавут розшыреный канон, у котрый входят поєдны апокріфалні книгы.“<ref>Gerber (1994), pp.&nbsp;[https://books.google.com/books?id=DygOmktEvFMC&pg=PA43 43–46].</ref> Щи єднов причинов неприятя Септуаґінты юдаїштськыма рабинами стало желаня удграничити свою традицію уд набиравучого обороты християнства.<ref>„[…] die griechische Bibelübersetzung, die einem innerjüdischen Bedürfnis entsprang […] [von den] Rabbinen zuerst gerühmt (.) Später jedoch, als manche ungenaue Übertragung des hebräischen Textes in der Septuaginta und Übersetzungsfehler die Grundlage für hellenistische Irrlehren abgaben, lehte man die Septuaginta ab.“ —&nbsp;{{harvnb|Homolka|Jacob|Chorin|1999|loc=Bd.3|pp=43ff}}</ref><ref>„Two things, however, rendered the Septuagint unwelcome in the long run to the Jews. Its divergence from the accepted text (afterward called the Masoretic) was too evident; and it therefore could not serve as a basis for theological discussion or for homiletic interpretation. This distrust was accentuated by the fact that it had been adopted as Sacred Scripture by the new faith [Christianity] […] In course of time it came to be the canonical Greek Bible […] It became part of the Bible of the Christian Church.“ —&nbsp;{{cite web |title=Bible Translations – The Septuagint |url=http://jewishencyclopedia.com/articles/3269-bible-translations |publisher=JewishEncyclopedia.com |access-date=10 February 2012 |archive-date=15 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120315222428/http://jewishencyclopedia.com/articles/3269-bible-translations |url-status=live }}</ref> Наконець, рабины заявляли, ож іврит має божественый авторитет на удлику уд арамайського тай грецького языка&nbsp;— хоть тоты бесіды были ''[[Лінґва франка|лінґвами франками]]'' жыдув того періода (а арамайськый язык пак дустав статус сакралного, подобно д івритови).<ref>''Мішна Сота'' (7:2–4 тай 8:1), межи другыма, дискутує на тему сакралности іврита на удлику арамайського вадь грецького языка. Тото подабат на авторитет, котрый ся затвержує за ориґіналным арабськоязычным Кораном подля ісламськых учінь. Зато товмачіня Торы на грецькоє койне ранньыма жыдувськыма рабінами дожыли до сучасности лиш у рідкых фраґментах.</ref> ==== Правкы из Теодотіона ==== Книга Даніела є всокочена у 12&nbsp;главах Масоретського текста тай у двох май довгых грецькых верзіях: ориґіналнуй Септуаґінті, дас 100&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е., тай май пузнюй верзії пуд назвов [[Теодотіон]] дас 2.&nbsp;стороча&nbsp;н.&nbsp;е. Обадва грецькі тексты обсягувут три додаткы ид Даніелови: молитву Азаріаша тай Пісню Трьох Сятых Дітий; історію за Сусанну тай стареґув; історію за Бела тай шарканя. Товмачіня Теодотіона натулко шыроко ся копіровало у раннюй християнськуй церькви, ож його верзія [[Книга Даніела|Книгы Даніела]] почти перегнала Септуаґінтову. Єронім Стрідонськый у свому передслові до Даніела (407&nbsp;н.&nbsp;е.) указує удвергнутя Септуаґінтової верзії тої книгы у християнськум хоснованю: „Я … хочу надголосити читачови, ож не подля верзії Септуаґінты, айбо подля верзії самого Теодотіона церьквы публічно читавут Даніела.“<ref>{{cite web |title=St. Jerome, Commentary on Daniel (1958) pp. 15–157 |url=http://www.tertullian.org/fathers/jerome_daniel_02_text.htm |website=www.tertullian.org |access-date=2 February 2022 |archive-date=26 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100526033151/http://www.tertullian.org/fathers/jerome_daniel_02_text.htm |url-status=live }}</ref> Єронімово передслово щи споминат, ож [[Гекзапла]] обсяговала зазначкы, котрі указовали на пару читавых удлик у обсягови межи Теодотіоновым Даніелом тай май ранньыма верзіями у грецькум и гебрейськум языках. Даніел Теодотіона май близкый ид ужывшуй у Масоретському текстови верзії, котрый є основов про булшину сучасных товмачень. Теодотіонув Даніел ся подає у авторизованум уданю Септуаґінты, опублікованум Сікстом&nbsp;V.&nbsp;у&nbsp;році&nbsp;1587.<ref>[[wikisource:Catholic Encyclopedia (1913)/Book of Daniel|Catholic Encyclopedia (1913)]]</ref> ==== Кунцьова форма ==== : '''''Скапчані статі:''''' ''[[Второканонічні книгы]]'', ''[[Біблійні апокріфы]]'' Текстуалні критикы у сучасности дебатувут на тему того, як мож спойити вєдно май ранньый назур на Септуаґінту ги на „неакуратный“ переклад тай обсяг Звиткув Мертвого моря у Кумрані, звиткув, найденых у Ваді Мурабба’ат, Нагал Гевер тай Масаді. Тоты звиткы на 1000–1300&nbsp;рокув май старі ги Лєнінґрадськый текст, датованый 1008&nbsp;н.&nbsp;е., котрый є основов про Масоретськый текст.<ref>Fitzmeyer (1992), p.&nbsp;40.</ref> Звиткы пудтвердили булшину Масоретського текста, айбо при тум ся удличавут уд нього, и многі з тых розбіжностий ся вмісто того соглашувут из Септуаґінтов, Самаритянськым Пятикнижам тай грецькым Старым Завітом.<ref name=":7">Fitzmeyer (1992), p.&nbsp;41.</ref> Копії подакотрых текстув, котрі ся проголошовали апокріфами, тоже сут межи Кумранськыма текстами.<ref>Blocher (2004), p.&nbsp;82.</ref> Давні рукописы Книгы Сіраха, „Псалмы Єгошуа Нуна“, Тобіт тай Посланя Єреміяша, як теперь ся знає, екзистовали у гебрейськуй верзії.<ref>Fitzmeyer (1992), pp.&nbsp;14, 52.</ref> Септуаґінтові варіації поєдных біблійных книг, наприклад Даніела тай Естер, май довгі ги тоты, што сут у юдаїштському канонови. У Септуаґінті Єреміяш май куртый ги у Масоретськум тексті, айбо покуртаный Єреміяш у івриті быв найденый у Кумрані у пещері&nbsp;№4.<ref name=":7" /> Извиткы Ізаяша, Выхода, Єреміяша, Даніела, Самуела указувут важні текстуалні варіанты, удличні уд Масоретського текста.<ref name=":7" /> У сучасности Септуаґінта ся розникує ги акуратноє товмачіня иншакої гебрейськоязычної формы вадь ревізії поєдных книг, айбо дале йде діскусія за вто, як майліпше охарактеризовати йсі удличавучі ся тексты.<ref name=":7" /> === Псевдепіґрафічні книгы === Псевдепіґрафы вто писемні праці из недобрі приписаным авторством. Робота годна быти псевдепіґрафом, айбо при тум не фалсіфікатом (бо фалсіфікат ото нарочный обман); причины про псевдепіґрафічну природу книг годні быти разні.<ref name=":8">Metzger (1972), p.&nbsp;4.</ref> Наприклад, Єванґеліє Барнабы (Варнавы) ся держит псевдепіґрафічным, бо авторство ся приписує Барнабі, компаніону Апостола Павла, айбо обадва рукописы ся датувут Середньовічам. Апокріфы тай псевдепіґрафы тото не єдно. Термін „апокріф“ ся тыче писань, котрі себе позиціонувут ги сакралні, айбо не принимавут ся канонами, а псевдепіґрафы тото літературна катеґорія про всі писемні роботы, и канонічні, и апокріфалні. Они годні быти автентичныма вадь неавтентичныма в ушыткых смыслах кромі недобрі присуженого авторства.<ref name=":8" /> Термін „псевдепіґраф“ часто ся хоснує про попис многых творув жыдувської реліґійної літературы, написаных межи дас 300&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е. тай&nbsp;300&nbsp;н.&nbsp;е.; не вшыткі з них сут псевдепіґрафічными. Термін ищи ся хоснує на книгы Нового Завіта из сомнівным авторством. Межи старозавітными псевдепіґрафами сут:<ref>Harris (1985), pp.&nbsp;vii, 197–221, 223–243.</ref> * 3 Макабеї (Макавеї) * 4 Макабеї * Вознесіня Мойсея * Етіопська Книга Еноха (1 Енох) * Старословянська Книга Еноха (2 Енох) * Гебрейська Книга Еноха (3 Енох; щи знама ги „Удкровеня Метатрона“ вадь „Книга Ребе Ішмаела, выщого жерця“) * Книга Юбілеюв * Сірійськый Апокаліпс Баруха (2 Барух) * Письмо Арістея (Письмо ид Філократови за товмачіня юдаїштськых писань на грецькый язык) * Жывот Адама и Євы * Мучеництво тай Вознесіня Ізаяша * Псалмы Соломона * Сібілінські Оракулы * Грецькый Апокаліпс Баруха (3 Барух) * Заповіді Дванадцятьох Патріархув ==== Книга Еноха ==== {{ГоловнаСтатя|Книга Еноха}} Вызначныма псевдепіґрафічныма роботами сут Книгы Еноха: 1&nbsp;Енох (котра ся всокотила лиш у языкови [[ґеез]]), 2&nbsp;Енох (всокотила ся лиш у старославянськум языку), 3&nbsp;Енох (всокотила ся у гебрейськум языку; дас 5–6.&nbsp;ст.). Тото давні жыдувські реліґійні праці, традиційно приписовані пророку [[Енох|Еноху]], прадідови патріарха [[Ной|Ноя]]. Фраґмент Книгы Еноха быв найденый межи кумранськыма звитками, што указує на єї давность.<ref name=":11">Stuckenbruck, Erho (2011), pp.&nbsp;259, 267.</ref> Май старі часті (головно у Книзі Позирачув) датувут ся дас уд 300&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е., а майсвіжо написана часть (Книга Пришт) віроятно была складена у кунци 1.&nbsp;ст.&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.<ref>Fahlbusch, Bromiley (2004), p.&nbsp;411.</ref> Книга Еноха не є частьов біблійного канона про булшину жыдув, кромі етіопськых жыдув ([[Бета Ізраїль]]). Булшина християнськых деномінацій и традіцій годні принимати Книгы Еноха ги такі, што мавут якыйись історичный вадь теолоґічный інтерес ци важность. Часть Книгы Еноха ся цитує у Посланьови Юды тай Книзі Жыдув (частьох Нового Завіта), айбо християне обычно держат Книгы Еноха неканонічными.<ref>{{cite web |title=The Book of Enoch and The Secrets of Enoch |url=http://reluctant-messenger.com/enoch.htm |website=reluctant-messenger.com |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140608170257/http://reluctant-messenger.com/enoch.htm |archive-date=8 June 2014 }}</ref> Уйимкы чинят Етіопська тай Ерітрейська православні тевагедські церьквы.<ref name=":11" /> Етіопська Біблія закладена не на грецькуй, и Етіопська церьков має мало иншакоє розуміня канона ги другі християнські традиції.<ref name=":12">Stuckenbruck, Erho (2011), pp.&nbsp;261.</ref> У Етіопії канон не має такої стабілности, айбо и не є домак удкрытый.<ref name=":12" /> Книга Еноха давно ся тамкы держит божествено іншпірованым писаньом, айбо „писаня“ тай „канон“ про них ото не фурт єдно. Офіційный етіопськый канон має 81&nbsp;книг, айбо тото число ся досігат по разному через разні списы книг, и Книга Еноха пораз ся включат у них, а пораз ніт.<ref name=":12" /> Днешні доказы закріплювут Книгу Еноха ги канонічну и у Етіопії, и у Ерітреї.<ref name=":11" /> === Християнська Біблія === [[File:Gutenberg_Bible_scan.jpg|міні|Бук из [[Йоганн Ґутенберґ|Ґутенберґової]] Біблії]] Християнська Біблія тото комплет книг, розділеный на Старый и Новый Завіты, котрі християнська деномінація у пруйшлому вадь дотеперь рахує божествено іншпірованым текстом.<ref>Johnson (2012), p.&nbsp;374.</ref> Рання християнська церьков головно хосновала Септуаґінту, бо тота была написана по грецькы, ворошным языком тої епохы, а носителі арамайського хосновали [[Тарґум|Тарґумы]], товмачіня по арамайськы. Пак были додані посланя апостолув тай єванґелія вєдно з другыма текстами, котрі сформовали Новый Завіт.<ref>Kelly (2000), [https://books.google.com/books?id=UivDgM0WywoC&pg=PA31 pp.&nbsp;31–32].</ref> ==== Старый Завіт ==== {{ГоловнаСтатя|Старый Завіт}} Старый Завіт мав важну роль про християнську церьков уд майпервых єї днув. Изглядатель Біблії Ніколас Томас Райт каже, ож „Исус сам быв глубоко сформованый писанями“.<ref>Wright (2005), p.&nbsp;3.</ref> Райт додає, ож ранні християне ся вбертали ид тым такой гебрейськым писаньом у свойих провбах порозуміти земный жывут Христа. Они держали „сяті писаня“ ізраїльтян мусайныма настановами про християнув, як тото ілуструвут слова Павла ид Тімотею (Тімофію) (2&nbsp;Тімотей 3:15), указувучи на Месію тай на кулмінацію у Исусі як „новому завіті“, пророкованому Єреміяшом.<ref name="Wright">{{harvnb|Wright|2005|p=}}</ref> [[Протестантство|Протестантськый]] Старый Завіт 21.&nbsp;стороча тото 39-книжный канон, котрый ся удличат числом книг уд юдаїштського Танаха лиш позад иншакого метода розділеня. [[Римокатолицька церьков]] признає 46&nbsp;книг свойим Старым Завітом (45 кідь раховати Єреміяша тай його Нарікы єднов книгов),<ref>{{Cite book|title=Catechism of the Catholic Church|chapter-url=https://www.vatican.va/archive/ENG0015/__PR.HTM#:~:text=120%20|chapter=Paragraph 120|year=2019|publisher=Libreria Editrice Vaticana|edition=2nd}}</ref> а [[Православна церьков|восточноправославна церьков]] признає щи шість книг зверьх того. Тото ся кыват и сірійської верзії Біблії, ''Пешітты'', и біблійного канона Етіопської православної тевагедської церькви.<ref name="FUP1970">„Even though they were not placed on the same level as the canonical books, still they were useful for instruction. … These&nbsp;– and others that total fourteen or fifteen altogether&nbsp;– are the books known as the Apocrypha.“ —&nbsp;Williams (1970), p.&nbsp;141.</ref><ref name="Ewert">„English Bibles were patterned after those of the Continental Reformers by having the Apocrypha set off from the rest of the OT. Coverdale (1535) called them ,Apocrypha‘. All English Bibles prior to 1629 contained the Apocrypha. Matthew's Bible (1537), the Great Bible (1539), the Geneva Bible (1560), the Bishop's Bible (1568), and the King James Bible (1611) contained the Apocrypha. Soon after the publication of the KJV, however, the English Bibles began to drop the Apocrypha and eventually they disappeared entirely. The first English Bible to be printed in America (1782–83) lacked the Apocrypha. In 1826 the British and Foreign Bible Society decided to no longer print them. Today the trend is in the opposite direction, and English Bibles with the Apocrypha are becoming more popular again.“ —&nbsp;Ewert (2010), p.&nbsp;104.</ref><ref name="Wells1911">„Fourteen books and parts of books are considered ''Apocryphal'' by Protestants. Three of these are recognized by Roman Catholics also as ''Apocryphal''.“ —&nbsp;Wells (1911), p.&nbsp;41.</ref> Позад того, ож каноны писань ся розличавут межи юдаїштами, православными, римокатолицькыми тай протестантськыми християнами, обсяг апокріфікы кажджої комуніты иншакый, як и хоснованя терміна „апокріф“. Про юдаїштув ниєден из апокріфув не є канонічным. Християне называвут есю зберьку „второканонічныма книгами“; грецькі православні мавут про неї термін „Анаґіґноскомена“ ({{Lang-el|Ἀναγιγνωσκόμενα ''Anagignoskómena''}}, букв. „што ся читат, што варта читати“).<ref>Pace (2016), p.&nbsp;349.</ref><ref>Тридентськый канон:{{Цитат 2|Айбо кідь кось не принимат ги сакралні тай канонічні названі книгы, цілком из ушыткыма їх частями, як они были хосновані на читаня у Католицькуй церькви, тай як они сут укладені у старуй латинськуй Вулґаті; тай свідомо и нарочно не честує спомнені горі традиції; най му буде [[анатема]].|''Decretum de Canonicis Scripturis'', Тридентськый собор, 8.&nbsp;апріля 1546}}</ref> Книгы, включені у католицьку, православну, грецьку и старословянську Біблії тото: Тобіт (Тобіаш, Товіт), Юдіт, Мудрость Соломона, Сірах, Барух (Варух), Письмо Єреміяша (щи названоє 6.&nbsp;главов Баруха), 1&nbsp;Макабеї, 2&nbsp;Макабеї, грецькі додаткы до Естер тай Даніела.<ref>Reinhartz (2021), p.&nbsp;19.</ref> Грецька православна церьков тай словянські церьквы (у Білоруси, Болгарії, Босні тай Герцеґовині, Горватії, Польщи, Росії, Сівернуй Македонії, Сербії, Словакії, Словенії, Украйині, Чорнуй Горі) щи додавут:<ref>Pace (2016), p.&nbsp;350.</ref> * 3 Макабеї * 1 Ездраш * Молитва Манассеса (Манассії) * Псалом 151 2&nbsp;Ездраш (4&nbsp;Ездраш), не записаный у Септуаґінті, не екзистує у грецькому, айбо є у латині. 4&nbsp;Макабеї ся принимавут за канон лиш у Грузинськуй церькви. Тото додаток ид грецькуй православнуй Біблії, и зато пораз ун ся заносит межи апокріфы.<ref>Reinhartz (2021), p.&nbsp;20.</ref> Сірійськый православный канон обсягує ай: * Псалмы 151–155 * Апокаліпс Баруха * Письмо Баруха<ref>McDonald (2021), p.&nbsp;43.</ref> Етіопськый старозавітный канон хоснує книгы: Енох тай Юбілеї (котрі ся всокотили лиш на языкови [[ґеез]]), 1–3&nbsp;Етіопські Макабеї, Грецькый Ездраш, 2&nbsp;Ездраш тай Псалом 151.<ref name="FUP1970" /><ref name="Wells1911" /> Управленый ворошный лекціонарій [[Лутеранство|лутеранської]], моравської, реформатської, анґліканської тай методіштської церьквув хоснує апокріфы у літурґіях, подавучи при тум алтернативні читаня из канонічных книг Старого Завіта.<ref>„In all places where a reading from the deuterocanonical books (The Apocrypha) is listed, an alternate reading from the canonical Scriptures has also been provided.“ —&nbsp;{{cite web |url=http://www.commontexts.org/rcl/rcl_introduction_web.pdf |title=The Revised Common Lectionary |year=1992 |publisher=Consultation on Common Texts |access-date=19 August 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150701230910/http://www.commontexts.org/rcl/RCL_Introduction_Web.pdf |archive-date=1 July 2015 }}</ref> Того уданя Біблії, націлені на хоснованя у лутеранськуй и анґліканськуй церьквах обсягувут чотырнадцять книг Апокріфы, многі з котрых сут приятыма католицьков церьковльов второканонічныма книгами, а кромі того 1&nbsp;Ездраш, 2&nbsp;Ездраш тай Молитва Манассеса, котрі были у додатку ид Вулґаті.<ref>Campbell (2000), pp.&nbsp;336–337.</ref> Римокатолицька тай восточноправославна церьквы хоснувут булшину книг Септуаґінты, на удлику уд протестантськых церьквув. По [[Реформация|Реформації]] многі протестантські Біблії яли ся держати юдаїштського канона тай выключати додаточні, апокріфічні з юдаїштської перспективы тексты. {| class="toccolours" cellspacing="0" style="width:75%; margin:auto; clear:center; text-align:left; font-size:85%;" |- style="vertical-align:bottom; font-weight:bold;" | style="border-bottom:2px groove #aaa; " |Православный Старый Завіт<ref>McLay (2003), pp.&nbsp;3–4.</ref><ref>Канон ориґіналної старогрецькоязычної Септуаґінты є предметом спорув. Табла указує канон Старого Завіта як ун ся хоснує у сучасности у грецькому православії.</ref> | style="border-bottom:2px groove #aaa; " |Латинізована грецька назывка | style="border-bottom:2px groove #aaa; " |Назывкы по русинськы |- ! colspan="3" |Закон |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Γένεσις}} |Génesis |Бытя |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἔξοδος}} |Éxodos |Выход |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Λευϊτικόν}} |Leuitikón |Левіт |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἀριθμοί}} |Arithmoí |Числа |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Δευτερονόμιον}} |Deuteronómion |Deuteronomy |- ! colspan="3" |Історія |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἰησοῦς Nαυῆ}} |Iêsous Nauê |Йозуе (Исус Навин, Єгошуа Нун) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Κριταί}} |Kritaí |Суді |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ῥούθ}} |Roúth |Рут |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Βασιλειῶν Αʹ}}<ref>{{lang|grc|Βασιλειῶν}} (''Basileiōn'') тото ґенетив множного числа уд {{lang|grc|Βασιλεῖα}} (''Basileia'').</ref> |I Basileiōn |1 Самуел (Самуїл) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Βασιλειῶν Βʹ}} |II Basileiōn |2 Самуел |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Βασιλειῶν Γʹ}} |III Basileiōn |1 Царі |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Βασιλειῶν Δʹ}} |IV Basileiōn |2 Царі |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Παραλειπομένων Αʹ}} |I Paraleipomenon<ref>Т.&nbsp;є. „''Удкладені річи''“ уд {{lang|grc|Ἔσδρας Αʹ}}.</ref> |1 Кронікы |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Παραλειπομένων Βʹ}} |II Paraleipomenon |2 Кронікы |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἔσδρας Αʹ}} |I Esdras |1 Ездраш (Ездра) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἔσδρας Βʹ}} |II Esdras |Ездраш–Нееміяш (Ездра–Неемія) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Τωβίτ}}<ref>Ищи Τωβείτ вадь Τωβίθ у поєдных жерелах.</ref> |Tōbit |Тобіт (Тобіаш, Товіт) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἰουδίθ}} |Ioudith |Юдіт |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἐσθήρ}} |Esther |Естер из додатками |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Μακκαβαίων Αʹ}} |I Makkabaion |1 Макабеї (Макавеї) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Μακκαβαίων Βʹ}} |II Makkabaion |2 Макабеї |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Μακκαβαίων Γʹ}} |III Makkabaion |3 Макабеї |- ! colspan="3" |Мудрость |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ψαλμοί}} |Psalmoi |[[Книга Псалмув|Псалмы]] |- | style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Ψαλμός ΡΝΑʹ}} |Psalmos 151 |Псалом 151 |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Προσευχὴ Μανάσση}} |Proseuchē Manassē |Молитва Манассеcа (Манассії) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἰώβ}} |Iōb |Йоб (Йов) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Παροιμίαι}} |Paroimiai |Пословиці |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἐκκλησιαστής}} |Ekklēsiastēs |[[Еклезіаст]] |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἆσμα Ἀσμάτων}} |Asma Asmatōn |Пісня Пісень (Пісня Соломона) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Σοφία Σαλoμῶντος}} |Sophia Salomōntos |Мудрость (Мудрость Соломона) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Σοφία Ἰησοῦ Σειράχ}} |Sophia Iēsou Seirach |Сірах (Мудрость Сіраха) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ψαλμοί Σαλoμῶντος}} |Psalmoi Salomōntos |Псалмы Соломона<ref>Не сут у православнум каноні, айбо были записані у Септуаґінті. —&nbsp;{{cite web |title=NETS: Electronic Edition |url=http://ccat.sas.upenn.edu/nets/edition/ |website=ccat.sas.upenn.edu |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110729150550/http://ccat.sas.upenn.edu/nets/edition/ |archive-date=29 July 2011 }}</ref> |- ! colspan="3" |Пророкы |- ! style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Δώδεκα}} !Dōdeka (букв. Дванадцять) !Малі Пророкы |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Ὡσηέ Αʹ}} |I Osëe |Озеаш (Осія) |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Ἀμώς Βʹ}} |II Amōs |Амос |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Μιχαίας Γʹ}} |III Michaias |Міхеаш (Міхей) |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Ἰωήλ Δʹ}} |IV Ioël |Йоел (Йоіл) |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Ὀβδίου Εʹ}}<ref>Ґенетив уд „Візія ''Абдіаша''“, первых слув книгы.</ref> |V Obdiou |Абдіаш (Авдій) |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Ἰωνᾶς Ϛ'}} |VI Ionas |Йонаш (Йона) |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Ναούμ Ζʹ}} |VII Naoum |Нагум (Наум) |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Ἀμβακούμ Ηʹ}} |VIII Ambakoum |Габакук (Авакум) |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Σοφονίας Θʹ}} |IX Sophonias |Софоніаш (Софонія) |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Ἀγγαῖος Ιʹ}} |X Angaios |Аґґей |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Ζαχαρίας ΙΑʹ}} |XI Zacharias |Захаріаш (Захарія) |- style="text-indent:2em" |Μαλαχίας ΙΒʹ |XII Malachias |Малахіаш (Малахія) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἠσαΐας}} |Ēsaias |Ізаяш (Ісая) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἱερεμίας}} |Hieremias |Єреміяш (Єремія) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Βαρούχ}} |Barouch |Барух (Варух) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Θρῆνοι}} |Thrēnoi |Нарікы (Плач, Плач Єреміяша) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἐπιστολή Ιερεμίου}} |Epistolē Ieremiou |Письмо Єреміяша |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἰεζεκιήλ}} |Iezekiêl |Езекієль |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Δανιήλ}} |Daniêl |Даніел (Даніїл) из додатками |- ! colspan="3" |Додаток |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Μακκαβαίων Δ' Παράρτημα}} |IV Makkabaiōn Parartēma |4 Макабеї<ref>Зачатково ся клали по 3&nbsp;Макабейох тай перед Псалмами, айбо у православному каноні покладені у додаткови.</ref> |} ==== Новый Завіт ==== {{ГоловнаСтатя|Новый Завіт}} Новый Завіт ото назывка другої части християнської Біблії. Хоть подакотрі научникы кажут, ож арамайськый быв ориґіналным языком Нового Завіта,<ref name="Erbes">{{cite web |last1=Erbes |first1=Johann E. |title=The Aramaic New Testament: Estrangelo Script: Based on the Peshitta and Harklean Versions |url=https://digitalcommons.andrews.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1646&context=auss |website=digitalcommons.andrews.edu |publisher=American Christian Press |access-date=10 April 2022 |pages=259–260 |date=1984 |archive-date=12 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220612205218/https://digitalcommons.andrews.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1646&context=auss |url-status=live }}</ref> булшина ученых має назор, ож Новый Завіт ся писав говоренов формов грецького койне. Правит ся, ож ото быв при тому читаво семітизованый грецькый язык: сінтакс подабат на говореный грецькый, айбо за стильом бесіда є булшинов похожа на семітські.<ref>Wallace (1996), pp.&nbsp;25–29.</ref><ref>„The New Testament was written in Koine Greek, the Greek of daily conversation. The fact that from the first all the New Testament writings were written in Greek is conclusively demonstrated by their citations from the Old Testament …“ —&nbsp;Aland & Aland (1995), p.&nbsp;52.</ref><ref>„How came the twenty-seven books of the New Testament to be gathered together and made authoritative Christian scripture? 1.&nbsp;All the New Testament books were originally written in Greek. On the face of it this may surprise us.“ —&nbsp;Hunter (1972), p.&nbsp;9.</ref> Грецькоє койне было ворошным языком, т.&nbsp;є.&nbsp;лінґвов франков Западної римської імперії уд завойовань Александра Великого (335–323&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.) до розвою бізантського грецького (дас 600&nbsp;н.&nbsp;е.), а арамайськый быв бесідов Исуса, Апостолув и давнього Близкого Востока.<ref name="Erbes" /><ref>„This is the language of the New Testament. By the time of Jesus the Romans had become the dominant military and political force, but the Greek language remained the ,common language‘ of the eastern Mediterranean and beyond, and Greek …“ —&nbsp;{{harvnb|Duff|Wenham|2005|p=xxv}}</ref><ref>„By far the most predominant element in the language of the New Testament is the Greek of common speech which was disseminated in the East by the Macedonian conquest, in the form which it had gradually assumed under the wider development …“ —&nbsp;{{harvnb|Blass|Thackeray|2008|p=[https://books.google.com/books?id=akD7DwAAQBAJ&pg=PA2 2]}}</ref><ref>„In this short overview of the Greek language of the New Testament we will focus on those topics that are of greatest importance for the average reader, that is, those with important …“ —&nbsp;{{harvnb|Aune|2010|p=61}}</ref> Термін „Новый Завіт“ ся увюг у хоснованя у 2.&nbsp;сторочу бігом діспута за вто, ци юдаїштська Біблія має ся включовати вєдно из християнськыма писаня ги сакралный текст.<ref>Barton (1998), pp.&nbsp;3, 4, 7.</ref> Общоприято, ож написаный Новый Завіт жыдами. Выведені сут три общі ідеї за вто, як и зашто давні юдаїшто-християне вчинили тай прияли нові тексты за рувноцнні устояным гебрейськым. Сященик и біблеїшта Джон Бартон пише, ож давні християне навірно просто продовжовали жыдувські традиції записованя тай інкорпорованя свойої віры у авторитативні реліґійні книгы.<ref>Barton (1998), p.&nbsp;2.</ref> Другый пудход удграничує тоты божествено іншпіровані писаня на основі концепції „канона“, котрый ся розвив у 2.&nbsp;ст.<ref>Barton (1998), pp.&nbsp;3–8.</ref> Третьый обсягує формалізацію канона.<ref>Barton (1998), pp.&nbsp;8–11.</ref> Подля Бартона, розлука лиш у термінолоґії; йсі ідеї ся скапчувут уєдно, кідь розникувут ся ги три етапы формованя Нового Завіта.<ref>Barton (1998), pp.&nbsp;11, 14–19.</ref> При приятьови назора {{Iw|Алберт Карл Зундберґ|Алберта Карла Зундберґа-молодшого|de|Albert C. Sundberg}}, ож „канон“ и „писаня“ тото не єдно, и удповідно „писаня“ давні християне прияли задовго до приятя „канона“, первый из сих етапув быв завершеный удносно рано.<ref>Barton (1998), pp.&nbsp;9–11, 17–18.</ref> Бартон каже: Теодор Цан дуйшов ид услідкови, ож „до кунця першого стороча уже быв християнськый канон“, айбо тото быв не тот самый канон, котрый ся поклав у далші столітя.<ref>Barton (1998), p.&nbsp;3.</ref> Зундберґ каже, ож у перші стороча не было крітеріюв про включеня текстув у „сакралні писаня“ кроме іншпірації, тай ож нико у 1.&nbsp;сторочу не мав ідеї закрытого канона.<ref>Barton (1998), pp.&nbsp;9–11.</ref> Єванґелія ся принимали ранньыма вірувучыма ги розказы, передані уд тых Апостолув, котрі лично знали Исуса тай были навчені ним.<ref>Kelly (2000), p.&nbsp;[https://books.google.com/books?id=UivDgM0WywoC&pg=PA4 4].</ref> Далшый біблійный крітіцізм пуддав сомніву авторство и датованя єванґелій. Шыроко признано, ож християнськый канон, котрый подабав на сучасный, быв приятый отцями церькви в удповідь на многі писаня, котрі тоже заявляли за свою божествену природу, айбо протирічили ортодоксії и были названі [[Єресь|єресьов]].<ref>Barton (1998), p.&nbsp;7.</ref> Третьый етап розвоя, фіналный канон, появив ся у 4.&nbsp;сторочови из серійов синодув, котрі як резултат дали канон Старого тай Нового Завіта, хоснованый доныні. Наслідком Гіппонійського синода 393.&nbsp;року&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е. тай роботы Єроніма Стрідонського появила ся ''Вулґата'' ({{Lang-la|Biblia Vulgata}}), латинськоє товмачіня Біблії народнов бесідов, и стала каноном Нового Завіта позад настояня товдышнього Папы, котрый правив, ож канон Вулґаты удповідав рішеням пережых синодув. Новозавітні книгы уже мали читавый авторитет у кунци 1.&nbsp;– на зачатку 2.&nbsp;стороча.<ref>Barton (1998), p.&nbsp;14.</ref> Даже у період свого формованя булшина книг Нового Завіта, котрі ся раховали ''писаньом'', были согласовані. Лінґвішта Стенлі&nbsp;Е.&nbsp;Портер каже, ож „доказы з апокріфічної неєванґелської літературы такі рувно ги з апокріфічных єванґелій&nbsp;— другыми словами, текст грецького Нового Завіта быв удносно твердо зафіксованый тай стабілный на другоє и третьоє стороча“.<ref>Porter (2011), p.&nbsp;198.</ref> Кой у 4.&nbsp;ст.&nbsp;отці церькви затвержовали „канон“, они уже фактично лиш кодифіковали тото, што уже было універзално приятоє.<ref>Barton (1998), p.&nbsp;15.</ref> Новый Завіт ото зберька из 27&nbsp;книг<ref>Mears (2007), [https://books.google.com/books?id=m2Lz7iwklhAC&pg=PA439 pp.&nbsp;438–439].</ref> 4&nbsp;разных жанрув християнської літературы (Єванґелія, Діяня Апостолув, Посланя тай Апокаліпс). Тоты книгы мож поґруповати: [[Єванґеліє|Єванґелія]]&nbsp;— оповіді за послідні три рокы Исусового жывота, його смерть и воскресіня. * [[Синоптичні єванґелія]] ** [[Єванґеліє уд Матія]] ** [[Єванґеліє уд Марка]] ** [[Єванґеліє уд Лукы]] * [[Єванґеліє уд Йоана]] Наративна література, котра розказує історію дуже раннього апостолського періода. * [[Діяня Апостолув]] Павлові посланя, адресовані окремым церьковным ґрупам про рішеня проблем, пудпору тай даваня настановув. {{Div col|colwidth=18em}} * [[Посланя ид римлянам]] * [[Первоє посланя ид коринтянам]] * [[Другоє посланя ид коринтянам]] * [[Посланя ид ґалатянам]] * [[Посланя ид ефесянам]] * [[Посланя ид філіплянам]] * [[Посланя ид колосянам]] * [[Первоє посланя тесалонянам]] * [[Другоє посланя ид тесалонянам]] {{Div col end}} Пастырські посланя за церьков, християнські жывут, доктрину и керовництво. {{Div col|colwidth=18em}} * [[Первоє посланя ид Тімотейови|Первоє посланя ид Тімотейови (Тімофійови)]] * [[Другоє посланя ид Тімотейови]] * [[Посланя ид Тітови]] * [[Посланя ид Філемонови]] * [[Посланя ид жыдам]] {{Div col end}} Католицькі посланя, щи названі общыма вадь малыма посланями. {{Div col|colwidth=18em}} * [[Посланя Якова]] пудпорує реліґійный спосуб жывота. * [[Первоє посланя Петра]] розказує узвы тай страданя. * [[Другоє посланя Петра]] оповідат булше за цілі страданя, христолоґію, етику тай есхатолоґію. * [[Первоє посланя Йоана]] указує, як спознати истинных християн: за їх етиков, прокламаційов Христа у плоти тай по їхнюй любови. * [[Другоє посланя Йоана]] варує против [[докетізма]]. * [[Третьоє посланя Йоана]] дає хоробрость, силу тай варує. * [[Посланя Юды]] засужує опонентув. {{Div col end}} Апокаліптична література (пророча). * [[Книга Удкровеня]] (Апокаліпс) пророкує конець світа. Католицізм, протестантізм и восточноє православіє мавут єднакый 27-книжный новозавітный канон; шор ся удличат межи словянськов, сірійськов и етіопськов традиціями. ==== Канонічні варіації ==== ===== Пешітта ===== {{ГоловнаСтатя|Пешітта}} Пешітта ([[Класичный сірійськый язык|кл.&nbsp;сір.]] {{Lang|syc|ܦܫܺܝܛܬܳܐ}} ''or'' {{lang|syc|ܦܫܝܼܛܬܵܐ}} ''pšīṭtā'') тото стандартна верзія Біблії про церьквы сірійської традиції. Удну біблеїстичных кругув є неуніверзалный консенсус, ож Старый Завіт Пешітты быв потовмаченый на [[сірійськый язык]] из [[Біблійный іврит|біблійного іврита]], навірно у 2.&nbsp;сторочу&nbsp;н.&nbsp;е., тай ож Новый Завіт Пешітты быв потовмаченый из грецького языка.<ref>„The Peshitta Old Testament was translated directly from the original Hebrew text, and the Peshitta New Testament directly from the original Greek“ —&nbsp;{{harvnb|Brock|1988|p=[https://archive.org/stream/TheBibleInTheSyriacTradition/BrockTheBibleInTheSyriacTradition#page/n7/mode/2up 13]}}</ref> Сесь Новый Завіт, на зачаткови не обсягувучый [[Антілеґомен|спорні книгы]] (2.&nbsp;посланя Петра, 2.&nbsp;посланя Йоана, 3.&nbsp;посланя Йоана, посланя Юды, Удкровеня), став стандартом перед зачатком 5.&nbsp;ст. Пять спорных книг были додаті у Гаркеловуй верзії (616&nbsp;н.&nbsp;е.) Томы Гаркелського.<ref name="Bromiley1995">„Printed editions of the Peshitta frequently contain these books in order to fill the gaps. D. Harklean Version. The Harklean version is connected with the labours of Thomas of Harqel. When thousands were fleeing Khosrou's invading armies, …“ —&nbsp;{{harvnb|Bromiley|1995|p=976}}</ref><ref name="Erbes2">{{cite web |last1=Erbes |first1=Johann E. |title=The Aramaic New Testament: Estrangelo Script: Based on the Peshitta and Harklean Versions |url=https://digitalcommons.andrews.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1646&context=auss |website=digitalcommons.andrews.edu |publisher=American Christian Press |access-date=10 April 2022 |pages=259–260 |date=1984 |archive-date=12 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220612205218/https://digitalcommons.andrews.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1646&context=auss |url-status=live }}</ref> ===== Канон католицької церькви ===== Канон католицької церькви ся затвержовав Римськым синодом (382), синодом у Гіппонії (393), Картаґенськыма соборами (397 тай 419), Флоренційськым собором (1431–1449) тай Тридентськым собором (1545–1563), што дало в резултаті 46&nbsp;книг Старого Завіта тай 27&nbsp;книг Нового Завіта&nbsp;— в рокаши 73&nbsp;книгы католицької Біблії.<ref>Rüger (1989), p.&nbsp;302.</ref><ref>{{cite web |title=Canons and Decrees of the Council of Trent |url=http://www.bible-researcher.com/trent1.html |website=www.bible-researcher.com |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110805122857/http://www.bible-researcher.com/trent1.html |archive-date=5 August 2011 }}</ref><ref>Тридентськый собор пудтвердив тот самый испис/канон сакралных писань, котрый уже быв затверженый Гіппонійськым синодом 393.&nbsp;рока, Картаґенськым собором 28.&nbsp;авґуста 397.&nbsp;року, Флоренційськым собором 4.&nbsp;фебруара 1442.&nbsp;року; —&nbsp;{{cite web |title=Council of Basel 1431–45 A.D. Council Fathers |url=http://www.papalencyclicals.net/Councils/ecum17.htm |website=Papal Encyclicals |language=en |date=14 December 1431 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130424112748/http://www.papalencyclicals.net/Councils/ecum17.htm |archive-date=24 April 2013 }} – ''[[Папська була|Була]] союза из коптами,'' ''семый параґраф''.</ref> ===== Етіопськый православный канон ===== Канон Етіопської православної тевагедської церькви май шырокый ги каноны, хосновані булшинов другых християнськых церьквув. У етіопськуй православнуй Біблії є 81&nbsp;книг.<ref name="Ethiopian">{{cite web |url=http://www.ethiopianorthodox.org/english/canonical/books.html |title=The Ethiopian Orthodox Tewahedo Church |publisher=Ethiopianorthodox.org |access-date=19 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101105112040/http://ethiopianorthodox.org/english/canonical/books.html |archive-date=5 November 2010 |url-status=live }}</ref> Окрем книг Септуаґінты, приятых другыма православныма християнами, етіопськый Старый Завіт хоснує Книгу Еноха тай Книгу Юбілеюв (давні жыдувські книгы, котрі ся всокотили лиш у языку [[ґеез]], айбо на них ся реферувут поєдны канонічні книгы Старого Завіта),<ref>Reinhartz (2021), p.&nbsp;19.</ref> грецьку Книгу Ездраша тай Апокаліпс Ездраша, 3&nbsp;книгы етіопськых Макабеюв тай псалом&nbsp;151 у кунци [[Псалтырь|Псалтыря]].<ref name="Wells1911" /><ref name="FUP1970" /> Шор книг Старого Завіта ся мало удличат так, ож етіопськый Старый Завіт хоснує Септуаґінтув шор Малых Пророкув, а не юдаїштськый.<ref name="Ethiopian" /> === Апокріфічні книгы Нового Завіта === : '''''Скапчана статя:''''' ''[[Апокріфон]]'' Новозавітні апокріфы вто шор писань ранньых християн, котрі розказувут за Исуса и його ученя, природу Бога, ученя Апостолув и їх дії. Подакотрі из сих робут ся держали частьов Писаня подакотрыма ранньыма християнами, айбо зачинавучи з 5.&nbsp;столітя&nbsp;н.&nbsp;е. ся появив шырокый консенсус, котрый ограничив Новый Завіт до 27&nbsp;книг сучасного канона.<ref>{{cite book|last=Van Liere|first=Frans|date=2014|title=An Introduction to the Medieval Bible|pages=68–69|publisher=Cambridge University Press|url=https://books.google.com/books?id=Dwd-AgAAQBAJ&pg=PA68|isbn=9780521865784}}</ref><ref name="Ehrman2003">{{cite book|last=Ehrman|first=Bart D.|date=2003|title=Lost Christianities: Battles for Scripture and the Faiths We Never Knew|pages=230–231|publisher=Oxford University Press|url=https://books.google.com/books?id=HHDNe8KmMAIC&pg=PA230|isbn=9780199756681|access-date=20 May 2023|archive-date=19 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230119174747/https://books.google.com/books?id=HHDNe8KmMAIC&pg=PA230|url-status=live}}</ref> Римокатолицька, православна тай протестантська церьквы не держат новозавітні апокріфы частьов божествено іншпірованої Біблії,<ref name="Ehrman2003" /> айбо поєдны орієнталні православні каноны їх такыма признавут. Арменська апостолська церьков у єден час включала у канон Третьоє посланя ид коринтянам, айбо не все го дає в испис до 27&nbsp;канонічных новозавітных книг. Новый Завіт коптської Біблії, приятый Еґіпетськов церьковльов, обсягує два Посланя Клемента. == Текстуална історія == Ориґіналні [[Автоґраф|автоґрафы]], т.&nbsp;є.&nbsp;ориґіналні грецькі писаня тай рукописы, написані ориґіналныма авторами Нового Завіта, не дожыли до нашых днув.<ref>[https://books.google.com/books?id=Ze16lRIzIzcC&dq=The+autographs%2C+the+Greek+manuscripts+written+by+the+original+authors%2C+have+not+survived&pg=PA9] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200727111232/https://books.google.com/books?id=Ze16lRIzIzcC&pg=PA9&dq=The+autographs,+the+Greek+manuscripts+written+by+the+original+authors,+have+not+survived#v=onepage&q=The%20autographs%2C%20the%20Greek%20manuscripts%20written%20by%20the%20original%20authors%2C%20have%20not%20survived|date=27 July 2020}} Manuscripts and the Text of the New Testament: An Introduction for English Readers by Keith Elliott, Ian Moir – Continuum International Publishing Group, 2000, p. 9</ref> Айбо історично копії тых ориґіналув екзістувут и передавали ся, всокочовали ся у шорови рукописных традицій. Три головні текстуалні традиції грецького Нового Завіта ся пораз кличут: александрійськым текстотіпом (вцілови ун доста біблійно мінімалістичный), бізантськым текстотіпом (максималістичный) тай западным текстотіпом (пораз чудный). Уєдно вни чинят булшину давньых рукописув. На дуже раннюм етапі розвоя християнство замінило звиткы на [[Кодекс|кодексы]] (предкы зшитых книг) и до 3.&nbsp;ст.&nbsp;зберькы біблійных книг уже ся копіровали цілыма комплетами.<ref name=":13" /> Позад того, ож ушыткі давні тексты ся писали уд рукы, часто через копірованя из другого рукописного текста, они не сут домак межи собов похожі, ги тото є з печатныма уданями. Розлука межи нима ся держит вцілови незначнов; удликы ся кличут текстуалныма варіантами.<ref>Soulen, Soulen (2001), p.&nbsp;204.</ref> Варіант ото просто хотьяка варіація помежи двома текстами. Булшина варіантув ся появила трафунково, айбо подакотрі из варіантув нарочні. Нарочні зміны ся чинили, обы уліпшити ґраматику, ліквідовати розбіжності, внести літурґічні правкы, ги наприклад [[Доксолоґія|доксолоґію]] [[Господня молитва|Господньої молитвы]], гармонізовати паралелні стихы вадь изкапчати тай упросити дакулько варіантных прочитань у єдно.<ref>Black (1994), p.&nbsp;60.</ref> == Влив == {{ГоловнаСтатя|Роль християнства у цивілізації}} Мавучи літературну традицію, котра ся розсігат на два тысячроча, Біблія є єднов из майвливовых писаных робут. Уд практикованя персоналної гіґієны тай до філозофії з етиков, Біблія прямо и непрямо повливала на політику тай закон, войну и мир, сексуалну мораль, побратя тай фамілный жывут, буквы и школованя, [[Уменя|уміня]], [[Економіка|економіку]], соціалну справедливость, [[Медицина|медицину]] и другі сферы діялности челядника.<ref>Riches (2000), ch.&nbsp;1.</ref> Християнська Біблія&nbsp;— майвыдавана книга у світі из оцінков у булш ги 5&nbsp;міліардув проданых копій.<ref>{{cite web |title=Best-selling book |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/best-selling-book-of-non-fiction |publisher=Guinness World Records |access-date=10 May 2025 |date=2021 }}</ref> Зато Біблія мала читавый влив, особено на западный світ,<ref>{{cite book|title=God, Justice, and Society: Aspects of Law and Legality in the Bible|url=https://archive.org/details/godjusticesociet0000burn|first=Jonathan|last=Burnside|year=2011|isbn=978-0-19-975921-7|page=XXVI|publisher=Oxford University Press|quote=}}</ref><ref>{{cite book|title=Readings in Western Religious Thought: The ancient world|url=https://archive.org/details/readingsinwester0000reid|first=Patrick|last=V. Reid|year=1987|isbn=978-0-8091-2850-1|page=[https://archive.org/details/readingsinwester0000reid/page/43 43]|publisher=Paulist Press|quote=}}</ref> де [[Ґутенберґова Біблія]] была первов книгов, напечатанов у Европі на печатнум станку.<ref>Riches (2000), chs.&nbsp;1, 4.</ref> Она вчинила внесок у формованя на западі закона, уміня, літературы тай ошколованя.<ref>{{cite book|title=Religion and Spirituality in Psychiatry|url=https://archive.org/details/religionspiritua0000unse_c1o2|first=Harold|last=G. Koenig|year=2009|isbn=978-0-521-88952-0|page=[https://archive.org/details/religionspiritua0000unse_c1o2/page/31 31]|publisher=Cambridge University Press|quote=The Bible is the most globally influential and widely read book ever written. ... it has been a major influence on the behavior, laws, customs, education, art, literature, and morality of Western civilization.}}</ref> === Політика тай право === Біблія ся хосновала як на пудпору, так и на опур політичнуй власти. Она была вдухновеньом про револуції и зміны власти, бо в нюй ся часто демонструє, ож Буг убират „слабых и скромных… (Мойсей из бесідным дефектом, дітвак Самуель, Саул из скромної файты, Давыд протув Ґоліята и т.&nbsp;д.)… обы вни противостояли моцным“.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=20xMAwAAQBAJ&dq=weak+and+humble+%28the+stammering+Moses%2C+the+infant+Samuel%2C+Saul+from+an+insignificant+family%2C+David+confronting+Goliath%2C+etc.%29+to+confound+the+mighty+-wikipedia&pg=PA123|title=The Subversion of Christianity|first=Jacques|last=Ellul|date=2 June 2011|publisher=Wipf and Stock Publishers|isbn=978-1-60608-974-3 |via=Google Books}}</ref><ref>Ellul, Jacques, The Subversion of Christianity, Eerdman's Publishing Co., 1984, pp. 116, 123</ref> Біблійні тексты были каталізатором такых політичных концепцій, ги [[демократія]], [[реліґійна терпимость]] и [[Слобода реліґії|реліґійна слобода]];<ref name="Scribner">{{cite book|editor1-last=Scribner|editor1-first=Robert W.|editor2-last=Grell|editor2-first=Ole Peter|editor3-last=Scribner|editor3-first=Bob |title=Tolerance and Intolerance in the European Reformation|publisher=Cambridge University Press|location=United Kingdom|year=2002|isbn=978-0-521-89412-8}}</ref>{{rp-primitive|3}} а они у свою очерідь вдухновили вшылиякі кываня: уд [[аболіціонізм]]а у 18. и&nbsp;19.&nbsp;сторочах до [[кываня за громадянські права афроамеричанув]], [[Антіапартеїдноє кываня|антіапартеїдного кываня]] и теолоґії вызволеня у [[Латинска Америка|Латинськуй Америці]]. Біблія была ай жерелом про многі мирні кываня тай провбы скапчати вєдно світ.<ref>Powery, Emerson B. "The Bible and Social Reform: Musings of a Biblical Scholar." ''The Bible in the American Experience'' 2 (2020): 255.</ref> Коріня многых сучасных законув ся просліжувут у Біблії: юридичні ґарантії, справедливость у криміналных процесах, рувность перед законом.<ref>Unterman, Jeremiah. ''Justice for All: How the Jewish Bible Revolutionized Ethics. U of Nebraska Press'', 2017. pp. 23–25</ref> Судям ся каже не брати взяткы (Второзаконя 16:19), быти неупережеными як ид місным, так ид чужакам (Левіт 24:22; Второзаконя 27:19), як ид безвласным, так ид тым, ко має власть (Левіт 19:15), як ид богатым, так ид убогым (Второзаконя 1:16, 17; Выход 23:2–6); описує ся право на справедливый суд и справедливу кару (Второзаконя 19:15; Выход 21:23–25). Про спеціалну защиту ся уокремлювут майуразливі верствы населеня у патріархалному обществі: діти, жоны, чужакы. (Псалмы 72:2, 4).<ref name="Christopher Marshall">{{cite book |last1=Marshall |first1=Christopher |editor1-last=Atkin |editor1-first=Bill |editor2-last=Evans |editor2-first=Katrine |title=Human Rights and the Common Good: Christian Perspectives |date=1999 |publisher=Victoria University Press |location=Wellington, New Zealand |isbn=978-0-86473-362-7 |chapter="A Little lower than the Angels" Human rights in the biblical tradition}}</ref>{{rp-primitive|47–48}} Біблія ся держит учеными ги жерело читавого влива на розвуй [[Нація|націй]] и [[націоналізм]]а, раз межи давньыми жыдами, а пак у християнськых обществах. Про давньых жыдув, она была „и націоналнов історійов, и жерелом законув“,<ref name=":0">{{Cite journal |last=Millar |first=Fergus |date=1987 |title=Empire, Community and Culture in the Roman near East: Greeks, Syrians, Jews and Arabs |url=https://doi.org/10.18647/1337/JJS-1987 |journal=Journal of Jewish Studies |volume=38 |issue=2 |pages=147–148|doi=10.18647/1337/JJS-1987 |url-access=subscription }}</ref> и давала основу про закладеня ворошного походжіня, історії, леґіслативных кодексув и културных маркерув, котрі дефіновали жыдувську колективну ідентичность.<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Citation |title=Constructing Jewish Nationalism: The Role of Scripture |date=2006 |work=Elements of Ancient Jewish Nationalism |pages=29–30, 48 |editor-last=Goodblatt |editor-first=David |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/elements-of-ancient-jewish-nationalism/constructing-jewish-nationalism-the-role-of-scripture/9D600C19BF6BA343287CE63CDF2A5C8E |access-date=2024-10-08 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/cbo9780511499067.003 |isbn=978-0-521-86202-8 |archive-date=8 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008102119/https://www.cambridge.org/core/books/abs/elements-of-ancient-jewish-nationalism/constructing-jewish-nationalism-the-role-of-scripture/9D600C19BF6BA343287CE63CDF2A5C8E |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Предлагало ся, ож практика реґуларных публічных читань біблійных текстув бігом періода Другого храма помогла передати такі наративы, формувучі ідентичность, май шырокуй жыдувськуй публіці.<ref name=":1" /> Даякі учені пишут, ож великі дарабы юдаїстської Біблії&nbsp;— а май Девтерономістська історія и Чотырикнижа&nbsp;— были написані нарочно про закладеня тай укріпленя окремої ізраельської [[Етнічность|етнічности]] тай [[Націонална ідентичность|націоналної ідентичности]].<ref name=":1" /> Подакотрі изглядователі націоналізма ги Едріен Гестінґс пишут, ож модель давнього Ізраїля, указана у юдаїстськуй Біблії, породила ориґіналну концепцію нації тай спричинила розвуй націоналізма тай европськых націоналных держав.<ref name=":2">{{Cite book |last=Hastings |first=Adrian |title=The Construction of Nationhood: Ethnicity, Religion and Nationalism |url=https://archive.org/details/constructionofna0000hast |publisher=Cambridge University Press |year=1997 |isbn=0-521-59391-3 |location=Cambridge |pages=[https://archive.org/details/constructionofna0000hast/page/186 186]–187}}</ref> === Соціална удповідалность === === Література, уміня тай култура === [[Файл:Regnault,_Henri,_Salomé.jpg|міні|„Саломе“, Анрі Реньо (1870)]] Біблія прямо и непрямо вливала на літературу: „Сповідь“ [[Сятый Авґустин|сятого Авґустина]] ся шыроко признає за перву автобіоґрафію у западнуй літературі.<ref name="Wilken 2003 291">{{cite book|last=Wilken|first=Robert L.|title=The Spirit of Early Christian Thought|url=https://archive.org/details/spiritofearlychr0000wilk_i4u6|publisher=Yale University Press|location=New Haven|year=2003|isbn=978-0-300-10598-8|page=[https://archive.org/details/spiritofearlychr0000wilk_i4u6/page/291 291]}}</ref> Summa Theologica, написана у 1265–1274, тото „єден из класичных творув історії філозофії тай єдна из майвливовых робут западної літературы“.<ref>Ross, James F., "Thomas Aquinas, ''Summa theologiae'' (c. 1273), Christian Wisdom Explained Philosophically", in ''The Classics of Western Philosophy: A Reader's Guide'', (eds.) Jorge J. E. Gracia, Gregory M. Reichberg, Bernard N. Schumacher (Oxford: Blackwell Publishing, 2003), p. 165. [https://books.google.com/books?id=6jAcwGItzssC&pg=PA165]</ref> Обідві йсі роботы іншпіровали епічну поезію [[Данте Аліґєрі]] тай його [[Божествена комедія|„Божествену комедію“]], а теолоґія Данте у свою очерідь повливала на такых писателюв, ги [[Вільям Шекспір]]<ref>{{cite web |title=Assurances of faith: How Catholic Was Shakespeare? How Catholic Are His Plays? |url=http://www.crisismagazine.com/julaug2002/feature4.htm |last=Voss |first=Paul J. |date=July 2002 |work=Crisis Magazine |publisher=Morley Publishing Group |access-date=19 May 2022 |archive-date=22 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110222065053/http://www.crisismagazine.com/julaug2002/feature4. |url-status=dead }}</ref> и [[Джон Роналд Руєл Толкин|Джон Роналд Руел Толкін]].<ref>{{cite web |title=Tolkien's Catholic Imagination |url=http://www.crisismagazine.com/november2001/feature7.htm |last=Boffetti |first=Jason |date=November 2001 |work=Crisis Magazine |publisher=Morley Publishing Group |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060821111145/http://www.crisismagazine.com/november2001/feature7.htm |archive-date=21 August 2006 }}</ref> Многі из шедеврув западного уміня брали іншпірацію из біблійных тем: уд [[Мікеланджело|Мікеланджеловых]] статуй „Давыд“ и „Пєта“, до „Тайної вечері“ [[Леонардо да Вінчі|Леонарда да Вінчія]] тай дакулькох [[Рафаел|Рафаеловых]] образув Мадонны. Єва, котра ся не слухат Божої заповіди, є єднов из майзображованых в умілстві перзон.<ref name="Mati Meyer">{{cite web |last1=Meyer |first1=Mati |title=Art: Representation of Biblical Women |url=https://jwa.org/encyclopedia/article/art-representation-of-biblical-women |website=Jewish Women's Archive |access-date=19 May 2022 |archive-date=16 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201016195318/https://jwa.org/encyclopedia/article/art-representation-of-biblical-women |url-status=live }}</ref> Ренесанчні образы часто указовали голу жунську фіґуру, а уд 19.&nbsp;стороча особа Далілы ги „<nowiki/>[[фем фатал]]<nowiki/>“ ({{Lang-fr|femme fatale}}) демонструє участь Біблії тай уміня у формованьови тай репрезентації никань жун.<ref>{{Cite web |url=https://jwa.org/encyclopedia/article/art-representation-of-biblical-women |title=Art: Representation of Biblical Women &#124; Jewish Women's Archive |access-date=19 May 2022 |archive-date=16 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201016195318/https://jwa.org/encyclopedia/article/art-representation-of-biblical-women |url-status=live }}</ref><ref name="Diane Apostolos-Cappadona">{{Cite journal|last1=Apostolos-Cappadona|first1=Diane|title=Women in Religious Art|volume=1|journal=Oxford Research Encyclopedia of Religion|publisher=Oxford Research Encyclopedias|doi=10.1093/acrefore/9780199340378.013.208|date=Jul 2016|isbn=978-0-19-934037-8}}</ref> Біблія споминат за многі ритуалы очищеня, котрі говорят за чистоту и буквалну, и метафоричну.<ref name="Warsh">{{cite book|last=Warsh|first=Cheryl Krasnick|others=Veronica Strong-Boag|title=Children's Health Issues in Historical Perspective|year=2006|publisher=Wilfrid Laurier Univ. Press|quote=... From Fleming's perspective, the transition to Christianity required a good dose of personal and public hygiene ...|isbn=978-0-88920-912-1|page=315}}</ref> Туалетный етікет у Біблії пудпорує мытя по вшыткых трафунках дефекації, што стало стімулом про вынайденя біде.<ref>{{cite book|title=Contemporary Biology: Concepts and Implications|first=Mary|last=E. Clark|year=2006|isbn=978-0-7216-2597-3|publisher=University of Michigan Press}}</ref><ref>{{cite web |title=A hose: the strange device next to every Finnish toilet |url=https://en.biginfinland.com/hose-always-next-every-finnish-toilet/ |website=Big in Finland |date=8 July 2014 |publisher=Curiosities |access-date=21 May 2022 |archive-date=10 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220510130712/https://en.biginfinland.com/hose-always-next-every-finnish-toilet/ |url-status=live }}</ref> === Критика === == Інтерпретації тай іншпірації == === Реліґійна важность === == Верзії тай товмачіня == {| class="wikitable" |+Товмачіня Біблії по світу (на септембер 2024)<ref>{{cite web |title=2024 Global Scripture Access |url=https://www.wycliffe.net/resources/statistics/ |access-date=14 October 2020 |archive-date=13 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201013191504/https://www.wycliffe.net/resources/statistics/ |url-status=live }}</ref> !Число !Статистика |- | style="text-align: right;" |7,396 |приблизно языкув, котрыма говорят у світі на днешньый день |- | style="text-align: right;" |3,526 |ищи розробльованых товмачінь на нові языкы |- | style="text-align: right;" |1,274 |языкув из потовмаченыма фраґментами Біблії |- | style="text-align: right;" |1,726 |языкув из товмаченьом Нового Завіта |- | style="text-align: right;" |756 |языкув из повным товмачіньом Біблії (протестантського канона) |- | style="text-align: right;" |3,756 |языкув из якымись товмачінями Біблії |} {| class="wikitable" |+Товмачіня Біблії по русинськы<ref>{{Cite web |last=Ґамбаль |first=Богдан |date=3. 2. 2020 |title=«Най ся друкує!». Святе Писмо в русиньскым языку |url=https://www.lem.fm/naj-sya-drukuye-svyate-pismo-v-rusinskym-yazyku/ |publisher=lem.fm |ref=Gambal20 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Новый Завіт по-русинськы |date=27. мая 2025 |url=https://otcuznyna.com/novyj-zavit-po-rusynsky/ |publisher=[[Отцюзнина (журнал)|Журнал „Отцюзнина“]] |ref=Otcuznyna25 }}</ref> !Рук !Товмачіня !Авторы !Варіант русинського языка !Коментарі |- |1989 |''Илустрована библия младих'' |Михал Холошняй |[[Паноньско-русиньскый язык|паннонськый]] | |- |2006 |''Святе Писмо. Нови Завит'' |о. Тадей Войнович, Янко Рамач, Михал Рамач |[[Паноньско-русиньскый язык|паннонськый]] | |- |2019 |''Святе Писмо'' |Янко Рамач, Михал Рамач |[[Паноньско-русиньскый язык|паннонськый]] |Повноє товмачіня християнської Біблії |- | |''Євангеліє од Іоанна на русинському языкови'' |о. Франтішек Крайняк, Йосиф Кудзей |пряшувськый |Товмачіня из церьковнословянського языка |- |2024 |''Тетраєвангеліє'' | |пряшувськый | |- |2025 |''Новый Завіт'' | |пряшувськый | |- |2025 |Новый Завіт | |пудкарпатськый | |} == Археолоґічноє тай історичноє зглядованя == : '''''Головні статі:''''' ''[[Біблійна археолоґічна школа]], [[Історичность Біблії]], [[Реліґійно мотивована псевдоархеолоґія]]'' : '''''Скапчана статя:''''' ''[[Датованя Біблії]]'' [[Файл:JRSLM_300116_Tel_Dan_Stele_01.jpg|міні|Стела из Тел Дана у Ізраїльськум музеї. Уділена білым послідовность букв: ביתדוד]] [[Біблійна археолоґія]] тото пуддисципліна [[Археолоґія|археолоґії]], котра ся занимат и проливат світло на гебрейські писаня тай Новый Завіт.<ref>Caraher, Pettegrew (2019), p.&nbsp;19.</ref> Она ся хоснує про вызначіня способу жывота тай практик людий, котрі жыли у біблійські часы.<ref>Caraher, Pettegrew (2019), p.&nbsp;11.</ref> Є шырокый шпектрум інтерпретацій у сфері біблійної археолоґії.<ref>Mazar (2003), pp.&nbsp;85–87.</ref> Єдна из течій тото біблійный максималізм, котрый головно держит ся назора, ож булшина Старого Завіта закладена на історії, хоть и представлена через реліґійну призму свого часу. Подля історика Лестера Л.&nbsp;Ґрабба, є „мало, кідь обще є“ максималіштув у мейнстрімнуй науці.<ref name=":1">Grabbe (2017), p.&nbsp;36.</ref> Біблійный максималізм ся держит крайньов протилежностьов біблійного мінімалізма, котрый рахує Біблію твором чисто повыгнатьовым (5.&nbsp;сторуча&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е. и дале).<ref>Davies (2000), p.&nbsp;27.</ref> Подля Мері-Джоан Лейт, професоркы реліґійных штудій, многі мінімалішты іґноровали доказы давности гебрейського языка у Біблії тай мало ко из них бере до увагы археолоґічні доказы.<ref>Leith (2022), p.&nbsp;5.</ref> Булшина штудовачув Біблії тай археолоґув ся розміщувут даґде на шпектрови помежи сима двома крайностями.<ref name=":1" /><ref>Leith (2022), p.&nbsp;4.</ref> Юдаїштська Біблія/Старый Завіт, давні небіблійні тексты тай археолоґія пудпорувут датованя Бабілонської неволи 586.&nbsp;роком&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.<ref>Leith (2022), p.&nbsp;1.</ref> Розкопкы у южнуй Юдеї указувут закономірность нищеня, котрый парує пуд неоассірійськоє спустошеня Юдеї пуд конець 8.&nbsp;стороча&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е тай 2&nbsp;Царі&nbsp;18:13.<ref>Leith (2022), p.&nbsp;6.</ref> У 1993.&nbsp;рокови у Тел Дані, археолоґ Аврагам Біран найшов фраґмент арамайського написа, стелу из Тел Дана, котра ся датує кунцьом 9.&nbsp;– зачатком 8.&nbsp;ст. и споминат „царя Ізраїля“ тай „дум Давыда“ („бет Давід“). Тото указує на вто, ож Давыд не годен быв быти угаданый у кунци 6.&nbsp;ст., тай на вто, ож царі Юдеї выводили свуй родовод уд когось, ко ся писав Давыд.<ref>Leith (2022), p.&nbsp;2.</ref> Айбо не є актуалного археолоґічного доказа екзістованя Царя Давыда, Соломона вадь Первого Храма у 10.&nbsp;ст.&nbsp;до.&nbsp;н.&nbsp;е., як тото описує Біблія.<ref>Leith (2022), pp.&nbsp;2–3.</ref> == Біблійный крітіцізм == [[Файл:Faculté_de_Médecine_Purpan_01.jpg|міні|Жан Аструк, котрого часто кличут „отцьом біблійного крітіцізма“, рельєф на Централнуй болници Тулузького універзитета]] : '''''Головні статі:''''' ''[[Біблійні штудії]], [[Біблійный крітіцізм]], [[Історичный крітіцізм]], [[Текстуалный крітіцізм]]'' Біблійный крітіцізм тото аналітичноє зглядованя Біблії ги текста, котроє нараблят из вопросами єї історії, авторства, датованя тай авторськых намірув. Ото не то самоє, што критика Біблії, котра є заявов против Біблії як жерела інформації вадь етичных приписув, тай не то самоє, што критика возможных товмацькых хыб.<ref>{{cite web |url=http://www.baptistlink.com/creationists/expondoerrossbinvi.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20021029221934/http://www.baptistlink.com/creationists/expondoerrossbinvi.htm |url-status=dead |archive-date=29 October 2002 |title=Expondo Os Erros Da Sociedade Bíblica Internacional |publisher=Baptistlink.com |year=2000 |access-date=13 January 2012 }}</ref> Біблійный крітіцізм учинив штудованя Біблії світськым, научным и май демократичным, што навхтема поміняло як челядь розуміє Біблію.<ref>Soulen, Soulen (2001), p.&nbsp;22.</ref> Біблія перестала ся держати сугубо реліґійным артефактом, а єї інтерпретація перестала быти ограниченов комунітов вірянув.<ref name=":2">Fishbane (1992), p.&nbsp;129.</ref> Майкел Фішбейн пише: „Сут тоты, ко видит десакралізацію Біблії серенчливым обстояньом про“ розвуй сучасного світа.<ref>Fishbane (1992), p.&nbsp;121.</ref> Про многых біблійный крітіцізм „упустив вонка жменю угроз“ християнськуй вірі; про другых ун „указав ся провалом, головно позад гани, ож діахронічноє, линійноє зглядованя годно пудкорити хотьякі звіданя тай проблемы, скапчані з інтерпретаційов“.<ref name=":3">Harrisville (2014), p.&nbsp;vii.</ref> Другі вірили, ож біблійный крітіцізм, кідь го брати „без його необґрунтованого высокомірства“, годен быти бізувным жерелом інтерпретації.<ref name=":3" /> Фішбейн рувнят біблійный крітіцізм из [[Йов (біблійный персонаж)|Йобом]] (Йовом), пророком, котрый розбив „корысливі візії ради май чесного перехода уд божественого ''текстуса'' ид людському“.<ref name=":2" /> Роджерсон каже: біблійный крітіцізм є услобожавучый про тых, ко хоче, обы віра їм была „розумно заоснована тай інтелектуално чесна“.<ref>Rogerson (2000), [[iarchive:oxfordcompaniont00hast/page/298|p.&nbsp;298]].</ref> == Ілустрації == Майґрандіозні середньовічні Біблії были [[Ілумінованый рукопис|ілуміноваными рукописами]], у котрых текст ся декоровав буквицями, краями (марґіналіями), мініатурныма ілустраціями. До 12.&nbsp;стороча булшина рукописув ся продуковала у монастырях про розміщеня у бібліотеці вадь на бештелунок богатого клієнта. Май великі манастырі часто мали скрипторії&nbsp;— окремі міста про монахув, котрі ся спеціалізовали у выробленьови рукописув, де „окремі малі комнаткы ся вділяли на переписованя книг; они ся розміщовали так, обы кажджый писарь мав си оболок, уходячый на монастырськый пішак.“<ref>Diringer (2013), [https://books.google.com/books?id=BOjCAgAAQBAJ&pg=PA208 p.&nbsp;208].</ref> На 14.&nbsp;стороча монахы у скрипторіях зачали брати д собі братув из варошськых скрипторіюв, а май у Парижі, Римі тай Нідерландах.<ref>De Hamel (1992), p.&nbsp;45.</ref> Жаданя на рукописы уросло было натулко, ож монашеські бібліотекы уже не могли го задоволнити, и зачали залучати у роботу світськых писарюв и ілумінаторув.<ref>De Hamel (1992), p.&nbsp;57.</ref> Тоты люде часто жыли близко коло монастыря и у подакотрых трафунках убирали ся ги монахы, кой заходили до монастыря, айбо могли йти собі гет у кунци дне.<ref>De Hamel (1992), p.&nbsp;65.</ref> Вызначный приклад ілумінованого рукописа тото Келлська книга, уроблена дас у 800.&nbsp;рокови, котра обсягує чотыри Єванґелія Нового Завіту вєдно из ушылиякыма вводныма текстами тай таблами. Рукопис „ся заганяв рубрикаторови, котрый додав цвітні наголовкы, буквиці, зазначкы и так дале; а товды&nbsp;— кідь книга ся мала ілустровати&nbsp;— она йшла ілумінаторови“.<ref>Diringer (2013), [https://books.google.com/books?id=BOjCAgAAQBAJ&pg=PA213 p.&nbsp;213].</ref> У трафунках рукописув, котрі йшли на комерцію, писаня „безсомнівно ся обговорьовало на зачаткови роботы межи клієнтом и писарьом (авадь писарьовым аґентом), айбо на тот момент, кой ся писаня заганяло ілумінаторови, уже ся не лишало міста про іновацію.“<ref>De Hamel (1992), p.&nbsp;60.</ref><gallery widths="200" heights="200"> Файл:Bible_chartraine_-_BNF_Lat116_f193.jpg|Біблія 1150.&nbsp;рока, из Скрипторія де Шартре, Христос из анґелами Файл:Blanche_of_Castile_and_King_Louis_IX_of_France.jpg|Біблія Бланкы Кастильської тай Лудовіка&nbsp;IX., 13.&nbsp;сторуча Файл:Maciejowski_Bible_Leaf_37_3.jpg|[[Біблія Мацєйовського]], лист&nbsp;37, 3.&nbsp;образчик, Абнер (у центрі у зеленому цурьови) заганят Мікола назад до Давыда. Файл:Jephthah's_daughter_laments_-_Maciejowski_Bible.JPG|Євтахова донька реве&nbsp;— [[Біблія Мацєйовського]] (Франція, дас&nbsp;1250) Файл:Whore-babylon-luther-bible-1534.jpg|Розфарблена верзія ілустрації Бабілонської блудниці из товмачіня Біблія Мартіна Лутера 1534.&nbsp;року Файл:Malnazar_-_Bible_-_Google_Art_Project.jpg|Арменська Біблія, 17.&nbsp;стороча, [[Ілумінованый рукопис|ілумінована]] Малназаром Файл:Foster_Bible_Pictures_0031-1.jpg|Утіканя из Содома и Гоморры, Біблія Фостера, 19.&nbsp;сторуча Файл:Kennicott_Bible_305r.l.jpg|Йону промыкат рыба, Перва Кеннікотська Біблія, 1476 </gallery> == Ґалерія == <gallery widths="200" heights="200" caption="Біблії"> Файл:Bibel_Kloster_Paleokastritsa.jpg|Стара Біблія из [[Ґреція|грецького]] монастыря Файл:Imperial_Bible.jpg|''Імперська Біблія'' вадь ''Віденські коронаційні Єванґелія'' из Відня, Австрія, дас&nbsp;1500 Файл:Kennicott_Bible.jpg|Перва Кеннікотська Біблія, 1476 Файл:A_religious_Baroque_Bible_-_7558.jpg|Барокова]] Біблія Файл:Lincoln_inaugural_bible.jpg|Біблія, на котруй присягав на своюй первуй інавґурації 16.&nbsp;президент [[Споєны Штаты Америцькы|США]] [[Абрагам Лінколн]] у&nbsp;році&nbsp;1861 Файл:Holy_Bible_The_Improved_Domestic_Bible_London_Schuyler_Smith_&_Co_1880_Maps.jpg|Ілустрована Біблія епохы [[Домова война в США|Громадянської войны]] в Америці Файл:Bible_and_Key_Divination.jpg|Мініатурна Біблія Файл:Bibel-1.jpg|Вікторіанська Біблія 1866.&nbsp;року Файл:Bizzell_Bible_Collection.jpg|Реґалы Біззеллської колекції Біблій у Біззеллськуй меморіалнуй бібліотеці, США Файл:Leonardo_da_Vinci_-_Annunciazione_(dettaglio).jpg|„Благовіщеня“ [[Леонардо да Вінчі|Леонарда да Вінчія]] (дас 1472–1475), на котрому [[Дїва Марія|Діва Марія]] читат Біблію </gallery> == Жерела == {{Refbegin|30em}} * {{cite book|last1=Aland|first1=Kurt|last2=Aland|first2=Barbara|title=The text of the New Testament : an introduction to the critical editions and to the theory and practice of modern textual criticism|url=https://archive.org/details/textofnewtestame0000alan_v4p7|date=1995|publisher=W.B. Eerdmans|location=Grand Rapids|isbn=978-0-8028-4098-1}} * {{cite book|editor-last1=Alter|editor-first1=Robert|editor-last2=Kermode|editor-first2=Frank|title=The Literary Guide to the Bible|year=1987|publisher=Harvard University Press|url=https://books.google.com/books?id=O4hYlvzWui8C|isbn=978-0-674-87531-9}} ** {{harvc|last=Savran|first=George|c=I and II Kings|year=1987|in1=Alter|in2=Kermode|ignore-err=no}} ** {{harvc|last=Rosenberg|first=Joel|c=I and II Samuel|year=1987|in1=Alter|in2=Kermode|ignore-err=no}} * {{cite book|last1=Aune|first1=David E.|title=The Blackwell Companion to The New Testament|date=22 January 2010|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-4443-1894-4|url=https://books.google.com/books?id=ygcgn8h-jo4C|language=en}} * {{Cite book|last=Baden|first=Joel S.|title=The Composition of the Pentateuch: Renewing the Documentary Hypothesis|publisher=Yale University Press|year=2012|url=https://books.google.com/books?id=CYW7z9tFHisC&q=The+Composition+of+the+Pentateuch%3A+Renewing+the+Documentary+Hypothesis|series=Anchor Yale Reference Library|isbn=978-0-300-15264-7}} * {{Cite book|last=Bandstra|first=Barry L.|date=2009|orig-date=2004|title=Reading the Old Testament: an introduction to the Hebrew Bible|edition=4th|publisher=[[Wadsworth Cengage Learning]]|isbn=978-0-495-39105-0|oclc=244017850}} * {{cite book|last1=Barnstone|first1=Willis|title=The Restored New Testament: A New Translation with Commentary, Including the Gnostic Gospels Thomas, Mary, and Judas|date=12 October 2009|publisher=W. W. Norton & Company|isbn=978-0-393-06493-3|url=https://books.google.com/books?id=CakJchHfN1QC|language=en}} * {{cite journal|last1=Bartkowski|first1=John|title=Beyond Biblical Literalism and Inerrancy: Conservative Protestants and the Hermeneutic Interpretation of Scripture|url=https://archive.org/details/sim_sociology-of-religion_fall-1996_57_3/page/259|journal=Sociology of Religion|date=1996|volume=57|issue=3|pages=259–272|doi=10.2307/3712156|jstor=3712156}} * {{cite book|last1=Barton|first1=John|title=Understanding Old Testament Ethics: Approaches and Expectations|url=https://archive.org/details/understandingold0000bart|date=2003|publisher=Westminster John Knox Press|location=Louisville, Kentucky|isbn=978-0-664-22596-4}} * {{cite book|last1=Barton|first1=John|title=The Nature of Biblical Criticism|date=2007|publisher=Westminster John Knox Press|location=Louisville, Kentucky|isbn=978-0-664-22587-2|url=https://books.google.com/books?id=Vocz7rnZ0IwC}} * {{cite book|last1=Barton|first1=John|title=Holy Writings, Sacred Text: The Canon in Early Christianity|url=https://archive.org/details/holywritingssacr0000bart_f3t2|date=1998|publisher=Westminster John Knox Press|isbn=978-0-664-25778-1|edition=reprint}} * {{cite book|last=Barton|first=John|title=A History of the Bible: The Story of the World's Most Influential Book|url=https://archive.org/details/historyofbiblest0000bart|edition=illustrated|year=2019|publisher=Penguin|isbn=978-0-525-42877-0}} * {{cite book|last1=Beach|first1=Waldo|title=Christian Ethics in the Protestant Tradition|url=https://archive.org/details/christianethicsi0000beac|date=1988|publisher=John Knox Press|isbn=978-0-8042-0793-5}} * {{cite book|last=Beekes|first=R. S. P.|title=Etymological Dictionary of Greek|year=2009|publisher=Brill|location=Leiden and Boston}} * {{cite book|last1=Black|first1=David Alan|title=New Testament Textual Criticism: A Concise Guide|url=https://archive.org/details/newtestamenttext00blac|date=1994|publisher=Baker Academic|isbn=978-0-8010-1074-3|edition=illustrated}} * {{cite book|last1=Blass|first1=Friedrich W.|last2=Thackeray|first2=Henry St. John|author-link2=Henry St. John Thackeray|title=Grammar of New Testament Greek|date=29 August 2008|publisher=Wipf and Stock Publishers|isbn=978-1-7252-2324-0|url=https://books.google.com/books?id=akD7DwAAQBAJ|language=en}} * {{cite journal|last=Blocher|first=Henri|title=Helpful or Harmful? The "Apocrypha" and Evangelical Theology|journal=European Journal of Theology|volume=13|issue=2|year=2004|pages=81–90}} * {{cite book|last=Brake|first=Donald L.|title=A visual history of the English Bible: the tumultuous tale of the world's bestselling book|year=2008|publisher=Baker Books|location=Grand Rapids, MI|isbn=978-0-8010-1316-4|url=https://archive.org/details/visualhistoryofe00brak/page/29}} * {{cite book|last1=Brock|first1=Sebastian|title=The Bible in the Syriac Tradition|date=1988|publisher=St. Ephrem Ecumenical Research Institute}} * {{cite encyclopedia|last=Bromiley|first=Geoffrey W.|title=The International Standard Bible Encyclopedia: Q–Z|year=1995|publisher=Wm. B. Eerdmans|isbn=978-0-8028-3784-4}} * {{cite journal|last=Brown|year=1997|first=Peter|title=''SO Debate'': The World of Late Antiquity Revisited|journal=Symbolae Osloenses|volume=72|issue=1|pages=5–30|issn=1502-7805|doi=10.1080/00397679708590917|url=https://www.academia.edu/37604019|access-date=25 April 2022|archive-date=25 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220425223626/https://www.academia.edu/37604019|url-status=live}} * {{cite book|last=Brown|first=Raymond E.|date=2010|orig-date=1997|title=An Introduction to the New Testament|url=https://archive.org/details/introductiontone0000brow_o1d8|series=[[Anchor Bible Series|The Anchor Yale Bible Reference Library]]|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=978-0-300-14016-3|oclc=762279536}} * {{cite book|last=Bruce|first=Frederick|title=The Canon of Scripture|url=https://archive.org/details/canonofscripture0000bruc|publisher=IVP Academic|location=Downers Grove, Illinois|year=1988|isbn=978-0-8308-1258-5}} * {{cite book|last=Brunner|first=Emil|title=The Divine Imperative: A Study in Christian Ethics|url=https://books.google.com/books?id=cmitRbD4V_MC&pg=PA494|year=2002|publisher=James Clarke & Co.|isbn=978-0-7188-9045-2}} * {{cite journal|last=Campbell|first=AF|title=Book Review: The Old Testament in Aotearoa New Zealand|url=https://archive.org/details/pacifica_2000_13_1-3/page/336|journal=Pacifica|year=2000|volume=13|issue=3|pages=336–338|doi=10.1177/1030570X0001300307|s2cid=149090942}} * {{cite book|author1-last=Caraher|author1-first=William R.|author2-last=Pettegrew|author2-first=David K.|title=The Oxford Handbook of Early Christian Archaeology|year=2019|publisher=Oxford University Press|edition=illustrated|editor1-last=Pettegrew|editor1-first=David K.|editor2-last=Caraher|editor2-first=William R.|editor3-last=Davis|editor3-first=Thomas W.|chapter=Introduction|isbn=978-0-19-936904-1}} * {{cite book|last1=Carmy|first1=Shalom|last2=Shatz|first2=David|editor1-last=Frank|editor1-first=Daniel H.|editor2-last=Learnman|editor2-first=Oliver|title=History of Jewish Philosophy|date=2003|publisher=Routledge|location=London|chapter=The Bible as a Source for Philosophical Reflection}} * {{Cite book|last=Carr|first=David McLain|title=An introduction to the Old Testament: sacred texts and imperial contexts of the Hebrew Bible|url=https://archive.org/details/introductiontool0000carr|date=2010|publisher=[[Wiley-Blackwell]]|isbn=978-1-4443-1995-8}} * {{cite book|title=The Formation of the Hebrew Bible: A New Reconstruction|url=https://archive.org/details/formationofhebre0000carr|last=Carr|first=David M.|year=2011|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-990820-2}} * {{cite book|last1=Coogan|first1=Michael David|title=A Brief Introduction to the Old Testament: The Hebrew Bible in Its Context|date=2009|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-533272-8|url=https://books.google.com/books?id=2rxBAQAAIAAJ|language=en}} * {{cite book|last=Crislip|year=2005|first=Andrew T.|title=From Monastery to Hospital: Christian Monasticism & the Transformation of Health Care in Late Antiquity|publisher=University of Michigan Press|place=Ann Arbor|isbn=978-0-472-11474-0|url={{googlebooks|r90OUzO9AP8C|plainurl=y}}}} * {{cite book|title=The Oxford dictionary of the Christian Church|url=https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_f0e0|editor-last1=Cross|editor-first1=F. L.|editor-last2=Livingstone|editor-first2=E. A.|date=2005|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-280290-3|edition=3rd rev.|doi=10.1093/acref/9780192802903.001.0001}} * {{cite journal|last=Davies|first=Philip|title=What separates a minimalist from a maximalist? Not much|journal=Biblical Archaeology Review|volume=26|issue=2|year=2000}} * {{cite book|last=De Hamel|first=Christopher|title=Medieval Craftsmen: Scribes and Illuminations|url=https://archive.org/details/scribesilluminat0000deha|location=Buffalo|publisher=University of Toronto|date=1992|isbn=978-0-8020-7707-3}} * {{cite book|last=Dever|first=William|title=Who Were the Early Israelites and Where Did They Come from?|location=Grand Rapids, Michigan|publisher=William B. Eerdmans Publishing Company|date=2003|isbn=978-0-8028-0975-9|title-link=Who Were the Early Israelites and Where Did They Come from?}} * {{cite book|last1=Diringer|first1=David|title=The Book Before Printing: Ancient, Medieval and Oriental|date=17 January 2013|publisher=Courier Corporation|isbn=978-0-486-14249-4|url=https://books.google.com/books?id=BOjCAgAAQBAJ|language=en}} * {{cite book|last1=Dorival|first1=Gilles|last2=Harl|first2=Marguerite|last3=Munnich|first3=Olivier|title=La Bible grecque des Septante : du judaïsme hellénistique au christianisme ancien|url=https://archive.org/details/labiblegrecquede0000dori|date=1988|publisher=Editions du Cerf|location=Paris|isbn=978-2-204-02821-9}} * {{cite book|last1=Duff|first1=Jeremy|last2=Wenham|first2=John William|title=The Elements of New Testament Greek|date=14 April 2005|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-75551-1|url=https://books.google.com/books?id=-YT1IjEjmDkC|language=en}} * {{cite book|last=Ewert|first=David|title=A General Introduction to the Bible: From Ancient Tablets to Modern Translations|date=11 May 2010|publisher=Zondervan|isbn=978-0-310-87243-6}} * {{cite book|editor-last1=Fahlbusch|editor-first1=E.|editor-last2=Bromiley|editor-first2=G. W.|title=The encyclopedia of Christianity|volume=4(P–Sh)|date=2004|publisher=Wm. B. Eerdmans|isbn=978-0-8028-2416-5}} * {{cite book|last1=Fishbane|first1=Michael|title=The Garments of Torah, Essays in Biblical Hermeneutics|year=1992|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-11408-2}} * {{cite book|last=Fitzmeyer|first=Joseph A.|title=Responses to 101 questions on the Dead Sea scrolls|url=https://archive.org/details/responsesto101qu0000fitz|year=1992|publisher=Paulist Press|isbn=978-0-8091-3348-2}} * {{cite book|last1=Flinn|first1=Frank K.|title=Encyclopedia of Catholicism|date=2007|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-7565-2|url=https://books.google.com/books?id=gxEONS0FFlsC|language=en}} * {{cite book|first1=Mary|last1=Fonseca|title=Weekend Getaways in Louisiana|publisher=Pelican Publishing|year=1996|isbn=978-1-4556-1398-4|url=https://books.google.com/books?id=DGfg8QoWY_EC|access-date=11 February 2020|archive-date=11 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201211135118/https://books.google.com/books?id=DGfg8QoWY_EC&q=%22Bible+Museum%22+Biedenharn&pg=PA249|url-status=live}} * {{cite journal|last1=Fox|first1=Michael V.|title=Ethics and Wisdom in the Book of Proverbs|journal=Hebrew Studies|date=2007|volume=48|pages=75–88|jstor=27913833|doi=10.1353/hbr.2007.0028|s2cid=201749265}} * {{cite journal|last=Gaster|first=M.|title=A Samaritan Book of Joshua|journal=The Living Age|volume=258|year=1908|url=https://books.google.com/books?id=HbYxAQAAMAAJ|access-date=5 January 2019}} * {{cite book|last=Geisler|first=Norman L.|title=Inerrancy|url=https://archive.org/details/inerrancy0000unse|date=1980|publisher=Zondervan Pub. House|location=Grand Rapids, Mich.|isbn=978-0-310-39281-1}} * {{cite book|last1=Geisler|first1=Norman L.|title=A general introduction to the Bible|date=1986|publisher=Moody Press|location=Chicago|isbn=978-0-8024-2916-2|edition=Rev. and expanded}} * {{cite book|last1=Gerber|first1=William|title=Nuggets of Wisdom from Great Jewish Thinkers: From Biblical Times to the Present|date=1994|publisher=Rodopi|isbn=978-90-5183-727-8|url=https://books.google.com/books?id=DygOmktEvFMC|language=en}} * {{cite book|last1=Gericke|first1=Jaco|title=The Hebrew Bible and Philosophy of Religion|url=https://archive.org/details/hebrewbiblephilo0000geri_r0k3|date=2012|publisher=Society of Biblical Literature|location=Atlanta, Georgia|isbn=978-1-58983-707-2}} * {{cite book|last1=Gomes|first1=Alan W.|title=Unitarian Universalism|date=15 December 2009|publisher=Zondervan Academic|isbn=978-0-310-86454-7|url=https://books.google.com/books?id=NhI2o_3hfwAC|language=en}} * {{cite journal|last=Goshen-Gottstein|first=M. H.|title=The Aleppo Codex and the Rise of the Massoretic Bible Text|journal=The Biblical Archaeologist|volume=42|issue=3|year=1979|pages=145–163|publisher=University of Chicago Press|doi=10.2307/3209386|jstor=3209386|s2cid=188037600}} * {{cite book|first=Lester L.|last=Grabbe|title=Ancient Israel: What Do We Know and How Do We Know It?: Revised Edition|url=https://books.google.com/books?id=4lzyDQAAQBAJ&pg=PA36|date=23 February 2017|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-0-567-67044-1}} * {{Cite book|last1=Gravett|first1=Sandra L.|last2=Bohmbach|first2=Karla G.|last3=Greifenhagen|first3=F. V.|last4=Polaski|first4=Donald C.|title=An introduction to the Hebrew Bible: a thematic approach|url=https://archive.org/details/introductiontohe0000unse_t6r6|date=2008|publisher=[[Westminster John Knox Press]]|isbn=978-0-664-23030-2|oclc=196303211|ref={{harvid|Gravett et al.|2008}}}} * {{Cite book|last=Greifenhagen|first=Franz V.|title=Egypt on the Pentateuch's Ideological Map|publisher=Bloomsbury|year=2003|url=https://books.google.com/books?id=r1evAwAAQBAJ&pg=PA207|isbn=978-0-567-39136-0}} * {{Cite book|last=Grudem|first=Wayne|url=https://books.google.com/books?id=moZrzQEACAAJ|title=Systematic Theology: An Introduction to Biblical Doctrine|publisher=[[Zondervan]]|year=2020|isbn=978-0-310-51797-9|edition=Second|location=Grand Rapids, MI|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230719025547/https://books.google.com/books?id=moZrzQEACAAJ|archive-date=19 July 2023|url-status=live}} * {{cite journal|last1=Gurry|first1=Peter J.|title=The Number of Variants in the Greek New Testament: A Proposed Estimate|journal=New Testament Studies|date=January 2016|volume=62|issue=1|pages=97–121|doi=10.1017/S0028688515000314|s2cid=170822522|url=https://www.repository.cam.ac.uk/handle/1810/250445}} * {{cite book|last=Harper|year=2013|first=Kyle|title=From Shame to Sin: The Christian Transformation of Sexual Morality in Late Antiquity|publisher=Harvard University Press|place=Cambridge, MA|isbn=978-0-674-07277-0|url={{googlebooks|oBipdkvxpGwC|plainurl=y}}}} * {{cite book|last1=Harris|first1=Stephen L.|title=Understanding the Bible : a reader's introduction|url=https://archive.org/details/understandingbib0000harr_w2l8|date=1985|publisher=Mayfield Pub. Co|location=Palo Alto, Calif.|isbn=978-0-87484-696-6}} * {{Cite book|last1=Harris|first1=Stephen L.|first2=Robert Leonard|last2=Platzner|title=The Old Testament: an introduction to the Hebrew Bible|date=2008|orig-date=2003|publisher=[[McGraw-Hill Higher Education]]|isbn=978-0-07-299051-5|edition=2nd|oclc=166317501}} * {{cite book|last1=Harrisville|first1=Roy A.|title=Pandora's Box Opened: An Examination and Defense of Historical-Critical Method and Its Master Practitioners|year=2014|publisher=Eerdmans|isbn=978-0-8028-6980-7}} * {{cite book|title=A History of Biblical Interpretation, Vol. 2: The Medieval Though the Reformation Periods|editor1-last=Hauser|editor1-first=Alan J.|editor2-last=Watson|editor2-first=Duane F.|editor3-last=Kaufman|editor3-first=Schuyler|year=2003|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|isbn=978-0-8028-4274-9}} * {{Cite book|first=Christine Elizabeth|last=Hayes|title=Introduction to the Bible|date=2012|series=Open Yale Courses|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=978-1-283-65655-9|oclc=817828470}} * {{cite book|author1-last=Hendel|author1-first=Ronald|author2-last=Joosten|author2-first=Jan|title=How Old Is the Hebrew Bible?: A Linguistic, Textual, and Historical Study|year=2018|publisher=Yale University Press|edition=unabridged|isbn=978-0-300-23488-6}} * {{cite book|last=Henshaw|first=T.|title=The Writings: The Third Division of the Old Testament Canon|publisher=George Allen & Unwin Ltd.|date=1963|url=https://archive.org/details/writingsthirddiv0000hens/mode/2up}} * {{cite book|last1=Heschel|first1=Abraham Joshua|title=The Prophets|url=https://archive.org/details/prophets0000hesc_y4z7|date=2001|publisher=Perennial|location=New York|isbn=978-0-06-093699-0|edition=1st Perennial classics}} * {{cite book|last=Hoffmeier|first=James K.|title=Israel in Egypt: The Evidence for the Authenticity of the Exodus Tradition|url=https://archive.org/details/israelinegyptevi0000jame_d2j0|publisher=Oxford University Press|year=1999|edition=illustrated, revised|isbn=978-0-19-513088-1}} * {{cite book|editor1-last=Homolka|editor1-first=Walter|editor2-last=Jacob|editor2-first=Walter|editor3-last=Chorin|editor3-first=Tovia Ben|title=Die Lehren des Judentums nach den Quellen / 1.|date=1999|publisher=Knesebeck|location=München|isbn=978-3-89660-058-5|edition=Verband der Deutschen Juden}} * {{cite book|last=Humphrey|first=Edith M.|title=Scripture and Tradition|date=15 April 2013|publisher=Baker Books|isbn=978-1-4412-4048-4}} * {{cite book|last1=Hunter|first1=Archibald Macbride|title=Introducing the New Testament|date=1972|publisher=SCM Press|isbn=978-0-334-00696-1|url=https://books.google.com/books?id=y7qKHAAACAAJ|language=en}} * {{cite book|last1=Johnson|first1=Paul|title=History of Christianity|date=2012|publisher=Simon and Schuster|isbn=978-1-4516-8851-1}} * {{cite book|last1=Kelly|first1=J. N. D.|title=Early Christian Doctrines|date=20 November 2000|publisher=A&C Black|isbn=978-0-8264-5252-8|url=https://books.google.com/books?id=UivDgM0WywoC|language=en}} * {{cite book|last=Kraus|first=Hans-Joachim|title=Psalms 1–59: A continental commentary|volume=1|publisher=Fortress Press|year=1993|isbn=978-1-4514-0936-9}} * {{cite book|last=Kraus|first=Matthew A|title=Jewish, Christian, and Classical Exegetical Traditions in Jerome's Translation of the Book of Exodus: Translation Technique and the Vulgate|year=2017|publisher=Brill|chapter=The Critical Use of the Septuagint and Versions|isbn=978-90-04-34300-9|ref={{sfnref|Krauss|2017}}}} * {{cite book|last=Lavidas|first=Nikolaos|title=The Diachrony of Written Language Contact: A Contrastive Approach|publisher=Brill|year=2021|isbn=978-90-04-50356-4}} * {{Cite book|last=Lim|first=Timothy H.|title=The Dead Sea Scrolls: a very short introduction|date=2017|orig-date=2005|edition=2nd|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-877952-0|oclc=978451657|lccn=2016953719}} * {{cite journal|last1=Leith|first1=Mary Joan Winn|title=Biblical Israel: History and Historiography to 586 BCE|url=https://www.academia.edu/45001883|journal=The State of Jewish Studies in the Twenty-First Century, Carl Ehrlich, ed. (Berlin/New York: De Gruyter) in Press|access-date=23 February 2022|format=PDF|ref={{sfnref|Leith|2022}}}} * {{cite book|last1=Lightfoot|first1=Neil R.|title=How We Got the Bible|date=July 2003|publisher=Baker Books|isbn=978-0-8010-1252-5|url=https://books.google.com/books?id=89oz-U-JJ0sC|language=en}} * {{cite book|last=Marcos|first=Natalio Fernández|title=The Septuagint in context : introduction to the Greek version of the Bible|year=2000|publisher=Brill|isbn=978-90-04-11574-3}} * {{cite book|last=Mazar|first=Amihai|chapter=Remarks on Biblical Traditions and Archaeological Evidence Concerning Early Israel|title=Symbiosis, Symbolism, and the Power of the Past. Canaan, Ancient Israel, and Their Neighbors from the Late Bronze Age Through Roman Palestina|year=2003|pages=85–98|publisher=Pennsylvania State University Press|isbn=978-1-57506-081-1|url=https://books.google.com/books?id=yJVpAAAAMAAJ}} * {{cite book|last=McDonald|first=Lee Martin|title=The Oxford Handbook of the Apocrypha|year=2021|publisher=Oxford University Press|editor-last=Oegema|editor-first=Gerbern S.|chapter=A Canonical History of the Old Testament Apocrypha|isbn=978-0-19-068964-3}} * {{cite book|last1=McLay|first1=Tim|title=The use of the Septuagint in New Testament research|date=2003|publisher=W.B. Eerdmans Pub. Co|location=Grand Rapids, Mich.|isbn=978-0-8028-6091-0}} * {{cite book|last1=Mears|first1=Henrietta C.|title=What the Bible is All About Visual Edition|date=5 February 2007|publisher=Gospel Light Publications|isbn=978-0-8307-4329-2|url=https://books.google.com/books?id=m2Lz7iwklhAC|language=en}} * {{cite journal|last1=Metzger|first1=Bruce M.|title=Literary Forgeries and Canonical Pseudepigrapha|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biblical-literature_1972-03_91_1/page/3|journal=Journal of Biblical Literature|date=1972|volume=91|issue=1|pages=3–24|doi=10.2307/3262916|jstor=3262916}} * {{cite journal|author1-last=Metzger|author1-first=David|author2-last=Katz|author2-first=Steven B.|title=The 'Place' of Rhetoric in Aggadic Midrash|journal=College English|volume=72|issue=6|publisher=National Council of Teachers of English|year=2010|pages=638–653|doi=10.58680/ce201011553|jstor=20749307|url=https://digitalcommons.odu.edu/english_fac_pubs/18|ref={{sfnref|Metzger & Katz|2010}}|archive-date=8 July 2024|access-date=17 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240708085814/https://digitalcommons.odu.edu/english_fac_pubs/18/|url-status=live}} * {{cite book|last1=Mittleman|first1=Alan L.|title=A Short History of Jewish Ethics: Conduct and Character in the Context of Covenant|date=2012|publisher=Wiley-Blackwell|location=Chichester, West Suffix|isbn=978-1-4051-8942-2}} * {{cite journal|last=Mowry|first=Lucetta|title=The Early Circulation of Paul's Letters|journal=Journal of Biblical Literature|volume=63|issue=2|year=1944|pages=73–86|doi=10.2307/3262644|jstor=3262644|url=https://www.jstor.org/stable/3262644}} * {{cite book|last=Nahkola|first=Aulikki|editor1-last=Jarick|editor1-first=John|chapter=The ''Memoires'' of Moses and the Genesis of Method in Biblical Criticism: Astruc's Contribution|title=Sacred Conjectures: The Context and Legacy of Robert Lowth and Jean Astruc|url=https://archive.org/details/sacredconjecture0000unse|year=2007|publisher=T&T Clark|isbn=978-0-567-02932-4}} * {{Cite book|last=Newsom|first=Carol Ann|title=The Self as Symbolic Space: Constructing Identity and Community at Qumran|publisher=Brill|year=2004|url=https://books.google.com/books?id=j3g7dwFK81IC|isbn=978-90-04-13803-2}} * {{cite journal|last1=Orsini|first1=Pasquale|last2=Clarysse|first2=Willy|title=Early New Testament Manuscripts and Their Dates|url=https://archive.org/details/ephemerides-theologicae-lovanienses_2012-12_88_4/page/443|journal=Ephemerides Theologicae Lovanienses|date=2012|volume=88|issue=4|pages=443–474|doi=10.2143/ETL.88.4.2957937}} * {{cite book|author-last=Pace|author-first=Sharon|editor1-last=Chapman|editor1-first=Stephen B.|editor2-last=Sweeney|editor2-first=Marvin A.|title=The Cambridge Companion to the Hebrew Bible/Old Testament|date=2016|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-88320-7|edition=illustrated|chapter=17 Deuterocanonical/Apocryphal books}} * {{Cite book|author1-first=David C.|author1-last=Parker|date=2013|chapter=The New Testament text and versions|pages=412–454|editor-first1=James Carleton|editor1-last=Paget|editor2-first=Joachim|editor2-last=Schaper|title=Volume 1: From the Beginnings to 600|series=The New Cambridge History of the Bible|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-0-521-85938-7|oclc=774213683}} * {{cite journal|last=Phillips|first=Kim|title=The Masora Magna of two biblical fragments from the Cairo Genizah, and the unusual practice of the scribe behind the Leningrad Codex|year=2016|journal=The Tyndale Bulletin|volume=67|issue=2|doi=10.17863/CAM.11381|s2cid=165565008}} * {{cite journal|last=Phillips|first=Thomas E.|title=The Genre of Acts: moving toward a consensus?|journal=Currents in Biblical Research|volume=4|issue=3|year=2006|pages=365–396|doi=10.1177/1476993X06064629|s2cid=145271094}} * {{cite journal|last=Porter|first=Stanley E.|title=Early Apocryphal Non-Gospel Literature and the New Testament Text|journal=Journal of Greco-Roman Christianity and Judaism|volume=8|issue=12|year=2011|pages=192–98|url=http://www.jgrchj.net/volume8/JGRChJ8-9_Porter.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.jgrchj.net/volume8/JGRChJ8-9_Porter.pdf|archive-date=9 October 2022|url-status=live}} * {{cite book|last1=Price|first1=Charles|title=Becoming Rasta: Origins of Rastafari Identity in Jamaica|date=2009|publisher=NYU Press|isbn=978-0-8147-6768-9|url=https://books.google.com/books?id=OC399TZD2BwC|language=en}} * {{cite book|last1=Reinhartz|first1=Adele|editor1-last=Dell|editor1-first=Katharine J.|title=The Biblical World|date=2021|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-39255-2|edition=2, illustrated|chapter=2, The Apocrypha and Pseudepigrapha}} * {{cite book|last1=Rezetko|first1=Robert|last2=Young|first2=Ian|title=Historical Linguistics and Biblical Hebrew Steps Toward an Integrated Approach|year=2014|publisher=SBL Press|isbn=978-1-62837-046-1}} * {{cite book|last1=Rice|first1=John R.|title=Our God-breathed Book: The Bible|date=1969|publisher=Sword of the Lord Publishers|isbn=978-0-87398-628-1|url=https://books.google.com/books?id=4Z_h1Q-iBvwC|language=en}} * {{cite book|title=The Bible: A Very Short Introduction|last=Riches|first=John|year=2000|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-285343-1}} * {{cite book|last1=Robinson|first1=George|title=Essential Torah : a complete guide to the five books of Moses|url=https://archive.org/details/essentialtorahco00robi|date=2006|publisher=Schocken Books|location=New York|isbn=978-0-307-48437-6|edition=1st}} * {{cite book|translator-last=Rodkinson|translator-first=Michael L.|title=The Babylonian Talmud, Vol. 7 of 9: Tract Baba Bathra (Last Gate)|publisher=Forgotten Books|year=2008|orig-date=1918|isbn=978-1-60506-736-0|url=https://books.google.com/books?id=9NUejG2IGPMC|language=en|ref={{sfnref|Rodkinson|2008}}}} * {{Cite book|last=Rogerson|first=J. W.|author-link=John W. Rogerson|date=2005|orig-date=1999|url=http://archive.org/details/J.w.Rogerson-AnIntroductionToTheBibleRevisedEdition|title=An Introduction to the Bible: Revised Edition|publisher=[[Equinox Publishing (Sheffield)|Equinox Publishing]]|language=English}} * {{cite book|last1=Rogerson|first1=J. W.|editor1-last=Mason|editor1-first=Alistair|editor2-last=Hastings|editor2-first=Adrian|editor3-last=Hastings|editor3-first=Ed|editor4-last=Pyper|editor4-first=Hugh|title=The Oxford Companion to Christian Thought|year=2000|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-860024-4|chapter=Higher criticism|url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont00hast}} * {{cite book|last1=Rossel|first1=Seymour|title=The Torah: Portion by Portion|date=2007|publisher=Torah Aura Productions|isbn=978-1-891662-94-2|url=https://books.google.com/books?id=AzZlANCOIRgC|language=en}} * {{cite book|last1=Royce|first1=James R.|editor-last1=Ehrman|editor-first1=Bart|editor-last2=Holmes|editor-first2=Michael W.|title=The Text of the New Testament in Contemporary Research: Essays on the Status Quaestionis|date=2013|publisher=Brill|isbn=978-90-04-23604-2|edition=Revised second|chapter=Scribal tendencies in the transmission of the text of the new testament}} * {{cite journal|last1=Rüger|first1=Hans Peter|title=The Extent of the Old Testament Canon1|url=https://archive.org/details/sim_bible-translator_1989-07_40_3/page/301|journal=The Bible Translator|date=July 1989|volume=40|issue=3|pages=301–308|doi=10.1177/026009358904000301|s2cid=164995721}} * {{cite book|title=The Wiley Blackwell Companion to World Christianity|editor-last1=Sanneh|editor-first1=Lamin|editor-last2=McClymond|editor-first2=Michael|year=2016|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-118-55604-7}} * {{cite book|last1=Schaff|first1=Philip|title=Ante-Nicene Fathers|date=1885|url=https://ccel.org/ccel/schaff/anf04/anf04.|volume=IV|archive-date=16 March 2022|access-date=16 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220316200134/https://ccel.org/ccel/schaff/anf04/anf04.|url-status=live}} * {{cite book|last1=Schwarz|first1=Leo Walder|last2=Baron|first2=Salo Wittmayer|title=Great Ages and Ideas of the Jewish People|date=1956|publisher=Random House|isbn=978-0-394-60413-8|url=https://books.google.com/books?id=rXUGAQAAIAAJ|language=en}} ** {{harvc|first=Yehezkel|last=Kaufmann|c=Israel In Canaan|in1=Schwarz|in2=Baron|year=1956|anchor-year=1956a}} ** {{harvc|first=Yehezkel|last=Kaufmann|c=The Age of Prophecy|in1=Schwarz|in2=Baron|year=1956|anchor-year=1956b}} * {{cite book|last1=Segal|first1=Alan|title=Life After Death: A History of the Afterlife in Western Religion|date=23 June 2010|publisher=Crown Publishing Group|isbn=978-0-307-87473-3|url=https://books.google.com/books?id=owd9zig7i1oC|language=en}} * {{cite book|last1=Soulen|first1=Richard N.|last2=Soulen|first2=R. Kendall|title=Handbook of Biblical Criticism|year=2001|edition=Third|publisher=Westminster John Knox Press|url=https://archive.org/details/handbookofbiblic0000soul_z2x8|isbn=978-0-664-22314-4}} * {{cite book|last1=Souryal|first1=Sam S.|title=Ethics in Criminal Justice: In Search of the Truth|date=2015|publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0-323-28091-4|edition=6th}} * {{cite book|last=Steinsaltz|first=Adin|title=The Essential Talmud|publisher=Basic Books|year=2009|isbn=978-0-7867-3541-9}} * {{cite book|author1-last=Stuckenbruck|author1-first=Loren T.|author2-last=Erho|author2-first=Ted M.|editor1-last=Maeir|editor1-first=Aren M.|editor2-last=Magness|editor2-first=Jodi|editor3-last=Schiffman|editor3-first=Lawrence|title='Go Out and Study the Land' (Judges 18:2): Archaeological, Historical and Textual Studies in Honor of Hanan Eshel|date=2011|publisher=Brill|isbn=978-90-04-20268-9|edition=illustrated|chapter=Book of Enoch and the Ethiopian manuscript tradition: New Data|ref={{sfnref|Stuckenbruck & Erho|2011}}}} * {{cite book|last1=Swenson|first1=Kristin|title=A Most Peculiar Book: The Inherent Strangeness of the Bible|date=2021|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-065173-2|url=https://books.google.com/books?id=5xQOEAAAQBAJ}} * {{cite book|last1=Tov|first1=Emanuel|title=Textual Criticism of the Hebrew Bible|url=https://archive.org/details/textualcriticism0000tove_g3e6|date=2001|publisher=Uitgeverij Van Gorcum|isbn=978-90-232-3715-0|edition=illustrated}} * {{cite book|last1=Ulrich|first1=Eugene|date=2013|chapter=The Old Testament text and its transmission|pages=83–104|editor1-first=James Carleton|editor1-last=Paget|editor1-link=James Carleton Paget|editor2-first=Joachim|editor2-last=Schaper|title=Volume 1: From the Beginnings to 600|series=The New Cambridge History of the Bible|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-0-521-85938-7|oclc=774213683}} * {{Cite book|first1=James C.|last1=VanderKam|first2=Peter W.|last2=Flint|title=The meaning of the Dead Sea scrolls: their significance for understanding the Bible, Judaism, Jesus, and Christianity|date=2013|orig-date=2002|publisher=[[HarperCollins]]|url=https://books.google.com/books?id=SBMXnB4CRpUC|isbn=978-0-06-224330-0|edition=E-book|oclc=856526599}} * {{cite book|last1=Wallace|first1=Daniel B.|title=Greek Grammar Beyond the Basics: An Exegetical Syntax of the New Testament|date=1996|publisher=Zondervan|url=https://books.google.com/books?id=SfglAQAAIAAJ|isbn=978-0-310-37340-7}} * {{cite journal|last=Wallace|first=Daniel B.|title=Challenges in New Testament textual criticism for the twenty-first century|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-evangelical-theological-society_2009-03_52_1/page/79|journal=Journal of the Evangelical Theological Society|volume=52|issue=1|year=2009|pages=79–100}} * {{cite book|last1=Walzer|first1=Michael|title=In God's Shadow: Politics in the Hebrew Bible|url=https://archive.org/details/ingodsshadowpoli0000walz|date=2012|publisher=Yale University Press|location=New Haven, Connecticut|isbn=978-0-300-18044-2}} * {{cite book|last=Wegner|first=Paul|title=The Journey From Texts to Translations|year=1999|url=https://books.google.com/books?id=kkVFOTsBOAEC&q=%22Masoretes+inherited%22|publisher=Baker Academic|isbn=978-0-8010-2799-4}} * {{cite book|last1=Wegner|first1=Paul D.|title=A Student's Guide to Textual Criticism of the Bible: Its History, Methods and Results|date=2006|publisher=InterVarsityPress|isbn=978-0-8308-2731-2|edition=illustrated}} * {{cite book|last1=Wells|first1=Preston B.|title=The Story of the English Bible|date=1911|publisher=Pentecostal Publishing Company}} * {{cite book|magazine=Quaker Life|title=Apocrypha : What's that?|volume=11|date=1970|publisher=Friends United Press|last=Williams|first=Melvin G.|url=https://books.google.com/books?id=CA3nAAAAMAAJ}} * {{cite book|last=Wright|first=Kevin J.|title=The Christian travel planner|year=2008|publisher=Thomas Nelson|isbn=978-1-4016-0374-8|url=https://books.google.com/books?id=onBZhX0H9YkC|access-date=11 February 2020|archive-date=11 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201211134937/https://books.google.com/books?id=onBZhX0H9YkC&q=the+great+passion+play+arkansas+eureka+springs&pg=PA327|url-status=live}} * {{cite book|last=Wright|first=N. T.|title=The Last Word: Scripture and the Authority of God – Getting Beyond the Bible Wars|url=https://archive.org/details/lastwordscriptur0000wrig|publisher=HarperCollins|date=2005|isbn=978-0-06-087261-8}} * {{cite journal|last=Young|first=Ian|title=What do we actually know about ancient Hebrew|journal=Australian Journal of Jewish Studies|volume=27|year=2013|pages=11–31}} * {{cite book|last1=Zuck|first1=Roy B.|title=Basic Bible interpretation|url=https://archive.org/details/basicbibleinterp0000zuck_j3p1|date=1991|publisher=Victor Books|location=Wheaton, Ill.|isbn=978-0-89693-819-9}} {{Refend}} == Референції == {{Reflist|30em}} [[Катеґорія:Христианска литература]] fib35qmr3t8o8uov7uyi2o4e3sdmuue 169607 169606 2026-09-15T23:26:25Z Flipdot 23893 169607 wikitext text/x-wiki {{Інфобокс |image=[[Файл:Gutenberg Bible, Lenox Copy, New York Public Library, 2009. Pic 01.jpg|300px]] |caption=[[Ґутенберґова Біблія]], удана Йоганном Ґутенберґом у середині 15.&nbsp;стороча, перша печатна Біблія. |above=Біблія |header1=Відомості |data2=[[Хрістіанство|Християнство]]<br>[[Юдаїзм]] |label2=Реліґія |label3=Язык ориґінала |data3=[[Гебрейскый язык|Іврит]], [[Арамайскый язык|арамайськый язык]] и [[Грецькоє койне|грецькоє койне]]|data4=Ник. [[Датованя Біблії]] |label4=Період |data5=[[Юдаїзм|Юдаїштськый]] канон: 24&nbsp;книгы<ref>Се число враховує Книгу Самуеля, Книгу Царюв, Дванадцять малых пророкув, Книгу хронік тай Книгы Езры тай Неемії як єдну книгу, бо так они ся рахувут у юдаїзмови. Кідьбы ся тоты раховали поокреме ги у християнстві, та число бы было 39&nbsp;книг. Обадва йсі числа не враховувут [[второканонічні книгы]].</ref><br>[[Протестантство|Протестантськый]] канон ([[Лутеранство|лутеранськый]]): 66&nbsp;книг<br>[[Римокатолицька церьков|Римокатолицькый]] канон: 73&nbsp;книгы<br>[[Ґрекокатолицька церьков|Грекокатолицькый]] тай [[Православна церьков|православный]] канон: 76&nbsp;книг<br>Ник. [[Біблійні каноны]] |label5=Книгы }} '''Бі́блія''' ([[Грецькоє койне|гр. койне]] {{Lang|grc|τὰ βιβλία ''tà biblía''}} „книгы“), '''Сято́є Писа́ня''', пораз '''Кни́га книг''' є комплет реліґійных текстув, на котрых ся базує [[Хрістіанство|християнство]] тай [[юдаїзм]], тай котрі ся честувут у другых реліґіях, наприклад у [[іслам]]і. Біблія тото [[антолоґія]] (зберька текстув ушылиякых форм), ориґінално написана [[іврит]]ом, [[Арамайськый язык|арамайськым]] языком тай [[Грецькоє койне|грецькым койне]]. Она обсягує настановы, оповіді, [[Поезія|поезію]], [[Пророцтво|пророцтва]] тай другі жанры. Комплет текстув, узнаваных ги часть Біблії у окреме взятуй реліґійнуй традиції вадь комуніті ся кличе біблійным каноном. Прибучникы реліґії типово держат Біблію за продукт божественої іншпірації, айбо сут разні верзії за інтерпретацію єї текста тай його значіня. Разні общины збирали реліґійні тексты у вшылиякі офіційні зберькы. Майрання зберька обсяговала перші пять книг Біблії и называла ся по гебрейськы ''Тора'' („Учіня“, {{Lang-he|תּוֹרָה ''Tōrā''}}), а по старогрецькы ''Пятикнижа'', ''Пентатевхос'' ({{Lang-grc|πεντάτευχος ''pentáteuchos''}}, букв.&nbsp;„пять книг“). Друга за старостьов секція была колекційов оповідий тай пророцтв и называла ся ''Невіʼім'' („Пророкы“; {{Lang-he|נְבִיאִים ''Nəvīʾīm''}}); третя секція, ''Кетувім'' („Писаня“; {{Lang-he|כְּתוּבִים‎ ''Kǝṯuḇim''}}), обсягує псалмы, пословиці тай оповіді. ''Танах'' ({{Lang-he|תָּנָ״ךְ‎ ''Tanaḵ''}}) тото алтернативна назывка юдаїштської Біблії, котра ся чинит из першых букв трьох єї компонентув: ''Тора'', ''Невіʼім'' тай ''Кетувім''. [[Масоретськый текст]] тото середньовічна верзія Танаха&nbsp;— написана по гебрейськы тай арамайськы&nbsp;— котра ся рахує авторитативным текстом юдаїштської Біблії у сучаснум рабіністичнум юдаїзмі. [[Септуаґінта]] тото товмачіня Танаха на грецькоє койне, вчиненоє у третюм и другум сторочу до&nbsp;н.&nbsp;е.; она ся читаво пересікає из юдаїштськов Біблійов. Християнство ся зачало ги удросток юдаїзма Другого храма и мало Септуаґінту за основу [[Старый Завіт|Старого Завіта]]. Рання християнська церьков продовжила жыдувську традицію записованя того, што ся виділо божествено іншпірованым, тай інкорпорації такых текстув у авторитативні реліґійні книгы. [[Єванґеліє|Єванґелія]], т.&nbsp;є.&nbsp;оповіді за жывут и учіня [[Исус Христос|Христа]], уєдно из посланями Павла и другыма текстами скоро стали основов [[Новый Завіт|Нового Завіта]]. Майстарі часті Біблії, віроятно, датувут ся дас 1200.&nbsp;роками до&nbsp;н.&nbsp;е., а Новый Завіт головно ся сформовав до настаня 4.&nbsp;стороча н.&nbsp;е. Приблизноє число проданых копій Біблії досігат пяти міліардув, што чинит ї майпродаванов публікаційов за вшыток час. Біблія мала читавый влив як на западні културу тай історію, так и на другі културы по світови. Єї штудованя через біблійный крітіцізм тоже непрямо повливало на културу и історію. Біблія є щий майтовмаченов книгов у світі. Штудованьом біблійної літературы ся занимат конар наукы пуд назвов [[біблеїстика]]. == Етимолоґія == Слово „Біблія“ походит из грецького койне, де {{Lang|grc|τὰ βιβλία ''tà biblía''}} (у єдн.&nbsp;числі {{Lang|grc|βιβλίον ''biblion''}}) значит „книжкы“.<ref>Bandstra (2009), pp.&nbsp;7; Gravett et al. (2008), p.&nbsp;xv.</ref> Само слово {{Lang|grc|βιβλίον}} зачатково мало буквалноє значіня „звиток“<ref>Beekes (2009), pp.&nbsp;246–247.</ref> и є димінутивом уд {{Lang|grc|βύβλος ''byblos''}} „еґіпетськый папірус“, котроє возможно пушло уд назвы [[Фінікія|фінікійського]] порта [[Біблос]] (знамого ай ги Ґебал), удкідь еґіпетськый [[папірус]] ся експортовав у Грецію.<ref>Brake (2008), [https://archive.org/details/visualhistoryofe00brak/page/29 p.&nbsp;29].</ref><ref name=":0">{{Cite book|last1=Болдирєв|first1=Р. В.|url=https://irbis-nbuv.gov.ua/ulib/item/UKR0001331|chapter=біблія|publisher=Наукова думка|place=[[Кієв|Київ]]|editor1-last=Мельничук|editor1-first=О. С.|at=АН Української РСР, Ін-т мовознав. ім. О. О. Потебні|nopp=yes|ref=ESUM1|volume=Т. 1 : А-Г|title=Етимологічний словник української мови у 7 томах|year=1982|page=с. 190}}</ref> Грецькоє {{Lang|grc|τὰ βιβλία}} было „выразом, котрый хосновали геленістичні жыдове на означіня свойих сакралных книг“.<ref>{{cite web |first=Mark |last=Hamilton |title=From Hebrew Bible To Christian Bible {{!}} From Jesus To Christ – The First Christians {{!}} Frontline {{!}} PBS |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/religion/first/scriptures.html |website=www.pbs.org |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180614021417/https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/religion/first/scriptures.html |archive-date=14 June 2018 }}</ref> Штудувучый Біблію ученый Фредерік Файві Брус удзначовав, ож Иван Златоустый первый ухосновав фразу {{Lang|grc|τὰ βιβλία}}, описувучи Старый и Новый Завіт уєдно у свойих „Бесідах на Єванґеліє уд Матея“.<ref>Bruce (1988), p.&nbsp;214.</ref> Уд {{Lang-el|τὰ βιβλία τὰ ἅγια ''tà biblía tà hágia''}} „сяті книгы“ ся появила [[Латиньскый язык|латинська]] [[Калька|калка]] {{Lang|la|''biblia sacra''}}.<ref>{{cite web |last1=Liddell |first1=Henry George |last2=Scott |first2=Robert |title=A Greek-English Lexicon, βιβλίον |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dbibli%2Fon |website=www.perseus.tufts.edu |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191118102635/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dbibli%2Fon |archive-date=18 November 2019 }}</ref> У середньовічнуй латині тото ся покуртало до {{Lang|la|''biblia''}} тай поступово перечинило ся у назывник єдн.&nbsp;числа, жунського рода ({{Lang|la|''biblia''}}, [[Ґенітив|ґен.]]&nbsp;{{Lang|la|''bibliae''}}); так тото слово ся позычало у языкы европськых народув.<ref name=":0" /><ref>{{cite web |url=http://www.newadvent.org/cathen/02543a.htm |title=The Catholic Encyclopedia |publisher=Newadvent.org |year=1907 |access-date=23 April 2010 |archive-date=13 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100613102636/http://newadvent.org/cathen/02543a.htm |url-status=live }}</ref> == Розвуй тай історія == Біблія не є єднов книжков; тото зберька книг, сложный розвуй котрых не є до кунця порозумілый. Знає ся, ож Біблія ся писала тай складовала многыма людьми&nbsp;— подля многых ученых авторы булшинов незнамі и сут представителями разных култур и походжінь.<ref>Swenson (2021), p.&nbsp;12; Rogerson (2005), p.&nbsp;21; Riches (2000), ch.&nbsp;2.</ref> Майстарі єї книгы ся зачинали ги пісні, котрі ся передавали усно з поколіня у поколіня. Британськый изглядовач Біблії Джон К.&nbsp;Річез писав:<ref>Riches (2000), p.&nbsp;9.</ref> {{Цитат 2 |Біблійні тексты ся продуковали за період, бігом котрого условія жывота писателюв&nbsp;— політичні, културні, економічні тай еколоґічні&nbsp;— читаво ся удличали. Сут тексты, котрі указувут кочовый стиль жывота, тексты уд людий из устоянов монархійов и култом Храма, тексты из екзиля, тексты, рождені з силного опору чужым правителям, придворні тексты, тексты уд вандрувучых харизматичных проповідникув, тексты уд іншпірованых писателями геленістичного періода. Тото часовый удрізок, котрый обсігат творы [[Гомер]]а, [[Платон]]а, [[Арістотель|Арістотля]], [[Тукідід]]а, [[Софокл]]а, [[Цезарь|Цезаря]], [[Ціцерон]]а тай [[Катулл]]а. Ото період, котрый видів и пуднятя, и падіня Ассірійської імперії (уд 12.&nbsp;по 7.&nbsp;стороча) тай Перської імперії (уд 6.&nbsp;по 4.&nbsp;стороча), [[Александер Великый|Александрові]] кампанії (336–326), розвуй [[Старовікый Рим|Рима]] тай його домінацію у Середньоземноморьови (уд 4.&nbsp;стороча по закладеня [[Принципат]]а), 27&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е., згубленя [[Другый храм|Єрусалимського храма]] (70&nbsp;н.&nbsp;е.) тай пошыреня правліня Рима на часті [[Шкоція|Шкоції]] (84&nbsp;н.&nbsp;е.) |''Джон К. Річез'' }} [[Файл:Bible_from_1300_(20).jpg|альт=Hebrew Bible from 1300. Genesis.|міні|Книга Бытя у гебрейськуй Біблії, дас&nbsp;1300]] [[Файл:Great_Isaiah_Scroll.jpg|міні|Звиток Ісаї (1QIsa<sup>a</sup>), єден из Извиткув Мертвого моря&nbsp;— майстара копія Книгы Ісаї]] Книгы Біблії ориґінално ся писали тай переписовали вручну на папірусові звиткы.<ref>Lim (2017) pp.&nbsp;7, 47.</ref> Ориґіналы не дожыли до нашых днув&nbsp;— зато датованя ориґіналного складаня текстув ото тяжкоє діло и предмет горячых дебатув. Хоснувучи комбінованый лінґвістичный тай історіоґрафічный пудход, Роналд Гендел и Ян Йоостен датовали майстарі юдаїштської біблії (пісню Деборы у Судьох&nbsp;5 тай історію Самсона у Судьох&nbsp;16 и 1&nbsp;Самуелови) передмонаршым ранньым желізным віком (дас 1200&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.).<ref>Hendel, Joosten (2018), pp.&nbsp;ix, 98–99, 101, 104, 106.</ref> [[Звиткы Мертвого моря]], найдені у пещерах Кумрана у 1947.&nbsp;році тото майстарі екзистувучі копії книг юдаїштської Біблії хотьякої довготы, котрі при тум не сут фраґментами, они ся датувут межи 250&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.&nbsp;и 100&nbsp;н.&nbsp;е.<ref name=":13">Lim (2017), pp.&nbsp;38, 47; Ulrich (2013), pp.&nbsp;103–104; Brown (2010) VanderKam, Flint (2013), ch.&nbsp;5, ch.&nbsp;3(A); Harris, Platzner (2008), p.&nbsp;22.</ref> Припущат ся, ож майдавні рукописы ся писали палеогебрейськым письмом, фильом клинописа, похожым на другі піктоґрамы того періода.<ref>Wegner (2006), p.&nbsp;59.</ref> Угнатя у Бабілон майскорі спричинило переход на квадратноє арамайськоє письмо межи 5. тай 3.&nbsp;сторочами&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.<ref>Wegner (2006), p.&nbsp;60.</ref> Уд часу Звиткув Мертвого моря юдаїштська Біблія ся писала из пропусками межи словами про май легкоє читаня.<ref>Wegner (2006), p.&nbsp;61.</ref> До 8.&nbsp;стороча&nbsp;н.&nbsp;е., [[масореты]] додали значкы гласных звукув у текст.<ref>VanderKam, Flint (2013), pp.&nbsp;88–90.</ref> Левіты вадь писарі сокотили тексты, а поєдны тексты ся все держали ги май авторитативні уд другых.<ref>Wegner (2006), pp.&nbsp;62–63.</ref> Писарі сокотили тай міняли тексты, мінявучи письмо, обновлювучи архаїчні формы, вносячи поправкы. Тоты гебрейські тексты ся копіровали дуже акуратно.<ref>Wegner (2006), pp.&nbsp;64–65.</ref> Сакралні, авторитативні реліґійні тексты ся складовали ушылиякыма реліґійныма комунітами у разні біблійні каноны (офіційні зберькы книг).<ref>Hayes (2012), p.&nbsp;9.</ref> Майстаров таков зберьков, котра обсягує перві пять книг Біблії, є ''Тора'' („Учіня“, {{Lang-he|תּוֹרָה ''Tōrā''}})&nbsp;— знама ай ги ''Пятикнижа'', ''Пентатевхос'' ({{Lang-grc|πεντάτευχος ''pentáteuchos''}}, букв.&nbsp;„пять книг“)&nbsp;— котра была прията ги юдаїштськый канон до 5.&nbsp;стороча&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е. Друга зберька оповідий и пророцтв пуд назвов ''Невіʼім'' („Пророкы“; {{Lang-he|נְבִיאִים ''Nəvīʾīm''}}) была канонізована у третюм сторочу&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е. Третя зберька тото ''Кетувім'' („Писаня“; {{Lang-he|כְּתוּבִים‎ ''Kǝṯuḇim''}}), обсягувуча псалмы, пословиці тай оповіді, была канонізована межи 2.&nbsp;сторочом&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е. тай&nbsp;2.&nbsp;сторочом&nbsp;н.&nbsp;е.<ref>Hayes (2012), pp.&nbsp;9–10.</ref> Тоты три комплеты книг были написані головно біблійськым івритом, из частями, написаными у арамайськум языкови, котрі вєдно формувут юдаїштську Біблію&nbsp;— ''Танах'' ({{Lang-he|תָּנָ״ךְ‎ ''Tanaḵ''}}; абревіатура из першых букв „Тора“, „Невіʼім“, „Кетувім“).<ref>Lim (2017), p.&nbsp;40.</ref> === Юдаїштська Біблія === Сут три важні історичні верзії юдаїштської Біблії: Септуаґінта, Масоретськый текст тай Самаритянськоє Пятикнижа (котроє обсягує лиш перві пять книг). Они взайимноскапчані, айбо мавут неєднаку історію розвою. Септуаґінта (LXX) тото товмаченя гебрейськых писань и поєдных дотычных текстув на грецькоє койне, котроє подля оцінок ся чинило дас 70–72 писарями тай старшинами спомежи геленістичных жыдув;<ref>[https://web.archive.org/web/20230520031054/https://www.bl.uk/greek-manuscripts/articles/manuscripts-of-the-greek-old-testament%20Greek%20manuscripts The Old Testament in Greek] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230520031054/https://www.bl.uk/greek-manuscripts/articles/manuscripts-of-the-greek-old-testament%20Greek%20manuscripts|date=20 May 2023}} – Greek manuscripts. British Library. Retrieved 20 May 2023.</ref> робота над нив ся зачала у Александрії у кунци 3.&nbsp;ст.&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е. тай завершила ся у 132.&nbsp;рокови&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.<ref name=":4">Segal (2010), [https://books.google.com/books?id=owd9zig7i1oC&pg=PA363 p.&nbsp;363.]</ref><ref>Dorival, Harl, Munnich (1988), p.&nbsp;111.</ref><ref>''„[…] die griechische Bibelübersetzung, die einem innerjüdischen Bedürfnis entsprang [...] [von den] Rabbinen zuerst gerühmt (.) Später jedoch, als manche ungenaue Übertragung des hebräischen Textes in der Septuaginta und Übersetzungsfehler die Grundlage für hellenistische Irrlehren abgaben, lehte man die Septuaginta ab.“'' Homolka, Jacob, Chorin (1999), pp. 43ff, Bd.3</ref> Припущат ся, ож Септуаґінту забештеловав быв Птолемей&nbsp;II.&nbsp;Філаделфус, царь Еґіпта, обы задоволнити потребу головно грецькоязычных жыдовув греко-римської діаспоры.<ref name=":4" /><ref>Lavidas (2021), p.&nbsp;30.</ref> Екзістувучі повні копії Септуаґінты ся датувут уд 3.&nbsp;по&nbsp;5.&nbsp;ст.&nbsp;н.&nbsp;е., а фраґменты&nbsp;— 2.&nbsp;ст.&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.<ref>Lim (2017), pp.&nbsp;45–46, 58; Hayes (2012), ch.&nbsp;1; Brown (2010), ''Intro.''; Carr (2010), p.&nbsp;250; Bandstra (2009), pp.&nbsp;8, 480; Gravett et al. (2008), p.&nbsp;47; Harris, Platzner (2008), p.&nbsp;27; Riches (2000), ch.&nbsp;3.</ref> Майстарі правкы єї текста ся датувут 1.&nbsp;ст.&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.<ref name="Dines 2004">{{cite book|last1=Dines|first1=Jennifer|title=The Septuagint|date=2004|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-0-567-60152-0|page=4}}</ref> Фраґменты Септуаґінты ся найшли межи Звитками Мертвого моря; удрізкы єї текста ся найшли ай на папірусі из Еґіпта, датованому 2. тай&nbsp;1.&nbsp;сторочами&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е. и&nbsp;1.&nbsp;сторочом нашої еры.<ref name="Dines 2004" />{{Rp-primitive|бук=5}} Масореты зачали розробляти тото, што пак стало авторитативным гебрейськым и арамайськым текстом 24&nbsp;книг юдаїштської Біблії у рабіністичнум юдаїзмі пуд конець талмудського періода (дас 300&nbsp;– дас 500 н.&nbsp;е.), айбо точный датум удефіновати тяжко.<ref name=":5">Hauser, Watson, Kaufman (2003), pp.&nbsp;30–31.</ref><ref>Wegner (1999), [https://books.google.com/books?id=kkVFOTsBOAEC&q=%22Masoretes+inherited%22&pg=PA172 p.&nbsp;172].</ref><ref>Swenson (2021), [https://books.google.com/books?id=5xQOEAAAQBAJ&pg=PA29 p.&nbsp;29].</ref> У 6. и&nbsp;7.&nbsp;сторочу, три жыдувські комуніты розробили системы про точный запис текста вєдно з вокалізаційов ([[Нікуд (іврит)|нікуд]]) и акцентуаційов ([[Гебрейська кантилація|кантилаційов]]), котрі дустали назывку Масора ({{Lang-he|מָסוֹרָה ''masorá''}}).<ref name=":5" /> Тоты ранні масоретські учені бывали головно у ґалілейськых варошах [[Тіберіада|Тіберіаді]] тай [[Єрусалим|Єрусалимі]], тай у Бабілонії (на території сучасного [[Ірак|Ірака]]). Бывателі жыдувської комуніты Тіберіады у давнюй Ґалілеї (дас 750–950) учинили переписы юдаїштськых біблійных текстув без стандартизованого текста, на удлику уд бабілонської традиції. Канонічный уговор юдаїштської Біблії (пуд назывков тіберськый іврит), котрый они розробили, тай многі зазначкы, котрі вни написали, зато ся удличали уд бабілонськых.<ref>Phillips (2016), pp.&nbsp;288–291.</ref> Тота розлука ся рішила стандартизованым Масоретськым текстом у 9.&nbsp;ст.<ref>Lavidas (2021), p.&nbsp;75.</ref> Майстара повна його копія, котра дожыла доднесь тото [[Лєнінґрадськый кодекс]], датованый дас 1000.&nbsp;роком&nbsp;н.&nbsp;е.<ref>VanderKam, Flint (2013), p.&nbsp;87.</ref> Самаритянськоє Пятикнижа тото верзія Торы, котру самаритянська община сокотила уд античности, и котру европські учені найшли у 17.&nbsp;сторочу; майстара єї ужывша копія датує ся дас роком 1100&nbsp;н.&nbsp;е.<ref>Lim (2017), pp.&nbsp;46–49; Ulrich (2013), pp.&nbsp;95–104; VanderKam, Flint (2013), ch.&nbsp;5; Carr (2010), p.&nbsp;8; Bandstra (2009), p.&nbsp;482; Gravett et al. (2008), pp.&nbsp;47–49; Harris, Platzner (2008), pp.&nbsp;23–28.</ref> Самаритяне включили у тот свуй канон лиш Пятикнижа, т.&nbsp;є.&nbsp;Тору.<ref>VanderKam, Flint (2013), [https://books.google.com/books?id=SBMXnB4CRpUC&pg=PA91 p.&nbsp;91].</ref> Они не признавали божественоє авторство вадь іншпірацію у другых книгах юдаїштського Танаха.<ref>Хоть позад мізерного числа дожывшых до нашого часу жерел не мож уповісти набізувно, ож ранні самаритяне удмітовали ай другі книгы Танаха, отець церькви 3.&nbsp;столітя Оріґен пудтвержує, ож самаритяне його часу „принима[ли] лиш Мойсейові книгы.“ {{harvnb|Schaff|1885|loc=[https://www.ccel.org/ccel/schaff/anf04.vi.ix.i.l.html Chapter XLIX]|ps=&#32;(Commentary on John 13:26)}}</ref> Самаритянська Книга Єгошуа Нуна (Исуса Навина), почасти закладена на Танаховуй Книзі Єгошуа Нуна екзістує, айбо Самаритянами ся держит ги неканонічна світська історична кроніка.<ref>Gaster (1908), [https://books.google.com/books?id=eUCRAfZvwRgC&pg=PA166 p.&nbsp;166].</ref> Перва кодексова форма юдаїштської Біблії была уроблена у 7.&nbsp;ст. Кодекс тото предок сучасної книгы. Кодексы ся чинили зогнутьом єдного листа папіруса навпул, што формовало „бокы“; дакулько такых зогнутых листув ся скапчовали у єдну „книгу“, котра была май доступнов и переноснов ги звиткы. Такый формат популаризовали ранні християне. У 1488.&nbsp;рокови была вчинена перва повна печатна верзія юдаїштської Біблії.<ref>Hauser, Watson, Kaufman (2003), pp.&nbsp;31–32.</ref> === Новый Завіт === [[Файл:PaulT.jpg|міні|[[Павло (апостол)|Апостол Павло]] на образі „Сятый Павло пише свої посланя“ (дас 1619) Валентіна де Булоня]] [[Файл:P52_verso.jpg|альт=photo of a fragment of papyrus with writing on it|міні|Папірус&nbsp;52 (щи знамый ги папірус Райландса), 125–175&nbsp;н.&nbsp;е., майстарый екзистувучый фраґмент папіруса Нового Завіта, на котрому написані фразы из 18.&nbsp;главы Єванґелія уд Йоана<ref>Orsini, Clarysse (2012), p.&nbsp;470.</ref>]] Из ростом популарности християнства у 1.&nbsp;сторочу нашої еры ся появили нові писаня грецькым койне. Християне пак зачали тоты нові писаня кликати ''Новым Завітом'', а Септуаґінту&nbsp;— ''Старым Завітом''. Новый Завіт ся усокотив у май великум числі рукописув ги хотьякый другый стародавньый вытвор. Майранні християнські переписовачі не были вышколеныма писарями. Многі переписы Єванґеліюв и Павловых послань ся чинили простыма християнами за удносно куртый період часу, дуже скоро по написаню ориґіналув. У синоптичных Єванґеліях, у писаньох ранньых Отцюв церькви, уд [[Маркіон Сінопськый|Маркіона]] и у [[Дідахе|Дідасі]] сут доказы, ож християнські документы были у циркулації перед зачатком першого стороча. Павлові посланя были в колобігови щи при його жывоті, а його смерть ся, припущат, настала до 68.&nbsp;року при царьованю Нерона. Ранні християне носили йсі писаня по Римськуй імперії тай товмачили їх на старосірійськый, [[коптськый]], [[етіопськый]], [[Латиньскый язык|латинськый]] и другі языкы. Изглядовач Нового Завіта Барт Ерман обяснят, як тоты тексты пак были поґруповані у катеґорії: {{Цитат 2|Бігом ранньых сторочув [екзістованя] церькви, християнські тексты ся копіровали у тых містах, де ся писали вадь де їх переміщовали. Позад того, ож тексты ся переписовали локално, не чудно, ож разні міста выводили разні филі текстуалної традиції. Другыма словами, рукописы у Римі мали много ворошных хыб [помежи собов], бо булшинов были „штатныма“ документами, котрі ся копіровали єден из другого; они не мали читавого влива з бока рукописув, копірованых у Палестині; а написані у Палестині набрали ся свойих рис, котрі были не такі ги у рукописах, найденых у Александрії, у Еґіптови. Ба булше, у ранні стороча церькви подакотрі міста мали ліпшых писарюв ги другі. Сучасні научникы порозуміли, ож писарі у Александрії&nbsp;— котра у античности была читавым інтелектуалным центром&nbsp;— были особено скрупулозні, даже у тот давньый час, тай ож там у Александрії ся десятьруча за десятьрочом сокотила дуже чиста форма текста ранньохристиянськых писань, котру держали уддані тай удносно майстерні християнські переписовачі.|Барт Ерман<ref>{{Cite book|last=Ehrman|first=Bart D.|title=Misquoting Jesus: The Story Behind Who Changed the Bible and Why|place=New York|publisher=HarperCollins|year=2005|page=p. 72|nopp=yes}}</ref>}}Резултатом сього стали текстуалні варіації, котрі сучасні научникы кличут „текстотипами“. Чотыри майшыроко признавані текстотипы тото александрійськый, западный, цезарьськый тай бізантськый.<ref>Parker (2013), pp.&nbsp;412–420, 430–432; Brown (2010) ch.&nbsp;3(A).</ref> Католицькый біблійный канон книг быв закладеный на Римському синоді у&nbsp;році&nbsp;382, пак Гіппонійському у 393 тай Картаґенському у&nbsp;397. Межи 385.&nbsp;тай&nbsp;405.&nbsp;роками н.&nbsp;е.&nbsp;рання християнська церьков потовмачила свуй канон на вулґарну латину (народный латинськый язык)&nbsp;— тото товмачіня дустало назву ''Вулґата'' (уд {{Lang-la|Biblia Vulgata}}, {{IPA2|ˈbɪbli.a wʊlˈɡaːta}} „Біблія у народнум языку“).<ref name=":6">Lim (2017), pp.&nbsp;40, 46, 49, 58–59; Hayes (2012), ch.&nbsp;1; Brown (2010), ''Intro.''; Carr (2010), pp.&nbsp;3–5; Bandstra (2009), pp.&nbsp;7–8, 480–481; Gravett et al. (2008), pp.&nbsp;xv, 49; Harris, Platzner (2008), pp.&nbsp;3–4, 28, 31–32, 371; Riches (2000), ch.&nbsp;3.</ref> Уд того часу католицькі християне правили вселенські соборы про стандартизацію свого біблійного канона. Тридентськый собор (1545–1563), котрый католицька церьков справила в удповідь протестантськуй Реформації, затвердив Вулґату офіційным латинськым товмачіньом Біблії.<ref name=":6" /> Удтовды ся розвили дакулько біблійных канонув. Тото у тому числі: 73-книжный католицькый канон, 66-книжный канон, котрый признає булшина протестантськых деномінацій, 81-книжный етіопськый православный тевагедськый канон и другі.<ref>Riches (2000), pp.&nbsp;7–8.</ref> Юдаїзм давно затвердив єдиный авторитативный текст, а християнство ниґда не мало єдину верзію; умісто того у християн были многі разні рукописні традиції.<ref>Barton (2019), p.&nbsp;15.</ref> === Варіанты === Попри читавоє честованя тай акуратность, из котрыма ся переписовали біблійні тексты, в ушыткых біблійных рукописах сут хыбы переноса, котрі ся называвут варіантами.<ref>Wegner (2006), p.&nbsp;41.</ref><ref>Black (1994) p.&nbsp;24.</ref> Варіантом ся кличе хотьяка девіація межи двома текстами. Текстуалный критик Деніел&nbsp;Б.&nbsp;Воллес обяснює: „Кажджа девіація ся рахує ги єден варіант, не никавучи на вто, кулько рукописув єї фіксує“.<ref>Wallace (2009), p.&nbsp;98.</ref> Научник Емануел Тов каже, ож тот термін не є оціночным; тото узнаня, ож путі розвоя разных текстув ся розыйшли.<ref>Tov (2001), p.&nbsp;18.</ref> Середньовічні рукописы юдаїштської Біблії ся держали ги дуже точні: майавторитативні документы, з котрых ся копіровало у другі тексты.<ref>{{Cite web |title=The Damascus Keters |url=https://web.nli.org.il/sites/nli/english/collections/jewish-collection/pages/damascus.aspx |website=National Library of Israel |access-date=1 July 2020 |archive-date=28 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728235241/https://web.nli.org.il/sites/NLI/English/collections/jewish-collection/Pages/damascus.aspx |url-status=live }}</ref> Айбо при тому, изглядователь юдаїштської Біблії Девід Карр каже, ож и юдаїштські тексты мавут даякі варіанты.<ref>Carr (2011), pp.&nbsp;5–7.</ref> Булшина вшыткых варіантув трафункові, наприклад ортоґрафічні хыбы, айбо поєдны зміны были нарочні.<ref>Black (1994), p.&nbsp;60.</ref> У юдаїштському текстови „варіанты з памняти“ тото типово случайні розлукы, такі ги шор слув у 1 Кроніках 17:24 тай 2 Самуелови 10:9 тай 13. Варіанты щи обсягувут заміну лексичныма еквівалентами, семантичні тай ґраматичні удликы; май читаві правкы Масоретськых текстув мали бы быти нарочныма.<ref>Carr (2011), pp.&nbsp;5–7, 18, 24, 29, 42, 55, 61, 145, 167</ref> Нарочні зміны у тексті Нового Завіта ся чинили про уліпшеня ґраматикы, ліквідацію неточностий и розбіжностий, гармонізацію паралелных фраґментув, комбінацію тай упрощеня дакулькох варіантных прочитань у єдно, тай позад теолоґічных причин.<ref>Black (1994), p.&nbsp;60.</ref><ref>Royce (2013), pp.&nbsp;461–464, 468, 470–473.</ref> Изглядовач Старого Завіта Брус&nbsp;К.&nbsp;Волткі замічат, ож про кажджі десять слув зафіксованый єден варіант у недавнюм критичнум уданю юдаїштської Біблії, ''Biblia Hebraica Stuttgartensia,'' т.&nbsp;є.&nbsp;осталні 90% юдаїштського текста сут без варіацій. Четвертоє уданя Грецького Нового Завіта Споєного біблійного общества фіксує варіанты, котрі ся кывавут дас 500 из 6900 слув, вадь 7%&nbsp;текста. == Тематика тай обсяг == === Темы === [[Файл:Creation_of_Light.png|міні|''Сотвореня світла'', [[Ґустав Доре]]]] Оповіді, законы, мудрості, пришты тай унікалні жанры Біблії давут можность діскусії на булшину тем людського єствованя, межи нима: звірі, дерева тай природа,<ref name="Northcott96">{{cite book|last1=Northcott|first1=Michael S.|editor1-last=Clark|editor1-first=Stephen R. L.|title=The Environment and Christian Ethics|url=https://archive.org/details/environmentchris0000nort|date=1996|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-57631-4}}</ref>{{rp-primitive|xi}} сосіды,<ref name="Wayne Grudem">{{cite book|last1=Grudem|first1=Wayne|title=Christian Ethics: An Introduction to Biblical Moral Reasoning|url=https://archive.org/details/christianethicsi0000unse_r6w7|date=2018|publisher=Crossway|isbn=978-1-4335-4965-6}}</ref>{{rp-primitive|24}} цімборы, роль жун,<ref name="Barbara J. MacHaffie">{{cite book|last1=MacHaffie|first1=Barbara J.|title=Her Story Women in Christian Tradition|date=1992|publisher=Fortress Press|isbn=978-1-4514-0402-9}}</ref>{{rp-primitive|203}} секс,<ref>Harper (2013), pp.&nbsp;1–14, 84–86, 88.</ref> діти, побратя,<ref name="Chadwick">Henry Chadwick, The Early Church, {{ISBN|978-0-14-023199-1}}</ref> природа тай діленя власти,<ref>Praet, Danny (1992–1993). "Explaining the Christianization of the Roman Empire. Older theories and recent developments". Sacris Erudiri. Jaarboek voor Godsdienstgeschiedenis. A Journal on the Inheritance of Early and Medieval Christianity. 23: 5–119.</ref>{{rp-primitive|45–48}} гроші тай економіка,<ref name="Hargaden">{{cite book|last1=Hargaden|first1=Kevin|title=Theological Ethics in a Neoliberal Age: Confronting the Christian Problem with Wealth|date=2018|publisher=Wipf and Stock|isbn=978-1-5326-5500-5}}</ref>{{rp-primitive|77}} робота, удношіня,<ref name="Kieran Cronin">{{cite book|last1=Cronin|first1=Kieran|title=Rights and Christian ethics|url=https://archive.org/details/rightschristiane0000cron|date=1992|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-41889-8|page=[https://archive.org/details/rightschristiane0000cron/page/n248 223]}}</ref> смуток, природа радости тай другі.<ref>Gericke (2012), p.&nbsp;207.</ref> [[Филозоф|Філозоф]] тай етик Жако Ґеріке додає: „Значіня добра и зла, природа правилного и неправилного, крітерії морали, добрі жерела морали, походжіня тай приятя моралных віровань, онтолоґічный статус моралных норм, моралный авторитет, културный плуралізм, аксіолоґічні тай естетичні гадкы за природу цінности тай красы. Сесе всьо закладено у тексты.“<ref name=":9">Gericke (2012), p.&nbsp;210.</ref> Айбо уокремленя тем подакотрых біблійных текстув годно быти проблематичным.<ref>Mittleman (2012), pp.&nbsp;1, 2.</ref> Булшина Біблії подає ся у оповіднуй формі тай вцілови біблійна нарація не дає прямі настановы, а у поєдных текстах наміреня автора тяжко розшифровати.<ref>Barton (2007) pp.&nbsp;1–3.</ref> Дефінованя добра тай зла, правилного и неправилного, путь ид розуміню и практиці рідко прямі тай лігавут на читача.<ref name="Barton19">Barton (2019).</ref>{{rp-primitive|14}} [[Бог|Буг]] пораз указаный важным елементом [[Сюжет|сужета]], айбо часто за реакцію Бога на події тай його одобреня вадь неодобреня дій персонажув авадь їх провалув дашто вчинити мало вповіджено.<ref name="Barton19" />{{rp-primitive|40}} Автор не коментує, а читачови ся лишат самому думати над написаным.<ref name="Barton19" />{{rp-primitive|40}} Жыдувські філозофы Шалом Кармі тай Давід Шац обяснявут, ож Біблія „часто сопоставлят противорічиві ідеї, без обясненя вадь аполоґетізма.“<ref name=":10">Carmy, Shatz (2003), pp.&nbsp;13–14.</ref> Юдаїштська Біблія має гадкы за природу знаня, віровань, истины, інтерпретації, розуміня тай коґнітивных процесув.<ref>Gericke (2012), p.&nbsp;209.</ref> Етик Майкел&nbsp;В.&nbsp;Фокс пише, ож головна аксіома Книгы Пословиць ото ож „тренованя людського розума вто мусайноє условія правилного и успішного справованя в ушыткых сферах жывота.“<ref>Fox (2007), p.&nbsp;78.</ref> Біблія учит природі платных арґументув, природі тай моци языка тай його удношіня ид реалности.<ref name=":9" /> Подля Алана Міттелмана, професора жыдувської філозофії, Біблія дає мінты моралного думаня, котрі ся фокусувут на справованьови тай характері.<ref name="Barton19" />{{rp-primitive|3}}<ref>Mittleman (2012), p.&nbsp;17.</ref> У біблійнуй метафізиці челядник має слобудну волю, айбо вто удносна тай ограничена слобода.<ref>Brunner (2002), p.&nbsp;494.</ref> Біч каже, ож християнськый ''волунтарізм'' указує на ''волю'' ги на ядро себе тай ож у людськуй природі „ядро того, кым мы сьме, опреділят ся тым, што мы любиме“.<ref>Beach (1988), pp.&nbsp;25–26.</ref> Природного закона Біблія ся докывує у Пророках, Римлянах&nbsp;1, Діяньох&nbsp;17 тай книзі Амоса (Амос 1:3–2:5), де другі державы кроме Ізраїля ся держат зодповідныма за свої етичні рішеня даже попри вто, ож не знавут юдаїштського Бога.<ref>Barton (2003), pp.&nbsp;48–50.</ref> Політичный теоретик Майкел Лабан Волзер находит політику у юдаїштськуй Біблії у завітах, законах и пророцтвах, котрі чинят ранню форму ''почти'' демократичної політичної етикы.<ref>Walzer (2012), p.&nbsp;200.</ref> Ключові елементы у біблійнуй криміналнуй юстіції ся зачинавут из віры у Бога ги жерело справедливости тай судю над усьыма, у тому числі тыма, ко вызначає справедливость на земли.<ref>Souryal (2015), p.&nbsp;xx.</ref> Кармі тай Шац кажут, ож Біблія „указує характер Бога, розказує за сотвореня, закладат метафізику божественого провидіня тай божественого вмішаня, предлагат основу про мораль, обговорює многі рисы людської натуры тай часто подає файно знаму загадку, ож як Буг годен позволяти зло.“<ref name=":10" /> === Юдаїштська Біблія === {{ГоловнаСтатя|Юдаїштська Біблія}} Авторитативный текст юдаїштської Біблії ся бере из Масоретського текста Лєнінґрадського кодекса, датованого 1008.&nbsp;роком. Зато юдаїштську Біблію пораз кличут Масоретськым текстом.<ref>{{cite web |last1=Tov |first1=Professor Emmanuel |title=The Bible and the Masoretic Text |url=https://www.thetorah.com/article/the-bible-and-the-masoretic-text |website=The Torah.com |access-date=3 July 2022 |archive-date=25 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220525004814/https://www.thetorah.com/article/the-bible-and-the-masoretic-text |url-status=live }}</ref> Юдаїштська Біблія щи ся знає за назывков Танах ({{Lang-he|תנ"ך}}). Тото удбиват розділеня гебрейськых писань на три часті: Тора („Учіня“), Невіʼім („Пророкы“) тай Кетувім („Писаня“) через хоснованя першых букв кажджого из сих трьох слув.<ref>Metzger & Katz (2010), p.&nbsp;651, footnote&nbsp;1</ref> Испис обсягу сих трьох частий быв першый раз найденый у бабілонськум Талмуді (дас 550&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.).<ref>Pace (2016), p.&nbsp;354</ref> Танах быв головно написаный біблійным івритом, айбо поєдны малі часті (Ездраш 4:8–6:18 тай 7:12–26, Єреміяш 10:11, Даніел 2:4–7:28)<ref>Ездраш&nbsp;4:8–6:18 тай Ездраш&nbsp;7:12–26, Єреміяш&nbsp;10:11, Даніел&nbsp;2:4–7:28</ref> написані были біблійнов арамайськов бесідов&nbsp;— языком, котрый на тот момент быв ''[[лінґва франка]]'' булшины семітського світу.<ref name="Driver">{{cite web |last1=Driver |first1=Godfrey |author1-link=Sir Godfrey Driver |title=Introduction to the Old Testament |url=http://www.bible-researcher.com/driver1.html |website=www.bible-researcher.com |access-date=30 November 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091109185323/http://www.bible-researcher.com/driver1.html |archive-date=9 November 2009 }}</ref> ==== Тора ==== {{ГоловнаСтатя|Тора}} Тора ({{Lang-he|תּוֹרָה}}) щи ся знає ги „Пять книг [[Моісей|Мойсея]]<nowiki/>“ вадь Пятикнижа.<ref>Barnstone (2009), [[iarchive:isbn 9780393064933/page/647|p.&nbsp;647]]</ref> Традиційно ся держало, ож тоты книгы надиктовав Мойсейови сам [[Бог|Буг]].<ref>Robinson (2006), p.&nbsp;97</ref><ref>Cross, Livingstone (2005), p.&nbsp;1072</ref> Зачинавучи 17.&nbsp;сторочом научникы никали на ориґіналні жерела ги на продукт дакулькох анонімных авторув, припущавучи, ож Мойсей годен быв изкомбіновати окремі жерела у єден текст.<ref>Nahkola (2007), pp.&nbsp;vii, xvi, 197, 204, 216–217</ref><ref>Baden (2012) p.&nbsp;13.</ref> Сут разні гіпотезы за вто, коли тай як Тора была скомпонована,<ref>Greifenhagen (2003), p.&nbsp;206</ref> айбо общый консенсус є такый, ож Тора дустала свою фіналну форму бігом правліня Перської ахеменідської імперії (віроятно 450–350&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.),<ref>Greifenhagen (2003), pp.&nbsp;206–207.</ref><ref>Newsom (2004), p.&nbsp;26.</ref> вадь у раннюм гелленістичнум періоді (333–164&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.).<ref>Greifenhagen (2003), p.&nbsp;224 n.&nbsp;49.</ref> Назывкы книг у івриті дуфлувут перві слова удповідных текстув. Тора ся чинит такыма пятьма книгами: * Бытя, ''Берешіт'' (בראשית), {{букв|„У зачаткови“}} * Выход, ''Шемот'' (שמות), {{букв|„Имена“}} * Левіт, ''Ваїкра'' (ויקרא), {{букв|„И Вун покликав“}} * Числа, ''Бамідбар'' (במדבר), {{букв|„У пустыни“}} * Второзаконя, ''Деварім'' (דברים), {{букв|„Слова“}} <small>(Назвы пяти книг у Торі вчинені з [[Інціпіт|першых слув на зачатку їх текстув]].)</small> Перві 11&nbsp;глав книгы Бытя розказувут за [[Наратив сотвореня світа|сотвореня світа]] тай історію ранньых удношінь людства з Богом. Осталні 39&nbsp;глав розказувут за союз Бога из біблійныма патріархами: [[Абрагам]]ом, [[Ісаак]]ом, [[Яков]]ом (вадь Ізраїльом) тай дітьми Якова, „<nowiki/>[[Діти Ізраїля|Дітьми Ізраїля]]<nowiki/>“, а май из [[Йосиф (юдаїштська Біблія)|Йосифом]]; як Буг уповів Абрагамови лишити свою файту тай дум в [[Ур Халдейськый|Урі Халдейському]], поселити ся у [[Канаан]]і тай як Діти Ізраїля перейшли у [[Еґіпет]]. Далші чотыри книгы Торы оповідавут історію Мойсея, котрый жыв через стувкы рокув по патріархах. Ун веде Дітий Ізраїля из еґіпетського рабства ид поновліню завіта з Богом на горі Сінай тай по пустыни, докідь уростає новоє поколіня, готовоє зайти до Канаанської земли. Тора ся кунчат смертьов Мойсея.<ref>Rossel (2007), [https://books.google.com/books?id=AzZlANCOIRgC&pg=PA355 p.&nbsp;355].</ref> Заповіді у Торі давут основу юдаїштського реліґійного закона. Подля традиції є 613&nbsp;заповідий (''taryag mitzvot''). ==== Невіʼім ==== Невіʼім ({{Lang-he|נְבִיאִים ''Nəḇī'īm''}}, „Пророкы“) тото другый головный розділ Танаха межи Торов тай Кетувімом. Она поділена на дві часті, Ранньых Пророкув ({{lang|he|נביאים ראשונים|rtl=yes}} {{lang|he-Latn|''Невіʼім Рішонім''}}, книгы Єгошуа Нуна, Судюв, Самуела тай Царюв) тай Пузньых Пророкув ({{lang|he|נביאים אחרונים|rtl=yes}} {{lang|he-Latn|''Невіʼім Агаронім''}}, книгы Ісаї, Єремії, Езекієля тай Дванадцятьох Малых Пророкув). Невіʼім розказує за зачаток жыдувської монархії тай єї розділеня на два царьства, Ізраїль тай Юдею, фокусувучи ся на конфлікті межи ізраїльтянами тай другыма народами, конфліктах межи ізраїльтянами, а май на борьбі межи вірячыма у „Господа Бога“ тай чужых богув<ref>„Кажджый царь ся держит авадь добрым, авадь пудлым у чорно-білуй перспективі, подля того, ци ун „чинив добрі“, ци „чинив пудло“ у очах Господа. Така оцінка не удбиват добробыта державы, царьовых успіхув авадь провалув у войнах, моралный клімат тых часув, ай скорше указує статус култового почитаня бігом його правліня. Царі, котрі діяли против ідолопоклонства тай чинили реліґійні реформы ся хвалят, а тоты, котрі одобряли поганські практикы&nbsp;— презиравут ся.“ —&nbsp;Savran (1987), [https://books.google.com/books?id=O4hYlvzWui8C&pg=PA146 p.&nbsp;146]. ''“Each king is judged either good or bad in black-and-white terms, according to whether or not he "did right" or "did evil" in the sight of the Lord. This evaluation is not reflective of the well-being of the nation, of the king's success or failure in war, or of the moral climate of the times, but rather the state of cultic worship during his reign. Those kings who shun idolatry and enact religious reforms are singled out for praise, and those who encourage pagan practices are denounced.”'' —&nbsp;Savran (1987), [https://books.google.com/books?id=O4hYlvzWui8C&pg=PA146 p.&nbsp;146].</ref><ref>“The fight against Baal was initiated by the prophets” —&nbsp;Kaufmann (1956a) p.&nbsp;54.</ref> тай критиці неетичного тай несправедливого справованя ізраїльтянськых еліт и правителюв;<ref>“The immediate occasion of the rise of the new prophecy was the political and social ruin caused by the wars with Israel's northerly neighbour, Aram, which continued for more than a century. They raged intensely during the reign of Ahab, and did not end until the time of Jeroboam II (784–744). While the nation as a whole was impoverished, a few&nbsp;– apparently of the royal officialdom&nbsp;– grew wealthy as a result of the national calamity. Many of the people were compelled to sell their houses and lands, with the result that a sharp social cleavage arose: on the one hand a mass of propertyless indigents, on the other a small circle of the rich. A series of disasters struck the nation&amp;nbsp;– drought, famine, plagues, death and captivity (Amos 4: 6–11), but the greatest disaster of all was the social disintegration due to the cleavage between the poor masses and the wealthy, dissolute upper class. The decay affected both Judah and Israel … High minded men were appalled at this development. Was this the people whom YHWH had brought out of Egypt, to whom He had given the land and a law of justice and right? it seemed as if the land was about to be inherited by the rich, who would squander its substance in drunken revelry. it was this dissolution that brought the prophetic denunciations to white heat.” —&nbsp;Kaufmann (1956b), pp.&nbsp;57–58.</ref><ref>“What manner of man is the prophet? A student of philosophy who runs from the discourses of the great metaphysicians to the orations of the prophets may feel as if he were going from the realm of the sublime to an area of trivialities. Instead of dealing with the timeless issues of being and becoming, of matter and form, of definitions and demonstrations, he is thrown into orations about widows and orphans, about the corruption of judges and affairs of the market place. Instead of showing us a way through the elegant mansions of the mind, the prophets take us to the slums. The world is a proud place, full of beauty, but the prophets are scandalized, and rave as if the whole world were a slum. They make much ado about paltry things, lavishing excessive language upon trifling subjects. What if somewhere in ancient Palestine poor people have not been treated properly by the rich? … Indeed, the sorts of crimes and even the amount of delinquency that fill the prophets of Israel with dismay do not go beyond that which we regard as normal, as typical ingredients of social dynamics. To us a single act of injustice&nbsp;– cheating in business, exploitation of the poor&nbsp;– is slight; to the prophets, a disaster. To us an injustice is injurious to the welfare of the people; to the prophets it is a deathblow to existence; to us an episode; to them, a catastrophe, a threat to the world.” —&nbsp;Heschel (2001), pp.&nbsp;3–4.</ref><ref>“Samuel is thus a work of national self-criticism. It recognizes that Israel would not have survived, either politically or culturally, without the steadying presence of a dynastic royal house. But it makes both that house and its subjects answerable to firm standards of prophetic justice&nbsp;– not those of cult prophets or professional ecstatics, but of morally upright prophetic leaders in the tradition of Moses, Joshua, Deborah, Gideon, and others …” —&nbsp;Rosenberg (1987), [https://books.google.com/books?id=O4hYlvzWui8C&pg=PA141 p.&nbsp;141].</ref> у котрых пророкы мали важну тай провудну роль. Невіʼім ся кунчат узятьом Ізраїля Новоасірійськов імперійов; Юдеї Новобабілонськов імперійов; изниченьом [[Соломонув храм|Храма в Єрусалимі]]. ===== Ранні Пророкы ===== Ранні Пророкы вто книгы [[Книга Єгошуа Нуна|Єгошуа Нуна]] (Йозуе, Исуса Навина), [[Книга Судюв|Судюв]], [[Книга Самуела|Самуела]] (Самуїла) тай [[Книга Царюв|Царюв]]. Они обсягувут оповіді, котрі ся зачинавут такой по смерти Мойсея из божым затверджіньом Єгошуа Нуна його наслідником, котрый пак веде народ Ізраїля у Землю Обітовану, тай кунчавут ся увязненьом посліднього царя Юдеї. Держачи Самуела тай Царюв ги окремі книгы, они розказувут за: * узятя Канаана Єгошуа Нуном ([[Книга Єгошуа Нуна]]), * борьбу народа за землю ([[Книга Судюв]]), * просьбу народа ид Богови дасти їм царя, обы вни могли заяти землю у лиці свойих урагув ([[Книгы Самуела]]) * володіня земльов пуд правліньом божествено покладеных царюв из Дома Давыда, котроє ся кунчат угнатьом чужинцями ([[Книгы Царюв]]) ===== Пузні Пророкы ===== Пузні Пророкы вто [[Книга Ізаяша|Ізаяш]] (Ісая), [[Книга Єремії|Єреміяш]] (Єремія), [[Книга Езекієля|Езекієль]] тай [[Дванадцять Малых Пророкув]], котрі ся рахувут ги єдна книга: * [[Озеаш]] (Осія), ''Гошеа'' (הושע) презират поклоніня богам окрем Господа, рувнявучи Ізраїль ид жоні, котра зражує свому чоловікови. * [[Йоел]] (Йоіл), ''Йоʼел'' (יואל) обсягує смуток и обіцяня уд Бога. * [[Амос]], ''Амос'' (עמוס) говорит за соціалну справедливость, давучи основу про природноє право через хоснованя го як на вірувучых, так и на невірувучых. * [[Абдіаш]] (Авдій), ''Овадя'' (עבדיה) розказує за засуженя Едома тай удновленя Ізраїля. * [[Йонаш]] (Йона), ''Йона'' (יונה) оповідат покаяня Ніневії. * [[Міхеаш]] (Міхей), ''Міха'' (מיכה) поносит ся на несправедливых правителюв, защищат права бідных тай тягне ся ид миру в світі. * [[Нагум]] (Наум), ''Нагум'' (נחום) говорит за зниченя Ніневії. * [[Габакук]] (Авакум), ''Гавакук'' (חבקוק) обертат ся ид Богови лично. * [[Софоніаш]] (Софонія), ''Цефаня'' (צפניה) голосит за суд, ужываня тай тріумф тых, ко ся лишит. * [[Аґґей]], ''Гаґай'' (חגי) удбудовує Другый храм. * [[Захаріаш]] (Захарія), ''Зехаря'' (זכריה) Буг благословлят тых, ко ся кає тай є чистый. * [[Малахіаш]] (Малахія), ''Малахі'' (מלאכי) управлят кылавоє реліґійноє тай соціалноє справованя. ==== Кетувім ==== [[Файл:Bhs_psalm1.png|міні|[[Гебрейскый язык|Гебрейськый]] текст [[Книга Псалмув|Псалмув]] 1:1–2]] Кетувім ({{Lang-he|כְּתוּבִים ''Kəṯūḇīm''}} „Писаня“) ото третя тай послідня секція Танаха. Подля юдаїштської традиції ся вірит, ож книгы Кетувім ся писали пуд іншпіраційов Сятого Духа ({{Lang-he|רוח הקודש ''руах га-кодеш''}}) тай сут на уровень ниже за авторитетом ги пророцтва.<ref>Henshaw (1963), p.&nbsp;20.</ref> У Масоретськых рукописах (и поєдных печатных уданях) книгы [[Псалтырь|Псалмув]], [[Книга Пословиць|Пословиць]] тай [[Книга Йоба|Йоба]] (Йова) подані у шпеціалному двастовпцьовому виді, што пудчеркує їхньый уднушньый паралелізм. Колективно йсі три книгы ся сохтувут кликати ''Сіфрей Емет'' (акронім назывок у івриті: איוב, משלי, תהלים дає אמ"ת ''Емет'', што по гебрейськы щи значит „истина“). Гебрейська кантилація тото манера уговора ритуалных читань, як они ся писали тай анотововали у Масоретському текстови. Псалмы, Пословиці тай Йоб формувут ґрупу из шпеціалнов системов акцентуації, котра ся хоснує лиш у сих трьох книгах.<ref>Kraus (1993), p.&nbsp;33.</ref><ref>Kraus (1993), p.&nbsp;12.</ref> ===== Пять извиткув ===== [[Файл:Egon_Tschirch-_Hohelied_Nr._11_(high_resolution).jpg|міні|''Пісня Пісень (Das Hohelied Salomos), No.''&nbsp;''11'' Еґона Чірша, 1923]] Пять удносно куртых книг [[Пісня Пісень]], [[Книга Рут]] (Книга Руфи), [[Книга Нарікув]] (Плач, Плач Єремії), [[Еклезіаст]] (Книга Казатель) тай Книга Естер колективно ся кличут ''Гамеш Меґіллот''. Тото послідні книгы, зобраті тай затверджені авторитативныма у юдаїштськум каноні, хоть они и не были довершені до 2.&nbsp;стороча&nbsp;н.&nbsp;е.<ref>Coogan (2009), p.&nbsp;5.</ref> ===== Другі книгы ===== [[Файл:Great_Isaiah_Scroll.jpg|міні|Извиток Ізаяша (Ісаї), часть Звиткув Мертвого моря, обсягує практично вшытку Книгу Ізаяша. Датованый 2.&nbsp;столітьом&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.]] Книгы [[Книга Естер|Естер]], [[Книга Даніела|Даніела]] (Даниїла), [[Ездраш-Нееміяш]]<ref>Ориґінално Ездраш тай Нееміяш были єднов книгов, котрі пак поділили у пузнішых традиціях.</ref> тай [[Книгы Кронік|Кронікы]] мавут особый стиль, котрый ся не находит ни у якум другум гебрейськум тексті, ни біблійнум, ни позабіблійнум.<ref>Young (2013), p.&nbsp;23.</ref> Они не написані у нормалному стильови іврита поугнатьового періода. Авторы сих книг мали намірено убрати свуй особый стиль позад незнамых причин.<ref>Young (2013), p.&nbsp;24.</ref> * Їхні наративы вшыткі удкрыто описувут удносно пузні події (напр. бабілонську неволю тай далшоє удновліня Сіона). * Талмудична традиція ушыткым їм приписує пузньоє авторство. * Дві из них&nbsp;— Даніел тай Ездраш&nbsp;— тото єдині книгы Танаха из читавов частьов, написанов по арамайськы. ===== Шор книг ===== Испис книг Кетувім у тум шорі, як они ся появлявут у майактуалных печатных уданях. * ''Тегіллім'' ([[Книга Псалмув]]) תְהִלִּים тото антолоґія окремых гебрейськых реліґійных гімнув. * ''Мішлей'' ([[Книга Пословиць]]) מִשְלֵי ото „зберька зберькув“ за цінності, моралноє справованя, смысел жывота и доброго справованя, тай їх основу у вірі. * ''Ійов'' ([[Книга Йоба]], Книга Йова) אִיּוֹב розказує за віру, без розуміня вадь управданя страданя. * ''Шір га-Шірім'' ([[Пісня Пісень]] вадь Пісня Соломона) שִׁיר הַשִׁירִים ([[Песах]]) ото поезія за любов и секс. * ''Рут'' ([[Книга Рут]]) רוּת ([[Шавуот]]) оповідат історію моабітської жоны Рут, котра рішат ити за Богом Ізраїля тай лишат ся вірнов своюй свекрі, тай як она є за вто обдарована. * ''Ейха'' ([[Книга Нарікув]]) איכה ([[Тішʼа бе-ав]]) [вадь ''Кіннот'' у івриті] тото зберька поетичных нарікув на згубу Єрусалима у&nbsp;586.&nbsp;році до&nbsp;н.&nbsp;е. * ''Когелет'' ([[Еклезіаст]]) קהלת ([[Суккот]]) обсягує мудрості, наструй котрых є предметом диспутув межи научниками: ци они позитивні тай жывоторадосні, ци глубоко песимістичні? * ''Естер'' ([[Книга Естер]]) אֶסְתֵר ([[Пурім]]) розказує історію жыдувської жоны у Персії, котра стає правительков и спират ґеноцід свого народа. * ''Даніʼел'' ([[Книга Даніела]]) דָּנִיֵּאל скапчує пророкованя тай есхатолоґію у історії спасіня Богом Даніела так, як Ун спасе Ізраїль. * ''ʼЕзра'' ([[Книга Ездраша]]–[[Книга Нееміяша]]) עזרא оповідат за удбудову стін Єрусалима по Бабілонському угнатьови. * ''Діврей га-Ямім'' ([[Книгы Кронік]]) דברי הימים обсягує ґенеалоґію. Жыдувська текстуална традиція не фіналізовала шор книг у Кетувімі. [[Талмуд|Бабілонськый Талмуд]] ([[Бава Батра]] 14b–15a) дає їх порядок ги: Рут, Псалмы, Йоб, Пословиці, Еклезіаст, Пісня Соломона, Нарікы Єреміяша, Даніел, Звиток Естер, Ездраш, Кронікы.<ref>Rodkinson (2008), p.&nbsp;53.</ref> Єдна из май великых розлук помежи бабілонськов и тіберськов біблійныма традиціями вто шор книг. Ізаяш ся кладе по Езекієльови у бабілонськуй; Кетувім ся зачинат Кроніками у тіберськуй, айбо кунчат ся нима у бабілонськуй традиції.<ref>Phillips (2016), p.&nbsp;300–301.</ref> Кетувім послідньов из трьох секцій Танаха дустала канонічный статус. Тора годна была быти канонізована Ізраїльом ищи у 5.&nbsp;сторочови&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е., а Ранні тай Пузні Пророкы были канонізовані до 2.&nbsp;стороча&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.; Кетувім межи тым не быв зафіксованый у каноні до 2.&nbsp;стороча&nbsp;н.&nbsp;е.<ref>Coogan (2009), p.&nbsp;5.</ref> Айбо жерела указувут на вто, ож народ Ізраїля додавав тото, што пак стало Кетувімом, у свою сакралну літературу недовго по канонізації пророкув. Щи у 132.&nbsp;рокови&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.&nbsp;Кетувім зачинав ся формовати, айбо на тот момент не мав формалного наголовка. У році 95&nbsp;н.&nbsp;е., у своюй роботі „Против Апіона“ Флавій Йозеф ся удносит ид юдаїштськуй Біблії ги д закрытому канонму, у котрум „… нико ся не взяв ани додасти, ани забрати, ани поміняти даже склад…“<ref>Lightfoot (2003), [https://books.google.com/books?id=89oz-U-JJ0sC&pg=PA154 pp.&nbsp;154–155].</ref> Довгый період по 95&nbsp;н.&nbsp;е. божествена іншпірація книг Естер, Пісни Пісень тай Еклезіаста ся пуддавали сомніву.<ref>Henshaw (1963), p.&nbsp;17.</ref> === Септуаґінта === {{ГоловнаСтатя|Септуаґінта}} [[Файл:Codex_Vaticanus_(1_Esdras_1-55_to_2-5)_(The_S.S._Teacher's_Edition-The_Holy_Bible).jpg|міні|Фраґмент [[Септуаґінта|Септуаґінты]]: стовпець унціалної книгы з 1 Ездраша у ''Codex Vaticanus'', дас 325–350&nbsp;н.&nbsp;е., основа грецькоязычного уданя тай анґліцькоязычного товмачіня сера Ланцелота Чарлза Лі Брентона]] [[Файл:KJV_1769_Oxford_Edition,_vol._1.djvu|сторінка=21|міні|Обсяговый бук повної 80-книжної Біблії Короля Якова (King James Bible), котрый переличує „Книгы Старого Завіта“, „Книгы, названі Апокріфами“ тай „Книгы Нового Завіта“]] Септуаґінта („Товмачіня Сімдесяти“ вадь „LXX“) вто товмачіня юдаїштської Біблії на грецькоє койне, котроє ся зачало у кунци 3.&nbsp;стороча до&nbsp;н.&nbsp;е. Бігом того, як ишла робота над товмаченьом, Септуаґінта ся розростала: до зберькы пророцькых писань ся додали вшылиякі [[Гаґіоґраф|гаґіоґрафічні]] роботы. Были придаті д нюй ай поєдны май нові книгы, такі ги Книгы Макабеюв тай Мудрость Сіраха. Сі книгы сут апокріфами, т.&nbsp;є.&nbsp;книгами, чія автентичность ся пуддає сомніваню. Включеня такых текстув тай обвиненя у подакотрых товмацькых хыбах призвели д тому, ож Септуаґінта ся стала держати тай удмітовати юдаїштами ги „неакуратноє“ товмачіня.<ref>Fitzmeyer (1992), p.&nbsp;41.</ref><ref>Marcos (2000), p.&nbsp;21.</ref><ref>Подля ''Jewish Encyclopedia'': „The translation, which shows at times a peculiar ignorance of Hebrew usage, was evidently made from a codex which differed widely in places from the text crystallized by the Masorah.“ —&nbsp;{{cite web |title=Bible Translations – The Septuagint |url=http://jewishencyclopedia.com/articles/3269-bible-translations |publisher=JewishEncyclopedia.com |access-date=10 February 2012 |archive-date=15 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120315222428/http://jewishencyclopedia.com/articles/3269-bible-translations |url-status=live }}</ref> Апокріфы належат ид реліґійнуй жыдувськуй літературі, головно періода Другого храма (дас 550 до&nbsp;н.&nbsp;е.&nbsp;– 70 н.&nbsp;е.); они были зачатково написані в Ізраїльови, Сірії, Еґіптови вадь Персії у гебрейськум, арамайськум, грецькум языках и пробовали розказовати за біблійні темы и персонажув.<ref>Pace (2016), pp.&nbsp;349–350.</ref> Їхньоє походжіня булшинов покрыто тайнов. Єдна май стара теорія їхнього похоженя правила, ож межи грецькоязычныма жыдами Александрії быв приятый „александрійськый“ канон, айбо пак еся теорія была пролишена.<ref>Blocher (2004), p.&nbsp;2.</ref> Сут указаня на вто, ож они не были прияті, кой быв затвердженый осталный юдаїштськый канон.<ref>Blocher (2004), p.&nbsp;82.</ref> Бізувно ся знає, ож апокріфы ся хосновали у новозавітні часы, айбо „ниґда ся не цитовали ги Писаня.“<ref>Blocher (2004), p.&nbsp;86.</ref> У сучасному юдаїзмови апокріфічні книгы ся не принимавут ги автентичні тай не включавут ся у канон. Айбо „етіопські жыдове, пораз названі ''фалашами'', мавут розшыреный канон, у котрый входят поєдны апокріфалні книгы.“<ref>Gerber (1994), pp.&nbsp;[https://books.google.com/books?id=DygOmktEvFMC&pg=PA43 43–46].</ref> Щи єднов причинов неприятя Септуаґінты юдаїштськыма рабинами стало желаня удграничити свою традицію уд набиравучого обороты християнства.<ref>„[…] die griechische Bibelübersetzung, die einem innerjüdischen Bedürfnis entsprang […] [von den] Rabbinen zuerst gerühmt (.) Später jedoch, als manche ungenaue Übertragung des hebräischen Textes in der Septuaginta und Übersetzungsfehler die Grundlage für hellenistische Irrlehren abgaben, lehte man die Septuaginta ab.“ —&nbsp;{{harvnb|Homolka|Jacob|Chorin|1999|loc=Bd.3|pp=43ff}}</ref><ref>„Two things, however, rendered the Septuagint unwelcome in the long run to the Jews. Its divergence from the accepted text (afterward called the Masoretic) was too evident; and it therefore could not serve as a basis for theological discussion or for homiletic interpretation. This distrust was accentuated by the fact that it had been adopted as Sacred Scripture by the new faith [Christianity] […] In course of time it came to be the canonical Greek Bible […] It became part of the Bible of the Christian Church.“ —&nbsp;{{cite web |title=Bible Translations – The Septuagint |url=http://jewishencyclopedia.com/articles/3269-bible-translations |publisher=JewishEncyclopedia.com |access-date=10 February 2012 |archive-date=15 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120315222428/http://jewishencyclopedia.com/articles/3269-bible-translations |url-status=live }}</ref> Наконець, рабины заявляли, ож іврит має божественый авторитет на удлику уд арамайського тай грецького языка&nbsp;— хоть тоты бесіды были ''[[Лінґва франка|лінґвами франками]]'' жыдув того періода (а арамайськый язык пак дустав статус сакралного, подобно д івритови).<ref>''Мішна Сота'' (7:2–4 тай 8:1), межи другыма, дискутує на тему сакралности іврита на удлику арамайського вадь грецького языка. Тото подабат на авторитет, котрый ся затвержує за ориґіналным арабськоязычным Кораном подля ісламськых учінь. Зато товмачіня Торы на грецькоє койне ранньыма жыдувськыма рабінами дожыли до сучасности лиш у рідкых фраґментах.</ref> ==== Правкы из Теодотіона ==== Книга Даніела є всокочена у 12&nbsp;главах Масоретського текста тай у двох май довгых грецькых верзіях: ориґіналнуй Септуаґінті, дас 100&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е., тай май пузнюй верзії пуд назвов [[Теодотіон]] дас 2.&nbsp;стороча&nbsp;н.&nbsp;е. Обадва грецькі тексты обсягувут три додаткы ид Даніелови: молитву Азаріаша тай Пісню Трьох Сятых Дітий; історію за Сусанну тай стареґув; історію за Бела тай шарканя. Товмачіня Теодотіона натулко шыроко ся копіровало у раннюй християнськуй церькви, ож його верзія [[Книга Даніела|Книгы Даніела]] почти перегнала Септуаґінтову. Єронім Стрідонськый у свому передслові до Даніела (407&nbsp;н.&nbsp;е.) указує удвергнутя Септуаґінтової верзії тої книгы у християнськум хоснованю: „Я … хочу надголосити читачови, ож не подля верзії Септуаґінты, айбо подля верзії самого Теодотіона церьквы публічно читавут Даніела.“<ref>{{cite web |title=St. Jerome, Commentary on Daniel (1958) pp. 15–157 |url=http://www.tertullian.org/fathers/jerome_daniel_02_text.htm |website=www.tertullian.org |access-date=2 February 2022 |archive-date=26 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100526033151/http://www.tertullian.org/fathers/jerome_daniel_02_text.htm |url-status=live }}</ref> Єронімово передслово щи споминат, ож [[Гекзапла]] обсяговала зазначкы, котрі указовали на пару читавых удлик у обсягови межи Теодотіоновым Даніелом тай май ранньыма верзіями у грецькум и гебрейськум языках. Даніел Теодотіона май близкый ид ужывшуй у Масоретському текстови верзії, котрый є основов про булшину сучасных товмачень. Теодотіонув Даніел ся подає у авторизованум уданю Септуаґінты, опублікованум Сікстом&nbsp;V.&nbsp;у&nbsp;році&nbsp;1587.<ref>[[wikisource:Catholic Encyclopedia (1913)/Book of Daniel|Catholic Encyclopedia (1913)]]</ref> ==== Кунцьова форма ==== : '''''Скапчані статі:''''' ''[[Второканонічні книгы]]'', ''[[Біблійні апокріфы]]'' Текстуалні критикы у сучасности дебатувут на тему того, як мож спойити вєдно май ранньый назур на Септуаґінту ги на „неакуратный“ переклад тай обсяг Звиткув Мертвого моря у Кумрані, звиткув, найденых у Ваді Мураббаʼат, Нагал Гевер тай Масаді. Тоты звиткы на 1000–1300&nbsp;рокув май старі ги Лєнінґрадськый текст, датованый 1008&nbsp;н.&nbsp;е., котрый є основов про Масоретськый текст.<ref>Fitzmeyer (1992), p.&nbsp;40.</ref> Звиткы пудтвердили булшину Масоретського текста, айбо при тум ся удличавут уд нього, и многі з тых розбіжностий ся вмісто того соглашувут из Септуаґінтов, Самаритянськым Пятикнижам тай грецькым Старым Завітом.<ref name=":7">Fitzmeyer (1992), p.&nbsp;41.</ref> Копії подакотрых текстув, котрі ся проголошовали апокріфами, тоже сут межи Кумранськыма текстами.<ref>Blocher (2004), p.&nbsp;82.</ref> Давні рукописы Книгы Сіраха, „Псалмы Єгошуа Нуна“, Тобіт тай Посланя Єреміяша, як теперь ся знає, екзистовали у гебрейськуй верзії.<ref>Fitzmeyer (1992), pp.&nbsp;14, 52.</ref> Септуаґінтові варіації поєдных біблійных книг, наприклад Даніела тай Естер, май довгі ги тоты, што сут у юдаїштському канонови. У Септуаґінті Єреміяш май куртый ги у Масоретськум тексті, айбо покуртаный Єреміяш у івриті быв найденый у Кумрані у пещері&nbsp;№4.<ref name=":7" /> Извиткы Ізаяша, Выхода, Єреміяша, Даніела, Самуела указувут важні текстуалні варіанты, удличні уд Масоретського текста.<ref name=":7" /> У сучасности Септуаґінта ся розникує ги акуратноє товмачіня иншакої гебрейськоязычної формы вадь ревізії поєдных книг, айбо дале йде діскусія за вто, як майліпше охарактеризовати йсі удличавучі ся тексты.<ref name=":7" /> === Псевдепіґрафічні книгы === Псевдепіґрафы вто писемні праці из недобрі приписаным авторством. Робота годна быти псевдепіґрафом, айбо при тум не фалсіфікатом (бо фалсіфікат ото нарочный обман); причины про псевдепіґрафічну природу книг годні быти разні.<ref name=":8">Metzger (1972), p.&nbsp;4.</ref> Наприклад, Єванґеліє Барнабы (Варнавы) ся держит псевдепіґрафічным, бо авторство ся приписує Барнабі, компаніону Апостола Павла, айбо обадва рукописы ся датувут Середньовічам. Апокріфы тай псевдепіґрафы тото не єдно. Термін „апокріф“ ся тыче писань, котрі себе позиціонувут ги сакралні, айбо не принимавут ся канонами, а псевдепіґрафы тото літературна катеґорія про всі писемні роботы, и канонічні, и апокріфалні. Они годні быти автентичныма вадь неавтентичныма в ушыткых смыслах кромі недобрі присуженого авторства.<ref name=":8" /> Термін „псевдепіґраф“ часто ся хоснує про попис многых творув жыдувської реліґійної літературы, написаных межи дас 300&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е. тай&nbsp;300&nbsp;н.&nbsp;е.; не вшыткі з них сут псевдепіґрафічными. Термін ищи ся хоснує на книгы Нового Завіта из сомнівным авторством. Межи старозавітными псевдепіґрафами сут:<ref>Harris (1985), pp.&nbsp;vii, 197–221, 223–243.</ref> * 3 Макабеї (Макавеї) * 4 Макабеї * Вознесіня Мойсея * Етіопська Книга Еноха (1 Енох) * Старословянська Книга Еноха (2 Енох) * Гебрейська Книга Еноха (3 Енох; щи знама ги „Удкровеня Метатрона“ вадь „Книга Ребе Ішмаела, выщого жерця“) * Книга Юбілеюв * Сірійськый Апокаліпс Баруха (2 Барух) * Письмо Арістея (Письмо ид Філократови за товмачіня юдаїштськых писань на грецькый язык) * Жывот Адама и Євы * Мучеництво тай Вознесіня Ізаяша * Псалмы Соломона * Сібілінські Оракулы * Грецькый Апокаліпс Баруха (3 Барух) * Заповіді Дванадцятьох Патріархув ==== Книга Еноха ==== {{ГоловнаСтатя|Книга Еноха}} Вызначныма псевдепіґрафічныма роботами сут Книгы Еноха: 1&nbsp;Енох (котра ся всокотила лиш у языкови [[ґеез]]), 2&nbsp;Енох (всокотила ся лиш у старославянськум языку), 3&nbsp;Енох (всокотила ся у гебрейськум языку; дас 5–6.&nbsp;ст.). Тото давні жыдувські реліґійні праці, традиційно приписовані пророку [[Енох|Еноху]], прадідови патріарха [[Ной|Ноя]]. Фраґмент Книгы Еноха быв найденый межи кумранськыма звитками, што указує на єї давность.<ref name=":11">Stuckenbruck, Erho (2011), pp.&nbsp;259, 267.</ref> Май старі часті (головно у Книзі Позирачув) датувут ся дас уд 300&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е., а майсвіжо написана часть (Книга Пришт) віроятно была складена у кунци 1.&nbsp;ст.&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.<ref>Fahlbusch, Bromiley (2004), p.&nbsp;411.</ref> Книга Еноха не є частьов біблійного канона про булшину жыдув, кромі етіопськых жыдув ([[Бета Ізраїль]]). Булшина християнськых деномінацій и традіцій годні принимати Книгы Еноха ги такі, што мавут якыйись історичный вадь теолоґічный інтерес ци важность. Часть Книгы Еноха ся цитує у Посланьови Юды тай Книзі Жыдув (частьох Нового Завіта), айбо християне обычно держат Книгы Еноха неканонічными.<ref>{{cite web |title=The Book of Enoch and The Secrets of Enoch |url=http://reluctant-messenger.com/enoch.htm |website=reluctant-messenger.com |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140608170257/http://reluctant-messenger.com/enoch.htm |archive-date=8 June 2014 }}</ref> Уйимкы чинят Етіопська тай Ерітрейська православні тевагедські церьквы.<ref name=":11" /> Етіопська Біблія закладена не на грецькуй, и Етіопська церьков має мало иншакоє розуміня канона ги другі християнські традиції.<ref name=":12">Stuckenbruck, Erho (2011), pp.&nbsp;261.</ref> У Етіопії канон не має такої стабілности, айбо и не є домак удкрытый.<ref name=":12" /> Книга Еноха давно ся тамкы держит божествено іншпірованым писаньом, айбо „писаня“ тай „канон“ про них ото не фурт єдно. Офіційный етіопськый канон має 81&nbsp;книг, айбо тото число ся досігат по разному через разні списы книг, и Книга Еноха пораз ся включат у них, а пораз ніт.<ref name=":12" /> Днешні доказы закріплювут Книгу Еноха ги канонічну и у Етіопії, и у Ерітреї.<ref name=":11" /> === Християнська Біблія === [[File:Gutenberg_Bible_scan.jpg|міні|Бук из [[Йоганн Ґутенберґ|Ґутенберґової]] Біблії]] Християнська Біблія тото комплет книг, розділеный на Старый и Новый Завіты, котрі християнська деномінація у пруйшлому вадь дотеперь рахує божествено іншпірованым текстом.<ref>Johnson (2012), p.&nbsp;374.</ref> Рання християнська церьков головно хосновала Септуаґінту, бо тота была написана по грецькы, ворошным языком тої епохы, а носителі арамайського хосновали [[Тарґум|Тарґумы]], товмачіня по арамайськы. Пак были додані посланя апостолув тай єванґелія вєдно з другыма текстами, котрі сформовали Новый Завіт.<ref>Kelly (2000), [https://books.google.com/books?id=UivDgM0WywoC&pg=PA31 pp.&nbsp;31–32].</ref> ==== Старый Завіт ==== {{ГоловнаСтатя|Старый Завіт}} Старый Завіт мав важну роль про християнську церьков уд майпервых єї днув. Изглядатель Біблії Ніколас Томас Райт каже, ож „Исус сам быв глубоко сформованый писанями“.<ref>Wright (2005), p.&nbsp;3.</ref> Райт додає, ож ранні християне ся вбертали ид тым такой гебрейськым писаньом у свойих провбах порозуміти земный жывут Христа. Они держали „сяті писаня“ ізраїльтян мусайныма настановами про християнув, як тото ілуструвут слова Павла ид Тімотею (Тімофію) (2&nbsp;Тімотей 3:15), указувучи на Месію тай на кулмінацію у Исусі як „новому завіті“, пророкованому Єреміяшом.<ref name="Wright">{{harvnb|Wright|2005|p=}}</ref> [[Протестантство|Протестантськый]] Старый Завіт 21.&nbsp;стороча тото 39-книжный канон, котрый ся удличат числом книг уд юдаїштського Танаха лиш позад иншакого метода розділеня. [[Римокатолицька церьков]] признає 46&nbsp;книг свойим Старым Завітом (45 кідь раховати Єреміяша тай його Нарікы єднов книгов),<ref>{{Cite book|title=Catechism of the Catholic Church|chapter-url=https://www.vatican.va/archive/ENG0015/__PR.HTM#:~:text=120%20|chapter=Paragraph 120|year=2019|publisher=Libreria Editrice Vaticana|edition=2nd}}</ref> а [[Православна церьков|восточноправославна церьков]] признає щи шість книг зверьх того. Тото ся кыват и сірійської верзії Біблії, ''Пешітты'', и біблійного канона Етіопської православної тевагедської церькви.<ref name="FUP1970">„Even though they were not placed on the same level as the canonical books, still they were useful for instruction. … These&nbsp;– and others that total fourteen or fifteen altogether&nbsp;– are the books known as the Apocrypha.“ —&nbsp;Williams (1970), p.&nbsp;141.</ref><ref name="Ewert">„English Bibles were patterned after those of the Continental Reformers by having the Apocrypha set off from the rest of the OT. Coverdale (1535) called them ,Apocrypha‘. All English Bibles prior to 1629 contained the Apocrypha. Matthew's Bible (1537), the Great Bible (1539), the Geneva Bible (1560), the Bishop's Bible (1568), and the King James Bible (1611) contained the Apocrypha. Soon after the publication of the KJV, however, the English Bibles began to drop the Apocrypha and eventually they disappeared entirely. The first English Bible to be printed in America (1782–83) lacked the Apocrypha. In 1826 the British and Foreign Bible Society decided to no longer print them. Today the trend is in the opposite direction, and English Bibles with the Apocrypha are becoming more popular again.“ —&nbsp;Ewert (2010), p.&nbsp;104.</ref><ref name="Wells1911">„Fourteen books and parts of books are considered ''Apocryphal'' by Protestants. Three of these are recognized by Roman Catholics also as ''Apocryphal''.“ —&nbsp;Wells (1911), p.&nbsp;41.</ref> Позад того, ож каноны писань ся розличавут межи юдаїштами, православными, римокатолицькыми тай протестантськыми християнами, обсяг апокріфікы кажджої комуніты иншакый, як и хоснованя терміна „апокріф“. Про юдаїштув ниєден из апокріфув не є канонічным. Християне называвут есю зберьку „второканонічныма книгами“; грецькі православні мавут про неї термін „Анаґіґноскомена“ ({{Lang-el|Ἀναγιγνωσκόμενα ''Anagignoskómena''}}, букв. „што ся читат, што варта читати“).<ref>Pace (2016), p.&nbsp;349.</ref><ref>Тридентськый канон:{{Цитат 2|Айбо кідь кось не принимат ги сакралні тай канонічні названі книгы, цілком из ушыткыма їх частями, як они были хосновані на читаня у Католицькуй церькви, тай як они сут укладені у старуй латинськуй Вулґаті; тай свідомо и нарочно не честує спомнені горі традиції; най му буде [[анатема]].|''Decretum de Canonicis Scripturis'', Тридентськый собор, 8.&nbsp;апріля 1546}}</ref> Книгы, включені у католицьку, православну, грецьку и старословянську Біблії тото: Тобіт (Тобіаш, Товіт), Юдіт, Мудрость Соломона, Сірах, Барух (Варух), Письмо Єреміяша (щи названоє 6.&nbsp;главов Баруха), 1&nbsp;Макабеї, 2&nbsp;Макабеї, грецькі додаткы до Естер тай Даніела.<ref>Reinhartz (2021), p.&nbsp;19.</ref> Грецька православна церьков тай словянські церьквы (у Білоруси, Болгарії, Босні тай Герцеґовині, Горватії, Польщи, Росії, Сівернуй Македонії, Сербії, Словакії, Словенії, Украйині, Чорнуй Горі) щи додавут:<ref>Pace (2016), p.&nbsp;350.</ref> * 3 Макабеї * 1 Ездраш * Молитва Манассеса (Манассії) * Псалом 151 2&nbsp;Ездраш (4&nbsp;Ездраш), не записаный у Септуаґінті, не екзистує у грецькому, айбо є у латині. 4&nbsp;Макабеї ся принимавут за канон лиш у Грузинськуй церькви. Тото додаток ид грецькуй православнуй Біблії, и зато пораз ун ся заносит межи апокріфы.<ref>Reinhartz (2021), p.&nbsp;20.</ref> Сірійськый православный канон обсягує ай: * Псалмы 151–155 * Апокаліпс Баруха * Письмо Баруха<ref>McDonald (2021), p.&nbsp;43.</ref> Етіопськый старозавітный канон хоснує книгы: Енох тай Юбілеї (котрі ся всокотили лиш на языкови [[ґеез]]), 1–3&nbsp;Етіопські Макабеї, Грецькый Ездраш, 2&nbsp;Ездраш тай Псалом 151.<ref name="FUP1970" /><ref name="Wells1911" /> Управленый ворошный лекціонарій [[Лутеранство|лутеранської]], моравської, реформатської, анґліканської тай методіштської церьквув хоснує апокріфы у літурґіях, подавучи при тум алтернативні читаня из канонічных книг Старого Завіта.<ref>„In all places where a reading from the deuterocanonical books (The Apocrypha) is listed, an alternate reading from the canonical Scriptures has also been provided.“ —&nbsp;{{cite web |url=http://www.commontexts.org/rcl/rcl_introduction_web.pdf |title=The Revised Common Lectionary |year=1992 |publisher=Consultation on Common Texts |access-date=19 August 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150701230910/http://www.commontexts.org/rcl/RCL_Introduction_Web.pdf |archive-date=1 July 2015 }}</ref> Того уданя Біблії, націлені на хоснованя у лутеранськуй и анґліканськуй церьквах обсягувут чотырнадцять книг Апокріфы, многі з котрых сут приятыма католицьков церьковльов второканонічныма книгами, а кромі того 1&nbsp;Ездраш, 2&nbsp;Ездраш тай Молитва Манассеса, котрі были у додатку ид Вулґаті.<ref>Campbell (2000), pp.&nbsp;336–337.</ref> Римокатолицька тай восточноправославна церьквы хоснувут булшину книг Септуаґінты, на удлику уд протестантськых церьквув. По [[Реформация|Реформації]] многі протестантські Біблії яли ся держати юдаїштського канона тай выключати додаточні, апокріфічні з юдаїштської перспективы тексты. {| class="toccolours" cellspacing="0" style="width:75%; margin:auto; clear:center; text-align:left; font-size:85%;" |- style="vertical-align:bottom; font-weight:bold;" | style="border-bottom:2px groove #aaa; " |Православный Старый Завіт<ref>McLay (2003), pp.&nbsp;3–4.</ref><ref>Канон ориґіналної старогрецькоязычної Септуаґінты є предметом спорув. Табла указує канон Старого Завіта як ун ся хоснує у сучасности у грецькому православії.</ref> | style="border-bottom:2px groove #aaa; " |Латинізована грецька назывка | style="border-bottom:2px groove #aaa; " |Назывкы по русинськы |- ! colspan="3" |Закон |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Γένεσις}} |Génesis |Бытя |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἔξοδος}} |Éxodos |Выход |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Λευϊτικόν}} |Leuitikón |Левіт |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἀριθμοί}} |Arithmoí |Числа |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Δευτερονόμιον}} |Deuteronómion |Deuteronomy |- ! colspan="3" |Історія |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἰησοῦς Nαυῆ}} |Iêsous Nauê |Йозуе (Исус Навин, Єгошуа Нун) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Κριταί}} |Kritaí |Суді |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ῥούθ}} |Roúth |Рут |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Βασιλειῶν Αʹ}}<ref>{{lang|grc|Βασιλειῶν}} (''Basileiōn'') тото ґенетив множного числа уд {{lang|grc|Βασιλεῖα}} (''Basileia'').</ref> |I Basileiōn |1 Самуел (Самуїл) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Βασιλειῶν Βʹ}} |II Basileiōn |2 Самуел |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Βασιλειῶν Γʹ}} |III Basileiōn |1 Царі |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Βασιλειῶν Δʹ}} |IV Basileiōn |2 Царі |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Παραλειπομένων Αʹ}} |I Paraleipomenon<ref>Т.&nbsp;є. „''Удкладені річи''“ уд {{lang|grc|Ἔσδρας Αʹ}}.</ref> |1 Кронікы |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Παραλειπομένων Βʹ}} |II Paraleipomenon |2 Кронікы |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἔσδρας Αʹ}} |I Esdras |1 Ездраш (Ездра) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἔσδρας Βʹ}} |II Esdras |Ездраш–Нееміяш (Ездра–Неемія) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Τωβίτ}}<ref>Ищи Τωβείτ вадь Τωβίθ у поєдных жерелах.</ref> |Tōbit |Тобіт (Тобіаш, Товіт) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἰουδίθ}} |Ioudith |Юдіт |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἐσθήρ}} |Esther |Естер из додатками |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Μακκαβαίων Αʹ}} |I Makkabaion |1 Макабеї (Макавеї) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Μακκαβαίων Βʹ}} |II Makkabaion |2 Макабеї |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Μακκαβαίων Γʹ}} |III Makkabaion |3 Макабеї |- ! colspan="3" |Мудрость |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ψαλμοί}} |Psalmoi |[[Книга Псалмув|Псалмы]] |- | style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Ψαλμός ΡΝΑʹ}} |Psalmos 151 |Псалом 151 |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Προσευχὴ Μανάσση}} |Proseuchē Manassē |Молитва Манассеcа (Манассії) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἰώβ}} |Iōb |Йоб (Йов) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Παροιμίαι}} |Paroimiai |Пословиці |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἐκκλησιαστής}} |Ekklēsiastēs |[[Еклезіаст]] |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἆσμα Ἀσμάτων}} |Asma Asmatōn |Пісня Пісень (Пісня Соломона) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Σοφία Σαλoμῶντος}} |Sophia Salomōntos |Мудрость (Мудрость Соломона) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Σοφία Ἰησοῦ Σειράχ}} |Sophia Iēsou Seirach |Сірах (Мудрость Сіраха) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ψαλμοί Σαλoμῶντος}} |Psalmoi Salomōntos |Псалмы Соломона<ref>Не сут у православнум каноні, айбо были записані у Септуаґінті. —&nbsp;{{cite web |title=NETS: Electronic Edition |url=http://ccat.sas.upenn.edu/nets/edition/ |website=ccat.sas.upenn.edu |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110729150550/http://ccat.sas.upenn.edu/nets/edition/ |archive-date=29 July 2011 }}</ref> |- ! colspan="3" |Пророкы |- ! style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Δώδεκα}} !Dōdeka (букв. Дванадцять) !Малі Пророкы |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Ὡσηέ Αʹ}} |I Osëe |Озеаш (Осія) |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Ἀμώς Βʹ}} |II Amōs |Амос |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Μιχαίας Γʹ}} |III Michaias |Міхеаш (Міхей) |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Ἰωήλ Δʹ}} |IV Ioël |Йоел (Йоіл) |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Ὀβδίου Εʹ}}<ref>Ґенетив уд „Візія ''Абдіаша''“, первых слув книгы.</ref> |V Obdiou |Абдіаш (Авдій) |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Ἰωνᾶς Ϛ'}} |VI Ionas |Йонаш (Йона) |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Ναούμ Ζʹ}} |VII Naoum |Нагум (Наум) |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Ἀμβακούμ Ηʹ}} |VIII Ambakoum |Габакук (Авакум) |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Σοφονίας Θʹ}} |IX Sophonias |Софоніаш (Софонія) |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Ἀγγαῖος Ιʹ}} |X Angaios |Аґґей |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Ζαχαρίας ΙΑʹ}} |XI Zacharias |Захаріаш (Захарія) |- style="text-indent:2em" |Μαλαχίας ΙΒʹ |XII Malachias |Малахіаш (Малахія) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἠσαΐας}} |Ēsaias |Ізаяш (Ісая) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἱερεμίας}} |Hieremias |Єреміяш (Єремія) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Βαρούχ}} |Barouch |Барух (Варух) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Θρῆνοι}} |Thrēnoi |Нарікы (Плач, Плач Єреміяша) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἐπιστολή Ιερεμίου}} |Epistolē Ieremiou |Письмо Єреміяша |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἰεζεκιήλ}} |Iezekiêl |Езекієль |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Δανιήλ}} |Daniêl |Даніел (Даніїл) из додатками |- ! colspan="3" |Додаток |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Μακκαβαίων Δ' Παράρτημα}} |IV Makkabaiōn Parartēma |4 Макабеї<ref>Зачатково ся клали по 3&nbsp;Макабейох тай перед Псалмами, айбо у православному каноні покладені у додаткови.</ref> |} ==== Новый Завіт ==== {{ГоловнаСтатя|Новый Завіт}} Новый Завіт ото назывка другої части християнської Біблії. Хоть подакотрі научникы кажут, ож арамайськый быв ориґіналным языком Нового Завіта,<ref name="Erbes">{{cite web |last1=Erbes |first1=Johann E. |title=The Aramaic New Testament: Estrangelo Script: Based on the Peshitta and Harklean Versions |url=https://digitalcommons.andrews.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1646&context=auss |website=digitalcommons.andrews.edu |publisher=American Christian Press |access-date=10 April 2022 |pages=259–260 |date=1984 |archive-date=12 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220612205218/https://digitalcommons.andrews.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1646&context=auss |url-status=live }}</ref> булшина ученых має назор, ож Новый Завіт ся писав говоренов формов грецького койне. Правит ся, ож ото быв при тому читаво семітизованый грецькый язык: сінтакс подабат на говореный грецькый, айбо за стильом бесіда є булшинов похожа на семітські.<ref>Wallace (1996), pp.&nbsp;25–29.</ref><ref>„The New Testament was written in Koine Greek, the Greek of daily conversation. The fact that from the first all the New Testament writings were written in Greek is conclusively demonstrated by their citations from the Old Testament …“ —&nbsp;Aland & Aland (1995), p.&nbsp;52.</ref><ref>„How came the twenty-seven books of the New Testament to be gathered together and made authoritative Christian scripture? 1.&nbsp;All the New Testament books were originally written in Greek. On the face of it this may surprise us.“ —&nbsp;Hunter (1972), p.&nbsp;9.</ref> Грецькоє койне было ворошным языком, т.&nbsp;є.&nbsp;лінґвов франков Западної римської імперії уд завойовань Александра Великого (335–323&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.) до розвою бізантського грецького (дас 600&nbsp;н.&nbsp;е.), а арамайськый быв бесідов Исуса, Апостолув и давнього Близкого Востока.<ref name="Erbes" /><ref>„This is the language of the New Testament. By the time of Jesus the Romans had become the dominant military and political force, but the Greek language remained the ,common language‘ of the eastern Mediterranean and beyond, and Greek …“ —&nbsp;{{harvnb|Duff|Wenham|2005|p=xxv}}</ref><ref>„By far the most predominant element in the language of the New Testament is the Greek of common speech which was disseminated in the East by the Macedonian conquest, in the form which it had gradually assumed under the wider development …“ —&nbsp;{{harvnb|Blass|Thackeray|2008|p=[https://books.google.com/books?id=akD7DwAAQBAJ&pg=PA2 2]}}</ref><ref>„In this short overview of the Greek language of the New Testament we will focus on those topics that are of greatest importance for the average reader, that is, those with important …“ —&nbsp;{{harvnb|Aune|2010|p=61}}</ref> Термін „Новый Завіт“ ся увюг у хоснованя у 2.&nbsp;сторочу бігом діспута за вто, ци юдаїштська Біблія має ся включовати вєдно из християнськыма писаня ги сакралный текст.<ref>Barton (1998), pp.&nbsp;3, 4, 7.</ref> Общоприято, ож написаный Новый Завіт жыдами. Выведені сут три общі ідеї за вто, як и зашто давні юдаїшто-християне вчинили тай прияли нові тексты за рувноцнні устояным гебрейськым. Сященик и біблеїшта Джон Бартон пише, ож давні християне навірно просто продовжовали жыдувські традиції записованя тай інкорпорованя свойої віры у авторитативні реліґійні книгы.<ref>Barton (1998), p.&nbsp;2.</ref> Другый пудход удграничує тоты божествено іншпіровані писаня на основі концепції „канона“, котрый ся розвив у 2.&nbsp;ст.<ref>Barton (1998), pp.&nbsp;3–8.</ref> Третьый обсягує формалізацію канона.<ref>Barton (1998), pp.&nbsp;8–11.</ref> Подля Бартона, розлука лиш у термінолоґії; йсі ідеї ся скапчувут уєдно, кідь розникувут ся ги три етапы формованя Нового Завіта.<ref>Barton (1998), pp.&nbsp;11, 14–19.</ref> При приятьови назора {{Iw|Алберт Карл Зундберґ|Алберта Карла Зундберґа-молодшого|de|Albert C. Sundberg}}, ож „канон“ и „писаня“ тото не єдно, и удповідно „писаня“ давні християне прияли задовго до приятя „канона“, первый из сих етапув быв завершеный удносно рано.<ref>Barton (1998), pp.&nbsp;9–11, 17–18.</ref> Бартон каже: Теодор Цан дуйшов ид услідкови, ож „до кунця першого стороча уже быв християнськый канон“, айбо тото быв не тот самый канон, котрый ся поклав у далші столітя.<ref>Barton (1998), p.&nbsp;3.</ref> Зундберґ каже, ож у перші стороча не было крітеріюв про включеня текстув у „сакралні писаня“ кроме іншпірації, тай ож нико у 1.&nbsp;сторочу не мав ідеї закрытого канона.<ref>Barton (1998), pp.&nbsp;9–11.</ref> Єванґелія ся принимали ранньыма вірувучыма ги розказы, передані уд тых Апостолув, котрі лично знали Исуса тай были навчені ним.<ref>Kelly (2000), p.&nbsp;[https://books.google.com/books?id=UivDgM0WywoC&pg=PA4 4].</ref> Далшый біблійный крітіцізм пуддав сомніву авторство и датованя єванґелій. Шыроко признано, ож християнськый канон, котрый подабав на сучасный, быв приятый отцями церькви в удповідь на многі писаня, котрі тоже заявляли за свою божествену природу, айбо протирічили ортодоксії и были названі [[Єресь|єресьов]].<ref>Barton (1998), p.&nbsp;7.</ref> Третьый етап розвоя, фіналный канон, появив ся у 4.&nbsp;сторочови из серійов синодув, котрі як резултат дали канон Старого тай Нового Завіта, хоснованый доныні. Наслідком Гіппонійського синода 393.&nbsp;року&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е. тай роботы Єроніма Стрідонського появила ся ''Вулґата'' ({{Lang-la|Biblia Vulgata}}), латинськоє товмачіня Біблії народнов бесідов, и стала каноном Нового Завіта позад настояня товдышнього Папы, котрый правив, ож канон Вулґаты удповідав рішеням пережых синодув. Новозавітні книгы уже мали читавый авторитет у кунци 1.&nbsp;– на зачатку 2.&nbsp;стороча.<ref>Barton (1998), p.&nbsp;14.</ref> Даже у період свого формованя булшина книг Нового Завіта, котрі ся раховали ''писаньом'', были согласовані. Лінґвішта Стенлі&nbsp;Е.&nbsp;Портер каже, ож „доказы з апокріфічної неєванґелської літературы такі рувно ги з апокріфічных єванґелій&nbsp;— другыми словами, текст грецького Нового Завіта быв удносно твердо зафіксованый тай стабілный на другоє и третьоє стороча“.<ref>Porter (2011), p.&nbsp;198.</ref> Кой у 4.&nbsp;ст.&nbsp;отці церькви затвержовали „канон“, они уже фактично лиш кодифіковали тото, што уже было універзално приятоє.<ref>Barton (1998), p.&nbsp;15.</ref> Новый Завіт ото зберька из 27&nbsp;книг<ref>Mears (2007), [https://books.google.com/books?id=m2Lz7iwklhAC&pg=PA439 pp.&nbsp;438–439].</ref> 4&nbsp;разных жанрув християнської літературы (Єванґелія, Діяня Апостолув, Посланя тай Апокаліпс). Тоты книгы мож поґруповати: [[Єванґеліє|Єванґелія]]&nbsp;— оповіді за послідні три рокы Исусового жывота, його смерть и воскресіня. * [[Синоптичні єванґелія]] ** [[Єванґеліє уд Матія]] ** [[Єванґеліє уд Марка]] ** [[Єванґеліє уд Лукы]] * [[Єванґеліє уд Йоана]] Наративна література, котра розказує історію дуже раннього апостолського періода. * [[Діяня Апостолув]] Павлові посланя, адресовані окремым церьковным ґрупам про рішеня проблем, пудпору тай даваня настановув. {{Div col|colwidth=18em}} * [[Посланя ид римлянам]] * [[Первоє посланя ид коринтянам]] * [[Другоє посланя ид коринтянам]] * [[Посланя ид ґалатянам]] * [[Посланя ид ефесянам]] * [[Посланя ид філіплянам]] * [[Посланя ид колосянам]] * [[Первоє посланя тесалонянам]] * [[Другоє посланя ид тесалонянам]] {{Div col end}} Пастырські посланя за церьков, християнські жывут, доктрину и керовництво. {{Div col|colwidth=18em}} * [[Первоє посланя ид Тімотейови|Первоє посланя ид Тімотейови (Тімофійови)]] * [[Другоє посланя ид Тімотейови]] * [[Посланя ид Тітови]] * [[Посланя ид Філемонови]] * [[Посланя ид жыдам]] {{Div col end}} Католицькі посланя, щи названі общыма вадь малыма посланями. {{Div col|colwidth=18em}} * [[Посланя Якова]] пудпорує реліґійный спосуб жывота. * [[Первоє посланя Петра]] розказує узвы тай страданя. * [[Другоє посланя Петра]] оповідат булше за цілі страданя, христолоґію, етику тай есхатолоґію. * [[Первоє посланя Йоана]] указує, як спознати истинных християн: за їх етиков, прокламаційов Христа у плоти тай по їхнюй любови. * [[Другоє посланя Йоана]] варує против [[докетізма]]. * [[Третьоє посланя Йоана]] дає хоробрость, силу тай варує. * [[Посланя Юды]] засужує опонентув. {{Div col end}} Апокаліптична література (пророча). * [[Книга Удкровеня]] (Апокаліпс) пророкує конець світа. Католицізм, протестантізм и восточноє православіє мавут єднакый 27-книжный новозавітный канон; шор ся удличат межи словянськов, сірійськов и етіопськов традиціями. ==== Канонічні варіації ==== ===== Пешітта ===== {{ГоловнаСтатя|Пешітта}} Пешітта ([[Класичный сірійськый язык|кл.&nbsp;сір.]] {{Lang|syc|ܦܫܺܝܛܬܳܐ}} ''or'' {{lang|syc|ܦܫܝܼܛܬܵܐ}} ''pšīṭtā'') тото стандартна верзія Біблії про церьквы сірійської традиції. Удну біблеїстичных кругув є неуніверзалный консенсус, ож Старый Завіт Пешітты быв потовмаченый на [[сірійськый язык]] из [[Біблійный іврит|біблійного іврита]], навірно у 2.&nbsp;сторочу&nbsp;н.&nbsp;е., тай ож Новый Завіт Пешітты быв потовмаченый из грецького языка.<ref>„The Peshitta Old Testament was translated directly from the original Hebrew text, and the Peshitta New Testament directly from the original Greek“ —&nbsp;{{harvnb|Brock|1988|p=[https://archive.org/stream/TheBibleInTheSyriacTradition/BrockTheBibleInTheSyriacTradition#page/n7/mode/2up 13]}}</ref> Сесь Новый Завіт, на зачаткови не обсягувучый [[Антілеґомен|спорні книгы]] (2.&nbsp;посланя Петра, 2.&nbsp;посланя Йоана, 3.&nbsp;посланя Йоана, посланя Юды, Удкровеня), став стандартом перед зачатком 5.&nbsp;ст. Пять спорных книг были додаті у Гаркеловуй верзії (616&nbsp;н.&nbsp;е.) Томы Гаркелського.<ref name="Bromiley1995">„Printed editions of the Peshitta frequently contain these books in order to fill the gaps. D. Harklean Version. The Harklean version is connected with the labours of Thomas of Harqel. When thousands were fleeing Khosrou's invading armies, …“ —&nbsp;{{harvnb|Bromiley|1995|p=976}}</ref><ref name="Erbes2">{{cite web |last1=Erbes |first1=Johann E. |title=The Aramaic New Testament: Estrangelo Script: Based on the Peshitta and Harklean Versions |url=https://digitalcommons.andrews.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1646&context=auss |website=digitalcommons.andrews.edu |publisher=American Christian Press |access-date=10 April 2022 |pages=259–260 |date=1984 |archive-date=12 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220612205218/https://digitalcommons.andrews.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1646&context=auss |url-status=live }}</ref> ===== Канон католицької церькви ===== Канон католицької церькви ся затвержовав Римськым синодом (382), синодом у Гіппонії (393), Картаґенськыма соборами (397 тай 419), Флоренційськым собором (1431–1449) тай Тридентськым собором (1545–1563), што дало в резултаті 46&nbsp;книг Старого Завіта тай 27&nbsp;книг Нового Завіта&nbsp;— в рокаши 73&nbsp;книгы католицької Біблії.<ref>Rüger (1989), p.&nbsp;302.</ref><ref>{{cite web |title=Canons and Decrees of the Council of Trent |url=http://www.bible-researcher.com/trent1.html |website=www.bible-researcher.com |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110805122857/http://www.bible-researcher.com/trent1.html |archive-date=5 August 2011 }}</ref><ref>Тридентськый собор пудтвердив тот самый испис/канон сакралных писань, котрый уже быв затверженый Гіппонійськым синодом 393.&nbsp;рока, Картаґенськым собором 28.&nbsp;авґуста 397.&nbsp;року, Флоренційськым собором 4.&nbsp;фебруара 1442.&nbsp;року; —&nbsp;{{cite web |title=Council of Basel 1431–45 A.D. Council Fathers |url=http://www.papalencyclicals.net/Councils/ecum17.htm |website=Papal Encyclicals |language=en |date=14 December 1431 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130424112748/http://www.papalencyclicals.net/Councils/ecum17.htm |archive-date=24 April 2013 }} – ''[[Папська була|Була]] союза из коптами,'' ''семый параґраф''.</ref> ===== Етіопськый православный канон ===== Канон Етіопської православної тевагедської церькви май шырокый ги каноны, хосновані булшинов другых християнськых церьквув. У етіопськуй православнуй Біблії є 81&nbsp;книг.<ref name="Ethiopian">{{cite web |url=http://www.ethiopianorthodox.org/english/canonical/books.html |title=The Ethiopian Orthodox Tewahedo Church |publisher=Ethiopianorthodox.org |access-date=19 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101105112040/http://ethiopianorthodox.org/english/canonical/books.html |archive-date=5 November 2010 |url-status=live }}</ref> Окрем книг Септуаґінты, приятых другыма православныма християнами, етіопськый Старый Завіт хоснує Книгу Еноха тай Книгу Юбілеюв (давні жыдувські книгы, котрі ся всокотили лиш у языку [[ґеез]], айбо на них ся реферувут поєдны канонічні книгы Старого Завіта),<ref>Reinhartz (2021), p.&nbsp;19.</ref> грецьку Книгу Ездраша тай Апокаліпс Ездраша, 3&nbsp;книгы етіопськых Макабеюв тай псалом&nbsp;151 у кунци [[Псалтырь|Псалтыря]].<ref name="Wells1911" /><ref name="FUP1970" /> Шор книг Старого Завіта ся мало удличат так, ож етіопськый Старый Завіт хоснує Септуаґінтув шор Малых Пророкув, а не юдаїштськый.<ref name="Ethiopian" /> === Апокріфічні книгы Нового Завіта === : '''''Скапчана статя:''''' ''[[Апокріфон]]'' Новозавітні апокріфы вто шор писань ранньых християн, котрі розказувут за Исуса и його ученя, природу Бога, ученя Апостолув и їх дії. Подакотрі из сих робут ся держали частьов Писаня подакотрыма ранньыма християнами, айбо зачинавучи з 5.&nbsp;столітя&nbsp;н.&nbsp;е. ся появив шырокый консенсус, котрый ограничив Новый Завіт до 27&nbsp;книг сучасного канона.<ref>{{cite book|last=Van Liere|first=Frans|date=2014|title=An Introduction to the Medieval Bible|pages=68–69|publisher=Cambridge University Press|url=https://books.google.com/books?id=Dwd-AgAAQBAJ&pg=PA68|isbn=9780521865784}}</ref><ref name="Ehrman2003">{{cite book|last=Ehrman|first=Bart D.|date=2003|title=Lost Christianities: Battles for Scripture and the Faiths We Never Knew|pages=230–231|publisher=Oxford University Press|url=https://books.google.com/books?id=HHDNe8KmMAIC&pg=PA230|isbn=9780199756681|access-date=20 May 2023|archive-date=19 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230119174747/https://books.google.com/books?id=HHDNe8KmMAIC&pg=PA230|url-status=live}}</ref> Римокатолицька, православна тай протестантська церьквы не держат новозавітні апокріфы частьов божествено іншпірованої Біблії,<ref name="Ehrman2003" /> айбо поєдны орієнталні православні каноны їх такыма признавут. Арменська апостолська церьков у єден час включала у канон Третьоє посланя ид коринтянам, айбо не все го дає в испис до 27&nbsp;канонічных новозавітных книг. Новый Завіт коптської Біблії, приятый Еґіпетськов церьковльов, обсягує два Посланя Клемента. == Текстуална історія == Ориґіналні [[Автоґраф|автоґрафы]], т.&nbsp;є.&nbsp;ориґіналні грецькі писаня тай рукописы, написані ориґіналныма авторами Нового Завіта, не дожыли до нашых днув.<ref>[https://books.google.com/books?id=Ze16lRIzIzcC&dq=The+autographs%2C+the+Greek+manuscripts+written+by+the+original+authors%2C+have+not+survived&pg=PA9] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200727111232/https://books.google.com/books?id=Ze16lRIzIzcC&pg=PA9&dq=The+autographs,+the+Greek+manuscripts+written+by+the+original+authors,+have+not+survived#v=onepage&q=The%20autographs%2C%20the%20Greek%20manuscripts%20written%20by%20the%20original%20authors%2C%20have%20not%20survived|date=27 July 2020}} Manuscripts and the Text of the New Testament: An Introduction for English Readers by Keith Elliott, Ian Moir – Continuum International Publishing Group, 2000, p. 9</ref> Айбо історично копії тых ориґіналув екзістувут и передавали ся, всокочовали ся у шорови рукописных традицій. Три головні текстуалні традиції грецького Нового Завіта ся пораз кличут: александрійськым текстотіпом (вцілови ун доста біблійно мінімалістичный), бізантськым текстотіпом (максималістичный) тай западным текстотіпом (пораз чудный). Уєдно вни чинят булшину давньых рукописув. На дуже раннюм етапі розвоя християнство замінило звиткы на [[Кодекс|кодексы]] (предкы зшитых книг) и до 3.&nbsp;ст.&nbsp;зберькы біблійных книг уже ся копіровали цілыма комплетами.<ref name=":13" /> Позад того, ож ушыткі давні тексты ся писали уд рукы, часто через копірованя из другого рукописного текста, они не сут домак межи собов похожі, ги тото є з печатныма уданями. Розлука межи нима ся держит вцілови незначнов; удликы ся кличут текстуалныма варіантами.<ref>Soulen, Soulen (2001), p.&nbsp;204.</ref> Варіант ото просто хотьяка варіація помежи двома текстами. Булшина варіантув ся появила трафунково, айбо подакотрі из варіантув нарочні. Нарочні зміны ся чинили, обы уліпшити ґраматику, ліквідовати розбіжності, внести літурґічні правкы, ги наприклад [[Доксолоґія|доксолоґію]] [[Господня молитва|Господньої молитвы]], гармонізовати паралелні стихы вадь изкапчати тай упросити дакулько варіантных прочитань у єдно.<ref>Black (1994), p.&nbsp;60.</ref> == Влив == {{ГоловнаСтатя|Роль християнства у цивілізації}} Мавучи літературну традицію, котра ся розсігат на два тысячроча, Біблія є єднов из майвливовых писаных робут. Уд практикованя персоналної гіґієны тай до філозофії з етиков, Біблія прямо и непрямо повливала на політику тай закон, войну и мир, сексуалну мораль, побратя тай фамілный жывут, буквы и школованя, [[Уменя|уміня]], [[Економіка|економіку]], соціалну справедливость, [[Медицина|медицину]] и другі сферы діялности челядника.<ref>Riches (2000), ch.&nbsp;1.</ref> Християнська Біблія&nbsp;— майвыдавана книга у світі из оцінков у булш ги 5&nbsp;міліардув проданых копій.<ref>{{cite web |title=Best-selling book |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/best-selling-book-of-non-fiction |publisher=Guinness World Records |access-date=10 May 2025 |date=2021 }}</ref> Зато Біблія мала читавый влив, особено на западный світ,<ref>{{cite book|title=God, Justice, and Society: Aspects of Law and Legality in the Bible|url=https://archive.org/details/godjusticesociet0000burn|first=Jonathan|last=Burnside|year=2011|isbn=978-0-19-975921-7|page=XXVI|publisher=Oxford University Press|quote=}}</ref><ref>{{cite book|title=Readings in Western Religious Thought: The ancient world|url=https://archive.org/details/readingsinwester0000reid|first=Patrick|last=V. Reid|year=1987|isbn=978-0-8091-2850-1|page=[https://archive.org/details/readingsinwester0000reid/page/43 43]|publisher=Paulist Press|quote=}}</ref> де [[Ґутенберґова Біблія]] была первов книгов, напечатанов у Европі на печатнум станку.<ref>Riches (2000), chs.&nbsp;1, 4.</ref> Она вчинила внесок у формованя на западі закона, уміня, літературы тай ошколованя.<ref>{{cite book|title=Religion and Spirituality in Psychiatry|url=https://archive.org/details/religionspiritua0000unse_c1o2|first=Harold|last=G. Koenig|year=2009|isbn=978-0-521-88952-0|page=[https://archive.org/details/religionspiritua0000unse_c1o2/page/31 31]|publisher=Cambridge University Press|quote=The Bible is the most globally influential and widely read book ever written. ... it has been a major influence on the behavior, laws, customs, education, art, literature, and morality of Western civilization.}}</ref> === Політика тай право === Біблія ся хосновала як на пудпору, так и на опур політичнуй власти. Она была вдухновеньом про револуції и зміны власти, бо в нюй ся часто демонструє, ож Буг убират „слабых и скромных… (Мойсей из бесідным дефектом, дітвак Самуель, Саул из скромної файты, Давыд протув Ґоліята и т.&nbsp;д.)… обы вни противостояли моцным“.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=20xMAwAAQBAJ&dq=weak+and+humble+%28the+stammering+Moses%2C+the+infant+Samuel%2C+Saul+from+an+insignificant+family%2C+David+confronting+Goliath%2C+etc.%29+to+confound+the+mighty+-wikipedia&pg=PA123|title=The Subversion of Christianity|first=Jacques|last=Ellul|date=2 June 2011|publisher=Wipf and Stock Publishers|isbn=978-1-60608-974-3 |via=Google Books}}</ref><ref>Ellul, Jacques, The Subversion of Christianity, Eerdman's Publishing Co., 1984, pp. 116, 123</ref> Біблійні тексты были каталізатором такых політичных концепцій, ги [[демократія]], [[реліґійна терпимость]] и [[Слобода реліґії|реліґійна слобода]];<ref name="Scribner">{{cite book|editor1-last=Scribner|editor1-first=Robert W.|editor2-last=Grell|editor2-first=Ole Peter|editor3-last=Scribner|editor3-first=Bob |title=Tolerance and Intolerance in the European Reformation|publisher=Cambridge University Press|location=United Kingdom|year=2002|isbn=978-0-521-89412-8}}</ref>{{rp-primitive|3}} а они у свою очерідь вдухновили вшылиякі кываня: уд [[аболіціонізм]]а у 18. и&nbsp;19.&nbsp;сторочах до [[кываня за громадянські права афроамеричанув]], [[Антіапартеїдноє кываня|антіапартеїдного кываня]] и теолоґії вызволеня у [[Латинска Америка|Латинськуй Америці]]. Біблія была ай жерелом про многі мирні кываня тай провбы скапчати вєдно світ.<ref>Powery, Emerson B. "The Bible and Social Reform: Musings of a Biblical Scholar." ''The Bible in the American Experience'' 2 (2020): 255.</ref> Коріня многых сучасных законув ся просліжувут у Біблії: юридичні ґарантії, справедливость у криміналных процесах, рувность перед законом.<ref>Unterman, Jeremiah. ''Justice for All: How the Jewish Bible Revolutionized Ethics. U of Nebraska Press'', 2017. pp. 23–25</ref> Судям ся каже не брати взяткы (Второзаконя 16:19), быти неупережеными як ид місным, так ид чужакам (Левіт 24:22; Второзаконя 27:19), як ид безвласным, так ид тым, ко має власть (Левіт 19:15), як ид богатым, так ид убогым (Второзаконя 1:16, 17; Выход 23:2–6); описує ся право на справедливый суд и справедливу кару (Второзаконя 19:15; Выход 21:23–25). Про спеціалну защиту ся уокремлювут майуразливі верствы населеня у патріархалному обществі: діти, жоны, чужакы. (Псалмы 72:2, 4).<ref name="Christopher Marshall">{{cite book |last1=Marshall |first1=Christopher |editor1-last=Atkin |editor1-first=Bill |editor2-last=Evans |editor2-first=Katrine |title=Human Rights and the Common Good: Christian Perspectives |date=1999 |publisher=Victoria University Press |location=Wellington, New Zealand |isbn=978-0-86473-362-7 |chapter="A Little lower than the Angels" Human rights in the biblical tradition}}</ref>{{rp-primitive|47–48}} Біблія ся держит учеными ги жерело читавого влива на розвуй [[Нація|націй]] и [[націоналізм]]а, раз межи давньыми жыдами, а пак у християнськых обществах. Про давньых жыдув, она была „и націоналнов історійов, и жерелом законув“,<ref name=":0">{{Cite journal |last=Millar |first=Fergus |date=1987 |title=Empire, Community and Culture in the Roman near East: Greeks, Syrians, Jews and Arabs |url=https://doi.org/10.18647/1337/JJS-1987 |journal=Journal of Jewish Studies |volume=38 |issue=2 |pages=147–148|doi=10.18647/1337/JJS-1987 |url-access=subscription }}</ref> и давала основу про закладеня ворошного походжіня, історії, леґіслативных кодексув и културных маркерув, котрі дефіновали жыдувську колективну ідентичность.<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Citation |title=Constructing Jewish Nationalism: The Role of Scripture |date=2006 |work=Elements of Ancient Jewish Nationalism |pages=29–30, 48 |editor-last=Goodblatt |editor-first=David |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/elements-of-ancient-jewish-nationalism/constructing-jewish-nationalism-the-role-of-scripture/9D600C19BF6BA343287CE63CDF2A5C8E |access-date=2024-10-08 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/cbo9780511499067.003 |isbn=978-0-521-86202-8 |archive-date=8 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008102119/https://www.cambridge.org/core/books/abs/elements-of-ancient-jewish-nationalism/constructing-jewish-nationalism-the-role-of-scripture/9D600C19BF6BA343287CE63CDF2A5C8E |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Предлагало ся, ож практика реґуларных публічных читань біблійных текстув бігом періода Другого храма помогла передати такі наративы, формувучі ідентичность, май шырокуй жыдувськуй публіці.<ref name=":1" /> Даякі учені пишут, ож великі дарабы юдаїстської Біблії&nbsp;— а май Девтерономістська історія и Чотырикнижа&nbsp;— были написані нарочно про закладеня тай укріпленя окремої ізраельської [[Етнічность|етнічности]] тай [[Націонална ідентичность|націоналної ідентичности]].<ref name=":1" /> Подакотрі изглядователі націоналізма ги Едріен Гестінґс пишут, ож модель давнього Ізраїля, указана у юдаїстськуй Біблії, породила ориґіналну концепцію нації тай спричинила розвуй націоналізма тай европськых націоналных держав.<ref name=":2">{{Cite book |last=Hastings |first=Adrian |title=The Construction of Nationhood: Ethnicity, Religion and Nationalism |url=https://archive.org/details/constructionofna0000hast |publisher=Cambridge University Press |year=1997 |isbn=0-521-59391-3 |location=Cambridge |pages=[https://archive.org/details/constructionofna0000hast/page/186 186]–187}}</ref> === Соціална удповідалность === === Література, уміня тай култура === [[Файл:Regnault,_Henri,_Salomé.jpg|міні|„Саломе“, Анрі Реньо (1870)]] Біблія прямо и непрямо вливала на літературу: „Сповідь“ [[Сятый Авґустин|сятого Авґустина]] ся шыроко признає за перву автобіоґрафію у западнуй літературі.<ref name="Wilken 2003 291">{{cite book|last=Wilken|first=Robert L.|title=The Spirit of Early Christian Thought|url=https://archive.org/details/spiritofearlychr0000wilk_i4u6|publisher=Yale University Press|location=New Haven|year=2003|isbn=978-0-300-10598-8|page=[https://archive.org/details/spiritofearlychr0000wilk_i4u6/page/291 291]}}</ref> Summa Theologica, написана у 1265–1274, тото „єден из класичных творув історії філозофії тай єдна из майвливовых робут западної літературы“.<ref>Ross, James F., "Thomas Aquinas, ''Summa theologiae'' (c. 1273), Christian Wisdom Explained Philosophically", in ''The Classics of Western Philosophy: A Reader's Guide'', (eds.) Jorge J. E. Gracia, Gregory M. Reichberg, Bernard N. Schumacher (Oxford: Blackwell Publishing, 2003), p. 165. [https://books.google.com/books?id=6jAcwGItzssC&pg=PA165]</ref> Обідві йсі роботы іншпіровали епічну поезію [[Данте Аліґєрі]] тай його [[Божествена комедія|„Божествену комедію“]], а теолоґія Данте у свою очерідь повливала на такых писателюв, ги [[Вільям Шекспір]]<ref>{{cite web |title=Assurances of faith: How Catholic Was Shakespeare? How Catholic Are His Plays? |url=http://www.crisismagazine.com/julaug2002/feature4.htm |last=Voss |first=Paul J. |date=July 2002 |work=Crisis Magazine |publisher=Morley Publishing Group |access-date=19 May 2022 |archive-date=22 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110222065053/http://www.crisismagazine.com/julaug2002/feature4. |url-status=dead }}</ref> и [[Джон Роналд Руєл Толкин|Джон Роналд Руел Толкін]].<ref>{{cite web |title=Tolkien's Catholic Imagination |url=http://www.crisismagazine.com/november2001/feature7.htm |last=Boffetti |first=Jason |date=November 2001 |work=Crisis Magazine |publisher=Morley Publishing Group |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060821111145/http://www.crisismagazine.com/november2001/feature7.htm |archive-date=21 August 2006 }}</ref> Многі из шедеврув западного уміня брали іншпірацію из біблійных тем: уд [[Мікеланджело|Мікеланджеловых]] статуй „Давыд“ и „Пєта“, до „Тайної вечері“ [[Леонардо да Вінчі|Леонарда да Вінчія]] тай дакулькох [[Рафаел|Рафаеловых]] образув Мадонны. Єва, котра ся не слухат Божої заповіди, є єднов из майзображованых в умілстві перзон.<ref name="Mati Meyer">{{cite web |last1=Meyer |first1=Mati |title=Art: Representation of Biblical Women |url=https://jwa.org/encyclopedia/article/art-representation-of-biblical-women |website=Jewish Women's Archive |access-date=19 May 2022 |archive-date=16 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201016195318/https://jwa.org/encyclopedia/article/art-representation-of-biblical-women |url-status=live }}</ref> Ренесанчні образы часто указовали голу жунську фіґуру, а уд 19.&nbsp;стороча особа Далілы ги „<nowiki/>[[фем фатал]]<nowiki/>“ ({{Lang-fr|femme fatale}}) демонструє участь Біблії тай уміня у формованьови тай репрезентації никань жун.<ref>{{Cite web |url=https://jwa.org/encyclopedia/article/art-representation-of-biblical-women |title=Art: Representation of Biblical Women &#124; Jewish Women's Archive |access-date=19 May 2022 |archive-date=16 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201016195318/https://jwa.org/encyclopedia/article/art-representation-of-biblical-women |url-status=live }}</ref><ref name="Diane Apostolos-Cappadona">{{Cite journal|last1=Apostolos-Cappadona|first1=Diane|title=Women in Religious Art|volume=1|journal=Oxford Research Encyclopedia of Religion|publisher=Oxford Research Encyclopedias|doi=10.1093/acrefore/9780199340378.013.208|date=Jul 2016|isbn=978-0-19-934037-8}}</ref> Біблія споминат за многі ритуалы очищеня, котрі говорят за чистоту и буквалну, и метафоричну.<ref name="Warsh">{{cite book|last=Warsh|first=Cheryl Krasnick|others=Veronica Strong-Boag|title=Children's Health Issues in Historical Perspective|year=2006|publisher=Wilfrid Laurier Univ. Press|quote=... From Fleming's perspective, the transition to Christianity required a good dose of personal and public hygiene ...|isbn=978-0-88920-912-1|page=315}}</ref> Туалетный етікет у Біблії пудпорує мытя по вшыткых трафунках дефекації, што стало стімулом про вынайденя біде.<ref>{{cite book|title=Contemporary Biology: Concepts and Implications|first=Mary|last=E. Clark|year=2006|isbn=978-0-7216-2597-3|publisher=University of Michigan Press}}</ref><ref>{{cite web |title=A hose: the strange device next to every Finnish toilet |url=https://en.biginfinland.com/hose-always-next-every-finnish-toilet/ |website=Big in Finland |date=8 July 2014 |publisher=Curiosities |access-date=21 May 2022 |archive-date=10 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220510130712/https://en.biginfinland.com/hose-always-next-every-finnish-toilet/ |url-status=live }}</ref> === Критика === == Інтерпретації тай іншпірації == === Реліґійна важность === == Верзії тай товмачіня == {| class="wikitable" |+Товмачіня Біблії по світу (на септембер 2024)<ref>{{cite web |title=2024 Global Scripture Access |url=https://www.wycliffe.net/resources/statistics/ |access-date=14 October 2020 |archive-date=13 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201013191504/https://www.wycliffe.net/resources/statistics/ |url-status=live }}</ref> !Число !Статистика |- | style="text-align: right;" |7,396 |приблизно языкув, котрыма говорят у світі на днешньый день |- | style="text-align: right;" |3,526 |ищи розробльованых товмачінь на нові языкы |- | style="text-align: right;" |1,274 |языкув из потовмаченыма фраґментами Біблії |- | style="text-align: right;" |1,726 |языкув из товмаченьом Нового Завіта |- | style="text-align: right;" |756 |языкув из повным товмачіньом Біблії (протестантського канона) |- | style="text-align: right;" |3,756 |языкув из якымись товмачінями Біблії |} {| class="wikitable" |+Товмачіня Біблії по русинськы<ref>{{Cite web |last=Ґамбаль |first=Богдан |date=3. 2. 2020 |title=«Най ся друкує!». Святе Писмо в русиньскым языку |url=https://www.lem.fm/naj-sya-drukuye-svyate-pismo-v-rusinskym-yazyku/ |publisher=lem.fm |ref=Gambal20 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Новый Завіт по-русинськы |date=27. мая 2025 |url=https://otcuznyna.com/novyj-zavit-po-rusynsky/ |publisher=[[Отцюзнина (журнал)|Журнал „Отцюзнина“]] |ref=Otcuznyna25 }}</ref> !Рук !Товмачіня !Авторы !Варіант русинського языка !Коментарі |- |1989 |''Илустрована библия младих'' |Михал Холошняй |[[Паноньско-русиньскый язык|паннонськый]] | |- |2006 |''Святе Писмо. Нови Завит'' |о. Тадей Войнович, Янко Рамач, Михал Рамач |[[Паноньско-русиньскый язык|паннонськый]] | |- |2019 |''Святе Писмо'' |Янко Рамач, Михал Рамач |[[Паноньско-русиньскый язык|паннонськый]] |Повноє товмачіня християнської Біблії |- | |''Євангеліє од Іоанна на русинському языкови'' |о. Франтішек Крайняк, Йосиф Кудзей |пряшувськый |Товмачіня из церьковнословянського языка |- |2024 |''Тетраєвангеліє'' | |пряшувськый | |- |2025 |''Новый Завіт'' | |пряшувськый | |- |2025 |Новый Завіт | |пудкарпатськый | |} == Археолоґічноє тай історичноє зглядованя == : '''''Головні статі:''''' ''[[Біблійна археолоґічна школа]], [[Історичность Біблії]], [[Реліґійно мотивована псевдоархеолоґія]]'' : '''''Скапчана статя:''''' ''[[Датованя Біблії]]'' [[Файл:JRSLM_300116_Tel_Dan_Stele_01.jpg|міні|Стела из Тел Дана у Ізраїльськум музеї. Уділена білым послідовность букв: ביתדוד]] [[Біблійна археолоґія]] тото пуддисципліна [[Археолоґія|археолоґії]], котра ся занимат и проливат світло на гебрейські писаня тай Новый Завіт.<ref>Caraher, Pettegrew (2019), p.&nbsp;19.</ref> Она ся хоснує про вызначіня способу жывота тай практик людий, котрі жыли у біблійські часы.<ref>Caraher, Pettegrew (2019), p.&nbsp;11.</ref> Є шырокый шпектрум інтерпретацій у сфері біблійної археолоґії.<ref>Mazar (2003), pp.&nbsp;85–87.</ref> Єдна из течій тото біблійный максималізм, котрый головно держит ся назора, ож булшина Старого Завіта закладена на історії, хоть и представлена через реліґійну призму свого часу. Подля історика Лестера Л.&nbsp;Ґрабба, є „мало, кідь обще є“ максималіштув у мейнстрімнуй науці.<ref name=":1">Grabbe (2017), p.&nbsp;36.</ref> Біблійный максималізм ся держит крайньов протилежностьов біблійного мінімалізма, котрый рахує Біблію твором чисто повыгнатьовым (5.&nbsp;сторуча&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е. и дале).<ref>Davies (2000), p.&nbsp;27.</ref> Подля Мері-Джоан Лейт, професоркы реліґійных штудій, многі мінімалішты іґноровали доказы давности гебрейського языка у Біблії тай мало ко из них бере до увагы археолоґічні доказы.<ref>Leith (2022), p.&nbsp;5.</ref> Булшина штудовачув Біблії тай археолоґув ся розміщувут даґде на шпектрови помежи сима двома крайностями.<ref name=":1" /><ref>Leith (2022), p.&nbsp;4.</ref> Юдаїштська Біблія/Старый Завіт, давні небіблійні тексты тай археолоґія пудпорувут датованя Бабілонської неволи 586.&nbsp;роком&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.<ref>Leith (2022), p.&nbsp;1.</ref> Розкопкы у южнуй Юдеї указувут закономірность нищеня, котрый парує пуд неоассірійськоє спустошеня Юдеї пуд конець 8.&nbsp;стороча&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е тай 2&nbsp;Царі&nbsp;18:13.<ref>Leith (2022), p.&nbsp;6.</ref> У 1993.&nbsp;рокови у Тел Дані, археолоґ Аврагам Біран найшов фраґмент арамайського написа, стелу из Тел Дана, котра ся датує кунцьом 9.&nbsp;– зачатком 8.&nbsp;ст. и споминат „царя Ізраїля“ тай „дум Давыда“ („бет Давід“). Тото указує на вто, ож Давыд не годен быв быти угаданый у кунци 6.&nbsp;ст., тай на вто, ож царі Юдеї выводили свуй родовод уд когось, ко ся писав Давыд.<ref>Leith (2022), p.&nbsp;2.</ref> Айбо не є актуалного археолоґічного доказа екзістованя Царя Давыда, Соломона вадь Первого Храма у 10.&nbsp;ст.&nbsp;до.&nbsp;н.&nbsp;е., як тото описує Біблія.<ref>Leith (2022), pp.&nbsp;2–3.</ref> == Біблійный крітіцізм == [[Файл:Faculté_de_Médecine_Purpan_01.jpg|міні|Жан Аструк, котрого часто кличут „отцьом біблійного крітіцізма“, рельєф на Централнуй болници Тулузького універзитета]] : '''''Головні статі:''''' ''[[Біблійні штудії]], [[Біблійный крітіцізм]], [[Історичный крітіцізм]], [[Текстуалный крітіцізм]]'' Біблійный крітіцізм тото аналітичноє зглядованя Біблії ги текста, котроє нараблят из вопросами єї історії, авторства, датованя тай авторськых намірув. Ото не то самоє, што критика Біблії, котра є заявов против Біблії як жерела інформації вадь етичных приписув, тай не то самоє, што критика возможных товмацькых хыб.<ref>{{cite web |url=http://www.baptistlink.com/creationists/expondoerrossbinvi.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20021029221934/http://www.baptistlink.com/creationists/expondoerrossbinvi.htm |url-status=dead |archive-date=29 October 2002 |title=Expondo Os Erros Da Sociedade Bíblica Internacional |publisher=Baptistlink.com |year=2000 |access-date=13 January 2012 }}</ref> Біблійный крітіцізм учинив штудованя Біблії світськым, научным и май демократичным, што навхтема поміняло як челядь розуміє Біблію.<ref>Soulen, Soulen (2001), p.&nbsp;22.</ref> Біблія перестала ся держати сугубо реліґійным артефактом, а єї інтерпретація перестала быти ограниченов комунітов вірянув.<ref name=":2">Fishbane (1992), p.&nbsp;129.</ref> Майкел Фішбейн пише: „Сут тоты, ко видит десакралізацію Біблії серенчливым обстояньом про“ розвуй сучасного світа.<ref>Fishbane (1992), p.&nbsp;121.</ref> Про многых біблійный крітіцізм „упустив вонка жменю угроз“ християнськуй вірі; про другых ун „указав ся провалом, головно позад гани, ож діахронічноє, линійноє зглядованя годно пудкорити хотьякі звіданя тай проблемы, скапчані з інтерпретаційов“.<ref name=":3">Harrisville (2014), p.&nbsp;vii.</ref> Другі вірили, ож біблійный крітіцізм, кідь го брати „без його необґрунтованого высокомірства“, годен быти бізувным жерелом інтерпретації.<ref name=":3" /> Фішбейн рувнят біблійный крітіцізм из [[Йов (біблійный персонаж)|Йобом]] (Йовом), пророком, котрый розбив „корысливі візії ради май чесного перехода уд божественого ''текстуса'' ид людському“.<ref name=":2" /> Роджерсон каже: біблійный крітіцізм є услобожавучый про тых, ко хоче, обы віра їм была „розумно заоснована тай інтелектуално чесна“.<ref>Rogerson (2000), [[iarchive:oxfordcompaniont00hast/page/298|p.&nbsp;298]].</ref> == Ілустрації == Майґрандіозні середньовічні Біблії были [[Ілумінованый рукопис|ілуміноваными рукописами]], у котрых текст ся декоровав буквицями, краями (марґіналіями), мініатурныма ілустраціями. До 12.&nbsp;стороча булшина рукописув ся продуковала у монастырях про розміщеня у бібліотеці вадь на бештелунок богатого клієнта. Май великі манастырі часто мали скрипторії&nbsp;— окремі міста про монахув, котрі ся спеціалізовали у выробленьови рукописув, де „окремі малі комнаткы ся вділяли на переписованя книг; они ся розміщовали так, обы кажджый писарь мав си оболок, уходячый на монастырськый пішак.“<ref>Diringer (2013), [https://books.google.com/books?id=BOjCAgAAQBAJ&pg=PA208 p.&nbsp;208].</ref> На 14.&nbsp;стороча монахы у скрипторіях зачали брати д собі братув из варошськых скрипторіюв, а май у Парижі, Римі тай Нідерландах.<ref>De Hamel (1992), p.&nbsp;45.</ref> Жаданя на рукописы уросло было натулко, ож монашеські бібліотекы уже не могли го задоволнити, и зачали залучати у роботу світськых писарюв и ілумінаторув.<ref>De Hamel (1992), p.&nbsp;57.</ref> Тоты люде часто жыли близко коло монастыря и у подакотрых трафунках убирали ся ги монахы, кой заходили до монастыря, айбо могли йти собі гет у кунци дне.<ref>De Hamel (1992), p.&nbsp;65.</ref> Вызначный приклад ілумінованого рукописа тото Келлська книга, уроблена дас у 800.&nbsp;рокови, котра обсягує чотыри Єванґелія Нового Завіту вєдно из ушылиякыма вводныма текстами тай таблами. Рукопис „ся заганяв рубрикаторови, котрый додав цвітні наголовкы, буквиці, зазначкы и так дале; а товды&nbsp;— кідь книга ся мала ілустровати&nbsp;— она йшла ілумінаторови“.<ref>Diringer (2013), [https://books.google.com/books?id=BOjCAgAAQBAJ&pg=PA213 p.&nbsp;213].</ref> У трафунках рукописув, котрі йшли на комерцію, писаня „безсомнівно ся обговорьовало на зачаткови роботы межи клієнтом и писарьом (авадь писарьовым аґентом), айбо на тот момент, кой ся писаня заганяло ілумінаторови, уже ся не лишало міста про іновацію.“<ref>De Hamel (1992), p.&nbsp;60.</ref><gallery widths="200" heights="200"> Файл:Bible_chartraine_-_BNF_Lat116_f193.jpg|Біблія 1150.&nbsp;рока, из Скрипторія де Шартре, Христос из анґелами Файл:Blanche_of_Castile_and_King_Louis_IX_of_France.jpg|Біблія Бланкы Кастильської тай Лудовіка&nbsp;IX., 13.&nbsp;сторуча Файл:Maciejowski_Bible_Leaf_37_3.jpg|[[Біблія Мацєйовського]], лист&nbsp;37, 3.&nbsp;образчик, Абнер (у центрі у зеленому цурьови) заганят Мікола назад до Давыда. Файл:Jephthah's_daughter_laments_-_Maciejowski_Bible.JPG|Євтахова донька реве&nbsp;— [[Біблія Мацєйовського]] (Франція, дас&nbsp;1250) Файл:Whore-babylon-luther-bible-1534.jpg|Розфарблена верзія ілустрації Бабілонської блудниці из товмачіня Біблія Мартіна Лутера 1534.&nbsp;року Файл:Malnazar_-_Bible_-_Google_Art_Project.jpg|Арменська Біблія, 17.&nbsp;стороча, [[Ілумінованый рукопис|ілумінована]] Малназаром Файл:Foster_Bible_Pictures_0031-1.jpg|Утіканя из Содома и Гоморры, Біблія Фостера, 19.&nbsp;сторуча Файл:Kennicott_Bible_305r.l.jpg|Йону промыкат рыба, Перва Кеннікотська Біблія, 1476 </gallery> == Ґалерія == <gallery widths="200" heights="200" caption="Біблії"> Файл:Bibel_Kloster_Paleokastritsa.jpg|Стара Біблія из [[Ґреція|грецького]] монастыря Файл:Imperial_Bible.jpg|''Імперська Біблія'' вадь ''Віденські коронаційні Єванґелія'' из Відня, Австрія, дас&nbsp;1500 Файл:Kennicott_Bible.jpg|Перва Кеннікотська Біблія, 1476 Файл:A_religious_Baroque_Bible_-_7558.jpg|Барокова]] Біблія Файл:Lincoln_inaugural_bible.jpg|Біблія, на котруй присягав на своюй первуй інавґурації 16.&nbsp;президент [[Споєны Штаты Америцькы|США]] [[Абрагам Лінколн]] у&nbsp;році&nbsp;1861 Файл:Holy_Bible_The_Improved_Domestic_Bible_London_Schuyler_Smith_&_Co_1880_Maps.jpg|Ілустрована Біблія епохы [[Домова война в США|Громадянської войны]] в Америці Файл:Bible_and_Key_Divination.jpg|Мініатурна Біблія Файл:Bibel-1.jpg|Вікторіанська Біблія 1866.&nbsp;року Файл:Bizzell_Bible_Collection.jpg|Реґалы Біззеллської колекції Біблій у Біззеллськуй меморіалнуй бібліотеці, США Файл:Leonardo_da_Vinci_-_Annunciazione_(dettaglio).jpg|„Благовіщеня“ [[Леонардо да Вінчі|Леонарда да Вінчія]] (дас 1472–1475), на котрому [[Дїва Марія|Діва Марія]] читат Біблію </gallery> == Жерела == {{Refbegin|30em}} * {{cite book|last1=Aland|first1=Kurt|last2=Aland|first2=Barbara|title=The text of the New Testament : an introduction to the critical editions and to the theory and practice of modern textual criticism|url=https://archive.org/details/textofnewtestame0000alan_v4p7|date=1995|publisher=W.B. Eerdmans|location=Grand Rapids|isbn=978-0-8028-4098-1}} * {{cite book|editor-last1=Alter|editor-first1=Robert|editor-last2=Kermode|editor-first2=Frank|title=The Literary Guide to the Bible|year=1987|publisher=Harvard University Press|url=https://books.google.com/books?id=O4hYlvzWui8C|isbn=978-0-674-87531-9}} ** {{harvc|last=Savran|first=George|c=I and II Kings|year=1987|in1=Alter|in2=Kermode|ignore-err=no}} ** {{harvc|last=Rosenberg|first=Joel|c=I and II Samuel|year=1987|in1=Alter|in2=Kermode|ignore-err=no}} * {{cite book|last1=Aune|first1=David E.|title=The Blackwell Companion to The New Testament|date=22 January 2010|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-4443-1894-4|url=https://books.google.com/books?id=ygcgn8h-jo4C|language=en}} * {{Cite book|last=Baden|first=Joel S.|title=The Composition of the Pentateuch: Renewing the Documentary Hypothesis|publisher=Yale University Press|year=2012|url=https://books.google.com/books?id=CYW7z9tFHisC&q=The+Composition+of+the+Pentateuch%3A+Renewing+the+Documentary+Hypothesis|series=Anchor Yale Reference Library|isbn=978-0-300-15264-7}} * {{Cite book|last=Bandstra|first=Barry L.|date=2009|orig-date=2004|title=Reading the Old Testament: an introduction to the Hebrew Bible|edition=4th|publisher=[[Wadsworth Cengage Learning]]|isbn=978-0-495-39105-0|oclc=244017850}} * {{cite book|last1=Barnstone|first1=Willis|title=The Restored New Testament: A New Translation with Commentary, Including the Gnostic Gospels Thomas, Mary, and Judas|date=12 October 2009|publisher=W. W. Norton & Company|isbn=978-0-393-06493-3|url=https://books.google.com/books?id=CakJchHfN1QC|language=en}} * {{cite journal|last1=Bartkowski|first1=John|title=Beyond Biblical Literalism and Inerrancy: Conservative Protestants and the Hermeneutic Interpretation of Scripture|url=https://archive.org/details/sim_sociology-of-religion_fall-1996_57_3/page/259|journal=Sociology of Religion|date=1996|volume=57|issue=3|pages=259–272|doi=10.2307/3712156|jstor=3712156}} * {{cite book|last1=Barton|first1=John|title=Understanding Old Testament Ethics: Approaches and Expectations|url=https://archive.org/details/understandingold0000bart|date=2003|publisher=Westminster John Knox Press|location=Louisville, Kentucky|isbn=978-0-664-22596-4}} * {{cite book|last1=Barton|first1=John|title=The Nature of Biblical Criticism|date=2007|publisher=Westminster John Knox Press|location=Louisville, Kentucky|isbn=978-0-664-22587-2|url=https://books.google.com/books?id=Vocz7rnZ0IwC}} * {{cite book|last1=Barton|first1=John|title=Holy Writings, Sacred Text: The Canon in Early Christianity|url=https://archive.org/details/holywritingssacr0000bart_f3t2|date=1998|publisher=Westminster John Knox Press|isbn=978-0-664-25778-1|edition=reprint}} * {{cite book|last=Barton|first=John|title=A History of the Bible: The Story of the World's Most Influential Book|url=https://archive.org/details/historyofbiblest0000bart|edition=illustrated|year=2019|publisher=Penguin|isbn=978-0-525-42877-0}} * {{cite book|last1=Beach|first1=Waldo|title=Christian Ethics in the Protestant Tradition|url=https://archive.org/details/christianethicsi0000beac|date=1988|publisher=John Knox Press|isbn=978-0-8042-0793-5}} * {{cite book|last=Beekes|first=R. S. P.|title=Etymological Dictionary of Greek|year=2009|publisher=Brill|location=Leiden and Boston}} * {{cite book|last1=Black|first1=David Alan|title=New Testament Textual Criticism: A Concise Guide|url=https://archive.org/details/newtestamenttext00blac|date=1994|publisher=Baker Academic|isbn=978-0-8010-1074-3|edition=illustrated}} * {{cite book|last1=Blass|first1=Friedrich W.|last2=Thackeray|first2=Henry St. John|author-link2=Henry St. John Thackeray|title=Grammar of New Testament Greek|date=29 August 2008|publisher=Wipf and Stock Publishers|isbn=978-1-7252-2324-0|url=https://books.google.com/books?id=akD7DwAAQBAJ|language=en}} * {{cite journal|last=Blocher|first=Henri|title=Helpful or Harmful? The "Apocrypha" and Evangelical Theology|journal=European Journal of Theology|volume=13|issue=2|year=2004|pages=81–90}} * {{cite book|last=Brake|first=Donald L.|title=A visual history of the English Bible: the tumultuous tale of the world's bestselling book|year=2008|publisher=Baker Books|location=Grand Rapids, MI|isbn=978-0-8010-1316-4|url=https://archive.org/details/visualhistoryofe00brak/page/29}} * {{cite book|last1=Brock|first1=Sebastian|title=The Bible in the Syriac Tradition|date=1988|publisher=St. Ephrem Ecumenical Research Institute}} * {{cite encyclopedia|last=Bromiley|first=Geoffrey W.|title=The International Standard Bible Encyclopedia: Q–Z|year=1995|publisher=Wm. B. Eerdmans|isbn=978-0-8028-3784-4}} * {{cite journal|last=Brown|year=1997|first=Peter|title=''SO Debate'': The World of Late Antiquity Revisited|journal=Symbolae Osloenses|volume=72|issue=1|pages=5–30|issn=1502-7805|doi=10.1080/00397679708590917|url=https://www.academia.edu/37604019|access-date=25 April 2022|archive-date=25 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220425223626/https://www.academia.edu/37604019|url-status=live}} * {{cite book|last=Brown|first=Raymond E.|date=2010|orig-date=1997|title=An Introduction to the New Testament|url=https://archive.org/details/introductiontone0000brow_o1d8|series=[[Anchor Bible Series|The Anchor Yale Bible Reference Library]]|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=978-0-300-14016-3|oclc=762279536}} * {{cite book|last=Bruce|first=Frederick|title=The Canon of Scripture|url=https://archive.org/details/canonofscripture0000bruc|publisher=IVP Academic|location=Downers Grove, Illinois|year=1988|isbn=978-0-8308-1258-5}} * {{cite book|last=Brunner|first=Emil|title=The Divine Imperative: A Study in Christian Ethics|url=https://books.google.com/books?id=cmitRbD4V_MC&pg=PA494|year=2002|publisher=James Clarke & Co.|isbn=978-0-7188-9045-2}} * {{cite journal|last=Campbell|first=AF|title=Book Review: The Old Testament in Aotearoa New Zealand|url=https://archive.org/details/pacifica_2000_13_1-3/page/336|journal=Pacifica|year=2000|volume=13|issue=3|pages=336–338|doi=10.1177/1030570X0001300307|s2cid=149090942}} * {{cite book|author1-last=Caraher|author1-first=William R.|author2-last=Pettegrew|author2-first=David K.|title=The Oxford Handbook of Early Christian Archaeology|year=2019|publisher=Oxford University Press|edition=illustrated|editor1-last=Pettegrew|editor1-first=David K.|editor2-last=Caraher|editor2-first=William R.|editor3-last=Davis|editor3-first=Thomas W.|chapter=Introduction|isbn=978-0-19-936904-1}} * {{cite book|last1=Carmy|first1=Shalom|last2=Shatz|first2=David|editor1-last=Frank|editor1-first=Daniel H.|editor2-last=Learnman|editor2-first=Oliver|title=History of Jewish Philosophy|date=2003|publisher=Routledge|location=London|chapter=The Bible as a Source for Philosophical Reflection}} * {{Cite book|last=Carr|first=David McLain|title=An introduction to the Old Testament: sacred texts and imperial contexts of the Hebrew Bible|url=https://archive.org/details/introductiontool0000carr|date=2010|publisher=[[Wiley-Blackwell]]|isbn=978-1-4443-1995-8}} * {{cite book|title=The Formation of the Hebrew Bible: A New Reconstruction|url=https://archive.org/details/formationofhebre0000carr|last=Carr|first=David M.|year=2011|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-990820-2}} * {{cite book|last1=Coogan|first1=Michael David|title=A Brief Introduction to the Old Testament: The Hebrew Bible in Its Context|date=2009|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-533272-8|url=https://books.google.com/books?id=2rxBAQAAIAAJ|language=en}} * {{cite book|last=Crislip|year=2005|first=Andrew T.|title=From Monastery to Hospital: Christian Monasticism & the Transformation of Health Care in Late Antiquity|publisher=University of Michigan Press|place=Ann Arbor|isbn=978-0-472-11474-0|url={{googlebooks|r90OUzO9AP8C|plainurl=y}}}} * {{cite book|title=The Oxford dictionary of the Christian Church|url=https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_f0e0|editor-last1=Cross|editor-first1=F. L.|editor-last2=Livingstone|editor-first2=E. A.|date=2005|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-280290-3|edition=3rd rev.|doi=10.1093/acref/9780192802903.001.0001}} * {{cite journal|last=Davies|first=Philip|title=What separates a minimalist from a maximalist? Not much|journal=Biblical Archaeology Review|volume=26|issue=2|year=2000}} * {{cite book|last=De Hamel|first=Christopher|title=Medieval Craftsmen: Scribes and Illuminations|url=https://archive.org/details/scribesilluminat0000deha|location=Buffalo|publisher=University of Toronto|date=1992|isbn=978-0-8020-7707-3}} * {{cite book|last=Dever|first=William|title=Who Were the Early Israelites and Where Did They Come from?|location=Grand Rapids, Michigan|publisher=William B. Eerdmans Publishing Company|date=2003|isbn=978-0-8028-0975-9|title-link=Who Were the Early Israelites and Where Did They Come from?}} * {{cite book|last1=Diringer|first1=David|title=The Book Before Printing: Ancient, Medieval and Oriental|date=17 January 2013|publisher=Courier Corporation|isbn=978-0-486-14249-4|url=https://books.google.com/books?id=BOjCAgAAQBAJ|language=en}} * {{cite book|last1=Dorival|first1=Gilles|last2=Harl|first2=Marguerite|last3=Munnich|first3=Olivier|title=La Bible grecque des Septante : du judaïsme hellénistique au christianisme ancien|url=https://archive.org/details/labiblegrecquede0000dori|date=1988|publisher=Editions du Cerf|location=Paris|isbn=978-2-204-02821-9}} * {{cite book|last1=Duff|first1=Jeremy|last2=Wenham|first2=John William|title=The Elements of New Testament Greek|date=14 April 2005|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-75551-1|url=https://books.google.com/books?id=-YT1IjEjmDkC|language=en}} * {{cite book|last=Ewert|first=David|title=A General Introduction to the Bible: From Ancient Tablets to Modern Translations|date=11 May 2010|publisher=Zondervan|isbn=978-0-310-87243-6}} * {{cite book|editor-last1=Fahlbusch|editor-first1=E.|editor-last2=Bromiley|editor-first2=G. W.|title=The encyclopedia of Christianity|volume=4(P–Sh)|date=2004|publisher=Wm. B. Eerdmans|isbn=978-0-8028-2416-5}} * {{cite book|last1=Fishbane|first1=Michael|title=The Garments of Torah, Essays in Biblical Hermeneutics|year=1992|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-11408-2}} * {{cite book|last=Fitzmeyer|first=Joseph A.|title=Responses to 101 questions on the Dead Sea scrolls|url=https://archive.org/details/responsesto101qu0000fitz|year=1992|publisher=Paulist Press|isbn=978-0-8091-3348-2}} * {{cite book|last1=Flinn|first1=Frank K.|title=Encyclopedia of Catholicism|date=2007|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-7565-2|url=https://books.google.com/books?id=gxEONS0FFlsC|language=en}} * {{cite book|first1=Mary|last1=Fonseca|title=Weekend Getaways in Louisiana|publisher=Pelican Publishing|year=1996|isbn=978-1-4556-1398-4|url=https://books.google.com/books?id=DGfg8QoWY_EC|access-date=11 February 2020|archive-date=11 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201211135118/https://books.google.com/books?id=DGfg8QoWY_EC&q=%22Bible+Museum%22+Biedenharn&pg=PA249|url-status=live}} * {{cite journal|last1=Fox|first1=Michael V.|title=Ethics and Wisdom in the Book of Proverbs|journal=Hebrew Studies|date=2007|volume=48|pages=75–88|jstor=27913833|doi=10.1353/hbr.2007.0028|s2cid=201749265}} * {{cite journal|last=Gaster|first=M.|title=A Samaritan Book of Joshua|journal=The Living Age|volume=258|year=1908|url=https://books.google.com/books?id=HbYxAQAAMAAJ|access-date=5 January 2019}} * {{cite book|last=Geisler|first=Norman L.|title=Inerrancy|url=https://archive.org/details/inerrancy0000unse|date=1980|publisher=Zondervan Pub. House|location=Grand Rapids, Mich.|isbn=978-0-310-39281-1}} * {{cite book|last1=Geisler|first1=Norman L.|title=A general introduction to the Bible|date=1986|publisher=Moody Press|location=Chicago|isbn=978-0-8024-2916-2|edition=Rev. and expanded}} * {{cite book|last1=Gerber|first1=William|title=Nuggets of Wisdom from Great Jewish Thinkers: From Biblical Times to the Present|date=1994|publisher=Rodopi|isbn=978-90-5183-727-8|url=https://books.google.com/books?id=DygOmktEvFMC|language=en}} * {{cite book|last1=Gericke|first1=Jaco|title=The Hebrew Bible and Philosophy of Religion|url=https://archive.org/details/hebrewbiblephilo0000geri_r0k3|date=2012|publisher=Society of Biblical Literature|location=Atlanta, Georgia|isbn=978-1-58983-707-2}} * {{cite book|last1=Gomes|first1=Alan W.|title=Unitarian Universalism|date=15 December 2009|publisher=Zondervan Academic|isbn=978-0-310-86454-7|url=https://books.google.com/books?id=NhI2o_3hfwAC|language=en}} * {{cite journal|last=Goshen-Gottstein|first=M. H.|title=The Aleppo Codex and the Rise of the Massoretic Bible Text|journal=The Biblical Archaeologist|volume=42|issue=3|year=1979|pages=145–163|publisher=University of Chicago Press|doi=10.2307/3209386|jstor=3209386|s2cid=188037600}} * {{cite book|first=Lester L.|last=Grabbe|title=Ancient Israel: What Do We Know and How Do We Know It?: Revised Edition|url=https://books.google.com/books?id=4lzyDQAAQBAJ&pg=PA36|date=23 February 2017|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-0-567-67044-1}} * {{Cite book|last1=Gravett|first1=Sandra L.|last2=Bohmbach|first2=Karla G.|last3=Greifenhagen|first3=F. V.|last4=Polaski|first4=Donald C.|title=An introduction to the Hebrew Bible: a thematic approach|url=https://archive.org/details/introductiontohe0000unse_t6r6|date=2008|publisher=[[Westminster John Knox Press]]|isbn=978-0-664-23030-2|oclc=196303211|ref={{harvid|Gravett et al.|2008}}}} * {{Cite book|last=Greifenhagen|first=Franz V.|title=Egypt on the Pentateuch's Ideological Map|publisher=Bloomsbury|year=2003|url=https://books.google.com/books?id=r1evAwAAQBAJ&pg=PA207|isbn=978-0-567-39136-0}} * {{Cite book|last=Grudem|first=Wayne|url=https://books.google.com/books?id=moZrzQEACAAJ|title=Systematic Theology: An Introduction to Biblical Doctrine|publisher=[[Zondervan]]|year=2020|isbn=978-0-310-51797-9|edition=Second|location=Grand Rapids, MI|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230719025547/https://books.google.com/books?id=moZrzQEACAAJ|archive-date=19 July 2023|url-status=live}} * {{cite journal|last1=Gurry|first1=Peter J.|title=The Number of Variants in the Greek New Testament: A Proposed Estimate|journal=New Testament Studies|date=January 2016|volume=62|issue=1|pages=97–121|doi=10.1017/S0028688515000314|s2cid=170822522|url=https://www.repository.cam.ac.uk/handle/1810/250445}} * {{cite book|last=Harper|year=2013|first=Kyle|title=From Shame to Sin: The Christian Transformation of Sexual Morality in Late Antiquity|publisher=Harvard University Press|place=Cambridge, MA|isbn=978-0-674-07277-0|url={{googlebooks|oBipdkvxpGwC|plainurl=y}}}} * {{cite book|last1=Harris|first1=Stephen L.|title=Understanding the Bible : a reader's introduction|url=https://archive.org/details/understandingbib0000harr_w2l8|date=1985|publisher=Mayfield Pub. Co|location=Palo Alto, Calif.|isbn=978-0-87484-696-6}} * {{Cite book|last1=Harris|first1=Stephen L.|first2=Robert Leonard|last2=Platzner|title=The Old Testament: an introduction to the Hebrew Bible|date=2008|orig-date=2003|publisher=[[McGraw-Hill Higher Education]]|isbn=978-0-07-299051-5|edition=2nd|oclc=166317501}} * {{cite book|last1=Harrisville|first1=Roy A.|title=Pandora's Box Opened: An Examination and Defense of Historical-Critical Method and Its Master Practitioners|year=2014|publisher=Eerdmans|isbn=978-0-8028-6980-7}} * {{cite book|title=A History of Biblical Interpretation, Vol. 2: The Medieval Though the Reformation Periods|editor1-last=Hauser|editor1-first=Alan J.|editor2-last=Watson|editor2-first=Duane F.|editor3-last=Kaufman|editor3-first=Schuyler|year=2003|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|isbn=978-0-8028-4274-9}} * {{Cite book|first=Christine Elizabeth|last=Hayes|title=Introduction to the Bible|date=2012|series=Open Yale Courses|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=978-1-283-65655-9|oclc=817828470}} * {{cite book|author1-last=Hendel|author1-first=Ronald|author2-last=Joosten|author2-first=Jan|title=How Old Is the Hebrew Bible?: A Linguistic, Textual, and Historical Study|year=2018|publisher=Yale University Press|edition=unabridged|isbn=978-0-300-23488-6}} * {{cite book|last=Henshaw|first=T.|title=The Writings: The Third Division of the Old Testament Canon|publisher=George Allen & Unwin Ltd.|date=1963|url=https://archive.org/details/writingsthirddiv0000hens/mode/2up}} * {{cite book|last1=Heschel|first1=Abraham Joshua|title=The Prophets|url=https://archive.org/details/prophets0000hesc_y4z7|date=2001|publisher=Perennial|location=New York|isbn=978-0-06-093699-0|edition=1st Perennial classics}} * {{cite book|last=Hoffmeier|first=James K.|title=Israel in Egypt: The Evidence for the Authenticity of the Exodus Tradition|url=https://archive.org/details/israelinegyptevi0000jame_d2j0|publisher=Oxford University Press|year=1999|edition=illustrated, revised|isbn=978-0-19-513088-1}} * {{cite book|editor1-last=Homolka|editor1-first=Walter|editor2-last=Jacob|editor2-first=Walter|editor3-last=Chorin|editor3-first=Tovia Ben|title=Die Lehren des Judentums nach den Quellen / 1.|date=1999|publisher=Knesebeck|location=München|isbn=978-3-89660-058-5|edition=Verband der Deutschen Juden}} * {{cite book|last=Humphrey|first=Edith M.|title=Scripture and Tradition|date=15 April 2013|publisher=Baker Books|isbn=978-1-4412-4048-4}} * {{cite book|last1=Hunter|first1=Archibald Macbride|title=Introducing the New Testament|date=1972|publisher=SCM Press|isbn=978-0-334-00696-1|url=https://books.google.com/books?id=y7qKHAAACAAJ|language=en}} * {{cite book|last1=Johnson|first1=Paul|title=History of Christianity|date=2012|publisher=Simon and Schuster|isbn=978-1-4516-8851-1}} * {{cite book|last1=Kelly|first1=J. N. D.|title=Early Christian Doctrines|date=20 November 2000|publisher=A&C Black|isbn=978-0-8264-5252-8|url=https://books.google.com/books?id=UivDgM0WywoC|language=en}} * {{cite book|last=Kraus|first=Hans-Joachim|title=Psalms 1–59: A continental commentary|volume=1|publisher=Fortress Press|year=1993|isbn=978-1-4514-0936-9}} * {{cite book|last=Kraus|first=Matthew A|title=Jewish, Christian, and Classical Exegetical Traditions in Jerome's Translation of the Book of Exodus: Translation Technique and the Vulgate|year=2017|publisher=Brill|chapter=The Critical Use of the Septuagint and Versions|isbn=978-90-04-34300-9|ref={{sfnref|Krauss|2017}}}} * {{cite book|last=Lavidas|first=Nikolaos|title=The Diachrony of Written Language Contact: A Contrastive Approach|publisher=Brill|year=2021|isbn=978-90-04-50356-4}} * {{Cite book|last=Lim|first=Timothy H.|title=The Dead Sea Scrolls: a very short introduction|date=2017|orig-date=2005|edition=2nd|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-877952-0|oclc=978451657|lccn=2016953719}} * {{cite journal|last1=Leith|first1=Mary Joan Winn|title=Biblical Israel: History and Historiography to 586 BCE|url=https://www.academia.edu/45001883|journal=The State of Jewish Studies in the Twenty-First Century, Carl Ehrlich, ed. (Berlin/New York: De Gruyter) in Press|access-date=23 February 2022|format=PDF|ref={{sfnref|Leith|2022}}}} * {{cite book|last1=Lightfoot|first1=Neil R.|title=How We Got the Bible|date=July 2003|publisher=Baker Books|isbn=978-0-8010-1252-5|url=https://books.google.com/books?id=89oz-U-JJ0sC|language=en}} * {{cite book|last=Marcos|first=Natalio Fernández|title=The Septuagint in context : introduction to the Greek version of the Bible|year=2000|publisher=Brill|isbn=978-90-04-11574-3}} * {{cite book|last=Mazar|first=Amihai|chapter=Remarks on Biblical Traditions and Archaeological Evidence Concerning Early Israel|title=Symbiosis, Symbolism, and the Power of the Past. Canaan, Ancient Israel, and Their Neighbors from the Late Bronze Age Through Roman Palestina|year=2003|pages=85–98|publisher=Pennsylvania State University Press|isbn=978-1-57506-081-1|url=https://books.google.com/books?id=yJVpAAAAMAAJ}} * {{cite book|last=McDonald|first=Lee Martin|title=The Oxford Handbook of the Apocrypha|year=2021|publisher=Oxford University Press|editor-last=Oegema|editor-first=Gerbern S.|chapter=A Canonical History of the Old Testament Apocrypha|isbn=978-0-19-068964-3}} * {{cite book|last1=McLay|first1=Tim|title=The use of the Septuagint in New Testament research|date=2003|publisher=W.B. Eerdmans Pub. Co|location=Grand Rapids, Mich.|isbn=978-0-8028-6091-0}} * {{cite book|last1=Mears|first1=Henrietta C.|title=What the Bible is All About Visual Edition|date=5 February 2007|publisher=Gospel Light Publications|isbn=978-0-8307-4329-2|url=https://books.google.com/books?id=m2Lz7iwklhAC|language=en}} * {{cite journal|last1=Metzger|first1=Bruce M.|title=Literary Forgeries and Canonical Pseudepigrapha|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biblical-literature_1972-03_91_1/page/3|journal=Journal of Biblical Literature|date=1972|volume=91|issue=1|pages=3–24|doi=10.2307/3262916|jstor=3262916}} * {{cite journal|author1-last=Metzger|author1-first=David|author2-last=Katz|author2-first=Steven B.|title=The 'Place' of Rhetoric in Aggadic Midrash|journal=College English|volume=72|issue=6|publisher=National Council of Teachers of English|year=2010|pages=638–653|doi=10.58680/ce201011553|jstor=20749307|url=https://digitalcommons.odu.edu/english_fac_pubs/18|ref={{sfnref|Metzger & Katz|2010}}|archive-date=8 July 2024|access-date=17 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240708085814/https://digitalcommons.odu.edu/english_fac_pubs/18/|url-status=live}} * {{cite book|last1=Mittleman|first1=Alan L.|title=A Short History of Jewish Ethics: Conduct and Character in the Context of Covenant|date=2012|publisher=Wiley-Blackwell|location=Chichester, West Suffix|isbn=978-1-4051-8942-2}} * {{cite journal|last=Mowry|first=Lucetta|title=The Early Circulation of Paul's Letters|journal=Journal of Biblical Literature|volume=63|issue=2|year=1944|pages=73–86|doi=10.2307/3262644|jstor=3262644|url=https://www.jstor.org/stable/3262644}} * {{cite book|last=Nahkola|first=Aulikki|editor1-last=Jarick|editor1-first=John|chapter=The ''Memoires'' of Moses and the Genesis of Method in Biblical Criticism: Astruc's Contribution|title=Sacred Conjectures: The Context and Legacy of Robert Lowth and Jean Astruc|url=https://archive.org/details/sacredconjecture0000unse|year=2007|publisher=T&T Clark|isbn=978-0-567-02932-4}} * {{Cite book|last=Newsom|first=Carol Ann|title=The Self as Symbolic Space: Constructing Identity and Community at Qumran|publisher=Brill|year=2004|url=https://books.google.com/books?id=j3g7dwFK81IC|isbn=978-90-04-13803-2}} * {{cite journal|last1=Orsini|first1=Pasquale|last2=Clarysse|first2=Willy|title=Early New Testament Manuscripts and Their Dates|url=https://archive.org/details/ephemerides-theologicae-lovanienses_2012-12_88_4/page/443|journal=Ephemerides Theologicae Lovanienses|date=2012|volume=88|issue=4|pages=443–474|doi=10.2143/ETL.88.4.2957937}} * {{cite book|author-last=Pace|author-first=Sharon|editor1-last=Chapman|editor1-first=Stephen B.|editor2-last=Sweeney|editor2-first=Marvin A.|title=The Cambridge Companion to the Hebrew Bible/Old Testament|date=2016|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-88320-7|edition=illustrated|chapter=17 Deuterocanonical/Apocryphal books}} * {{Cite book|author1-first=David C.|author1-last=Parker|date=2013|chapter=The New Testament text and versions|pages=412–454|editor-first1=James Carleton|editor1-last=Paget|editor2-first=Joachim|editor2-last=Schaper|title=Volume 1: From the Beginnings to 600|series=The New Cambridge History of the Bible|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-0-521-85938-7|oclc=774213683}} * {{cite journal|last=Phillips|first=Kim|title=The Masora Magna of two biblical fragments from the Cairo Genizah, and the unusual practice of the scribe behind the Leningrad Codex|year=2016|journal=The Tyndale Bulletin|volume=67|issue=2|doi=10.17863/CAM.11381|s2cid=165565008}} * {{cite journal|last=Phillips|first=Thomas E.|title=The Genre of Acts: moving toward a consensus?|journal=Currents in Biblical Research|volume=4|issue=3|year=2006|pages=365–396|doi=10.1177/1476993X06064629|s2cid=145271094}} * {{cite journal|last=Porter|first=Stanley E.|title=Early Apocryphal Non-Gospel Literature and the New Testament Text|journal=Journal of Greco-Roman Christianity and Judaism|volume=8|issue=12|year=2011|pages=192–98|url=http://www.jgrchj.net/volume8/JGRChJ8-9_Porter.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.jgrchj.net/volume8/JGRChJ8-9_Porter.pdf|archive-date=9 October 2022|url-status=live}} * {{cite book|last1=Price|first1=Charles|title=Becoming Rasta: Origins of Rastafari Identity in Jamaica|date=2009|publisher=NYU Press|isbn=978-0-8147-6768-9|url=https://books.google.com/books?id=OC399TZD2BwC|language=en}} * {{cite book|last1=Reinhartz|first1=Adele|editor1-last=Dell|editor1-first=Katharine J.|title=The Biblical World|date=2021|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-39255-2|edition=2, illustrated|chapter=2, The Apocrypha and Pseudepigrapha}} * {{cite book|last1=Rezetko|first1=Robert|last2=Young|first2=Ian|title=Historical Linguistics and Biblical Hebrew Steps Toward an Integrated Approach|year=2014|publisher=SBL Press|isbn=978-1-62837-046-1}} * {{cite book|last1=Rice|first1=John R.|title=Our God-breathed Book: The Bible|date=1969|publisher=Sword of the Lord Publishers|isbn=978-0-87398-628-1|url=https://books.google.com/books?id=4Z_h1Q-iBvwC|language=en}} * {{cite book|title=The Bible: A Very Short Introduction|last=Riches|first=John|year=2000|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-285343-1}} * {{cite book|last1=Robinson|first1=George|title=Essential Torah : a complete guide to the five books of Moses|url=https://archive.org/details/essentialtorahco00robi|date=2006|publisher=Schocken Books|location=New York|isbn=978-0-307-48437-6|edition=1st}} * {{cite book|translator-last=Rodkinson|translator-first=Michael L.|title=The Babylonian Talmud, Vol. 7 of 9: Tract Baba Bathra (Last Gate)|publisher=Forgotten Books|year=2008|orig-date=1918|isbn=978-1-60506-736-0|url=https://books.google.com/books?id=9NUejG2IGPMC|language=en|ref={{sfnref|Rodkinson|2008}}}} * {{Cite book|last=Rogerson|first=J. W.|author-link=John W. Rogerson|date=2005|orig-date=1999|url=http://archive.org/details/J.w.Rogerson-AnIntroductionToTheBibleRevisedEdition|title=An Introduction to the Bible: Revised Edition|publisher=[[Equinox Publishing (Sheffield)|Equinox Publishing]]|language=English}} * {{cite book|last1=Rogerson|first1=J. W.|editor1-last=Mason|editor1-first=Alistair|editor2-last=Hastings|editor2-first=Adrian|editor3-last=Hastings|editor3-first=Ed|editor4-last=Pyper|editor4-first=Hugh|title=The Oxford Companion to Christian Thought|year=2000|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-860024-4|chapter=Higher criticism|url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont00hast}} * {{cite book|last1=Rossel|first1=Seymour|title=The Torah: Portion by Portion|date=2007|publisher=Torah Aura Productions|isbn=978-1-891662-94-2|url=https://books.google.com/books?id=AzZlANCOIRgC|language=en}} * {{cite book|last1=Royce|first1=James R.|editor-last1=Ehrman|editor-first1=Bart|editor-last2=Holmes|editor-first2=Michael W.|title=The Text of the New Testament in Contemporary Research: Essays on the Status Quaestionis|date=2013|publisher=Brill|isbn=978-90-04-23604-2|edition=Revised second|chapter=Scribal tendencies in the transmission of the text of the new testament}} * {{cite journal|last1=Rüger|first1=Hans Peter|title=The Extent of the Old Testament Canon1|url=https://archive.org/details/sim_bible-translator_1989-07_40_3/page/301|journal=The Bible Translator|date=July 1989|volume=40|issue=3|pages=301–308|doi=10.1177/026009358904000301|s2cid=164995721}} * {{cite book|title=The Wiley Blackwell Companion to World Christianity|editor-last1=Sanneh|editor-first1=Lamin|editor-last2=McClymond|editor-first2=Michael|year=2016|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-118-55604-7}} * {{cite book|last1=Schaff|first1=Philip|title=Ante-Nicene Fathers|date=1885|url=https://ccel.org/ccel/schaff/anf04/anf04.|volume=IV|archive-date=16 March 2022|access-date=16 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220316200134/https://ccel.org/ccel/schaff/anf04/anf04.|url-status=live}} * {{cite book|last1=Schwarz|first1=Leo Walder|last2=Baron|first2=Salo Wittmayer|title=Great Ages and Ideas of the Jewish People|date=1956|publisher=Random House|isbn=978-0-394-60413-8|url=https://books.google.com/books?id=rXUGAQAAIAAJ|language=en}} ** {{harvc|first=Yehezkel|last=Kaufmann|c=Israel In Canaan|in1=Schwarz|in2=Baron|year=1956|anchor-year=1956a}} ** {{harvc|first=Yehezkel|last=Kaufmann|c=The Age of Prophecy|in1=Schwarz|in2=Baron|year=1956|anchor-year=1956b}} * {{cite book|last1=Segal|first1=Alan|title=Life After Death: A History of the Afterlife in Western Religion|date=23 June 2010|publisher=Crown Publishing Group|isbn=978-0-307-87473-3|url=https://books.google.com/books?id=owd9zig7i1oC|language=en}} * {{cite book|last1=Soulen|first1=Richard N.|last2=Soulen|first2=R. Kendall|title=Handbook of Biblical Criticism|year=2001|edition=Third|publisher=Westminster John Knox Press|url=https://archive.org/details/handbookofbiblic0000soul_z2x8|isbn=978-0-664-22314-4}} * {{cite book|last1=Souryal|first1=Sam S.|title=Ethics in Criminal Justice: In Search of the Truth|date=2015|publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0-323-28091-4|edition=6th}} * {{cite book|last=Steinsaltz|first=Adin|title=The Essential Talmud|publisher=Basic Books|year=2009|isbn=978-0-7867-3541-9}} * {{cite book|author1-last=Stuckenbruck|author1-first=Loren T.|author2-last=Erho|author2-first=Ted M.|editor1-last=Maeir|editor1-first=Aren M.|editor2-last=Magness|editor2-first=Jodi|editor3-last=Schiffman|editor3-first=Lawrence|title='Go Out and Study the Land' (Judges 18:2): Archaeological, Historical and Textual Studies in Honor of Hanan Eshel|date=2011|publisher=Brill|isbn=978-90-04-20268-9|edition=illustrated|chapter=Book of Enoch and the Ethiopian manuscript tradition: New Data|ref={{sfnref|Stuckenbruck & Erho|2011}}}} * {{cite book|last1=Swenson|first1=Kristin|title=A Most Peculiar Book: The Inherent Strangeness of the Bible|date=2021|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-065173-2|url=https://books.google.com/books?id=5xQOEAAAQBAJ}} * {{cite book|last1=Tov|first1=Emanuel|title=Textual Criticism of the Hebrew Bible|url=https://archive.org/details/textualcriticism0000tove_g3e6|date=2001|publisher=Uitgeverij Van Gorcum|isbn=978-90-232-3715-0|edition=illustrated}} * {{cite book|last1=Ulrich|first1=Eugene|date=2013|chapter=The Old Testament text and its transmission|pages=83–104|editor1-first=James Carleton|editor1-last=Paget|editor1-link=James Carleton Paget|editor2-first=Joachim|editor2-last=Schaper|title=Volume 1: From the Beginnings to 600|series=The New Cambridge History of the Bible|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-0-521-85938-7|oclc=774213683}} * {{Cite book|first1=James C.|last1=VanderKam|first2=Peter W.|last2=Flint|title=The meaning of the Dead Sea scrolls: their significance for understanding the Bible, Judaism, Jesus, and Christianity|date=2013|orig-date=2002|publisher=[[HarperCollins]]|url=https://books.google.com/books?id=SBMXnB4CRpUC|isbn=978-0-06-224330-0|edition=E-book|oclc=856526599}} * {{cite book|last1=Wallace|first1=Daniel B.|title=Greek Grammar Beyond the Basics: An Exegetical Syntax of the New Testament|date=1996|publisher=Zondervan|url=https://books.google.com/books?id=SfglAQAAIAAJ|isbn=978-0-310-37340-7}} * {{cite journal|last=Wallace|first=Daniel B.|title=Challenges in New Testament textual criticism for the twenty-first century|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-evangelical-theological-society_2009-03_52_1/page/79|journal=Journal of the Evangelical Theological Society|volume=52|issue=1|year=2009|pages=79–100}} * {{cite book|last1=Walzer|first1=Michael|title=In God's Shadow: Politics in the Hebrew Bible|url=https://archive.org/details/ingodsshadowpoli0000walz|date=2012|publisher=Yale University Press|location=New Haven, Connecticut|isbn=978-0-300-18044-2}} * {{cite book|last=Wegner|first=Paul|title=The Journey From Texts to Translations|year=1999|url=https://books.google.com/books?id=kkVFOTsBOAEC&q=%22Masoretes+inherited%22|publisher=Baker Academic|isbn=978-0-8010-2799-4}} * {{cite book|last1=Wegner|first1=Paul D.|title=A Student's Guide to Textual Criticism of the Bible: Its History, Methods and Results|date=2006|publisher=InterVarsityPress|isbn=978-0-8308-2731-2|edition=illustrated}} * {{cite book|last1=Wells|first1=Preston B.|title=The Story of the English Bible|date=1911|publisher=Pentecostal Publishing Company}} * {{cite book|magazine=Quaker Life|title=Apocrypha : What's that?|volume=11|date=1970|publisher=Friends United Press|last=Williams|first=Melvin G.|url=https://books.google.com/books?id=CA3nAAAAMAAJ}} * {{cite book|last=Wright|first=Kevin J.|title=The Christian travel planner|year=2008|publisher=Thomas Nelson|isbn=978-1-4016-0374-8|url=https://books.google.com/books?id=onBZhX0H9YkC|access-date=11 February 2020|archive-date=11 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201211134937/https://books.google.com/books?id=onBZhX0H9YkC&q=the+great+passion+play+arkansas+eureka+springs&pg=PA327|url-status=live}} * {{cite book|last=Wright|first=N. T.|title=The Last Word: Scripture and the Authority of God – Getting Beyond the Bible Wars|url=https://archive.org/details/lastwordscriptur0000wrig|publisher=HarperCollins|date=2005|isbn=978-0-06-087261-8}} * {{cite journal|last=Young|first=Ian|title=What do we actually know about ancient Hebrew|journal=Australian Journal of Jewish Studies|volume=27|year=2013|pages=11–31}} * {{cite book|last1=Zuck|first1=Roy B.|title=Basic Bible interpretation|url=https://archive.org/details/basicbibleinterp0000zuck_j3p1|date=1991|publisher=Victor Books|location=Wheaton, Ill.|isbn=978-0-89693-819-9}} {{Refend}} == Референції == {{Reflist|30em}} [[Катеґорія:Христианска литература]] 09lydsj50kpa1fhcoesndeitd74go4n 169608 169607 2026-09-16T00:46:10Z Flipdot 23893 169608 wikitext text/x-wiki {{Інфобокс | image = [[Файл:Gutenberg Bible, Lenox Copy, New York Public Library, 2009. Pic 01.jpg|300px]] | caption = [[Ґутенберґова Біблія]], удана Йоганном Ґутенберґом у середині 15.&nbsp;стороча, перша печатна Біблія. | above = Біблія | header1 = Відомості | data2 = [[Хрістіанство|Християнство]]<br>[[Юдаїзм]] | label2 = Реліґія | label3 = Язык ориґінала | data3 = [[Гебрейскый язык|Іврит]], [[Арамайскый язык|арамайськый язык]] и [[Грецькоє койне|грецькоє койне]] | label4 = Період | data4 = Ник. [[Датованя Біблії]] | label5 = Книгы | data5 = [[Юдаїзм|Юдаїштськый]] канон: 24&nbsp;книгы<ref>Се число враховує Книгу Самуеля, Книгу Царюв, Дванадцять малых пророкув, Книгу хронік тай Книгы Езры тай Неемії як єдну книгу, бо так они ся рахувут у юдаїзмови. Кідьбы ся тоты раховали поокреме ги у християнстві, та число бы было 39&nbsp;книг. Обадва йсі числа не враховувут [[второканонічні книгы]].</ref><br>[[Протестантство|Протестантськый]] канон ([[Лутеранство|лутеранськый]]): 66&nbsp;книг<br>[[Римокатолицька церьков|Римокатолицькый]] канон: 73&nbsp;книгы<br>[[Ґрекокатолицька церьков|Грекокатолицькый]] тай [[Православна церьков|православный]] канон: 76&nbsp;книг<br>Ник. [[Біблійні каноны]] }} '''Бі́блія''' ([[Грецькоє койне|гр. койне]] {{Lang|grc|τὰ βιβλία ''tà biblía''}} „книгы“), '''Сято́є Писа́ня''', пораз '''Кни́га книг''' є комплет реліґійных текстув, на котрых ся базує [[Хрістіанство|християнство]] тай [[юдаїзм]], тай котрі ся честувут у другых реліґіях, наприклад у [[іслам]]і. Біблія тото [[антолоґія]] (зберька текстув ушылиякых форм), ориґінално написана [[іврит]]ом, [[Арамайськый язык|арамайськым]] языком тай [[Грецькоє койне|грецькым койне]]. Она обсягує настановы, оповіді, [[Поезія|поезію]], [[Пророцтво|пророцтва]] тай другі жанры. Комплет текстув, узнаваных ги часть Біблії у окреме взятуй реліґійнуй традиції вадь комуніті ся кличе біблійным каноном. Прибучникы реліґії типово держат Біблію за продукт божественого вдухновліня, айбо сут разні верзії за інтерпретацію єї текста тай його значіня. Разні общины збирали реліґійні тексты у вшылиякі офіційні зберькы. Майрання зберька обсяговала перші пять книг Біблії и называла ся по гебрейськы ''Тора'' („Учіня“, {{Lang-he|תּוֹרָה ''Tōrā''}}), а по старогрецькы ''Пятикнижа'', ''Пентатевхос'' ({{Lang-grc|πεντάτευχος ''pentáteuchos''}}, букв.&nbsp;„пять книг“). Друга за старостьов секція была колекційов оповідий тай пророцтв и называла ся ''Невіʼім'' („Пророкы“; {{Lang-he|נְבִיאִים ''Nəvīʾīm''}}); третя секція, ''Кетувім'' („Писаня“; {{Lang-he|כְּתוּבִים‎ ''Kǝṯuḇim''}}), обсягує псалмы, пословиці тай оповіді. ''Танах'' ({{Lang-he|תָּנָ״ךְ‎ ''Tanaḵ''}}) тото алтернативна назывка юдаїштської Біблії, котра ся чинит из першых букв трьох єї компонентув: ''Тора'', ''Невіʼім'' тай ''Кетувім''. [[Масоретськый текст]] тото середньовічна верзія Танаха&nbsp;— написана по гебрейськы тай арамайськы&nbsp;— котра ся рахує авторитативным текстом юдаїштської Біблії у сучаснум рабіністичнум юдаїзмі. [[Септуаґінта]] тото товмачіня Танаха на грецькоє койне, вчиненоє у третюм и другум сторочу до&nbsp;н.&nbsp;е.; она ся читаво пересікає из юдаїштськов Біблійов. Християнство ся зачало ги удросток юдаїзма Другого храма и мало Септуаґінту за основу [[Старый Завіт|Старого Завіта]]. Рання християнська церьков продовжила жыдувську традицію записованя того, што ся виділо божествено вдуховленым, тай інкорпорації такых текстув у авторитативні реліґійні книгы. [[Єванґеліє|Єванґелія]], т.&nbsp;є.&nbsp;оповіді за жывут и учіня [[Исус Христос|Христа]], уєдно из посланями Павла и другыма текстами скоро стали основов [[Новый Завіт|Нового Завіта]]. Майстарі часті Біблії, віроятно, датувут ся дас 1200.&nbsp;роками до&nbsp;н.&nbsp;е., а Новый Завіт головно ся сформовав до настаня 4.&nbsp;стороча н.&nbsp;е. Приблизноє число проданых копій Біблії досігат пяти міліардув, што чинит ї майпродаванов публікаційов за вшыток час. Біблія мала читавый влив як на западні културу тай історію, так и на другі културы по світови. Єї штудованя через біблійный крітіцізм тоже непрямо повливало на културу и історію. Біблія є щий майтовмаченов книгов у світі. Штудованьом біблійної літературы ся занимат конар наукы пуд назвов [[біблеїстика]]. == Етимолоґія == Слово „Біблія“ походит из грецького койне, де {{Lang|grc|τὰ βιβλία ''tà biblía''}} (у єдн.&nbsp;числі {{Lang|grc|βιβλίον ''biblion''}}) значит „книжкы“.<ref>Bandstra (2009), pp.&nbsp;7; Gravett et al. (2008), p.&nbsp;xv.</ref> Само слово {{Lang|grc|βιβλίον}} зачатково мало буквалноє значіня „звиток“<ref>Beekes (2009), pp.&nbsp;246–247.</ref> и є димінутивом уд {{Lang|grc|βύβλος ''byblos''}} „еґіпетськый папірус“, котроє возможно пушло уд назвы [[Фінікія|фінікійського]] порта [[Біблос]] (знамого ай ги Ґебал), удкідь еґіпетськый [[папірус]] ся експортовав у Грецію.<ref>Brake (2008), [https://archive.org/details/visualhistoryofe00brak/page/29 p.&nbsp;29].</ref><ref name=":0">{{Cite book|last1=Болдирєв|first1=Р. В.|url=https://irbis-nbuv.gov.ua/ulib/item/UKR0001331|chapter=біблія|publisher=Наукова думка|place=[[Кієв|Київ]]|editor1-last=Мельничук|editor1-first=О. С.|at=АН Української РСР, Ін-т мовознав. ім. О. О. Потебні|nopp=yes|ref=ESUM1|volume=Т. 1 : А-Г|title=Етимологічний словник української мови у 7 томах|year=1982|page=с. 190}}</ref> Грецькоє {{Lang|grc|τὰ βιβλία}} было „выразом, котрый хосновали геленістичні жыдове на означіня свойих сакралных книг“.<ref>{{cite web |first=Mark |last=Hamilton |title=From Hebrew Bible To Christian Bible {{!}} From Jesus To Christ – The First Christians {{!}} Frontline {{!}} PBS |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/religion/first/scriptures.html |website=www.pbs.org |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180614021417/https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/religion/first/scriptures.html |archive-date=14 June 2018 }}</ref> Штудувучый Біблію ученый Фредерік Файві Брус удзначовав, ож Иван Златоустый первый ухосновав фразу {{Lang|grc|τὰ βιβλία}}, описувучи Старый и Новый Завіт уєдно у свойих „Бесідах на Єванґеліє уд Матея“.<ref>Bruce (1988), p.&nbsp;214.</ref> Уд {{Lang-el|τὰ βιβλία τὰ ἅγια ''tà biblía tà hágia''}} „сяті книгы“ ся появила [[Латиньскый язык|латинська]] [[Калька|калка]] {{Lang|la|''biblia sacra''}}.<ref>{{cite web |last1=Liddell |first1=Henry George |last2=Scott |first2=Robert |title=A Greek-English Lexicon, βιβλίον |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dbibli%2Fon |website=www.perseus.tufts.edu |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191118102635/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dbibli%2Fon |archive-date=18 November 2019 }}</ref> У середньовічнуй латині тото ся покуртало до {{Lang|la|''biblia''}} тай поступово перечинило ся у назывник єдн.&nbsp;числа, жунського рода ({{Lang|la|''biblia''}}, [[Ґенітив|ґен.]]&nbsp;{{Lang|la|''bibliae''}}); так тото слово ся позычало у языкы европськых народув.<ref name=":0" /><ref>{{cite web |url=http://www.newadvent.org/cathen/02543a.htm |title=The Catholic Encyclopedia |publisher=Newadvent.org |year=1907 |access-date=23 April 2010 |archive-date=13 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100613102636/http://newadvent.org/cathen/02543a.htm |url-status=live }}</ref> == Розвуй тай історія == Біблія не є єднов книжков; тото зберька книг, сложный розвуй котрых не є до кунця порозумілый. Знає ся, ож Біблія ся писала тай складовала многыма людьми&nbsp;— подля многых ученых авторы булшинов незнамі и сут представителями разных култур и походжінь.<ref>Swenson (2021), p.&nbsp;12; Rogerson (2005), p.&nbsp;21; Riches (2000), ch.&nbsp;2.</ref> Майстарі єї книгы ся зачинали ги пісні, котрі ся передавали усно з поколіня у поколіня. Британськый изглядовач Біблії Джон К.&nbsp;Річез писав:<ref>Riches (2000), p.&nbsp;9.</ref> {{Цитат 2 |Біблійні тексты ся продуковали за період, бігом котрого условія жывота писателюв&nbsp;— політичні, културні, економічні тай еколоґічні&nbsp;— читаво ся удличали. Сут тексты, котрі указувут кочовый стиль жывота, тексты уд людий из устоянов монархійов и култом Храма, тексты из екзиля, тексты, рождені з силного опору чужым правителям, придворні тексты, тексты уд вандрувучых харизматичных проповідникув, тексты уд іншпірованых писателями геленістичного періода. Тото часовый удрізок, котрый обсігат творы [[Гомер]]а, [[Платон]]а, [[Арістотель|Арістотля]], [[Тукідід]]а, [[Софокл]]а, [[Цезарь|Цезаря]], [[Ціцерон]]а тай [[Катулл]]а. Ото період, котрый видів и пуднятя, и падіня Ассірійської імперії (уд 12.&nbsp;по 7.&nbsp;стороча) тай Перської імперії (уд 6.&nbsp;по 4.&nbsp;стороча), [[Александер Великый|Александрові]] кампанії (336–326), розвуй [[Старовікый Рим|Рима]] тай його домінацію у Середньоземноморьови (уд 4.&nbsp;стороча по закладеня [[Принципат]]а), 27&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е., згубленя [[Другый храм|Єрусалимського храма]] (70&nbsp;н.&nbsp;е.) тай пошыреня правліня Рима на часті [[Шкоція|Шкоції]] (84&nbsp;н.&nbsp;е.) |''Джон К. Річез'' }} [[Файл:Bible_from_1300_(20).jpg|альт=Hebrew Bible from 1300. Genesis.|міні|Книга Бытя у гебрейськуй Біблії, дас&nbsp;1300]] [[Файл:Great_Isaiah_Scroll.jpg|міні|Звиток Ісаї (1QIsa<sup>a</sup>), єден из Извиткув Мертвого моря&nbsp;— майстара копія Книгы Ісаї]] Книгы Біблії ориґінално ся писали тай переписовали вручну на папірусові звиткы.<ref>Lim (2017) pp.&nbsp;7, 47.</ref> Ориґіналы не дожыли до нашых днув&nbsp;— зато датованя ориґіналного складаня текстув ото тяжкоє діло и предмет горячых дебатув. Хоснувучи комбінованый лінґвістичный тай історіоґрафічный пудход, Роналд Гендел и Ян Йоостен датовали майстарі юдаїштської біблії (пісню Деборы у Судьох&nbsp;5 тай історію Самсона у Судьох&nbsp;16 и 1&nbsp;Самуелови) передмонаршым ранньым желізным віком (дас 1200&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.).<ref>Hendel, Joosten (2018), pp.&nbsp;ix, 98–99, 101, 104, 106.</ref> [[Звиткы Мертвого моря]], найдені у пещерах Кумрана у 1947.&nbsp;році тото майстарі екзистувучі копії книг юдаїштської Біблії хотьякої довготы, котрі при тум не сут фраґментами, они ся датувут межи 250&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.&nbsp;и 100&nbsp;н.&nbsp;е.<ref name=":13">Lim (2017), pp.&nbsp;38, 47; Ulrich (2013), pp.&nbsp;103–104; Brown (2010) VanderKam, Flint (2013), ch.&nbsp;5, ch.&nbsp;3(A); Harris, Platzner (2008), p.&nbsp;22.</ref> Припущат ся, ож майдавні рукописы ся писали палеогебрейськым письмом, фильом клинописа, похожым на другі піктоґрамы того періода.<ref>Wegner (2006), p.&nbsp;59.</ref> Угнатя у Бабілон майскорі спричинило переход на квадратноє арамайськоє письмо межи 5. тай 3.&nbsp;сторочами&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.<ref>Wegner (2006), p.&nbsp;60.</ref> Уд часу Звиткув Мертвого моря юдаїштська Біблія ся писала из пропусками межи словами про май легкоє читаня.<ref>Wegner (2006), p.&nbsp;61.</ref> До 8.&nbsp;стороча&nbsp;н.&nbsp;е., [[масореты]] додали значкы гласных звукув у текст.<ref>VanderKam, Flint (2013), pp.&nbsp;88–90.</ref> Левіты вадь писарі сокотили тексты, а поєдны тексты ся все держали ги май авторитативні уд другых.<ref>Wegner (2006), pp.&nbsp;62–63.</ref> Писарі сокотили тай міняли тексты, мінявучи письмо, обновлювучи архаїчні формы, вносячи поправкы. Тоты гебрейські тексты ся копіровали дуже акуратно.<ref>Wegner (2006), pp.&nbsp;64–65.</ref> Сакралні, авторитативні реліґійні тексты ся складовали ушылиякыма реліґійныма комунітами у разні біблійні каноны (офіційні зберькы книг).<ref>Hayes (2012), p.&nbsp;9.</ref> Майстаров таков зберьков, котра обсягує перві пять книг Біблії, є ''Тора'' („Учіня“, {{Lang-he|תּוֹרָה ''Tōrā''}})&nbsp;— знама ай ги ''Пятикнижа'', ''Пентатевхос'' ({{Lang-grc|πεντάτευχος ''pentáteuchos''}}, букв.&nbsp;„пять книг“)&nbsp;— котра была прията ги юдаїштськый канон до 5.&nbsp;стороча&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е. Друга зберька оповідий и пророцтв пуд назвов ''Невіʼім'' („Пророкы“; {{Lang-he|נְבִיאִים ''Nəvīʾīm''}}) была канонізована у третюм сторочу&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е. Третя зберька тото ''Кетувім'' („Писаня“; {{Lang-he|כְּתוּבִים‎ ''Kǝṯuḇim''}}), обсягувуча псалмы, пословиці тай оповіді, была канонізована межи 2.&nbsp;сторочом&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е. тай&nbsp;2.&nbsp;сторочом&nbsp;н.&nbsp;е.<ref>Hayes (2012), pp.&nbsp;9–10.</ref> Тоты три комплеты книг были написані головно біблійськым івритом, из частями, написаными у арамайськум языкови, котрі вєдно формувут юдаїштську Біблію&nbsp;— ''Танах'' ({{Lang-he|תָּנָ״ךְ‎ ''Tanaḵ''}}; абревіатура из першых букв „Тора“, „Невіʼім“, „Кетувім“).<ref>Lim (2017), p.&nbsp;40.</ref> === Юдаїштська Біблія === Сут три важні історичні верзії юдаїштської Біблії: Септуаґінта, Масоретськый текст тай Самаритянськоє Пятикнижа (котроє обсягує лиш перві пять книг). Они взайимноскапчані, айбо мавут неєднаку історію розвою. Септуаґінта (LXX) тото товмаченя гебрейськых писань и поєдных дотычных текстув на грецькоє койне, котроє подля оцінок ся чинило дас 70–72 писарями тай старшинами спомежи геленістичных жыдув;<ref>[https://web.archive.org/web/20230520031054/https://www.bl.uk/greek-manuscripts/articles/manuscripts-of-the-greek-old-testament%20Greek%20manuscripts The Old Testament in Greek] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230520031054/https://www.bl.uk/greek-manuscripts/articles/manuscripts-of-the-greek-old-testament%20Greek%20manuscripts|date=20 May 2023}} – Greek manuscripts. British Library. Retrieved 20 May 2023.</ref> робота над нив ся зачала у Александрії у кунци 3.&nbsp;ст.&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е. тай завершила ся у 132.&nbsp;рокови&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.<ref name=":4">Segal (2010), [https://books.google.com/books?id=owd9zig7i1oC&pg=PA363 p.&nbsp;363.]</ref><ref>Dorival, Harl, Munnich (1988), p.&nbsp;111.</ref><ref>''„[…] die griechische Bibelübersetzung, die einem innerjüdischen Bedürfnis entsprang [...] [von den] Rabbinen zuerst gerühmt (.) Später jedoch, als manche ungenaue Übertragung des hebräischen Textes in der Septuaginta und Übersetzungsfehler die Grundlage für hellenistische Irrlehren abgaben, lehte man die Septuaginta ab.“'' Homolka, Jacob, Chorin (1999), pp. 43ff, Bd.3</ref> Припущат ся, ож Септуаґінту забештеловав быв Птолемей&nbsp;II.&nbsp;Філаделфус, царь Еґіпта, обы задоволнити потребу головно грецькоязычных жыдовув греко-римської діаспоры.<ref name=":4" /><ref>Lavidas (2021), p.&nbsp;30.</ref> Екзістувучі повні копії Септуаґінты ся датувут уд 3.&nbsp;по&nbsp;5.&nbsp;ст.&nbsp;н.&nbsp;е., а фраґменты&nbsp;— 2.&nbsp;ст.&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.<ref>Lim (2017), pp.&nbsp;45–46, 58; Hayes (2012), ch.&nbsp;1; Brown (2010), ''Intro.''; Carr (2010), p.&nbsp;250; Bandstra (2009), pp.&nbsp;8, 480; Gravett et al. (2008), p.&nbsp;47; Harris, Platzner (2008), p.&nbsp;27; Riches (2000), ch.&nbsp;3.</ref> Майстарі правкы єї текста ся датувут 1.&nbsp;ст.&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.<ref name="Dines 2004">{{cite book|last1=Dines|first1=Jennifer|title=The Septuagint|date=2004|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-0-567-60152-0|page=4}}</ref> Фраґменты Септуаґінты ся найшли межи Звитками Мертвого моря; удрізкы єї текста ся найшли ай на папірусі из Еґіпта, датованому 2. тай&nbsp;1.&nbsp;сторочами&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е. и&nbsp;1.&nbsp;сторочом нашої еры.<ref name="Dines 2004" />{{Rp-primitive|бук=5}} Масореты зачали розробляти тото, што пак стало авторитативным гебрейськым и арамайськым текстом 24&nbsp;книг юдаїштської Біблії у рабіністичнум юдаїзмі пуд конець талмудського періода (дас 300&nbsp;– дас 500 н.&nbsp;е.), айбо точный датум удефіновати тяжко.<ref name=":5">Hauser, Watson, Kaufman (2003), pp.&nbsp;30–31.</ref><ref>Wegner (1999), [https://books.google.com/books?id=kkVFOTsBOAEC&q=%22Masoretes+inherited%22&pg=PA172 p.&nbsp;172].</ref><ref>Swenson (2021), [https://books.google.com/books?id=5xQOEAAAQBAJ&pg=PA29 p.&nbsp;29].</ref> У 6. и&nbsp;7.&nbsp;сторочу, три жыдувські комуніты розробили системы про точный запис текста вєдно з вокалізаційов ([[Нікуд (іврит)|нікуд]]) и акцентуаційов ([[Гебрейська кантилація|кантилаційов]]), котрі дустали назывку Масора ({{Lang-he|מָסוֹרָה ''masorá''}}).<ref name=":5" /> Тоты ранні масоретські учені бывали головно у ґалілейськых варошах [[Тіберіада|Тіберіаді]] тай [[Єрусалим|Єрусалимі]], тай у Бабілонії (на території сучасного [[Ірак|Ірака]]). Бывателі жыдувської комуніты Тіберіады у давнюй Ґалілеї (дас 750–950) учинили переписы юдаїштськых біблійных текстув без стандартизованого текста, на удлику уд бабілонської традиції. Канонічный уговор юдаїштської Біблії (пуд назывков тіберськый іврит), котрый они розробили, тай многі зазначкы, котрі вни написали, зато ся удличали уд бабілонськых.<ref>Phillips (2016), pp.&nbsp;288–291.</ref> Тота розлука ся рішила стандартизованым Масоретськым текстом у 9.&nbsp;ст.<ref>Lavidas (2021), p.&nbsp;75.</ref> Майстара повна його копія, котра дожыла доднесь тото [[Лєнінґрадськый кодекс]], датованый дас 1000.&nbsp;роком&nbsp;н.&nbsp;е.<ref>VanderKam, Flint (2013), p.&nbsp;87.</ref> Самаритянськоє Пятикнижа тото верзія Торы, котру самаритянська община сокотила уд античности, и котру европські учені найшли у 17.&nbsp;сторочу; майстара єї ужывша копія датує ся дас роком 1100&nbsp;н.&nbsp;е.<ref>Lim (2017), pp.&nbsp;46–49; Ulrich (2013), pp.&nbsp;95–104; VanderKam, Flint (2013), ch.&nbsp;5; Carr (2010), p.&nbsp;8; Bandstra (2009), p.&nbsp;482; Gravett et al. (2008), pp.&nbsp;47–49; Harris, Platzner (2008), pp.&nbsp;23–28.</ref> Самаритяне включили у тот свуй канон лиш Пятикнижа, т.&nbsp;є.&nbsp;Тору.<ref>VanderKam, Flint (2013), [https://books.google.com/books?id=SBMXnB4CRpUC&pg=PA91 p.&nbsp;91].</ref> Они не признавали божественоє авторство вадь іншпірацію у другых книгах юдаїштського Танаха.<ref>Хоть позад мізерного числа дожывшых до нашого часу жерел не мож уповісти набізувно, ож ранні самаритяне удмітовали ай другі книгы Танаха, отець церькви 3.&nbsp;столітя Оріґен пудтвержує, ож самаритяне його часу „принима[ли] лиш Мойсейові книгы.“ {{harvnb|Schaff|1885|loc=[https://www.ccel.org/ccel/schaff/anf04.vi.ix.i.l.html Chapter XLIX]|ps=&#32;(Commentary on John 13:26)}}</ref> Самаритянська Книга Єгошуа Нуна (Исуса Навина), почасти закладена на Танаховуй Книзі Єгошуа Нуна екзістує, айбо Самаритянами ся держит ги неканонічна світська історична кроніка.<ref>Gaster (1908), [https://books.google.com/books?id=eUCRAfZvwRgC&pg=PA166 p.&nbsp;166].</ref> Перва кодексова форма юдаїштської Біблії была уроблена у 7.&nbsp;ст. Кодекс тото предок сучасної книгы. Кодексы ся чинили зогнутьом єдного листа папіруса навпул, што формовало „бокы“; дакулько такых зогнутых листув ся скапчовали у єдну „книгу“, котра была май доступнов и переноснов ги звиткы. Такый формат популаризовали ранні християне. У 1488.&nbsp;рокови была вчинена перва повна печатна верзія юдаїштської Біблії.<ref>Hauser, Watson, Kaufman (2003), pp.&nbsp;31–32.</ref> === Новый Завіт === [[Файл:PaulT.jpg|міні|[[Павло (апостол)|Апостол Павло]] на образі „Сятый Павло пише свої посланя“ (дас 1619) Валентіна де Булоня]] [[Файл:P52_verso.jpg|альт=photo of a fragment of papyrus with writing on it|міні|Папірус&nbsp;52 (щи знамый ги папірус Райландса), 125–175&nbsp;н.&nbsp;е., майстарый екзистувучый фраґмент папіруса Нового Завіта, на котрому написані фразы из 18.&nbsp;главы Єванґелія уд Йоана<ref>Orsini, Clarysse (2012), p.&nbsp;470.</ref>]] Из ростом популарности християнства у 1.&nbsp;сторочу нашої еры ся появили нові писаня грецькым койне. Християне пак зачали тоты нові писаня кликати ''Новым Завітом'', а Септуаґінту&nbsp;— ''Старым Завітом''. Новый Завіт ся усокотив у май великум числі рукописув ги хотьякый другый стародавньый вытвор. Майранні християнські переписовачі не были вышколеныма писарями. Многі переписы Єванґеліюв и Павловых послань ся чинили простыма християнами за удносно куртый період часу, дуже скоро по написаню ориґіналув. У синоптичных Єванґеліях, у писаньох ранньых Отцюв церькви, уд [[Маркіон Сінопськый|Маркіона]] и у [[Дідахе|Дідасі]] сут доказы, ож християнські документы были у циркулації перед зачатком першого стороча. Павлові посланя были в колобігови щи при його жывоті, а його смерть ся, припущат, настала до 68.&nbsp;року при царьованю Нерона. Ранні християне носили йсі писаня по Римськуй імперії тай товмачили їх на старосірійськый, [[коптськый]], [[етіопськый]], [[Латиньскый язык|латинськый]] и другі языкы. Изглядовач Нового Завіта Барт Ерман обяснят, як тоты тексты пак были поґруповані у катеґорії: {{Цитат 2|Бігом ранньых сторочув [екзістованя] церькви, християнські тексты ся копіровали у тых містах, де ся писали вадь де їх переміщовали. Позад того, ож тексты ся переписовали локално, не чудно, ож разні міста выводили разні филі текстуалної традиції. Другыма словами, рукописы у Римі мали много ворошных хыб [помежи собов], бо булшинов были „штатныма“ документами, котрі ся копіровали єден из другого; они не мали читавого влива з бока рукописув, копірованых у Палестині; а написані у Палестині набрали ся свойих рис, котрі были не такі ги у рукописах, найденых у Александрії, у Еґіптови. Ба булше, у ранні стороча церькви подакотрі міста мали ліпшых писарюв ги другі. Сучасні научникы порозуміли, ож писарі у Александрії&nbsp;— котра у античности была читавым інтелектуалным центром&nbsp;— были особено скрупулозні, даже у тот давньый час, тай ож там у Александрії ся десятьруча за десятьрочом сокотила дуже чиста форма текста ранньохристиянськых писань, котру держали уддані тай удносно майстерні християнські переписовачі.|Барт Ерман<ref>{{Cite book|last=Ehrman|first=Bart D.|title=Misquoting Jesus: The Story Behind Who Changed the Bible and Why|place=New York|publisher=HarperCollins|year=2005|page=p. 72|nopp=yes}}</ref>}}Резултатом сього стали текстуалні варіації, котрі сучасні научникы кличут „текстотипами“. Чотыри майшыроко признавані текстотипы тото александрійськый, западный, цезарьськый тай бізантськый.<ref>Parker (2013), pp.&nbsp;412–420, 430–432; Brown (2010) ch.&nbsp;3(A).</ref> Католицькый біблійный канон книг быв закладеный на Римському синоді у&nbsp;році&nbsp;382, пак Гіппонійському у 393 тай Картаґенському у&nbsp;397. Межи 385.&nbsp;тай&nbsp;405.&nbsp;роками н.&nbsp;е.&nbsp;рання християнська церьков потовмачила свуй канон на вулґарну латину (народный латинськый язык)&nbsp;— тото товмачіня дустало назву ''Вулґата'' (уд {{Lang-la|Biblia Vulgata}}, {{IPA2|ˈbɪbli.a wʊlˈɡaːta}} „Біблія у народнум языку“).<ref name=":6">Lim (2017), pp.&nbsp;40, 46, 49, 58–59; Hayes (2012), ch.&nbsp;1; Brown (2010), ''Intro.''; Carr (2010), pp.&nbsp;3–5; Bandstra (2009), pp.&nbsp;7–8, 480–481; Gravett et al. (2008), pp.&nbsp;xv, 49; Harris, Platzner (2008), pp.&nbsp;3–4, 28, 31–32, 371; Riches (2000), ch.&nbsp;3.</ref> Уд того часу католицькі християне правили вселенські соборы про стандартизацію свого біблійного канона. Тридентськый собор (1545–1563), котрый католицька церьков справила в удповідь протестантськуй Реформації, затвердив Вулґату офіційным латинськым товмачіньом Біблії.<ref name=":6" /> Удтовды ся розвили дакулько біблійных канонув. Тото у тому числі: 73-книжный католицькый канон, 66-книжный канон, котрый признає булшина протестантськых деномінацій, 81-книжный етіопськый православный тевагедськый канон и другі.<ref>Riches (2000), pp.&nbsp;7–8.</ref> Юдаїзм давно затвердив єдиный авторитативный текст, а християнство ниґда не мало єдину верзію; умісто того у християн были многі разні рукописні традиції.<ref>Barton (2019), p.&nbsp;15.</ref> === Варіанты === Попри читавоє честованя тай акуратность, из котрыма ся переписовали біблійні тексты, в ушыткых біблійных рукописах сут хыбы переноса, котрі ся называвут варіантами.<ref>Wegner (2006), p.&nbsp;41.</ref><ref>Black (1994) p.&nbsp;24.</ref> Варіантом ся кличе хотьяка девіація межи двома текстами. Текстуалный критик Деніел&nbsp;Б.&nbsp;Воллес обяснює: „Кажджа девіація ся рахує ги єден варіант, не никавучи на вто, кулько рукописув єї фіксує“.<ref>Wallace (2009), p.&nbsp;98.</ref> Научник Емануел Тов каже, ож тот термін не є оціночным; тото узнаня, ож путі розвоя разных текстув ся розыйшли.<ref>Tov (2001), p.&nbsp;18.</ref> Середньовічні рукописы юдаїштської Біблії ся держали ги дуже точні: майавторитативні документы, з котрых ся копіровало у другі тексты.<ref>{{Cite web |title=The Damascus Keters |url=https://web.nli.org.il/sites/nli/english/collections/jewish-collection/pages/damascus.aspx |website=National Library of Israel |access-date=1 July 2020 |archive-date=28 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728235241/https://web.nli.org.il/sites/NLI/English/collections/jewish-collection/Pages/damascus.aspx |url-status=live }}</ref> Айбо при тому, изглядователь юдаїштської Біблії Девід Карр каже, ож и юдаїштські тексты мавут даякі варіанты.<ref>Carr (2011), pp.&nbsp;5–7.</ref> Булшина вшыткых варіантув трафункові, наприклад ортоґрафічні хыбы, айбо поєдны зміны были нарочні.<ref>Black (1994), p.&nbsp;60.</ref> У юдаїштському текстови „варіанты з памняти“ тото типово случайні розлукы, такі ги шор слув у 1 Кроніках 17:24 тай 2 Самуелови 10:9 тай 13. Варіанты щи обсягувут заміну лексичныма еквівалентами, семантичні тай ґраматичні удликы; май читаві правкы Масоретськых текстув мали бы быти нарочныма.<ref>Carr (2011), pp.&nbsp;5–7, 18, 24, 29, 42, 55, 61, 145, 167</ref> Нарочні зміны у тексті Нового Завіта ся чинили про уліпшеня ґраматикы, ліквідацію неточностий и розбіжностий, гармонізацію паралелных фраґментув, комбінацію тай упрощеня дакулькох варіантных прочитань у єдно, тай позад теолоґічных причин.<ref>Black (1994), p.&nbsp;60.</ref><ref>Royce (2013), pp.&nbsp;461–464, 468, 470–473.</ref> Изглядовач Старого Завіта Брус&nbsp;К.&nbsp;Волткі замічат, ож про кажджі десять слув зафіксованый єден варіант у недавнюм критичнум уданю юдаїштської Біблії, ''Biblia Hebraica Stuttgartensia,'' т.&nbsp;є.&nbsp;осталні 90% юдаїштського текста сут без варіацій. Четвертоє уданя Грецького Нового Завіта Споєного біблійного общества фіксує варіанты, котрі ся кывавут дас 500 из 6900 слув, вадь 7%&nbsp;текста. == Тематика тай обсяг == === Темы === [[Файл:Creation_of_Light.png|міні|''Сотвореня світла'', [[Ґустав Доре]]]] Оповіді, законы, мудрості, пришты тай унікалні жанры Біблії давут можность діскусії на булшину тем людського єствованя, межи нима: звірі, дерева тай природа,<ref name="Northcott96">{{cite book|last1=Northcott|first1=Michael S.|editor1-last=Clark|editor1-first=Stephen R. L.|title=The Environment and Christian Ethics|url=https://archive.org/details/environmentchris0000nort|date=1996|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-57631-4}}</ref>{{rp-primitive|xi}} сосіды,<ref name="Wayne Grudem">{{cite book|last1=Grudem|first1=Wayne|title=Christian Ethics: An Introduction to Biblical Moral Reasoning|url=https://archive.org/details/christianethicsi0000unse_r6w7|date=2018|publisher=Crossway|isbn=978-1-4335-4965-6}}</ref>{{rp-primitive|24}} цімборы, роль жун,<ref name="Barbara J. MacHaffie">{{cite book|last1=MacHaffie|first1=Barbara J.|title=Her Story Women in Christian Tradition|date=1992|publisher=Fortress Press|isbn=978-1-4514-0402-9}}</ref>{{rp-primitive|203}} секс,<ref>Harper (2013), pp.&nbsp;1–14, 84–86, 88.</ref> діти, побратя,<ref name="Chadwick">Henry Chadwick, The Early Church, {{ISBN|978-0-14-023199-1}}</ref> природа тай діленя власти,<ref>Praet, Danny (1992–1993). "Explaining the Christianization of the Roman Empire. Older theories and recent developments". Sacris Erudiri. Jaarboek voor Godsdienstgeschiedenis. A Journal on the Inheritance of Early and Medieval Christianity. 23: 5–119.</ref>{{rp-primitive|45–48}} гроші тай економіка,<ref name="Hargaden">{{cite book|last1=Hargaden|first1=Kevin|title=Theological Ethics in a Neoliberal Age: Confronting the Christian Problem with Wealth|date=2018|publisher=Wipf and Stock|isbn=978-1-5326-5500-5}}</ref>{{rp-primitive|77}} робота, удношіня,<ref name="Kieran Cronin">{{cite book|last1=Cronin|first1=Kieran|title=Rights and Christian ethics|url=https://archive.org/details/rightschristiane0000cron|date=1992|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-41889-8|page=[https://archive.org/details/rightschristiane0000cron/page/n248 223]}}</ref> смуток, природа радости тай другі.<ref>Gericke (2012), p.&nbsp;207.</ref> [[Филозоф|Філозоф]] тай етик Жако Ґеріке додає: „Значіня добра и зла, природа правилного и неправилного, крітерії морали, добрі жерела морали, походжіня тай приятя моралных віровань, онтолоґічный статус моралных норм, моралный авторитет, културный плуралізм, аксіолоґічні тай естетичні гадкы за природу цінности тай красы. Сесе всьо закладено у тексты.“<ref name=":9">Gericke (2012), p.&nbsp;210.</ref> Айбо уокремленя тем подакотрых біблійных текстув годно быти проблематичным.<ref>Mittleman (2012), pp.&nbsp;1, 2.</ref> Булшина Біблії подає ся у оповіднуй формі тай вцілови біблійна нарація не дає прямі настановы, а у поєдных текстах наміреня автора тяжко розшифровати.<ref>Barton (2007) pp.&nbsp;1–3.</ref> Дефінованя добра тай зла, правилного и неправилного, путь ид розуміню и практиці рідко прямі тай лігавут на читача.<ref name="Barton19">Barton (2019).</ref>{{rp-primitive|14}} [[Бог|Буг]] пораз указаный важным елементом [[Сюжет|сужета]], айбо часто за реакцію Бога на події тай його одобреня вадь неодобреня дій персонажув авадь їх провалув дашто вчинити мало вповіджено.<ref name="Barton19" />{{rp-primitive|40}} Автор не коментує, а читачови ся лишат самому думати над написаным.<ref name="Barton19" />{{rp-primitive|40}} Жыдувські філозофы Шалом Кармі тай Давід Шац обяснявут, ож Біблія „часто сопоставлят противорічиві ідеї, без обясненя вадь аполоґетізма.“<ref name=":10">Carmy, Shatz (2003), pp.&nbsp;13–14.</ref> Юдаїштська Біблія має гадкы за природу знаня, віровань, истины, інтерпретації, розуміня тай коґнітивных процесув.<ref>Gericke (2012), p.&nbsp;209.</ref> Етик Майкел&nbsp;В.&nbsp;Фокс пише, ож головна аксіома Книгы Пословиць ото ож „тренованя людського розума вто мусайноє условія правилного и успішного справованя в ушыткых сферах жывота.“<ref>Fox (2007), p.&nbsp;78.</ref> Біблія учит природі платных арґументув, природі тай моци языка тай його удношіня ид реалности.<ref name=":9" /> Подля Алана Міттелмана, професора жыдувської філозофії, Біблія дає мінты моралного думаня, котрі ся фокусувут на справованьови тай характері.<ref name="Barton19" />{{rp-primitive|3}}<ref>Mittleman (2012), p.&nbsp;17.</ref> У біблійнуй метафізиці челядник має слобудну волю, айбо вто удносна тай ограничена слобода.<ref>Brunner (2002), p.&nbsp;494.</ref> Біч каже, ож християнськый ''волунтарізм'' указує на ''волю'' ги на ядро себе тай ож у людськуй природі „ядро того, кым мы сьме, опреділят ся тым, што мы любиме“.<ref>Beach (1988), pp.&nbsp;25–26.</ref> Природного закона Біблія ся докывує у Пророках, Римлянах&nbsp;1, Діяньох&nbsp;17 тай книзі Амоса (Амос 1:3–2:5), де другі державы кроме Ізраїля ся держат зодповідныма за свої етичні рішеня даже попри вто, ож не знавут юдаїштського Бога.<ref>Barton (2003), pp.&nbsp;48–50.</ref> Політичный теоретик Майкел Лабан Волзер находит політику у юдаїштськуй Біблії у завітах, законах и пророцтвах, котрі чинят ранню форму ''почти'' демократичної політичної етикы.<ref>Walzer (2012), p.&nbsp;200.</ref> Ключові елементы у біблійнуй криміналнуй юстіції ся зачинавут из віры у Бога ги жерело справедливости тай судю над усьыма, у тому числі тыма, ко вызначає справедливость на земли.<ref>Souryal (2015), p.&nbsp;xx.</ref> Кармі тай Шац кажут, ож Біблія „указує характер Бога, розказує за сотвореня, закладат метафізику божественого провидіня тай божественого вмішаня, предлагат основу про мораль, обговорює многі рисы людської натуры тай часто подає файно знаму загадку, ож як Буг годен позволяти зло.“<ref name=":10" /> === Юдаїштська Біблія === {{ГоловнаСтатя|Юдаїштська Біблія}} Авторитативный текст юдаїштської Біблії ся бере из Масоретського текста Лєнінґрадського кодекса, датованого 1008.&nbsp;роком. Зато юдаїштську Біблію пораз кличут Масоретськым текстом.<ref>{{cite web |last1=Tov |first1=Professor Emmanuel |title=The Bible and the Masoretic Text |url=https://www.thetorah.com/article/the-bible-and-the-masoretic-text |website=The Torah.com |access-date=3 July 2022 |archive-date=25 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220525004814/https://www.thetorah.com/article/the-bible-and-the-masoretic-text |url-status=live }}</ref> Юдаїштська Біблія щи ся знає за назывков Танах ({{Lang-he|תנ"ך}}). Тото удбиват розділеня гебрейськых писань на три часті: Тора („Учіня“), Невіʼім („Пророкы“) тай Кетувім („Писаня“) через хоснованя першых букв кажджого из сих трьох слув.<ref>Metzger & Katz (2010), p.&nbsp;651, footnote&nbsp;1</ref> Испис обсягу сих трьох частий быв першый раз найденый у бабілонськум Талмуді (дас 550&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.).<ref>Pace (2016), p.&nbsp;354</ref> Танах быв головно написаный біблійным івритом, айбо поєдны малі часті (Ездраш 4:8–6:18 тай 7:12–26, Єреміяш 10:11, Даніел 2:4–7:28)<ref>Ездраш&nbsp;4:8–6:18 тай Ездраш&nbsp;7:12–26, Єреміяш&nbsp;10:11, Даніел&nbsp;2:4–7:28</ref> написані были біблійнов арамайськов бесідов&nbsp;— языком, котрый на тот момент быв ''[[лінґва франка]]'' булшины семітського світу.<ref name="Driver">{{cite web |last1=Driver |first1=Godfrey |author1-link=Sir Godfrey Driver |title=Introduction to the Old Testament |url=http://www.bible-researcher.com/driver1.html |website=www.bible-researcher.com |access-date=30 November 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091109185323/http://www.bible-researcher.com/driver1.html |archive-date=9 November 2009 }}</ref> ==== Тора ==== {{ГоловнаСтатя|Тора}} Тора ({{Lang-he|תּוֹרָה}}) щи ся знає ги „Пять книг [[Моісей|Мойсея]]<nowiki/>“ вадь Пятикнижа.<ref>Barnstone (2009), [[iarchive:isbn 9780393064933/page/647|p.&nbsp;647]]</ref> Традиційно ся держало, ож тоты книгы надиктовав Мойсейови сам [[Бог|Буг]].<ref>Robinson (2006), p.&nbsp;97</ref><ref>Cross, Livingstone (2005), p.&nbsp;1072</ref> Зачинавучи 17.&nbsp;сторочом научникы никали на ориґіналні жерела ги на продукт дакулькох анонімных авторув, припущавучи, ож Мойсей годен быв изкомбіновати окремі жерела у єден текст.<ref>Nahkola (2007), pp.&nbsp;vii, xvi, 197, 204, 216–217</ref><ref>Baden (2012) p.&nbsp;13.</ref> Сут разні гіпотезы за вто, коли тай як Тора была скомпонована,<ref>Greifenhagen (2003), p.&nbsp;206</ref> айбо общый консенсус є такый, ож Тора дустала свою фіналну форму бігом правліня Перської ахеменідської імперії (віроятно 450–350&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.),<ref>Greifenhagen (2003), pp.&nbsp;206–207.</ref><ref>Newsom (2004), p.&nbsp;26.</ref> вадь у раннюм гелленістичнум періоді (333–164&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.).<ref>Greifenhagen (2003), p.&nbsp;224 n.&nbsp;49.</ref> Назывкы книг у івриті дуфлувут перві слова удповідных текстув. Тора ся чинит такыма пятьма книгами: * Бытя, ''Берешіт'' (בראשית), {{букв|„У зачаткови“}} * Выход, ''Шемот'' (שמות), {{букв|„Имена“}} * Левіт, ''Ваїкра'' (ויקרא), {{букв|„И Вун покликав“}} * Числа, ''Бамідбар'' (במדבר), {{букв|„У пустыни“}} * Второзаконя, ''Деварім'' (דברים), {{букв|„Слова“}} <small>(Назвы пяти книг у Торі вчинені з [[Інціпіт|першых слув на зачатку їх текстув]].)</small> Перві 11&nbsp;глав книгы Бытя розказувут за [[Наратив сотвореня світа|сотвореня світа]] тай історію ранньых удношінь людства з Богом. Осталні 39&nbsp;глав розказувут за союз Бога из біблійныма патріархами: [[Абрагам]]ом, [[Ісаак]]ом, [[Яков]]ом (вадь Ізраїльом) тай дітьми Якова, „<nowiki/>[[Діти Ізраїля|Дітьми Ізраїля]]<nowiki/>“, а май из [[Йосиф (юдаїштська Біблія)|Йосифом]]; як Буг уповів Абрагамови лишити свою файту тай дум в [[Ур Халдейськый|Урі Халдейському]], поселити ся у [[Канаан]]і тай як Діти Ізраїля перейшли у [[Еґіпет]]. Далші чотыри книгы Торы оповідавут історію Мойсея, котрый жыв через стувкы рокув по патріархах. Ун веде Дітий Ізраїля из еґіпетського рабства ид поновліню завіта з Богом на горі Сінай тай по пустыни, докідь уростає новоє поколіня, готовоє зайти до Канаанської земли. Тора ся кунчат смертьов Мойсея.<ref>Rossel (2007), [https://books.google.com/books?id=AzZlANCOIRgC&pg=PA355 p.&nbsp;355].</ref> Заповіді у Торі давут основу юдаїштського реліґійного закона. Подля традиції є 613&nbsp;заповідий (''taryag mitzvot''). ==== Невіʼім ==== Невіʼім ({{Lang-he|נְבִיאִים ''Nəḇī'īm''}}, „Пророкы“) тото другый головный розділ Танаха межи Торов тай Кетувімом. Она поділена на дві часті, Ранньых Пророкув ({{lang|he|נביאים ראשונים|rtl=yes}} {{lang|he-Latn|''Невіʼім Рішонім''}}, книгы Єгошуа Нуна, Судюв, Самуела тай Царюв) тай Пузньых Пророкув ({{lang|he|נביאים אחרונים|rtl=yes}} {{lang|he-Latn|''Невіʼім Агаронім''}}, книгы Ісаї, Єремії, Езекієля тай Дванадцятьох Малых Пророкув). Невіʼім розказує за зачаток жыдувської монархії тай єї розділеня на два царьства, Ізраїль тай Юдею, фокусувучи ся на конфлікті межи ізраїльтянами тай другыма народами, конфліктах межи ізраїльтянами, а май на борьбі межи вірячыма у „Господа Бога“ тай чужых богув<ref>„Кажджый царь ся держит авадь добрым, авадь пудлым у чорно-білуй перспективі, подля того, ци ун „чинив добрі“, ци „чинив пудло“ у очах Господа. Така оцінка не удбиват добробыта державы, царьовых успіхув авадь провалув у войнах, моралный клімат тых часув, ай скорше указує статус култового почитаня бігом його правліня. Царі, котрі діяли против ідолопоклонства тай чинили реліґійні реформы ся хвалят, а тоты, котрі одобряли поганські практикы&nbsp;— презиравут ся.“ —&nbsp;Savran (1987), [https://books.google.com/books?id=O4hYlvzWui8C&pg=PA146 p.&nbsp;146]. ''“Each king is judged either good or bad in black-and-white terms, according to whether or not he "did right" or "did evil" in the sight of the Lord. This evaluation is not reflective of the well-being of the nation, of the king's success or failure in war, or of the moral climate of the times, but rather the state of cultic worship during his reign. Those kings who shun idolatry and enact religious reforms are singled out for praise, and those who encourage pagan practices are denounced.”'' —&nbsp;Savran (1987), [https://books.google.com/books?id=O4hYlvzWui8C&pg=PA146 p.&nbsp;146].</ref><ref>“The fight against Baal was initiated by the prophets” —&nbsp;Kaufmann (1956a) p.&nbsp;54.</ref> тай критиці неетичного тай несправедливого справованя ізраїльтянськых еліт и правителюв;<ref>“The immediate occasion of the rise of the new prophecy was the political and social ruin caused by the wars with Israel's northerly neighbour, Aram, which continued for more than a century. They raged intensely during the reign of Ahab, and did not end until the time of Jeroboam II (784–744). While the nation as a whole was impoverished, a few&nbsp;– apparently of the royal officialdom&nbsp;– grew wealthy as a result of the national calamity. Many of the people were compelled to sell their houses and lands, with the result that a sharp social cleavage arose: on the one hand a mass of propertyless indigents, on the other a small circle of the rich. A series of disasters struck the nation&amp;nbsp;– drought, famine, plagues, death and captivity (Amos 4: 6–11), but the greatest disaster of all was the social disintegration due to the cleavage between the poor masses and the wealthy, dissolute upper class. The decay affected both Judah and Israel … High minded men were appalled at this development. Was this the people whom YHWH had brought out of Egypt, to whom He had given the land and a law of justice and right? it seemed as if the land was about to be inherited by the rich, who would squander its substance in drunken revelry. it was this dissolution that brought the prophetic denunciations to white heat.” —&nbsp;Kaufmann (1956b), pp.&nbsp;57–58.</ref><ref>“What manner of man is the prophet? A student of philosophy who runs from the discourses of the great metaphysicians to the orations of the prophets may feel as if he were going from the realm of the sublime to an area of trivialities. Instead of dealing with the timeless issues of being and becoming, of matter and form, of definitions and demonstrations, he is thrown into orations about widows and orphans, about the corruption of judges and affairs of the market place. Instead of showing us a way through the elegant mansions of the mind, the prophets take us to the slums. The world is a proud place, full of beauty, but the prophets are scandalized, and rave as if the whole world were a slum. They make much ado about paltry things, lavishing excessive language upon trifling subjects. What if somewhere in ancient Palestine poor people have not been treated properly by the rich? … Indeed, the sorts of crimes and even the amount of delinquency that fill the prophets of Israel with dismay do not go beyond that which we regard as normal, as typical ingredients of social dynamics. To us a single act of injustice&nbsp;– cheating in business, exploitation of the poor&nbsp;– is slight; to the prophets, a disaster. To us an injustice is injurious to the welfare of the people; to the prophets it is a deathblow to existence; to us an episode; to them, a catastrophe, a threat to the world.” —&nbsp;Heschel (2001), pp.&nbsp;3–4.</ref><ref>“Samuel is thus a work of national self-criticism. It recognizes that Israel would not have survived, either politically or culturally, without the steadying presence of a dynastic royal house. But it makes both that house and its subjects answerable to firm standards of prophetic justice&nbsp;– not those of cult prophets or professional ecstatics, but of morally upright prophetic leaders in the tradition of Moses, Joshua, Deborah, Gideon, and others …” —&nbsp;Rosenberg (1987), [https://books.google.com/books?id=O4hYlvzWui8C&pg=PA141 p.&nbsp;141].</ref> у котрых пророкы мали важну тай провудну роль. Невіʼім ся кунчат узятьом Ізраїля Новоасірійськов імперійов; Юдеї Новобабілонськов імперійов; изниченьом [[Соломонув храм|Храма в Єрусалимі]]. ===== Ранні Пророкы ===== Ранні Пророкы вто книгы [[Книга Єгошуа Нуна|Єгошуа Нуна]] (Йозуе, Исуса Навина), [[Книга Судюв|Судюв]], [[Книга Самуела|Самуела]] (Самуїла) тай [[Книга Царюв|Царюв]]. Они обсягувут оповіді, котрі ся зачинавут такой по смерти Мойсея из божым затверджіньом Єгошуа Нуна його наслідником, котрый пак веде народ Ізраїля у Землю Обітовану, тай кунчавут ся увязненьом посліднього царя Юдеї. Держачи Самуела тай Царюв ги окремі книгы, они розказувут за: * узятя Канаана Єгошуа Нуном ([[Книга Єгошуа Нуна]]), * борьбу народа за землю ([[Книга Судюв]]), * просьбу народа ид Богови дасти їм царя, обы вни могли заяти землю у лиці свойих урагув ([[Книгы Самуела]]) * володіня земльов пуд правліньом божествено покладеных царюв из Дома Давыда, котроє ся кунчат угнатьом чужинцями ([[Книгы Царюв]]) ===== Пузні Пророкы ===== Пузні Пророкы вто [[Книга Ізаяша|Ізаяш]] (Ісая), [[Книга Єремії|Єреміяш]] (Єремія), [[Книга Езекієля|Езекієль]] тай [[Дванадцять Малых Пророкув]], котрі ся рахувут ги єдна книга: * [[Озеаш]] (Осія), ''Гошеа'' (הושע) презират поклоніня богам окрем Господа, рувнявучи Ізраїль ид жоні, котра зражує свому чоловікови. * [[Йоел]] (Йоіл), ''Йоʼел'' (יואל) обсягує смуток и обіцяня уд Бога. * [[Амос]], ''Амос'' (עמוס) говорит за соціалну справедливость, давучи основу про природноє право через хоснованя го як на вірувучых, так и на невірувучых. * [[Абдіаш]] (Авдій), ''Овадя'' (עבדיה) розказує за засуженя Едома тай удновленя Ізраїля. * [[Йонаш]] (Йона), ''Йона'' (יונה) оповідат покаяня Ніневії. * [[Міхеаш]] (Міхей), ''Міха'' (מיכה) поносит ся на несправедливых правителюв, защищат права бідных тай тягне ся ид миру в світі. * [[Нагум]] (Наум), ''Нагум'' (נחום) говорит за зниченя Ніневії. * [[Габакук]] (Авакум), ''Гавакук'' (חבקוק) обертат ся ид Богови лично. * [[Софоніаш]] (Софонія), ''Цефаня'' (צפניה) голосит за суд, ужываня тай тріумф тых, ко ся лишит. * [[Аґґей]], ''Гаґай'' (חגי) удбудовує Другый храм. * [[Захаріаш]] (Захарія), ''Зехаря'' (זכריה) Буг благословлят тых, ко ся кає тай є чистый. * [[Малахіаш]] (Малахія), ''Малахі'' (מלאכי) управлят кылавоє реліґійноє тай соціалноє справованя. ==== Кетувім ==== [[Файл:Bhs_psalm1.png|міні|[[Гебрейскый язык|Гебрейськый]] текст [[Книга Псалмув|Псалмув]] 1:1–2]] Кетувім ({{Lang-he|כְּתוּבִים ''Kəṯūḇīm''}} „Писаня“) ото третя тай послідня секція Танаха. Подля юдаїштської традиції ся вірит, ож книгы Кетувім ся писали пуд вдухновліньом Сятого Духа ({{Lang-he|רוח הקודש ''руах га-кодеш''}}) тай сут на уровень ниже за авторитетом ги пророцтва.<ref>Henshaw (1963), p.&nbsp;20.</ref> У Масоретськых рукописах (и поєдных печатных уданях) книгы [[Псалтырь|Псалмув]], [[Книга Пословиць|Пословиць]] тай [[Книга Йоба|Йоба]] (Йова) подані у шпеціалному двастовпцьовому виді, што пудчеркує їхньый уднушньый паралелізм. Колективно йсі три книгы ся сохтувут кликати ''Сіфрей Емет'' (акронім назывок у івриті: איוב, משלי, תהלים дає אמ"ת ''Емет'', што по гебрейськы щи значит „истина“). Гебрейська кантилація тото манера уговора ритуалных читань, як они ся писали тай анотововали у Масоретському текстови. Псалмы, Пословиці тай Йоб формувут ґрупу из шпеціалнов системов акцентуації, котра ся хоснує лиш у сих трьох книгах.<ref>Kraus (1993), p.&nbsp;33.</ref><ref>Kraus (1993), p.&nbsp;12.</ref> ===== Пять извиткув ===== [[Файл:Egon_Tschirch-_Hohelied_Nr._11_(high_resolution).jpg|міні|''Пісня Пісень (Das Hohelied Salomos), No.''&nbsp;''11'' Еґона Чірша, 1923]] Пять удносно куртых книг [[Пісня Пісень]], [[Книга Рут]] (Книга Руфи), [[Книга Нарікув]] (Плач, Плач Єремії), [[Еклезіаст]] (Книга Казатель) тай Книга Естер колективно ся кличут ''Гамеш Меґіллот''. Тото послідні книгы, зобраті тай затверджені авторитативныма у юдаїштськум каноні, хоть они и не были довершені до 2.&nbsp;стороча&nbsp;н.&nbsp;е.<ref>Coogan (2009), p.&nbsp;5.</ref> ===== Другі книгы ===== [[Файл:Great_Isaiah_Scroll.jpg|міні|Извиток Ізаяша (Ісаї), часть Звиткув Мертвого моря, обсягує практично вшытку Книгу Ізаяша. Датованый 2.&nbsp;столітьом&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.]] Книгы [[Книга Естер|Естер]], [[Книга Даніела|Даніела]] (Даниїла), [[Ездраш-Нееміяш]]<ref>Ориґінално Ездраш тай Нееміяш были єднов книгов, котрі пак поділили у пузнішых традиціях.</ref> тай [[Книгы Кронік|Кронікы]] мавут особый стиль, котрый ся не находит ни у якум другум гебрейськум тексті, ни біблійнум, ни позабіблійнум.<ref>Young (2013), p.&nbsp;23.</ref> Они не написані у нормалному стильови іврита поугнатьового періода. Авторы сих книг мали намірено убрати свуй особый стиль позад незнамых причин.<ref>Young (2013), p.&nbsp;24.</ref> * Їхні наративы вшыткі удкрыто описувут удносно пузні події (напр. бабілонську неволю тай далшоє удновліня Сіона). * Талмудична традиція ушыткым їм приписує пузньоє авторство. * Дві из них&nbsp;— Даніел тай Ездраш&nbsp;— тото єдині книгы Танаха из читавов частьов, написанов по арамайськы. ===== Шор книг ===== Испис книг Кетувім у тум шорі, як они ся появлявут у майактуалных печатных уданях. * ''Тегіллім'' ([[Книга Псалмув]]) תְהִלִּים тото антолоґія окремых гебрейськых реліґійных гімнув. * ''Мішлей'' ([[Книга Пословиць]]) מִשְלֵי ото „зберька зберькув“ за цінності, моралноє справованя, смысел жывота и доброго справованя, тай їх основу у вірі. * ''Ійов'' ([[Книга Йоба]], Книга Йова) אִיּוֹב розказує за віру, без розуміня вадь управданя страданя. * ''Шір га-Шірім'' ([[Пісня Пісень]] вадь Пісня Соломона) שִׁיר הַשִׁירִים ([[Песах]]) ото поезія за любов и секс. * ''Рут'' ([[Книга Рут]]) רוּת ([[Шавуот]]) оповідат історію моабітської жоны Рут, котра рішат ити за Богом Ізраїля тай лишат ся вірнов своюй свекрі, тай як она є за вто обдарована. * ''Ейха'' ([[Книга Нарікув]]) איכה ([[Тішʼа бе-ав]]) [вадь ''Кіннот'' у івриті] тото зберька поетичных нарікув на згубу Єрусалима у&nbsp;586.&nbsp;році до&nbsp;н.&nbsp;е. * ''Когелет'' ([[Еклезіаст]]) קהלת ([[Суккот]]) обсягує мудрості, наструй котрых є предметом диспутув межи научниками: ци они позитивні тай жывоторадосні, ци глубоко песимістичні? * ''Естер'' ([[Книга Естер]]) אֶסְתֵר ([[Пурім]]) розказує історію жыдувської жоны у Персії, котра стає правительков и спират ґеноцід свого народа. * ''Даніʼел'' ([[Книга Даніела]]) דָּנִיֵּאל скапчує пророкованя тай есхатолоґію у історії спасіня Богом Даніела так, як Ун спасе Ізраїль. * ''ʼЕзра'' ([[Книга Ездраша]]–[[Книга Нееміяша]]) עזרא оповідат за удбудову стін Єрусалима по Бабілонському угнатьови. * ''Діврей га-Ямім'' ([[Книгы Кронік]]) דברי הימים обсягує ґенеалоґію. Жыдувська текстуална традиція не фіналізовала шор книг у Кетувімі. [[Талмуд|Бабілонськый Талмуд]] ([[Бава Батра]] 14b–15a) дає їх порядок ги: Рут, Псалмы, Йоб, Пословиці, Еклезіаст, Пісня Соломона, Нарікы Єреміяша, Даніел, Звиток Естер, Ездраш, Кронікы.<ref>Rodkinson (2008), p.&nbsp;53.</ref> Єдна из май великых розлук помежи бабілонськов и тіберськов біблійныма традиціями вто шор книг. Ізаяш ся кладе по Езекієльови у бабілонськуй; Кетувім ся зачинат Кроніками у тіберськуй, айбо кунчат ся нима у бабілонськуй традиції.<ref>Phillips (2016), p.&nbsp;300–301.</ref> Кетувім послідньов из трьох секцій Танаха дустала канонічный статус. Тора годна была быти канонізована Ізраїльом ищи у 5.&nbsp;сторочови&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е., а Ранні тай Пузні Пророкы были канонізовані до 2.&nbsp;стороча&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.; Кетувім межи тым не быв зафіксованый у каноні до 2.&nbsp;стороча&nbsp;н.&nbsp;е.<ref>Coogan (2009), p.&nbsp;5.</ref> Айбо жерела указувут на вто, ож народ Ізраїля додавав тото, што пак стало Кетувімом, у свою сакралну літературу недовго по канонізації пророкув. Щи у 132.&nbsp;рокови&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.&nbsp;Кетувім зачинав ся формовати, айбо на тот момент не мав формалного наголовка. У році 95&nbsp;н.&nbsp;е., у своюй роботі „Против Апіона“ Флавій Йозеф ся удносит ид юдаїштськуй Біблії ги д закрытому канонму, у котрум „… нико ся не взяв ани додасти, ани забрати, ани поміняти даже склад…“<ref>Lightfoot (2003), [https://books.google.com/books?id=89oz-U-JJ0sC&pg=PA154 pp.&nbsp;154–155].</ref> Довгый період по 95&nbsp;н.&nbsp;е. божествена іншпірація книг Естер, Пісни Пісень тай Еклезіаста ся пуддавали сомніву.<ref>Henshaw (1963), p.&nbsp;17.</ref> === Септуаґінта === {{ГоловнаСтатя|Септуаґінта}} [[Файл:Codex_Vaticanus_(1_Esdras_1-55_to_2-5)_(The_S.S._Teacher's_Edition-The_Holy_Bible).jpg|міні|Фраґмент [[Септуаґінта|Септуаґінты]]: стовпець унціалної книгы з 1 Ездраша у ''Codex Vaticanus'', дас 325–350&nbsp;н.&nbsp;е., основа грецькоязычного уданя тай анґліцькоязычного товмачіня сера Ланцелота Чарлза Лі Брентона]] [[Файл:KJV_1769_Oxford_Edition,_vol._1.djvu|сторінка=21|міні|Обсяговый бук повної 80-книжної Біблії Короля Якова (King James Bible), котрый переличує „Книгы Старого Завіта“, „Книгы, названі Апокріфами“ тай „Книгы Нового Завіта“]] Септуаґінта („Товмачіня Сімдесяти“ вадь „LXX“) вто товмачіня юдаїштської Біблії на грецькоє койне, котроє ся зачало у кунци 3.&nbsp;стороча до&nbsp;н.&nbsp;е. Бігом того, як ишла робота над товмаченьом, Септуаґінта ся розростала: до зберькы пророцькых писань ся додали вшылиякі [[Гаґіоґраф|гаґіоґрафічні]] роботы. Были придаті д нюй ай поєдны май нові книгы, такі ги Книгы Макабеюв тай Мудрость Сіраха. Сі книгы сут апокріфами, т.&nbsp;є.&nbsp;книгами, чія автентичность ся пуддає сомніваню. Включеня такых текстув тай обвиненя у подакотрых товмацькых хыбах призвели д тому, ож Септуаґінта ся стала держати тай удмітовати юдаїштами ги „неакуратноє“ товмачіня.<ref>Fitzmeyer (1992), p.&nbsp;41.</ref><ref>Marcos (2000), p.&nbsp;21.</ref><ref>Подля ''Jewish Encyclopedia'': „The translation, which shows at times a peculiar ignorance of Hebrew usage, was evidently made from a codex which differed widely in places from the text crystallized by the Masorah.“ —&nbsp;{{cite web |title=Bible Translations – The Septuagint |url=http://jewishencyclopedia.com/articles/3269-bible-translations |publisher=JewishEncyclopedia.com |access-date=10 February 2012 |archive-date=15 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120315222428/http://jewishencyclopedia.com/articles/3269-bible-translations |url-status=live }}</ref> Апокріфы належат ид реліґійнуй жыдувськуй літературі, головно періода Другого храма (дас 550 до&nbsp;н.&nbsp;е.&nbsp;– 70 н.&nbsp;е.); они были зачатково написані в Ізраїльови, Сірії, Еґіптови вадь Персії у гебрейськум, арамайськум, грецькум языках и пробовали розказовати за біблійні темы и персонажув.<ref>Pace (2016), pp.&nbsp;349–350.</ref> Їхньоє походжіня булшинов покрыто тайнов. Єдна май стара теорія їхнього похоженя правила, ож межи грецькоязычныма жыдами Александрії быв приятый „александрійськый“ канон, айбо пак еся теорія была пролишена.<ref>Blocher (2004), p.&nbsp;2.</ref> Сут указаня на вто, ож они не были прияті, кой быв затвердженый осталный юдаїштськый канон.<ref>Blocher (2004), p.&nbsp;82.</ref> Бізувно ся знає, ож апокріфы ся хосновали у новозавітні часы, айбо „ниґда ся не цитовали ги Писаня.“<ref>Blocher (2004), p.&nbsp;86.</ref> У сучасному юдаїзмови апокріфічні книгы ся не принимавут ги автентичні тай не включавут ся у канон. Айбо „етіопські жыдове, пораз названі ''фалашами'', мавут розшыреный канон, у котрый входят поєдны апокріфалні книгы.“<ref>Gerber (1994), pp.&nbsp;[https://books.google.com/books?id=DygOmktEvFMC&pg=PA43 43–46].</ref> Щи єднов причинов неприятя Септуаґінты юдаїштськыма рабинами стало желаня удграничити свою традицію уд набиравучого обороты християнства.<ref>„[…] die griechische Bibelübersetzung, die einem innerjüdischen Bedürfnis entsprang […] [von den] Rabbinen zuerst gerühmt (.) Später jedoch, als manche ungenaue Übertragung des hebräischen Textes in der Septuaginta und Übersetzungsfehler die Grundlage für hellenistische Irrlehren abgaben, lehte man die Septuaginta ab.“ —&nbsp;{{harvnb|Homolka|Jacob|Chorin|1999|loc=Bd.3|pp=43ff}}</ref><ref>„Two things, however, rendered the Septuagint unwelcome in the long run to the Jews. Its divergence from the accepted text (afterward called the Masoretic) was too evident; and it therefore could not serve as a basis for theological discussion or for homiletic interpretation. This distrust was accentuated by the fact that it had been adopted as Sacred Scripture by the new faith [Christianity] […] In course of time it came to be the canonical Greek Bible […] It became part of the Bible of the Christian Church.“ —&nbsp;{{cite web |title=Bible Translations – The Septuagint |url=http://jewishencyclopedia.com/articles/3269-bible-translations |publisher=JewishEncyclopedia.com |access-date=10 February 2012 |archive-date=15 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120315222428/http://jewishencyclopedia.com/articles/3269-bible-translations |url-status=live }}</ref> Наконець, рабины заявляли, ож іврит має божественый авторитет на удлику уд арамайського тай грецького языка&nbsp;— хоть тоты бесіды были ''[[Лінґва франка|лінґвами франками]]'' жыдув того періода (а арамайськый язык пак дустав статус сакралного, подобно д івритови).<ref>''Мішна Сота'' (7:2–4 тай 8:1), межи другыма, дискутує на тему сакралности іврита на удлику арамайського вадь грецького языка. Тото подабат на авторитет, котрый ся затвержує за ориґіналным арабськоязычным Кораном подля ісламськых учінь. Зато товмачіня Торы на грецькоє койне ранньыма жыдувськыма рабінами дожыли до сучасности лиш у рідкых фраґментах.</ref> ==== Правкы из Теодотіона ==== Книга Даніела є всокочена у 12&nbsp;главах Масоретського текста тай у двох май довгых грецькых верзіях: ориґіналнуй Септуаґінті, дас 100&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е., тай май пузнюй верзії пуд назвов [[Теодотіон]] дас 2.&nbsp;стороча&nbsp;н.&nbsp;е. Обадва грецькі тексты обсягувут три додаткы ид Даніелови: молитву Азаріаша тай Пісню Трьох Сятых Дітий; історію за Сусанну тай стареґув; історію за Бела тай шарканя. Товмачіня Теодотіона натулко шыроко ся копіровало у раннюй християнськуй церькви, ож його верзія [[Книга Даніела|Книгы Даніела]] почти перегнала Септуаґінтову. Єронім Стрідонськый у свому передслові до Даніела (407&nbsp;н.&nbsp;е.) указує удвергнутя Септуаґінтової верзії тої книгы у християнськум хоснованю: „Я … хочу надголосити читачови, ож не подля верзії Септуаґінты, айбо подля верзії самого Теодотіона церьквы публічно читавут Даніела.“<ref>{{cite web |title=St. Jerome, Commentary on Daniel (1958) pp. 15–157 |url=http://www.tertullian.org/fathers/jerome_daniel_02_text.htm |website=www.tertullian.org |access-date=2 February 2022 |archive-date=26 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100526033151/http://www.tertullian.org/fathers/jerome_daniel_02_text.htm |url-status=live }}</ref> Єронімово передслово щи споминат, ож [[Гекзапла]] обсяговала зазначкы, котрі указовали на пару читавых удлик у обсягови межи Теодотіоновым Даніелом тай май ранньыма верзіями у грецькум и гебрейськум языках. Даніел Теодотіона май близкый ид ужывшуй у Масоретському текстови верзії, котрый є основов про булшину сучасных товмачень. Теодотіонув Даніел ся подає у авторизованум уданю Септуаґінты, опублікованум Сікстом&nbsp;V.&nbsp;у&nbsp;році&nbsp;1587.<ref>[[wikisource:Catholic Encyclopedia (1913)/Book of Daniel|Catholic Encyclopedia (1913)]]</ref> ==== Кунцьова форма ==== :'''''Скапчані статі:''''' ''[[Второканонічні книгы]]'', ''[[Біблійні апокріфы]]'' Текстуалні критикы у сучасности дебатувут на тему того, як мож спойити вєдно май ранньый назур на Септуаґінту ги на „неакуратный“ переклад тай обсяг Звиткув Мертвого моря у Кумрані, звиткув, найденых у Ваді Мураббаʼат, Нагал Гевер тай Масаді. Тоты звиткы на 1000–1300&nbsp;рокув май старі ги Лєнінґрадськый текст, датованый 1008&nbsp;н.&nbsp;е., котрый є основов про Масоретськый текст.<ref>Fitzmeyer (1992), p.&nbsp;40.</ref> Звиткы пудтвердили булшину Масоретського текста, айбо при тум ся удличавут уд нього, и многі з тых розбіжностий ся вмісто того соглашувут из Септуаґінтов, Самаритянськым Пятикнижам тай грецькым Старым Завітом.<ref name=":7">Fitzmeyer (1992), p.&nbsp;41.</ref> Копії подакотрых текстув, котрі ся проголошовали апокріфами, тоже сут межи Кумранськыма текстами.<ref>Blocher (2004), p.&nbsp;82.</ref> Давні рукописы Книгы Сіраха, „Псалмы Єгошуа Нуна“, Тобіт тай Посланя Єреміяша, як теперь ся знає, екзистовали у гебрейськуй верзії.<ref>Fitzmeyer (1992), pp.&nbsp;14, 52.</ref> Септуаґінтові варіації поєдных біблійных книг, наприклад Даніела тай Естер, май довгі ги тоты, што сут у юдаїштському канонови. У Септуаґінті Єреміяш май куртый ги у Масоретськум тексті, айбо покуртаный Єреміяш у івриті быв найденый у Кумрані у пещері&nbsp;№4.<ref name=":7" /> Извиткы Ізаяша, Выхода, Єреміяша, Даніела, Самуела указувут важні текстуалні варіанты, удличні уд Масоретського текста.<ref name=":7" /> У сучасности Септуаґінта ся розникує ги акуратноє товмачіня иншакої гебрейськоязычної формы вадь ревізії поєдных книг, айбо дале йде діскусія за вто, як майліпше охарактеризовати йсі удличавучі ся тексты.<ref name=":7" /> === Псевдепіґрафічні книгы === Псевдепіґрафы вто писемні праці из недобрі приписаным авторством. Робота годна быти псевдепіґрафом, айбо при тум не фалсіфікатом (бо фалсіфікат ото нарочный обман); причины про псевдепіґрафічну природу книг годні быти разні.<ref name=":8">Metzger (1972), p.&nbsp;4.</ref> Наприклад, Єванґеліє Барнабы (Варнавы) ся держит псевдепіґрафічным, бо авторство ся приписує Барнабі, компаніону Апостола Павла, айбо обадва рукописы ся датувут Середньовічам. Апокріфы тай псевдепіґрафы тото не єдно. Термін „апокріф“ ся тыче писань, котрі себе позиціонувут ги сакралні, айбо не принимавут ся канонами, а псевдепіґрафы тото літературна катеґорія про всі писемні роботы, и канонічні, и апокріфалні. Они годні быти автентичныма вадь неавтентичныма в ушыткых смыслах кромі недобрі присуженого авторства.<ref name=":8" /> Термін „псевдепіґраф“ часто ся хоснує про попис многых творув жыдувської реліґійної літературы, написаных межи дас 300&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е. тай&nbsp;300&nbsp;н.&nbsp;е.; не вшыткі з них сут псевдепіґрафічными. Термін ищи ся хоснує на книгы Нового Завіта из сомнівным авторством. Межи старозавітными псевдепіґрафами сут:<ref>Harris (1985), pp.&nbsp;vii, 197–221, 223–243.</ref> * 3 Макабеї (Макавеї) * 4 Макабеї * Вознесіня Мойсея * Етіопська Книга Еноха (1 Енох) * Старословянська Книга Еноха (2 Енох) * Гебрейська Книга Еноха (3 Енох; щи знама ги „Удкровеня Метатрона“ вадь „Книга Ребе Ішмаела, выщого жерця“) * Книга Юбілеюв * Сірійськый Апокаліпс Баруха (2 Барух) * Письмо Арістея (Письмо ид Філократови за товмачіня юдаїштськых писань на грецькый язык) * Жывот Адама и Євы * Мучеництво тай Вознесіня Ізаяша * Псалмы Соломона * Сібілінські Оракулы * Грецькый Апокаліпс Баруха (3 Барух) * Заповіді Дванадцятьох Патріархув ==== Книга Еноха ==== {{ГоловнаСтатя|Книга Еноха}} Вызначныма псевдепіґрафічныма роботами сут Книгы Еноха: 1&nbsp;Енох (котра ся всокотила лиш у языкови [[ґеез]]), 2&nbsp;Енох (всокотила ся лиш у старославянськум языку), 3&nbsp;Енох (всокотила ся у гебрейськум языку; дас 5–6.&nbsp;ст.). Тото давні жыдувські реліґійні праці, традиційно приписовані пророку [[Енох|Еноху]], прадідови патріарха [[Ной|Ноя]]. Фраґмент Книгы Еноха быв найденый межи кумранськыма звитками, што указує на єї давность.<ref name=":11">Stuckenbruck, Erho (2011), pp.&nbsp;259, 267.</ref> Май старі часті (головно у Книзі Позирачув) датувут ся дас уд 300&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е., а майсвіжо написана часть (Книга Пришт) віроятно была складена у кунци 1.&nbsp;ст.&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.<ref>Fahlbusch, Bromiley (2004), p.&nbsp;411.</ref> Книга Еноха не є частьов біблійного канона про булшину жыдув, кромі етіопськых жыдув ([[Бета Ізраїль]]). Булшина християнськых деномінацій и традіцій годні принимати Книгы Еноха ги такі, што мавут якыйись історичный вадь теолоґічный інтерес ци важность. Часть Книгы Еноха ся цитує у Посланьови Юды тай Книзі Жыдув (частьох Нового Завіта), айбо християне обычно держат Книгы Еноха неканонічными.<ref>{{cite web |title=The Book of Enoch and The Secrets of Enoch |url=http://reluctant-messenger.com/enoch.htm |website=reluctant-messenger.com |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140608170257/http://reluctant-messenger.com/enoch.htm |archive-date=8 June 2014 }}</ref> Уйимкы чинят Етіопська тай Ерітрейська православні тевагедські церьквы.<ref name=":11" /> Етіопська Біблія закладена не на грецькуй, и Етіопська церьков має мало иншакоє розуміня канона ги другі християнські традиції.<ref name=":12">Stuckenbruck, Erho (2011), pp.&nbsp;261.</ref> У Етіопії канон не має такої стабілности, айбо и не є домак удкрытый.<ref name=":12" /> Книга Еноха давно ся тамкы держит божествено вдухновленым писаньом, айбо „писаня“ тай „канон“ про них ото не фурт єдно. Офіційный етіопськый канон має 81&nbsp;книг, айбо тото число ся досігат по разному через разні списы книг, и Книга Еноха пораз ся включат у них, а пораз ніт.<ref name=":12" /> Днешні доказы закріплювут Книгу Еноха ги канонічну и у Етіопії, и у Ерітреї.<ref name=":11" /> === Християнська Біблія === [[File:Gutenberg_Bible_scan.jpg|міні|Бук из [[Йоганн Ґутенберґ|Ґутенберґової]] Біблії]] Християнська Біблія тото комплет книг, розділеный на Старый и Новый Завіты, котрі християнська деномінація у пруйшлому вадь дотеперь рахує божествено іншпірованым текстом.<ref>Johnson (2012), p.&nbsp;374.</ref> Рання християнська церьков головно хосновала Септуаґінту, бо тота была написана по грецькы, ворошным языком тої епохы, а носителі арамайського хосновали [[Тарґум|Тарґумы]], товмачіня по арамайськы. Пак были додані посланя апостолув тай єванґелія вєдно з другыма текстами, котрі сформовали Новый Завіт.<ref>Kelly (2000), [https://books.google.com/books?id=UivDgM0WywoC&pg=PA31 pp.&nbsp;31–32].</ref> ==== Старый Завіт ==== {{ГоловнаСтатя|Старый Завіт}} Старый Завіт мав важну роль про християнську церьков уд майпервых єї днув. Изглядатель Біблії Ніколас Томас Райт каже, ож „Исус сам быв глубоко сформованый писанями“.<ref>Wright (2005), p.&nbsp;3.</ref> Райт додає, ож ранні християне ся вбертали ид тым такой гебрейськым писаньом у свойих провбах порозуміти земный жывут Христа. Они держали „сяті писаня“ ізраїльтян мусайныма настановами про християнув, як тото ілуструвут слова Павла ид Тімотею (Тімофію) (2&nbsp;Тімотей 3:15), указувучи на Месію тай на кулмінацію у Исусі як „новому завіті“, пророкованому Єреміяшом.<ref name="Wright">{{harvnb|Wright|2005|p=}}</ref> [[Протестантство|Протестантськый]] Старый Завіт 21.&nbsp;стороча тото 39-книжный канон, котрый ся удличат числом книг уд юдаїштського Танаха лиш позад иншакого метода розділеня. [[Римокатолицька церьков]] признає 46&nbsp;книг свойим Старым Завітом (45 кідь раховати Єреміяша тай його Нарікы єднов книгов),<ref>{{Cite book|title=Catechism of the Catholic Church|chapter-url=https://www.vatican.va/archive/ENG0015/__PR.HTM#:~:text=120%20|chapter=Paragraph 120|year=2019|publisher=Libreria Editrice Vaticana|edition=2nd}}</ref> а [[Православна церьков|восточноправославна церьков]] признає щи шість книг зверьх того. Тото ся кыват и сірійської верзії Біблії, ''Пешітты'', и біблійного канона Етіопської православної тевагедської церькви.<ref name="FUP1970">„Even though they were not placed on the same level as the canonical books, still they were useful for instruction. … These&nbsp;– and others that total fourteen or fifteen altogether&nbsp;– are the books known as the Apocrypha.“ —&nbsp;Williams (1970), p.&nbsp;141.</ref><ref name="Ewert">„English Bibles were patterned after those of the Continental Reformers by having the Apocrypha set off from the rest of the OT. Coverdale (1535) called them ,Apocrypha‘. All English Bibles prior to 1629 contained the Apocrypha. Matthew's Bible (1537), the Great Bible (1539), the Geneva Bible (1560), the Bishop's Bible (1568), and the King James Bible (1611) contained the Apocrypha. Soon after the publication of the KJV, however, the English Bibles began to drop the Apocrypha and eventually they disappeared entirely. The first English Bible to be printed in America (1782–83) lacked the Apocrypha. In 1826 the British and Foreign Bible Society decided to no longer print them. Today the trend is in the opposite direction, and English Bibles with the Apocrypha are becoming more popular again.“ —&nbsp;Ewert (2010), p.&nbsp;104.</ref><ref name="Wells1911">„Fourteen books and parts of books are considered ''Apocryphal'' by Protestants. Three of these are recognized by Roman Catholics also as ''Apocryphal''.“ —&nbsp;Wells (1911), p.&nbsp;41.</ref> Позад того, ож каноны писань ся розличавут межи юдаїштами, православными, римокатолицькыми тай протестантськыми християнами, обсяг апокріфікы кажджої комуніты иншакый, як и хоснованя терміна „апокріф“. Про юдаїштув ниєден из апокріфув не є канонічным. Християне называвут есю зберьку „второканонічныма книгами“; грецькі православні мавут про неї термін „Анаґіґноскомена“ ({{Lang-el|Ἀναγιγνωσκόμενα ''Anagignoskómena''}}, букв. „што ся читат, што варта читати“).<ref>Pace (2016), p.&nbsp;349.</ref><ref>Тридентськый канон:{{Цитат 2|Айбо кідь кось не принимат ги сакралні тай канонічні названі книгы, цілком из ушыткыма їх частями, як они были хосновані на читаня у Католицькуй церькви, тай як они сут укладені у старуй латинськуй Вулґаті; тай свідомо и нарочно не честує спомнені горі традиції; най му буде [[анатема]].|''Decretum de Canonicis Scripturis'', Тридентськый собор, 8.&nbsp;апріля 1546}}</ref> Книгы, включені у католицьку, православну, грецьку и старословянську Біблії тото: Тобіт (Тобіаш, Товіт), Юдіт, Мудрость Соломона, Сірах, Барух (Варух), Письмо Єреміяша (щи названоє 6.&nbsp;главов Баруха), 1&nbsp;Макабеї, 2&nbsp;Макабеї, грецькі додаткы до Естер тай Даніела.<ref>Reinhartz (2021), p.&nbsp;19.</ref> Грецька православна церьков тай словянські церьквы (у Білоруси, Болгарії, Босні тай Герцеґовині, Горватії, Польщи, Росії, Сівернуй Македонії, Сербії, Словакії, Словенії, Украйині, Чорнуй Горі) щи додавут:<ref>Pace (2016), p.&nbsp;350.</ref> * 3 Макабеї * 1 Ездраш * Молитва Манассеса (Манассії) * Псалом 151 2&nbsp;Ездраш (4&nbsp;Ездраш), не записаный у Септуаґінті, не екзистує у грецькому, айбо є у латині. 4&nbsp;Макабеї ся принимавут за канон лиш у Грузинськуй церькви. Тото додаток ид грецькуй православнуй Біблії, и зато пораз ун ся заносит межи апокріфы.<ref>Reinhartz (2021), p.&nbsp;20.</ref> Сірійськый православный канон обсягує ай: * Псалмы 151–155 * Апокаліпс Баруха * Письмо Баруха<ref>McDonald (2021), p.&nbsp;43.</ref> Етіопськый старозавітный канон хоснує книгы: Енох тай Юбілеї (котрі ся всокотили лиш на языкови [[ґеез]]), 1–3&nbsp;Етіопські Макабеї, Грецькый Ездраш, 2&nbsp;Ездраш тай Псалом 151.<ref name="FUP1970" /><ref name="Wells1911" /> Управленый ворошный лекціонарій [[Лутеранство|лутеранської]], моравської, реформатської, анґліканської тай методіштської церьквув хоснує апокріфы у літурґіях, подавучи при тум алтернативні читаня из канонічных книг Старого Завіта.<ref>„In all places where a reading from the deuterocanonical books (The Apocrypha) is listed, an alternate reading from the canonical Scriptures has also been provided.“ —&nbsp;{{cite web |url=http://www.commontexts.org/rcl/rcl_introduction_web.pdf |title=The Revised Common Lectionary |year=1992 |publisher=Consultation on Common Texts |access-date=19 August 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150701230910/http://www.commontexts.org/rcl/RCL_Introduction_Web.pdf |archive-date=1 July 2015 }}</ref> Того уданя Біблії, націлені на хоснованя у лутеранськуй и анґліканськуй церьквах обсягувут чотырнадцять книг Апокріфы, многі з котрых сут приятыма католицьков церьковльов второканонічныма книгами, а кромі того 1&nbsp;Ездраш, 2&nbsp;Ездраш тай Молитва Манассеса, котрі были у додатку ид Вулґаті.<ref>Campbell (2000), pp.&nbsp;336–337.</ref> Римокатолицька тай восточноправославна церьквы хоснувут булшину книг Септуаґінты, на удлику уд протестантськых церьквув. По [[Реформация|Реформації]] многі протестантські Біблії яли ся держати юдаїштського канона тай выключати додаточні, апокріфічні з юдаїштської перспективы тексты. {| class="toccolours" cellspacing="0" style="width:75%; margin:auto; clear:center; text-align:left; font-size:85%;" |- style="vertical-align:bottom; font-weight:bold;" | style="border-bottom:2px groove #aaa; " |Православный Старый Завіт<ref>McLay (2003), pp.&nbsp;3–4.</ref><ref>Канон ориґіналної старогрецькоязычної Септуаґінты є предметом спорув. Табла указує канон Старого Завіта як ун ся хоснує у сучасности у грецькому православії.</ref> | style="border-bottom:2px groove #aaa; " |Латинізована грецька назывка | style="border-bottom:2px groove #aaa; " |Назывкы по русинськы |- ! colspan="3" |Закон |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Γένεσις}} |Génesis |Бытя |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἔξοδος}} |Éxodos |Выход |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Λευϊτικόν}} |Leuitikón |Левіт |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἀριθμοί}} |Arithmoí |Числа |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Δευτερονόμιον}} |Deuteronómion |Deuteronomy |- ! colspan="3" |Історія |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἰησοῦς Nαυῆ}} |Iêsous Nauê |Йозуе (Исус Навин, Єгошуа Нун) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Κριταί}} |Kritaí |Суді |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ῥούθ}} |Roúth |Рут |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Βασιλειῶν Αʹ}}<ref>{{lang|grc|Βασιλειῶν}} (''Basileiōn'') тото ґенетив множного числа уд {{lang|grc|Βασιλεῖα}} (''Basileia'').</ref> |I Basileiōn |1 Самуел (Самуїл) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Βασιλειῶν Βʹ}} |II Basileiōn |2 Самуел |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Βασιλειῶν Γʹ}} |III Basileiōn |1 Царі |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Βασιλειῶν Δʹ}} |IV Basileiōn |2 Царі |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Παραλειπομένων Αʹ}} |I Paraleipomenon<ref>Т.&nbsp;є. „''Удкладені річи''“ уд {{lang|grc|Ἔσδρας Αʹ}}.</ref> |1 Кронікы |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Παραλειπομένων Βʹ}} |II Paraleipomenon |2 Кронікы |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἔσδρας Αʹ}} |I Esdras |1 Ездраш (Ездра) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἔσδρας Βʹ}} |II Esdras |Ездраш–Нееміяш (Ездра–Неемія) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Τωβίτ}}<ref>Ищи Τωβείτ вадь Τωβίθ у поєдных жерелах.</ref> |Tōbit |Тобіт (Тобіаш, Товіт) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἰουδίθ}} |Ioudith |Юдіт |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἐσθήρ}} |Esther |Естер из додатками |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Μακκαβαίων Αʹ}} |I Makkabaion |1 Макабеї (Макавеї) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Μακκαβαίων Βʹ}} |II Makkabaion |2 Макабеї |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Μακκαβαίων Γʹ}} |III Makkabaion |3 Макабеї |- ! colspan="3" |Мудрость |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ψαλμοί}} |Psalmoi |[[Книга Псалмув|Псалмы]] |- | style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Ψαλμός ΡΝΑʹ}} |Psalmos 151 |Псалом 151 |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Προσευχὴ Μανάσση}} |Proseuchē Manassē |Молитва Манассеcа (Манассії) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἰώβ}} |Iōb |Йоб (Йов) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Παροιμίαι}} |Paroimiai |Пословиці |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἐκκλησιαστής}} |Ekklēsiastēs |[[Еклезіаст]] |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἆσμα Ἀσμάτων}} |Asma Asmatōn |Пісня Пісень (Пісня Соломона) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Σοφία Σαλoμῶντος}} |Sophia Salomōntos |Мудрость (Мудрость Соломона) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Σοφία Ἰησοῦ Σειράχ}} |Sophia Iēsou Seirach |Сірах (Мудрость Сіраха) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ψαλμοί Σαλoμῶντος}} |Psalmoi Salomōntos |Псалмы Соломона<ref>Не сут у православнум каноні, айбо были записані у Септуаґінті. —&nbsp;{{cite web |title=NETS: Electronic Edition |url=http://ccat.sas.upenn.edu/nets/edition/ |website=ccat.sas.upenn.edu |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110729150550/http://ccat.sas.upenn.edu/nets/edition/ |archive-date=29 July 2011 }}</ref> |- ! colspan="3" |Пророкы |- ! style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Δώδεκα}} !Dōdeka (букв. Дванадцять) !Малі Пророкы |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Ὡσηέ Αʹ}} |I Osëe |Озеаш (Осія) |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Ἀμώς Βʹ}} |II Amōs |Амос |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Μιχαίας Γʹ}} |III Michaias |Міхеаш (Міхей) |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Ἰωήλ Δʹ}} |IV Ioël |Йоел (Йоіл) |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Ὀβδίου Εʹ}}<ref>Ґенетив уд „Візія ''Абдіаша''“, первых слув книгы.</ref> |V Obdiou |Абдіаш (Авдій) |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Ἰωνᾶς Ϛ'}} |VI Ionas |Йонаш (Йона) |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Ναούμ Ζʹ}} |VII Naoum |Нагум (Наум) |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Ἀμβακούμ Ηʹ}} |VIII Ambakoum |Габакук (Авакум) |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Σοφονίας Θʹ}} |IX Sophonias |Софоніаш (Софонія) |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Ἀγγαῖος Ιʹ}} |X Angaios |Аґґей |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Ζαχαρίας ΙΑʹ}} |XI Zacharias |Захаріаш (Захарія) |- style="text-indent:2em" |Μαλαχίας ΙΒʹ |XII Malachias |Малахіаш (Малахія) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἠσαΐας}} |Ēsaias |Ізаяш (Ісая) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἱερεμίας}} |Hieremias |Єреміяш (Єремія) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Βαρούχ}} |Barouch |Барух (Варух) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Θρῆνοι}} |Thrēnoi |Нарікы (Плач, Плач Єреміяша) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἐπιστολή Ιερεμίου}} |Epistolē Ieremiou |Письмо Єреміяша |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἰεζεκιήλ}} |Iezekiêl |Езекієль |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Δανιήλ}} |Daniêl |Даніел (Даніїл) из додатками |- ! colspan="3" |Додаток |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Μακκαβαίων Δ' Παράρτημα}} |IV Makkabaiōn Parartēma |4 Макабеї<ref>Зачатково ся клали по 3&nbsp;Макабейох тай перед Псалмами, айбо у православному каноні покладені у додаткови.</ref> |} ==== Новый Завіт ==== {{ГоловнаСтатя|Новый Завіт}} Новый Завіт ото назывка другої части християнської Біблії. Хоть подакотрі научникы кажут, ож арамайськый быв ориґіналным языком Нового Завіта,<ref name="Erbes">{{cite web |last1=Erbes |first1=Johann E. |title=The Aramaic New Testament: Estrangelo Script: Based on the Peshitta and Harklean Versions |url=https://digitalcommons.andrews.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1646&context=auss |website=digitalcommons.andrews.edu |publisher=American Christian Press |access-date=10 April 2022 |pages=259–260 |date=1984 |archive-date=12 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220612205218/https://digitalcommons.andrews.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1646&context=auss |url-status=live }}</ref> булшина ученых має назор, ож Новый Завіт ся писав говоренов формов грецького койне. Правит ся, ож ото быв при тому читаво семітизованый грецькый язык: сінтакс подабат на говореный грецькый, айбо за стильом бесіда є булшинов похожа на семітські.<ref>Wallace (1996), pp.&nbsp;25–29.</ref><ref>„The New Testament was written in Koine Greek, the Greek of daily conversation. The fact that from the first all the New Testament writings were written in Greek is conclusively demonstrated by their citations from the Old Testament …“ —&nbsp;Aland & Aland (1995), p.&nbsp;52.</ref><ref>„How came the twenty-seven books of the New Testament to be gathered together and made authoritative Christian scripture? 1.&nbsp;All the New Testament books were originally written in Greek. On the face of it this may surprise us.“ —&nbsp;Hunter (1972), p.&nbsp;9.</ref> Грецькоє койне было ворошным языком, т.&nbsp;є.&nbsp;лінґвов франков Западної римської імперії уд завойовань Александра Великого (335–323&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.) до розвою бізантського грецького (дас 600&nbsp;н.&nbsp;е.), а арамайськый быв бесідов Исуса, Апостолув и давнього Близкого Востока.<ref name="Erbes" /><ref>„This is the language of the New Testament. By the time of Jesus the Romans had become the dominant military and political force, but the Greek language remained the ,common language‘ of the eastern Mediterranean and beyond, and Greek …“ —&nbsp;{{harvnb|Duff|Wenham|2005|p=xxv}}</ref><ref>„By far the most predominant element in the language of the New Testament is the Greek of common speech which was disseminated in the East by the Macedonian conquest, in the form which it had gradually assumed under the wider development …“ —&nbsp;{{harvnb|Blass|Thackeray|2008|p=[https://books.google.com/books?id=akD7DwAAQBAJ&pg=PA2 2]}}</ref><ref>„In this short overview of the Greek language of the New Testament we will focus on those topics that are of greatest importance for the average reader, that is, those with important …“ —&nbsp;{{harvnb|Aune|2010|p=61}}</ref> Термін „Новый Завіт“ ся увюг у хоснованя у 2.&nbsp;сторочу бігом діспута за вто, ци юдаїштська Біблія має ся включовати вєдно из християнськыма писаня ги сакралный текст.<ref>Barton (1998), pp.&nbsp;3, 4, 7.</ref> Общоприято, ож написаный Новый Завіт жыдами. Выведені сут три общі ідеї за вто, як и зашто давні юдаїшто-християне вчинили тай прияли нові тексты за рувноцнні устояным гебрейськым. Сященик и біблеїшта Джон Бартон пише, ож давні християне навірно просто продовжовали жыдувські традиції записованя тай інкорпорованя свойої віры у авторитативні реліґійні книгы.<ref>Barton (1998), p.&nbsp;2.</ref> Другый пудход удграничує тоты божествено іншпіровані писаня на основі концепції „канона“, котрый ся розвив у 2.&nbsp;ст.<ref>Barton (1998), pp.&nbsp;3–8.</ref> Третьый обсягує формалізацію канона.<ref>Barton (1998), pp.&nbsp;8–11.</ref> Подля Бартона, розлука лиш у термінолоґії; йсі ідеї ся скапчувут уєдно, кідь розникувут ся ги три етапы формованя Нового Завіта.<ref>Barton (1998), pp.&nbsp;11, 14–19.</ref> При приятьови назора {{Iw|Алберт Карл Зундберґ|Алберта Карла Зундберґа-молодшого|de|Albert C. Sundberg}}, ож „канон“ и „писаня“ тото не єдно, и удповідно „писаня“ давні християне прияли задовго до приятя „канона“, первый из сих етапув быв завершеный удносно рано.<ref>Barton (1998), pp.&nbsp;9–11, 17–18.</ref> Бартон каже: Теодор Цан дуйшов ид услідкови, ож „до кунця першого стороча уже быв християнськый канон“, айбо тото быв не тот самый канон, котрый ся поклав у далші столітя.<ref>Barton (1998), p.&nbsp;3.</ref> Зундберґ каже, ож у перші стороча не было крітеріюв про включеня текстув у „сакралні писаня“ кроме божественого вдухновліня, тай ож нико у 1.&nbsp;сторочу не мав ідеї закрытого канона.<ref>Barton (1998), pp.&nbsp;9–11.</ref> Єванґелія ся принимали ранньыма вірувучыма ги розказы, передані уд тых Апостолув, котрі лично знали Исуса тай были навчені ним.<ref>Kelly (2000), p.&nbsp;[https://books.google.com/books?id=UivDgM0WywoC&pg=PA4 4].</ref> Далшый біблійный крітіцізм пуддав сомніву авторство и датованя єванґелій. Шыроко признано, ож християнськый канон, котрый подабав на сучасный, быв приятый отцями церькви в удповідь на многі писаня, котрі тоже заявляли за свою божествену природу, айбо протирічили ортодоксії и были названі [[Єресь|єресьов]].<ref>Barton (1998), p.&nbsp;7.</ref> Третьый етап розвоя, фіналный канон, появив ся у 4.&nbsp;сторочови из серійов синодув, котрі як резултат дали канон Старого тай Нового Завіта, хоснованый доныні. Наслідком Гіппонійського синода 393.&nbsp;року&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е. тай роботы Єроніма Стрідонського появила ся ''Вулґата'' ({{Lang-la|Biblia Vulgata}}), латинськоє товмачіня Біблії народнов бесідов, и стала каноном Нового Завіта позад настояня товдышнього Папы, котрый правив, ож канон Вулґаты удповідав рішеням пережых синодув. Новозавітні книгы уже мали читавый авторитет у кунци 1.&nbsp;– на зачатку 2.&nbsp;стороча.<ref>Barton (1998), p.&nbsp;14.</ref> Даже у період свого формованя булшина книг Нового Завіта, котрі ся раховали ''писаньом'', были согласовані. Лінґвішта Стенлі&nbsp;Е.&nbsp;Портер каже, ож „доказы з апокріфічної неєванґелської літературы такі рувно ги з апокріфічных єванґелій&nbsp;— другыми словами, текст грецького Нового Завіта быв удносно твердо зафіксованый тай стабілный на другоє и третьоє стороча“.<ref>Porter (2011), p.&nbsp;198.</ref> Кой у 4.&nbsp;ст.&nbsp;отці церькви затвержовали „канон“, они уже фактично лиш кодифіковали тото, што уже было універзално приятоє.<ref>Barton (1998), p.&nbsp;15.</ref> Новый Завіт ото зберька из 27&nbsp;книг<ref>Mears (2007), [https://books.google.com/books?id=m2Lz7iwklhAC&pg=PA439 pp.&nbsp;438–439].</ref> 4&nbsp;разных жанрув християнської літературы (Єванґелія, Діяня Апостолув, Посланя тай Апокаліпс). Тоты книгы мож поґруповати: [[Єванґеліє|Єванґелія]]&nbsp;— оповіді за послідні три рокы Исусового жывота, його смерть и воскресіня. * [[Синоптичні єванґелія]] ** [[Єванґеліє уд Матія]] ** [[Єванґеліє уд Марка]] ** [[Єванґеліє уд Лукы]] * [[Єванґеліє уд Йоана]] Наративна література, котра розказує історію дуже раннього апостолського періода. * [[Діяня Апостолув]] Павлові посланя, адресовані окремым церьковным ґрупам про рішеня проблем, пудпору тай даваня настановув. {{Div col|colwidth=18em}} * [[Посланя ид римлянам]] * [[Первоє посланя ид коринтянам]] * [[Другоє посланя ид коринтянам]] * [[Посланя ид ґалатянам]] * [[Посланя ид ефесянам]] * [[Посланя ид філіплянам]] * [[Посланя ид колосянам]] * [[Первоє посланя тесалонянам]] * [[Другоє посланя ид тесалонянам]] {{Div col end}} Пастырські посланя за церьков, християнські жывут, доктрину и керовництво. {{Div col|colwidth=18em}} * [[Первоє посланя ид Тімотейови|Первоє посланя ид Тімотейови (Тімофійови)]] * [[Другоє посланя ид Тімотейови]] * [[Посланя ид Тітови]] * [[Посланя ид Філемонови]] * [[Посланя ид жыдам]] {{Div col end}} Католицькі посланя, щи названі общыма вадь малыма посланями. {{Div col|colwidth=18em}} * [[Посланя Якова]] пудпорує реліґійный спосуб жывота. * [[Первоє посланя Петра]] розказує за узвы тай страданя. * [[Другоє посланя Петра]] оповідат булше за цілі страданя, христолоґію, етику тай есхатолоґію. * [[Первоє посланя Йоана]] указує, як спознати истинных християн: за їх етиков, прокламаційов Христа у плоти тай по їхнюй любови. * [[Другоє посланя Йоана]] варує против [[докетізма]]. * [[Третьоє посланя Йоана]] дає хоробрость, силу тай варує. * [[Посланя Юды]] засужує опонентув. {{Div col end}} Апокаліптична література (пророча). * [[Книга Удкровеня]] (Апокаліпс) пророкує конець світа. Католицізм, протестантізм и восточноє православіє мавут єднакый 27-книжный новозавітный канон; шор ся удличат межи словянськов, сірійськов и етіопськов традиціями. ==== Канонічні варіації ==== ===== Пешітта ===== {{ГоловнаСтатя|Пешітта}} Пешітта ([[Класичный сірійськый язык|кл.&nbsp;сір.]] {{Lang|syc|ܦܫܺܝܛܬܳܐ}} ''or'' {{lang|syc|ܦܫܝܼܛܬܵܐ}} ''pšīṭtā'') тото стандартна верзія Біблії про церьквы сірійської традиції. Удну біблеїстичных кругув є неуніверзалный консенсус, ож Старый Завіт Пешітты быв потовмаченый на [[сірійськый язык]] из [[Біблійный іврит|біблійного іврита]], навірно у 2.&nbsp;сторочу&nbsp;н.&nbsp;е., тай ож Новый Завіт Пешітты быв потовмаченый из грецького языка.<ref>„The Peshitta Old Testament was translated directly from the original Hebrew text, and the Peshitta New Testament directly from the original Greek“ —&nbsp;{{harvnb|Brock|1988|p=[https://archive.org/stream/TheBibleInTheSyriacTradition/BrockTheBibleInTheSyriacTradition#page/n7/mode/2up 13]}}</ref> Сесь Новый Завіт, на зачаткови не обсягувучый [[Антілеґомен|спорні книгы]] (2.&nbsp;посланя Петра, 2.&nbsp;посланя Йоана, 3.&nbsp;посланя Йоана, посланя Юды, Удкровеня), став стандартом перед зачатком 5.&nbsp;ст. Пять спорных книг были додаті у Гаркеловуй верзії (616&nbsp;н.&nbsp;е.) Томы Гаркелського.<ref name="Bromiley1995">„Printed editions of the Peshitta frequently contain these books in order to fill the gaps. D. Harklean Version. The Harklean version is connected with the labours of Thomas of Harqel. When thousands were fleeing Khosrou's invading armies, …“ —&nbsp;{{harvnb|Bromiley|1995|p=976}}</ref><ref name="Erbes2">{{cite web |last1=Erbes |first1=Johann E. |title=The Aramaic New Testament: Estrangelo Script: Based on the Peshitta and Harklean Versions |url=https://digitalcommons.andrews.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1646&context=auss |website=digitalcommons.andrews.edu |publisher=American Christian Press |access-date=10 April 2022 |pages=259–260 |date=1984 |archive-date=12 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220612205218/https://digitalcommons.andrews.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1646&context=auss |url-status=live }}</ref> ===== Канон католицької церькви ===== Канон католицької церькви ся затвержовав Римськым синодом (382), синодом у Гіппонії (393), Картаґенськыма соборами (397 тай 419), Флоренційськым собором (1431–1449) тай Тридентськым собором (1545–1563), што дало в резултаті 46&nbsp;книг Старого Завіта тай 27&nbsp;книг Нового Завіта&nbsp;— в рокаши 73&nbsp;книгы католицької Біблії.<ref>Rüger (1989), p.&nbsp;302.</ref><ref>{{cite web |title=Canons and Decrees of the Council of Trent |url=http://www.bible-researcher.com/trent1.html |website=www.bible-researcher.com |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110805122857/http://www.bible-researcher.com/trent1.html |archive-date=5 August 2011 }}</ref><ref>Тридентськый собор пудтвердив тот самый испис/канон сакралных писань, котрый уже быв затверженый Гіппонійськым синодом 393.&nbsp;рока, Картаґенськым собором 28.&nbsp;авґуста 397.&nbsp;року, Флоренційськым собором 4.&nbsp;фебруара 1442.&nbsp;року; —&nbsp;{{cite web |title=Council of Basel 1431–45 A.D. Council Fathers |url=http://www.papalencyclicals.net/Councils/ecum17.htm |website=Papal Encyclicals |language=en |date=14 December 1431 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130424112748/http://www.papalencyclicals.net/Councils/ecum17.htm |archive-date=24 April 2013 }} – ''[[Папська була|Була]] союза из коптами,'' ''семый параґраф''.</ref> ===== Етіопськый православный канон ===== Канон Етіопської православної тевагедської церькви май шырокый ги каноны, хосновані булшинов другых християнськых церьквув. У етіопськуй православнуй Біблії є 81&nbsp;книг.<ref name="Ethiopian">{{cite web |url=http://www.ethiopianorthodox.org/english/canonical/books.html |title=The Ethiopian Orthodox Tewahedo Church |publisher=Ethiopianorthodox.org |access-date=19 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101105112040/http://ethiopianorthodox.org/english/canonical/books.html |archive-date=5 November 2010 |url-status=live }}</ref> Окрем книг Септуаґінты, приятых другыма православныма християнами, етіопськый Старый Завіт хоснує Книгу Еноха тай Книгу Юбілеюв (давні жыдувські книгы, котрі ся всокотили лиш у языку [[ґеез]], айбо на них ся реферувут поєдны канонічні книгы Старого Завіта),<ref>Reinhartz (2021), p.&nbsp;19.</ref> грецьку Книгу Ездраша тай Апокаліпс Ездраша, 3&nbsp;книгы етіопськых Макабеюв тай псалом&nbsp;151 у кунци [[Псалтырь|Псалтыря]].<ref name="Wells1911" /><ref name="FUP1970" /> Шор книг Старого Завіта ся мало удличат так, ож етіопськый Старый Завіт хоснує Септуаґінтув шор Малых Пророкув, а не юдаїштськый.<ref name="Ethiopian" /> === Апокріфічні книгы Нового Завіта === : '''''Скапчана статя:''''' ''[[Апокріфон]]'' Новозавітні апокріфы вто шор писань ранньых християн, котрі розказувут за Исуса и його ученя, природу Бога, ученя Апостолув и їх дії. Подакотрі из сих робут ся держали частьов Писаня подакотрыма ранньыма християнами, айбо зачинавучи з 5.&nbsp;столітя&nbsp;н.&nbsp;е. ся появив шырокый консенсус, котрый ограничив Новый Завіт до 27&nbsp;книг сучасного канона.<ref>{{cite book|last=Van Liere|first=Frans|date=2014|title=An Introduction to the Medieval Bible|pages=68–69|publisher=Cambridge University Press|url=https://books.google.com/books?id=Dwd-AgAAQBAJ&pg=PA68|isbn=9780521865784}}</ref><ref name="Ehrman2003">{{cite book|last=Ehrman|first=Bart D.|date=2003|title=Lost Christianities: Battles for Scripture and the Faiths We Never Knew|pages=230–231|publisher=Oxford University Press|url=https://books.google.com/books?id=HHDNe8KmMAIC&pg=PA230|isbn=9780199756681|access-date=20 May 2023|archive-date=19 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230119174747/https://books.google.com/books?id=HHDNe8KmMAIC&pg=PA230|url-status=live}}</ref> Римокатолицька, православна тай протестантська церьквы не держат новозавітні апокріфы частьов божествено іншпірованої Біблії,<ref name="Ehrman2003" /> айбо поєдны орієнталні православні каноны їх такыма признавут. Арменська апостолська церьков у єден час включала у канон Третьоє посланя ид коринтянам, айбо не все го дає в испис до 27&nbsp;канонічных новозавітных книг. Новый Завіт коптської Біблії, приятый Еґіпетськов церьковльов, обсягує два Посланя Клемента. == Текстуална історія == Ориґіналні [[Автоґраф|автоґрафы]], т.&nbsp;є.&nbsp;ориґіналні грецькі писаня тай рукописы, написані ориґіналныма авторами Нового Завіта, не дожыли до нашых днув.<ref>[https://books.google.com/books?id=Ze16lRIzIzcC&dq=The+autographs%2C+the+Greek+manuscripts+written+by+the+original+authors%2C+have+not+survived&pg=PA9] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200727111232/https://books.google.com/books?id=Ze16lRIzIzcC&pg=PA9&dq=The+autographs,+the+Greek+manuscripts+written+by+the+original+authors,+have+not+survived#v=onepage&q=The%20autographs%2C%20the%20Greek%20manuscripts%20written%20by%20the%20original%20authors%2C%20have%20not%20survived|date=27 July 2020}} Manuscripts and the Text of the New Testament: An Introduction for English Readers by Keith Elliott, Ian Moir – Continuum International Publishing Group, 2000, p. 9</ref> Айбо історично копії тых ориґіналув екзістувут и передавали ся, всокочовали ся у шорови рукописных традицій. Три головні текстуалні традиції грецького Нового Завіта ся пораз кличут: александрійськым текстотіпом (вцілови ун доста біблійно мінімалістичный), бізантськым текстотіпом (максималістичный) тай западным текстотіпом (пораз чудный). Уєдно вни чинят булшину давньых рукописув. На дуже раннюм етапі розвоя християнство замінило звиткы на [[Кодекс|кодексы]] (предкы зшитых книг) и до 3.&nbsp;ст.&nbsp;зберькы біблійных книг уже ся копіровали цілыма комплетами.<ref name=":13" /> Позад того, ож ушыткі давні тексты ся писали уд рукы, часто через копірованя из другого рукописного текста, они не сут домак межи собов похожі, ги тото є з печатныма уданями. Розлука межи нима ся держит вцілови незначнов; удликы ся кличут текстуалныма варіантами.<ref>Soulen, Soulen (2001), p.&nbsp;204.</ref> Варіант ото просто хотьяка варіація помежи двома текстами. Булшина варіантув ся появила трафунково, айбо подакотрі из варіантув нарочні. Нарочні зміны ся чинили, обы уліпшити ґраматику, ліквідовати розбіжності, внести літурґічні правкы, ги наприклад [[Доксолоґія|доксолоґію]] [[Господня молитва|Господньої молитвы]], гармонізовати паралелні стихы вадь изкапчати тай упросити дакулько варіантных прочитань у єдно.<ref>Black (1994), p.&nbsp;60.</ref> == Влив == {{ГоловнаСтатя|Роль християнства у цивілізації}} Мавучи літературну традицію, котра ся розсігат на два тысячроча, Біблія є єднов из майвливовых писаных робут. Уд практикованя персоналної гіґієны тай до філозофії з етиков, Біблія прямо и непрямо повливала на політику тай закон, войну и мир, сексуалну мораль, побратя тай фамілный жывут, буквы и школованя, [[Уменя|уміня]], [[Економіка|економіку]], соціалну справедливость, [[Медицина|медицину]] и другі сферы діялности челядника.<ref>Riches (2000), ch.&nbsp;1.</ref> Християнська Біблія&nbsp;— майвыдавана книга у світі из оцінков у булш ги 5&nbsp;міліардув проданых копій.<ref>{{cite web |title=Best-selling book |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/best-selling-book-of-non-fiction |publisher=Guinness World Records |access-date=10 May 2025 |date=2021 }}</ref> Зато Біблія мала читавый влив, особено на западный світ,<ref>{{cite book|title=God, Justice, and Society: Aspects of Law and Legality in the Bible|url=https://archive.org/details/godjusticesociet0000burn|first=Jonathan|last=Burnside|year=2011|isbn=978-0-19-975921-7|page=XXVI|publisher=Oxford University Press|quote=}}</ref><ref>{{cite book|title=Readings in Western Religious Thought: The ancient world|url=https://archive.org/details/readingsinwester0000reid|first=Patrick|last=V. Reid|year=1987|isbn=978-0-8091-2850-1|page=[https://archive.org/details/readingsinwester0000reid/page/43 43]|publisher=Paulist Press|quote=}}</ref> де [[Ґутенберґова Біблія]] была первов книгов, напечатанов у Европі на печатнум станку.<ref>Riches (2000), chs.&nbsp;1, 4.</ref> Она вчинила внесок у формованя на западі закона, уміня, літературы тай ошколованя.<ref>{{cite book|title=Religion and Spirituality in Psychiatry|url=https://archive.org/details/religionspiritua0000unse_c1o2|first=Harold|last=G. Koenig|year=2009|isbn=978-0-521-88952-0|page=[https://archive.org/details/religionspiritua0000unse_c1o2/page/31 31]|publisher=Cambridge University Press|quote=The Bible is the most globally influential and widely read book ever written. ... it has been a major influence on the behavior, laws, customs, education, art, literature, and morality of Western civilization.}}</ref> === Політика тай право === Біблія ся хосновала як на пудпору, так и на опур політичнуй власти. Она была вдухновеньом про револуції и зміны власти, бо в нюй ся часто демонструє, ож Буг убират „слабых и скромных… (Мойсей из бесідным дефектом, дітвак Самуель, Саул из скромної файты, Давыд протув Ґоліята и т.&nbsp;д.)… обы вни противостояли моцным“.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=20xMAwAAQBAJ&dq=weak+and+humble+%28the+stammering+Moses%2C+the+infant+Samuel%2C+Saul+from+an+insignificant+family%2C+David+confronting+Goliath%2C+etc.%29+to+confound+the+mighty+-wikipedia&pg=PA123|title=The Subversion of Christianity|first=Jacques|last=Ellul|date=2 June 2011|publisher=Wipf and Stock Publishers|isbn=978-1-60608-974-3 |via=Google Books}}</ref><ref>Ellul, Jacques, The Subversion of Christianity, Eerdman's Publishing Co., 1984, pp. 116, 123</ref> Біблійні тексты были каталізатором такых політичных концепцій, ги [[демократія]], [[реліґійна терпимость]] и [[Слобода реліґії|реліґійна слобода]];<ref name="Scribner">{{cite book|editor1-last=Scribner|editor1-first=Robert W.|editor2-last=Grell|editor2-first=Ole Peter|editor3-last=Scribner|editor3-first=Bob |title=Tolerance and Intolerance in the European Reformation|publisher=Cambridge University Press|location=United Kingdom|year=2002|isbn=978-0-521-89412-8}}</ref>{{rp-primitive|3}} а они у свою очерідь вдухновили вшылиякі кываня: уд [[аболіціонізм]]а у 18. и&nbsp;19.&nbsp;сторочах до [[кываня за громадянські права афроамеричанув]], [[Антіапартеїдноє кываня|антіапартеїдного кываня]] и теолоґії вызволеня у [[Латинска Америка|Латинськуй Америці]]. Біблія была ай жерелом про многі мирні кываня тай провбы скапчати вєдно світ.<ref>Powery, Emerson B. "The Bible and Social Reform: Musings of a Biblical Scholar." ''The Bible in the American Experience'' 2 (2020): 255.</ref> Коріня многых сучасных законув ся просліжувут у Біблії: юридичні ґарантії, справедливость у криміналных процесах, рувность перед законом.<ref>Unterman, Jeremiah. ''Justice for All: How the Jewish Bible Revolutionized Ethics. U of Nebraska Press'', 2017. pp. 23–25</ref> Судям ся каже не брати взяткы (Второзаконя 16:19), быти неупережеными як ид місным, так ид чужакам (Левіт 24:22; Второзаконя 27:19), як ид безвласным, так ид тым, ко має власть (Левіт 19:15), як ид богатым, так ид убогым (Второзаконя 1:16, 17; Выход 23:2–6); описує ся право на справедливый суд и справедливу кару (Второзаконя 19:15; Выход 21:23–25). Про спеціалну защиту ся уокремлювут майуразливі верствы населеня у патріархалному обществі: діти, жоны, чужакы. (Псалмы 72:2, 4).<ref name="Christopher Marshall">{{cite book |last1=Marshall |first1=Christopher |editor1-last=Atkin |editor1-first=Bill |editor2-last=Evans |editor2-first=Katrine |title=Human Rights and the Common Good: Christian Perspectives |date=1999 |publisher=Victoria University Press |location=Wellington, New Zealand |isbn=978-0-86473-362-7 |chapter="A Little lower than the Angels" Human rights in the biblical tradition}}</ref>{{rp-primitive|47–48}} Біблія ся держит учеными ги жерело читавого влива на розвуй [[Нація|націй]] и [[націоналізм]]а, раз межи давньыми жыдами, а пак у християнськых обществах. Про давньых жыдув, она была „и націоналнов історійов, и жерелом законув“,<ref name=":0">{{Cite journal |last=Millar |first=Fergus |date=1987 |title=Empire, Community and Culture in the Roman near East: Greeks, Syrians, Jews and Arabs |url=https://doi.org/10.18647/1337/JJS-1987 |journal=Journal of Jewish Studies |volume=38 |issue=2 |pages=147–148|doi=10.18647/1337/JJS-1987 |url-access=subscription }}</ref> и давала основу про закладеня ворошного походжіня, історії, леґіслативных кодексув и културных маркерув, котрі дефіновали жыдувську колективну ідентичность.<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Citation |title=Constructing Jewish Nationalism: The Role of Scripture |date=2006 |work=Elements of Ancient Jewish Nationalism |pages=29–30, 48 |editor-last=Goodblatt |editor-first=David |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/elements-of-ancient-jewish-nationalism/constructing-jewish-nationalism-the-role-of-scripture/9D600C19BF6BA343287CE63CDF2A5C8E |access-date=2024-10-08 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/cbo9780511499067.003 |isbn=978-0-521-86202-8 |archive-date=8 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008102119/https://www.cambridge.org/core/books/abs/elements-of-ancient-jewish-nationalism/constructing-jewish-nationalism-the-role-of-scripture/9D600C19BF6BA343287CE63CDF2A5C8E |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Предлагало ся, ож практика реґуларных публічных читань біблійных текстув бігом періода Другого храма помогла передати такі наративы, формувучі ідентичность, май шырокуй жыдувськуй публіці.<ref name=":1" /> Даякі учені пишут, ож великі дарабы юдаїстської Біблії&nbsp;— а май Девтерономістська історія и Чотырикнижа&nbsp;— были написані нарочно про закладеня тай укріпленя окремої ізраельської [[Етнічность|етнічности]] тай [[Націонална ідентичность|націоналної ідентичности]].<ref name=":1" /> Подакотрі изглядователі націоналізма ги Едріен Гестінґс пишут, ож модель давнього Ізраїля, указана у юдаїстськуй Біблії, породила ориґіналну концепцію нації тай спричинила розвуй націоналізма тай европськых націоналных держав.<ref name=":2">{{Cite book |last=Hastings |first=Adrian |title=The Construction of Nationhood: Ethnicity, Religion and Nationalism |url=https://archive.org/details/constructionofna0000hast |publisher=Cambridge University Press |year=1997 |isbn=0-521-59391-3 |location=Cambridge |pages=[https://archive.org/details/constructionofna0000hast/page/186 186]–187}}</ref> === Соціална удповідалность === === Література, уміня тай култура === [[Файл:Regnault,_Henri,_Salomé.jpg|міні|„Саломе“, Анрі Реньо (1870)]] Біблія прямо и непрямо вливала на літературу: „Сповідь“ [[Сятый Авґустин|сятого Авґустина]] ся шыроко признає за перву автобіоґрафію у западнуй літературі.<ref name="Wilken 2003 291">{{cite book|last=Wilken|first=Robert L.|title=The Spirit of Early Christian Thought|url=https://archive.org/details/spiritofearlychr0000wilk_i4u6|publisher=Yale University Press|location=New Haven|year=2003|isbn=978-0-300-10598-8|page=[https://archive.org/details/spiritofearlychr0000wilk_i4u6/page/291 291]}}</ref> Summa Theologica, написана у 1265–1274, тото „єден из класичных творув історії філозофії тай єдна из майвливовых робут западної літературы“.<ref>Ross, James F., "Thomas Aquinas, ''Summa theologiae'' (c. 1273), Christian Wisdom Explained Philosophically", in ''The Classics of Western Philosophy: A Reader's Guide'', (eds.) Jorge J. E. Gracia, Gregory M. Reichberg, Bernard N. Schumacher (Oxford: Blackwell Publishing, 2003), p. 165. [https://books.google.com/books?id=6jAcwGItzssC&pg=PA165]</ref> Обідві йсі роботы вдухновили епічну поезію [[Данте Аліґєрі]] тай його [[Божествена комедія|„Божествену комедію“]], а теолоґія Данте у свою очерідь повливала на такых писателюв, ги [[Вільям Шекспір]]<ref>{{cite web |title=Assurances of faith: How Catholic Was Shakespeare? How Catholic Are His Plays? |url=http://www.crisismagazine.com/julaug2002/feature4.htm |last=Voss |first=Paul J. |date=July 2002 |work=Crisis Magazine |publisher=Morley Publishing Group |access-date=19 May 2022 |archive-date=22 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110222065053/http://www.crisismagazine.com/julaug2002/feature4. |url-status=dead }}</ref> и [[Джон Роналд Руєл Толкин|Джон Роналд Руел Толкін]].<ref>{{cite web |title=Tolkien's Catholic Imagination |url=http://www.crisismagazine.com/november2001/feature7.htm |last=Boffetti |first=Jason |date=November 2001 |work=Crisis Magazine |publisher=Morley Publishing Group |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060821111145/http://www.crisismagazine.com/november2001/feature7.htm |archive-date=21 August 2006 }}</ref> Многі из шедеврув западного уміня брали іншпірацію из біблійных тем: уд [[Мікеланджело|Мікеланджеловых]] статуй „Давыд“ и „Пєта“, до „Тайної вечері“ [[Леонардо да Вінчі|Леонарда да Вінчія]] тай дакулькох [[Рафаел|Рафаеловых]] образув Мадонны. Єва, котра ся не слухат Божої заповіди, є єднов из майзображованых в умілстві перзон.<ref name="Mati Meyer">{{cite web |last1=Meyer |first1=Mati |title=Art: Representation of Biblical Women |url=https://jwa.org/encyclopedia/article/art-representation-of-biblical-women |website=Jewish Women's Archive |access-date=19 May 2022 |archive-date=16 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201016195318/https://jwa.org/encyclopedia/article/art-representation-of-biblical-women |url-status=live }}</ref> Ренесанчні образы часто указовали голу жунську фіґуру, а уд 19.&nbsp;стороча особа Далілы ги „<nowiki/>[[фем фатал]]<nowiki/>“ ({{Lang-fr|femme fatale}}) демонструє участь Біблії тай уміня у формованьови тай репрезентації никань жун.<ref>{{Cite web |url=https://jwa.org/encyclopedia/article/art-representation-of-biblical-women |title=Art: Representation of Biblical Women &#124; Jewish Women's Archive |access-date=19 May 2022 |archive-date=16 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201016195318/https://jwa.org/encyclopedia/article/art-representation-of-biblical-women |url-status=live }}</ref><ref name="Diane Apostolos-Cappadona">{{Cite journal|last1=Apostolos-Cappadona|first1=Diane|title=Women in Religious Art|volume=1|journal=Oxford Research Encyclopedia of Religion|publisher=Oxford Research Encyclopedias|doi=10.1093/acrefore/9780199340378.013.208|date=Jul 2016|isbn=978-0-19-934037-8}}</ref> Біблія споминат за многі ритуалы очищеня, котрі говорят за чистоту и буквалну, и метафоричну.<ref name="Warsh">{{cite book|last=Warsh|first=Cheryl Krasnick|others=Veronica Strong-Boag|title=Children's Health Issues in Historical Perspective|year=2006|publisher=Wilfrid Laurier Univ. Press|quote=... From Fleming's perspective, the transition to Christianity required a good dose of personal and public hygiene ...|isbn=978-0-88920-912-1|page=315}}</ref> Туалетный етікет у Біблії пудпорує мытя по вшыткых трафунках дефекації, што стало стімулом про вынайденя біде.<ref>{{cite book|title=Contemporary Biology: Concepts and Implications|first=Mary|last=E. Clark|year=2006|isbn=978-0-7216-2597-3|publisher=University of Michigan Press}}</ref><ref>{{cite web |title=A hose: the strange device next to every Finnish toilet |url=https://en.biginfinland.com/hose-always-next-every-finnish-toilet/ |website=Big in Finland |date=8 July 2014 |publisher=Curiosities |access-date=21 May 2022 |archive-date=10 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220510130712/https://en.biginfinland.com/hose-always-next-every-finnish-toilet/ |url-status=live }}</ref> === Критика === Критикы держат подакотрі біблійні тексты морално проблематичными. Біблія не пудпорує и не засужує [[рабство]] прямо, хоть у нюй сут дарабы, котрі пуднимавут вопрос рабув; Біблія ся знає хосновати як на пудпору, так и на засуджіня рабства. Біблія ся пораз ай знає хосновати на пуддержку [[Смертна кара|смертної кары]], [[патріархат]]а, нетерпимости позад сексуалности, [[насилство]] [[Тотална война|тоталної войны]] тай [[колоніалізм]] межи другым. У християнськуй Біблії, звіданка насилства бігом войны пуднимат ся у чотыри способы: [[паціфізм]], [[неспротив]], [[справедлива война]] и [[превентивна война]].<ref name="Robert G. Clouse">{{cite book|last=Clouse|first=Robert G.|title=War: Four Christian Views|publisher=BMH Books|location=Winona Lake, Indiana|year=1986}}</ref>{{rp-primitive|13–37}} У юдаїштськуй Біблії сут ''справедливі'' и ''превентивні'' войны, у тум числі в контексті амалекітян, канаанцюв, моабцюв и в текстах книг Выход, Второзаконя, Исуса Навина (Йозуе) и в обох книгах Царюв.<ref name="A.G.Hunter">{{cite book|last=Hunter|first=A. G.|editor1-last=Bekkencamp|editor1-first=Jonneke|editor2-last=Sherwood|editor2-first=Yvonne|title=Denominating Amalek: Racist stereotyping in the Bible and the Justification of Discrimination", in Sanctified aggression: legacies of biblical and post biblical vocabularies of violence|year=2003|publisher=Continuum Internatio Publishing Group|pages=92–108}}</ref> Біблеїшта Джон Коллінз пише, ож ушытку історію челядь хосновала біблійні тексты про управданя насилства против свойих урагув.<ref>{{cite book|last1=Collins|first1=John J.|title=Does the Bible justify violence?|year=2004|publisher=Fortress Press|isbn=978-0-8006-3689-0}}</ref> Антрополоґ Леонард Ґлік наводит ги сучасный приклад [[юдаїштськый фундаменталізм]] у [[Ізраїль|Ізраїлю]]; [[Шломо Авінер]]а, рабина и теоретика кываня „[[Ґуш Емунім]]“, котрый держит [[Палестинці|палестинцюв]] подабавучыми на біблійных канаанцюв и завто предлагат Ізраїльови „быти готовым губити“ палестинцюв, аж тоты не лишат крайину.<ref>Glick, Leonard B., "Religion and Genocide" у ''The Widening circle of genocide'', Alan L. Berger (Ed). Transaction Publishers, 1994, p. 46.</ref> Історик [[Нур Масалга]] має думку, ож [[ґеноцід]] є характерный про біблійні законы и ож они ся інтерпретувут ги божа пудпора забиваня націоналных врагув.<ref>Masalha, Nur, ''The Bible and Zionism: invented traditions, archaeology and post-colonialism in Palestine-Israel, Volume 1'', Zed Books, 2007, pp. 273–276</ref> Айбо соціолоґы Френк Роберт Чалк и Курт Йонассон пуддавут сомніву „[доцілность] хоснованя терміна [ґеноцід] у контексті ранньых періодув історії“.<ref name="Frank Robert Chalk">{{cite book|author1-last=Chalk|author1-first=Frank Robert|author2-last=Jonassohn|author2-first=Kurt|title=The History and Sociology of Genocide: Analyses and Case Studies|url=https://archive.org/details/historysociology00chal|url-access=registration|year=1990|publisher=Yale University Press|location=New Haven, Connecticut|isbn=978-0-300-04445-4|pages=[https://archive.org/details/historysociology00chal/page/3 3], 23–27}}</ref> Позад того, ож булшина історичных обществ пережывала и практиковала ґеноцід, ун быв у тот час нормалізованый, и його моралноє засуджіня є продуктом сучасної моралі.<ref name="Frank Robert Chalk" />{{rp-primitive|27}} Дефініція того, што ся держит насилством, з часом читаво ся розшырила.<ref name="Matthew Lynch">{{cite book|last1=Lynch|first1=Matthew|title=Portraying Violence in the Hebrew Bible: A Literary and Cultural Study|date=2020|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-108-49435-9}}</ref>{{rp-primitive|1–2}} Біблія удображує зміны в сприятю насилства єї авторами.<ref name="Matthew Lynch" />{{rp-primitive|261}} Біблеїштка и фемініштка Філіс Трібыл у своюй книзі „Тексты терора“ пуднимат вопрос чотырьох біблійных історій за страданя жун у давнюм Ізраїлі. Она описує Біблію як „зерькало“, што указує челядь, людськый жывут у вшыткуй їх „сятости тай страхоті“.<ref>{{cite book|last1=Trible|first1=Phyllis|title=Texts of Terror: Literary-feminist Readings of Biblical Narratives|publisher=Fortress Press|year=1984|isbn=978-1-4514-1618-3|pages=1–2}}</ref> Джон Річес, професор біблійної критикы [[Ґлазґувськый університет|Ґлазґувського університета]] дає такый назур на історичні вливы Біблії: {{blockquote|[Біблія] вдухновила поєдні майвеликі монументы людської думкы, літературы, уміня; она такой жывила поєдні майгурші проявы людської дикости, еґоїзма и узкодумства. Она потручала чоловікув и жун на акты служіня и хоробрости, на борьбу за услобожіня и розвуй; и вна такой дала ідеолоґічну основу про общества, котрі берут людий у рабство и мечут їх у [[худоба|худобу]].&nbsp;… Она&nbsp;— што навірно майважно&nbsp;— стала жерелом реліґійных и моралных норм, што позволили обществам быти врокаши, старати ся єден за другого и защищати єден другого; и такой тото муцноє чуство приналежности у свою очерідь причинило етнічні, расові и межинародні конфлікты. Другыми словами, она жерело истины, доброты и красы, и в тот такой час вдухновліня про бріхні, дикусть и уродство.{{sfn|Riches|2000|p=134}}}} == Інтерпретації тай вдухновліня == === Реліґійна важность === Біблійні тексты потребувут інтерпретації&nbsp;— тото стало причинов появліня многых назорув и пудходув ид їх розуміню у разных реліґіях.{{sfn|Barton|2019|pp=3, 14}} Головным жерелом коментарюв и інтерпретацій юдаїштської Біблії є [[Талмуд]] ({{букв|„ученя“}})&nbsp;— зберька давнього усного закона тай коментарюв д ньому.{{sfn|Steinsaltz|2009|pp=3–4}} [[Адін Штайнзалц]] описує го ги „конґломерат законув, леґенд и філозофії, суміш унікалної лоґікы и розумного праґматизма, історії и наукы, быта и гумора“, націленый на штудованя Торы.{{sfn|Steinsaltz|2009|p=4}} Юдаїзм, християнство тай іслам ушыткі по иншакому інтерпрувут Біблію.{{sfn|Barton|2019|p=542}} Удну християнства інтерпретації и удношіня ид Біблії ся читаво рузнят залежно уд деномінації.{{sfn|Barton|2019|p=2, 9}} == Верзії тай товмачіня == {| class="wikitable" |+Товмачіня Біблії по світу (на септембер 2024)<ref>{{cite web |title=2024 Global Scripture Access |url=https://www.wycliffe.net/resources/statistics/ |access-date=14 October 2020 |archive-date=13 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201013191504/https://www.wycliffe.net/resources/statistics/ |url-status=live }}</ref> !Число !Статистика |- | style="text-align: right;" |7,396 |приблизно языкув, котрыма говорят у світі на днешньый день |- | style="text-align: right;" |3,526 |ищи розробльованых товмачінь на нові языкы |- | style="text-align: right;" |1,274 |языкув из потовмаченыма фраґментами Біблії |- | style="text-align: right;" |1,726 |языкув из товмаченьом Нового Завіта |- | style="text-align: right;" |756 |языкув из повным товмачіньом Біблії (протестантського канона) |- | style="text-align: right;" |3,756 |языкув из якымись товмачінями Біблії |} {| class="wikitable" |+Товмачіня Біблії по русинськы<ref>{{Cite web |last=Ґамбаль |first=Богдан |date=3. 2. 2020 |title=«Най ся друкує!». Святе Писмо в русиньскым языку |url=https://www.lem.fm/naj-sya-drukuye-svyate-pismo-v-rusinskym-yazyku/ |publisher=lem.fm |ref=Gambal20 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Новый Завіт по-русинськы |date=27. мая 2025 |url=https://otcuznyna.com/novyj-zavit-po-rusynsky/ |publisher=[[Отцюзнина (журнал)|Журнал „Отцюзнина“]] |ref=Otcuznyna25 }}</ref> !Рук !Товмачіня !Авторы !Варіант русинського языка !Коментарі |- |1989 |''Илустрована библия младих'' |Михал Холошняй |[[Паноньско-русиньскый язык|паннонськый]] | |- |2006 |''Святе Писмо. Нови Завит'' |о. Тадей Войнович, Янко Рамач, Михал Рамач |[[Паноньско-русиньскый язык|паннонськый]] | |- |2019 |''Святе Писмо'' |Янко Рамач, Михал Рамач |[[Паноньско-русиньскый язык|паннонськый]] |Повноє товмачіня християнської Біблії |- | |''Євангеліє од Іоанна на русинському языкови'' |о. Франтішек Крайняк, Йосиф Кудзей |пряшувськый |Товмачіня из церьковнословянського языка |- |2024 |''Тетраєвангеліє'' | |пряшувськый | |- |2025 |''Новый Завіт''<ref>{{Cite web |last1=Медвідь |first1=Петро |author-link=Петро Медвідь |title=Велике торжество в Пряшові. Русины мають свій переклад Нового завіта |url=https://www.lem.fm/velike-torzhestvo-v-pryashovi-rusiny-mayut-svij-pereklad-novoho-zavita/ |publisher=[[ЛЕМ.fm]] |date=2025-11-15 |access-date=2026-09-16 }}</ref> | |пряшувськый | |- |2025 |Новый Завіт | |пудкарпатськый | |} == Археолоґічноє тай історичноє зглядованя == :'''''Головні статі:''''' ''[[Біблійна археолоґічна школа]], [[Історичность Біблії]], [[Реліґійно мотивована псевдоархеолоґія]]'' :'''''Скапчана статя:''''' ''[[Датованя Біблії]]'' [[Файл:JRSLM_300116_Tel_Dan_Stele_01.jpg|міні|Стела из Тел Дана у Ізраїльськум музеї. Уділена білым послідовность букв: ביתדוד]] [[Біблійна археолоґія]] тото пуддисципліна [[Археолоґія|археолоґії]], котра ся занимат и проливат світло на гебрейські писаня тай Новый Завіт.<ref>Caraher, Pettegrew (2019), p.&nbsp;19.</ref> Она ся хоснує про вызначіня способу жывота тай практик людий, котрі жыли у біблійські часы.<ref>Caraher, Pettegrew (2019), p.&nbsp;11.</ref> Є шырокый шпектрум інтерпретацій у сфері біблійної археолоґії.<ref>Mazar (2003), pp.&nbsp;85–87.</ref> Єдна из течій тото біблійный максималізм, котрый головно держит ся назора, ож булшина Старого Завіта закладена на історії, хоть и представлена через реліґійну призму свого часу. Подля історика Лестера Л.&nbsp;Ґрабба, є „мало, кідь обще є“ максималіштув у мейнстрімнуй науці.<ref name=":1">Grabbe (2017), p.&nbsp;36.</ref> Біблійный максималізм ся держит крайньов протилежностьов біблійного мінімалізма, котрый рахує Біблію твором чисто повыгнатьовым (5.&nbsp;сторуча&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е. и дале).<ref>Davies (2000), p.&nbsp;27.</ref> Подля Мері-Джоан Лейт, професоркы реліґійных штудій, многі мінімалішты іґноровали доказы давности гебрейського языка у Біблії тай мало ко из них бере до увагы археолоґічні доказы.<ref>Leith (2022), p.&nbsp;5.</ref> Булшина штудовачув Біблії тай археолоґув ся розміщувут даґде на шпектрови помежи сима двома крайностями.<ref name=":1" /><ref>Leith (2022), p.&nbsp;4.</ref> Юдаїштська Біблія/Старый Завіт, давні небіблійні тексты тай археолоґія пудпорувут датованя Бабілонської неволи 586.&nbsp;роком&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.<ref>Leith (2022), p.&nbsp;1.</ref> Розкопкы у южнуй Юдеї указувут закономірность нищеня, котрый парує пуд неоассірійськоє спустошеня Юдеї пуд конець 8.&nbsp;стороча&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е тай 2&nbsp;Царі&nbsp;18:13.<ref>Leith (2022), p.&nbsp;6.</ref> У 1993.&nbsp;рокови у Тел Дані, археолоґ Аврагам Біран найшов фраґмент арамайського написа, стелу из Тел Дана, котра ся датує кунцьом 9.&nbsp;– зачатком 8.&nbsp;ст. и споминат „царя Ізраїля“ тай „дум Давыда“ („бет Давід“). Тото указує на вто, ож Давыд не годен быв быти угаданый у кунци 6.&nbsp;ст., тай на вто, ож царі Юдеї выводили свуй родовод уд когось, ко ся писав Давыд.<ref>Leith (2022), p.&nbsp;2.</ref> Айбо не є актуалного археолоґічного доказа екзістованя Царя Давыда, Соломона вадь Первого Храма у 10.&nbsp;ст.&nbsp;до.&nbsp;н.&nbsp;е., як тото описує Біблія.<ref>Leith (2022), pp.&nbsp;2–3.</ref> == Біблійный крітіцізм == [[Файл:Faculté_de_Médecine_Purpan_01.jpg|міні|Жан Аструк, котрого часто кличут „отцьом біблійного крітіцізма“, рельєф на Централнуй болници Тулузького універзитета]] : '''''Головні статі:''''' ''[[Біблійні штудії]], [[Біблійный крітіцізм]], [[Історичный крітіцізм]], [[Текстуалный крітіцізм]]'' Біблійный крітіцізм тото аналітичноє зглядованя Біблії ги текста, котроє нараблят из вопросами єї історії, авторства, датованя тай авторськых намірув. Ото не то самоє, што критика Біблії, котра є заявов против Біблії як жерела інформації вадь етичных приписув, тай не то самоє, што критика возможных товмацькых хыб.<ref>{{cite web |url=http://www.baptistlink.com/creationists/expondoerrossbinvi.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20021029221934/http://www.baptistlink.com/creationists/expondoerrossbinvi.htm |url-status=dead |archive-date=29 October 2002 |title=Expondo Os Erros Da Sociedade Bíblica Internacional |publisher=Baptistlink.com |year=2000 |access-date=13 January 2012 }}</ref> Біблійный крітіцізм учинив штудованя Біблії світськым, научным и май демократичным, што навхтема поміняло як челядь розуміє Біблію.<ref>Soulen, Soulen (2001), p.&nbsp;22.</ref> Біблія перестала ся держати сугубо реліґійным артефактом, а єї інтерпретація перестала быти ограниченов комунітов вірянув.<ref name=":2">Fishbane (1992), p.&nbsp;129.</ref> Майкел Фішбейн пише: „Сут тоты, ко видит десакралізацію Біблії серенчливым обстояньом про“ розвуй сучасного світа.<ref>Fishbane (1992), p.&nbsp;121.</ref> Про многых біблійный крітіцізм „упустив вонка жменю угроз“ християнськуй вірі; про другых ун „указав ся провалом, головно позад гани, ож діахронічноє, линійноє зглядованя годно пудкорити хотьякі звіданя тай проблемы, скапчані з інтерпретаційов“.<ref name=":3">Harrisville (2014), p.&nbsp;vii.</ref> Другі вірили, ож біблійный крітіцізм, кідь го брати „без його необґрунтованого высокомірства“, годен быти бізувным жерелом інтерпретації.<ref name=":3" /> Фішбейн рувнят біблійный крітіцізм из [[Йов (біблійный персонаж)|Йобом]] (Йовом), пророком, котрый розбив „корысливі візії ради май чесного перехода уд божественого ''текстуса'' ид людському“.<ref name=":2" /> Роджерсон каже: біблійный крітіцізм є услобожавучый про тых, ко хоче, обы віра їм была „розумно заоснована тай інтелектуално чесна“.<ref>Rogerson (2000), [[iarchive:oxfordcompaniont00hast/page/298|p.&nbsp;298]].</ref> == Ілустрації == Майґрандіозні середньовічні Біблії были [[Ілумінованый рукопис|ілуміноваными рукописами]], у котрых текст ся декоровав буквицями, краями (марґіналіями), мініатурныма ілустраціями. До 12.&nbsp;стороча булшина рукописув ся продуковала у монастырях про розміщеня у бібліотеці вадь на бештелунок богатого клієнта. Май великі манастырі часто мали скрипторії&nbsp;— окремі міста про монахув, котрі ся спеціалізовали у выробленьови рукописув, де „окремі малі комнаткы ся вділяли на переписованя книг; они ся розміщовали так, обы кажджый писарь мав си оболок, уходячый на монастырськый пішак.“<ref>Diringer (2013), [https://books.google.com/books?id=BOjCAgAAQBAJ&pg=PA208 p.&nbsp;208].</ref> На 14.&nbsp;стороча монахы у скрипторіях зачали брати д собі братув из варошськых скрипторіюв, а май у Парижі, Римі тай Нідерландах.<ref>De Hamel (1992), p.&nbsp;45.</ref> Жаданя на рукописы уросло было натулко, ож монашеські бібліотекы уже не могли го задоволнити, и зачали залучати у роботу світськых писарюв и ілумінаторув.<ref>De Hamel (1992), p.&nbsp;57.</ref> Тоты люде часто жыли близко коло монастыря и у подакотрых трафунках убирали ся ги монахы, кой заходили до монастыря, айбо могли йти собі гет у кунци дне.<ref>De Hamel (1992), p.&nbsp;65.</ref> Вызначный приклад ілумінованого рукописа тото Келлська книга, уроблена дас у 800.&nbsp;рокови, котра обсягує чотыри Єванґелія Нового Завіту вєдно из ушылиякыма вводныма текстами тай таблами. Рукопис „ся заганяв рубрикаторови, котрый додав цвітні наголовкы, буквиці, зазначкы и так дале; а товды&nbsp;— кідь книга ся мала ілустровати&nbsp;— она йшла ілумінаторови“.<ref>Diringer (2013), [https://books.google.com/books?id=BOjCAgAAQBAJ&pg=PA213 p.&nbsp;213].</ref> У трафунках рукописув, котрі йшли на комерцію, писаня „безсомнівно ся обговорьовало на зачаткови роботы межи клієнтом и писарьом (авадь писарьовым аґентом), айбо на тот момент, кой ся писаня заганяло ілумінаторови, уже ся не лишало міста про іновацію.“<ref>De Hamel (1992), p.&nbsp;60.</ref><gallery widths="200" heights="200"> Файл:Bible_chartraine_-_BNF_Lat116_f193.jpg|Біблія 1150.&nbsp;рока, из Скрипторія де Шартре, Христос из анґелами Файл:Blanche_of_Castile_and_King_Louis_IX_of_France.jpg|Біблія Бланкы Кастильської тай Лудовіка&nbsp;IX., 13.&nbsp;сторуча Файл:Maciejowski_Bible_Leaf_37_3.jpg|[[Біблія Мацєйовського]], лист&nbsp;37, 3.&nbsp;образчик, Абнер (у центрі у зеленому цурьови) заганят Мікола назад до Давыда. Файл:Jephthah's_daughter_laments_-_Maciejowski_Bible.JPG|Євтахова донька реве&nbsp;— [[Біблія Мацєйовського]] (Франція, дас&nbsp;1250) Файл:Whore-babylon-luther-bible-1534.jpg|Розфарблена верзія ілустрації Бабілонської блудниці из товмачіня Біблія Мартіна Лутера 1534.&nbsp;року Файл:Malnazar_-_Bible_-_Google_Art_Project.jpg|Арменська Біблія, 17.&nbsp;стороча, [[Ілумінованый рукопис|ілумінована]] Малназаром Файл:Foster_Bible_Pictures_0031-1.jpg|Утіканя из Содома и Гоморры, Біблія Фостера, 19.&nbsp;сторуча Файл:Kennicott_Bible_305r.l.jpg|Йону промыкат рыба, Перва Кеннікотська Біблія, 1476 </gallery> == Ґалерія == <gallery widths="200" heights="200" caption="Біблії"> Файл:Bibel_Kloster_Paleokastritsa.jpg|Стара Біблія из [[Ґреція|грецького]] монастыря Файл:Imperial_Bible.jpg|''Імперська Біблія'' вадь ''Віденські коронаційні Єванґелія'' из Відня, Австрія, дас&nbsp;1500 Файл:Kennicott_Bible.jpg|Перва Кеннікотська Біблія, 1476 Файл:A_religious_Baroque_Bible_-_7558.jpg|Барокова]] Біблія Файл:Lincoln_inaugural_bible.jpg|Біблія, на котруй присягав на своюй первуй інавґурації 16.&nbsp;президент [[Споєны Штаты Америцькы|США]] [[Абрагам Лінколн]] у&nbsp;році&nbsp;1861 Файл:Holy_Bible_The_Improved_Domestic_Bible_London_Schuyler_Smith_&_Co_1880_Maps.jpg|Ілустрована Біблія епохы [[Домова война в США|Громадянської войны]] в Америці Файл:Bible_and_Key_Divination.jpg|Мініатурна Біблія Файл:Bibel-1.jpg|Вікторіанська Біблія 1866.&nbsp;року Файл:Bizzell_Bible_Collection.jpg|Реґалы Біззеллської колекції Біблій у Біззеллськуй меморіалнуй бібліотеці, США Файл:Leonardo_da_Vinci_-_Annunciazione_(dettaglio).jpg|„Благовіщеня“ [[Леонардо да Вінчі|Леонарда да Вінчія]] (дас 1472–1475), на котрому [[Дїва Марія|Діва Марія]] читат Біблію </gallery> == Жерела == {{Refbegin|30em}} * {{cite book|last1=Aland|first1=Kurt|last2=Aland|first2=Barbara|title=The text of the New Testament : an introduction to the critical editions and to the theory and practice of modern textual criticism|url=https://archive.org/details/textofnewtestame0000alan_v4p7|date=1995|publisher=W.B. Eerdmans|location=Grand Rapids|isbn=978-0-8028-4098-1}} * {{cite book|editor-last1=Alter|editor-first1=Robert|editor-last2=Kermode|editor-first2=Frank|title=The Literary Guide to the Bible|year=1987|publisher=Harvard University Press|url=https://books.google.com/books?id=O4hYlvzWui8C|isbn=978-0-674-87531-9}} ** {{harvc|last=Savran|first=George|c=I and II Kings|year=1987|in1=Alter|in2=Kermode|ignore-err=no}} ** {{harvc|last=Rosenberg|first=Joel|c=I and II Samuel|year=1987|in1=Alter|in2=Kermode|ignore-err=no}} * {{cite book|last1=Aune|first1=David E.|title=The Blackwell Companion to The New Testament|date=22 January 2010|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-4443-1894-4|url=https://books.google.com/books?id=ygcgn8h-jo4C|language=en}} * {{Cite book|last=Baden|first=Joel S.|title=The Composition of the Pentateuch: Renewing the Documentary Hypothesis|publisher=Yale University Press|year=2012|url=https://books.google.com/books?id=CYW7z9tFHisC&q=The+Composition+of+the+Pentateuch%3A+Renewing+the+Documentary+Hypothesis|series=Anchor Yale Reference Library|isbn=978-0-300-15264-7}} * {{Cite book|last=Bandstra|first=Barry L.|date=2009|orig-date=2004|title=Reading the Old Testament: an introduction to the Hebrew Bible|edition=4th|publisher=[[Wadsworth Cengage Learning]]|isbn=978-0-495-39105-0|oclc=244017850}} * {{cite book|last1=Barnstone|first1=Willis|title=The Restored New Testament: A New Translation with Commentary, Including the Gnostic Gospels Thomas, Mary, and Judas|date=12 October 2009|publisher=W. W. Norton & Company|isbn=978-0-393-06493-3|url=https://books.google.com/books?id=CakJchHfN1QC|language=en}} * {{cite journal|last1=Bartkowski|first1=John|title=Beyond Biblical Literalism and Inerrancy: Conservative Protestants and the Hermeneutic Interpretation of Scripture|url=https://archive.org/details/sim_sociology-of-religion_fall-1996_57_3/page/259|journal=Sociology of Religion|date=1996|volume=57|issue=3|pages=259–272|doi=10.2307/3712156|jstor=3712156}} * {{cite book|last1=Barton|first1=John|title=Understanding Old Testament Ethics: Approaches and Expectations|url=https://archive.org/details/understandingold0000bart|date=2003|publisher=Westminster John Knox Press|location=Louisville, Kentucky|isbn=978-0-664-22596-4}} * {{cite book|last1=Barton|first1=John|title=The Nature of Biblical Criticism|date=2007|publisher=Westminster John Knox Press|location=Louisville, Kentucky|isbn=978-0-664-22587-2|url=https://books.google.com/books?id=Vocz7rnZ0IwC}} * {{cite book|last1=Barton|first1=John|title=Holy Writings, Sacred Text: The Canon in Early Christianity|url=https://archive.org/details/holywritingssacr0000bart_f3t2|date=1998|publisher=Westminster John Knox Press|isbn=978-0-664-25778-1|edition=reprint}} * {{cite book|last=Barton|first=John|title=A History of the Bible: The Story of the World's Most Influential Book|url=https://archive.org/details/historyofbiblest0000bart|edition=illustrated|year=2019|publisher=Penguin|isbn=978-0-525-42877-0}} * {{cite book|last1=Beach|first1=Waldo|title=Christian Ethics in the Protestant Tradition|url=https://archive.org/details/christianethicsi0000beac|date=1988|publisher=John Knox Press|isbn=978-0-8042-0793-5}} * {{cite book|last=Beekes|first=R. S. P.|title=Etymological Dictionary of Greek|year=2009|publisher=Brill|location=Leiden and Boston}} * {{cite book|last1=Black|first1=David Alan|title=New Testament Textual Criticism: A Concise Guide|url=https://archive.org/details/newtestamenttext00blac|date=1994|publisher=Baker Academic|isbn=978-0-8010-1074-3|edition=illustrated}} * {{cite book|last1=Blass|first1=Friedrich W.|last2=Thackeray|first2=Henry St. John|author-link2=Henry St. John Thackeray|title=Grammar of New Testament Greek|date=29 August 2008|publisher=Wipf and Stock Publishers|isbn=978-1-7252-2324-0|url=https://books.google.com/books?id=akD7DwAAQBAJ|language=en}} * {{cite journal|last=Blocher|first=Henri|title=Helpful or Harmful? The "Apocrypha" and Evangelical Theology|journal=European Journal of Theology|volume=13|issue=2|year=2004|pages=81–90}} * {{cite book|last=Brake|first=Donald L.|title=A visual history of the English Bible: the tumultuous tale of the world's bestselling book|year=2008|publisher=Baker Books|location=Grand Rapids, MI|isbn=978-0-8010-1316-4|url=https://archive.org/details/visualhistoryofe00brak/page/29}} * {{cite book|last1=Brock|first1=Sebastian|title=The Bible in the Syriac Tradition|date=1988|publisher=St. Ephrem Ecumenical Research Institute}} * {{cite encyclopedia|last=Bromiley|first=Geoffrey W.|title=The International Standard Bible Encyclopedia: Q–Z|year=1995|publisher=Wm. B. Eerdmans|isbn=978-0-8028-3784-4}} * {{cite journal|last=Brown|year=1997|first=Peter|title=''SO Debate'': The World of Late Antiquity Revisited|journal=Symbolae Osloenses|volume=72|issue=1|pages=5–30|issn=1502-7805|doi=10.1080/00397679708590917|url=https://www.academia.edu/37604019|access-date=25 April 2022|archive-date=25 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220425223626/https://www.academia.edu/37604019|url-status=live}} * {{cite book|last=Brown|first=Raymond E.|date=2010|orig-date=1997|title=An Introduction to the New Testament|url=https://archive.org/details/introductiontone0000brow_o1d8|series=[[Anchor Bible Series|The Anchor Yale Bible Reference Library]]|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=978-0-300-14016-3|oclc=762279536}} * {{cite book|last=Bruce|first=Frederick|title=The Canon of Scripture|url=https://archive.org/details/canonofscripture0000bruc|publisher=IVP Academic|location=Downers Grove, Illinois|year=1988|isbn=978-0-8308-1258-5}} * {{cite book|last=Brunner|first=Emil|title=The Divine Imperative: A Study in Christian Ethics|url=https://books.google.com/books?id=cmitRbD4V_MC&pg=PA494|year=2002|publisher=James Clarke & Co.|isbn=978-0-7188-9045-2}} * {{cite journal|last=Campbell|first=AF|title=Book Review: The Old Testament in Aotearoa New Zealand|url=https://archive.org/details/pacifica_2000_13_1-3/page/336|journal=Pacifica|year=2000|volume=13|issue=3|pages=336–338|doi=10.1177/1030570X0001300307|s2cid=149090942}} * {{cite book|author1-last=Caraher|author1-first=William R.|author2-last=Pettegrew|author2-first=David K.|title=The Oxford Handbook of Early Christian Archaeology|year=2019|publisher=Oxford University Press|edition=illustrated|editor1-last=Pettegrew|editor1-first=David K.|editor2-last=Caraher|editor2-first=William R.|editor3-last=Davis|editor3-first=Thomas W.|chapter=Introduction|isbn=978-0-19-936904-1}} * {{cite book|last1=Carmy|first1=Shalom|last2=Shatz|first2=David|editor1-last=Frank|editor1-first=Daniel H.|editor2-last=Learnman|editor2-first=Oliver|title=History of Jewish Philosophy|date=2003|publisher=Routledge|location=London|chapter=The Bible as a Source for Philosophical Reflection}} * {{Cite book|last=Carr|first=David McLain|title=An introduction to the Old Testament: sacred texts and imperial contexts of the Hebrew Bible|url=https://archive.org/details/introductiontool0000carr|date=2010|publisher=[[Wiley-Blackwell]]|isbn=978-1-4443-1995-8}} * {{cite book|title=The Formation of the Hebrew Bible: A New Reconstruction|url=https://archive.org/details/formationofhebre0000carr|last=Carr|first=David M.|year=2011|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-990820-2}} * {{cite book|last1=Coogan|first1=Michael David|title=A Brief Introduction to the Old Testament: The Hebrew Bible in Its Context|date=2009|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-533272-8|url=https://books.google.com/books?id=2rxBAQAAIAAJ|language=en}} * {{cite book|last=Crislip|year=2005|first=Andrew T.|title=From Monastery to Hospital: Christian Monasticism & the Transformation of Health Care in Late Antiquity|publisher=University of Michigan Press|place=Ann Arbor|isbn=978-0-472-11474-0|url={{googlebooks|r90OUzO9AP8C|plainurl=y}}}} * {{cite book|title=The Oxford dictionary of the Christian Church|url=https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_f0e0|editor-last1=Cross|editor-first1=F. L.|editor-last2=Livingstone|editor-first2=E. A.|date=2005|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-280290-3|edition=3rd rev.|doi=10.1093/acref/9780192802903.001.0001}} * {{cite journal|last=Davies|first=Philip|title=What separates a minimalist from a maximalist? Not much|journal=Biblical Archaeology Review|volume=26|issue=2|year=2000}} * {{cite book|last=De Hamel|first=Christopher|title=Medieval Craftsmen: Scribes and Illuminations|url=https://archive.org/details/scribesilluminat0000deha|location=Buffalo|publisher=University of Toronto|date=1992|isbn=978-0-8020-7707-3}} * {{cite book|last=Dever|first=William|title=Who Were the Early Israelites and Where Did They Come from?|location=Grand Rapids, Michigan|publisher=William B. Eerdmans Publishing Company|date=2003|isbn=978-0-8028-0975-9|title-link=Who Were the Early Israelites and Where Did They Come from?}} * {{cite book|last1=Diringer|first1=David|title=The Book Before Printing: Ancient, Medieval and Oriental|date=17 January 2013|publisher=Courier Corporation|isbn=978-0-486-14249-4|url=https://books.google.com/books?id=BOjCAgAAQBAJ|language=en}} * {{cite book|last1=Dorival|first1=Gilles|last2=Harl|first2=Marguerite|last3=Munnich|first3=Olivier|title=La Bible grecque des Septante : du judaïsme hellénistique au christianisme ancien|url=https://archive.org/details/labiblegrecquede0000dori|date=1988|publisher=Editions du Cerf|location=Paris|isbn=978-2-204-02821-9}} * {{cite book|last1=Duff|first1=Jeremy|last2=Wenham|first2=John William|title=The Elements of New Testament Greek|date=14 April 2005|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-75551-1|url=https://books.google.com/books?id=-YT1IjEjmDkC|language=en}} * {{cite book|last=Ewert|first=David|title=A General Introduction to the Bible: From Ancient Tablets to Modern Translations|date=11 May 2010|publisher=Zondervan|isbn=978-0-310-87243-6}} * {{cite book|editor-last1=Fahlbusch|editor-first1=E.|editor-last2=Bromiley|editor-first2=G. W.|title=The encyclopedia of Christianity|volume=4(P–Sh)|date=2004|publisher=Wm. B. Eerdmans|isbn=978-0-8028-2416-5}} * {{cite book|last1=Fishbane|first1=Michael|title=The Garments of Torah, Essays in Biblical Hermeneutics|year=1992|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-11408-2}} * {{cite book|last=Fitzmeyer|first=Joseph A.|title=Responses to 101 questions on the Dead Sea scrolls|url=https://archive.org/details/responsesto101qu0000fitz|year=1992|publisher=Paulist Press|isbn=978-0-8091-3348-2}} * {{cite book|last1=Flinn|first1=Frank K.|title=Encyclopedia of Catholicism|date=2007|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-7565-2|url=https://books.google.com/books?id=gxEONS0FFlsC|language=en}} * {{cite book|first1=Mary|last1=Fonseca|title=Weekend Getaways in Louisiana|publisher=Pelican Publishing|year=1996|isbn=978-1-4556-1398-4|url=https://books.google.com/books?id=DGfg8QoWY_EC|access-date=11 February 2020|archive-date=11 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201211135118/https://books.google.com/books?id=DGfg8QoWY_EC&q=%22Bible+Museum%22+Biedenharn&pg=PA249|url-status=live}} * {{cite journal|last1=Fox|first1=Michael V.|title=Ethics and Wisdom in the Book of Proverbs|journal=Hebrew Studies|date=2007|volume=48|pages=75–88|jstor=27913833|doi=10.1353/hbr.2007.0028|s2cid=201749265}} * {{cite journal|last=Gaster|first=M.|title=A Samaritan Book of Joshua|journal=The Living Age|volume=258|year=1908|url=https://books.google.com/books?id=HbYxAQAAMAAJ|access-date=5 January 2019}} * {{cite book|last=Geisler|first=Norman L.|title=Inerrancy|url=https://archive.org/details/inerrancy0000unse|date=1980|publisher=Zondervan Pub. House|location=Grand Rapids, Mich.|isbn=978-0-310-39281-1}} * {{cite book|last1=Geisler|first1=Norman L.|title=A general introduction to the Bible|date=1986|publisher=Moody Press|location=Chicago|isbn=978-0-8024-2916-2|edition=Rev. and expanded}} * {{cite book|last1=Gerber|first1=William|title=Nuggets of Wisdom from Great Jewish Thinkers: From Biblical Times to the Present|date=1994|publisher=Rodopi|isbn=978-90-5183-727-8|url=https://books.google.com/books?id=DygOmktEvFMC|language=en}} * {{cite book|last1=Gericke|first1=Jaco|title=The Hebrew Bible and Philosophy of Religion|url=https://archive.org/details/hebrewbiblephilo0000geri_r0k3|date=2012|publisher=Society of Biblical Literature|location=Atlanta, Georgia|isbn=978-1-58983-707-2}} * {{cite book|last1=Gomes|first1=Alan W.|title=Unitarian Universalism|date=15 December 2009|publisher=Zondervan Academic|isbn=978-0-310-86454-7|url=https://books.google.com/books?id=NhI2o_3hfwAC|language=en}} * {{cite journal|last=Goshen-Gottstein|first=M. H.|title=The Aleppo Codex and the Rise of the Massoretic Bible Text|journal=The Biblical Archaeologist|volume=42|issue=3|year=1979|pages=145–163|publisher=University of Chicago Press|doi=10.2307/3209386|jstor=3209386|s2cid=188037600}} * {{cite book|first=Lester L.|last=Grabbe|title=Ancient Israel: What Do We Know and How Do We Know It?: Revised Edition|url=https://books.google.com/books?id=4lzyDQAAQBAJ&pg=PA36|date=23 February 2017|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-0-567-67044-1}} * {{Cite book|last1=Gravett|first1=Sandra L.|last2=Bohmbach|first2=Karla G.|last3=Greifenhagen|first3=F. V.|last4=Polaski|first4=Donald C.|title=An introduction to the Hebrew Bible: a thematic approach|url=https://archive.org/details/introductiontohe0000unse_t6r6|date=2008|publisher=[[Westminster John Knox Press]]|isbn=978-0-664-23030-2|oclc=196303211|ref={{harvid|Gravett et al.|2008}}}} * {{Cite book|last=Greifenhagen|first=Franz V.|title=Egypt on the Pentateuch's Ideological Map|publisher=Bloomsbury|year=2003|url=https://books.google.com/books?id=r1evAwAAQBAJ&pg=PA207|isbn=978-0-567-39136-0}} * {{Cite book|last=Grudem|first=Wayne|url=https://books.google.com/books?id=moZrzQEACAAJ|title=Systematic Theology: An Introduction to Biblical Doctrine|publisher=[[Zondervan]]|year=2020|isbn=978-0-310-51797-9|edition=Second|location=Grand Rapids, MI|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230719025547/https://books.google.com/books?id=moZrzQEACAAJ|archive-date=19 July 2023|url-status=live}} * {{cite journal|last1=Gurry|first1=Peter J.|title=The Number of Variants in the Greek New Testament: A Proposed Estimate|journal=New Testament Studies|date=January 2016|volume=62|issue=1|pages=97–121|doi=10.1017/S0028688515000314|s2cid=170822522|url=https://www.repository.cam.ac.uk/handle/1810/250445}} * {{cite book|last=Harper|year=2013|first=Kyle|title=From Shame to Sin: The Christian Transformation of Sexual Morality in Late Antiquity|publisher=Harvard University Press|place=Cambridge, MA|isbn=978-0-674-07277-0|url={{googlebooks|oBipdkvxpGwC|plainurl=y}}}} * {{cite book|last1=Harris|first1=Stephen L.|title=Understanding the Bible : a reader's introduction|url=https://archive.org/details/understandingbib0000harr_w2l8|date=1985|publisher=Mayfield Pub. Co|location=Palo Alto, Calif.|isbn=978-0-87484-696-6}} * {{Cite book|last1=Harris|first1=Stephen L.|first2=Robert Leonard|last2=Platzner|title=The Old Testament: an introduction to the Hebrew Bible|date=2008|orig-date=2003|publisher=[[McGraw-Hill Higher Education]]|isbn=978-0-07-299051-5|edition=2nd|oclc=166317501}} * {{cite book|last1=Harrisville|first1=Roy A.|title=Pandora's Box Opened: An Examination and Defense of Historical-Critical Method and Its Master Practitioners|year=2014|publisher=Eerdmans|isbn=978-0-8028-6980-7}} * {{cite book|title=A History of Biblical Interpretation, Vol. 2: The Medieval Though the Reformation Periods|editor1-last=Hauser|editor1-first=Alan J.|editor2-last=Watson|editor2-first=Duane F.|editor3-last=Kaufman|editor3-first=Schuyler|year=2003|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|isbn=978-0-8028-4274-9}} * {{Cite book|first=Christine Elizabeth|last=Hayes|title=Introduction to the Bible|date=2012|series=Open Yale Courses|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=978-1-283-65655-9|oclc=817828470}} * {{cite book|author1-last=Hendel|author1-first=Ronald|author2-last=Joosten|author2-first=Jan|title=How Old Is the Hebrew Bible?: A Linguistic, Textual, and Historical Study|year=2018|publisher=Yale University Press|edition=unabridged|isbn=978-0-300-23488-6}} * {{cite book|last=Henshaw|first=T.|title=The Writings: The Third Division of the Old Testament Canon|publisher=George Allen & Unwin Ltd.|date=1963|url=https://archive.org/details/writingsthirddiv0000hens/mode/2up}} * {{cite book|last1=Heschel|first1=Abraham Joshua|title=The Prophets|url=https://archive.org/details/prophets0000hesc_y4z7|date=2001|publisher=Perennial|location=New York|isbn=978-0-06-093699-0|edition=1st Perennial classics}} * {{cite book|last=Hoffmeier|first=James K.|title=Israel in Egypt: The Evidence for the Authenticity of the Exodus Tradition|url=https://archive.org/details/israelinegyptevi0000jame_d2j0|publisher=Oxford University Press|year=1999|edition=illustrated, revised|isbn=978-0-19-513088-1}} * {{cite book|editor1-last=Homolka|editor1-first=Walter|editor2-last=Jacob|editor2-first=Walter|editor3-last=Chorin|editor3-first=Tovia Ben|title=Die Lehren des Judentums nach den Quellen / 1.|date=1999|publisher=Knesebeck|location=München|isbn=978-3-89660-058-5|edition=Verband der Deutschen Juden}} * {{cite book|last=Humphrey|first=Edith M.|title=Scripture and Tradition|date=15 April 2013|publisher=Baker Books|isbn=978-1-4412-4048-4}} * {{cite book|last1=Hunter|first1=Archibald Macbride|title=Introducing the New Testament|date=1972|publisher=SCM Press|isbn=978-0-334-00696-1|url=https://books.google.com/books?id=y7qKHAAACAAJ|language=en}} * {{cite book|last1=Johnson|first1=Paul|title=History of Christianity|date=2012|publisher=Simon and Schuster|isbn=978-1-4516-8851-1}} * {{cite book|last1=Kelly|first1=J. N. D.|title=Early Christian Doctrines|date=20 November 2000|publisher=A&C Black|isbn=978-0-8264-5252-8|url=https://books.google.com/books?id=UivDgM0WywoC|language=en}} * {{cite book|last=Kraus|first=Hans-Joachim|title=Psalms 1–59: A continental commentary|volume=1|publisher=Fortress Press|year=1993|isbn=978-1-4514-0936-9}} * {{cite book|last=Kraus|first=Matthew A|title=Jewish, Christian, and Classical Exegetical Traditions in Jerome's Translation of the Book of Exodus: Translation Technique and the Vulgate|year=2017|publisher=Brill|chapter=The Critical Use of the Septuagint and Versions|isbn=978-90-04-34300-9|ref={{sfnref|Krauss|2017}}}} * {{cite book|last=Lavidas|first=Nikolaos|title=The Diachrony of Written Language Contact: A Contrastive Approach|publisher=Brill|year=2021|isbn=978-90-04-50356-4}} * {{Cite book|last=Lim|first=Timothy H.|title=The Dead Sea Scrolls: a very short introduction|date=2017|orig-date=2005|edition=2nd|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-877952-0|oclc=978451657|lccn=2016953719}} * {{cite journal|last1=Leith|first1=Mary Joan Winn|title=Biblical Israel: History and Historiography to 586 BCE|url=https://www.academia.edu/45001883|journal=The State of Jewish Studies in the Twenty-First Century, Carl Ehrlich, ed. (Berlin/New York: De Gruyter) in Press|access-date=23 February 2022|format=PDF|ref={{sfnref|Leith|2022}}}} * {{cite book|last1=Lightfoot|first1=Neil R.|title=How We Got the Bible|date=July 2003|publisher=Baker Books|isbn=978-0-8010-1252-5|url=https://books.google.com/books?id=89oz-U-JJ0sC|language=en}} * {{cite book|last=Marcos|first=Natalio Fernández|title=The Septuagint in context : introduction to the Greek version of the Bible|year=2000|publisher=Brill|isbn=978-90-04-11574-3}} * {{cite book|last=Mazar|first=Amihai|chapter=Remarks on Biblical Traditions and Archaeological Evidence Concerning Early Israel|title=Symbiosis, Symbolism, and the Power of the Past. Canaan, Ancient Israel, and Their Neighbors from the Late Bronze Age Through Roman Palestina|year=2003|pages=85–98|publisher=Pennsylvania State University Press|isbn=978-1-57506-081-1|url=https://books.google.com/books?id=yJVpAAAAMAAJ}} * {{cite book|last=McDonald|first=Lee Martin|title=The Oxford Handbook of the Apocrypha|year=2021|publisher=Oxford University Press|editor-last=Oegema|editor-first=Gerbern S.|chapter=A Canonical History of the Old Testament Apocrypha|isbn=978-0-19-068964-3}} * {{cite book|last1=McLay|first1=Tim|title=The use of the Septuagint in New Testament research|date=2003|publisher=W.B. Eerdmans Pub. Co|location=Grand Rapids, Mich.|isbn=978-0-8028-6091-0}} * {{cite book|last1=Mears|first1=Henrietta C.|title=What the Bible is All About Visual Edition|date=5 February 2007|publisher=Gospel Light Publications|isbn=978-0-8307-4329-2|url=https://books.google.com/books?id=m2Lz7iwklhAC|language=en}} * {{cite journal|last1=Metzger|first1=Bruce M.|title=Literary Forgeries and Canonical Pseudepigrapha|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biblical-literature_1972-03_91_1/page/3|journal=Journal of Biblical Literature|date=1972|volume=91|issue=1|pages=3–24|doi=10.2307/3262916|jstor=3262916}} * {{cite journal|author1-last=Metzger|author1-first=David|author2-last=Katz|author2-first=Steven B.|title=The 'Place' of Rhetoric in Aggadic Midrash|journal=College English|volume=72|issue=6|publisher=National Council of Teachers of English|year=2010|pages=638–653|doi=10.58680/ce201011553|jstor=20749307|url=https://digitalcommons.odu.edu/english_fac_pubs/18|ref={{sfnref|Metzger & Katz|2010}}|archive-date=8 July 2024|access-date=17 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240708085814/https://digitalcommons.odu.edu/english_fac_pubs/18/|url-status=live}} * {{cite book|last1=Mittleman|first1=Alan L.|title=A Short History of Jewish Ethics: Conduct and Character in the Context of Covenant|date=2012|publisher=Wiley-Blackwell|location=Chichester, West Suffix|isbn=978-1-4051-8942-2}} * {{cite journal|last=Mowry|first=Lucetta|title=The Early Circulation of Paul's Letters|journal=Journal of Biblical Literature|volume=63|issue=2|year=1944|pages=73–86|doi=10.2307/3262644|jstor=3262644|url=https://www.jstor.org/stable/3262644}} * {{cite book|last=Nahkola|first=Aulikki|editor1-last=Jarick|editor1-first=John|chapter=The ''Memoires'' of Moses and the Genesis of Method in Biblical Criticism: Astruc's Contribution|title=Sacred Conjectures: The Context and Legacy of Robert Lowth and Jean Astruc|url=https://archive.org/details/sacredconjecture0000unse|year=2007|publisher=T&T Clark|isbn=978-0-567-02932-4}} * {{Cite book|last=Newsom|first=Carol Ann|title=The Self as Symbolic Space: Constructing Identity and Community at Qumran|publisher=Brill|year=2004|url=https://books.google.com/books?id=j3g7dwFK81IC|isbn=978-90-04-13803-2}} * {{cite journal|last1=Orsini|first1=Pasquale|last2=Clarysse|first2=Willy|title=Early New Testament Manuscripts and Their Dates|url=https://archive.org/details/ephemerides-theologicae-lovanienses_2012-12_88_4/page/443|journal=Ephemerides Theologicae Lovanienses|date=2012|volume=88|issue=4|pages=443–474|doi=10.2143/ETL.88.4.2957937}} * {{cite book|author-last=Pace|author-first=Sharon|editor1-last=Chapman|editor1-first=Stephen B.|editor2-last=Sweeney|editor2-first=Marvin A.|title=The Cambridge Companion to the Hebrew Bible/Old Testament|date=2016|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-88320-7|edition=illustrated|chapter=17 Deuterocanonical/Apocryphal books}} * {{Cite book|author1-first=David C.|author1-last=Parker|date=2013|chapter=The New Testament text and versions|pages=412–454|editor-first1=James Carleton|editor1-last=Paget|editor2-first=Joachim|editor2-last=Schaper|title=Volume 1: From the Beginnings to 600|series=The New Cambridge History of the Bible|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-0-521-85938-7|oclc=774213683}} * {{cite journal|last=Phillips|first=Kim|title=The Masora Magna of two biblical fragments from the Cairo Genizah, and the unusual practice of the scribe behind the Leningrad Codex|year=2016|journal=The Tyndale Bulletin|volume=67|issue=2|doi=10.17863/CAM.11381|s2cid=165565008}} * {{cite journal|last=Phillips|first=Thomas E.|title=The Genre of Acts: moving toward a consensus?|journal=Currents in Biblical Research|volume=4|issue=3|year=2006|pages=365–396|doi=10.1177/1476993X06064629|s2cid=145271094}} * {{cite journal|last=Porter|first=Stanley E.|title=Early Apocryphal Non-Gospel Literature and the New Testament Text|journal=Journal of Greco-Roman Christianity and Judaism|volume=8|issue=12|year=2011|pages=192–98|url=http://www.jgrchj.net/volume8/JGRChJ8-9_Porter.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.jgrchj.net/volume8/JGRChJ8-9_Porter.pdf|archive-date=9 October 2022|url-status=live}} * {{cite book|last1=Price|first1=Charles|title=Becoming Rasta: Origins of Rastafari Identity in Jamaica|date=2009|publisher=NYU Press|isbn=978-0-8147-6768-9|url=https://books.google.com/books?id=OC399TZD2BwC|language=en}} * {{cite book|last1=Reinhartz|first1=Adele|editor1-last=Dell|editor1-first=Katharine J.|title=The Biblical World|date=2021|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-39255-2|edition=2, illustrated|chapter=2, The Apocrypha and Pseudepigrapha}} * {{cite book|last1=Rezetko|first1=Robert|last2=Young|first2=Ian|title=Historical Linguistics and Biblical Hebrew Steps Toward an Integrated Approach|year=2014|publisher=SBL Press|isbn=978-1-62837-046-1}} * {{cite book|last1=Rice|first1=John R.|title=Our God-breathed Book: The Bible|date=1969|publisher=Sword of the Lord Publishers|isbn=978-0-87398-628-1|url=https://books.google.com/books?id=4Z_h1Q-iBvwC|language=en}} * {{cite book|title=The Bible: A Very Short Introduction|last=Riches|first=John|year=2000|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-285343-1}} * {{cite book|last1=Robinson|first1=George|title=Essential Torah : a complete guide to the five books of Moses|url=https://archive.org/details/essentialtorahco00robi|date=2006|publisher=Schocken Books|location=New York|isbn=978-0-307-48437-6|edition=1st}} * {{cite book|translator-last=Rodkinson|translator-first=Michael L.|title=The Babylonian Talmud, Vol. 7 of 9: Tract Baba Bathra (Last Gate)|publisher=Forgotten Books|year=2008|orig-date=1918|isbn=978-1-60506-736-0|url=https://books.google.com/books?id=9NUejG2IGPMC|language=en|ref={{sfnref|Rodkinson|2008}}}} * {{Cite book|last=Rogerson|first=J. W.|author-link=John W. Rogerson|date=2005|orig-date=1999|url=http://archive.org/details/J.w.Rogerson-AnIntroductionToTheBibleRevisedEdition|title=An Introduction to the Bible: Revised Edition|publisher=[[Equinox Publishing (Sheffield)|Equinox Publishing]]|language=English}} * {{cite book|last1=Rogerson|first1=J. W.|editor1-last=Mason|editor1-first=Alistair|editor2-last=Hastings|editor2-first=Adrian|editor3-last=Hastings|editor3-first=Ed|editor4-last=Pyper|editor4-first=Hugh|title=The Oxford Companion to Christian Thought|year=2000|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-860024-4|chapter=Higher criticism|url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont00hast}} * {{cite book|last1=Rossel|first1=Seymour|title=The Torah: Portion by Portion|date=2007|publisher=Torah Aura Productions|isbn=978-1-891662-94-2|url=https://books.google.com/books?id=AzZlANCOIRgC|language=en}} * {{cite book|last1=Royce|first1=James R.|editor-last1=Ehrman|editor-first1=Bart|editor-last2=Holmes|editor-first2=Michael W.|title=The Text of the New Testament in Contemporary Research: Essays on the Status Quaestionis|date=2013|publisher=Brill|isbn=978-90-04-23604-2|edition=Revised second|chapter=Scribal tendencies in the transmission of the text of the new testament}} * {{cite journal|last1=Rüger|first1=Hans Peter|title=The Extent of the Old Testament Canon1|url=https://archive.org/details/sim_bible-translator_1989-07_40_3/page/301|journal=The Bible Translator|date=July 1989|volume=40|issue=3|pages=301–308|doi=10.1177/026009358904000301|s2cid=164995721}} * {{cite book|title=The Wiley Blackwell Companion to World Christianity|editor-last1=Sanneh|editor-first1=Lamin|editor-last2=McClymond|editor-first2=Michael|year=2016|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-118-55604-7}} * {{cite book|last1=Schaff|first1=Philip|title=Ante-Nicene Fathers|date=1885|url=https://ccel.org/ccel/schaff/anf04/anf04.|volume=IV|archive-date=16 March 2022|access-date=16 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220316200134/https://ccel.org/ccel/schaff/anf04/anf04.|url-status=live}} * {{cite book|last1=Schwarz|first1=Leo Walder|last2=Baron|first2=Salo Wittmayer|title=Great Ages and Ideas of the Jewish People|date=1956|publisher=Random House|isbn=978-0-394-60413-8|url=https://books.google.com/books?id=rXUGAQAAIAAJ|language=en}} ** {{harvc|first=Yehezkel|last=Kaufmann|c=Israel In Canaan|in1=Schwarz|in2=Baron|year=1956|anchor-year=1956a}} ** {{harvc|first=Yehezkel|last=Kaufmann|c=The Age of Prophecy|in1=Schwarz|in2=Baron|year=1956|anchor-year=1956b}} * {{cite book|last1=Segal|first1=Alan|title=Life After Death: A History of the Afterlife in Western Religion|date=23 June 2010|publisher=Crown Publishing Group|isbn=978-0-307-87473-3|url=https://books.google.com/books?id=owd9zig7i1oC|language=en}} * {{cite book|last1=Soulen|first1=Richard N.|last2=Soulen|first2=R. Kendall|title=Handbook of Biblical Criticism|year=2001|edition=Third|publisher=Westminster John Knox Press|url=https://archive.org/details/handbookofbiblic0000soul_z2x8|isbn=978-0-664-22314-4}} * {{cite book|last1=Souryal|first1=Sam S.|title=Ethics in Criminal Justice: In Search of the Truth|date=2015|publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0-323-28091-4|edition=6th}} * {{cite book|last=Steinsaltz|first=Adin|title=The Essential Talmud|publisher=Basic Books|year=2009|isbn=978-0-7867-3541-9}} * {{cite book|author1-last=Stuckenbruck|author1-first=Loren T.|author2-last=Erho|author2-first=Ted M.|editor1-last=Maeir|editor1-first=Aren M.|editor2-last=Magness|editor2-first=Jodi|editor3-last=Schiffman|editor3-first=Lawrence|title='Go Out and Study the Land' (Judges 18:2): Archaeological, Historical and Textual Studies in Honor of Hanan Eshel|date=2011|publisher=Brill|isbn=978-90-04-20268-9|edition=illustrated|chapter=Book of Enoch and the Ethiopian manuscript tradition: New Data|ref={{sfnref|Stuckenbruck & Erho|2011}}}} * {{cite book|last1=Swenson|first1=Kristin|title=A Most Peculiar Book: The Inherent Strangeness of the Bible|date=2021|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-065173-2|url=https://books.google.com/books?id=5xQOEAAAQBAJ}} * {{cite book|last1=Tov|first1=Emanuel|title=Textual Criticism of the Hebrew Bible|url=https://archive.org/details/textualcriticism0000tove_g3e6|date=2001|publisher=Uitgeverij Van Gorcum|isbn=978-90-232-3715-0|edition=illustrated}} * {{cite book|last1=Ulrich|first1=Eugene|date=2013|chapter=The Old Testament text and its transmission|pages=83–104|editor1-first=James Carleton|editor1-last=Paget|editor1-link=James Carleton Paget|editor2-first=Joachim|editor2-last=Schaper|title=Volume 1: From the Beginnings to 600|series=The New Cambridge History of the Bible|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-0-521-85938-7|oclc=774213683}} * {{Cite book|first1=James C.|last1=VanderKam|first2=Peter W.|last2=Flint|title=The meaning of the Dead Sea scrolls: their significance for understanding the Bible, Judaism, Jesus, and Christianity|date=2013|orig-date=2002|publisher=[[HarperCollins]]|url=https://books.google.com/books?id=SBMXnB4CRpUC|isbn=978-0-06-224330-0|edition=E-book|oclc=856526599}} * {{cite book|last1=Wallace|first1=Daniel B.|title=Greek Grammar Beyond the Basics: An Exegetical Syntax of the New Testament|date=1996|publisher=Zondervan|url=https://books.google.com/books?id=SfglAQAAIAAJ|isbn=978-0-310-37340-7}} * {{cite journal|last=Wallace|first=Daniel B.|title=Challenges in New Testament textual criticism for the twenty-first century|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-evangelical-theological-society_2009-03_52_1/page/79|journal=Journal of the Evangelical Theological Society|volume=52|issue=1|year=2009|pages=79–100}} * {{cite book|last1=Walzer|first1=Michael|title=In God's Shadow: Politics in the Hebrew Bible|url=https://archive.org/details/ingodsshadowpoli0000walz|date=2012|publisher=Yale University Press|location=New Haven, Connecticut|isbn=978-0-300-18044-2}} * {{cite book|last=Wegner|first=Paul|title=The Journey From Texts to Translations|year=1999|url=https://books.google.com/books?id=kkVFOTsBOAEC&q=%22Masoretes+inherited%22|publisher=Baker Academic|isbn=978-0-8010-2799-4}} * {{cite book|last1=Wegner|first1=Paul D.|title=A Student's Guide to Textual Criticism of the Bible: Its History, Methods and Results|date=2006|publisher=InterVarsityPress|isbn=978-0-8308-2731-2|edition=illustrated}} * {{cite book|last1=Wells|first1=Preston B.|title=The Story of the English Bible|date=1911|publisher=Pentecostal Publishing Company}} * {{cite book|magazine=Quaker Life|title=Apocrypha : What's that?|volume=11|date=1970|publisher=Friends United Press|last=Williams|first=Melvin G.|url=https://books.google.com/books?id=CA3nAAAAMAAJ}} * {{cite book|last=Wright|first=Kevin J.|title=The Christian travel planner|year=2008|publisher=Thomas Nelson|isbn=978-1-4016-0374-8|url=https://books.google.com/books?id=onBZhX0H9YkC|access-date=11 February 2020|archive-date=11 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201211134937/https://books.google.com/books?id=onBZhX0H9YkC&q=the+great+passion+play+arkansas+eureka+springs&pg=PA327|url-status=live}} * {{cite book|last=Wright|first=N. T.|title=The Last Word: Scripture and the Authority of God – Getting Beyond the Bible Wars|url=https://archive.org/details/lastwordscriptur0000wrig|publisher=HarperCollins|date=2005|isbn=978-0-06-087261-8}} * {{cite journal|last=Young|first=Ian|title=What do we actually know about ancient Hebrew|journal=Australian Journal of Jewish Studies|volume=27|year=2013|pages=11–31}} * {{cite book|last1=Zuck|first1=Roy B.|title=Basic Bible interpretation|url=https://archive.org/details/basicbibleinterp0000zuck_j3p1|date=1991|publisher=Victor Books|location=Wheaton, Ill.|isbn=978-0-89693-819-9}} {{Refend}} == Референції == {{Reflist|30em}} [[Катеґорія:Христианска литература]] essqa2zvta9zzyo8xxfxl38w9mcaglc 169609 169608 2026-09-16T00:47:06Z Flipdot 23893 /* Юдаїштська Біблія */ 169609 wikitext text/x-wiki {{Інфобокс | image = [[Файл:Gutenberg Bible, Lenox Copy, New York Public Library, 2009. Pic 01.jpg|300px]] | caption = [[Ґутенберґова Біблія]], удана Йоганном Ґутенберґом у середині 15.&nbsp;стороча, перша печатна Біблія. | above = Біблія | header1 = Відомості | data2 = [[Хрістіанство|Християнство]]<br>[[Юдаїзм]] | label2 = Реліґія | label3 = Язык ориґінала | data3 = [[Гебрейскый язык|Іврит]], [[Арамайскый язык|арамайськый язык]] и [[Грецькоє койне|грецькоє койне]] | label4 = Період | data4 = Ник. [[Датованя Біблії]] | label5 = Книгы | data5 = [[Юдаїзм|Юдаїштськый]] канон: 24&nbsp;книгы<ref>Се число враховує Книгу Самуеля, Книгу Царюв, Дванадцять малых пророкув, Книгу хронік тай Книгы Езры тай Неемії як єдну книгу, бо так они ся рахувут у юдаїзмови. Кідьбы ся тоты раховали поокреме ги у християнстві, та число бы было 39&nbsp;книг. Обадва йсі числа не враховувут [[второканонічні книгы]].</ref><br>[[Протестантство|Протестантськый]] канон ([[Лутеранство|лутеранськый]]): 66&nbsp;книг<br>[[Римокатолицька церьков|Римокатолицькый]] канон: 73&nbsp;книгы<br>[[Ґрекокатолицька церьков|Грекокатолицькый]] тай [[Православна церьков|православный]] канон: 76&nbsp;книг<br>Ник. [[Біблійні каноны]] }} '''Бі́блія''' ([[Грецькоє койне|гр. койне]] {{Lang|grc|τὰ βιβλία ''tà biblía''}} „книгы“), '''Сято́є Писа́ня''', пораз '''Кни́га книг''' є комплет реліґійных текстув, на котрых ся базує [[Хрістіанство|християнство]] тай [[юдаїзм]], тай котрі ся честувут у другых реліґіях, наприклад у [[іслам]]і. Біблія тото [[антолоґія]] (зберька текстув ушылиякых форм), ориґінално написана [[іврит]]ом, [[Арамайськый язык|арамайськым]] языком тай [[Грецькоє койне|грецькым койне]]. Она обсягує настановы, оповіді, [[Поезія|поезію]], [[Пророцтво|пророцтва]] тай другі жанры. Комплет текстув, узнаваных ги часть Біблії у окреме взятуй реліґійнуй традиції вадь комуніті ся кличе біблійным каноном. Прибучникы реліґії типово держат Біблію за продукт божественого вдухновліня, айбо сут разні верзії за інтерпретацію єї текста тай його значіня. Разні общины збирали реліґійні тексты у вшылиякі офіційні зберькы. Майрання зберька обсяговала перші пять книг Біблії и называла ся по гебрейськы ''Тора'' („Учіня“, {{Lang-he|תּוֹרָה ''Tōrā''}}), а по старогрецькы ''Пятикнижа'', ''Пентатевхос'' ({{Lang-grc|πεντάτευχος ''pentáteuchos''}}, букв.&nbsp;„пять книг“). Друга за старостьов секція была колекційов оповідий тай пророцтв и называла ся ''Невіʼім'' („Пророкы“; {{Lang-he|נְבִיאִים ''Nəvīʾīm''}}); третя секція, ''Кетувім'' („Писаня“; {{Lang-he|כְּתוּבִים‎ ''Kǝṯuḇim''}}), обсягує псалмы, пословиці тай оповіді. ''Танах'' ({{Lang-he|תָּנָ״ךְ‎ ''Tanaḵ''}}) тото алтернативна назывка юдаїштської Біблії, котра ся чинит из першых букв трьох єї компонентув: ''Тора'', ''Невіʼім'' тай ''Кетувім''. [[Масоретськый текст]] тото середньовічна верзія Танаха&nbsp;— написана по гебрейськы тай арамайськы&nbsp;— котра ся рахує авторитативным текстом юдаїштської Біблії у сучаснум рабіністичнум юдаїзмі. [[Септуаґінта]] тото товмачіня Танаха на грецькоє койне, вчиненоє у третюм и другум сторочу до&nbsp;н.&nbsp;е.; она ся читаво пересікає из юдаїштськов Біблійов. Християнство ся зачало ги удросток юдаїзма Другого храма и мало Септуаґінту за основу [[Старый Завіт|Старого Завіта]]. Рання християнська церьков продовжила жыдувську традицію записованя того, што ся виділо божествено вдуховленым, тай інкорпорації такых текстув у авторитативні реліґійні книгы. [[Єванґеліє|Єванґелія]], т.&nbsp;є.&nbsp;оповіді за жывут и учіня [[Исус Христос|Христа]], уєдно из посланями Павла и другыма текстами скоро стали основов [[Новый Завіт|Нового Завіта]]. Майстарі часті Біблії, віроятно, датувут ся дас 1200.&nbsp;роками до&nbsp;н.&nbsp;е., а Новый Завіт головно ся сформовав до настаня 4.&nbsp;стороча н.&nbsp;е. Приблизноє число проданых копій Біблії досігат пяти міліардув, што чинит ї майпродаванов публікаційов за вшыток час. Біблія мала читавый влив як на западні културу тай історію, так и на другі културы по світови. Єї штудованя через біблійный крітіцізм тоже непрямо повливало на културу и історію. Біблія є щий майтовмаченов книгов у світі. Штудованьом біблійної літературы ся занимат конар наукы пуд назвов [[біблеїстика]]. == Етимолоґія == Слово „Біблія“ походит из грецького койне, де {{Lang|grc|τὰ βιβλία ''tà biblía''}} (у єдн.&nbsp;числі {{Lang|grc|βιβλίον ''biblion''}}) значит „книжкы“.<ref>Bandstra (2009), pp.&nbsp;7; Gravett et al. (2008), p.&nbsp;xv.</ref> Само слово {{Lang|grc|βιβλίον}} зачатково мало буквалноє значіня „звиток“<ref>Beekes (2009), pp.&nbsp;246–247.</ref> и є димінутивом уд {{Lang|grc|βύβλος ''byblos''}} „еґіпетськый папірус“, котроє возможно пушло уд назвы [[Фінікія|фінікійського]] порта [[Біблос]] (знамого ай ги Ґебал), удкідь еґіпетськый [[папірус]] ся експортовав у Грецію.<ref>Brake (2008), [https://archive.org/details/visualhistoryofe00brak/page/29 p.&nbsp;29].</ref><ref name=":0">{{Cite book|last1=Болдирєв|first1=Р. В.|url=https://irbis-nbuv.gov.ua/ulib/item/UKR0001331|chapter=біблія|publisher=Наукова думка|place=[[Кієв|Київ]]|editor1-last=Мельничук|editor1-first=О. С.|at=АН Української РСР, Ін-т мовознав. ім. О. О. Потебні|nopp=yes|ref=ESUM1|volume=Т. 1 : А-Г|title=Етимологічний словник української мови у 7 томах|year=1982|page=с. 190}}</ref> Грецькоє {{Lang|grc|τὰ βιβλία}} было „выразом, котрый хосновали геленістичні жыдове на означіня свойих сакралных книг“.<ref>{{cite web |first=Mark |last=Hamilton |title=From Hebrew Bible To Christian Bible {{!}} From Jesus To Christ – The First Christians {{!}} Frontline {{!}} PBS |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/religion/first/scriptures.html |website=www.pbs.org |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180614021417/https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/religion/first/scriptures.html |archive-date=14 June 2018 }}</ref> Штудувучый Біблію ученый Фредерік Файві Брус удзначовав, ож Иван Златоустый первый ухосновав фразу {{Lang|grc|τὰ βιβλία}}, описувучи Старый и Новый Завіт уєдно у свойих „Бесідах на Єванґеліє уд Матея“.<ref>Bruce (1988), p.&nbsp;214.</ref> Уд {{Lang-el|τὰ βιβλία τὰ ἅγια ''tà biblía tà hágia''}} „сяті книгы“ ся появила [[Латиньскый язык|латинська]] [[Калька|калка]] {{Lang|la|''biblia sacra''}}.<ref>{{cite web |last1=Liddell |first1=Henry George |last2=Scott |first2=Robert |title=A Greek-English Lexicon, βιβλίον |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dbibli%2Fon |website=www.perseus.tufts.edu |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191118102635/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dbibli%2Fon |archive-date=18 November 2019 }}</ref> У середньовічнуй латині тото ся покуртало до {{Lang|la|''biblia''}} тай поступово перечинило ся у назывник єдн.&nbsp;числа, жунського рода ({{Lang|la|''biblia''}}, [[Ґенітив|ґен.]]&nbsp;{{Lang|la|''bibliae''}}); так тото слово ся позычало у языкы европськых народув.<ref name=":0" /><ref>{{cite web |url=http://www.newadvent.org/cathen/02543a.htm |title=The Catholic Encyclopedia |publisher=Newadvent.org |year=1907 |access-date=23 April 2010 |archive-date=13 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100613102636/http://newadvent.org/cathen/02543a.htm |url-status=live }}</ref> == Розвуй тай історія == Біблія не є єднов книжков; тото зберька книг, сложный розвуй котрых не є до кунця порозумілый. Знає ся, ож Біблія ся писала тай складовала многыма людьми&nbsp;— подля многых ученых авторы булшинов незнамі и сут представителями разных култур и походжінь.<ref>Swenson (2021), p.&nbsp;12; Rogerson (2005), p.&nbsp;21; Riches (2000), ch.&nbsp;2.</ref> Майстарі єї книгы ся зачинали ги пісні, котрі ся передавали усно з поколіня у поколіня. Британськый изглядовач Біблії Джон К.&nbsp;Річез писав:<ref>Riches (2000), p.&nbsp;9.</ref> {{Цитат 2 |Біблійні тексты ся продуковали за період, бігом котрого условія жывота писателюв&nbsp;— політичні, културні, економічні тай еколоґічні&nbsp;— читаво ся удличали. Сут тексты, котрі указувут кочовый стиль жывота, тексты уд людий из устоянов монархійов и култом Храма, тексты из екзиля, тексты, рождені з силного опору чужым правителям, придворні тексты, тексты уд вандрувучых харизматичных проповідникув, тексты уд іншпірованых писателями геленістичного періода. Тото часовый удрізок, котрый обсігат творы [[Гомер]]а, [[Платон]]а, [[Арістотель|Арістотля]], [[Тукідід]]а, [[Софокл]]а, [[Цезарь|Цезаря]], [[Ціцерон]]а тай [[Катулл]]а. Ото період, котрый видів и пуднятя, и падіня Ассірійської імперії (уд 12.&nbsp;по 7.&nbsp;стороча) тай Перської імперії (уд 6.&nbsp;по 4.&nbsp;стороча), [[Александер Великый|Александрові]] кампанії (336–326), розвуй [[Старовікый Рим|Рима]] тай його домінацію у Середньоземноморьови (уд 4.&nbsp;стороча по закладеня [[Принципат]]а), 27&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е., згубленя [[Другый храм|Єрусалимського храма]] (70&nbsp;н.&nbsp;е.) тай пошыреня правліня Рима на часті [[Шкоція|Шкоції]] (84&nbsp;н.&nbsp;е.) |''Джон К. Річез'' }} [[Файл:Bible_from_1300_(20).jpg|альт=Hebrew Bible from 1300. Genesis.|міні|Книга Бытя у гебрейськуй Біблії, дас&nbsp;1300]] [[Файл:Great_Isaiah_Scroll.jpg|міні|Звиток Ісаї (1QIsa<sup>a</sup>), єден из Извиткув Мертвого моря&nbsp;— майстара копія Книгы Ісаї]] Книгы Біблії ориґінално ся писали тай переписовали вручну на папірусові звиткы.<ref>Lim (2017) pp.&nbsp;7, 47.</ref> Ориґіналы не дожыли до нашых днув&nbsp;— зато датованя ориґіналного складаня текстув ото тяжкоє діло и предмет горячых дебатув. Хоснувучи комбінованый лінґвістичный тай історіоґрафічный пудход, Роналд Гендел и Ян Йоостен датовали майстарі юдаїштської біблії (пісню Деборы у Судьох&nbsp;5 тай історію Самсона у Судьох&nbsp;16 и 1&nbsp;Самуелови) передмонаршым ранньым желізным віком (дас 1200&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.).<ref>Hendel, Joosten (2018), pp.&nbsp;ix, 98–99, 101, 104, 106.</ref> [[Звиткы Мертвого моря]], найдені у пещерах Кумрана у 1947.&nbsp;році тото майстарі екзистувучі копії книг юдаїштської Біблії хотьякої довготы, котрі при тум не сут фраґментами, они ся датувут межи 250&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.&nbsp;и 100&nbsp;н.&nbsp;е.<ref name=":13">Lim (2017), pp.&nbsp;38, 47; Ulrich (2013), pp.&nbsp;103–104; Brown (2010) VanderKam, Flint (2013), ch.&nbsp;5, ch.&nbsp;3(A); Harris, Platzner (2008), p.&nbsp;22.</ref> Припущат ся, ож майдавні рукописы ся писали палеогебрейськым письмом, фильом клинописа, похожым на другі піктоґрамы того періода.<ref>Wegner (2006), p.&nbsp;59.</ref> Угнатя у Бабілон майскорі спричинило переход на квадратноє арамайськоє письмо межи 5. тай 3.&nbsp;сторочами&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.<ref>Wegner (2006), p.&nbsp;60.</ref> Уд часу Звиткув Мертвого моря юдаїштська Біблія ся писала из пропусками межи словами про май легкоє читаня.<ref>Wegner (2006), p.&nbsp;61.</ref> До 8.&nbsp;стороча&nbsp;н.&nbsp;е., [[масореты]] додали значкы гласных звукув у текст.<ref>VanderKam, Flint (2013), pp.&nbsp;88–90.</ref> Левіты вадь писарі сокотили тексты, а поєдны тексты ся все держали ги май авторитативні уд другых.<ref>Wegner (2006), pp.&nbsp;62–63.</ref> Писарі сокотили тай міняли тексты, мінявучи письмо, обновлювучи архаїчні формы, вносячи поправкы. Тоты гебрейські тексты ся копіровали дуже акуратно.<ref>Wegner (2006), pp.&nbsp;64–65.</ref> Сакралні, авторитативні реліґійні тексты ся складовали ушылиякыма реліґійныма комунітами у разні біблійні каноны (офіційні зберькы книг).<ref>Hayes (2012), p.&nbsp;9.</ref> Майстаров таков зберьков, котра обсягує перві пять книг Біблії, є ''Тора'' („Учіня“, {{Lang-he|תּוֹרָה ''Tōrā''}})&nbsp;— знама ай ги ''Пятикнижа'', ''Пентатевхос'' ({{Lang-grc|πεντάτευχος ''pentáteuchos''}}, букв.&nbsp;„пять книг“)&nbsp;— котра была прията ги юдаїштськый канон до 5.&nbsp;стороча&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е. Друга зберька оповідий и пророцтв пуд назвов ''Невіʼім'' („Пророкы“; {{Lang-he|נְבִיאִים ''Nəvīʾīm''}}) была канонізована у третюм сторочу&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е. Третя зберька тото ''Кетувім'' („Писаня“; {{Lang-he|כְּתוּבִים‎ ''Kǝṯuḇim''}}), обсягувуча псалмы, пословиці тай оповіді, была канонізована межи 2.&nbsp;сторочом&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е. тай&nbsp;2.&nbsp;сторочом&nbsp;н.&nbsp;е.<ref>Hayes (2012), pp.&nbsp;9–10.</ref> Тоты три комплеты книг были написані головно біблійськым івритом, из частями, написаными у арамайськум языкови, котрі вєдно формувут юдаїштську Біблію&nbsp;— ''Танах'' ({{Lang-he|תָּנָ״ךְ‎ ''Tanaḵ''}}; абревіатура из першых букв „Тора“, „Невіʼім“, „Кетувім“).<ref>Lim (2017), p.&nbsp;40.</ref> === Юдаїштська Біблія === Сут три важні історичні верзії юдаїштської Біблії: [[Септуаґінта]], [[Масоретськый текст]] тай Самаритянськоє Пятикнижа (котроє обсягує лиш перві пять книг). Они взайимноскапчані, айбо мавут неєднаку історію розвою. Септуаґінта (LXX) тото товмаченя гебрейськых писань и поєдных дотычных текстув на грецькоє койне, котроє подля оцінок ся чинило дас 70–72 писарями тай старшинами спомежи геленістичных жыдув;<ref>[https://web.archive.org/web/20230520031054/https://www.bl.uk/greek-manuscripts/articles/manuscripts-of-the-greek-old-testament%20Greek%20manuscripts The Old Testament in Greek] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230520031054/https://www.bl.uk/greek-manuscripts/articles/manuscripts-of-the-greek-old-testament%20Greek%20manuscripts|date=20 May 2023}} – Greek manuscripts. British Library. Retrieved 20 May 2023.</ref> робота над нив ся зачала у Александрії у кунци 3.&nbsp;ст.&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е. тай завершила ся у 132.&nbsp;рокови&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.<ref name=":4">Segal (2010), [https://books.google.com/books?id=owd9zig7i1oC&pg=PA363 p.&nbsp;363.]</ref><ref>Dorival, Harl, Munnich (1988), p.&nbsp;111.</ref><ref>''„[…] die griechische Bibelübersetzung, die einem innerjüdischen Bedürfnis entsprang [...] [von den] Rabbinen zuerst gerühmt (.) Später jedoch, als manche ungenaue Übertragung des hebräischen Textes in der Septuaginta und Übersetzungsfehler die Grundlage für hellenistische Irrlehren abgaben, lehte man die Septuaginta ab.“'' Homolka, Jacob, Chorin (1999), pp. 43ff, Bd.3</ref> Припущат ся, ож Септуаґінту забештеловав быв Птолемей&nbsp;II.&nbsp;Філаделфус, царь Еґіпта, обы задоволнити потребу головно грецькоязычных жыдовув греко-римської діаспоры.<ref name=":4" /><ref>Lavidas (2021), p.&nbsp;30.</ref> Екзістувучі повні копії Септуаґінты ся датувут уд 3.&nbsp;по&nbsp;5.&nbsp;ст.&nbsp;н.&nbsp;е., а фраґменты&nbsp;— 2.&nbsp;ст.&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.<ref>Lim (2017), pp.&nbsp;45–46, 58; Hayes (2012), ch.&nbsp;1; Brown (2010), ''Intro.''; Carr (2010), p.&nbsp;250; Bandstra (2009), pp.&nbsp;8, 480; Gravett et al. (2008), p.&nbsp;47; Harris, Platzner (2008), p.&nbsp;27; Riches (2000), ch.&nbsp;3.</ref> Майстарі правкы єї текста ся датувут 1.&nbsp;ст.&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.<ref name="Dines 2004">{{cite book|last1=Dines|first1=Jennifer|title=The Septuagint|date=2004|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-0-567-60152-0|page=4}}</ref> Фраґменты Септуаґінты ся найшли межи Звитками Мертвого моря; удрізкы єї текста ся найшли ай на папірусі из Еґіпта, датованому 2. тай&nbsp;1.&nbsp;сторочами&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е. и&nbsp;1.&nbsp;сторочом нашої еры.<ref name="Dines 2004" />{{Rp-primitive|бук=5}} Масореты зачали розробляти тото, што пак стало авторитативным гебрейськым и арамайськым текстом 24&nbsp;книг юдаїштської Біблії у рабіністичнум юдаїзмі пуд конець талмудського періода (дас 300&nbsp;– дас 500 н.&nbsp;е.), айбо точный датум удефіновати тяжко.<ref name=":5">Hauser, Watson, Kaufman (2003), pp.&nbsp;30–31.</ref><ref>Wegner (1999), [https://books.google.com/books?id=kkVFOTsBOAEC&q=%22Masoretes+inherited%22&pg=PA172 p.&nbsp;172].</ref><ref>Swenson (2021), [https://books.google.com/books?id=5xQOEAAAQBAJ&pg=PA29 p.&nbsp;29].</ref> У 6. и&nbsp;7.&nbsp;сторочу, три жыдувські комуніты розробили системы про точный запис текста вєдно з вокалізаційов ([[Нікуд (іврит)|нікуд]]) и акцентуаційов ([[Гебрейська кантилація|кантилаційов]]), котрі дустали назывку Масора ({{Lang-he|מָסוֹרָה ''masorá''}}).<ref name=":5" /> Тоты ранні масоретські учені бывали головно у ґалілейськых варошах [[Тіберіада|Тіберіаді]] тай [[Єрусалим|Єрусалимі]], тай у Бабілонії (на території сучасного [[Ірак|Ірака]]). Бывателі жыдувської комуніты Тіберіады у давнюй Ґалілеї (дас 750–950) учинили переписы юдаїштськых біблійных текстув без стандартизованого текста, на удлику уд бабілонської традиції. Канонічный уговор юдаїштської Біблії (пуд назывков тіберськый іврит), котрый они розробили, тай многі зазначкы, котрі вни написали, зато ся удличали уд бабілонськых.<ref>Phillips (2016), pp.&nbsp;288–291.</ref> Тота розлука ся рішила стандартизованым Масоретськым текстом у 9.&nbsp;ст.<ref>Lavidas (2021), p.&nbsp;75.</ref> Майстара повна його копія, котра дожыла доднесь тото [[Лєнінґрадськый кодекс]], датованый дас 1000.&nbsp;роком&nbsp;н.&nbsp;е.<ref>VanderKam, Flint (2013), p.&nbsp;87.</ref> Самаритянськоє Пятикнижа тото верзія Торы, котру самаритянська община сокотила уд античности, и котру европські учені найшли у 17.&nbsp;сторочу; майстара єї ужывша копія датує ся дас роком 1100&nbsp;н.&nbsp;е.<ref>Lim (2017), pp.&nbsp;46–49; Ulrich (2013), pp.&nbsp;95–104; VanderKam, Flint (2013), ch.&nbsp;5; Carr (2010), p.&nbsp;8; Bandstra (2009), p.&nbsp;482; Gravett et al. (2008), pp.&nbsp;47–49; Harris, Platzner (2008), pp.&nbsp;23–28.</ref> Самаритяне включили у тот свуй канон лиш Пятикнижа, т.&nbsp;є.&nbsp;Тору.<ref>VanderKam, Flint (2013), [https://books.google.com/books?id=SBMXnB4CRpUC&pg=PA91 p.&nbsp;91].</ref> Они не признавали божественоє авторство вадь іншпірацію у другых книгах юдаїштського Танаха.<ref>Хоть позад мізерного числа дожывшых до нашого часу жерел не мож уповісти набізувно, ож ранні самаритяне удмітовали ай другі книгы Танаха, отець церькви 3.&nbsp;столітя Оріґен пудтвержує, ож самаритяне його часу „принима[ли] лиш Мойсейові книгы.“ {{harvnb|Schaff|1885|loc=[https://www.ccel.org/ccel/schaff/anf04.vi.ix.i.l.html Chapter XLIX]|ps=&#32;(Commentary on John 13:26)}}</ref> Самаритянська Книга Єгошуа Нуна (Исуса Навина), почасти закладена на Танаховуй Книзі Єгошуа Нуна екзістує, айбо Самаритянами ся держит ги неканонічна світська історична кроніка.<ref>Gaster (1908), [https://books.google.com/books?id=eUCRAfZvwRgC&pg=PA166 p.&nbsp;166].</ref> Перва кодексова форма юдаїштської Біблії была уроблена у 7.&nbsp;ст. Кодекс тото предок сучасної книгы. Кодексы ся чинили зогнутьом єдного листа папіруса навпул, што формовало „бокы“; дакулько такых зогнутых листув ся скапчовали у єдну „книгу“, котра была май доступнов и переноснов ги звиткы. Такый формат популаризовали ранні християне. У 1488.&nbsp;рокови была вчинена перва повна печатна верзія юдаїштської Біблії.<ref>Hauser, Watson, Kaufman (2003), pp.&nbsp;31–32.</ref> === Новый Завіт === [[Файл:PaulT.jpg|міні|[[Павло (апостол)|Апостол Павло]] на образі „Сятый Павло пише свої посланя“ (дас 1619) Валентіна де Булоня]] [[Файл:P52_verso.jpg|альт=photo of a fragment of papyrus with writing on it|міні|Папірус&nbsp;52 (щи знамый ги папірус Райландса), 125–175&nbsp;н.&nbsp;е., майстарый екзистувучый фраґмент папіруса Нового Завіта, на котрому написані фразы из 18.&nbsp;главы Єванґелія уд Йоана<ref>Orsini, Clarysse (2012), p.&nbsp;470.</ref>]] Из ростом популарности християнства у 1.&nbsp;сторочу нашої еры ся появили нові писаня грецькым койне. Християне пак зачали тоты нові писаня кликати ''Новым Завітом'', а Септуаґінту&nbsp;— ''Старым Завітом''. Новый Завіт ся усокотив у май великум числі рукописув ги хотьякый другый стародавньый вытвор. Майранні християнські переписовачі не были вышколеныма писарями. Многі переписы Єванґеліюв и Павловых послань ся чинили простыма християнами за удносно куртый період часу, дуже скоро по написаню ориґіналув. У синоптичных Єванґеліях, у писаньох ранньых Отцюв церькви, уд [[Маркіон Сінопськый|Маркіона]] и у [[Дідахе|Дідасі]] сут доказы, ож християнські документы были у циркулації перед зачатком першого стороча. Павлові посланя были в колобігови щи при його жывоті, а його смерть ся, припущат, настала до 68.&nbsp;року при царьованю Нерона. Ранні християне носили йсі писаня по Римськуй імперії тай товмачили їх на старосірійськый, [[коптськый]], [[етіопськый]], [[Латиньскый язык|латинськый]] и другі языкы. Изглядовач Нового Завіта Барт Ерман обяснят, як тоты тексты пак были поґруповані у катеґорії: {{Цитат 2|Бігом ранньых сторочув [екзістованя] церькви, християнські тексты ся копіровали у тых містах, де ся писали вадь де їх переміщовали. Позад того, ож тексты ся переписовали локално, не чудно, ож разні міста выводили разні филі текстуалної традиції. Другыма словами, рукописы у Римі мали много ворошных хыб [помежи собов], бо булшинов были „штатныма“ документами, котрі ся копіровали єден из другого; они не мали читавого влива з бока рукописув, копірованых у Палестині; а написані у Палестині набрали ся свойих рис, котрі были не такі ги у рукописах, найденых у Александрії, у Еґіптови. Ба булше, у ранні стороча церькви подакотрі міста мали ліпшых писарюв ги другі. Сучасні научникы порозуміли, ож писарі у Александрії&nbsp;— котра у античности была читавым інтелектуалным центром&nbsp;— были особено скрупулозні, даже у тот давньый час, тай ож там у Александрії ся десятьруча за десятьрочом сокотила дуже чиста форма текста ранньохристиянськых писань, котру держали уддані тай удносно майстерні християнські переписовачі.|Барт Ерман<ref>{{Cite book|last=Ehrman|first=Bart D.|title=Misquoting Jesus: The Story Behind Who Changed the Bible and Why|place=New York|publisher=HarperCollins|year=2005|page=p. 72|nopp=yes}}</ref>}}Резултатом сього стали текстуалні варіації, котрі сучасні научникы кличут „текстотипами“. Чотыри майшыроко признавані текстотипы тото александрійськый, западный, цезарьськый тай бізантськый.<ref>Parker (2013), pp.&nbsp;412–420, 430–432; Brown (2010) ch.&nbsp;3(A).</ref> Католицькый біблійный канон книг быв закладеный на Римському синоді у&nbsp;році&nbsp;382, пак Гіппонійському у 393 тай Картаґенському у&nbsp;397. Межи 385.&nbsp;тай&nbsp;405.&nbsp;роками н.&nbsp;е.&nbsp;рання християнська церьков потовмачила свуй канон на вулґарну латину (народный латинськый язык)&nbsp;— тото товмачіня дустало назву ''Вулґата'' (уд {{Lang-la|Biblia Vulgata}}, {{IPA2|ˈbɪbli.a wʊlˈɡaːta}} „Біблія у народнум языку“).<ref name=":6">Lim (2017), pp.&nbsp;40, 46, 49, 58–59; Hayes (2012), ch.&nbsp;1; Brown (2010), ''Intro.''; Carr (2010), pp.&nbsp;3–5; Bandstra (2009), pp.&nbsp;7–8, 480–481; Gravett et al. (2008), pp.&nbsp;xv, 49; Harris, Platzner (2008), pp.&nbsp;3–4, 28, 31–32, 371; Riches (2000), ch.&nbsp;3.</ref> Уд того часу католицькі християне правили вселенські соборы про стандартизацію свого біблійного канона. Тридентськый собор (1545–1563), котрый католицька церьков справила в удповідь протестантськуй Реформації, затвердив Вулґату офіційным латинськым товмачіньом Біблії.<ref name=":6" /> Удтовды ся розвили дакулько біблійных канонув. Тото у тому числі: 73-книжный католицькый канон, 66-книжный канон, котрый признає булшина протестантськых деномінацій, 81-книжный етіопськый православный тевагедськый канон и другі.<ref>Riches (2000), pp.&nbsp;7–8.</ref> Юдаїзм давно затвердив єдиный авторитативный текст, а християнство ниґда не мало єдину верзію; умісто того у християн были многі разні рукописні традиції.<ref>Barton (2019), p.&nbsp;15.</ref> === Варіанты === Попри читавоє честованя тай акуратность, из котрыма ся переписовали біблійні тексты, в ушыткых біблійных рукописах сут хыбы переноса, котрі ся называвут варіантами.<ref>Wegner (2006), p.&nbsp;41.</ref><ref>Black (1994) p.&nbsp;24.</ref> Варіантом ся кличе хотьяка девіація межи двома текстами. Текстуалный критик Деніел&nbsp;Б.&nbsp;Воллес обяснює: „Кажджа девіація ся рахує ги єден варіант, не никавучи на вто, кулько рукописув єї фіксує“.<ref>Wallace (2009), p.&nbsp;98.</ref> Научник Емануел Тов каже, ож тот термін не є оціночным; тото узнаня, ож путі розвоя разных текстув ся розыйшли.<ref>Tov (2001), p.&nbsp;18.</ref> Середньовічні рукописы юдаїштської Біблії ся держали ги дуже точні: майавторитативні документы, з котрых ся копіровало у другі тексты.<ref>{{Cite web |title=The Damascus Keters |url=https://web.nli.org.il/sites/nli/english/collections/jewish-collection/pages/damascus.aspx |website=National Library of Israel |access-date=1 July 2020 |archive-date=28 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728235241/https://web.nli.org.il/sites/NLI/English/collections/jewish-collection/Pages/damascus.aspx |url-status=live }}</ref> Айбо при тому, изглядователь юдаїштської Біблії Девід Карр каже, ож и юдаїштські тексты мавут даякі варіанты.<ref>Carr (2011), pp.&nbsp;5–7.</ref> Булшина вшыткых варіантув трафункові, наприклад ортоґрафічні хыбы, айбо поєдны зміны были нарочні.<ref>Black (1994), p.&nbsp;60.</ref> У юдаїштському текстови „варіанты з памняти“ тото типово случайні розлукы, такі ги шор слув у 1 Кроніках 17:24 тай 2 Самуелови 10:9 тай 13. Варіанты щи обсягувут заміну лексичныма еквівалентами, семантичні тай ґраматичні удликы; май читаві правкы Масоретськых текстув мали бы быти нарочныма.<ref>Carr (2011), pp.&nbsp;5–7, 18, 24, 29, 42, 55, 61, 145, 167</ref> Нарочні зміны у тексті Нового Завіта ся чинили про уліпшеня ґраматикы, ліквідацію неточностий и розбіжностий, гармонізацію паралелных фраґментув, комбінацію тай упрощеня дакулькох варіантных прочитань у єдно, тай позад теолоґічных причин.<ref>Black (1994), p.&nbsp;60.</ref><ref>Royce (2013), pp.&nbsp;461–464, 468, 470–473.</ref> Изглядовач Старого Завіта Брус&nbsp;К.&nbsp;Волткі замічат, ож про кажджі десять слув зафіксованый єден варіант у недавнюм критичнум уданю юдаїштської Біблії, ''Biblia Hebraica Stuttgartensia,'' т.&nbsp;є.&nbsp;осталні 90% юдаїштського текста сут без варіацій. Четвертоє уданя Грецького Нового Завіта Споєного біблійного общества фіксує варіанты, котрі ся кывавут дас 500 из 6900 слув, вадь 7%&nbsp;текста. == Тематика тай обсяг == === Темы === [[Файл:Creation_of_Light.png|міні|''Сотвореня світла'', [[Ґустав Доре]]]] Оповіді, законы, мудрості, пришты тай унікалні жанры Біблії давут можность діскусії на булшину тем людського єствованя, межи нима: звірі, дерева тай природа,<ref name="Northcott96">{{cite book|last1=Northcott|first1=Michael S.|editor1-last=Clark|editor1-first=Stephen R. L.|title=The Environment and Christian Ethics|url=https://archive.org/details/environmentchris0000nort|date=1996|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-57631-4}}</ref>{{rp-primitive|xi}} сосіды,<ref name="Wayne Grudem">{{cite book|last1=Grudem|first1=Wayne|title=Christian Ethics: An Introduction to Biblical Moral Reasoning|url=https://archive.org/details/christianethicsi0000unse_r6w7|date=2018|publisher=Crossway|isbn=978-1-4335-4965-6}}</ref>{{rp-primitive|24}} цімборы, роль жун,<ref name="Barbara J. MacHaffie">{{cite book|last1=MacHaffie|first1=Barbara J.|title=Her Story Women in Christian Tradition|date=1992|publisher=Fortress Press|isbn=978-1-4514-0402-9}}</ref>{{rp-primitive|203}} секс,<ref>Harper (2013), pp.&nbsp;1–14, 84–86, 88.</ref> діти, побратя,<ref name="Chadwick">Henry Chadwick, The Early Church, {{ISBN|978-0-14-023199-1}}</ref> природа тай діленя власти,<ref>Praet, Danny (1992–1993). "Explaining the Christianization of the Roman Empire. Older theories and recent developments". Sacris Erudiri. Jaarboek voor Godsdienstgeschiedenis. A Journal on the Inheritance of Early and Medieval Christianity. 23: 5–119.</ref>{{rp-primitive|45–48}} гроші тай економіка,<ref name="Hargaden">{{cite book|last1=Hargaden|first1=Kevin|title=Theological Ethics in a Neoliberal Age: Confronting the Christian Problem with Wealth|date=2018|publisher=Wipf and Stock|isbn=978-1-5326-5500-5}}</ref>{{rp-primitive|77}} робота, удношіня,<ref name="Kieran Cronin">{{cite book|last1=Cronin|first1=Kieran|title=Rights and Christian ethics|url=https://archive.org/details/rightschristiane0000cron|date=1992|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-41889-8|page=[https://archive.org/details/rightschristiane0000cron/page/n248 223]}}</ref> смуток, природа радости тай другі.<ref>Gericke (2012), p.&nbsp;207.</ref> [[Филозоф|Філозоф]] тай етик Жако Ґеріке додає: „Значіня добра и зла, природа правилного и неправилного, крітерії морали, добрі жерела морали, походжіня тай приятя моралных віровань, онтолоґічный статус моралных норм, моралный авторитет, културный плуралізм, аксіолоґічні тай естетичні гадкы за природу цінности тай красы. Сесе всьо закладено у тексты.“<ref name=":9">Gericke (2012), p.&nbsp;210.</ref> Айбо уокремленя тем подакотрых біблійных текстув годно быти проблематичным.<ref>Mittleman (2012), pp.&nbsp;1, 2.</ref> Булшина Біблії подає ся у оповіднуй формі тай вцілови біблійна нарація не дає прямі настановы, а у поєдных текстах наміреня автора тяжко розшифровати.<ref>Barton (2007) pp.&nbsp;1–3.</ref> Дефінованя добра тай зла, правилного и неправилного, путь ид розуміню и практиці рідко прямі тай лігавут на читача.<ref name="Barton19">Barton (2019).</ref>{{rp-primitive|14}} [[Бог|Буг]] пораз указаный важным елементом [[Сюжет|сужета]], айбо часто за реакцію Бога на події тай його одобреня вадь неодобреня дій персонажув авадь їх провалув дашто вчинити мало вповіджено.<ref name="Barton19" />{{rp-primitive|40}} Автор не коментує, а читачови ся лишат самому думати над написаным.<ref name="Barton19" />{{rp-primitive|40}} Жыдувські філозофы Шалом Кармі тай Давід Шац обяснявут, ож Біблія „часто сопоставлят противорічиві ідеї, без обясненя вадь аполоґетізма.“<ref name=":10">Carmy, Shatz (2003), pp.&nbsp;13–14.</ref> Юдаїштська Біблія має гадкы за природу знаня, віровань, истины, інтерпретації, розуміня тай коґнітивных процесув.<ref>Gericke (2012), p.&nbsp;209.</ref> Етик Майкел&nbsp;В.&nbsp;Фокс пише, ож головна аксіома Книгы Пословиць ото ож „тренованя людського розума вто мусайноє условія правилного и успішного справованя в ушыткых сферах жывота.“<ref>Fox (2007), p.&nbsp;78.</ref> Біблія учит природі платных арґументув, природі тай моци языка тай його удношіня ид реалности.<ref name=":9" /> Подля Алана Міттелмана, професора жыдувської філозофії, Біблія дає мінты моралного думаня, котрі ся фокусувут на справованьови тай характері.<ref name="Barton19" />{{rp-primitive|3}}<ref>Mittleman (2012), p.&nbsp;17.</ref> У біблійнуй метафізиці челядник має слобудну волю, айбо вто удносна тай ограничена слобода.<ref>Brunner (2002), p.&nbsp;494.</ref> Біч каже, ож християнськый ''волунтарізм'' указує на ''волю'' ги на ядро себе тай ож у людськуй природі „ядро того, кым мы сьме, опреділят ся тым, што мы любиме“.<ref>Beach (1988), pp.&nbsp;25–26.</ref> Природного закона Біблія ся докывує у Пророках, Римлянах&nbsp;1, Діяньох&nbsp;17 тай книзі Амоса (Амос 1:3–2:5), де другі державы кроме Ізраїля ся держат зодповідныма за свої етичні рішеня даже попри вто, ож не знавут юдаїштського Бога.<ref>Barton (2003), pp.&nbsp;48–50.</ref> Політичный теоретик Майкел Лабан Волзер находит політику у юдаїштськуй Біблії у завітах, законах и пророцтвах, котрі чинят ранню форму ''почти'' демократичної політичної етикы.<ref>Walzer (2012), p.&nbsp;200.</ref> Ключові елементы у біблійнуй криміналнуй юстіції ся зачинавут из віры у Бога ги жерело справедливости тай судю над усьыма, у тому числі тыма, ко вызначає справедливость на земли.<ref>Souryal (2015), p.&nbsp;xx.</ref> Кармі тай Шац кажут, ож Біблія „указує характер Бога, розказує за сотвореня, закладат метафізику божественого провидіня тай божественого вмішаня, предлагат основу про мораль, обговорює многі рисы людської натуры тай часто подає файно знаму загадку, ож як Буг годен позволяти зло.“<ref name=":10" /> === Юдаїштська Біблія === {{ГоловнаСтатя|Юдаїштська Біблія}} Авторитативный текст юдаїштської Біблії ся бере из Масоретського текста Лєнінґрадського кодекса, датованого 1008.&nbsp;роком. Зато юдаїштську Біблію пораз кличут Масоретськым текстом.<ref>{{cite web |last1=Tov |first1=Professor Emmanuel |title=The Bible and the Masoretic Text |url=https://www.thetorah.com/article/the-bible-and-the-masoretic-text |website=The Torah.com |access-date=3 July 2022 |archive-date=25 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220525004814/https://www.thetorah.com/article/the-bible-and-the-masoretic-text |url-status=live }}</ref> Юдаїштська Біблія щи ся знає за назывков Танах ({{Lang-he|תנ"ך}}). Тото удбиват розділеня гебрейськых писань на три часті: Тора („Учіня“), Невіʼім („Пророкы“) тай Кетувім („Писаня“) через хоснованя першых букв кажджого из сих трьох слув.<ref>Metzger & Katz (2010), p.&nbsp;651, footnote&nbsp;1</ref> Испис обсягу сих трьох частий быв першый раз найденый у бабілонськум Талмуді (дас 550&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.).<ref>Pace (2016), p.&nbsp;354</ref> Танах быв головно написаный біблійным івритом, айбо поєдны малі часті (Ездраш 4:8–6:18 тай 7:12–26, Єреміяш 10:11, Даніел 2:4–7:28)<ref>Ездраш&nbsp;4:8–6:18 тай Ездраш&nbsp;7:12–26, Єреміяш&nbsp;10:11, Даніел&nbsp;2:4–7:28</ref> написані были біблійнов арамайськов бесідов&nbsp;— языком, котрый на тот момент быв ''[[лінґва франка]]'' булшины семітського світу.<ref name="Driver">{{cite web |last1=Driver |first1=Godfrey |author1-link=Sir Godfrey Driver |title=Introduction to the Old Testament |url=http://www.bible-researcher.com/driver1.html |website=www.bible-researcher.com |access-date=30 November 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091109185323/http://www.bible-researcher.com/driver1.html |archive-date=9 November 2009 }}</ref> ==== Тора ==== {{ГоловнаСтатя|Тора}} Тора ({{Lang-he|תּוֹרָה}}) щи ся знає ги „Пять книг [[Моісей|Мойсея]]<nowiki/>“ вадь Пятикнижа.<ref>Barnstone (2009), [[iarchive:isbn 9780393064933/page/647|p.&nbsp;647]]</ref> Традиційно ся держало, ож тоты книгы надиктовав Мойсейови сам [[Бог|Буг]].<ref>Robinson (2006), p.&nbsp;97</ref><ref>Cross, Livingstone (2005), p.&nbsp;1072</ref> Зачинавучи 17.&nbsp;сторочом научникы никали на ориґіналні жерела ги на продукт дакулькох анонімных авторув, припущавучи, ож Мойсей годен быв изкомбіновати окремі жерела у єден текст.<ref>Nahkola (2007), pp.&nbsp;vii, xvi, 197, 204, 216–217</ref><ref>Baden (2012) p.&nbsp;13.</ref> Сут разні гіпотезы за вто, коли тай як Тора была скомпонована,<ref>Greifenhagen (2003), p.&nbsp;206</ref> айбо общый консенсус є такый, ож Тора дустала свою фіналну форму бігом правліня Перської ахеменідської імперії (віроятно 450–350&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.),<ref>Greifenhagen (2003), pp.&nbsp;206–207.</ref><ref>Newsom (2004), p.&nbsp;26.</ref> вадь у раннюм гелленістичнум періоді (333–164&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.).<ref>Greifenhagen (2003), p.&nbsp;224 n.&nbsp;49.</ref> Назывкы книг у івриті дуфлувут перві слова удповідных текстув. Тора ся чинит такыма пятьма книгами: * Бытя, ''Берешіт'' (בראשית), {{букв|„У зачаткови“}} * Выход, ''Шемот'' (שמות), {{букв|„Имена“}} * Левіт, ''Ваїкра'' (ויקרא), {{букв|„И Вун покликав“}} * Числа, ''Бамідбар'' (במדבר), {{букв|„У пустыни“}} * Второзаконя, ''Деварім'' (דברים), {{букв|„Слова“}} <small>(Назвы пяти книг у Торі вчинені з [[Інціпіт|першых слув на зачатку їх текстув]].)</small> Перві 11&nbsp;глав книгы Бытя розказувут за [[Наратив сотвореня світа|сотвореня світа]] тай історію ранньых удношінь людства з Богом. Осталні 39&nbsp;глав розказувут за союз Бога из біблійныма патріархами: [[Абрагам]]ом, [[Ісаак]]ом, [[Яков]]ом (вадь Ізраїльом) тай дітьми Якова, „<nowiki/>[[Діти Ізраїля|Дітьми Ізраїля]]<nowiki/>“, а май из [[Йосиф (юдаїштська Біблія)|Йосифом]]; як Буг уповів Абрагамови лишити свою файту тай дум в [[Ур Халдейськый|Урі Халдейському]], поселити ся у [[Канаан]]і тай як Діти Ізраїля перейшли у [[Еґіпет]]. Далші чотыри книгы Торы оповідавут історію Мойсея, котрый жыв через стувкы рокув по патріархах. Ун веде Дітий Ізраїля из еґіпетського рабства ид поновліню завіта з Богом на горі Сінай тай по пустыни, докідь уростає новоє поколіня, готовоє зайти до Канаанської земли. Тора ся кунчат смертьов Мойсея.<ref>Rossel (2007), [https://books.google.com/books?id=AzZlANCOIRgC&pg=PA355 p.&nbsp;355].</ref> Заповіді у Торі давут основу юдаїштського реліґійного закона. Подля традиції є 613&nbsp;заповідий (''taryag mitzvot''). ==== Невіʼім ==== Невіʼім ({{Lang-he|נְבִיאִים ''Nəḇī'īm''}}, „Пророкы“) тото другый головный розділ Танаха межи Торов тай Кетувімом. Она поділена на дві часті, Ранньых Пророкув ({{lang|he|נביאים ראשונים|rtl=yes}} {{lang|he-Latn|''Невіʼім Рішонім''}}, книгы Єгошуа Нуна, Судюв, Самуела тай Царюв) тай Пузньых Пророкув ({{lang|he|נביאים אחרונים|rtl=yes}} {{lang|he-Latn|''Невіʼім Агаронім''}}, книгы Ісаї, Єремії, Езекієля тай Дванадцятьох Малых Пророкув). Невіʼім розказує за зачаток жыдувської монархії тай єї розділеня на два царьства, Ізраїль тай Юдею, фокусувучи ся на конфлікті межи ізраїльтянами тай другыма народами, конфліктах межи ізраїльтянами, а май на борьбі межи вірячыма у „Господа Бога“ тай чужых богув<ref>„Кажджый царь ся держит авадь добрым, авадь пудлым у чорно-білуй перспективі, подля того, ци ун „чинив добрі“, ци „чинив пудло“ у очах Господа. Така оцінка не удбиват добробыта державы, царьовых успіхув авадь провалув у войнах, моралный клімат тых часув, ай скорше указує статус култового почитаня бігом його правліня. Царі, котрі діяли против ідолопоклонства тай чинили реліґійні реформы ся хвалят, а тоты, котрі одобряли поганські практикы&nbsp;— презиравут ся.“ —&nbsp;Savran (1987), [https://books.google.com/books?id=O4hYlvzWui8C&pg=PA146 p.&nbsp;146]. ''“Each king is judged either good or bad in black-and-white terms, according to whether or not he "did right" or "did evil" in the sight of the Lord. This evaluation is not reflective of the well-being of the nation, of the king's success or failure in war, or of the moral climate of the times, but rather the state of cultic worship during his reign. Those kings who shun idolatry and enact religious reforms are singled out for praise, and those who encourage pagan practices are denounced.”'' —&nbsp;Savran (1987), [https://books.google.com/books?id=O4hYlvzWui8C&pg=PA146 p.&nbsp;146].</ref><ref>“The fight against Baal was initiated by the prophets” —&nbsp;Kaufmann (1956a) p.&nbsp;54.</ref> тай критиці неетичного тай несправедливого справованя ізраїльтянськых еліт и правителюв;<ref>“The immediate occasion of the rise of the new prophecy was the political and social ruin caused by the wars with Israel's northerly neighbour, Aram, which continued for more than a century. They raged intensely during the reign of Ahab, and did not end until the time of Jeroboam II (784–744). While the nation as a whole was impoverished, a few&nbsp;– apparently of the royal officialdom&nbsp;– grew wealthy as a result of the national calamity. Many of the people were compelled to sell their houses and lands, with the result that a sharp social cleavage arose: on the one hand a mass of propertyless indigents, on the other a small circle of the rich. A series of disasters struck the nation&amp;nbsp;– drought, famine, plagues, death and captivity (Amos 4: 6–11), but the greatest disaster of all was the social disintegration due to the cleavage between the poor masses and the wealthy, dissolute upper class. The decay affected both Judah and Israel … High minded men were appalled at this development. Was this the people whom YHWH had brought out of Egypt, to whom He had given the land and a law of justice and right? it seemed as if the land was about to be inherited by the rich, who would squander its substance in drunken revelry. it was this dissolution that brought the prophetic denunciations to white heat.” —&nbsp;Kaufmann (1956b), pp.&nbsp;57–58.</ref><ref>“What manner of man is the prophet? A student of philosophy who runs from the discourses of the great metaphysicians to the orations of the prophets may feel as if he were going from the realm of the sublime to an area of trivialities. Instead of dealing with the timeless issues of being and becoming, of matter and form, of definitions and demonstrations, he is thrown into orations about widows and orphans, about the corruption of judges and affairs of the market place. Instead of showing us a way through the elegant mansions of the mind, the prophets take us to the slums. The world is a proud place, full of beauty, but the prophets are scandalized, and rave as if the whole world were a slum. They make much ado about paltry things, lavishing excessive language upon trifling subjects. What if somewhere in ancient Palestine poor people have not been treated properly by the rich? … Indeed, the sorts of crimes and even the amount of delinquency that fill the prophets of Israel with dismay do not go beyond that which we regard as normal, as typical ingredients of social dynamics. To us a single act of injustice&nbsp;– cheating in business, exploitation of the poor&nbsp;– is slight; to the prophets, a disaster. To us an injustice is injurious to the welfare of the people; to the prophets it is a deathblow to existence; to us an episode; to them, a catastrophe, a threat to the world.” —&nbsp;Heschel (2001), pp.&nbsp;3–4.</ref><ref>“Samuel is thus a work of national self-criticism. It recognizes that Israel would not have survived, either politically or culturally, without the steadying presence of a dynastic royal house. But it makes both that house and its subjects answerable to firm standards of prophetic justice&nbsp;– not those of cult prophets or professional ecstatics, but of morally upright prophetic leaders in the tradition of Moses, Joshua, Deborah, Gideon, and others …” —&nbsp;Rosenberg (1987), [https://books.google.com/books?id=O4hYlvzWui8C&pg=PA141 p.&nbsp;141].</ref> у котрых пророкы мали важну тай провудну роль. Невіʼім ся кунчат узятьом Ізраїля Новоасірійськов імперійов; Юдеї Новобабілонськов імперійов; изниченьом [[Соломонув храм|Храма в Єрусалимі]]. ===== Ранні Пророкы ===== Ранні Пророкы вто книгы [[Книга Єгошуа Нуна|Єгошуа Нуна]] (Йозуе, Исуса Навина), [[Книга Судюв|Судюв]], [[Книга Самуела|Самуела]] (Самуїла) тай [[Книга Царюв|Царюв]]. Они обсягувут оповіді, котрі ся зачинавут такой по смерти Мойсея из божым затверджіньом Єгошуа Нуна його наслідником, котрый пак веде народ Ізраїля у Землю Обітовану, тай кунчавут ся увязненьом посліднього царя Юдеї. Держачи Самуела тай Царюв ги окремі книгы, они розказувут за: * узятя Канаана Єгошуа Нуном ([[Книга Єгошуа Нуна]]), * борьбу народа за землю ([[Книга Судюв]]), * просьбу народа ид Богови дасти їм царя, обы вни могли заяти землю у лиці свойих урагув ([[Книгы Самуела]]) * володіня земльов пуд правліньом божествено покладеных царюв из Дома Давыда, котроє ся кунчат угнатьом чужинцями ([[Книгы Царюв]]) ===== Пузні Пророкы ===== Пузні Пророкы вто [[Книга Ізаяша|Ізаяш]] (Ісая), [[Книга Єремії|Єреміяш]] (Єремія), [[Книга Езекієля|Езекієль]] тай [[Дванадцять Малых Пророкув]], котрі ся рахувут ги єдна книга: * [[Озеаш]] (Осія), ''Гошеа'' (הושע) презират поклоніня богам окрем Господа, рувнявучи Ізраїль ид жоні, котра зражує свому чоловікови. * [[Йоел]] (Йоіл), ''Йоʼел'' (יואל) обсягує смуток и обіцяня уд Бога. * [[Амос]], ''Амос'' (עמוס) говорит за соціалну справедливость, давучи основу про природноє право через хоснованя го як на вірувучых, так и на невірувучых. * [[Абдіаш]] (Авдій), ''Овадя'' (עבדיה) розказує за засуженя Едома тай удновленя Ізраїля. * [[Йонаш]] (Йона), ''Йона'' (יונה) оповідат покаяня Ніневії. * [[Міхеаш]] (Міхей), ''Міха'' (מיכה) поносит ся на несправедливых правителюв, защищат права бідных тай тягне ся ид миру в світі. * [[Нагум]] (Наум), ''Нагум'' (נחום) говорит за зниченя Ніневії. * [[Габакук]] (Авакум), ''Гавакук'' (חבקוק) обертат ся ид Богови лично. * [[Софоніаш]] (Софонія), ''Цефаня'' (צפניה) голосит за суд, ужываня тай тріумф тых, ко ся лишит. * [[Аґґей]], ''Гаґай'' (חגי) удбудовує Другый храм. * [[Захаріаш]] (Захарія), ''Зехаря'' (זכריה) Буг благословлят тых, ко ся кає тай є чистый. * [[Малахіаш]] (Малахія), ''Малахі'' (מלאכי) управлят кылавоє реліґійноє тай соціалноє справованя. ==== Кетувім ==== [[Файл:Bhs_psalm1.png|міні|[[Гебрейскый язык|Гебрейськый]] текст [[Книга Псалмув|Псалмув]] 1:1–2]] Кетувім ({{Lang-he|כְּתוּבִים ''Kəṯūḇīm''}} „Писаня“) ото третя тай послідня секція Танаха. Подля юдаїштської традиції ся вірит, ож книгы Кетувім ся писали пуд вдухновліньом Сятого Духа ({{Lang-he|רוח הקודש ''руах га-кодеш''}}) тай сут на уровень ниже за авторитетом ги пророцтва.<ref>Henshaw (1963), p.&nbsp;20.</ref> У Масоретськых рукописах (и поєдных печатных уданях) книгы [[Псалтырь|Псалмув]], [[Книга Пословиць|Пословиць]] тай [[Книга Йоба|Йоба]] (Йова) подані у шпеціалному двастовпцьовому виді, што пудчеркує їхньый уднушньый паралелізм. Колективно йсі три книгы ся сохтувут кликати ''Сіфрей Емет'' (акронім назывок у івриті: איוב, משלי, תהלים дає אמ"ת ''Емет'', што по гебрейськы щи значит „истина“). Гебрейська кантилація тото манера уговора ритуалных читань, як они ся писали тай анотововали у Масоретському текстови. Псалмы, Пословиці тай Йоб формувут ґрупу из шпеціалнов системов акцентуації, котра ся хоснує лиш у сих трьох книгах.<ref>Kraus (1993), p.&nbsp;33.</ref><ref>Kraus (1993), p.&nbsp;12.</ref> ===== Пять извиткув ===== [[Файл:Egon_Tschirch-_Hohelied_Nr._11_(high_resolution).jpg|міні|''Пісня Пісень (Das Hohelied Salomos), No.''&nbsp;''11'' Еґона Чірша, 1923]] Пять удносно куртых книг [[Пісня Пісень]], [[Книга Рут]] (Книга Руфи), [[Книга Нарікув]] (Плач, Плач Єремії), [[Еклезіаст]] (Книга Казатель) тай Книга Естер колективно ся кличут ''Гамеш Меґіллот''. Тото послідні книгы, зобраті тай затверджені авторитативныма у юдаїштськум каноні, хоть они и не были довершені до 2.&nbsp;стороча&nbsp;н.&nbsp;е.<ref>Coogan (2009), p.&nbsp;5.</ref> ===== Другі книгы ===== [[Файл:Great_Isaiah_Scroll.jpg|міні|Извиток Ізаяша (Ісаї), часть Звиткув Мертвого моря, обсягує практично вшытку Книгу Ізаяша. Датованый 2.&nbsp;столітьом&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.]] Книгы [[Книга Естер|Естер]], [[Книга Даніела|Даніела]] (Даниїла), [[Ездраш-Нееміяш]]<ref>Ориґінално Ездраш тай Нееміяш были єднов книгов, котрі пак поділили у пузнішых традиціях.</ref> тай [[Книгы Кронік|Кронікы]] мавут особый стиль, котрый ся не находит ни у якум другум гебрейськум тексті, ни біблійнум, ни позабіблійнум.<ref>Young (2013), p.&nbsp;23.</ref> Они не написані у нормалному стильови іврита поугнатьового періода. Авторы сих книг мали намірено убрати свуй особый стиль позад незнамых причин.<ref>Young (2013), p.&nbsp;24.</ref> * Їхні наративы вшыткі удкрыто описувут удносно пузні події (напр. бабілонську неволю тай далшоє удновліня Сіона). * Талмудична традиція ушыткым їм приписує пузньоє авторство. * Дві из них&nbsp;— Даніел тай Ездраш&nbsp;— тото єдині книгы Танаха из читавов частьов, написанов по арамайськы. ===== Шор книг ===== Испис книг Кетувім у тум шорі, як они ся появлявут у майактуалных печатных уданях. * ''Тегіллім'' ([[Книга Псалмув]]) תְהִלִּים тото антолоґія окремых гебрейськых реліґійных гімнув. * ''Мішлей'' ([[Книга Пословиць]]) מִשְלֵי ото „зберька зберькув“ за цінності, моралноє справованя, смысел жывота и доброго справованя, тай їх основу у вірі. * ''Ійов'' ([[Книга Йоба]], Книга Йова) אִיּוֹב розказує за віру, без розуміня вадь управданя страданя. * ''Шір га-Шірім'' ([[Пісня Пісень]] вадь Пісня Соломона) שִׁיר הַשִׁירִים ([[Песах]]) ото поезія за любов и секс. * ''Рут'' ([[Книга Рут]]) רוּת ([[Шавуот]]) оповідат історію моабітської жоны Рут, котра рішат ити за Богом Ізраїля тай лишат ся вірнов своюй свекрі, тай як она є за вто обдарована. * ''Ейха'' ([[Книга Нарікув]]) איכה ([[Тішʼа бе-ав]]) [вадь ''Кіннот'' у івриті] тото зберька поетичных нарікув на згубу Єрусалима у&nbsp;586.&nbsp;році до&nbsp;н.&nbsp;е. * ''Когелет'' ([[Еклезіаст]]) קהלת ([[Суккот]]) обсягує мудрості, наструй котрых є предметом диспутув межи научниками: ци они позитивні тай жывоторадосні, ци глубоко песимістичні? * ''Естер'' ([[Книга Естер]]) אֶסְתֵר ([[Пурім]]) розказує історію жыдувської жоны у Персії, котра стає правительков и спират ґеноцід свого народа. * ''Даніʼел'' ([[Книга Даніела]]) דָּנִיֵּאל скапчує пророкованя тай есхатолоґію у історії спасіня Богом Даніела так, як Ун спасе Ізраїль. * ''ʼЕзра'' ([[Книга Ездраша]]–[[Книга Нееміяша]]) עזרא оповідат за удбудову стін Єрусалима по Бабілонському угнатьови. * ''Діврей га-Ямім'' ([[Книгы Кронік]]) דברי הימים обсягує ґенеалоґію. Жыдувська текстуална традиція не фіналізовала шор книг у Кетувімі. [[Талмуд|Бабілонськый Талмуд]] ([[Бава Батра]] 14b–15a) дає їх порядок ги: Рут, Псалмы, Йоб, Пословиці, Еклезіаст, Пісня Соломона, Нарікы Єреміяша, Даніел, Звиток Естер, Ездраш, Кронікы.<ref>Rodkinson (2008), p.&nbsp;53.</ref> Єдна из май великых розлук помежи бабілонськов и тіберськов біблійныма традиціями вто шор книг. Ізаяш ся кладе по Езекієльови у бабілонськуй; Кетувім ся зачинат Кроніками у тіберськуй, айбо кунчат ся нима у бабілонськуй традиції.<ref>Phillips (2016), p.&nbsp;300–301.</ref> Кетувім послідньов из трьох секцій Танаха дустала канонічный статус. Тора годна была быти канонізована Ізраїльом ищи у 5.&nbsp;сторочови&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е., а Ранні тай Пузні Пророкы были канонізовані до 2.&nbsp;стороча&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.; Кетувім межи тым не быв зафіксованый у каноні до 2.&nbsp;стороча&nbsp;н.&nbsp;е.<ref>Coogan (2009), p.&nbsp;5.</ref> Айбо жерела указувут на вто, ож народ Ізраїля додавав тото, што пак стало Кетувімом, у свою сакралну літературу недовго по канонізації пророкув. Щи у 132.&nbsp;рокови&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.&nbsp;Кетувім зачинав ся формовати, айбо на тот момент не мав формалного наголовка. У році 95&nbsp;н.&nbsp;е., у своюй роботі „Против Апіона“ Флавій Йозеф ся удносит ид юдаїштськуй Біблії ги д закрытому канонму, у котрум „… нико ся не взяв ани додасти, ани забрати, ани поміняти даже склад…“<ref>Lightfoot (2003), [https://books.google.com/books?id=89oz-U-JJ0sC&pg=PA154 pp.&nbsp;154–155].</ref> Довгый період по 95&nbsp;н.&nbsp;е. божествена іншпірація книг Естер, Пісни Пісень тай Еклезіаста ся пуддавали сомніву.<ref>Henshaw (1963), p.&nbsp;17.</ref> === Септуаґінта === {{ГоловнаСтатя|Септуаґінта}} [[Файл:Codex_Vaticanus_(1_Esdras_1-55_to_2-5)_(The_S.S._Teacher's_Edition-The_Holy_Bible).jpg|міні|Фраґмент [[Септуаґінта|Септуаґінты]]: стовпець унціалної книгы з 1 Ездраша у ''Codex Vaticanus'', дас 325–350&nbsp;н.&nbsp;е., основа грецькоязычного уданя тай анґліцькоязычного товмачіня сера Ланцелота Чарлза Лі Брентона]] [[Файл:KJV_1769_Oxford_Edition,_vol._1.djvu|сторінка=21|міні|Обсяговый бук повної 80-книжної Біблії Короля Якова (King James Bible), котрый переличує „Книгы Старого Завіта“, „Книгы, названі Апокріфами“ тай „Книгы Нового Завіта“]] Септуаґінта („Товмачіня Сімдесяти“ вадь „LXX“) вто товмачіня юдаїштської Біблії на грецькоє койне, котроє ся зачало у кунци 3.&nbsp;стороча до&nbsp;н.&nbsp;е. Бігом того, як ишла робота над товмаченьом, Септуаґінта ся розростала: до зберькы пророцькых писань ся додали вшылиякі [[Гаґіоґраф|гаґіоґрафічні]] роботы. Были придаті д нюй ай поєдны май нові книгы, такі ги Книгы Макабеюв тай Мудрость Сіраха. Сі книгы сут апокріфами, т.&nbsp;є.&nbsp;книгами, чія автентичность ся пуддає сомніваню. Включеня такых текстув тай обвиненя у подакотрых товмацькых хыбах призвели д тому, ож Септуаґінта ся стала держати тай удмітовати юдаїштами ги „неакуратноє“ товмачіня.<ref>Fitzmeyer (1992), p.&nbsp;41.</ref><ref>Marcos (2000), p.&nbsp;21.</ref><ref>Подля ''Jewish Encyclopedia'': „The translation, which shows at times a peculiar ignorance of Hebrew usage, was evidently made from a codex which differed widely in places from the text crystallized by the Masorah.“ —&nbsp;{{cite web |title=Bible Translations – The Septuagint |url=http://jewishencyclopedia.com/articles/3269-bible-translations |publisher=JewishEncyclopedia.com |access-date=10 February 2012 |archive-date=15 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120315222428/http://jewishencyclopedia.com/articles/3269-bible-translations |url-status=live }}</ref> Апокріфы належат ид реліґійнуй жыдувськуй літературі, головно періода Другого храма (дас 550 до&nbsp;н.&nbsp;е.&nbsp;– 70 н.&nbsp;е.); они были зачатково написані в Ізраїльови, Сірії, Еґіптови вадь Персії у гебрейськум, арамайськум, грецькум языках и пробовали розказовати за біблійні темы и персонажув.<ref>Pace (2016), pp.&nbsp;349–350.</ref> Їхньоє походжіня булшинов покрыто тайнов. Єдна май стара теорія їхнього похоженя правила, ож межи грецькоязычныма жыдами Александрії быв приятый „александрійськый“ канон, айбо пак еся теорія была пролишена.<ref>Blocher (2004), p.&nbsp;2.</ref> Сут указаня на вто, ож они не были прияті, кой быв затвердженый осталный юдаїштськый канон.<ref>Blocher (2004), p.&nbsp;82.</ref> Бізувно ся знає, ож апокріфы ся хосновали у новозавітні часы, айбо „ниґда ся не цитовали ги Писаня.“<ref>Blocher (2004), p.&nbsp;86.</ref> У сучасному юдаїзмови апокріфічні книгы ся не принимавут ги автентичні тай не включавут ся у канон. Айбо „етіопські жыдове, пораз названі ''фалашами'', мавут розшыреный канон, у котрый входят поєдны апокріфалні книгы.“<ref>Gerber (1994), pp.&nbsp;[https://books.google.com/books?id=DygOmktEvFMC&pg=PA43 43–46].</ref> Щи єднов причинов неприятя Септуаґінты юдаїштськыма рабинами стало желаня удграничити свою традицію уд набиравучого обороты християнства.<ref>„[…] die griechische Bibelübersetzung, die einem innerjüdischen Bedürfnis entsprang […] [von den] Rabbinen zuerst gerühmt (.) Später jedoch, als manche ungenaue Übertragung des hebräischen Textes in der Septuaginta und Übersetzungsfehler die Grundlage für hellenistische Irrlehren abgaben, lehte man die Septuaginta ab.“ —&nbsp;{{harvnb|Homolka|Jacob|Chorin|1999|loc=Bd.3|pp=43ff}}</ref><ref>„Two things, however, rendered the Septuagint unwelcome in the long run to the Jews. Its divergence from the accepted text (afterward called the Masoretic) was too evident; and it therefore could not serve as a basis for theological discussion or for homiletic interpretation. This distrust was accentuated by the fact that it had been adopted as Sacred Scripture by the new faith [Christianity] […] In course of time it came to be the canonical Greek Bible […] It became part of the Bible of the Christian Church.“ —&nbsp;{{cite web |title=Bible Translations – The Septuagint |url=http://jewishencyclopedia.com/articles/3269-bible-translations |publisher=JewishEncyclopedia.com |access-date=10 February 2012 |archive-date=15 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120315222428/http://jewishencyclopedia.com/articles/3269-bible-translations |url-status=live }}</ref> Наконець, рабины заявляли, ож іврит має божественый авторитет на удлику уд арамайського тай грецького языка&nbsp;— хоть тоты бесіды были ''[[Лінґва франка|лінґвами франками]]'' жыдув того періода (а арамайськый язык пак дустав статус сакралного, подобно д івритови).<ref>''Мішна Сота'' (7:2–4 тай 8:1), межи другыма, дискутує на тему сакралности іврита на удлику арамайського вадь грецького языка. Тото подабат на авторитет, котрый ся затвержує за ориґіналным арабськоязычным Кораном подля ісламськых учінь. Зато товмачіня Торы на грецькоє койне ранньыма жыдувськыма рабінами дожыли до сучасности лиш у рідкых фраґментах.</ref> ==== Правкы из Теодотіона ==== Книга Даніела є всокочена у 12&nbsp;главах Масоретського текста тай у двох май довгых грецькых верзіях: ориґіналнуй Септуаґінті, дас 100&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е., тай май пузнюй верзії пуд назвов [[Теодотіон]] дас 2.&nbsp;стороча&nbsp;н.&nbsp;е. Обадва грецькі тексты обсягувут три додаткы ид Даніелови: молитву Азаріаша тай Пісню Трьох Сятых Дітий; історію за Сусанну тай стареґув; історію за Бела тай шарканя. Товмачіня Теодотіона натулко шыроко ся копіровало у раннюй християнськуй церькви, ож його верзія [[Книга Даніела|Книгы Даніела]] почти перегнала Септуаґінтову. Єронім Стрідонськый у свому передслові до Даніела (407&nbsp;н.&nbsp;е.) указує удвергнутя Септуаґінтової верзії тої книгы у християнськум хоснованю: „Я … хочу надголосити читачови, ож не подля верзії Септуаґінты, айбо подля верзії самого Теодотіона церьквы публічно читавут Даніела.“<ref>{{cite web |title=St. Jerome, Commentary on Daniel (1958) pp. 15–157 |url=http://www.tertullian.org/fathers/jerome_daniel_02_text.htm |website=www.tertullian.org |access-date=2 February 2022 |archive-date=26 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100526033151/http://www.tertullian.org/fathers/jerome_daniel_02_text.htm |url-status=live }}</ref> Єронімово передслово щи споминат, ож [[Гекзапла]] обсяговала зазначкы, котрі указовали на пару читавых удлик у обсягови межи Теодотіоновым Даніелом тай май ранньыма верзіями у грецькум и гебрейськум языках. Даніел Теодотіона май близкый ид ужывшуй у Масоретському текстови верзії, котрый є основов про булшину сучасных товмачень. Теодотіонув Даніел ся подає у авторизованум уданю Септуаґінты, опублікованум Сікстом&nbsp;V.&nbsp;у&nbsp;році&nbsp;1587.<ref>[[wikisource:Catholic Encyclopedia (1913)/Book of Daniel|Catholic Encyclopedia (1913)]]</ref> ==== Кунцьова форма ==== :'''''Скапчані статі:''''' ''[[Второканонічні книгы]]'', ''[[Біблійні апокріфы]]'' Текстуалні критикы у сучасности дебатувут на тему того, як мож спойити вєдно май ранньый назур на Септуаґінту ги на „неакуратный“ переклад тай обсяг Звиткув Мертвого моря у Кумрані, звиткув, найденых у Ваді Мураббаʼат, Нагал Гевер тай Масаді. Тоты звиткы на 1000–1300&nbsp;рокув май старі ги Лєнінґрадськый текст, датованый 1008&nbsp;н.&nbsp;е., котрый є основов про Масоретськый текст.<ref>Fitzmeyer (1992), p.&nbsp;40.</ref> Звиткы пудтвердили булшину Масоретського текста, айбо при тум ся удличавут уд нього, и многі з тых розбіжностий ся вмісто того соглашувут из Септуаґінтов, Самаритянськым Пятикнижам тай грецькым Старым Завітом.<ref name=":7">Fitzmeyer (1992), p.&nbsp;41.</ref> Копії подакотрых текстув, котрі ся проголошовали апокріфами, тоже сут межи Кумранськыма текстами.<ref>Blocher (2004), p.&nbsp;82.</ref> Давні рукописы Книгы Сіраха, „Псалмы Єгошуа Нуна“, Тобіт тай Посланя Єреміяша, як теперь ся знає, екзистовали у гебрейськуй верзії.<ref>Fitzmeyer (1992), pp.&nbsp;14, 52.</ref> Септуаґінтові варіації поєдных біблійных книг, наприклад Даніела тай Естер, май довгі ги тоты, што сут у юдаїштському канонови. У Септуаґінті Єреміяш май куртый ги у Масоретськум тексті, айбо покуртаный Єреміяш у івриті быв найденый у Кумрані у пещері&nbsp;№4.<ref name=":7" /> Извиткы Ізаяша, Выхода, Єреміяша, Даніела, Самуела указувут важні текстуалні варіанты, удличні уд Масоретського текста.<ref name=":7" /> У сучасности Септуаґінта ся розникує ги акуратноє товмачіня иншакої гебрейськоязычної формы вадь ревізії поєдных книг, айбо дале йде діскусія за вто, як майліпше охарактеризовати йсі удличавучі ся тексты.<ref name=":7" /> === Псевдепіґрафічні книгы === Псевдепіґрафы вто писемні праці из недобрі приписаным авторством. Робота годна быти псевдепіґрафом, айбо при тум не фалсіфікатом (бо фалсіфікат ото нарочный обман); причины про псевдепіґрафічну природу книг годні быти разні.<ref name=":8">Metzger (1972), p.&nbsp;4.</ref> Наприклад, Єванґеліє Барнабы (Варнавы) ся держит псевдепіґрафічным, бо авторство ся приписує Барнабі, компаніону Апостола Павла, айбо обадва рукописы ся датувут Середньовічам. Апокріфы тай псевдепіґрафы тото не єдно. Термін „апокріф“ ся тыче писань, котрі себе позиціонувут ги сакралні, айбо не принимавут ся канонами, а псевдепіґрафы тото літературна катеґорія про всі писемні роботы, и канонічні, и апокріфалні. Они годні быти автентичныма вадь неавтентичныма в ушыткых смыслах кромі недобрі присуженого авторства.<ref name=":8" /> Термін „псевдепіґраф“ часто ся хоснує про попис многых творув жыдувської реліґійної літературы, написаных межи дас 300&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е. тай&nbsp;300&nbsp;н.&nbsp;е.; не вшыткі з них сут псевдепіґрафічными. Термін ищи ся хоснує на книгы Нового Завіта из сомнівным авторством. Межи старозавітными псевдепіґрафами сут:<ref>Harris (1985), pp.&nbsp;vii, 197–221, 223–243.</ref> * 3 Макабеї (Макавеї) * 4 Макабеї * Вознесіня Мойсея * Етіопська Книга Еноха (1 Енох) * Старословянська Книга Еноха (2 Енох) * Гебрейська Книга Еноха (3 Енох; щи знама ги „Удкровеня Метатрона“ вадь „Книга Ребе Ішмаела, выщого жерця“) * Книга Юбілеюв * Сірійськый Апокаліпс Баруха (2 Барух) * Письмо Арістея (Письмо ид Філократови за товмачіня юдаїштськых писань на грецькый язык) * Жывот Адама и Євы * Мучеництво тай Вознесіня Ізаяша * Псалмы Соломона * Сібілінські Оракулы * Грецькый Апокаліпс Баруха (3 Барух) * Заповіді Дванадцятьох Патріархув ==== Книга Еноха ==== {{ГоловнаСтатя|Книга Еноха}} Вызначныма псевдепіґрафічныма роботами сут Книгы Еноха: 1&nbsp;Енох (котра ся всокотила лиш у языкови [[ґеез]]), 2&nbsp;Енох (всокотила ся лиш у старославянськум языку), 3&nbsp;Енох (всокотила ся у гебрейськум языку; дас 5–6.&nbsp;ст.). Тото давні жыдувські реліґійні праці, традиційно приписовані пророку [[Енох|Еноху]], прадідови патріарха [[Ной|Ноя]]. Фраґмент Книгы Еноха быв найденый межи кумранськыма звитками, што указує на єї давность.<ref name=":11">Stuckenbruck, Erho (2011), pp.&nbsp;259, 267.</ref> Май старі часті (головно у Книзі Позирачув) датувут ся дас уд 300&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е., а майсвіжо написана часть (Книга Пришт) віроятно была складена у кунци 1.&nbsp;ст.&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.<ref>Fahlbusch, Bromiley (2004), p.&nbsp;411.</ref> Книга Еноха не є частьов біблійного канона про булшину жыдув, кромі етіопськых жыдув ([[Бета Ізраїль]]). Булшина християнськых деномінацій и традіцій годні принимати Книгы Еноха ги такі, што мавут якыйись історичный вадь теолоґічный інтерес ци важность. Часть Книгы Еноха ся цитує у Посланьови Юды тай Книзі Жыдув (частьох Нового Завіта), айбо християне обычно держат Книгы Еноха неканонічными.<ref>{{cite web |title=The Book of Enoch and The Secrets of Enoch |url=http://reluctant-messenger.com/enoch.htm |website=reluctant-messenger.com |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140608170257/http://reluctant-messenger.com/enoch.htm |archive-date=8 June 2014 }}</ref> Уйимкы чинят Етіопська тай Ерітрейська православні тевагедські церьквы.<ref name=":11" /> Етіопська Біблія закладена не на грецькуй, и Етіопська церьков має мало иншакоє розуміня канона ги другі християнські традиції.<ref name=":12">Stuckenbruck, Erho (2011), pp.&nbsp;261.</ref> У Етіопії канон не має такої стабілности, айбо и не є домак удкрытый.<ref name=":12" /> Книга Еноха давно ся тамкы держит божествено вдухновленым писаньом, айбо „писаня“ тай „канон“ про них ото не фурт єдно. Офіційный етіопськый канон має 81&nbsp;книг, айбо тото число ся досігат по разному через разні списы книг, и Книга Еноха пораз ся включат у них, а пораз ніт.<ref name=":12" /> Днешні доказы закріплювут Книгу Еноха ги канонічну и у Етіопії, и у Ерітреї.<ref name=":11" /> === Християнська Біблія === [[File:Gutenberg_Bible_scan.jpg|міні|Бук из [[Йоганн Ґутенберґ|Ґутенберґової]] Біблії]] Християнська Біблія тото комплет книг, розділеный на Старый и Новый Завіты, котрі християнська деномінація у пруйшлому вадь дотеперь рахує божествено іншпірованым текстом.<ref>Johnson (2012), p.&nbsp;374.</ref> Рання християнська церьков головно хосновала Септуаґінту, бо тота была написана по грецькы, ворошным языком тої епохы, а носителі арамайського хосновали [[Тарґум|Тарґумы]], товмачіня по арамайськы. Пак были додані посланя апостолув тай єванґелія вєдно з другыма текстами, котрі сформовали Новый Завіт.<ref>Kelly (2000), [https://books.google.com/books?id=UivDgM0WywoC&pg=PA31 pp.&nbsp;31–32].</ref> ==== Старый Завіт ==== {{ГоловнаСтатя|Старый Завіт}} Старый Завіт мав важну роль про християнську церьков уд майпервых єї днув. Изглядатель Біблії Ніколас Томас Райт каже, ож „Исус сам быв глубоко сформованый писанями“.<ref>Wright (2005), p.&nbsp;3.</ref> Райт додає, ож ранні християне ся вбертали ид тым такой гебрейськым писаньом у свойих провбах порозуміти земный жывут Христа. Они держали „сяті писаня“ ізраїльтян мусайныма настановами про християнув, як тото ілуструвут слова Павла ид Тімотею (Тімофію) (2&nbsp;Тімотей 3:15), указувучи на Месію тай на кулмінацію у Исусі як „новому завіті“, пророкованому Єреміяшом.<ref name="Wright">{{harvnb|Wright|2005|p=}}</ref> [[Протестантство|Протестантськый]] Старый Завіт 21.&nbsp;стороча тото 39-книжный канон, котрый ся удличат числом книг уд юдаїштського Танаха лиш позад иншакого метода розділеня. [[Римокатолицька церьков]] признає 46&nbsp;книг свойим Старым Завітом (45 кідь раховати Єреміяша тай його Нарікы єднов книгов),<ref>{{Cite book|title=Catechism of the Catholic Church|chapter-url=https://www.vatican.va/archive/ENG0015/__PR.HTM#:~:text=120%20|chapter=Paragraph 120|year=2019|publisher=Libreria Editrice Vaticana|edition=2nd}}</ref> а [[Православна церьков|восточноправославна церьков]] признає щи шість книг зверьх того. Тото ся кыват и сірійської верзії Біблії, ''Пешітты'', и біблійного канона Етіопської православної тевагедської церькви.<ref name="FUP1970">„Even though they were not placed on the same level as the canonical books, still they were useful for instruction. … These&nbsp;– and others that total fourteen or fifteen altogether&nbsp;– are the books known as the Apocrypha.“ —&nbsp;Williams (1970), p.&nbsp;141.</ref><ref name="Ewert">„English Bibles were patterned after those of the Continental Reformers by having the Apocrypha set off from the rest of the OT. Coverdale (1535) called them ,Apocrypha‘. All English Bibles prior to 1629 contained the Apocrypha. Matthew's Bible (1537), the Great Bible (1539), the Geneva Bible (1560), the Bishop's Bible (1568), and the King James Bible (1611) contained the Apocrypha. Soon after the publication of the KJV, however, the English Bibles began to drop the Apocrypha and eventually they disappeared entirely. The first English Bible to be printed in America (1782–83) lacked the Apocrypha. In 1826 the British and Foreign Bible Society decided to no longer print them. Today the trend is in the opposite direction, and English Bibles with the Apocrypha are becoming more popular again.“ —&nbsp;Ewert (2010), p.&nbsp;104.</ref><ref name="Wells1911">„Fourteen books and parts of books are considered ''Apocryphal'' by Protestants. Three of these are recognized by Roman Catholics also as ''Apocryphal''.“ —&nbsp;Wells (1911), p.&nbsp;41.</ref> Позад того, ож каноны писань ся розличавут межи юдаїштами, православными, римокатолицькыми тай протестантськыми християнами, обсяг апокріфікы кажджої комуніты иншакый, як и хоснованя терміна „апокріф“. Про юдаїштув ниєден из апокріфув не є канонічным. Християне называвут есю зберьку „второканонічныма книгами“; грецькі православні мавут про неї термін „Анаґіґноскомена“ ({{Lang-el|Ἀναγιγνωσκόμενα ''Anagignoskómena''}}, букв. „што ся читат, што варта читати“).<ref>Pace (2016), p.&nbsp;349.</ref><ref>Тридентськый канон:{{Цитат 2|Айбо кідь кось не принимат ги сакралні тай канонічні названі книгы, цілком из ушыткыма їх частями, як они были хосновані на читаня у Католицькуй церькви, тай як они сут укладені у старуй латинськуй Вулґаті; тай свідомо и нарочно не честує спомнені горі традиції; най му буде [[анатема]].|''Decretum de Canonicis Scripturis'', Тридентськый собор, 8.&nbsp;апріля 1546}}</ref> Книгы, включені у католицьку, православну, грецьку и старословянську Біблії тото: Тобіт (Тобіаш, Товіт), Юдіт, Мудрость Соломона, Сірах, Барух (Варух), Письмо Єреміяша (щи названоє 6.&nbsp;главов Баруха), 1&nbsp;Макабеї, 2&nbsp;Макабеї, грецькі додаткы до Естер тай Даніела.<ref>Reinhartz (2021), p.&nbsp;19.</ref> Грецька православна церьков тай словянські церьквы (у Білоруси, Болгарії, Босні тай Герцеґовині, Горватії, Польщи, Росії, Сівернуй Македонії, Сербії, Словакії, Словенії, Украйині, Чорнуй Горі) щи додавут:<ref>Pace (2016), p.&nbsp;350.</ref> * 3 Макабеї * 1 Ездраш * Молитва Манассеса (Манассії) * Псалом 151 2&nbsp;Ездраш (4&nbsp;Ездраш), не записаный у Септуаґінті, не екзистує у грецькому, айбо є у латині. 4&nbsp;Макабеї ся принимавут за канон лиш у Грузинськуй церькви. Тото додаток ид грецькуй православнуй Біблії, и зато пораз ун ся заносит межи апокріфы.<ref>Reinhartz (2021), p.&nbsp;20.</ref> Сірійськый православный канон обсягує ай: * Псалмы 151–155 * Апокаліпс Баруха * Письмо Баруха<ref>McDonald (2021), p.&nbsp;43.</ref> Етіопськый старозавітный канон хоснує книгы: Енох тай Юбілеї (котрі ся всокотили лиш на языкови [[ґеез]]), 1–3&nbsp;Етіопські Макабеї, Грецькый Ездраш, 2&nbsp;Ездраш тай Псалом 151.<ref name="FUP1970" /><ref name="Wells1911" /> Управленый ворошный лекціонарій [[Лутеранство|лутеранської]], моравської, реформатської, анґліканської тай методіштської церьквув хоснує апокріфы у літурґіях, подавучи при тум алтернативні читаня из канонічных книг Старого Завіта.<ref>„In all places where a reading from the deuterocanonical books (The Apocrypha) is listed, an alternate reading from the canonical Scriptures has also been provided.“ —&nbsp;{{cite web |url=http://www.commontexts.org/rcl/rcl_introduction_web.pdf |title=The Revised Common Lectionary |year=1992 |publisher=Consultation on Common Texts |access-date=19 August 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150701230910/http://www.commontexts.org/rcl/RCL_Introduction_Web.pdf |archive-date=1 July 2015 }}</ref> Того уданя Біблії, націлені на хоснованя у лутеранськуй и анґліканськуй церьквах обсягувут чотырнадцять книг Апокріфы, многі з котрых сут приятыма католицьков церьковльов второканонічныма книгами, а кромі того 1&nbsp;Ездраш, 2&nbsp;Ездраш тай Молитва Манассеса, котрі были у додатку ид Вулґаті.<ref>Campbell (2000), pp.&nbsp;336–337.</ref> Римокатолицька тай восточноправославна церьквы хоснувут булшину книг Септуаґінты, на удлику уд протестантськых церьквув. По [[Реформация|Реформації]] многі протестантські Біблії яли ся держати юдаїштського канона тай выключати додаточні, апокріфічні з юдаїштської перспективы тексты. {| class="toccolours" cellspacing="0" style="width:75%; margin:auto; clear:center; text-align:left; font-size:85%;" |- style="vertical-align:bottom; font-weight:bold;" | style="border-bottom:2px groove #aaa; " |Православный Старый Завіт<ref>McLay (2003), pp.&nbsp;3–4.</ref><ref>Канон ориґіналної старогрецькоязычної Септуаґінты є предметом спорув. Табла указує канон Старого Завіта як ун ся хоснує у сучасности у грецькому православії.</ref> | style="border-bottom:2px groove #aaa; " |Латинізована грецька назывка | style="border-bottom:2px groove #aaa; " |Назывкы по русинськы |- ! colspan="3" |Закон |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Γένεσις}} |Génesis |Бытя |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἔξοδος}} |Éxodos |Выход |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Λευϊτικόν}} |Leuitikón |Левіт |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἀριθμοί}} |Arithmoí |Числа |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Δευτερονόμιον}} |Deuteronómion |Deuteronomy |- ! colspan="3" |Історія |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἰησοῦς Nαυῆ}} |Iêsous Nauê |Йозуе (Исус Навин, Єгошуа Нун) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Κριταί}} |Kritaí |Суді |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ῥούθ}} |Roúth |Рут |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Βασιλειῶν Αʹ}}<ref>{{lang|grc|Βασιλειῶν}} (''Basileiōn'') тото ґенетив множного числа уд {{lang|grc|Βασιλεῖα}} (''Basileia'').</ref> |I Basileiōn |1 Самуел (Самуїл) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Βασιλειῶν Βʹ}} |II Basileiōn |2 Самуел |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Βασιλειῶν Γʹ}} |III Basileiōn |1 Царі |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Βασιλειῶν Δʹ}} |IV Basileiōn |2 Царі |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Παραλειπομένων Αʹ}} |I Paraleipomenon<ref>Т.&nbsp;є. „''Удкладені річи''“ уд {{lang|grc|Ἔσδρας Αʹ}}.</ref> |1 Кронікы |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Παραλειπομένων Βʹ}} |II Paraleipomenon |2 Кронікы |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἔσδρας Αʹ}} |I Esdras |1 Ездраш (Ездра) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἔσδρας Βʹ}} |II Esdras |Ездраш–Нееміяш (Ездра–Неемія) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Τωβίτ}}<ref>Ищи Τωβείτ вадь Τωβίθ у поєдных жерелах.</ref> |Tōbit |Тобіт (Тобіаш, Товіт) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἰουδίθ}} |Ioudith |Юдіт |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἐσθήρ}} |Esther |Естер из додатками |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Μακκαβαίων Αʹ}} |I Makkabaion |1 Макабеї (Макавеї) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Μακκαβαίων Βʹ}} |II Makkabaion |2 Макабеї |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Μακκαβαίων Γʹ}} |III Makkabaion |3 Макабеї |- ! colspan="3" |Мудрость |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ψαλμοί}} |Psalmoi |[[Книга Псалмув|Псалмы]] |- | style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Ψαλμός ΡΝΑʹ}} |Psalmos 151 |Псалом 151 |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Προσευχὴ Μανάσση}} |Proseuchē Manassē |Молитва Манассеcа (Манассії) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἰώβ}} |Iōb |Йоб (Йов) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Παροιμίαι}} |Paroimiai |Пословиці |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἐκκλησιαστής}} |Ekklēsiastēs |[[Еклезіаст]] |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἆσμα Ἀσμάτων}} |Asma Asmatōn |Пісня Пісень (Пісня Соломона) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Σοφία Σαλoμῶντος}} |Sophia Salomōntos |Мудрость (Мудрость Соломона) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Σοφία Ἰησοῦ Σειράχ}} |Sophia Iēsou Seirach |Сірах (Мудрость Сіраха) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ψαλμοί Σαλoμῶντος}} |Psalmoi Salomōntos |Псалмы Соломона<ref>Не сут у православнум каноні, айбо были записані у Септуаґінті. —&nbsp;{{cite web |title=NETS: Electronic Edition |url=http://ccat.sas.upenn.edu/nets/edition/ |website=ccat.sas.upenn.edu |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110729150550/http://ccat.sas.upenn.edu/nets/edition/ |archive-date=29 July 2011 }}</ref> |- ! colspan="3" |Пророкы |- ! style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Δώδεκα}} !Dōdeka (букв. Дванадцять) !Малі Пророкы |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Ὡσηέ Αʹ}} |I Osëe |Озеаш (Осія) |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Ἀμώς Βʹ}} |II Amōs |Амос |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Μιχαίας Γʹ}} |III Michaias |Міхеаш (Міхей) |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Ἰωήλ Δʹ}} |IV Ioël |Йоел (Йоіл) |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Ὀβδίου Εʹ}}<ref>Ґенетив уд „Візія ''Абдіаша''“, первых слув книгы.</ref> |V Obdiou |Абдіаш (Авдій) |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Ἰωνᾶς Ϛ'}} |VI Ionas |Йонаш (Йона) |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Ναούμ Ζʹ}} |VII Naoum |Нагум (Наум) |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Ἀμβακούμ Ηʹ}} |VIII Ambakoum |Габакук (Авакум) |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Σοφονίας Θʹ}} |IX Sophonias |Софоніаш (Софонія) |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Ἀγγαῖος Ιʹ}} |X Angaios |Аґґей |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Ζαχαρίας ΙΑʹ}} |XI Zacharias |Захаріаш (Захарія) |- style="text-indent:2em" |Μαλαχίας ΙΒʹ |XII Malachias |Малахіаш (Малахія) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἠσαΐας}} |Ēsaias |Ізаяш (Ісая) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἱερεμίας}} |Hieremias |Єреміяш (Єремія) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Βαρούχ}} |Barouch |Барух (Варух) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Θρῆνοι}} |Thrēnoi |Нарікы (Плач, Плач Єреміяша) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἐπιστολή Ιερεμίου}} |Epistolē Ieremiou |Письмо Єреміяша |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἰεζεκιήλ}} |Iezekiêl |Езекієль |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Δανιήλ}} |Daniêl |Даніел (Даніїл) из додатками |- ! colspan="3" |Додаток |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Μακκαβαίων Δ' Παράρτημα}} |IV Makkabaiōn Parartēma |4 Макабеї<ref>Зачатково ся клали по 3&nbsp;Макабейох тай перед Псалмами, айбо у православному каноні покладені у додаткови.</ref> |} ==== Новый Завіт ==== {{ГоловнаСтатя|Новый Завіт}} Новый Завіт ото назывка другої части християнської Біблії. Хоть подакотрі научникы кажут, ож арамайськый быв ориґіналным языком Нового Завіта,<ref name="Erbes">{{cite web |last1=Erbes |first1=Johann E. |title=The Aramaic New Testament: Estrangelo Script: Based on the Peshitta and Harklean Versions |url=https://digitalcommons.andrews.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1646&context=auss |website=digitalcommons.andrews.edu |publisher=American Christian Press |access-date=10 April 2022 |pages=259–260 |date=1984 |archive-date=12 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220612205218/https://digitalcommons.andrews.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1646&context=auss |url-status=live }}</ref> булшина ученых має назор, ож Новый Завіт ся писав говоренов формов грецького койне. Правит ся, ож ото быв при тому читаво семітизованый грецькый язык: сінтакс подабат на говореный грецькый, айбо за стильом бесіда є булшинов похожа на семітські.<ref>Wallace (1996), pp.&nbsp;25–29.</ref><ref>„The New Testament was written in Koine Greek, the Greek of daily conversation. The fact that from the first all the New Testament writings were written in Greek is conclusively demonstrated by their citations from the Old Testament …“ —&nbsp;Aland & Aland (1995), p.&nbsp;52.</ref><ref>„How came the twenty-seven books of the New Testament to be gathered together and made authoritative Christian scripture? 1.&nbsp;All the New Testament books were originally written in Greek. On the face of it this may surprise us.“ —&nbsp;Hunter (1972), p.&nbsp;9.</ref> Грецькоє койне было ворошным языком, т.&nbsp;є.&nbsp;лінґвов франков Западної римської імперії уд завойовань Александра Великого (335–323&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.) до розвою бізантського грецького (дас 600&nbsp;н.&nbsp;е.), а арамайськый быв бесідов Исуса, Апостолув и давнього Близкого Востока.<ref name="Erbes" /><ref>„This is the language of the New Testament. By the time of Jesus the Romans had become the dominant military and political force, but the Greek language remained the ,common language‘ of the eastern Mediterranean and beyond, and Greek …“ —&nbsp;{{harvnb|Duff|Wenham|2005|p=xxv}}</ref><ref>„By far the most predominant element in the language of the New Testament is the Greek of common speech which was disseminated in the East by the Macedonian conquest, in the form which it had gradually assumed under the wider development …“ —&nbsp;{{harvnb|Blass|Thackeray|2008|p=[https://books.google.com/books?id=akD7DwAAQBAJ&pg=PA2 2]}}</ref><ref>„In this short overview of the Greek language of the New Testament we will focus on those topics that are of greatest importance for the average reader, that is, those with important …“ —&nbsp;{{harvnb|Aune|2010|p=61}}</ref> Термін „Новый Завіт“ ся увюг у хоснованя у 2.&nbsp;сторочу бігом діспута за вто, ци юдаїштська Біблія має ся включовати вєдно из християнськыма писаня ги сакралный текст.<ref>Barton (1998), pp.&nbsp;3, 4, 7.</ref> Общоприято, ож написаный Новый Завіт жыдами. Выведені сут три общі ідеї за вто, як и зашто давні юдаїшто-християне вчинили тай прияли нові тексты за рувноцнні устояным гебрейськым. Сященик и біблеїшта Джон Бартон пише, ож давні християне навірно просто продовжовали жыдувські традиції записованя тай інкорпорованя свойої віры у авторитативні реліґійні книгы.<ref>Barton (1998), p.&nbsp;2.</ref> Другый пудход удграничує тоты божествено іншпіровані писаня на основі концепції „канона“, котрый ся розвив у 2.&nbsp;ст.<ref>Barton (1998), pp.&nbsp;3–8.</ref> Третьый обсягує формалізацію канона.<ref>Barton (1998), pp.&nbsp;8–11.</ref> Подля Бартона, розлука лиш у термінолоґії; йсі ідеї ся скапчувут уєдно, кідь розникувут ся ги три етапы формованя Нового Завіта.<ref>Barton (1998), pp.&nbsp;11, 14–19.</ref> При приятьови назора {{Iw|Алберт Карл Зундберґ|Алберта Карла Зундберґа-молодшого|de|Albert C. Sundberg}}, ож „канон“ и „писаня“ тото не єдно, и удповідно „писаня“ давні християне прияли задовго до приятя „канона“, первый из сих етапув быв завершеный удносно рано.<ref>Barton (1998), pp.&nbsp;9–11, 17–18.</ref> Бартон каже: Теодор Цан дуйшов ид услідкови, ож „до кунця першого стороча уже быв християнськый канон“, айбо тото быв не тот самый канон, котрый ся поклав у далші столітя.<ref>Barton (1998), p.&nbsp;3.</ref> Зундберґ каже, ож у перші стороча не было крітеріюв про включеня текстув у „сакралні писаня“ кроме божественого вдухновліня, тай ож нико у 1.&nbsp;сторочу не мав ідеї закрытого канона.<ref>Barton (1998), pp.&nbsp;9–11.</ref> Єванґелія ся принимали ранньыма вірувучыма ги розказы, передані уд тых Апостолув, котрі лично знали Исуса тай были навчені ним.<ref>Kelly (2000), p.&nbsp;[https://books.google.com/books?id=UivDgM0WywoC&pg=PA4 4].</ref> Далшый біблійный крітіцізм пуддав сомніву авторство и датованя єванґелій. Шыроко признано, ож християнськый канон, котрый подабав на сучасный, быв приятый отцями церькви в удповідь на многі писаня, котрі тоже заявляли за свою божествену природу, айбо протирічили ортодоксії и были названі [[Єресь|єресьов]].<ref>Barton (1998), p.&nbsp;7.</ref> Третьый етап розвоя, фіналный канон, появив ся у 4.&nbsp;сторочови из серійов синодув, котрі як резултат дали канон Старого тай Нового Завіта, хоснованый доныні. Наслідком Гіппонійського синода 393.&nbsp;року&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е. тай роботы Єроніма Стрідонського появила ся ''Вулґата'' ({{Lang-la|Biblia Vulgata}}), латинськоє товмачіня Біблії народнов бесідов, и стала каноном Нового Завіта позад настояня товдышнього Папы, котрый правив, ож канон Вулґаты удповідав рішеням пережых синодув. Новозавітні книгы уже мали читавый авторитет у кунци 1.&nbsp;– на зачатку 2.&nbsp;стороча.<ref>Barton (1998), p.&nbsp;14.</ref> Даже у період свого формованя булшина книг Нового Завіта, котрі ся раховали ''писаньом'', были согласовані. Лінґвішта Стенлі&nbsp;Е.&nbsp;Портер каже, ож „доказы з апокріфічної неєванґелської літературы такі рувно ги з апокріфічных єванґелій&nbsp;— другыми словами, текст грецького Нового Завіта быв удносно твердо зафіксованый тай стабілный на другоє и третьоє стороча“.<ref>Porter (2011), p.&nbsp;198.</ref> Кой у 4.&nbsp;ст.&nbsp;отці церькви затвержовали „канон“, они уже фактично лиш кодифіковали тото, што уже было універзално приятоє.<ref>Barton (1998), p.&nbsp;15.</ref> Новый Завіт ото зберька из 27&nbsp;книг<ref>Mears (2007), [https://books.google.com/books?id=m2Lz7iwklhAC&pg=PA439 pp.&nbsp;438–439].</ref> 4&nbsp;разных жанрув християнської літературы (Єванґелія, Діяня Апостолув, Посланя тай Апокаліпс). Тоты книгы мож поґруповати: [[Єванґеліє|Єванґелія]]&nbsp;— оповіді за послідні три рокы Исусового жывота, його смерть и воскресіня. * [[Синоптичні єванґелія]] ** [[Єванґеліє уд Матія]] ** [[Єванґеліє уд Марка]] ** [[Єванґеліє уд Лукы]] * [[Єванґеліє уд Йоана]] Наративна література, котра розказує історію дуже раннього апостолського періода. * [[Діяня Апостолув]] Павлові посланя, адресовані окремым церьковным ґрупам про рішеня проблем, пудпору тай даваня настановув. {{Div col|colwidth=18em}} * [[Посланя ид римлянам]] * [[Первоє посланя ид коринтянам]] * [[Другоє посланя ид коринтянам]] * [[Посланя ид ґалатянам]] * [[Посланя ид ефесянам]] * [[Посланя ид філіплянам]] * [[Посланя ид колосянам]] * [[Первоє посланя тесалонянам]] * [[Другоє посланя ид тесалонянам]] {{Div col end}} Пастырські посланя за церьков, християнські жывут, доктрину и керовництво. {{Div col|colwidth=18em}} * [[Первоє посланя ид Тімотейови|Первоє посланя ид Тімотейови (Тімофійови)]] * [[Другоє посланя ид Тімотейови]] * [[Посланя ид Тітови]] * [[Посланя ид Філемонови]] * [[Посланя ид жыдам]] {{Div col end}} Католицькі посланя, щи названі общыма вадь малыма посланями. {{Div col|colwidth=18em}} * [[Посланя Якова]] пудпорує реліґійный спосуб жывота. * [[Первоє посланя Петра]] розказує за узвы тай страданя. * [[Другоє посланя Петра]] оповідат булше за цілі страданя, христолоґію, етику тай есхатолоґію. * [[Первоє посланя Йоана]] указує, як спознати истинных християн: за їх етиков, прокламаційов Христа у плоти тай по їхнюй любови. * [[Другоє посланя Йоана]] варує против [[докетізма]]. * [[Третьоє посланя Йоана]] дає хоробрость, силу тай варує. * [[Посланя Юды]] засужує опонентув. {{Div col end}} Апокаліптична література (пророча). * [[Книга Удкровеня]] (Апокаліпс) пророкує конець світа. Католицізм, протестантізм и восточноє православіє мавут єднакый 27-книжный новозавітный канон; шор ся удличат межи словянськов, сірійськов и етіопськов традиціями. ==== Канонічні варіації ==== ===== Пешітта ===== {{ГоловнаСтатя|Пешітта}} Пешітта ([[Класичный сірійськый язык|кл.&nbsp;сір.]] {{Lang|syc|ܦܫܺܝܛܬܳܐ}} ''or'' {{lang|syc|ܦܫܝܼܛܬܵܐ}} ''pšīṭtā'') тото стандартна верзія Біблії про церьквы сірійської традиції. Удну біблеїстичных кругув є неуніверзалный консенсус, ож Старый Завіт Пешітты быв потовмаченый на [[сірійськый язык]] из [[Біблійный іврит|біблійного іврита]], навірно у 2.&nbsp;сторочу&nbsp;н.&nbsp;е., тай ож Новый Завіт Пешітты быв потовмаченый из грецького языка.<ref>„The Peshitta Old Testament was translated directly from the original Hebrew text, and the Peshitta New Testament directly from the original Greek“ —&nbsp;{{harvnb|Brock|1988|p=[https://archive.org/stream/TheBibleInTheSyriacTradition/BrockTheBibleInTheSyriacTradition#page/n7/mode/2up 13]}}</ref> Сесь Новый Завіт, на зачаткови не обсягувучый [[Антілеґомен|спорні книгы]] (2.&nbsp;посланя Петра, 2.&nbsp;посланя Йоана, 3.&nbsp;посланя Йоана, посланя Юды, Удкровеня), став стандартом перед зачатком 5.&nbsp;ст. Пять спорных книг были додаті у Гаркеловуй верзії (616&nbsp;н.&nbsp;е.) Томы Гаркелського.<ref name="Bromiley1995">„Printed editions of the Peshitta frequently contain these books in order to fill the gaps. D. Harklean Version. The Harklean version is connected with the labours of Thomas of Harqel. When thousands were fleeing Khosrou's invading armies, …“ —&nbsp;{{harvnb|Bromiley|1995|p=976}}</ref><ref name="Erbes2">{{cite web |last1=Erbes |first1=Johann E. |title=The Aramaic New Testament: Estrangelo Script: Based on the Peshitta and Harklean Versions |url=https://digitalcommons.andrews.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1646&context=auss |website=digitalcommons.andrews.edu |publisher=American Christian Press |access-date=10 April 2022 |pages=259–260 |date=1984 |archive-date=12 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220612205218/https://digitalcommons.andrews.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1646&context=auss |url-status=live }}</ref> ===== Канон католицької церькви ===== Канон католицької церькви ся затвержовав Римськым синодом (382), синодом у Гіппонії (393), Картаґенськыма соборами (397 тай 419), Флоренційськым собором (1431–1449) тай Тридентськым собором (1545–1563), што дало в резултаті 46&nbsp;книг Старого Завіта тай 27&nbsp;книг Нового Завіта&nbsp;— в рокаши 73&nbsp;книгы католицької Біблії.<ref>Rüger (1989), p.&nbsp;302.</ref><ref>{{cite web |title=Canons and Decrees of the Council of Trent |url=http://www.bible-researcher.com/trent1.html |website=www.bible-researcher.com |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110805122857/http://www.bible-researcher.com/trent1.html |archive-date=5 August 2011 }}</ref><ref>Тридентськый собор пудтвердив тот самый испис/канон сакралных писань, котрый уже быв затверженый Гіппонійськым синодом 393.&nbsp;рока, Картаґенськым собором 28.&nbsp;авґуста 397.&nbsp;року, Флоренційськым собором 4.&nbsp;фебруара 1442.&nbsp;року; —&nbsp;{{cite web |title=Council of Basel 1431–45 A.D. Council Fathers |url=http://www.papalencyclicals.net/Councils/ecum17.htm |website=Papal Encyclicals |language=en |date=14 December 1431 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130424112748/http://www.papalencyclicals.net/Councils/ecum17.htm |archive-date=24 April 2013 }} – ''[[Папська була|Була]] союза из коптами,'' ''семый параґраф''.</ref> ===== Етіопськый православный канон ===== Канон Етіопської православної тевагедської церькви май шырокый ги каноны, хосновані булшинов другых християнськых церьквув. У етіопськуй православнуй Біблії є 81&nbsp;книг.<ref name="Ethiopian">{{cite web |url=http://www.ethiopianorthodox.org/english/canonical/books.html |title=The Ethiopian Orthodox Tewahedo Church |publisher=Ethiopianorthodox.org |access-date=19 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101105112040/http://ethiopianorthodox.org/english/canonical/books.html |archive-date=5 November 2010 |url-status=live }}</ref> Окрем книг Септуаґінты, приятых другыма православныма християнами, етіопськый Старый Завіт хоснує Книгу Еноха тай Книгу Юбілеюв (давні жыдувські книгы, котрі ся всокотили лиш у языку [[ґеез]], айбо на них ся реферувут поєдны канонічні книгы Старого Завіта),<ref>Reinhartz (2021), p.&nbsp;19.</ref> грецьку Книгу Ездраша тай Апокаліпс Ездраша, 3&nbsp;книгы етіопськых Макабеюв тай псалом&nbsp;151 у кунци [[Псалтырь|Псалтыря]].<ref name="Wells1911" /><ref name="FUP1970" /> Шор книг Старого Завіта ся мало удличат так, ож етіопськый Старый Завіт хоснує Септуаґінтув шор Малых Пророкув, а не юдаїштськый.<ref name="Ethiopian" /> === Апокріфічні книгы Нового Завіта === : '''''Скапчана статя:''''' ''[[Апокріфон]]'' Новозавітні апокріфы вто шор писань ранньых християн, котрі розказувут за Исуса и його ученя, природу Бога, ученя Апостолув и їх дії. Подакотрі из сих робут ся держали частьов Писаня подакотрыма ранньыма християнами, айбо зачинавучи з 5.&nbsp;столітя&nbsp;н.&nbsp;е. ся появив шырокый консенсус, котрый ограничив Новый Завіт до 27&nbsp;книг сучасного канона.<ref>{{cite book|last=Van Liere|first=Frans|date=2014|title=An Introduction to the Medieval Bible|pages=68–69|publisher=Cambridge University Press|url=https://books.google.com/books?id=Dwd-AgAAQBAJ&pg=PA68|isbn=9780521865784}}</ref><ref name="Ehrman2003">{{cite book|last=Ehrman|first=Bart D.|date=2003|title=Lost Christianities: Battles for Scripture and the Faiths We Never Knew|pages=230–231|publisher=Oxford University Press|url=https://books.google.com/books?id=HHDNe8KmMAIC&pg=PA230|isbn=9780199756681|access-date=20 May 2023|archive-date=19 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230119174747/https://books.google.com/books?id=HHDNe8KmMAIC&pg=PA230|url-status=live}}</ref> Римокатолицька, православна тай протестантська церьквы не держат новозавітні апокріфы частьов божествено іншпірованої Біблії,<ref name="Ehrman2003" /> айбо поєдны орієнталні православні каноны їх такыма признавут. Арменська апостолська церьков у єден час включала у канон Третьоє посланя ид коринтянам, айбо не все го дає в испис до 27&nbsp;канонічных новозавітных книг. Новый Завіт коптської Біблії, приятый Еґіпетськов церьковльов, обсягує два Посланя Клемента. == Текстуална історія == Ориґіналні [[Автоґраф|автоґрафы]], т.&nbsp;є.&nbsp;ориґіналні грецькі писаня тай рукописы, написані ориґіналныма авторами Нового Завіта, не дожыли до нашых днув.<ref>[https://books.google.com/books?id=Ze16lRIzIzcC&dq=The+autographs%2C+the+Greek+manuscripts+written+by+the+original+authors%2C+have+not+survived&pg=PA9] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200727111232/https://books.google.com/books?id=Ze16lRIzIzcC&pg=PA9&dq=The+autographs,+the+Greek+manuscripts+written+by+the+original+authors,+have+not+survived#v=onepage&q=The%20autographs%2C%20the%20Greek%20manuscripts%20written%20by%20the%20original%20authors%2C%20have%20not%20survived|date=27 July 2020}} Manuscripts and the Text of the New Testament: An Introduction for English Readers by Keith Elliott, Ian Moir – Continuum International Publishing Group, 2000, p. 9</ref> Айбо історично копії тых ориґіналув екзістувут и передавали ся, всокочовали ся у шорови рукописных традицій. Три головні текстуалні традиції грецького Нового Завіта ся пораз кличут: александрійськым текстотіпом (вцілови ун доста біблійно мінімалістичный), бізантськым текстотіпом (максималістичный) тай западным текстотіпом (пораз чудный). Уєдно вни чинят булшину давньых рукописув. На дуже раннюм етапі розвоя християнство замінило звиткы на [[Кодекс|кодексы]] (предкы зшитых книг) и до 3.&nbsp;ст.&nbsp;зберькы біблійных книг уже ся копіровали цілыма комплетами.<ref name=":13" /> Позад того, ож ушыткі давні тексты ся писали уд рукы, часто через копірованя из другого рукописного текста, они не сут домак межи собов похожі, ги тото є з печатныма уданями. Розлука межи нима ся держит вцілови незначнов; удликы ся кличут текстуалныма варіантами.<ref>Soulen, Soulen (2001), p.&nbsp;204.</ref> Варіант ото просто хотьяка варіація помежи двома текстами. Булшина варіантув ся появила трафунково, айбо подакотрі из варіантув нарочні. Нарочні зміны ся чинили, обы уліпшити ґраматику, ліквідовати розбіжності, внести літурґічні правкы, ги наприклад [[Доксолоґія|доксолоґію]] [[Господня молитва|Господньої молитвы]], гармонізовати паралелні стихы вадь изкапчати тай упросити дакулько варіантных прочитань у єдно.<ref>Black (1994), p.&nbsp;60.</ref> == Влив == {{ГоловнаСтатя|Роль християнства у цивілізації}} Мавучи літературну традицію, котра ся розсігат на два тысячроча, Біблія є єднов из майвливовых писаных робут. Уд практикованя персоналної гіґієны тай до філозофії з етиков, Біблія прямо и непрямо повливала на політику тай закон, войну и мир, сексуалну мораль, побратя тай фамілный жывут, буквы и школованя, [[Уменя|уміня]], [[Економіка|економіку]], соціалну справедливость, [[Медицина|медицину]] и другі сферы діялности челядника.<ref>Riches (2000), ch.&nbsp;1.</ref> Християнська Біблія&nbsp;— майвыдавана книга у світі из оцінков у булш ги 5&nbsp;міліардув проданых копій.<ref>{{cite web |title=Best-selling book |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/best-selling-book-of-non-fiction |publisher=Guinness World Records |access-date=10 May 2025 |date=2021 }}</ref> Зато Біблія мала читавый влив, особено на западный світ,<ref>{{cite book|title=God, Justice, and Society: Aspects of Law and Legality in the Bible|url=https://archive.org/details/godjusticesociet0000burn|first=Jonathan|last=Burnside|year=2011|isbn=978-0-19-975921-7|page=XXVI|publisher=Oxford University Press|quote=}}</ref><ref>{{cite book|title=Readings in Western Religious Thought: The ancient world|url=https://archive.org/details/readingsinwester0000reid|first=Patrick|last=V. Reid|year=1987|isbn=978-0-8091-2850-1|page=[https://archive.org/details/readingsinwester0000reid/page/43 43]|publisher=Paulist Press|quote=}}</ref> де [[Ґутенберґова Біблія]] была первов книгов, напечатанов у Европі на печатнум станку.<ref>Riches (2000), chs.&nbsp;1, 4.</ref> Она вчинила внесок у формованя на западі закона, уміня, літературы тай ошколованя.<ref>{{cite book|title=Religion and Spirituality in Psychiatry|url=https://archive.org/details/religionspiritua0000unse_c1o2|first=Harold|last=G. Koenig|year=2009|isbn=978-0-521-88952-0|page=[https://archive.org/details/religionspiritua0000unse_c1o2/page/31 31]|publisher=Cambridge University Press|quote=The Bible is the most globally influential and widely read book ever written. ... it has been a major influence on the behavior, laws, customs, education, art, literature, and morality of Western civilization.}}</ref> === Політика тай право === Біблія ся хосновала як на пудпору, так и на опур політичнуй власти. Она была вдухновеньом про револуції и зміны власти, бо в нюй ся часто демонструє, ож Буг убират „слабых и скромных… (Мойсей из бесідным дефектом, дітвак Самуель, Саул из скромної файты, Давыд протув Ґоліята и т.&nbsp;д.)… обы вни противостояли моцным“.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=20xMAwAAQBAJ&dq=weak+and+humble+%28the+stammering+Moses%2C+the+infant+Samuel%2C+Saul+from+an+insignificant+family%2C+David+confronting+Goliath%2C+etc.%29+to+confound+the+mighty+-wikipedia&pg=PA123|title=The Subversion of Christianity|first=Jacques|last=Ellul|date=2 June 2011|publisher=Wipf and Stock Publishers|isbn=978-1-60608-974-3 |via=Google Books}}</ref><ref>Ellul, Jacques, The Subversion of Christianity, Eerdman's Publishing Co., 1984, pp. 116, 123</ref> Біблійні тексты были каталізатором такых політичных концепцій, ги [[демократія]], [[реліґійна терпимость]] и [[Слобода реліґії|реліґійна слобода]];<ref name="Scribner">{{cite book|editor1-last=Scribner|editor1-first=Robert W.|editor2-last=Grell|editor2-first=Ole Peter|editor3-last=Scribner|editor3-first=Bob |title=Tolerance and Intolerance in the European Reformation|publisher=Cambridge University Press|location=United Kingdom|year=2002|isbn=978-0-521-89412-8}}</ref>{{rp-primitive|3}} а они у свою очерідь вдухновили вшылиякі кываня: уд [[аболіціонізм]]а у 18. и&nbsp;19.&nbsp;сторочах до [[кываня за громадянські права афроамеричанув]], [[Антіапартеїдноє кываня|антіапартеїдного кываня]] и теолоґії вызволеня у [[Латинска Америка|Латинськуй Америці]]. Біблія была ай жерелом про многі мирні кываня тай провбы скапчати вєдно світ.<ref>Powery, Emerson B. "The Bible and Social Reform: Musings of a Biblical Scholar." ''The Bible in the American Experience'' 2 (2020): 255.</ref> Коріня многых сучасных законув ся просліжувут у Біблії: юридичні ґарантії, справедливость у криміналных процесах, рувность перед законом.<ref>Unterman, Jeremiah. ''Justice for All: How the Jewish Bible Revolutionized Ethics. U of Nebraska Press'', 2017. pp. 23–25</ref> Судям ся каже не брати взяткы (Второзаконя 16:19), быти неупережеными як ид місным, так ид чужакам (Левіт 24:22; Второзаконя 27:19), як ид безвласным, так ид тым, ко має власть (Левіт 19:15), як ид богатым, так ид убогым (Второзаконя 1:16, 17; Выход 23:2–6); описує ся право на справедливый суд и справедливу кару (Второзаконя 19:15; Выход 21:23–25). Про спеціалну защиту ся уокремлювут майуразливі верствы населеня у патріархалному обществі: діти, жоны, чужакы. (Псалмы 72:2, 4).<ref name="Christopher Marshall">{{cite book |last1=Marshall |first1=Christopher |editor1-last=Atkin |editor1-first=Bill |editor2-last=Evans |editor2-first=Katrine |title=Human Rights and the Common Good: Christian Perspectives |date=1999 |publisher=Victoria University Press |location=Wellington, New Zealand |isbn=978-0-86473-362-7 |chapter="A Little lower than the Angels" Human rights in the biblical tradition}}</ref>{{rp-primitive|47–48}} Біблія ся держит учеными ги жерело читавого влива на розвуй [[Нація|націй]] и [[націоналізм]]а, раз межи давньыми жыдами, а пак у християнськых обществах. Про давньых жыдув, она была „и націоналнов історійов, и жерелом законув“,<ref name=":0">{{Cite journal |last=Millar |first=Fergus |date=1987 |title=Empire, Community and Culture in the Roman near East: Greeks, Syrians, Jews and Arabs |url=https://doi.org/10.18647/1337/JJS-1987 |journal=Journal of Jewish Studies |volume=38 |issue=2 |pages=147–148|doi=10.18647/1337/JJS-1987 |url-access=subscription }}</ref> и давала основу про закладеня ворошного походжіня, історії, леґіслативных кодексув и културных маркерув, котрі дефіновали жыдувську колективну ідентичность.<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Citation |title=Constructing Jewish Nationalism: The Role of Scripture |date=2006 |work=Elements of Ancient Jewish Nationalism |pages=29–30, 48 |editor-last=Goodblatt |editor-first=David |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/elements-of-ancient-jewish-nationalism/constructing-jewish-nationalism-the-role-of-scripture/9D600C19BF6BA343287CE63CDF2A5C8E |access-date=2024-10-08 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/cbo9780511499067.003 |isbn=978-0-521-86202-8 |archive-date=8 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008102119/https://www.cambridge.org/core/books/abs/elements-of-ancient-jewish-nationalism/constructing-jewish-nationalism-the-role-of-scripture/9D600C19BF6BA343287CE63CDF2A5C8E |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Предлагало ся, ож практика реґуларных публічных читань біблійных текстув бігом періода Другого храма помогла передати такі наративы, формувучі ідентичность, май шырокуй жыдувськуй публіці.<ref name=":1" /> Даякі учені пишут, ож великі дарабы юдаїстської Біблії&nbsp;— а май Девтерономістська історія и Чотырикнижа&nbsp;— были написані нарочно про закладеня тай укріпленя окремої ізраельської [[Етнічность|етнічности]] тай [[Націонална ідентичность|націоналної ідентичности]].<ref name=":1" /> Подакотрі изглядователі націоналізма ги Едріен Гестінґс пишут, ож модель давнього Ізраїля, указана у юдаїстськуй Біблії, породила ориґіналну концепцію нації тай спричинила розвуй націоналізма тай европськых націоналных держав.<ref name=":2">{{Cite book |last=Hastings |first=Adrian |title=The Construction of Nationhood: Ethnicity, Religion and Nationalism |url=https://archive.org/details/constructionofna0000hast |publisher=Cambridge University Press |year=1997 |isbn=0-521-59391-3 |location=Cambridge |pages=[https://archive.org/details/constructionofna0000hast/page/186 186]–187}}</ref> === Соціална удповідалность === === Література, уміня тай култура === [[Файл:Regnault,_Henri,_Salomé.jpg|міні|„Саломе“, Анрі Реньо (1870)]] Біблія прямо и непрямо вливала на літературу: „Сповідь“ [[Сятый Авґустин|сятого Авґустина]] ся шыроко признає за перву автобіоґрафію у западнуй літературі.<ref name="Wilken 2003 291">{{cite book|last=Wilken|first=Robert L.|title=The Spirit of Early Christian Thought|url=https://archive.org/details/spiritofearlychr0000wilk_i4u6|publisher=Yale University Press|location=New Haven|year=2003|isbn=978-0-300-10598-8|page=[https://archive.org/details/spiritofearlychr0000wilk_i4u6/page/291 291]}}</ref> Summa Theologica, написана у 1265–1274, тото „єден из класичных творув історії філозофії тай єдна из майвливовых робут западної літературы“.<ref>Ross, James F., "Thomas Aquinas, ''Summa theologiae'' (c. 1273), Christian Wisdom Explained Philosophically", in ''The Classics of Western Philosophy: A Reader's Guide'', (eds.) Jorge J. E. Gracia, Gregory M. Reichberg, Bernard N. Schumacher (Oxford: Blackwell Publishing, 2003), p. 165. [https://books.google.com/books?id=6jAcwGItzssC&pg=PA165]</ref> Обідві йсі роботы вдухновили епічну поезію [[Данте Аліґєрі]] тай його [[Божествена комедія|„Божествену комедію“]], а теолоґія Данте у свою очерідь повливала на такых писателюв, ги [[Вільям Шекспір]]<ref>{{cite web |title=Assurances of faith: How Catholic Was Shakespeare? How Catholic Are His Plays? |url=http://www.crisismagazine.com/julaug2002/feature4.htm |last=Voss |first=Paul J. |date=July 2002 |work=Crisis Magazine |publisher=Morley Publishing Group |access-date=19 May 2022 |archive-date=22 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110222065053/http://www.crisismagazine.com/julaug2002/feature4. |url-status=dead }}</ref> и [[Джон Роналд Руєл Толкин|Джон Роналд Руел Толкін]].<ref>{{cite web |title=Tolkien's Catholic Imagination |url=http://www.crisismagazine.com/november2001/feature7.htm |last=Boffetti |first=Jason |date=November 2001 |work=Crisis Magazine |publisher=Morley Publishing Group |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060821111145/http://www.crisismagazine.com/november2001/feature7.htm |archive-date=21 August 2006 }}</ref> Многі из шедеврув западного уміня брали іншпірацію из біблійных тем: уд [[Мікеланджело|Мікеланджеловых]] статуй „Давыд“ и „Пєта“, до „Тайної вечері“ [[Леонардо да Вінчі|Леонарда да Вінчія]] тай дакулькох [[Рафаел|Рафаеловых]] образув Мадонны. Єва, котра ся не слухат Божої заповіди, є єднов из майзображованых в умілстві перзон.<ref name="Mati Meyer">{{cite web |last1=Meyer |first1=Mati |title=Art: Representation of Biblical Women |url=https://jwa.org/encyclopedia/article/art-representation-of-biblical-women |website=Jewish Women's Archive |access-date=19 May 2022 |archive-date=16 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201016195318/https://jwa.org/encyclopedia/article/art-representation-of-biblical-women |url-status=live }}</ref> Ренесанчні образы часто указовали голу жунську фіґуру, а уд 19.&nbsp;стороча особа Далілы ги „<nowiki/>[[фем фатал]]<nowiki/>“ ({{Lang-fr|femme fatale}}) демонструє участь Біблії тай уміня у формованьови тай репрезентації никань жун.<ref>{{Cite web |url=https://jwa.org/encyclopedia/article/art-representation-of-biblical-women |title=Art: Representation of Biblical Women &#124; Jewish Women's Archive |access-date=19 May 2022 |archive-date=16 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201016195318/https://jwa.org/encyclopedia/article/art-representation-of-biblical-women |url-status=live }}</ref><ref name="Diane Apostolos-Cappadona">{{Cite journal|last1=Apostolos-Cappadona|first1=Diane|title=Women in Religious Art|volume=1|journal=Oxford Research Encyclopedia of Religion|publisher=Oxford Research Encyclopedias|doi=10.1093/acrefore/9780199340378.013.208|date=Jul 2016|isbn=978-0-19-934037-8}}</ref> Біблія споминат за многі ритуалы очищеня, котрі говорят за чистоту и буквалну, и метафоричну.<ref name="Warsh">{{cite book|last=Warsh|first=Cheryl Krasnick|others=Veronica Strong-Boag|title=Children's Health Issues in Historical Perspective|year=2006|publisher=Wilfrid Laurier Univ. Press|quote=... From Fleming's perspective, the transition to Christianity required a good dose of personal and public hygiene ...|isbn=978-0-88920-912-1|page=315}}</ref> Туалетный етікет у Біблії пудпорує мытя по вшыткых трафунках дефекації, што стало стімулом про вынайденя біде.<ref>{{cite book|title=Contemporary Biology: Concepts and Implications|first=Mary|last=E. Clark|year=2006|isbn=978-0-7216-2597-3|publisher=University of Michigan Press}}</ref><ref>{{cite web |title=A hose: the strange device next to every Finnish toilet |url=https://en.biginfinland.com/hose-always-next-every-finnish-toilet/ |website=Big in Finland |date=8 July 2014 |publisher=Curiosities |access-date=21 May 2022 |archive-date=10 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220510130712/https://en.biginfinland.com/hose-always-next-every-finnish-toilet/ |url-status=live }}</ref> === Критика === Критикы держат подакотрі біблійні тексты морално проблематичными. Біблія не пудпорує и не засужує [[рабство]] прямо, хоть у нюй сут дарабы, котрі пуднимавут вопрос рабув; Біблія ся знає хосновати як на пудпору, так и на засуджіня рабства. Біблія ся пораз ай знає хосновати на пуддержку [[Смертна кара|смертної кары]], [[патріархат]]а, нетерпимости позад сексуалности, [[насилство]] [[Тотална война|тоталної войны]] тай [[колоніалізм]] межи другым. У християнськуй Біблії, звіданка насилства бігом войны пуднимат ся у чотыри способы: [[паціфізм]], [[неспротив]], [[справедлива война]] и [[превентивна война]].<ref name="Robert G. Clouse">{{cite book|last=Clouse|first=Robert G.|title=War: Four Christian Views|publisher=BMH Books|location=Winona Lake, Indiana|year=1986}}</ref>{{rp-primitive|13–37}} У юдаїштськуй Біблії сут ''справедливі'' и ''превентивні'' войны, у тум числі в контексті амалекітян, канаанцюв, моабцюв и в текстах книг Выход, Второзаконя, Исуса Навина (Йозуе) и в обох книгах Царюв.<ref name="A.G.Hunter">{{cite book|last=Hunter|first=A. G.|editor1-last=Bekkencamp|editor1-first=Jonneke|editor2-last=Sherwood|editor2-first=Yvonne|title=Denominating Amalek: Racist stereotyping in the Bible and the Justification of Discrimination", in Sanctified aggression: legacies of biblical and post biblical vocabularies of violence|year=2003|publisher=Continuum Internatio Publishing Group|pages=92–108}}</ref> Біблеїшта Джон Коллінз пише, ож ушытку історію челядь хосновала біблійні тексты про управданя насилства против свойих урагув.<ref>{{cite book|last1=Collins|first1=John J.|title=Does the Bible justify violence?|year=2004|publisher=Fortress Press|isbn=978-0-8006-3689-0}}</ref> Антрополоґ Леонард Ґлік наводит ги сучасный приклад [[юдаїштськый фундаменталізм]] у [[Ізраїль|Ізраїлю]]; [[Шломо Авінер]]а, рабина и теоретика кываня „[[Ґуш Емунім]]“, котрый держит [[Палестинці|палестинцюв]] подабавучыми на біблійных канаанцюв и завто предлагат Ізраїльови „быти готовым губити“ палестинцюв, аж тоты не лишат крайину.<ref>Glick, Leonard B., "Religion and Genocide" у ''The Widening circle of genocide'', Alan L. Berger (Ed). Transaction Publishers, 1994, p. 46.</ref> Історик [[Нур Масалга]] має думку, ож [[ґеноцід]] є характерный про біблійні законы и ож они ся інтерпретувут ги божа пудпора забиваня націоналных врагув.<ref>Masalha, Nur, ''The Bible and Zionism: invented traditions, archaeology and post-colonialism in Palestine-Israel, Volume 1'', Zed Books, 2007, pp. 273–276</ref> Айбо соціолоґы Френк Роберт Чалк и Курт Йонассон пуддавут сомніву „[доцілность] хоснованя терміна [ґеноцід] у контексті ранньых періодув історії“.<ref name="Frank Robert Chalk">{{cite book|author1-last=Chalk|author1-first=Frank Robert|author2-last=Jonassohn|author2-first=Kurt|title=The History and Sociology of Genocide: Analyses and Case Studies|url=https://archive.org/details/historysociology00chal|url-access=registration|year=1990|publisher=Yale University Press|location=New Haven, Connecticut|isbn=978-0-300-04445-4|pages=[https://archive.org/details/historysociology00chal/page/3 3], 23–27}}</ref> Позад того, ож булшина історичных обществ пережывала и практиковала ґеноцід, ун быв у тот час нормалізованый, и його моралноє засуджіня є продуктом сучасної моралі.<ref name="Frank Robert Chalk" />{{rp-primitive|27}} Дефініція того, што ся держит насилством, з часом читаво ся розшырила.<ref name="Matthew Lynch">{{cite book|last1=Lynch|first1=Matthew|title=Portraying Violence in the Hebrew Bible: A Literary and Cultural Study|date=2020|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-108-49435-9}}</ref>{{rp-primitive|1–2}} Біблія удображує зміны в сприятю насилства єї авторами.<ref name="Matthew Lynch" />{{rp-primitive|261}} Біблеїштка и фемініштка Філіс Трібыл у своюй книзі „Тексты терора“ пуднимат вопрос чотырьох біблійных історій за страданя жун у давнюм Ізраїлі. Она описує Біблію як „зерькало“, што указує челядь, людськый жывут у вшыткуй їх „сятости тай страхоті“.<ref>{{cite book|last1=Trible|first1=Phyllis|title=Texts of Terror: Literary-feminist Readings of Biblical Narratives|publisher=Fortress Press|year=1984|isbn=978-1-4514-1618-3|pages=1–2}}</ref> Джон Річес, професор біблійної критикы [[Ґлазґувськый університет|Ґлазґувського університета]] дає такый назур на історичні вливы Біблії: {{blockquote|[Біблія] вдухновила поєдні майвеликі монументы людської думкы, літературы, уміня; она такой жывила поєдні майгурші проявы людської дикости, еґоїзма и узкодумства. Она потручала чоловікув и жун на акты служіня и хоробрости, на борьбу за услобожіня и розвуй; и вна такой дала ідеолоґічну основу про общества, котрі берут людий у рабство и мечут їх у [[худоба|худобу]].&nbsp;… Она&nbsp;— што навірно майважно&nbsp;— стала жерелом реліґійных и моралных норм, што позволили обществам быти врокаши, старати ся єден за другого и защищати єден другого; и такой тото муцноє чуство приналежности у свою очерідь причинило етнічні, расові и межинародні конфлікты. Другыми словами, она жерело истины, доброты и красы, и в тот такой час вдухновліня про бріхні, дикусть и уродство.{{sfn|Riches|2000|p=134}}}} == Інтерпретації тай вдухновліня == === Реліґійна важность === Біблійні тексты потребувут інтерпретації&nbsp;— тото стало причинов появліня многых назорув и пудходув ид їх розуміню у разных реліґіях.{{sfn|Barton|2019|pp=3, 14}} Головным жерелом коментарюв и інтерпретацій юдаїштської Біблії є [[Талмуд]] ({{букв|„ученя“}})&nbsp;— зберька давнього усного закона тай коментарюв д ньому.{{sfn|Steinsaltz|2009|pp=3–4}} [[Адін Штайнзалц]] описує го ги „конґломерат законув, леґенд и філозофії, суміш унікалної лоґікы и розумного праґматизма, історії и наукы, быта и гумора“, націленый на штудованя Торы.{{sfn|Steinsaltz|2009|p=4}} Юдаїзм, християнство тай іслам ушыткі по иншакому інтерпрувут Біблію.{{sfn|Barton|2019|p=542}} Удну християнства інтерпретації и удношіня ид Біблії ся читаво рузнят залежно уд деномінації.{{sfn|Barton|2019|p=2, 9}} == Верзії тай товмачіня == {| class="wikitable" |+Товмачіня Біблії по світу (на септембер 2024)<ref>{{cite web |title=2024 Global Scripture Access |url=https://www.wycliffe.net/resources/statistics/ |access-date=14 October 2020 |archive-date=13 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201013191504/https://www.wycliffe.net/resources/statistics/ |url-status=live }}</ref> !Число !Статистика |- | style="text-align: right;" |7,396 |приблизно языкув, котрыма говорят у світі на днешньый день |- | style="text-align: right;" |3,526 |ищи розробльованых товмачінь на нові языкы |- | style="text-align: right;" |1,274 |языкув из потовмаченыма фраґментами Біблії |- | style="text-align: right;" |1,726 |языкув из товмаченьом Нового Завіта |- | style="text-align: right;" |756 |языкув из повным товмачіньом Біблії (протестантського канона) |- | style="text-align: right;" |3,756 |языкув из якымись товмачінями Біблії |} {| class="wikitable" |+Товмачіня Біблії по русинськы<ref>{{Cite web |last=Ґамбаль |first=Богдан |date=3. 2. 2020 |title=«Най ся друкує!». Святе Писмо в русиньскым языку |url=https://www.lem.fm/naj-sya-drukuye-svyate-pismo-v-rusinskym-yazyku/ |publisher=lem.fm |ref=Gambal20 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Новый Завіт по-русинськы |date=27. мая 2025 |url=https://otcuznyna.com/novyj-zavit-po-rusynsky/ |publisher=[[Отцюзнина (журнал)|Журнал „Отцюзнина“]] |ref=Otcuznyna25 }}</ref> !Рук !Товмачіня !Авторы !Варіант русинського языка !Коментарі |- |1989 |''Илустрована библия младих'' |Михал Холошняй |[[Паноньско-русиньскый язык|паннонськый]] | |- |2006 |''Святе Писмо. Нови Завит'' |о. Тадей Войнович, Янко Рамач, Михал Рамач |[[Паноньско-русиньскый язык|паннонськый]] | |- |2019 |''Святе Писмо'' |Янко Рамач, Михал Рамач |[[Паноньско-русиньскый язык|паннонськый]] |Повноє товмачіня християнської Біблії |- | |''Євангеліє од Іоанна на русинському языкови'' |о. Франтішек Крайняк, Йосиф Кудзей |пряшувськый |Товмачіня из церьковнословянського языка |- |2024 |''Тетраєвангеліє'' | |пряшувськый | |- |2025 |''Новый Завіт''<ref>{{Cite web |last1=Медвідь |first1=Петро |author-link=Петро Медвідь |title=Велике торжество в Пряшові. Русины мають свій переклад Нового завіта |url=https://www.lem.fm/velike-torzhestvo-v-pryashovi-rusiny-mayut-svij-pereklad-novoho-zavita/ |publisher=[[ЛЕМ.fm]] |date=2025-11-15 |access-date=2026-09-16 }}</ref> | |пряшувськый | |- |2025 |Новый Завіт | |пудкарпатськый | |} == Археолоґічноє тай історичноє зглядованя == :'''''Головні статі:''''' ''[[Біблійна археолоґічна школа]], [[Історичность Біблії]], [[Реліґійно мотивована псевдоархеолоґія]]'' :'''''Скапчана статя:''''' ''[[Датованя Біблії]]'' [[Файл:JRSLM_300116_Tel_Dan_Stele_01.jpg|міні|Стела из Тел Дана у Ізраїльськум музеї. Уділена білым послідовность букв: ביתדוד]] [[Біблійна археолоґія]] тото пуддисципліна [[Археолоґія|археолоґії]], котра ся занимат и проливат світло на гебрейські писаня тай Новый Завіт.<ref>Caraher, Pettegrew (2019), p.&nbsp;19.</ref> Она ся хоснує про вызначіня способу жывота тай практик людий, котрі жыли у біблійські часы.<ref>Caraher, Pettegrew (2019), p.&nbsp;11.</ref> Є шырокый шпектрум інтерпретацій у сфері біблійної археолоґії.<ref>Mazar (2003), pp.&nbsp;85–87.</ref> Єдна из течій тото біблійный максималізм, котрый головно держит ся назора, ож булшина Старого Завіта закладена на історії, хоть и представлена через реліґійну призму свого часу. Подля історика Лестера Л.&nbsp;Ґрабба, є „мало, кідь обще є“ максималіштув у мейнстрімнуй науці.<ref name=":1">Grabbe (2017), p.&nbsp;36.</ref> Біблійный максималізм ся держит крайньов протилежностьов біблійного мінімалізма, котрый рахує Біблію твором чисто повыгнатьовым (5.&nbsp;сторуча&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е. и дале).<ref>Davies (2000), p.&nbsp;27.</ref> Подля Мері-Джоан Лейт, професоркы реліґійных штудій, многі мінімалішты іґноровали доказы давности гебрейського языка у Біблії тай мало ко из них бере до увагы археолоґічні доказы.<ref>Leith (2022), p.&nbsp;5.</ref> Булшина штудовачув Біблії тай археолоґув ся розміщувут даґде на шпектрови помежи сима двома крайностями.<ref name=":1" /><ref>Leith (2022), p.&nbsp;4.</ref> Юдаїштська Біблія/Старый Завіт, давні небіблійні тексты тай археолоґія пудпорувут датованя Бабілонської неволи 586.&nbsp;роком&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.<ref>Leith (2022), p.&nbsp;1.</ref> Розкопкы у южнуй Юдеї указувут закономірность нищеня, котрый парує пуд неоассірійськоє спустошеня Юдеї пуд конець 8.&nbsp;стороча&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е тай 2&nbsp;Царі&nbsp;18:13.<ref>Leith (2022), p.&nbsp;6.</ref> У 1993.&nbsp;рокови у Тел Дані, археолоґ Аврагам Біран найшов фраґмент арамайського написа, стелу из Тел Дана, котра ся датує кунцьом 9.&nbsp;– зачатком 8.&nbsp;ст. и споминат „царя Ізраїля“ тай „дум Давыда“ („бет Давід“). Тото указує на вто, ож Давыд не годен быв быти угаданый у кунци 6.&nbsp;ст., тай на вто, ож царі Юдеї выводили свуй родовод уд когось, ко ся писав Давыд.<ref>Leith (2022), p.&nbsp;2.</ref> Айбо не є актуалного археолоґічного доказа екзістованя Царя Давыда, Соломона вадь Первого Храма у 10.&nbsp;ст.&nbsp;до.&nbsp;н.&nbsp;е., як тото описує Біблія.<ref>Leith (2022), pp.&nbsp;2–3.</ref> == Біблійный крітіцізм == [[Файл:Faculté_de_Médecine_Purpan_01.jpg|міні|Жан Аструк, котрого часто кличут „отцьом біблійного крітіцізма“, рельєф на Централнуй болници Тулузького універзитета]] : '''''Головні статі:''''' ''[[Біблійні штудії]], [[Біблійный крітіцізм]], [[Історичный крітіцізм]], [[Текстуалный крітіцізм]]'' Біблійный крітіцізм тото аналітичноє зглядованя Біблії ги текста, котроє нараблят из вопросами єї історії, авторства, датованя тай авторськых намірув. Ото не то самоє, што критика Біблії, котра є заявов против Біблії як жерела інформації вадь етичных приписув, тай не то самоє, што критика возможных товмацькых хыб.<ref>{{cite web |url=http://www.baptistlink.com/creationists/expondoerrossbinvi.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20021029221934/http://www.baptistlink.com/creationists/expondoerrossbinvi.htm |url-status=dead |archive-date=29 October 2002 |title=Expondo Os Erros Da Sociedade Bíblica Internacional |publisher=Baptistlink.com |year=2000 |access-date=13 January 2012 }}</ref> Біблійный крітіцізм учинив штудованя Біблії світськым, научным и май демократичным, што навхтема поміняло як челядь розуміє Біблію.<ref>Soulen, Soulen (2001), p.&nbsp;22.</ref> Біблія перестала ся держати сугубо реліґійным артефактом, а єї інтерпретація перестала быти ограниченов комунітов вірянув.<ref name=":2">Fishbane (1992), p.&nbsp;129.</ref> Майкел Фішбейн пише: „Сут тоты, ко видит десакралізацію Біблії серенчливым обстояньом про“ розвуй сучасного світа.<ref>Fishbane (1992), p.&nbsp;121.</ref> Про многых біблійный крітіцізм „упустив вонка жменю угроз“ християнськуй вірі; про другых ун „указав ся провалом, головно позад гани, ож діахронічноє, линійноє зглядованя годно пудкорити хотьякі звіданя тай проблемы, скапчані з інтерпретаційов“.<ref name=":3">Harrisville (2014), p.&nbsp;vii.</ref> Другі вірили, ож біблійный крітіцізм, кідь го брати „без його необґрунтованого высокомірства“, годен быти бізувным жерелом інтерпретації.<ref name=":3" /> Фішбейн рувнят біблійный крітіцізм из [[Йов (біблійный персонаж)|Йобом]] (Йовом), пророком, котрый розбив „корысливі візії ради май чесного перехода уд божественого ''текстуса'' ид людському“.<ref name=":2" /> Роджерсон каже: біблійный крітіцізм є услобожавучый про тых, ко хоче, обы віра їм была „розумно заоснована тай інтелектуално чесна“.<ref>Rogerson (2000), [[iarchive:oxfordcompaniont00hast/page/298|p.&nbsp;298]].</ref> == Ілустрації == Майґрандіозні середньовічні Біблії были [[Ілумінованый рукопис|ілуміноваными рукописами]], у котрых текст ся декоровав буквицями, краями (марґіналіями), мініатурныма ілустраціями. До 12.&nbsp;стороча булшина рукописув ся продуковала у монастырях про розміщеня у бібліотеці вадь на бештелунок богатого клієнта. Май великі манастырі часто мали скрипторії&nbsp;— окремі міста про монахув, котрі ся спеціалізовали у выробленьови рукописув, де „окремі малі комнаткы ся вділяли на переписованя книг; они ся розміщовали так, обы кажджый писарь мав си оболок, уходячый на монастырськый пішак.“<ref>Diringer (2013), [https://books.google.com/books?id=BOjCAgAAQBAJ&pg=PA208 p.&nbsp;208].</ref> На 14.&nbsp;стороча монахы у скрипторіях зачали брати д собі братув из варошськых скрипторіюв, а май у Парижі, Римі тай Нідерландах.<ref>De Hamel (1992), p.&nbsp;45.</ref> Жаданя на рукописы уросло было натулко, ож монашеські бібліотекы уже не могли го задоволнити, и зачали залучати у роботу світськых писарюв и ілумінаторув.<ref>De Hamel (1992), p.&nbsp;57.</ref> Тоты люде часто жыли близко коло монастыря и у подакотрых трафунках убирали ся ги монахы, кой заходили до монастыря, айбо могли йти собі гет у кунци дне.<ref>De Hamel (1992), p.&nbsp;65.</ref> Вызначный приклад ілумінованого рукописа тото Келлська книга, уроблена дас у 800.&nbsp;рокови, котра обсягує чотыри Єванґелія Нового Завіту вєдно из ушылиякыма вводныма текстами тай таблами. Рукопис „ся заганяв рубрикаторови, котрый додав цвітні наголовкы, буквиці, зазначкы и так дале; а товды&nbsp;— кідь книга ся мала ілустровати&nbsp;— она йшла ілумінаторови“.<ref>Diringer (2013), [https://books.google.com/books?id=BOjCAgAAQBAJ&pg=PA213 p.&nbsp;213].</ref> У трафунках рукописув, котрі йшли на комерцію, писаня „безсомнівно ся обговорьовало на зачаткови роботы межи клієнтом и писарьом (авадь писарьовым аґентом), айбо на тот момент, кой ся писаня заганяло ілумінаторови, уже ся не лишало міста про іновацію.“<ref>De Hamel (1992), p.&nbsp;60.</ref><gallery widths="200" heights="200"> Файл:Bible_chartraine_-_BNF_Lat116_f193.jpg|Біблія 1150.&nbsp;рока, из Скрипторія де Шартре, Христос из анґелами Файл:Blanche_of_Castile_and_King_Louis_IX_of_France.jpg|Біблія Бланкы Кастильської тай Лудовіка&nbsp;IX., 13.&nbsp;сторуча Файл:Maciejowski_Bible_Leaf_37_3.jpg|[[Біблія Мацєйовського]], лист&nbsp;37, 3.&nbsp;образчик, Абнер (у центрі у зеленому цурьови) заганят Мікола назад до Давыда. Файл:Jephthah's_daughter_laments_-_Maciejowski_Bible.JPG|Євтахова донька реве&nbsp;— [[Біблія Мацєйовського]] (Франція, дас&nbsp;1250) Файл:Whore-babylon-luther-bible-1534.jpg|Розфарблена верзія ілустрації Бабілонської блудниці из товмачіня Біблія Мартіна Лутера 1534.&nbsp;року Файл:Malnazar_-_Bible_-_Google_Art_Project.jpg|Арменська Біблія, 17.&nbsp;стороча, [[Ілумінованый рукопис|ілумінована]] Малназаром Файл:Foster_Bible_Pictures_0031-1.jpg|Утіканя из Содома и Гоморры, Біблія Фостера, 19.&nbsp;сторуча Файл:Kennicott_Bible_305r.l.jpg|Йону промыкат рыба, Перва Кеннікотська Біблія, 1476 </gallery> == Ґалерія == <gallery widths="200" heights="200" caption="Біблії"> Файл:Bibel_Kloster_Paleokastritsa.jpg|Стара Біблія из [[Ґреція|грецького]] монастыря Файл:Imperial_Bible.jpg|''Імперська Біблія'' вадь ''Віденські коронаційні Єванґелія'' из Відня, Австрія, дас&nbsp;1500 Файл:Kennicott_Bible.jpg|Перва Кеннікотська Біблія, 1476 Файл:A_religious_Baroque_Bible_-_7558.jpg|Барокова]] Біблія Файл:Lincoln_inaugural_bible.jpg|Біблія, на котруй присягав на своюй первуй інавґурації 16.&nbsp;президент [[Споєны Штаты Америцькы|США]] [[Абрагам Лінколн]] у&nbsp;році&nbsp;1861 Файл:Holy_Bible_The_Improved_Domestic_Bible_London_Schuyler_Smith_&_Co_1880_Maps.jpg|Ілустрована Біблія епохы [[Домова война в США|Громадянської войны]] в Америці Файл:Bible_and_Key_Divination.jpg|Мініатурна Біблія Файл:Bibel-1.jpg|Вікторіанська Біблія 1866.&nbsp;року Файл:Bizzell_Bible_Collection.jpg|Реґалы Біззеллської колекції Біблій у Біззеллськуй меморіалнуй бібліотеці, США Файл:Leonardo_da_Vinci_-_Annunciazione_(dettaglio).jpg|„Благовіщеня“ [[Леонардо да Вінчі|Леонарда да Вінчія]] (дас 1472–1475), на котрому [[Дїва Марія|Діва Марія]] читат Біблію </gallery> == Жерела == {{Refbegin|30em}} * {{cite book|last1=Aland|first1=Kurt|last2=Aland|first2=Barbara|title=The text of the New Testament : an introduction to the critical editions and to the theory and practice of modern textual criticism|url=https://archive.org/details/textofnewtestame0000alan_v4p7|date=1995|publisher=W.B. Eerdmans|location=Grand Rapids|isbn=978-0-8028-4098-1}} * {{cite book|editor-last1=Alter|editor-first1=Robert|editor-last2=Kermode|editor-first2=Frank|title=The Literary Guide to the Bible|year=1987|publisher=Harvard University Press|url=https://books.google.com/books?id=O4hYlvzWui8C|isbn=978-0-674-87531-9}} ** {{harvc|last=Savran|first=George|c=I and II Kings|year=1987|in1=Alter|in2=Kermode|ignore-err=no}} ** {{harvc|last=Rosenberg|first=Joel|c=I and II Samuel|year=1987|in1=Alter|in2=Kermode|ignore-err=no}} * {{cite book|last1=Aune|first1=David E.|title=The Blackwell Companion to The New Testament|date=22 January 2010|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-4443-1894-4|url=https://books.google.com/books?id=ygcgn8h-jo4C|language=en}} * {{Cite book|last=Baden|first=Joel S.|title=The Composition of the Pentateuch: Renewing the Documentary Hypothesis|publisher=Yale University Press|year=2012|url=https://books.google.com/books?id=CYW7z9tFHisC&q=The+Composition+of+the+Pentateuch%3A+Renewing+the+Documentary+Hypothesis|series=Anchor Yale Reference Library|isbn=978-0-300-15264-7}} * {{Cite book|last=Bandstra|first=Barry L.|date=2009|orig-date=2004|title=Reading the Old Testament: an introduction to the Hebrew Bible|edition=4th|publisher=[[Wadsworth Cengage Learning]]|isbn=978-0-495-39105-0|oclc=244017850}} * {{cite book|last1=Barnstone|first1=Willis|title=The Restored New Testament: A New Translation with Commentary, Including the Gnostic Gospels Thomas, Mary, and Judas|date=12 October 2009|publisher=W. W. Norton & Company|isbn=978-0-393-06493-3|url=https://books.google.com/books?id=CakJchHfN1QC|language=en}} * {{cite journal|last1=Bartkowski|first1=John|title=Beyond Biblical Literalism and Inerrancy: Conservative Protestants and the Hermeneutic Interpretation of Scripture|url=https://archive.org/details/sim_sociology-of-religion_fall-1996_57_3/page/259|journal=Sociology of Religion|date=1996|volume=57|issue=3|pages=259–272|doi=10.2307/3712156|jstor=3712156}} * {{cite book|last1=Barton|first1=John|title=Understanding Old Testament Ethics: Approaches and Expectations|url=https://archive.org/details/understandingold0000bart|date=2003|publisher=Westminster John Knox Press|location=Louisville, Kentucky|isbn=978-0-664-22596-4}} * {{cite book|last1=Barton|first1=John|title=The Nature of Biblical Criticism|date=2007|publisher=Westminster John Knox Press|location=Louisville, Kentucky|isbn=978-0-664-22587-2|url=https://books.google.com/books?id=Vocz7rnZ0IwC}} * {{cite book|last1=Barton|first1=John|title=Holy Writings, Sacred Text: The Canon in Early Christianity|url=https://archive.org/details/holywritingssacr0000bart_f3t2|date=1998|publisher=Westminster John Knox Press|isbn=978-0-664-25778-1|edition=reprint}} * {{cite book|last=Barton|first=John|title=A History of the Bible: The Story of the World's Most Influential Book|url=https://archive.org/details/historyofbiblest0000bart|edition=illustrated|year=2019|publisher=Penguin|isbn=978-0-525-42877-0}} * {{cite book|last1=Beach|first1=Waldo|title=Christian Ethics in the Protestant Tradition|url=https://archive.org/details/christianethicsi0000beac|date=1988|publisher=John Knox Press|isbn=978-0-8042-0793-5}} * {{cite book|last=Beekes|first=R. S. P.|title=Etymological Dictionary of Greek|year=2009|publisher=Brill|location=Leiden and Boston}} * {{cite book|last1=Black|first1=David Alan|title=New Testament Textual Criticism: A Concise Guide|url=https://archive.org/details/newtestamenttext00blac|date=1994|publisher=Baker Academic|isbn=978-0-8010-1074-3|edition=illustrated}} * {{cite book|last1=Blass|first1=Friedrich W.|last2=Thackeray|first2=Henry St. John|author-link2=Henry St. John Thackeray|title=Grammar of New Testament Greek|date=29 August 2008|publisher=Wipf and Stock Publishers|isbn=978-1-7252-2324-0|url=https://books.google.com/books?id=akD7DwAAQBAJ|language=en}} * {{cite journal|last=Blocher|first=Henri|title=Helpful or Harmful? The "Apocrypha" and Evangelical Theology|journal=European Journal of Theology|volume=13|issue=2|year=2004|pages=81–90}} * {{cite book|last=Brake|first=Donald L.|title=A visual history of the English Bible: the tumultuous tale of the world's bestselling book|year=2008|publisher=Baker Books|location=Grand Rapids, MI|isbn=978-0-8010-1316-4|url=https://archive.org/details/visualhistoryofe00brak/page/29}} * {{cite book|last1=Brock|first1=Sebastian|title=The Bible in the Syriac Tradition|date=1988|publisher=St. Ephrem Ecumenical Research Institute}} * {{cite encyclopedia|last=Bromiley|first=Geoffrey W.|title=The International Standard Bible Encyclopedia: Q–Z|year=1995|publisher=Wm. B. Eerdmans|isbn=978-0-8028-3784-4}} * {{cite journal|last=Brown|year=1997|first=Peter|title=''SO Debate'': The World of Late Antiquity Revisited|journal=Symbolae Osloenses|volume=72|issue=1|pages=5–30|issn=1502-7805|doi=10.1080/00397679708590917|url=https://www.academia.edu/37604019|access-date=25 April 2022|archive-date=25 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220425223626/https://www.academia.edu/37604019|url-status=live}} * {{cite book|last=Brown|first=Raymond E.|date=2010|orig-date=1997|title=An Introduction to the New Testament|url=https://archive.org/details/introductiontone0000brow_o1d8|series=[[Anchor Bible Series|The Anchor Yale Bible Reference Library]]|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=978-0-300-14016-3|oclc=762279536}} * {{cite book|last=Bruce|first=Frederick|title=The Canon of Scripture|url=https://archive.org/details/canonofscripture0000bruc|publisher=IVP Academic|location=Downers Grove, Illinois|year=1988|isbn=978-0-8308-1258-5}} * {{cite book|last=Brunner|first=Emil|title=The Divine Imperative: A Study in Christian Ethics|url=https://books.google.com/books?id=cmitRbD4V_MC&pg=PA494|year=2002|publisher=James Clarke & Co.|isbn=978-0-7188-9045-2}} * {{cite journal|last=Campbell|first=AF|title=Book Review: The Old Testament in Aotearoa New Zealand|url=https://archive.org/details/pacifica_2000_13_1-3/page/336|journal=Pacifica|year=2000|volume=13|issue=3|pages=336–338|doi=10.1177/1030570X0001300307|s2cid=149090942}} * {{cite book|author1-last=Caraher|author1-first=William R.|author2-last=Pettegrew|author2-first=David K.|title=The Oxford Handbook of Early Christian Archaeology|year=2019|publisher=Oxford University Press|edition=illustrated|editor1-last=Pettegrew|editor1-first=David K.|editor2-last=Caraher|editor2-first=William R.|editor3-last=Davis|editor3-first=Thomas W.|chapter=Introduction|isbn=978-0-19-936904-1}} * {{cite book|last1=Carmy|first1=Shalom|last2=Shatz|first2=David|editor1-last=Frank|editor1-first=Daniel H.|editor2-last=Learnman|editor2-first=Oliver|title=History of Jewish Philosophy|date=2003|publisher=Routledge|location=London|chapter=The Bible as a Source for Philosophical Reflection}} * {{Cite book|last=Carr|first=David McLain|title=An introduction to the Old Testament: sacred texts and imperial contexts of the Hebrew Bible|url=https://archive.org/details/introductiontool0000carr|date=2010|publisher=[[Wiley-Blackwell]]|isbn=978-1-4443-1995-8}} * {{cite book|title=The Formation of the Hebrew Bible: A New Reconstruction|url=https://archive.org/details/formationofhebre0000carr|last=Carr|first=David M.|year=2011|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-990820-2}} * {{cite book|last1=Coogan|first1=Michael David|title=A Brief Introduction to the Old Testament: The Hebrew Bible in Its Context|date=2009|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-533272-8|url=https://books.google.com/books?id=2rxBAQAAIAAJ|language=en}} * {{cite book|last=Crislip|year=2005|first=Andrew T.|title=From Monastery to Hospital: Christian Monasticism & the Transformation of Health Care in Late Antiquity|publisher=University of Michigan Press|place=Ann Arbor|isbn=978-0-472-11474-0|url={{googlebooks|r90OUzO9AP8C|plainurl=y}}}} * {{cite book|title=The Oxford dictionary of the Christian Church|url=https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_f0e0|editor-last1=Cross|editor-first1=F. L.|editor-last2=Livingstone|editor-first2=E. A.|date=2005|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-280290-3|edition=3rd rev.|doi=10.1093/acref/9780192802903.001.0001}} * {{cite journal|last=Davies|first=Philip|title=What separates a minimalist from a maximalist? Not much|journal=Biblical Archaeology Review|volume=26|issue=2|year=2000}} * {{cite book|last=De Hamel|first=Christopher|title=Medieval Craftsmen: Scribes and Illuminations|url=https://archive.org/details/scribesilluminat0000deha|location=Buffalo|publisher=University of Toronto|date=1992|isbn=978-0-8020-7707-3}} * {{cite book|last=Dever|first=William|title=Who Were the Early Israelites and Where Did They Come from?|location=Grand Rapids, Michigan|publisher=William B. Eerdmans Publishing Company|date=2003|isbn=978-0-8028-0975-9|title-link=Who Were the Early Israelites and Where Did They Come from?}} * {{cite book|last1=Diringer|first1=David|title=The Book Before Printing: Ancient, Medieval and Oriental|date=17 January 2013|publisher=Courier Corporation|isbn=978-0-486-14249-4|url=https://books.google.com/books?id=BOjCAgAAQBAJ|language=en}} * {{cite book|last1=Dorival|first1=Gilles|last2=Harl|first2=Marguerite|last3=Munnich|first3=Olivier|title=La Bible grecque des Septante : du judaïsme hellénistique au christianisme ancien|url=https://archive.org/details/labiblegrecquede0000dori|date=1988|publisher=Editions du Cerf|location=Paris|isbn=978-2-204-02821-9}} * {{cite book|last1=Duff|first1=Jeremy|last2=Wenham|first2=John William|title=The Elements of New Testament Greek|date=14 April 2005|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-75551-1|url=https://books.google.com/books?id=-YT1IjEjmDkC|language=en}} * {{cite book|last=Ewert|first=David|title=A General Introduction to the Bible: From Ancient Tablets to Modern Translations|date=11 May 2010|publisher=Zondervan|isbn=978-0-310-87243-6}} * {{cite book|editor-last1=Fahlbusch|editor-first1=E.|editor-last2=Bromiley|editor-first2=G. W.|title=The encyclopedia of Christianity|volume=4(P–Sh)|date=2004|publisher=Wm. B. Eerdmans|isbn=978-0-8028-2416-5}} * {{cite book|last1=Fishbane|first1=Michael|title=The Garments of Torah, Essays in Biblical Hermeneutics|year=1992|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-11408-2}} * {{cite book|last=Fitzmeyer|first=Joseph A.|title=Responses to 101 questions on the Dead Sea scrolls|url=https://archive.org/details/responsesto101qu0000fitz|year=1992|publisher=Paulist Press|isbn=978-0-8091-3348-2}} * {{cite book|last1=Flinn|first1=Frank K.|title=Encyclopedia of Catholicism|date=2007|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-7565-2|url=https://books.google.com/books?id=gxEONS0FFlsC|language=en}} * {{cite book|first1=Mary|last1=Fonseca|title=Weekend Getaways in Louisiana|publisher=Pelican Publishing|year=1996|isbn=978-1-4556-1398-4|url=https://books.google.com/books?id=DGfg8QoWY_EC|access-date=11 February 2020|archive-date=11 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201211135118/https://books.google.com/books?id=DGfg8QoWY_EC&q=%22Bible+Museum%22+Biedenharn&pg=PA249|url-status=live}} * {{cite journal|last1=Fox|first1=Michael V.|title=Ethics and Wisdom in the Book of Proverbs|journal=Hebrew Studies|date=2007|volume=48|pages=75–88|jstor=27913833|doi=10.1353/hbr.2007.0028|s2cid=201749265}} * {{cite journal|last=Gaster|first=M.|title=A Samaritan Book of Joshua|journal=The Living Age|volume=258|year=1908|url=https://books.google.com/books?id=HbYxAQAAMAAJ|access-date=5 January 2019}} * {{cite book|last=Geisler|first=Norman L.|title=Inerrancy|url=https://archive.org/details/inerrancy0000unse|date=1980|publisher=Zondervan Pub. House|location=Grand Rapids, Mich.|isbn=978-0-310-39281-1}} * {{cite book|last1=Geisler|first1=Norman L.|title=A general introduction to the Bible|date=1986|publisher=Moody Press|location=Chicago|isbn=978-0-8024-2916-2|edition=Rev. and expanded}} * {{cite book|last1=Gerber|first1=William|title=Nuggets of Wisdom from Great Jewish Thinkers: From Biblical Times to the Present|date=1994|publisher=Rodopi|isbn=978-90-5183-727-8|url=https://books.google.com/books?id=DygOmktEvFMC|language=en}} * {{cite book|last1=Gericke|first1=Jaco|title=The Hebrew Bible and Philosophy of Religion|url=https://archive.org/details/hebrewbiblephilo0000geri_r0k3|date=2012|publisher=Society of Biblical Literature|location=Atlanta, Georgia|isbn=978-1-58983-707-2}} * {{cite book|last1=Gomes|first1=Alan W.|title=Unitarian Universalism|date=15 December 2009|publisher=Zondervan Academic|isbn=978-0-310-86454-7|url=https://books.google.com/books?id=NhI2o_3hfwAC|language=en}} * {{cite journal|last=Goshen-Gottstein|first=M. H.|title=The Aleppo Codex and the Rise of the Massoretic Bible Text|journal=The Biblical Archaeologist|volume=42|issue=3|year=1979|pages=145–163|publisher=University of Chicago Press|doi=10.2307/3209386|jstor=3209386|s2cid=188037600}} * {{cite book|first=Lester L.|last=Grabbe|title=Ancient Israel: What Do We Know and How Do We Know It?: Revised Edition|url=https://books.google.com/books?id=4lzyDQAAQBAJ&pg=PA36|date=23 February 2017|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-0-567-67044-1}} * {{Cite book|last1=Gravett|first1=Sandra L.|last2=Bohmbach|first2=Karla G.|last3=Greifenhagen|first3=F. V.|last4=Polaski|first4=Donald C.|title=An introduction to the Hebrew Bible: a thematic approach|url=https://archive.org/details/introductiontohe0000unse_t6r6|date=2008|publisher=[[Westminster John Knox Press]]|isbn=978-0-664-23030-2|oclc=196303211|ref={{harvid|Gravett et al.|2008}}}} * {{Cite book|last=Greifenhagen|first=Franz V.|title=Egypt on the Pentateuch's Ideological Map|publisher=Bloomsbury|year=2003|url=https://books.google.com/books?id=r1evAwAAQBAJ&pg=PA207|isbn=978-0-567-39136-0}} * {{Cite book|last=Grudem|first=Wayne|url=https://books.google.com/books?id=moZrzQEACAAJ|title=Systematic Theology: An Introduction to Biblical Doctrine|publisher=[[Zondervan]]|year=2020|isbn=978-0-310-51797-9|edition=Second|location=Grand Rapids, MI|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230719025547/https://books.google.com/books?id=moZrzQEACAAJ|archive-date=19 July 2023|url-status=live}} * {{cite journal|last1=Gurry|first1=Peter J.|title=The Number of Variants in the Greek New Testament: A Proposed Estimate|journal=New Testament Studies|date=January 2016|volume=62|issue=1|pages=97–121|doi=10.1017/S0028688515000314|s2cid=170822522|url=https://www.repository.cam.ac.uk/handle/1810/250445}} * {{cite book|last=Harper|year=2013|first=Kyle|title=From Shame to Sin: The Christian Transformation of Sexual Morality in Late Antiquity|publisher=Harvard University Press|place=Cambridge, MA|isbn=978-0-674-07277-0|url={{googlebooks|oBipdkvxpGwC|plainurl=y}}}} * {{cite book|last1=Harris|first1=Stephen L.|title=Understanding the Bible : a reader's introduction|url=https://archive.org/details/understandingbib0000harr_w2l8|date=1985|publisher=Mayfield Pub. Co|location=Palo Alto, Calif.|isbn=978-0-87484-696-6}} * {{Cite book|last1=Harris|first1=Stephen L.|first2=Robert Leonard|last2=Platzner|title=The Old Testament: an introduction to the Hebrew Bible|date=2008|orig-date=2003|publisher=[[McGraw-Hill Higher Education]]|isbn=978-0-07-299051-5|edition=2nd|oclc=166317501}} * {{cite book|last1=Harrisville|first1=Roy A.|title=Pandora's Box Opened: An Examination and Defense of Historical-Critical Method and Its Master Practitioners|year=2014|publisher=Eerdmans|isbn=978-0-8028-6980-7}} * {{cite book|title=A History of Biblical Interpretation, Vol. 2: The Medieval Though the Reformation Periods|editor1-last=Hauser|editor1-first=Alan J.|editor2-last=Watson|editor2-first=Duane F.|editor3-last=Kaufman|editor3-first=Schuyler|year=2003|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|isbn=978-0-8028-4274-9}} * {{Cite book|first=Christine Elizabeth|last=Hayes|title=Introduction to the Bible|date=2012|series=Open Yale Courses|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=978-1-283-65655-9|oclc=817828470}} * {{cite book|author1-last=Hendel|author1-first=Ronald|author2-last=Joosten|author2-first=Jan|title=How Old Is the Hebrew Bible?: A Linguistic, Textual, and Historical Study|year=2018|publisher=Yale University Press|edition=unabridged|isbn=978-0-300-23488-6}} * {{cite book|last=Henshaw|first=T.|title=The Writings: The Third Division of the Old Testament Canon|publisher=George Allen & Unwin Ltd.|date=1963|url=https://archive.org/details/writingsthirddiv0000hens/mode/2up}} * {{cite book|last1=Heschel|first1=Abraham Joshua|title=The Prophets|url=https://archive.org/details/prophets0000hesc_y4z7|date=2001|publisher=Perennial|location=New York|isbn=978-0-06-093699-0|edition=1st Perennial classics}} * {{cite book|last=Hoffmeier|first=James K.|title=Israel in Egypt: The Evidence for the Authenticity of the Exodus Tradition|url=https://archive.org/details/israelinegyptevi0000jame_d2j0|publisher=Oxford University Press|year=1999|edition=illustrated, revised|isbn=978-0-19-513088-1}} * {{cite book|editor1-last=Homolka|editor1-first=Walter|editor2-last=Jacob|editor2-first=Walter|editor3-last=Chorin|editor3-first=Tovia Ben|title=Die Lehren des Judentums nach den Quellen / 1.|date=1999|publisher=Knesebeck|location=München|isbn=978-3-89660-058-5|edition=Verband der Deutschen Juden}} * {{cite book|last=Humphrey|first=Edith M.|title=Scripture and Tradition|date=15 April 2013|publisher=Baker Books|isbn=978-1-4412-4048-4}} * {{cite book|last1=Hunter|first1=Archibald Macbride|title=Introducing the New Testament|date=1972|publisher=SCM Press|isbn=978-0-334-00696-1|url=https://books.google.com/books?id=y7qKHAAACAAJ|language=en}} * {{cite book|last1=Johnson|first1=Paul|title=History of Christianity|date=2012|publisher=Simon and Schuster|isbn=978-1-4516-8851-1}} * {{cite book|last1=Kelly|first1=J. N. D.|title=Early Christian Doctrines|date=20 November 2000|publisher=A&C Black|isbn=978-0-8264-5252-8|url=https://books.google.com/books?id=UivDgM0WywoC|language=en}} * {{cite book|last=Kraus|first=Hans-Joachim|title=Psalms 1–59: A continental commentary|volume=1|publisher=Fortress Press|year=1993|isbn=978-1-4514-0936-9}} * {{cite book|last=Kraus|first=Matthew A|title=Jewish, Christian, and Classical Exegetical Traditions in Jerome's Translation of the Book of Exodus: Translation Technique and the Vulgate|year=2017|publisher=Brill|chapter=The Critical Use of the Septuagint and Versions|isbn=978-90-04-34300-9|ref={{sfnref|Krauss|2017}}}} * {{cite book|last=Lavidas|first=Nikolaos|title=The Diachrony of Written Language Contact: A Contrastive Approach|publisher=Brill|year=2021|isbn=978-90-04-50356-4}} * {{Cite book|last=Lim|first=Timothy H.|title=The Dead Sea Scrolls: a very short introduction|date=2017|orig-date=2005|edition=2nd|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-877952-0|oclc=978451657|lccn=2016953719}} * {{cite journal|last1=Leith|first1=Mary Joan Winn|title=Biblical Israel: History and Historiography to 586 BCE|url=https://www.academia.edu/45001883|journal=The State of Jewish Studies in the Twenty-First Century, Carl Ehrlich, ed. (Berlin/New York: De Gruyter) in Press|access-date=23 February 2022|format=PDF|ref={{sfnref|Leith|2022}}}} * {{cite book|last1=Lightfoot|first1=Neil R.|title=How We Got the Bible|date=July 2003|publisher=Baker Books|isbn=978-0-8010-1252-5|url=https://books.google.com/books?id=89oz-U-JJ0sC|language=en}} * {{cite book|last=Marcos|first=Natalio Fernández|title=The Septuagint in context : introduction to the Greek version of the Bible|year=2000|publisher=Brill|isbn=978-90-04-11574-3}} * {{cite book|last=Mazar|first=Amihai|chapter=Remarks on Biblical Traditions and Archaeological Evidence Concerning Early Israel|title=Symbiosis, Symbolism, and the Power of the Past. Canaan, Ancient Israel, and Their Neighbors from the Late Bronze Age Through Roman Palestina|year=2003|pages=85–98|publisher=Pennsylvania State University Press|isbn=978-1-57506-081-1|url=https://books.google.com/books?id=yJVpAAAAMAAJ}} * {{cite book|last=McDonald|first=Lee Martin|title=The Oxford Handbook of the Apocrypha|year=2021|publisher=Oxford University Press|editor-last=Oegema|editor-first=Gerbern S.|chapter=A Canonical History of the Old Testament Apocrypha|isbn=978-0-19-068964-3}} * {{cite book|last1=McLay|first1=Tim|title=The use of the Septuagint in New Testament research|date=2003|publisher=W.B. Eerdmans Pub. Co|location=Grand Rapids, Mich.|isbn=978-0-8028-6091-0}} * {{cite book|last1=Mears|first1=Henrietta C.|title=What the Bible is All About Visual Edition|date=5 February 2007|publisher=Gospel Light Publications|isbn=978-0-8307-4329-2|url=https://books.google.com/books?id=m2Lz7iwklhAC|language=en}} * {{cite journal|last1=Metzger|first1=Bruce M.|title=Literary Forgeries and Canonical Pseudepigrapha|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biblical-literature_1972-03_91_1/page/3|journal=Journal of Biblical Literature|date=1972|volume=91|issue=1|pages=3–24|doi=10.2307/3262916|jstor=3262916}} * {{cite journal|author1-last=Metzger|author1-first=David|author2-last=Katz|author2-first=Steven B.|title=The 'Place' of Rhetoric in Aggadic Midrash|journal=College English|volume=72|issue=6|publisher=National Council of Teachers of English|year=2010|pages=638–653|doi=10.58680/ce201011553|jstor=20749307|url=https://digitalcommons.odu.edu/english_fac_pubs/18|ref={{sfnref|Metzger & Katz|2010}}|archive-date=8 July 2024|access-date=17 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240708085814/https://digitalcommons.odu.edu/english_fac_pubs/18/|url-status=live}} * {{cite book|last1=Mittleman|first1=Alan L.|title=A Short History of Jewish Ethics: Conduct and Character in the Context of Covenant|date=2012|publisher=Wiley-Blackwell|location=Chichester, West Suffix|isbn=978-1-4051-8942-2}} * {{cite journal|last=Mowry|first=Lucetta|title=The Early Circulation of Paul's Letters|journal=Journal of Biblical Literature|volume=63|issue=2|year=1944|pages=73–86|doi=10.2307/3262644|jstor=3262644|url=https://www.jstor.org/stable/3262644}} * {{cite book|last=Nahkola|first=Aulikki|editor1-last=Jarick|editor1-first=John|chapter=The ''Memoires'' of Moses and the Genesis of Method in Biblical Criticism: Astruc's Contribution|title=Sacred Conjectures: The Context and Legacy of Robert Lowth and Jean Astruc|url=https://archive.org/details/sacredconjecture0000unse|year=2007|publisher=T&T Clark|isbn=978-0-567-02932-4}} * {{Cite book|last=Newsom|first=Carol Ann|title=The Self as Symbolic Space: Constructing Identity and Community at Qumran|publisher=Brill|year=2004|url=https://books.google.com/books?id=j3g7dwFK81IC|isbn=978-90-04-13803-2}} * {{cite journal|last1=Orsini|first1=Pasquale|last2=Clarysse|first2=Willy|title=Early New Testament Manuscripts and Their Dates|url=https://archive.org/details/ephemerides-theologicae-lovanienses_2012-12_88_4/page/443|journal=Ephemerides Theologicae Lovanienses|date=2012|volume=88|issue=4|pages=443–474|doi=10.2143/ETL.88.4.2957937}} * {{cite book|author-last=Pace|author-first=Sharon|editor1-last=Chapman|editor1-first=Stephen B.|editor2-last=Sweeney|editor2-first=Marvin A.|title=The Cambridge Companion to the Hebrew Bible/Old Testament|date=2016|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-88320-7|edition=illustrated|chapter=17 Deuterocanonical/Apocryphal books}} * {{Cite book|author1-first=David C.|author1-last=Parker|date=2013|chapter=The New Testament text and versions|pages=412–454|editor-first1=James Carleton|editor1-last=Paget|editor2-first=Joachim|editor2-last=Schaper|title=Volume 1: From the Beginnings to 600|series=The New Cambridge History of the Bible|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-0-521-85938-7|oclc=774213683}} * {{cite journal|last=Phillips|first=Kim|title=The Masora Magna of two biblical fragments from the Cairo Genizah, and the unusual practice of the scribe behind the Leningrad Codex|year=2016|journal=The Tyndale Bulletin|volume=67|issue=2|doi=10.17863/CAM.11381|s2cid=165565008}} * {{cite journal|last=Phillips|first=Thomas E.|title=The Genre of Acts: moving toward a consensus?|journal=Currents in Biblical Research|volume=4|issue=3|year=2006|pages=365–396|doi=10.1177/1476993X06064629|s2cid=145271094}} * {{cite journal|last=Porter|first=Stanley E.|title=Early Apocryphal Non-Gospel Literature and the New Testament Text|journal=Journal of Greco-Roman Christianity and Judaism|volume=8|issue=12|year=2011|pages=192–98|url=http://www.jgrchj.net/volume8/JGRChJ8-9_Porter.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.jgrchj.net/volume8/JGRChJ8-9_Porter.pdf|archive-date=9 October 2022|url-status=live}} * {{cite book|last1=Price|first1=Charles|title=Becoming Rasta: Origins of Rastafari Identity in Jamaica|date=2009|publisher=NYU Press|isbn=978-0-8147-6768-9|url=https://books.google.com/books?id=OC399TZD2BwC|language=en}} * {{cite book|last1=Reinhartz|first1=Adele|editor1-last=Dell|editor1-first=Katharine J.|title=The Biblical World|date=2021|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-39255-2|edition=2, illustrated|chapter=2, The Apocrypha and Pseudepigrapha}} * {{cite book|last1=Rezetko|first1=Robert|last2=Young|first2=Ian|title=Historical Linguistics and Biblical Hebrew Steps Toward an Integrated Approach|year=2014|publisher=SBL Press|isbn=978-1-62837-046-1}} * {{cite book|last1=Rice|first1=John R.|title=Our God-breathed Book: The Bible|date=1969|publisher=Sword of the Lord Publishers|isbn=978-0-87398-628-1|url=https://books.google.com/books?id=4Z_h1Q-iBvwC|language=en}} * {{cite book|title=The Bible: A Very Short Introduction|last=Riches|first=John|year=2000|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-285343-1}} * {{cite book|last1=Robinson|first1=George|title=Essential Torah : a complete guide to the five books of Moses|url=https://archive.org/details/essentialtorahco00robi|date=2006|publisher=Schocken Books|location=New York|isbn=978-0-307-48437-6|edition=1st}} * {{cite book|translator-last=Rodkinson|translator-first=Michael L.|title=The Babylonian Talmud, Vol. 7 of 9: Tract Baba Bathra (Last Gate)|publisher=Forgotten Books|year=2008|orig-date=1918|isbn=978-1-60506-736-0|url=https://books.google.com/books?id=9NUejG2IGPMC|language=en|ref={{sfnref|Rodkinson|2008}}}} * {{Cite book|last=Rogerson|first=J. W.|author-link=John W. Rogerson|date=2005|orig-date=1999|url=http://archive.org/details/J.w.Rogerson-AnIntroductionToTheBibleRevisedEdition|title=An Introduction to the Bible: Revised Edition|publisher=[[Equinox Publishing (Sheffield)|Equinox Publishing]]|language=English}} * {{cite book|last1=Rogerson|first1=J. W.|editor1-last=Mason|editor1-first=Alistair|editor2-last=Hastings|editor2-first=Adrian|editor3-last=Hastings|editor3-first=Ed|editor4-last=Pyper|editor4-first=Hugh|title=The Oxford Companion to Christian Thought|year=2000|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-860024-4|chapter=Higher criticism|url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont00hast}} * {{cite book|last1=Rossel|first1=Seymour|title=The Torah: Portion by Portion|date=2007|publisher=Torah Aura Productions|isbn=978-1-891662-94-2|url=https://books.google.com/books?id=AzZlANCOIRgC|language=en}} * {{cite book|last1=Royce|first1=James R.|editor-last1=Ehrman|editor-first1=Bart|editor-last2=Holmes|editor-first2=Michael W.|title=The Text of the New Testament in Contemporary Research: Essays on the Status Quaestionis|date=2013|publisher=Brill|isbn=978-90-04-23604-2|edition=Revised second|chapter=Scribal tendencies in the transmission of the text of the new testament}} * {{cite journal|last1=Rüger|first1=Hans Peter|title=The Extent of the Old Testament Canon1|url=https://archive.org/details/sim_bible-translator_1989-07_40_3/page/301|journal=The Bible Translator|date=July 1989|volume=40|issue=3|pages=301–308|doi=10.1177/026009358904000301|s2cid=164995721}} * {{cite book|title=The Wiley Blackwell Companion to World Christianity|editor-last1=Sanneh|editor-first1=Lamin|editor-last2=McClymond|editor-first2=Michael|year=2016|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-118-55604-7}} * {{cite book|last1=Schaff|first1=Philip|title=Ante-Nicene Fathers|date=1885|url=https://ccel.org/ccel/schaff/anf04/anf04.|volume=IV|archive-date=16 March 2022|access-date=16 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220316200134/https://ccel.org/ccel/schaff/anf04/anf04.|url-status=live}} * {{cite book|last1=Schwarz|first1=Leo Walder|last2=Baron|first2=Salo Wittmayer|title=Great Ages and Ideas of the Jewish People|date=1956|publisher=Random House|isbn=978-0-394-60413-8|url=https://books.google.com/books?id=rXUGAQAAIAAJ|language=en}} ** {{harvc|first=Yehezkel|last=Kaufmann|c=Israel In Canaan|in1=Schwarz|in2=Baron|year=1956|anchor-year=1956a}} ** {{harvc|first=Yehezkel|last=Kaufmann|c=The Age of Prophecy|in1=Schwarz|in2=Baron|year=1956|anchor-year=1956b}} * {{cite book|last1=Segal|first1=Alan|title=Life After Death: A History of the Afterlife in Western Religion|date=23 June 2010|publisher=Crown Publishing Group|isbn=978-0-307-87473-3|url=https://books.google.com/books?id=owd9zig7i1oC|language=en}} * {{cite book|last1=Soulen|first1=Richard N.|last2=Soulen|first2=R. Kendall|title=Handbook of Biblical Criticism|year=2001|edition=Third|publisher=Westminster John Knox Press|url=https://archive.org/details/handbookofbiblic0000soul_z2x8|isbn=978-0-664-22314-4}} * {{cite book|last1=Souryal|first1=Sam S.|title=Ethics in Criminal Justice: In Search of the Truth|date=2015|publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0-323-28091-4|edition=6th}} * {{cite book|last=Steinsaltz|first=Adin|title=The Essential Talmud|publisher=Basic Books|year=2009|isbn=978-0-7867-3541-9}} * {{cite book|author1-last=Stuckenbruck|author1-first=Loren T.|author2-last=Erho|author2-first=Ted M.|editor1-last=Maeir|editor1-first=Aren M.|editor2-last=Magness|editor2-first=Jodi|editor3-last=Schiffman|editor3-first=Lawrence|title='Go Out and Study the Land' (Judges 18:2): Archaeological, Historical and Textual Studies in Honor of Hanan Eshel|date=2011|publisher=Brill|isbn=978-90-04-20268-9|edition=illustrated|chapter=Book of Enoch and the Ethiopian manuscript tradition: New Data|ref={{sfnref|Stuckenbruck & Erho|2011}}}} * {{cite book|last1=Swenson|first1=Kristin|title=A Most Peculiar Book: The Inherent Strangeness of the Bible|date=2021|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-065173-2|url=https://books.google.com/books?id=5xQOEAAAQBAJ}} * {{cite book|last1=Tov|first1=Emanuel|title=Textual Criticism of the Hebrew Bible|url=https://archive.org/details/textualcriticism0000tove_g3e6|date=2001|publisher=Uitgeverij Van Gorcum|isbn=978-90-232-3715-0|edition=illustrated}} * {{cite book|last1=Ulrich|first1=Eugene|date=2013|chapter=The Old Testament text and its transmission|pages=83–104|editor1-first=James Carleton|editor1-last=Paget|editor1-link=James Carleton Paget|editor2-first=Joachim|editor2-last=Schaper|title=Volume 1: From the Beginnings to 600|series=The New Cambridge History of the Bible|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-0-521-85938-7|oclc=774213683}} * {{Cite book|first1=James C.|last1=VanderKam|first2=Peter W.|last2=Flint|title=The meaning of the Dead Sea scrolls: their significance for understanding the Bible, Judaism, Jesus, and Christianity|date=2013|orig-date=2002|publisher=[[HarperCollins]]|url=https://books.google.com/books?id=SBMXnB4CRpUC|isbn=978-0-06-224330-0|edition=E-book|oclc=856526599}} * {{cite book|last1=Wallace|first1=Daniel B.|title=Greek Grammar Beyond the Basics: An Exegetical Syntax of the New Testament|date=1996|publisher=Zondervan|url=https://books.google.com/books?id=SfglAQAAIAAJ|isbn=978-0-310-37340-7}} * {{cite journal|last=Wallace|first=Daniel B.|title=Challenges in New Testament textual criticism for the twenty-first century|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-evangelical-theological-society_2009-03_52_1/page/79|journal=Journal of the Evangelical Theological Society|volume=52|issue=1|year=2009|pages=79–100}} * {{cite book|last1=Walzer|first1=Michael|title=In God's Shadow: Politics in the Hebrew Bible|url=https://archive.org/details/ingodsshadowpoli0000walz|date=2012|publisher=Yale University Press|location=New Haven, Connecticut|isbn=978-0-300-18044-2}} * {{cite book|last=Wegner|first=Paul|title=The Journey From Texts to Translations|year=1999|url=https://books.google.com/books?id=kkVFOTsBOAEC&q=%22Masoretes+inherited%22|publisher=Baker Academic|isbn=978-0-8010-2799-4}} * {{cite book|last1=Wegner|first1=Paul D.|title=A Student's Guide to Textual Criticism of the Bible: Its History, Methods and Results|date=2006|publisher=InterVarsityPress|isbn=978-0-8308-2731-2|edition=illustrated}} * {{cite book|last1=Wells|first1=Preston B.|title=The Story of the English Bible|date=1911|publisher=Pentecostal Publishing Company}} * {{cite book|magazine=Quaker Life|title=Apocrypha : What's that?|volume=11|date=1970|publisher=Friends United Press|last=Williams|first=Melvin G.|url=https://books.google.com/books?id=CA3nAAAAMAAJ}} * {{cite book|last=Wright|first=Kevin J.|title=The Christian travel planner|year=2008|publisher=Thomas Nelson|isbn=978-1-4016-0374-8|url=https://books.google.com/books?id=onBZhX0H9YkC|access-date=11 February 2020|archive-date=11 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201211134937/https://books.google.com/books?id=onBZhX0H9YkC&q=the+great+passion+play+arkansas+eureka+springs&pg=PA327|url-status=live}} * {{cite book|last=Wright|first=N. T.|title=The Last Word: Scripture and the Authority of God – Getting Beyond the Bible Wars|url=https://archive.org/details/lastwordscriptur0000wrig|publisher=HarperCollins|date=2005|isbn=978-0-06-087261-8}} * {{cite journal|last=Young|first=Ian|title=What do we actually know about ancient Hebrew|journal=Australian Journal of Jewish Studies|volume=27|year=2013|pages=11–31}} * {{cite book|last1=Zuck|first1=Roy B.|title=Basic Bible interpretation|url=https://archive.org/details/basicbibleinterp0000zuck_j3p1|date=1991|publisher=Victor Books|location=Wheaton, Ill.|isbn=978-0-89693-819-9}} {{Refend}} == Референції == {{Reflist|30em}} [[Катеґорія:Христианска литература]] 1klp64k6ebhlvhqgvd1v2po616lkbxt 169610 169609 2026-09-16T00:47:56Z Flipdot 23893 169610 wikitext text/x-wiki {{Інфобокс | image = [[Файл:Gutenberg Bible, Lenox Copy, New York Public Library, 2009. Pic 01.jpg|300px]] | caption = [[Ґутенберґова Біблія]], удана Йоганном Ґутенберґом у середині 15.&nbsp;стороча, перша печатна Біблія. | above = Біблія | header1 = Відомості | data2 = [[Хрістіанство|Християнство]]<br>[[Юдаїзм]] | label2 = Реліґія | label3 = Язык ориґінала | data3 = [[Гебрейскый язык|Іврит]], [[Арамайскый язык|арамайськый язык]] и [[Грецькоє койне|грецькоє койне]] | label4 = Період | data4 = Ник. [[Датованя Біблії]] | label5 = Книгы | data5 = [[Юдаїзм|Юдаїштськый]] канон: 24&nbsp;книгы<ref>Се число враховує Книгу Самуеля, Книгу Царюв, Дванадцять малых пророкув, Книгу хронік тай Книгы Езры тай Неемії як єдну книгу, бо так они ся рахувут у юдаїзмови. Кідьбы ся тоты раховали поокреме ги у християнстві, та число бы было 39&nbsp;книг. Обадва йсі числа не враховувут [[второканонічні книгы]].</ref><br>[[Протестантство|Протестантськый]] канон ([[Лутеранство|лутеранськый]]): 66&nbsp;книг<br>[[Римокатолицька церьков|Римокатолицькый]] канон: 73&nbsp;книгы<br>[[Ґрекокатолицька церьков|Грекокатолицькый]] тай [[Православна церьков|православный]] канон: 76&nbsp;книг<br>Ник. [[Біблійні каноны]] }} '''Бі́блія''' ([[Грецькоє койне|гр. койне]] {{Lang|grc|τὰ βιβλία ''tà biblía''}} „книгы“), '''Сято́є Писа́ня''', пораз '''Кни́га книг''' є комплет реліґійных текстув, на котрых ся базує [[Хрістіанство|християнство]] тай [[юдаїзм]], тай котрі ся честувут у другых реліґіях, наприклад у [[іслам]]і. Біблія тото [[антолоґія]] (зберька текстув ушылиякых форм), ориґінално написана [[іврит]]ом, [[Арамайськый язык|арамайськым]] языком тай [[Грецькоє койне|грецькым койне]]. Она обсягує настановы, оповіді, [[Поезія|поезію]], [[Пророцтво|пророцтва]] тай другі жанры. Комплет текстув, узнаваных ги часть Біблії у окреме взятуй реліґійнуй традиції вадь комуніті ся кличе біблійным каноном. Прибучникы реліґії типово держат Біблію за продукт божественого вдухновліня, айбо сут разні верзії за інтерпретацію єї текста тай його значіня. Разні общины збирали реліґійні тексты у вшылиякі офіційні зберькы. Майрання зберька обсяговала перші пять книг Біблії и называла ся по гебрейськы ''Тора'' („Учіня“, {{Lang-he|תּוֹרָה ''Tōrā''}}), а по старогрецькы ''Пятикнижа'', ''Пентатевхос'' ({{Lang-grc|πεντάτευχος ''pentáteuchos''}}, букв.&nbsp;„пять книг“). Друга за старостьов секція была колекційов оповідий тай пророцтв и называла ся ''Невіʼім'' („Пророкы“; {{Lang-he|נְבִיאִים ''Nəvīʾīm''}}); третя секція, ''Кетувім'' („Писаня“; {{Lang-he|כְּתוּבִים‎ ''Kǝṯuḇim''}}), обсягує псалмы, пословиці тай оповіді. ''Танах'' ({{Lang-he|תָּנָ״ךְ‎ ''Tanaḵ''}}) тото алтернативна назывка юдаїштської Біблії, котра ся чинит из першых букв трьох єї компонентув: ''Тора'', ''Невіʼім'' тай ''Кетувім''. [[Масоретськый текст]] тото середньовічна верзія Танаха&nbsp;— написана по гебрейськы тай арамайськы&nbsp;— котра ся рахує авторитативным текстом юдаїштської Біблії у сучаснум рабіністичнум юдаїзмі. [[Септуаґінта]] тото товмачіня Танаха на грецькоє койне, вчиненоє у третюм и другум сторочу до&nbsp;н.&nbsp;е.; она ся читаво пересікає из юдаїштськов Біблійов. Християнство ся зачало ги удросток юдаїзма Другого храма и мало Септуаґінту за основу [[Старый Завіт|Старого Завіта]]. Рання християнська церьков продовжила жыдувську традицію записованя того, што ся виділо божествено вдуховленым, тай інкорпорації такых текстув у авторитативні реліґійні книгы. [[Єванґеліє|Єванґелія]], т.&nbsp;є.&nbsp;оповіді за жывут и учіня [[Исус Христос|Христа]], уєдно из посланями Павла и другыма текстами скоро стали основов [[Новый Завіт|Нового Завіта]]. Майстарі часті Біблії, віроятно, датувут ся дас 1200.&nbsp;роками до&nbsp;н.&nbsp;е., а Новый Завіт головно ся сформовав до настаня 4.&nbsp;стороча н.&nbsp;е. Приблизноє число проданых копій Біблії досігат пяти міліардув, што чинит ї майпродаванов публікаційов за вшыток час. Біблія мала читавый влив як на западні културу тай історію, так и на другі културы по світови. Єї штудованя через біблійный крітіцізм тоже непрямо повливало на културу и історію. Біблія є щий майтовмаченов книгов у світі. Штудованьом біблійної літературы ся занимат конар наукы пуд назвов [[біблеїстика]]. == Етимолоґія == Слово „Біблія“ походит из грецького койне, де {{Lang|grc|τὰ βιβλία ''tà biblía''}} (у єдн.&nbsp;числі {{Lang|grc|βιβλίον ''biblion''}}) значит „книжкы“.<ref>Bandstra (2009), pp.&nbsp;7; Gravett et al. (2008), p.&nbsp;xv.</ref> Само слово {{Lang|grc|βιβλίον}} зачатково мало буквалноє значіня „звиток“<ref>Beekes (2009), pp.&nbsp;246–247.</ref> и є димінутивом уд {{Lang|grc|βύβλος ''byblos''}} „еґіпетськый папірус“, котроє возможно пушло уд назвы [[Фінікія|фінікійського]] порта [[Біблос]] (знамого ай ги Ґебал), удкідь еґіпетськый [[папірус]] ся експортовав у Грецію.<ref>Brake (2008), [https://archive.org/details/visualhistoryofe00brak/page/29 p.&nbsp;29].</ref><ref name=":0">{{Cite book|last1=Болдирєв|first1=Р. В.|url=https://irbis-nbuv.gov.ua/ulib/item/UKR0001331|chapter=біблія|publisher=Наукова думка|place=[[Кієв|Київ]]|editor1-last=Мельничук|editor1-first=О. С.|at=АН Української РСР, Ін-т мовознав. ім. О. О. Потебні|nopp=yes|ref=ESUM1|volume=Т. 1 : А-Г|title=Етимологічний словник української мови у 7 томах|year=1982|page=с. 190}}</ref> Грецькоє {{Lang|grc|τὰ βιβλία}} было „выразом, котрый хосновали геленістичні жыдове на означіня свойих сакралных книг“.<ref>{{cite web |first=Mark |last=Hamilton |title=From Hebrew Bible To Christian Bible {{!}} From Jesus To Christ – The First Christians {{!}} Frontline {{!}} PBS |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/religion/first/scriptures.html |website=www.pbs.org |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180614021417/https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/religion/first/scriptures.html |archive-date=14 June 2018 }}</ref> Штудувучый Біблію ученый Фредерік Файві Брус удзначовав, ож Иван Златоустый первый ухосновав фразу {{Lang|grc|τὰ βιβλία}}, описувучи Старый и Новый Завіт уєдно у свойих „Бесідах на Єванґеліє уд Матея“.<ref>Bruce (1988), p.&nbsp;214.</ref> Уд {{Lang-el|τὰ βιβλία τὰ ἅγια ''tà biblía tà hágia''}} „сяті книгы“ ся появила [[Латиньскый язык|латинська]] [[Калька|калка]] {{Lang|la|''biblia sacra''}}.<ref>{{cite web |last1=Liddell |first1=Henry George |last2=Scott |first2=Robert |title=A Greek-English Lexicon, βιβλίον |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dbibli%2Fon |website=www.perseus.tufts.edu |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191118102635/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dbibli%2Fon |archive-date=18 November 2019 }}</ref> У середньовічнуй латині тото ся покуртало до {{Lang|la|''biblia''}} тай поступово перечинило ся у назывник єдн.&nbsp;числа, жунського рода ({{Lang|la|''biblia''}}, [[Ґенітив|ґен.]]&nbsp;{{Lang|la|''bibliae''}}); так тото слово ся позычало у языкы европськых народув.<ref name=":0" /><ref>{{cite web |url=http://www.newadvent.org/cathen/02543a.htm |title=The Catholic Encyclopedia |publisher=Newadvent.org |year=1907 |access-date=23 April 2010 |archive-date=13 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100613102636/http://newadvent.org/cathen/02543a.htm |url-status=live }}</ref> == Розвуй тай історія == Біблія не є єднов книжков; тото зберька книг, сложный розвуй котрых не є до кунця порозумілый. Знає ся, ож Біблія ся писала тай складовала многыма людьми&nbsp;— подля многых ученых авторы булшинов незнамі и сут представителями разных култур и походжінь.<ref>Swenson (2021), p.&nbsp;12; Rogerson (2005), p.&nbsp;21; Riches (2000), ch.&nbsp;2.</ref> Майстарі єї книгы ся зачинали ги пісні, котрі ся передавали усно з поколіня у поколіня. Британськый изглядовач Біблії Джон К.&nbsp;Річез писав:<ref>Riches (2000), p.&nbsp;9.</ref> {{Цитат 2 |Біблійні тексты ся продуковали за період, бігом котрого условія жывота писателюв&nbsp;— політичні, културні, економічні тай еколоґічні&nbsp;— читаво ся удличали. Сут тексты, котрі указувут кочовый стиль жывота, тексты уд людий из устоянов монархійов и култом Храма, тексты из екзиля, тексты, рождені з силного опору чужым правителям, придворні тексты, тексты уд вандрувучых харизматичных проповідникув, тексты уд іншпірованых писателями геленістичного періода. Тото часовый удрізок, котрый обсігат творы [[Гомер]]а, [[Платон]]а, [[Арістотель|Арістотля]], [[Тукідід]]а, [[Софокл]]а, [[Цезарь|Цезаря]], [[Ціцерон]]а тай [[Катулл]]а. Ото період, котрый видів и пуднятя, и падіня Ассірійської імперії (уд 12.&nbsp;по 7.&nbsp;стороча) тай Перської імперії (уд 6.&nbsp;по 4.&nbsp;стороча), [[Александер Великый|Александрові]] кампанії (336–326), розвуй [[Старовікый Рим|Рима]] тай його домінацію у Середньоземноморьови (уд 4.&nbsp;стороча по закладеня [[Принципат]]а), 27&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е., згубленя [[Другый храм|Єрусалимського храма]] (70&nbsp;н.&nbsp;е.) тай пошыреня правліня Рима на часті [[Шкоція|Шкоції]] (84&nbsp;н.&nbsp;е.) |''Джон К. Річез'' }} [[Файл:Bible_from_1300_(20).jpg|альт=Hebrew Bible from 1300. Genesis.|міні|Книга Бытя у гебрейськуй Біблії, дас&nbsp;1300]] [[Файл:Great_Isaiah_Scroll.jpg|міні|Звиток Ісаї (1QIsa<sup>a</sup>), єден из Извиткув Мертвого моря&nbsp;— майстара копія Книгы Ісаї]] Книгы Біблії ориґінално ся писали тай переписовали вручну на папірусові звиткы.<ref>Lim (2017) pp.&nbsp;7, 47.</ref> Ориґіналы не дожыли до нашых днув&nbsp;— зато датованя ориґіналного складаня текстув ото тяжкоє діло и предмет горячых дебатув. Хоснувучи комбінованый лінґвістичный тай історіоґрафічный пудход, Роналд Гендел и Ян Йоостен датовали майстарі юдаїштської біблії (пісню Деборы у Судьох&nbsp;5 тай історію Самсона у Судьох&nbsp;16 и 1&nbsp;Самуелови) передмонаршым ранньым желізным віком (дас 1200&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.).<ref>Hendel, Joosten (2018), pp.&nbsp;ix, 98–99, 101, 104, 106.</ref> [[Звиткы Мертвого моря]], найдені у пещерах Кумрана у 1947.&nbsp;році тото майстарі екзистувучі копії книг юдаїштської Біблії хотьякої довготы, котрі при тум не сут фраґментами, они ся датувут межи 250&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.&nbsp;и 100&nbsp;н.&nbsp;е.<ref name=":13">Lim (2017), pp.&nbsp;38, 47; Ulrich (2013), pp.&nbsp;103–104; Brown (2010) VanderKam, Flint (2013), ch.&nbsp;5, ch.&nbsp;3(A); Harris, Platzner (2008), p.&nbsp;22.</ref> Припущат ся, ож майдавні рукописы ся писали палеогебрейськым письмом, фильом клинописа, похожым на другі піктоґрамы того періода.<ref>Wegner (2006), p.&nbsp;59.</ref> Угнатя у Бабілон майскорі спричинило переход на квадратноє арамайськоє письмо межи 5. тай 3.&nbsp;сторочами&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.<ref>Wegner (2006), p.&nbsp;60.</ref> Уд часу Звиткув Мертвого моря юдаїштська Біблія ся писала из пропусками межи словами про май легкоє читаня.<ref>Wegner (2006), p.&nbsp;61.</ref> До 8.&nbsp;стороча&nbsp;н.&nbsp;е., [[масореты]] додали значкы гласных звукув у текст.<ref>VanderKam, Flint (2013), pp.&nbsp;88–90.</ref> Левіты вадь писарі сокотили тексты, а поєдны тексты ся все держали ги май авторитативні уд другых.<ref>Wegner (2006), pp.&nbsp;62–63.</ref> Писарі сокотили тай міняли тексты, мінявучи письмо, обновлювучи архаїчні формы, вносячи поправкы. Тоты гебрейські тексты ся копіровали дуже акуратно.<ref>Wegner (2006), pp.&nbsp;64–65.</ref> Сакралні, авторитативні реліґійні тексты ся складовали ушылиякыма реліґійныма комунітами у разні біблійні каноны (офіційні зберькы книг).<ref>Hayes (2012), p.&nbsp;9.</ref> Майстаров таков зберьков, котра обсягує перві пять книг Біблії, є ''Тора'' („Учіня“, {{Lang-he|תּוֹרָה ''Tōrā''}})&nbsp;— знама ай ги ''Пятикнижа'', ''Пентатевхос'' ({{Lang-grc|πεντάτευχος ''pentáteuchos''}}, букв.&nbsp;„пять книг“)&nbsp;— котра была прията ги юдаїштськый канон до 5.&nbsp;стороча&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е. Друга зберька оповідий и пророцтв пуд назвов ''Невіʼім'' („Пророкы“; {{Lang-he|נְבִיאִים ''Nəvīʾīm''}}) была канонізована у третюм сторочу&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е. Третя зберька тото ''Кетувім'' („Писаня“; {{Lang-he|כְּתוּבִים‎ ''Kǝṯuḇim''}}), обсягувуча псалмы, пословиці тай оповіді, была канонізована межи 2.&nbsp;сторочом&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е. тай&nbsp;2.&nbsp;сторочом&nbsp;н.&nbsp;е.<ref>Hayes (2012), pp.&nbsp;9–10.</ref> Тоты три комплеты книг были написані головно біблійськым івритом, из частями, написаными у арамайськум языкови, котрі вєдно формувут юдаїштську Біблію&nbsp;— ''Танах'' ({{Lang-he|תָּנָ״ךְ‎ ''Tanaḵ''}}; абревіатура из першых букв „Тора“, „Невіʼім“, „Кетувім“).<ref>Lim (2017), p.&nbsp;40.</ref> === Юдаїштська Біблія === Сут три важні історичні верзії юдаїштської Біблії: [[Септуаґінта]], [[Масоретськый текст]] тай Самаритянськоє Пятикнижа (котроє обсягує лиш перві пять книг). Они взайимноскапчані, айбо мавут неєднаку історію розвою. Септуаґінта (LXX) тото товмаченя гебрейськых писань и поєдных дотычных текстув на грецькоє койне, котроє подля оцінок ся чинило дас 70–72 писарями тай старшинами спомежи геленістичных жыдув;<ref>[https://web.archive.org/web/20230520031054/https://www.bl.uk/greek-manuscripts/articles/manuscripts-of-the-greek-old-testament%20Greek%20manuscripts The Old Testament in Greek] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230520031054/https://www.bl.uk/greek-manuscripts/articles/manuscripts-of-the-greek-old-testament%20Greek%20manuscripts|date=20 May 2023}} – Greek manuscripts. British Library. Retrieved 20 May 2023.</ref> робота над нив ся зачала у Александрії у кунци 3.&nbsp;ст.&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е. тай завершила ся у 132.&nbsp;рокови&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.<ref name=":4">Segal (2010), [https://books.google.com/books?id=owd9zig7i1oC&pg=PA363 p.&nbsp;363.]</ref><ref>Dorival, Harl, Munnich (1988), p.&nbsp;111.</ref><ref>''„[…] die griechische Bibelübersetzung, die einem innerjüdischen Bedürfnis entsprang [...] [von den] Rabbinen zuerst gerühmt (.) Später jedoch, als manche ungenaue Übertragung des hebräischen Textes in der Septuaginta und Übersetzungsfehler die Grundlage für hellenistische Irrlehren abgaben, lehte man die Septuaginta ab.“'' Homolka, Jacob, Chorin (1999), pp. 43ff, Bd.3</ref> Припущат ся, ож Септуаґінту забештеловав быв Птолемей&nbsp;II.&nbsp;Філаделфус, царь Еґіпта, обы задоволнити потребу головно грецькоязычных жыдовув греко-римської діаспоры.<ref name=":4" /><ref>Lavidas (2021), p.&nbsp;30.</ref> Екзістувучі повні копії Септуаґінты ся датувут уд 3.&nbsp;по&nbsp;5.&nbsp;ст.&nbsp;н.&nbsp;е., а фраґменты&nbsp;— 2.&nbsp;ст.&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.<ref>Lim (2017), pp.&nbsp;45–46, 58; Hayes (2012), ch.&nbsp;1; Brown (2010), ''Intro.''; Carr (2010), p.&nbsp;250; Bandstra (2009), pp.&nbsp;8, 480; Gravett et al. (2008), p.&nbsp;47; Harris, Platzner (2008), p.&nbsp;27; Riches (2000), ch.&nbsp;3.</ref> Майстарі правкы єї текста ся датувут 1.&nbsp;ст.&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.<ref name="Dines 2004">{{cite book|last1=Dines|first1=Jennifer|title=The Septuagint|date=2004|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-0-567-60152-0|page=4}}</ref> Фраґменты Септуаґінты ся найшли межи Звитками Мертвого моря; удрізкы єї текста ся найшли ай на папірусі из Еґіпта, датованому 2. тай&nbsp;1.&nbsp;сторочами&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е. и&nbsp;1.&nbsp;сторочом нашої еры.<ref name="Dines 2004" />{{Rp-primitive|бук=5}} Масореты зачали розробляти тото, што пак стало авторитативным гебрейськым и арамайськым текстом 24&nbsp;книг юдаїштської Біблії у рабіністичнум юдаїзмі пуд конець талмудського періода (дас 300&nbsp;– дас 500 н.&nbsp;е.), айбо точный датум удефіновати тяжко.<ref name=":5">Hauser, Watson, Kaufman (2003), pp.&nbsp;30–31.</ref><ref>Wegner (1999), [https://books.google.com/books?id=kkVFOTsBOAEC&q=%22Masoretes+inherited%22&pg=PA172 p.&nbsp;172].</ref><ref>Swenson (2021), [https://books.google.com/books?id=5xQOEAAAQBAJ&pg=PA29 p.&nbsp;29].</ref> У 6. и&nbsp;7.&nbsp;сторочу, три жыдувські комуніты розробили системы про точный запис текста вєдно з вокалізаційов ([[Нікуд (іврит)|нікуд]]) и акцентуаційов ([[Гебрейська кантилація|кантилаційов]]), котрі дустали назывку Масора ({{Lang-he|מָסוֹרָה ''masorá''}}).<ref name=":5" /> Тоты ранні масоретські учені бывали головно у ґалілейськых варошах [[Тіберіада|Тіберіаді]] тай [[Єрусалим|Єрусалимі]], тай у Бабілонії (на території сучасного [[Ірак|Ірака]]). Бывателі жыдувської комуніты Тіберіады у давнюй Ґалілеї (дас 750–950) учинили переписы юдаїштськых біблійных текстув без стандартизованого текста, на удлику уд бабілонської традиції. Канонічный уговор юдаїштської Біблії (пуд назывков тіберськый іврит), котрый они розробили, тай многі зазначкы, котрі вни написали, зато ся удличали уд бабілонськых.<ref>Phillips (2016), pp.&nbsp;288–291.</ref> Тота розлука ся рішила стандартизованым Масоретськым текстом у 9.&nbsp;ст.<ref>Lavidas (2021), p.&nbsp;75.</ref> Майстара повна його копія, котра дожыла доднесь тото [[Лєнінґрадськый кодекс]], датованый дас 1000.&nbsp;роком&nbsp;н.&nbsp;е.<ref>VanderKam, Flint (2013), p.&nbsp;87.</ref> Самаритянськоє Пятикнижа тото верзія Торы, котру самаритянська община сокотила уд античности, и котру европські учені найшли у 17.&nbsp;сторочу; майстара єї ужывша копія датує ся дас роком 1100&nbsp;н.&nbsp;е.<ref>Lim (2017), pp.&nbsp;46–49; Ulrich (2013), pp.&nbsp;95–104; VanderKam, Flint (2013), ch.&nbsp;5; Carr (2010), p.&nbsp;8; Bandstra (2009), p.&nbsp;482; Gravett et al. (2008), pp.&nbsp;47–49; Harris, Platzner (2008), pp.&nbsp;23–28.</ref> Самаритяне включили у тот свуй канон лиш Пятикнижа, т.&nbsp;є.&nbsp;Тору.<ref>VanderKam, Flint (2013), [https://books.google.com/books?id=SBMXnB4CRpUC&pg=PA91 p.&nbsp;91].</ref> Они не признавали божественоє авторство вадь іншпірацію у другых книгах юдаїштського Танаха.<ref>Хоть позад мізерного числа дожывшых до нашого часу жерел не мож уповісти набізувно, ож ранні самаритяне удмітовали ай другі книгы Танаха, отець церькви 3.&nbsp;столітя Оріґен пудтвержує, ож самаритяне його часу „принима[ли] лиш Мойсейові книгы.“ {{harvnb|Schaff|1885|loc=[https://www.ccel.org/ccel/schaff/anf04.vi.ix.i.l.html Chapter XLIX]|ps=&#32;(Commentary on John 13:26)}}</ref> Самаритянська Книга Єгошуа Нуна (Исуса Навина), почасти закладена на Танаховуй Книзі Єгошуа Нуна екзістує, айбо Самаритянами ся держит ги неканонічна світська історична кроніка.<ref>Gaster (1908), [https://books.google.com/books?id=eUCRAfZvwRgC&pg=PA166 p.&nbsp;166].</ref> Перва кодексова форма юдаїштської Біблії была уроблена у 7.&nbsp;ст. Кодекс тото предок сучасної книгы. Кодексы ся чинили зогнутьом єдного листа папіруса навпул, што формовало „бокы“; дакулько такых зогнутых листув ся скапчовали у єдну „книгу“, котра была май доступнов и переноснов ги звиткы. Такый формат популаризовали ранні християне. У 1488.&nbsp;рокови была вчинена перва повна печатна верзія юдаїштської Біблії.<ref>Hauser, Watson, Kaufman (2003), pp.&nbsp;31–32.</ref> === Новый Завіт === [[Файл:PaulT.jpg|міні|[[Павло (апостол)|Апостол Павло]] на образі „Сятый Павло пише свої посланя“ (дас 1619) Валентіна де Булоня]] [[Файл:P52_verso.jpg|альт=photo of a fragment of papyrus with writing on it|міні|Папірус&nbsp;52 (щи знамый ги папірус Райландса), 125–175&nbsp;н.&nbsp;е., майстарый екзистувучый фраґмент папіруса Нового Завіта, на котрому написані фразы из 18.&nbsp;главы Єванґелія уд Йоана<ref>Orsini, Clarysse (2012), p.&nbsp;470.</ref>]] Из ростом популарности християнства у 1.&nbsp;сторочу нашої еры ся появили нові писаня грецькым койне. Християне пак зачали тоты нові писаня кликати ''Новым Завітом'', а Септуаґінту&nbsp;— ''Старым Завітом''. Новый Завіт ся усокотив у май великум числі рукописув ги хотьякый другый стародавньый вытвор. Майранні християнські переписовачі не были вышколеныма писарями. Многі переписы Єванґеліюв и Павловых послань ся чинили простыма християнами за удносно куртый період часу, дуже скоро по написаню ориґіналув. У синоптичных Єванґеліях, у писаньох ранньых Отцюв церькви, уд [[Маркіон Сінопськый|Маркіона]] и у [[Дідахе|Дідасі]] сут доказы, ож християнські документы были у циркулації перед зачатком першого стороча. Павлові посланя были в колобігови щи при його жывоті, а його смерть ся, припущат, настала до 68.&nbsp;року при царьованю Нерона. Ранні християне носили йсі писаня по Римськуй імперії тай товмачили їх на старосірійськый, [[коптськый]], [[етіопськый]], [[Латиньскый язык|латинськый]] и другі языкы. Изглядовач Нового Завіта Барт Ерман обяснят, як тоты тексты пак были поґруповані у катеґорії: {{Цитат 2|Бігом ранньых сторочув [екзістованя] церькви, християнські тексты ся копіровали у тых містах, де ся писали вадь де їх переміщовали. Позад того, ож тексты ся переписовали локално, не чудно, ож разні міста выводили разні филі текстуалної традиції. Другыма словами, рукописы у Римі мали много ворошных хыб [помежи собов], бо булшинов были „штатныма“ документами, котрі ся копіровали єден из другого; они не мали читавого влива з бока рукописув, копірованых у Палестині; а написані у Палестині набрали ся свойих рис, котрі были не такі ги у рукописах, найденых у Александрії, у Еґіптови. Ба булше, у ранні стороча церькви подакотрі міста мали ліпшых писарюв ги другі. Сучасні научникы порозуміли, ож писарі у Александрії&nbsp;— котра у античности была читавым інтелектуалным центром&nbsp;— были особено скрупулозні, даже у тот давньый час, тай ож там у Александрії ся десятьруча за десятьрочом сокотила дуже чиста форма текста ранньохристиянськых писань, котру держали уддані тай удносно майстерні християнські переписовачі.|Барт Ерман<ref>{{Cite book|last=Ehrman|first=Bart D.|title=Misquoting Jesus: The Story Behind Who Changed the Bible and Why|place=New York|publisher=HarperCollins|year=2005|page=p. 72|nopp=yes}}</ref>}}Резултатом сього стали текстуалні варіації, котрі сучасні научникы кличут „текстотипами“. Чотыри майшыроко признавані текстотипы тото александрійськый, западный, цезарьськый тай бізантськый.<ref>Parker (2013), pp.&nbsp;412–420, 430–432; Brown (2010) ch.&nbsp;3(A).</ref> Католицькый біблійный канон книг быв закладеный на Римському синоді у&nbsp;році&nbsp;382, пак Гіппонійському у 393 тай Картаґенському у&nbsp;397. Межи 385.&nbsp;тай&nbsp;405.&nbsp;роками н.&nbsp;е.&nbsp;рання християнська церьков потовмачила свуй канон на вулґарну латину (народный латинськый язык)&nbsp;— тото товмачіня дустало назву ''Вулґата'' (уд {{Lang-la|Biblia Vulgata}}, {{IPA2|ˈbɪbli.a wʊlˈɡaːta}} „Біблія у народнум языку“).<ref name=":6">Lim (2017), pp.&nbsp;40, 46, 49, 58–59; Hayes (2012), ch.&nbsp;1; Brown (2010), ''Intro.''; Carr (2010), pp.&nbsp;3–5; Bandstra (2009), pp.&nbsp;7–8, 480–481; Gravett et al. (2008), pp.&nbsp;xv, 49; Harris, Platzner (2008), pp.&nbsp;3–4, 28, 31–32, 371; Riches (2000), ch.&nbsp;3.</ref> Уд того часу католицькі християне правили вселенські соборы про стандартизацію свого біблійного канона. Тридентськый собор (1545–1563), котрый католицька церьков справила в удповідь протестантськуй Реформації, затвердив Вулґату офіційным латинськым товмачіньом Біблії.<ref name=":6" /> Удтовды ся розвили дакулько біблійных канонув. Тото у тому числі: 73-книжный католицькый канон, 66-книжный канон, котрый признає булшина протестантськых деномінацій, 81-книжный етіопськый православный тевагедськый канон и другі.<ref>Riches (2000), pp.&nbsp;7–8.</ref> Юдаїзм давно затвердив єдиный авторитативный текст, а християнство ниґда не мало єдину верзію; умісто того у християн были многі разні рукописні традиції.<ref>Barton (2019), p.&nbsp;15.</ref> === Варіанты === Попри читавоє честованя тай акуратность, из котрыма ся переписовали біблійні тексты, в ушыткых біблійных рукописах сут хыбы переноса, котрі ся называвут варіантами.<ref>Wegner (2006), p.&nbsp;41.</ref><ref>Black (1994) p.&nbsp;24.</ref> Варіантом ся кличе хотьяка девіація межи двома текстами. Текстуалный критик Деніел&nbsp;Б.&nbsp;Воллес обяснює: „Кажджа девіація ся рахує ги єден варіант, не никавучи на вто, кулько рукописув єї фіксує“.<ref>Wallace (2009), p.&nbsp;98.</ref> Научник Емануел Тов каже, ож тот термін не є оціночным; тото узнаня, ож путі розвоя разных текстув ся розыйшли.<ref>Tov (2001), p.&nbsp;18.</ref> Середньовічні рукописы юдаїштської Біблії ся держали ги дуже точні: майавторитативні документы, з котрых ся копіровало у другі тексты.<ref>{{Cite web |title=The Damascus Keters |url=https://web.nli.org.il/sites/nli/english/collections/jewish-collection/pages/damascus.aspx |website=National Library of Israel |access-date=1 July 2020 |archive-date=28 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728235241/https://web.nli.org.il/sites/NLI/English/collections/jewish-collection/Pages/damascus.aspx |url-status=live }}</ref> Айбо при тому, изглядователь юдаїштської Біблії Девід Карр каже, ож и юдаїштські тексты мавут даякі варіанты.<ref>Carr (2011), pp.&nbsp;5–7.</ref> Булшина вшыткых варіантув трафункові, наприклад ортоґрафічні хыбы, айбо поєдны зміны были нарочні.<ref>Black (1994), p.&nbsp;60.</ref> У юдаїштському текстови „варіанты з памняти“ тото типово случайні розлукы, такі ги шор слув у 1 Кроніках 17:24 тай 2 Самуелови 10:9 тай 13. Варіанты щи обсягувут заміну лексичныма еквівалентами, семантичні тай ґраматичні удликы; май читаві правкы Масоретськых текстув мали бы быти нарочныма.<ref>Carr (2011), pp.&nbsp;5–7, 18, 24, 29, 42, 55, 61, 145, 167</ref> Нарочні зміны у тексті Нового Завіта ся чинили про уліпшеня ґраматикы, ліквідацію неточностий и розбіжностий, гармонізацію паралелных фраґментув, комбінацію тай упрощеня дакулькох варіантных прочитань у єдно, тай позад теолоґічных причин.<ref>Black (1994), p.&nbsp;60.</ref><ref>Royce (2013), pp.&nbsp;461–464, 468, 470–473.</ref> Изглядовач Старого Завіта Брус&nbsp;К.&nbsp;Волткі замічат, ож про кажджі десять слув зафіксованый єден варіант у недавнюм критичнум уданю юдаїштської Біблії, ''Biblia Hebraica Stuttgartensia,'' т.&nbsp;є.&nbsp;осталні 90% юдаїштського текста сут без варіацій. Четвертоє уданя Грецького Нового Завіта Споєного біблійного общества фіксує варіанты, котрі ся кывавут дас 500 из 6900 слув, вадь 7%&nbsp;текста. == Тематика тай обсяг == === Темы === [[Файл:Creation_of_Light.png|міні|''Сотвореня світла'', [[Ґустав Доре]]]] Оповіді, законы, мудрості, пришты тай унікалні жанры Біблії давут можность діскусії на булшину тем людського єствованя, межи нима: звірі, дерева тай природа,<ref name="Northcott96">{{cite book|last1=Northcott|first1=Michael S.|editor1-last=Clark|editor1-first=Stephen R. L.|title=The Environment and Christian Ethics|url=https://archive.org/details/environmentchris0000nort|date=1996|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-57631-4}}</ref>{{rp-primitive|xi}} сосіды,<ref name="Wayne Grudem">{{cite book|last1=Grudem|first1=Wayne|title=Christian Ethics: An Introduction to Biblical Moral Reasoning|url=https://archive.org/details/christianethicsi0000unse_r6w7|date=2018|publisher=Crossway|isbn=978-1-4335-4965-6}}</ref>{{rp-primitive|24}} цімборы, роль жун,<ref name="Barbara J. MacHaffie">{{cite book|last1=MacHaffie|first1=Barbara J.|title=Her Story Women in Christian Tradition|date=1992|publisher=Fortress Press|isbn=978-1-4514-0402-9}}</ref>{{rp-primitive|203}} секс,<ref>Harper (2013), pp.&nbsp;1–14, 84–86, 88.</ref> діти, побратя,<ref name="Chadwick">Henry Chadwick, The Early Church, {{ISBN|978-0-14-023199-1}}</ref> природа тай діленя власти,<ref>Praet, Danny (1992–1993). "Explaining the Christianization of the Roman Empire. Older theories and recent developments". Sacris Erudiri. Jaarboek voor Godsdienstgeschiedenis. A Journal on the Inheritance of Early and Medieval Christianity. 23: 5–119.</ref>{{rp-primitive|45–48}} гроші тай економіка,<ref name="Hargaden">{{cite book|last1=Hargaden|first1=Kevin|title=Theological Ethics in a Neoliberal Age: Confronting the Christian Problem with Wealth|date=2018|publisher=Wipf and Stock|isbn=978-1-5326-5500-5}}</ref>{{rp-primitive|77}} робота, удношіня,<ref name="Kieran Cronin">{{cite book|last1=Cronin|first1=Kieran|title=Rights and Christian ethics|url=https://archive.org/details/rightschristiane0000cron|date=1992|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-41889-8|page=[https://archive.org/details/rightschristiane0000cron/page/n248 223]}}</ref> смуток, природа радости тай другі.<ref>Gericke (2012), p.&nbsp;207.</ref> [[Филозоф|Філозоф]] тай етик Жако Ґеріке додає: „Значіня добра и зла, природа правилного и неправилного, крітерії морали, добрі жерела морали, походжіня тай приятя моралных віровань, онтолоґічный статус моралных норм, моралный авторитет, културный плуралізм, аксіолоґічні тай естетичні гадкы за природу цінности тай красы. Сесе всьо закладено у тексты.“<ref name=":9">Gericke (2012), p.&nbsp;210.</ref> Айбо уокремленя тем подакотрых біблійных текстув годно быти проблематичным.<ref>Mittleman (2012), pp.&nbsp;1, 2.</ref> Булшина Біблії подає ся у оповіднуй формі тай вцілови біблійна нарація не дає прямі настановы, а у поєдных текстах наміреня автора тяжко розшифровати.<ref>Barton (2007) pp.&nbsp;1–3.</ref> Дефінованя добра тай зла, правилного и неправилного, путь ид розуміню и практиці рідко прямі тай лігавут на читача.<ref name="Barton19">Barton (2019).</ref>{{rp-primitive|14}} [[Бог|Буг]] пораз указаный важным елементом [[Сюжет|сужета]], айбо часто за реакцію Бога на події тай його одобреня вадь неодобреня дій персонажув авадь їх провалув дашто вчинити мало вповіджено.<ref name="Barton19" />{{rp-primitive|40}} Автор не коментує, а читачови ся лишат самому думати над написаным.<ref name="Barton19" />{{rp-primitive|40}} Жыдувські філозофы Шалом Кармі тай Давід Шац обяснявут, ож Біблія „часто сопоставлят противорічиві ідеї, без обясненя вадь аполоґетізма.“<ref name=":10">Carmy, Shatz (2003), pp.&nbsp;13–14.</ref> Юдаїштська Біблія має гадкы за природу знаня, віровань, истины, інтерпретації, розуміня тай коґнітивных процесув.<ref>Gericke (2012), p.&nbsp;209.</ref> Етик Майкел&nbsp;В.&nbsp;Фокс пише, ож головна аксіома Книгы Пословиць ото ож „тренованя людського розума вто мусайноє условія правилного и успішного справованя в ушыткых сферах жывота.“<ref>Fox (2007), p.&nbsp;78.</ref> Біблія учит природі платных арґументув, природі тай моци языка тай його удношіня ид реалности.<ref name=":9" /> Подля Алана Міттелмана, професора жыдувської філозофії, Біблія дає мінты моралного думаня, котрі ся фокусувут на справованьови тай характері.<ref name="Barton19" />{{rp-primitive|3}}<ref>Mittleman (2012), p.&nbsp;17.</ref> У біблійнуй метафізиці челядник має слобудну волю, айбо вто удносна тай ограничена слобода.<ref>Brunner (2002), p.&nbsp;494.</ref> Біч каже, ож християнськый ''волунтарізм'' указує на ''волю'' ги на ядро себе тай ож у людськуй природі „ядро того, кым мы сьме, опреділят ся тым, што мы любиме“.<ref>Beach (1988), pp.&nbsp;25–26.</ref> Природного закона Біблія ся докывує у Пророках, Римлянах&nbsp;1, Діяньох&nbsp;17 тай книзі Амоса (Амос 1:3–2:5), де другі державы кроме Ізраїля ся держат зодповідныма за свої етичні рішеня даже попри вто, ож не знавут юдаїштського Бога.<ref>Barton (2003), pp.&nbsp;48–50.</ref> Політичный теоретик Майкел Лабан Волзер находит політику у юдаїштськуй Біблії у завітах, законах и пророцтвах, котрі чинят ранню форму ''почти'' демократичної політичної етикы.<ref>Walzer (2012), p.&nbsp;200.</ref> Ключові елементы у біблійнуй криміналнуй юстіції ся зачинавут из віры у Бога ги жерело справедливости тай судю над усьыма, у тому числі тыма, ко вызначає справедливость на земли.<ref>Souryal (2015), p.&nbsp;xx.</ref> Кармі тай Шац кажут, ож Біблія „указує характер Бога, розказує за сотвореня, закладат метафізику божественого провидіня тай божественого вмішаня, предлагат основу про мораль, обговорює многі рисы людської натуры тай часто подає файно знаму загадку, ож як Буг годен позволяти зло.“<ref name=":10" /> === Юдаїштська Біблія === {{ГоловнаСтатя|Юдаїштська Біблія}} Авторитативный текст юдаїштської Біблії ся бере из Масоретського текста Лєнінґрадського кодекса, датованого 1008.&nbsp;роком. Зато юдаїштську Біблію пораз кличут Масоретськым текстом.<ref>{{cite web |last1=Tov |first1=Professor Emmanuel |title=The Bible and the Masoretic Text |url=https://www.thetorah.com/article/the-bible-and-the-masoretic-text |website=The Torah.com |access-date=3 July 2022 |archive-date=25 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220525004814/https://www.thetorah.com/article/the-bible-and-the-masoretic-text |url-status=live }}</ref> Юдаїштська Біблія щи ся знає за назывков Танах ({{Lang-he|תנ"ך}}). Тото удбиват розділеня гебрейськых писань на три часті: Тора („Учіня“), Невіʼім („Пророкы“) тай Кетувім („Писаня“) через хоснованя першых букв кажджого из сих трьох слув.<ref>Metzger & Katz (2010), p.&nbsp;651, footnote&nbsp;1</ref> Испис обсягу сих трьох частий быв першый раз найденый у бабілонськум Талмуді (дас 550&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.).<ref>Pace (2016), p.&nbsp;354</ref> Танах быв головно написаный біблійным івритом, айбо поєдны малі часті (Ездраш 4:8–6:18 тай 7:12–26, Єреміяш 10:11, Даніел 2:4–7:28)<ref>Ездраш&nbsp;4:8–6:18 тай Ездраш&nbsp;7:12–26, Єреміяш&nbsp;10:11, Даніел&nbsp;2:4–7:28</ref> написані были біблійнов арамайськов бесідов&nbsp;— языком, котрый на тот момент быв ''[[лінґва франка]]'' булшины семітського світу.<ref name="Driver">{{cite web |last1=Driver |first1=Godfrey |author1-link=Sir Godfrey Driver |title=Introduction to the Old Testament |url=http://www.bible-researcher.com/driver1.html |website=www.bible-researcher.com |access-date=30 November 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091109185323/http://www.bible-researcher.com/driver1.html |archive-date=9 November 2009 }}</ref> ==== Тора ==== {{ГоловнаСтатя|Тора}} Тора ({{Lang-he|תּוֹרָה}}) щи ся знає ги „Пять книг [[Моісей|Мойсея]]<nowiki/>“ вадь Пятикнижа.<ref>Barnstone (2009), [[iarchive:isbn 9780393064933/page/647|p.&nbsp;647]]</ref> Традиційно ся держало, ож тоты книгы надиктовав Мойсейови сам [[Бог|Буг]].<ref>Robinson (2006), p.&nbsp;97</ref><ref>Cross, Livingstone (2005), p.&nbsp;1072</ref> Зачинавучи 17.&nbsp;сторочом научникы никали на ориґіналні жерела ги на продукт дакулькох анонімных авторув, припущавучи, ож Мойсей годен быв изкомбіновати окремі жерела у єден текст.<ref>Nahkola (2007), pp.&nbsp;vii, xvi, 197, 204, 216–217</ref><ref>Baden (2012) p.&nbsp;13.</ref> Сут разні гіпотезы за вто, коли тай як Тора была скомпонована,<ref>Greifenhagen (2003), p.&nbsp;206</ref> айбо общый консенсус є такый, ож Тора дустала свою фіналну форму бігом правліня Перської ахеменідської імперії (віроятно 450–350&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.),<ref>Greifenhagen (2003), pp.&nbsp;206–207.</ref><ref>Newsom (2004), p.&nbsp;26.</ref> вадь у раннюм гелленістичнум періоді (333–164&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.).<ref>Greifenhagen (2003), p.&nbsp;224 n.&nbsp;49.</ref> Назывкы книг у івриті дуфлувут перві слова удповідных текстув. Тора ся чинит такыма пятьма книгами: * Бытя, ''Берешіт'' (בראשית), {{букв|„У зачаткови“}} * Выход, ''Шемот'' (שמות), {{букв|„Имена“}} * Левіт, ''Ваїкра'' (ויקרא), {{букв|„И Вун покликав“}} * Числа, ''Бамідбар'' (במדבר), {{букв|„У пустыни“}} * Второзаконя, ''Деварім'' (דברים), {{букв|„Слова“}} <small>(Назвы пяти книг у Торі вчинені з [[Інціпіт|першых слув на зачатку їх текстув]].)</small> Перві 11&nbsp;глав книгы Бытя розказувут за [[Наратив сотвореня світа|сотвореня світа]] тай історію ранньых удношінь людства з Богом. Осталні 39&nbsp;глав розказувут за союз Бога из біблійныма патріархами: [[Абрагам]]ом, [[Ісаак]]ом, [[Яков]]ом (вадь Ізраїльом) тай дітьми Якова, „<nowiki/>[[Діти Ізраїля|Дітьми Ізраїля]]<nowiki/>“, а май из [[Йосиф (юдаїштська Біблія)|Йосифом]]; як Буг уповів Абрагамови лишити свою файту тай дум в [[Ур Халдейськый|Урі Халдейському]], поселити ся у [[Канаан]]і тай як Діти Ізраїля перейшли у [[Еґіпет]]. Далші чотыри книгы Торы оповідавут історію Мойсея, котрый жыв через стувкы рокув по патріархах. Ун веде Дітий Ізраїля из еґіпетського рабства ид поновліню завіта з Богом на горі Сінай тай по пустыни, докідь уростає новоє поколіня, готовоє зайти до Канаанської земли. Тора ся кунчат смертьов Мойсея.<ref>Rossel (2007), [https://books.google.com/books?id=AzZlANCOIRgC&pg=PA355 p.&nbsp;355].</ref> Заповіді у Торі давут основу юдаїштського реліґійного закона. Подля традиції є 613&nbsp;заповідий (''taryag mitzvot''). ==== Невіʼім ==== Невіʼім ({{Lang-he|נְבִיאִים ''Nəḇī'īm''}}, „Пророкы“) тото другый головный розділ Танаха межи Торов тай Кетувімом. Она поділена на дві часті, Ранньых Пророкув ({{lang|he|נביאים ראשונים|rtl=yes}} {{lang|he-Latn|''Невіʼім Рішонім''}}, книгы Єгошуа Нуна, Судюв, Самуела тай Царюв) тай Пузньых Пророкув ({{lang|he|נביאים אחרונים|rtl=yes}} {{lang|he-Latn|''Невіʼім Агаронім''}}, книгы Ісаї, Єремії, Езекієля тай Дванадцятьох Малых Пророкув). Невіʼім розказує за зачаток жыдувської монархії тай єї розділеня на два царьства, Ізраїль тай Юдею, фокусувучи ся на конфлікті межи ізраїльтянами тай другыма народами, конфліктах межи ізраїльтянами, а май на борьбі межи вірячыма у „Господа Бога“ тай чужых богув<ref>„Кажджый царь ся держит авадь добрым, авадь пудлым у чорно-білуй перспективі, подля того, ци ун „чинив добрі“, ци „чинив пудло“ у очах Господа. Така оцінка не удбиват добробыта державы, царьовых успіхув авадь провалув у войнах, моралный клімат тых часув, ай скорше указує статус култового почитаня бігом його правліня. Царі, котрі діяли против ідолопоклонства тай чинили реліґійні реформы ся хвалят, а тоты, котрі одобряли поганські практикы&nbsp;— презиравут ся.“ —&nbsp;Savran (1987), [https://books.google.com/books?id=O4hYlvzWui8C&pg=PA146 p.&nbsp;146]. ''“Each king is judged either good or bad in black-and-white terms, according to whether or not he "did right" or "did evil" in the sight of the Lord. This evaluation is not reflective of the well-being of the nation, of the king's success or failure in war, or of the moral climate of the times, but rather the state of cultic worship during his reign. Those kings who shun idolatry and enact religious reforms are singled out for praise, and those who encourage pagan practices are denounced.”'' —&nbsp;Savran (1987), [https://books.google.com/books?id=O4hYlvzWui8C&pg=PA146 p.&nbsp;146].</ref><ref>“The fight against Baal was initiated by the prophets” —&nbsp;Kaufmann (1956a) p.&nbsp;54.</ref> тай критиці неетичного тай несправедливого справованя ізраїльтянськых еліт и правителюв;<ref>“The immediate occasion of the rise of the new prophecy was the political and social ruin caused by the wars with Israel's northerly neighbour, Aram, which continued for more than a century. They raged intensely during the reign of Ahab, and did not end until the time of Jeroboam II (784–744). While the nation as a whole was impoverished, a few&nbsp;– apparently of the royal officialdom&nbsp;– grew wealthy as a result of the national calamity. Many of the people were compelled to sell their houses and lands, with the result that a sharp social cleavage arose: on the one hand a mass of propertyless indigents, on the other a small circle of the rich. A series of disasters struck the nation&amp;nbsp;– drought, famine, plagues, death and captivity (Amos 4: 6–11), but the greatest disaster of all was the social disintegration due to the cleavage between the poor masses and the wealthy, dissolute upper class. The decay affected both Judah and Israel … High minded men were appalled at this development. Was this the people whom YHWH had brought out of Egypt, to whom He had given the land and a law of justice and right? it seemed as if the land was about to be inherited by the rich, who would squander its substance in drunken revelry. it was this dissolution that brought the prophetic denunciations to white heat.” —&nbsp;Kaufmann (1956b), pp.&nbsp;57–58.</ref><ref>“What manner of man is the prophet? A student of philosophy who runs from the discourses of the great metaphysicians to the orations of the prophets may feel as if he were going from the realm of the sublime to an area of trivialities. Instead of dealing with the timeless issues of being and becoming, of matter and form, of definitions and demonstrations, he is thrown into orations about widows and orphans, about the corruption of judges and affairs of the market place. Instead of showing us a way through the elegant mansions of the mind, the prophets take us to the slums. The world is a proud place, full of beauty, but the prophets are scandalized, and rave as if the whole world were a slum. They make much ado about paltry things, lavishing excessive language upon trifling subjects. What if somewhere in ancient Palestine poor people have not been treated properly by the rich? … Indeed, the sorts of crimes and even the amount of delinquency that fill the prophets of Israel with dismay do not go beyond that which we regard as normal, as typical ingredients of social dynamics. To us a single act of injustice&nbsp;– cheating in business, exploitation of the poor&nbsp;– is slight; to the prophets, a disaster. To us an injustice is injurious to the welfare of the people; to the prophets it is a deathblow to existence; to us an episode; to them, a catastrophe, a threat to the world.” —&nbsp;Heschel (2001), pp.&nbsp;3–4.</ref><ref>“Samuel is thus a work of national self-criticism. It recognizes that Israel would not have survived, either politically or culturally, without the steadying presence of a dynastic royal house. But it makes both that house and its subjects answerable to firm standards of prophetic justice&nbsp;– not those of cult prophets or professional ecstatics, but of morally upright prophetic leaders in the tradition of Moses, Joshua, Deborah, Gideon, and others …” —&nbsp;Rosenberg (1987), [https://books.google.com/books?id=O4hYlvzWui8C&pg=PA141 p.&nbsp;141].</ref> у котрых пророкы мали важну тай провудну роль. Невіʼім ся кунчат узятьом Ізраїля Новоасірійськов імперійов; Юдеї Новобабілонськов імперійов; изниченьом [[Соломонув храм|Храма в Єрусалимі]]. ===== Ранні Пророкы ===== Ранні Пророкы вто книгы [[Книга Єгошуа Нуна|Єгошуа Нуна]] (Йозуе, Исуса Навина), [[Книга Судюв|Судюв]], [[Книга Самуела|Самуела]] (Самуїла) тай [[Книга Царюв|Царюв]]. Они обсягувут оповіді, котрі ся зачинавут такой по смерти Мойсея из божым затверджіньом Єгошуа Нуна його наслідником, котрый пак веде народ Ізраїля у Землю Обітовану, тай кунчавут ся увязненьом посліднього царя Юдеї. Держачи Самуела тай Царюв ги окремі книгы, они розказувут за: * узятя Канаана Єгошуа Нуном ([[Книга Єгошуа Нуна]]), * борьбу народа за землю ([[Книга Судюв]]), * просьбу народа ид Богови дасти їм царя, обы вни могли заяти землю у лиці свойих урагув ([[Книгы Самуела]]) * володіня земльов пуд правліньом божествено покладеных царюв из Дома Давыда, котроє ся кунчат угнатьом чужинцями ([[Книгы Царюв]]) ===== Пузні Пророкы ===== Пузні Пророкы вто [[Книга Ізаяша|Ізаяш]] (Ісая), [[Книга Єремії|Єреміяш]] (Єремія), [[Книга Езекієля|Езекієль]] тай [[Дванадцять Малых Пророкув]], котрі ся рахувут ги єдна книга: * [[Озеаш]] (Осія), ''Гошеа'' (הושע) презират поклоніня богам окрем Господа, рувнявучи Ізраїль ид жоні, котра зражує свому чоловікови. * [[Йоел]] (Йоіл), ''Йоʼел'' (יואל) обсягує смуток и обіцяня уд Бога. * [[Амос]], ''Амос'' (עמוס) говорит за соціалну справедливость, давучи основу про природноє право через хоснованя го як на вірувучых, так и на невірувучых. * [[Абдіаш]] (Авдій), ''Овадя'' (עבדיה) розказує за засуженя Едома тай удновленя Ізраїля. * [[Йонаш]] (Йона), ''Йона'' (יונה) оповідат покаяня Ніневії. * [[Міхеаш]] (Міхей), ''Міха'' (מיכה) поносит ся на несправедливых правителюв, защищат права бідных тай тягне ся ид миру в світі. * [[Нагум]] (Наум), ''Нагум'' (נחום) говорит за зниченя Ніневії. * [[Габакук]] (Авакум), ''Гавакук'' (חבקוק) обертат ся ид Богови лично. * [[Софоніаш]] (Софонія), ''Цефаня'' (צפניה) голосит за суд, ужываня тай тріумф тых, ко ся лишит. * [[Аґґей]], ''Гаґай'' (חגי) удбудовує Другый храм. * [[Захаріаш]] (Захарія), ''Зехаря'' (זכריה) Буг благословлят тых, ко ся кає тай є чистый. * [[Малахіаш]] (Малахія), ''Малахі'' (מלאכי) управлят кылавоє реліґійноє тай соціалноє справованя. ==== Кетувім ==== [[Файл:Bhs_psalm1.png|міні|[[Гебрейскый язык|Гебрейськый]] текст [[Книга Псалмув|Псалмув]] 1:1–2]] Кетувім ({{Lang-he|כְּתוּבִים ''Kəṯūḇīm''}} „Писаня“) ото третя тай послідня секція Танаха. Подля юдаїштської традиції ся вірит, ож книгы Кетувім ся писали пуд вдухновліньом Сятого Духа ({{Lang-he|רוח הקודש ''руах га-кодеш''}}) тай сут на уровень ниже за авторитетом ги пророцтва.<ref>Henshaw (1963), p.&nbsp;20.</ref> У Масоретськых рукописах (и поєдных печатных уданях) книгы [[Псалтырь|Псалмув]], [[Книга Пословиць|Пословиць]] тай [[Книга Йоба|Йоба]] (Йова) подані у шпеціалному двастовпцьовому виді, што пудчеркує їхньый уднушньый паралелізм. Колективно йсі три книгы ся сохтувут кликати ''Сіфрей Емет'' (акронім назывок у івриті: איוב, משלי, תהלים дає אמ"ת ''Емет'', што по гебрейськы щи значит „истина“). Гебрейська кантилація тото манера уговора ритуалных читань, як они ся писали тай анотововали у Масоретському текстови. Псалмы, Пословиці тай Йоб формувут ґрупу из шпеціалнов системов акцентуації, котра ся хоснує лиш у сих трьох книгах.<ref>Kraus (1993), p.&nbsp;33.</ref><ref>Kraus (1993), p.&nbsp;12.</ref> ===== Пять извиткув ===== [[Файл:Egon_Tschirch-_Hohelied_Nr._11_(high_resolution).jpg|міні|''Пісня Пісень (Das Hohelied Salomos), No.''&nbsp;''11'' Еґона Чірша, 1923]] Пять удносно куртых книг [[Пісня Пісень]], [[Книга Рут]] (Книга Руфи), [[Книга Нарікув]] (Плач, Плач Єремії), [[Еклезіаст]] (Книга Казатель) тай Книга Естер колективно ся кличут ''Гамеш Меґіллот''. Тото послідні книгы, зобраті тай затверджені авторитативныма у юдаїштськум каноні, хоть они и не были довершені до 2.&nbsp;стороча&nbsp;н.&nbsp;е.<ref>Coogan (2009), p.&nbsp;5.</ref> ===== Другі книгы ===== [[Файл:Great_Isaiah_Scroll.jpg|міні|Извиток Ізаяша (Ісаї), часть Звиткув Мертвого моря, обсягує практично вшытку Книгу Ізаяша. Датованый 2.&nbsp;столітьом&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.]] Книгы [[Книга Естер|Естер]], [[Книга Даніела|Даніела]] (Даниїла), [[Ездраш-Нееміяш]]<ref>Ориґінално Ездраш тай Нееміяш были єднов книгов, котрі пак поділили у пузнішых традиціях.</ref> тай [[Книгы Кронік|Кронікы]] мавут особый стиль, котрый ся не находит ни у якум другум гебрейськум тексті, ни біблійнум, ни позабіблійнум.<ref>Young (2013), p.&nbsp;23.</ref> Они не написані у нормалному стильови іврита поугнатьового періода. Авторы сих книг мали намірено убрати свуй особый стиль позад незнамых причин.<ref>Young (2013), p.&nbsp;24.</ref> * Їхні наративы вшыткі удкрыто описувут удносно пузні події (напр. бабілонську неволю тай далшоє удновліня Сіона). * Талмудична традиція ушыткым їм приписує пузньоє авторство. * Дві из них&nbsp;— Даніел тай Ездраш&nbsp;— тото єдині книгы Танаха из читавов частьов, написанов по арамайськы. ===== Шор книг ===== Испис книг Кетувім у тум шорі, як они ся появлявут у майактуалных печатных уданях. * ''Тегіллім'' ([[Книга Псалмув]]) תְהִלִּים тото антолоґія окремых гебрейськых реліґійных гімнув. * ''Мішлей'' ([[Книга Пословиць]]) מִשְלֵי ото „зберька зберькув“ за цінності, моралноє справованя, смысел жывота и доброго справованя, тай їх основу у вірі. * ''Ійов'' ([[Книга Йоба]], Книга Йова) אִיּוֹב розказує за віру, без розуміня вадь управданя страданя. * ''Шір га-Шірім'' ([[Пісня Пісень]] вадь Пісня Соломона) שִׁיר הַשִׁירִים ([[Песах]]) ото поезія за любов и секс. * ''Рут'' ([[Книга Рут]]) רוּת ([[Шавуот]]) оповідат історію моабітської жоны Рут, котра рішат ити за Богом Ізраїля тай лишат ся вірнов своюй свекрі, тай як она є за вто обдарована. * ''Ейха'' ([[Книга Нарікув]]) איכה ([[Тішʼа бе-ав]]) [вадь ''Кіннот'' у івриті] тото зберька поетичных нарікув на згубу Єрусалима у&nbsp;586.&nbsp;році до&nbsp;н.&nbsp;е. * ''Когелет'' ([[Еклезіаст]]) קהלת ([[Суккот]]) обсягує мудрості, наструй котрых є предметом диспутув межи научниками: ци они позитивні тай жывоторадосні, ци глубоко песимістичні? * ''Естер'' ([[Книга Естер]]) אֶסְתֵר ([[Пурім]]) розказує історію жыдувської жоны у Персії, котра стає правительков и спират ґеноцід свого народа. * ''Даніʼел'' ([[Книга Даніела]]) דָּנִיֵּאל скапчує пророкованя тай есхатолоґію у історії спасіня Богом Даніела так, як Ун спасе Ізраїль. * ''ʼЕзра'' ([[Книга Ездраша]]–[[Книга Нееміяша]]) עזרא оповідат за удбудову стін Єрусалима по Бабілонському угнатьови. * ''Діврей га-Ямім'' ([[Книгы Кронік]]) דברי הימים обсягує ґенеалоґію. Жыдувська текстуална традиція не фіналізовала шор книг у Кетувімі. [[Талмуд|Бабілонськый Талмуд]] ([[Бава Батра]] 14b–15a) дає їх порядок ги: Рут, Псалмы, Йоб, Пословиці, Еклезіаст, Пісня Соломона, Нарікы Єреміяша, Даніел, Звиток Естер, Ездраш, Кронікы.<ref>Rodkinson (2008), p.&nbsp;53.</ref> Єдна из май великых розлук помежи бабілонськов и тіберськов біблійныма традиціями вто шор книг. Ізаяш ся кладе по Езекієльови у бабілонськуй; Кетувім ся зачинат Кроніками у тіберськуй, айбо кунчат ся нима у бабілонськуй традиції.<ref>Phillips (2016), p.&nbsp;300–301.</ref> Кетувім послідньов из трьох секцій Танаха дустала канонічный статус. Тора годна была быти канонізована Ізраїльом ищи у 5.&nbsp;сторочови&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е., а Ранні тай Пузні Пророкы были канонізовані до 2.&nbsp;стороча&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.; Кетувім межи тым не быв зафіксованый у каноні до 2.&nbsp;стороча&nbsp;н.&nbsp;е.<ref>Coogan (2009), p.&nbsp;5.</ref> Айбо жерела указувут на вто, ож народ Ізраїля додавав тото, што пак стало Кетувімом, у свою сакралну літературу недовго по канонізації пророкув. Щи у 132.&nbsp;рокови&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.&nbsp;Кетувім зачинав ся формовати, айбо на тот момент не мав формалного наголовка. У році 95&nbsp;н.&nbsp;е., у своюй роботі „Против Апіона“ Флавій Йозеф ся удносит ид юдаїштськуй Біблії ги д закрытому канонму, у котрум „… нико ся не взяв ани додасти, ани забрати, ани поміняти даже склад…“<ref>Lightfoot (2003), [https://books.google.com/books?id=89oz-U-JJ0sC&pg=PA154 pp.&nbsp;154–155].</ref> Довгый період по 95&nbsp;н.&nbsp;е. божествена іншпірація книг Естер, Пісни Пісень тай Еклезіаста ся пуддавали сомніву.<ref>Henshaw (1963), p.&nbsp;17.</ref> === Септуаґінта === {{ГоловнаСтатя|Септуаґінта}} [[Файл:Codex_Vaticanus_(1_Esdras_1-55_to_2-5)_(The_S.S._Teacher's_Edition-The_Holy_Bible).jpg|міні|Фраґмент [[Септуаґінта|Септуаґінты]]: стовпець унціалної книгы з 1 Ездраша у ''Codex Vaticanus'', дас 325–350&nbsp;н.&nbsp;е., основа грецькоязычного уданя тай анґліцькоязычного товмачіня сера Ланцелота Чарлза Лі Брентона]] [[Файл:KJV_1769_Oxford_Edition,_vol._1.djvu|сторінка=21|міні|Обсяговый бук повної 80-книжної Біблії Короля Якова (King James Bible), котрый переличує „Книгы Старого Завіта“, „Книгы, названі Апокріфами“ тай „Книгы Нового Завіта“]] Септуаґінта („Товмачіня Сімдесяти“ вадь „LXX“) вто товмачіня юдаїштської Біблії на грецькоє койне, котроє ся зачало у кунци 3.&nbsp;стороча до&nbsp;н.&nbsp;е. Бігом того, як ишла робота над товмаченьом, Септуаґінта ся розростала: до зберькы пророцькых писань ся додали вшылиякі [[Гаґіоґраф|гаґіоґрафічні]] роботы. Были придаті д нюй ай поєдны май нові книгы, такі ги Книгы Макабеюв тай Мудрость Сіраха. Сі книгы сут апокріфами, т.&nbsp;є.&nbsp;книгами, чія автентичность ся пуддає сомніваню. Включеня такых текстув тай обвиненя у подакотрых товмацькых хыбах призвели д тому, ож Септуаґінта ся стала держати тай удмітовати юдаїштами ги „неакуратноє“ товмачіня.<ref>Fitzmeyer (1992), p.&nbsp;41.</ref><ref>Marcos (2000), p.&nbsp;21.</ref><ref>Подля ''Jewish Encyclopedia'': „The translation, which shows at times a peculiar ignorance of Hebrew usage, was evidently made from a codex which differed widely in places from the text crystallized by the Masorah.“ —&nbsp;{{cite web |title=Bible Translations – The Septuagint |url=http://jewishencyclopedia.com/articles/3269-bible-translations |publisher=JewishEncyclopedia.com |access-date=10 February 2012 |archive-date=15 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120315222428/http://jewishencyclopedia.com/articles/3269-bible-translations |url-status=live }}</ref> Апокріфы належат ид реліґійнуй жыдувськуй літературі, головно періода Другого храма (дас 550 до&nbsp;н.&nbsp;е.&nbsp;– 70 н.&nbsp;е.); они были зачатково написані в Ізраїльови, Сірії, Еґіптови вадь Персії у гебрейськум, арамайськум, грецькум языках и пробовали розказовати за біблійні темы и персонажув.<ref>Pace (2016), pp.&nbsp;349–350.</ref> Їхньоє походжіня булшинов покрыто тайнов. Єдна май стара теорія їхнього похоженя правила, ож межи грецькоязычныма жыдами Александрії быв приятый „александрійськый“ канон, айбо пак еся теорія была пролишена.<ref>Blocher (2004), p.&nbsp;2.</ref> Сут указаня на вто, ож они не были прияті, кой быв затвердженый осталный юдаїштськый канон.<ref>Blocher (2004), p.&nbsp;82.</ref> Бізувно ся знає, ож апокріфы ся хосновали у новозавітні часы, айбо „ниґда ся не цитовали ги Писаня.“<ref>Blocher (2004), p.&nbsp;86.</ref> У сучасному юдаїзмови апокріфічні книгы ся не принимавут ги автентичні тай не включавут ся у канон. Айбо „етіопські жыдове, пораз названі ''фалашами'', мавут розшыреный канон, у котрый входят поєдны апокріфалні книгы.“<ref>Gerber (1994), pp.&nbsp;[https://books.google.com/books?id=DygOmktEvFMC&pg=PA43 43–46].</ref> Щи єднов причинов неприятя Септуаґінты юдаїштськыма рабинами стало желаня удграничити свою традицію уд набиравучого обороты християнства.<ref>„[…] die griechische Bibelübersetzung, die einem innerjüdischen Bedürfnis entsprang […] [von den] Rabbinen zuerst gerühmt (.) Später jedoch, als manche ungenaue Übertragung des hebräischen Textes in der Septuaginta und Übersetzungsfehler die Grundlage für hellenistische Irrlehren abgaben, lehte man die Septuaginta ab.“ —&nbsp;{{harvnb|Homolka|Jacob|Chorin|1999|loc=Bd.3|pp=43ff}}</ref><ref>„Two things, however, rendered the Septuagint unwelcome in the long run to the Jews. Its divergence from the accepted text (afterward called the Masoretic) was too evident; and it therefore could not serve as a basis for theological discussion or for homiletic interpretation. This distrust was accentuated by the fact that it had been adopted as Sacred Scripture by the new faith [Christianity] […] In course of time it came to be the canonical Greek Bible […] It became part of the Bible of the Christian Church.“ —&nbsp;{{cite web |title=Bible Translations – The Septuagint |url=http://jewishencyclopedia.com/articles/3269-bible-translations |publisher=JewishEncyclopedia.com |access-date=10 February 2012 |archive-date=15 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120315222428/http://jewishencyclopedia.com/articles/3269-bible-translations |url-status=live }}</ref> Наконець, рабины заявляли, ож іврит має божественый авторитет на удлику уд арамайського тай грецького языка&nbsp;— хоть тоты бесіды были ''[[Лінґва франка|лінґвами франками]]'' жыдув того періода (а арамайськый язык пак дустав статус сакралного, подобно д івритови).<ref>''Мішна Сота'' (7:2–4 тай 8:1), межи другыма, дискутує на тему сакралности іврита на удлику арамайського вадь грецького языка. Тото подабат на авторитет, котрый ся затвержує за ориґіналным арабськоязычным Кораном подля ісламськых учінь. Зато товмачіня Торы на грецькоє койне ранньыма жыдувськыма рабінами дожыли до сучасности лиш у рідкых фраґментах.</ref> ==== Правкы из Теодотіона ==== Книга Даніела є всокочена у 12&nbsp;главах Масоретського текста тай у двох май довгых грецькых верзіях: ориґіналнуй Септуаґінті, дас 100&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е., тай май пузнюй верзії пуд назвов [[Теодотіон]] дас 2.&nbsp;стороча&nbsp;н.&nbsp;е. Обадва грецькі тексты обсягувут три додаткы ид Даніелови: молитву Азаріаша тай Пісню Трьох Сятых Дітий; історію за Сусанну тай стареґув; історію за Бела тай шарканя. Товмачіня Теодотіона натулко шыроко ся копіровало у раннюй християнськуй церькви, ож його верзія [[Книга Даніела|Книгы Даніела]] почти перегнала Септуаґінтову. Єронім Стрідонськый у свому передслові до Даніела (407&nbsp;н.&nbsp;е.) указує удвергнутя Септуаґінтової верзії тої книгы у християнськум хоснованю: „Я … хочу надголосити читачови, ож не подля верзії Септуаґінты, айбо подля верзії самого Теодотіона церьквы публічно читавут Даніела.“<ref>{{cite web |title=St. Jerome, Commentary on Daniel (1958) pp. 15–157 |url=http://www.tertullian.org/fathers/jerome_daniel_02_text.htm |website=www.tertullian.org |access-date=2 February 2022 |archive-date=26 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100526033151/http://www.tertullian.org/fathers/jerome_daniel_02_text.htm |url-status=live }}</ref> Єронімово передслово щи споминат, ож [[Гекзапла]] обсяговала зазначкы, котрі указовали на пару читавых удлик у обсягови межи Теодотіоновым Даніелом тай май ранньыма верзіями у грецькум и гебрейськум языках. Даніел Теодотіона май близкый ид ужывшуй у Масоретському текстови верзії, котрый є основов про булшину сучасных товмачень. Теодотіонув Даніел ся подає у авторизованум уданю Септуаґінты, опублікованум Сікстом&nbsp;V.&nbsp;у&nbsp;році&nbsp;1587.<ref>[[wikisource:Catholic Encyclopedia (1913)/Book of Daniel|Catholic Encyclopedia (1913)]]</ref> ==== Кунцьова форма ==== :'''''Скапчані статі:''''' ''[[Второканонічні книгы]]'', ''[[Біблійні апокріфы]]'' Текстуалні критикы у сучасности дебатувут на тему того, як мож спойити вєдно май ранньый назур на Септуаґінту ги на „неакуратный“ переклад тай обсяг Звиткув Мертвого моря у Кумрані, звиткув, найденых у Ваді Мураббаʼат, Нагал Гевер тай Масаді. Тоты звиткы на 1000–1300&nbsp;рокув май старі ги Лєнінґрадськый текст, датованый 1008&nbsp;н.&nbsp;е., котрый є основов про Масоретськый текст.<ref>Fitzmeyer (1992), p.&nbsp;40.</ref> Звиткы пудтвердили булшину Масоретського текста, айбо при тум ся удличавут уд нього, и многі з тых розбіжностий ся вмісто того соглашувут из Септуаґінтов, Самаритянськым Пятикнижам тай грецькым Старым Завітом.<ref name=":7">Fitzmeyer (1992), p.&nbsp;41.</ref> Копії подакотрых текстув, котрі ся проголошовали апокріфами, тоже сут межи Кумранськыма текстами.<ref>Blocher (2004), p.&nbsp;82.</ref> Давні рукописы Книгы Сіраха, „Псалмы Єгошуа Нуна“, Тобіт тай Посланя Єреміяша, як теперь ся знає, екзистовали у гебрейськуй верзії.<ref>Fitzmeyer (1992), pp.&nbsp;14, 52.</ref> Септуаґінтові варіації поєдных біблійных книг, наприклад Даніела тай Естер, май довгі ги тоты, што сут у юдаїштському канонови. У Септуаґінті Єреміяш май куртый ги у Масоретськум тексті, айбо покуртаный Єреміяш у івриті быв найденый у Кумрані у пещері&nbsp;№4.<ref name=":7" /> Извиткы Ізаяша, Выхода, Єреміяша, Даніела, Самуела указувут важні текстуалні варіанты, удличні уд Масоретського текста.<ref name=":7" /> У сучасности Септуаґінта ся розникує ги акуратноє товмачіня иншакої гебрейськоязычної формы вадь ревізії поєдных книг, айбо дале йде діскусія за вто, як майліпше охарактеризовати йсі удличавучі ся тексты.<ref name=":7" /> === Псевдепіґрафічні книгы === Псевдепіґрафы вто писемні праці из недобрі приписаным авторством. Робота годна быти псевдепіґрафом, айбо при тум не фалсіфікатом (бо фалсіфікат ото нарочный обман); причины про псевдепіґрафічну природу книг годні быти разні.<ref name=":8">Metzger (1972), p.&nbsp;4.</ref> Наприклад, Єванґеліє Барнабы (Варнавы) ся держит псевдепіґрафічным, бо авторство ся приписує Барнабі, компаніону Апостола Павла, айбо обадва рукописы ся датувут Середньовічам. Апокріфы тай псевдепіґрафы тото не єдно. Термін „апокріф“ ся тыче писань, котрі себе позиціонувут ги сакралні, айбо не принимавут ся канонами, а псевдепіґрафы тото літературна катеґорія про всі писемні роботы, и канонічні, и апокріфалні. Они годні быти автентичныма вадь неавтентичныма в ушыткых смыслах кромі недобрі присуженого авторства.<ref name=":8" /> Термін „псевдепіґраф“ часто ся хоснує про попис многых творув жыдувської реліґійної літературы, написаных межи дас 300&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е. тай&nbsp;300&nbsp;н.&nbsp;е.; не вшыткі з них сут псевдепіґрафічными. Термін ищи ся хоснує на книгы Нового Завіта из сомнівным авторством. Межи старозавітными псевдепіґрафами сут:<ref>Harris (1985), pp.&nbsp;vii, 197–221, 223–243.</ref> * 3 Макабеї (Макавеї) * 4 Макабеї * Вознесіня Мойсея * Етіопська Книга Еноха (1 Енох) * Старословянська Книга Еноха (2 Енох) * Гебрейська Книга Еноха (3 Енох; щи знама ги „Удкровеня Метатрона“ вадь „Книга Ребе Ішмаела, выщого жерця“) * Книга Юбілеюв * Сірійськый Апокаліпс Баруха (2 Барух) * Письмо Арістея (Письмо ид Філократови за товмачіня юдаїштськых писань на грецькый язык) * Жывот Адама и Євы * Мучеництво тай Вознесіня Ізаяша * Псалмы Соломона * Сібілінські Оракулы * Грецькый Апокаліпс Баруха (3 Барух) * Заповіді Дванадцятьох Патріархув ==== Книга Еноха ==== {{ГоловнаСтатя|Книга Еноха}} Вызначныма псевдепіґрафічныма роботами сут Книгы Еноха: 1&nbsp;Енох (котра ся всокотила лиш у языкови [[ґеез]]), 2&nbsp;Енох (всокотила ся лиш у старославянськум языку), 3&nbsp;Енох (всокотила ся у гебрейськум языку; дас 5–6.&nbsp;ст.). Тото давні жыдувські реліґійні праці, традиційно приписовані пророку [[Енох|Еноху]], прадідови патріарха [[Ной|Ноя]]. Фраґмент Книгы Еноха быв найденый межи кумранськыма звитками, што указує на єї давность.<ref name=":11">Stuckenbruck, Erho (2011), pp.&nbsp;259, 267.</ref> Май старі часті (головно у Книзі Позирачув) датувут ся дас уд 300&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е., а майсвіжо написана часть (Книга Пришт) віроятно была складена у кунци 1.&nbsp;ст.&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.<ref>Fahlbusch, Bromiley (2004), p.&nbsp;411.</ref> Книга Еноха не є частьов біблійного канона про булшину жыдув, кромі етіопськых жыдув ([[Бета Ізраїль]]). Булшина християнськых деномінацій и традіцій годні принимати Книгы Еноха ги такі, што мавут якыйись історичный вадь теолоґічный інтерес ци важность. Часть Книгы Еноха ся цитує у Посланьови Юды тай Книзі Жыдув (частьох Нового Завіта), айбо християне обычно держат Книгы Еноха неканонічными.<ref>{{cite web |title=The Book of Enoch and The Secrets of Enoch |url=http://reluctant-messenger.com/enoch.htm |website=reluctant-messenger.com |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140608170257/http://reluctant-messenger.com/enoch.htm |archive-date=8 June 2014 }}</ref> Уйимкы чинят Етіопська тай Ерітрейська православні тевагедські церьквы.<ref name=":11" /> Етіопська Біблія закладена не на грецькуй, и Етіопська церьков має мало иншакоє розуміня канона ги другі християнські традиції.<ref name=":12">Stuckenbruck, Erho (2011), pp.&nbsp;261.</ref> У Етіопії канон не має такої стабілности, айбо и не є домак удкрытый.<ref name=":12" /> Книга Еноха давно ся тамкы держит божествено вдухновленым писаньом, айбо „писаня“ тай „канон“ про них ото не фурт єдно. Офіційный етіопськый канон має 81&nbsp;книг, айбо тото число ся досігат по разному через разні списы книг, и Книга Еноха пораз ся включат у них, а пораз ніт.<ref name=":12" /> Днешні доказы закріплювут Книгу Еноха ги канонічну и у Етіопії, и у Ерітреї.<ref name=":11" /> === Християнська Біблія === [[File:Gutenberg_Bible_scan.jpg|міні|Бук из [[Йоганн Ґутенберґ|Ґутенберґової]] Біблії]] Християнська Біблія тото комплет книг, розділеный на Старый и Новый Завіты, котрі християнська деномінація у пруйшлому вадь дотеперь рахує божествено іншпірованым текстом.<ref>Johnson (2012), p.&nbsp;374.</ref> Рання християнська церьков головно хосновала Септуаґінту, бо тота была написана по грецькы, ворошным языком тої епохы, а носителі арамайського хосновали [[Тарґум|Тарґумы]], товмачіня по арамайськы. Пак были додані посланя апостолув тай єванґелія вєдно з другыма текстами, котрі сформовали Новый Завіт.<ref>Kelly (2000), [https://books.google.com/books?id=UivDgM0WywoC&pg=PA31 pp.&nbsp;31–32].</ref> ==== Старый Завіт ==== {{ГоловнаСтатя|Старый Завіт}} Старый Завіт мав важну роль про християнську церьков уд майпервых єї днув. Изглядатель Біблії Ніколас Томас Райт каже, ож „Исус сам быв глубоко сформованый писанями“.<ref>Wright (2005), p.&nbsp;3.</ref> Райт додає, ож ранні християне ся вбертали ид тым такой гебрейськым писаньом у свойих провбах порозуміти земный жывут Христа. Они держали „сяті писаня“ ізраїльтян мусайныма настановами про християнув, як тото ілуструвут слова Павла ид Тімотею (Тімофію) (2&nbsp;Тімотей 3:15), указувучи на Месію тай на кулмінацію у Исусі як „новому завіті“, пророкованому Єреміяшом.<ref name="Wright">{{harvnb|Wright|2005|p=}}</ref> [[Протестантство|Протестантськый]] Старый Завіт 21.&nbsp;стороча тото 39-книжный канон, котрый ся удличат числом книг уд юдаїштського Танаха лиш позад иншакого метода розділеня. [[Римокатолицька церьков]] признає 46&nbsp;книг свойим Старым Завітом (45 кідь раховати Єреміяша тай його Нарікы єднов книгов),<ref>{{Cite book|title=Catechism of the Catholic Church|chapter-url=https://www.vatican.va/archive/ENG0015/__PR.HTM#:~:text=120%20|chapter=Paragraph 120|year=2019|publisher=Libreria Editrice Vaticana|edition=2nd}}</ref> а [[Православна церьков|восточноправославна церьков]] признає щи шість книг зверьх того. Тото ся кыват и сірійської верзії Біблії, ''Пешітты'', и біблійного канона Етіопської православної тевагедської церькви.<ref name="FUP1970">„Even though they were not placed on the same level as the canonical books, still they were useful for instruction. … These&nbsp;– and others that total fourteen or fifteen altogether&nbsp;– are the books known as the Apocrypha.“ —&nbsp;Williams (1970), p.&nbsp;141.</ref><ref name="Ewert">„English Bibles were patterned after those of the Continental Reformers by having the Apocrypha set off from the rest of the OT. Coverdale (1535) called them ,Apocrypha‘. All English Bibles prior to 1629 contained the Apocrypha. Matthew's Bible (1537), the Great Bible (1539), the Geneva Bible (1560), the Bishop's Bible (1568), and the King James Bible (1611) contained the Apocrypha. Soon after the publication of the KJV, however, the English Bibles began to drop the Apocrypha and eventually they disappeared entirely. The first English Bible to be printed in America (1782–83) lacked the Apocrypha. In 1826 the British and Foreign Bible Society decided to no longer print them. Today the trend is in the opposite direction, and English Bibles with the Apocrypha are becoming more popular again.“ —&nbsp;Ewert (2010), p.&nbsp;104.</ref><ref name="Wells1911">„Fourteen books and parts of books are considered ''Apocryphal'' by Protestants. Three of these are recognized by Roman Catholics also as ''Apocryphal''.“ —&nbsp;Wells (1911), p.&nbsp;41.</ref> Позад того, ож каноны писань ся розличавут межи юдаїштами, православными, римокатолицькыми тай протестантськыми християнами, обсяг апокріфікы кажджої комуніты иншакый, як и хоснованя терміна „апокріф“. Про юдаїштув ниєден из апокріфув не є канонічным. Християне называвут есю зберьку „второканонічныма книгами“; грецькі православні мавут про неї термін „Анаґіґноскомена“ ({{Lang-el|Ἀναγιγνωσκόμενα ''Anagignoskómena''}}, букв. „што ся читат, што варта читати“).<ref>Pace (2016), p.&nbsp;349.</ref><ref>Тридентськый канон:{{Цитат 2|Айбо кідь кось не принимат ги сакралні тай канонічні названі книгы, цілком из ушыткыма їх частями, як они были хосновані на читаня у Католицькуй церькви, тай як они сут укладені у старуй латинськуй Вулґаті; тай свідомо и нарочно не честує спомнені горі традиції; най му буде [[анатема]].|''Decretum de Canonicis Scripturis'', Тридентськый собор, 8.&nbsp;апріля 1546}}</ref> Книгы, включені у католицьку, православну, грецьку и старословянську Біблії тото: Тобіт (Тобіаш, Товіт), Юдіт, Мудрость Соломона, Сірах, Барух (Варух), Письмо Єреміяша (щи названоє 6.&nbsp;главов Баруха), 1&nbsp;Макабеї, 2&nbsp;Макабеї, грецькі додаткы до Естер тай Даніела.<ref>Reinhartz (2021), p.&nbsp;19.</ref> Грецька православна церьков тай словянські церьквы (у Білоруси, Болгарії, Босні тай Герцеґовині, Горватії, Польщи, Росії, Сівернуй Македонії, Сербії, Словакії, Словенії, Украйині, Чорнуй Горі) щи додавут:<ref>Pace (2016), p.&nbsp;350.</ref> * 3 Макабеї * 1 Ездраш * Молитва Манассеса (Манассії) * Псалом 151 2&nbsp;Ездраш (4&nbsp;Ездраш), не записаный у Септуаґінті, не екзистує у грецькому, айбо є у латині. 4&nbsp;Макабеї ся принимавут за канон лиш у Грузинськуй церькви. Тото додаток ид грецькуй православнуй Біблії, и зато пораз ун ся заносит межи апокріфы.<ref>Reinhartz (2021), p.&nbsp;20.</ref> Сірійськый православный канон обсягує ай: * Псалмы 151–155 * Апокаліпс Баруха * Письмо Баруха<ref>McDonald (2021), p.&nbsp;43.</ref> Етіопськый старозавітный канон хоснує книгы: Енох тай Юбілеї (котрі ся всокотили лиш на языкови [[ґеез]]), 1–3&nbsp;Етіопські Макабеї, Грецькый Ездраш, 2&nbsp;Ездраш тай Псалом 151.<ref name="FUP1970" /><ref name="Wells1911" /> Управленый ворошный лекціонарій [[Лутеранство|лутеранської]], моравської, реформатської, анґліканської тай методіштської церьквув хоснує апокріфы у літурґіях, подавучи при тум алтернативні читаня из канонічных книг Старого Завіта.<ref>„In all places where a reading from the deuterocanonical books (The Apocrypha) is listed, an alternate reading from the canonical Scriptures has also been provided.“ —&nbsp;{{cite web |url=http://www.commontexts.org/rcl/rcl_introduction_web.pdf |title=The Revised Common Lectionary |year=1992 |publisher=Consultation on Common Texts |access-date=19 August 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150701230910/http://www.commontexts.org/rcl/RCL_Introduction_Web.pdf |archive-date=1 July 2015 }}</ref> Того уданя Біблії, націлені на хоснованя у лутеранськуй и анґліканськуй церьквах обсягувут чотырнадцять книг Апокріфы, многі з котрых сут приятыма католицьков церьковльов второканонічныма книгами, а кромі того 1&nbsp;Ездраш, 2&nbsp;Ездраш тай Молитва Манассеса, котрі были у додатку ид Вулґаті.<ref>Campbell (2000), pp.&nbsp;336–337.</ref> Римокатолицька тай восточноправославна церьквы хоснувут булшину книг Септуаґінты, на удлику уд протестантськых церьквув. По [[Реформация|Реформації]] многі протестантські Біблії яли ся держати юдаїштського канона тай выключати додаточні, апокріфічні з юдаїштської перспективы тексты. {| class="toccolours" cellspacing="0" style="width:75%; margin:auto; clear:center; text-align:left; font-size:85%;" |- style="vertical-align:bottom; font-weight:bold;" | style="border-bottom:2px groove #aaa; " |Православный Старый Завіт<ref>McLay (2003), pp.&nbsp;3–4.</ref><ref>Канон ориґіналної старогрецькоязычної Септуаґінты є предметом спорув. Табла указує канон Старого Завіта як ун ся хоснує у сучасности у грецькому православії.</ref> | style="border-bottom:2px groove #aaa; " |Латинізована грецька назывка | style="border-bottom:2px groove #aaa; " |Назывкы по русинськы |- ! colspan="3" |Закон |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Γένεσις}} |Génesis |Бытя |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἔξοδος}} |Éxodos |Выход |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Λευϊτικόν}} |Leuitikón |Левіт |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἀριθμοί}} |Arithmoí |Числа |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Δευτερονόμιον}} |Deuteronómion |Deuteronomy |- ! colspan="3" |Історія |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἰησοῦς Nαυῆ}} |Iêsous Nauê |Йозуе (Исус Навин, Єгошуа Нун) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Κριταί}} |Kritaí |Суді |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ῥούθ}} |Roúth |Рут |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Βασιλειῶν Αʹ}}<ref>{{lang|grc|Βασιλειῶν}} (''Basileiōn'') тото ґенетив множного числа уд {{lang|grc|Βασιλεῖα}} (''Basileia'').</ref> |I Basileiōn |1 Самуел (Самуїл) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Βασιλειῶν Βʹ}} |II Basileiōn |2 Самуел |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Βασιλειῶν Γʹ}} |III Basileiōn |1 Царі |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Βασιλειῶν Δʹ}} |IV Basileiōn |2 Царі |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Παραλειπομένων Αʹ}} |I Paraleipomenon<ref>Т.&nbsp;є. „''Удкладені річи''“ уд {{lang|grc|Ἔσδρας Αʹ}}.</ref> |1 Кронікы |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Παραλειπομένων Βʹ}} |II Paraleipomenon |2 Кронікы |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἔσδρας Αʹ}} |I Esdras |1 Ездраш (Ездра) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἔσδρας Βʹ}} |II Esdras |Ездраш–Нееміяш (Ездра–Неемія) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Τωβίτ}}<ref>Ищи Τωβείτ вадь Τωβίθ у поєдных жерелах.</ref> |Tōbit |Тобіт (Тобіаш, Товіт) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἰουδίθ}} |Ioudith |Юдіт |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἐσθήρ}} |Esther |Естер из додатками |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Μακκαβαίων Αʹ}} |I Makkabaion |1 Макабеї (Макавеї) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Μακκαβαίων Βʹ}} |II Makkabaion |2 Макабеї |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Μακκαβαίων Γʹ}} |III Makkabaion |3 Макабеї |- ! colspan="3" |Мудрость |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ψαλμοί}} |Psalmoi |[[Книга Псалмув|Псалмы]] |- | style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Ψαλμός ΡΝΑʹ}} |Psalmos 151 |Псалом 151 |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Προσευχὴ Μανάσση}} |Proseuchē Manassē |Молитва Манассеcа (Манассії) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἰώβ}} |Iōb |Йоб (Йов) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Παροιμίαι}} |Paroimiai |Пословиці |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἐκκλησιαστής}} |Ekklēsiastēs |[[Еклезіаст]] |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἆσμα Ἀσμάτων}} |Asma Asmatōn |Пісня Пісень (Пісня Соломона) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Σοφία Σαλoμῶντος}} |Sophia Salomōntos |Мудрость (Мудрость Соломона) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Σοφία Ἰησοῦ Σειράχ}} |Sophia Iēsou Seirach |Сірах (Мудрость Сіраха) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ψαλμοί Σαλoμῶντος}} |Psalmoi Salomōntos |Псалмы Соломона<ref>Не сут у православнум каноні, айбо были записані у Септуаґінті. —&nbsp;{{cite web |title=NETS: Electronic Edition |url=http://ccat.sas.upenn.edu/nets/edition/ |website=ccat.sas.upenn.edu |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110729150550/http://ccat.sas.upenn.edu/nets/edition/ |archive-date=29 July 2011 }}</ref> |- ! colspan="3" |Пророкы |- ! style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Δώδεκα}} !Dōdeka (букв. Дванадцять) !Малі Пророкы |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Ὡσηέ Αʹ}} |I Osëe |Озеаш (Осія) |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Ἀμώς Βʹ}} |II Amōs |Амос |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Μιχαίας Γʹ}} |III Michaias |Міхеаш (Міхей) |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Ἰωήλ Δʹ}} |IV Ioël |Йоел (Йоіл) |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Ὀβδίου Εʹ}}<ref>Ґенетив уд „Візія ''Абдіаша''“, первых слув книгы.</ref> |V Obdiou |Абдіаш (Авдій) |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Ἰωνᾶς Ϛ'}} |VI Ionas |Йонаш (Йона) |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Ναούμ Ζʹ}} |VII Naoum |Нагум (Наум) |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Ἀμβακούμ Ηʹ}} |VIII Ambakoum |Габакук (Авакум) |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Σοφονίας Θʹ}} |IX Sophonias |Софоніаш (Софонія) |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Ἀγγαῖος Ιʹ}} |X Angaios |Аґґей |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Ζαχαρίας ΙΑʹ}} |XI Zacharias |Захаріаш (Захарія) |- style="text-indent:2em" |Μαλαχίας ΙΒʹ |XII Malachias |Малахіаш (Малахія) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἠσαΐας}} |Ēsaias |Ізаяш (Ісая) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἱερεμίας}} |Hieremias |Єреміяш (Єремія) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Βαρούχ}} |Barouch |Барух (Варух) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Θρῆνοι}} |Thrēnoi |Нарікы (Плач, Плач Єреміяша) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἐπιστολή Ιερεμίου}} |Epistolē Ieremiou |Письмо Єреміяша |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἰεζεκιήλ}} |Iezekiêl |Езекієль |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Δανιήλ}} |Daniêl |Даніел (Даніїл) из додатками |- ! colspan="3" |Додаток |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Μακκαβαίων Δ' Παράρτημα}} |IV Makkabaiōn Parartēma |4 Макабеї<ref>Зачатково ся клали по 3&nbsp;Макабейох тай перед Псалмами, айбо у православному каноні покладені у додаткови.</ref> |} ==== Новый Завіт ==== {{ГоловнаСтатя|Новый Завіт}} Новый Завіт ото назывка другої части християнської Біблії. Хоть подакотрі научникы кажут, ож арамайськый быв ориґіналным языком Нового Завіта,<ref name="Erbes">{{cite web |last1=Erbes |first1=Johann E. |title=The Aramaic New Testament: Estrangelo Script: Based on the Peshitta and Harklean Versions |url=https://digitalcommons.andrews.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1646&context=auss |website=digitalcommons.andrews.edu |publisher=American Christian Press |access-date=10 April 2022 |pages=259–260 |date=1984 |archive-date=12 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220612205218/https://digitalcommons.andrews.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1646&context=auss |url-status=live }}</ref> булшина ученых має назор, ож Новый Завіт ся писав говоренов формов грецького койне. Правит ся, ож ото быв при тому читаво семітизованый грецькый язык: сінтакс подабат на говореный грецькый, айбо за стильом бесіда є булшинов похожа на семітські.<ref>Wallace (1996), pp.&nbsp;25–29.</ref><ref>„The New Testament was written in Koine Greek, the Greek of daily conversation. The fact that from the first all the New Testament writings were written in Greek is conclusively demonstrated by their citations from the Old Testament …“ —&nbsp;Aland & Aland (1995), p.&nbsp;52.</ref><ref>„How came the twenty-seven books of the New Testament to be gathered together and made authoritative Christian scripture? 1.&nbsp;All the New Testament books were originally written in Greek. On the face of it this may surprise us.“ —&nbsp;Hunter (1972), p.&nbsp;9.</ref> Грецькоє койне было ворошным языком, т.&nbsp;є.&nbsp;лінґвов франков Западної римської імперії уд завойовань Александра Великого (335–323&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.) до розвою бізантського грецького (дас 600&nbsp;н.&nbsp;е.), а арамайськый быв бесідов Исуса, Апостолув и давнього Близкого Востока.<ref name="Erbes" /><ref>„This is the language of the New Testament. By the time of Jesus the Romans had become the dominant military and political force, but the Greek language remained the ,common language‘ of the eastern Mediterranean and beyond, and Greek …“ —&nbsp;{{harvnb|Duff|Wenham|2005|p=xxv}}</ref><ref>„By far the most predominant element in the language of the New Testament is the Greek of common speech which was disseminated in the East by the Macedonian conquest, in the form which it had gradually assumed under the wider development …“ —&nbsp;{{harvnb|Blass|Thackeray|2008|p=[https://books.google.com/books?id=akD7DwAAQBAJ&pg=PA2 2]}}</ref><ref>„In this short overview of the Greek language of the New Testament we will focus on those topics that are of greatest importance for the average reader, that is, those with important …“ —&nbsp;{{harvnb|Aune|2010|p=61}}</ref> Термін „Новый Завіт“ ся увюг у хоснованя у 2.&nbsp;сторочу бігом діспута за вто, ци юдаїштська Біблія має ся включовати вєдно из християнськыма писаня ги сакралный текст.<ref>Barton (1998), pp.&nbsp;3, 4, 7.</ref> Общоприято, ож написаный Новый Завіт жыдами. Выведені сут три общі ідеї за вто, як и зашто давні юдаїшто-християне вчинили тай прияли нові тексты за рувноцнні устояным гебрейськым. Сященик и біблеїшта Джон Бартон пише, ож давні християне навірно просто продовжовали жыдувські традиції записованя тай інкорпорованя свойої віры у авторитативні реліґійні книгы.<ref>Barton (1998), p.&nbsp;2.</ref> Другый пудход удграничує тоты божествено іншпіровані писаня на основі концепції „канона“, котрый ся розвив у 2.&nbsp;ст.<ref>Barton (1998), pp.&nbsp;3–8.</ref> Третьый обсягує формалізацію канона.<ref>Barton (1998), pp.&nbsp;8–11.</ref> Подля Бартона, розлука лиш у термінолоґії; йсі ідеї ся скапчувут уєдно, кідь розникувут ся ги три етапы формованя Нового Завіта.<ref>Barton (1998), pp.&nbsp;11, 14–19.</ref> При приятьови назора {{Iw|Алберт Карл Зундберґ|Алберта Карла Зундберґа-молодшого|de|Albert C. Sundberg}}, ож „канон“ и „писаня“ тото не єдно, и удповідно „писаня“ давні християне прияли задовго до приятя „канона“, первый из сих етапув быв завершеный удносно рано.<ref>Barton (1998), pp.&nbsp;9–11, 17–18.</ref> Бартон каже: Теодор Цан дуйшов ид услідкови, ож „до кунця першого стороча уже быв християнськый канон“, айбо тото быв не тот самый канон, котрый ся поклав у далші столітя.<ref>Barton (1998), p.&nbsp;3.</ref> Зундберґ каже, ож у перші стороча не было крітеріюв про включеня текстув у „сакралні писаня“ кроме божественого вдухновліня, тай ож нико у 1.&nbsp;сторочу не мав ідеї закрытого канона.<ref>Barton (1998), pp.&nbsp;9–11.</ref> Єванґелія ся принимали ранньыма вірувучыма ги розказы, передані уд тых Апостолув, котрі лично знали Исуса тай были навчені ним.<ref>Kelly (2000), p.&nbsp;[https://books.google.com/books?id=UivDgM0WywoC&pg=PA4 4].</ref> Далшый біблійный крітіцізм пуддав сомніву авторство и датованя єванґелій. Шыроко признано, ож християнськый канон, котрый подабав на сучасный, быв приятый отцями церькви в удповідь на многі писаня, котрі тоже заявляли за свою божествену природу, айбо протирічили ортодоксії и были названі [[Єресь|єресьов]].<ref>Barton (1998), p.&nbsp;7.</ref> Третьый етап розвоя, фіналный канон, появив ся у 4.&nbsp;сторочови из серійов синодув, котрі як резултат дали канон Старого тай Нового Завіта, хоснованый доныні. Наслідком Гіппонійського синода 393.&nbsp;року&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е. тай роботы Єроніма Стрідонського появила ся ''Вулґата'' ({{Lang-la|Biblia Vulgata}}), латинськоє товмачіня Біблії народнов бесідов, и стала каноном Нового Завіта позад настояня товдышнього Папы, котрый правив, ож канон Вулґаты удповідав рішеням пережых синодув. Новозавітні книгы уже мали читавый авторитет у кунци 1.&nbsp;– на зачатку 2.&nbsp;стороча.<ref>Barton (1998), p.&nbsp;14.</ref> Даже у період свого формованя булшина книг Нового Завіта, котрі ся раховали ''писаньом'', были согласовані. Лінґвішта Стенлі&nbsp;Е.&nbsp;Портер каже, ож „доказы з апокріфічної неєванґелської літературы такі рувно ги з апокріфічных єванґелій&nbsp;— другыми словами, текст грецького Нового Завіта быв удносно твердо зафіксованый тай стабілный на другоє и третьоє стороча“.<ref>Porter (2011), p.&nbsp;198.</ref> Кой у 4.&nbsp;ст.&nbsp;отці церькви затвержовали „канон“, они уже фактично лиш кодифіковали тото, што уже было універзално приятоє.<ref>Barton (1998), p.&nbsp;15.</ref> Новый Завіт ото зберька из 27&nbsp;книг<ref>Mears (2007), [https://books.google.com/books?id=m2Lz7iwklhAC&pg=PA439 pp.&nbsp;438–439].</ref> 4&nbsp;разных жанрув християнської літературы (Єванґелія, Діяня Апостолув, Посланя тай Апокаліпс). Тоты книгы мож поґруповати: [[Єванґеліє|Єванґелія]]&nbsp;— оповіді за послідні три рокы Исусового жывота, його смерть и воскресіня. * [[Синоптичні єванґелія]] ** [[Єванґеліє уд Матія]] ** [[Єванґеліє уд Марка]] ** [[Єванґеліє уд Лукы]] * [[Єванґеліє уд Йоана]] Наративна література, котра розказує історію дуже раннього апостолського періода. * [[Діяня Апостолув]] Павлові посланя, адресовані окремым церьковным ґрупам про рішеня проблем, пудпору тай даваня настановув. {{Div col|colwidth=18em}} * [[Посланя ид римлянам]] * [[Первоє посланя ид коринтянам]] * [[Другоє посланя ид коринтянам]] * [[Посланя ид ґалатянам]] * [[Посланя ид ефесянам]] * [[Посланя ид філіплянам]] * [[Посланя ид колосянам]] * [[Первоє посланя тесалонянам]] * [[Другоє посланя ид тесалонянам]] {{Div col end}} Пастырські посланя за церьков, християнські жывут, доктрину и керовництво. {{Div col|colwidth=18em}} * [[Первоє посланя ид Тімотейови|Первоє посланя ид Тімотейови (Тімофійови)]] * [[Другоє посланя ид Тімотейови]] * [[Посланя ид Тітови]] * [[Посланя ид Філемонови]] * [[Посланя ид жыдам]] {{Div col end}} Католицькі посланя, щи названі общыма вадь малыма посланями. {{Div col|colwidth=18em}} * [[Посланя Якова]] пудпорує реліґійный спосуб жывота. * [[Первоє посланя Петра]] розказує за узвы тай страданя. * [[Другоє посланя Петра]] оповідат булше за цілі страданя, христолоґію, етику тай есхатолоґію. * [[Первоє посланя Йоана]] указує, як спознати истинных християн: за їх етиков, прокламаційов Христа у плоти тай по їхнюй любови. * [[Другоє посланя Йоана]] варує против [[докетізма]]. * [[Третьоє посланя Йоана]] дає хоробрость, силу тай варує. * [[Посланя Юды]] засужує опонентув. {{Div col end}} Апокаліптична література (пророча). * [[Книга Удкровеня]] (Апокаліпс) пророкує конець світа. Католицізм, протестантізм и восточноє православіє мавут єднакый 27-книжный новозавітный канон; шор ся удличат межи словянськов, сірійськов и етіопськов традиціями. ==== Канонічні варіації ==== ===== Пешітта ===== {{ГоловнаСтатя|Пешітта}} Пешітта ([[Класичный сірійськый язык|кл.&nbsp;сір.]] {{Lang|syc|ܦܫܺܝܛܬܳܐ}} ''or'' {{lang|syc|ܦܫܝܼܛܬܵܐ}} ''pšīṭtā'') тото стандартна верзія Біблії про церьквы сірійської традиції. Удну біблеїстичных кругув є неуніверзалный консенсус, ож Старый Завіт Пешітты быв потовмаченый на [[сірійськый язык]] из [[Біблійный іврит|біблійного іврита]], навірно у 2.&nbsp;сторочу&nbsp;н.&nbsp;е., тай ож Новый Завіт Пешітты быв потовмаченый из грецького языка.<ref>„The Peshitta Old Testament was translated directly from the original Hebrew text, and the Peshitta New Testament directly from the original Greek“ —&nbsp;{{harvnb|Brock|1988|p=[https://archive.org/stream/TheBibleInTheSyriacTradition/BrockTheBibleInTheSyriacTradition#page/n7/mode/2up 13]}}</ref> Сесь Новый Завіт, на зачаткови не обсягувучый [[Антілеґомен|спорні книгы]] (2.&nbsp;посланя Петра, 2.&nbsp;посланя Йоана, 3.&nbsp;посланя Йоана, посланя Юды, Удкровеня), став стандартом перед зачатком 5.&nbsp;ст. Пять спорных книг были додаті у Гаркеловуй верзії (616&nbsp;н.&nbsp;е.) Томы Гаркелського.<ref name="Bromiley1995">„Printed editions of the Peshitta frequently contain these books in order to fill the gaps. D. Harklean Version. The Harklean version is connected with the labours of Thomas of Harqel. When thousands were fleeing Khosrou's invading armies, …“ —&nbsp;{{harvnb|Bromiley|1995|p=976}}</ref><ref name="Erbes2">{{cite web |last1=Erbes |first1=Johann E. |title=The Aramaic New Testament: Estrangelo Script: Based on the Peshitta and Harklean Versions |url=https://digitalcommons.andrews.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1646&context=auss |website=digitalcommons.andrews.edu |publisher=American Christian Press |access-date=10 April 2022 |pages=259–260 |date=1984 |archive-date=12 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220612205218/https://digitalcommons.andrews.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1646&context=auss |url-status=live }}</ref> ===== Канон католицької церькви ===== Канон католицької церькви ся затвержовав Римськым синодом (382), синодом у Гіппонії (393), Картаґенськыма соборами (397 тай 419), Флоренційськым собором (1431–1449) тай Тридентськым собором (1545–1563), што дало в резултаті 46&nbsp;книг Старого Завіта тай 27&nbsp;книг Нового Завіта&nbsp;— в рокаши 73&nbsp;книгы католицької Біблії.<ref>Rüger (1989), p.&nbsp;302.</ref><ref>{{cite web |title=Canons and Decrees of the Council of Trent |url=http://www.bible-researcher.com/trent1.html |website=www.bible-researcher.com |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110805122857/http://www.bible-researcher.com/trent1.html |archive-date=5 August 2011 }}</ref><ref>Тридентськый собор пудтвердив тот самый испис/канон сакралных писань, котрый уже быв затверженый Гіппонійськым синодом 393.&nbsp;рока, Картаґенськым собором 28.&nbsp;авґуста 397.&nbsp;року, Флоренційськым собором 4.&nbsp;фебруара 1442.&nbsp;року; —&nbsp;{{cite web |title=Council of Basel 1431–45 A.D. Council Fathers |url=http://www.papalencyclicals.net/Councils/ecum17.htm |website=Papal Encyclicals |language=en |date=14 December 1431 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130424112748/http://www.papalencyclicals.net/Councils/ecum17.htm |archive-date=24 April 2013 }} – ''[[Папська була|Була]] союза из коптами,'' ''семый параґраф''.</ref> ===== Етіопськый православный канон ===== Канон Етіопської православної тевагедської церькви май шырокый ги каноны, хосновані булшинов другых християнськых церьквув. У етіопськуй православнуй Біблії є 81&nbsp;книг.<ref name="Ethiopian">{{cite web |url=http://www.ethiopianorthodox.org/english/canonical/books.html |title=The Ethiopian Orthodox Tewahedo Church |publisher=Ethiopianorthodox.org |access-date=19 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101105112040/http://ethiopianorthodox.org/english/canonical/books.html |archive-date=5 November 2010 |url-status=live }}</ref> Окрем книг Септуаґінты, приятых другыма православныма християнами, етіопськый Старый Завіт хоснує Книгу Еноха тай Книгу Юбілеюв (давні жыдувські книгы, котрі ся всокотили лиш у языку [[ґеез]], айбо на них ся реферувут поєдны канонічні книгы Старого Завіта),<ref>Reinhartz (2021), p.&nbsp;19.</ref> грецьку Книгу Ездраша тай Апокаліпс Ездраша, 3&nbsp;книгы етіопськых Макабеюв тай псалом&nbsp;151 у кунци [[Псалтырь|Псалтыря]].<ref name="Wells1911" /><ref name="FUP1970" /> Шор книг Старого Завіта ся мало удличат так, ож етіопськый Старый Завіт хоснує Септуаґінтув шор Малых Пророкув, а не юдаїштськый.<ref name="Ethiopian" /> === Апокріфічні книгы Нового Завіта === : '''''Скапчана статя:''''' ''[[Апокріфон]]'' Новозавітні апокріфы вто шор писань ранньых християн, котрі розказувут за Исуса и його ученя, природу Бога, ученя Апостолув и їх дії. Подакотрі из сих робут ся держали частьов Писаня подакотрыма ранньыма християнами, айбо зачинавучи з 5.&nbsp;столітя&nbsp;н.&nbsp;е. ся появив шырокый консенсус, котрый ограничив Новый Завіт до 27&nbsp;книг сучасного канона.<ref>{{cite book|last=Van Liere|first=Frans|date=2014|title=An Introduction to the Medieval Bible|pages=68–69|publisher=Cambridge University Press|url=https://books.google.com/books?id=Dwd-AgAAQBAJ&pg=PA68|isbn=9780521865784}}</ref><ref name="Ehrman2003">{{cite book|last=Ehrman|first=Bart D.|date=2003|title=Lost Christianities: Battles for Scripture and the Faiths We Never Knew|pages=230–231|publisher=Oxford University Press|url=https://books.google.com/books?id=HHDNe8KmMAIC&pg=PA230|isbn=9780199756681|access-date=20 May 2023|archive-date=19 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230119174747/https://books.google.com/books?id=HHDNe8KmMAIC&pg=PA230|url-status=live}}</ref> Римокатолицька, православна тай протестантська церьквы не держат новозавітні апокріфы частьов божествено іншпірованої Біблії,<ref name="Ehrman2003" /> айбо поєдны орієнталні православні каноны їх такыма признавут. Арменська апостолська церьков у єден час включала у канон Третьоє посланя ид коринтянам, айбо не все го дає в испис до 27&nbsp;канонічных новозавітных книг. Новый Завіт коптської Біблії, приятый Еґіпетськов церьковльов, обсягує два Посланя Клемента. == Текстуална історія == Ориґіналні [[Автоґраф|автоґрафы]], т.&nbsp;є.&nbsp;ориґіналні грецькі писаня тай рукописы, написані ориґіналныма авторами Нового Завіта, не дожыли до нашых днув.<ref>[https://books.google.com/books?id=Ze16lRIzIzcC&dq=The+autographs%2C+the+Greek+manuscripts+written+by+the+original+authors%2C+have+not+survived&pg=PA9] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200727111232/https://books.google.com/books?id=Ze16lRIzIzcC&pg=PA9&dq=The+autographs,+the+Greek+manuscripts+written+by+the+original+authors,+have+not+survived#v=onepage&q=The%20autographs%2C%20the%20Greek%20manuscripts%20written%20by%20the%20original%20authors%2C%20have%20not%20survived|date=27 July 2020}} Manuscripts and the Text of the New Testament: An Introduction for English Readers by Keith Elliott, Ian Moir – Continuum International Publishing Group, 2000, p. 9</ref> Айбо історично копії тых ориґіналув екзістувут и передавали ся, всокочовали ся у шорови рукописных традицій. Три головні текстуалні традиції грецького Нового Завіта ся пораз кличут: александрійськым текстотіпом (вцілови ун доста біблійно мінімалістичный), бізантськым текстотіпом (максималістичный) тай западным текстотіпом (пораз чудный). Уєдно вни чинят булшину давньых рукописув. На дуже раннюм етапі розвоя християнство замінило звиткы на [[Кодекс|кодексы]] (предкы зшитых книг) и до 3.&nbsp;ст.&nbsp;зберькы біблійных книг уже ся копіровали цілыма комплетами.<ref name=":13" /> Позад того, ож ушыткі давні тексты ся писали уд рукы, часто через копірованя из другого рукописного текста, они не сут домак межи собов похожі, ги тото є з печатныма уданями. Розлука межи нима ся держит вцілови незначнов; удликы ся кличут текстуалныма варіантами.<ref>Soulen, Soulen (2001), p.&nbsp;204.</ref> Варіант ото просто хотьяка варіація помежи двома текстами. Булшина варіантув ся появила трафунково, айбо подакотрі из варіантув нарочні. Нарочні зміны ся чинили, обы уліпшити ґраматику, ліквідовати розбіжності, внести літурґічні правкы, ги наприклад [[Доксолоґія|доксолоґію]] [[Господня молитва|Господньої молитвы]], гармонізовати паралелні стихы вадь изкапчати тай упросити дакулько варіантных прочитань у єдно.<ref>Black (1994), p.&nbsp;60.</ref> == Влив == {{ГоловнаСтатя|Роль християнства у цивілізації}} Мавучи літературну традицію, котра ся розсігат на два тысячроча, Біблія є єднов из майвливовых писаных робут. Уд практикованя персоналної гіґієны тай до філозофії з етиков, Біблія прямо и непрямо повливала на політику тай закон, войну и мир, сексуалну мораль, побратя тай фамілный жывут, буквы и школованя, [[Уменя|уміня]], [[Економіка|економіку]], соціалну справедливость, [[Медицина|медицину]] и другі сферы діялности челядника.<ref>Riches (2000), ch.&nbsp;1.</ref> Християнська Біблія&nbsp;— майвыдавана книга у світі из оцінков у булш ги 5&nbsp;міліардув проданых копій.<ref>{{cite web |title=Best-selling book |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/best-selling-book-of-non-fiction |publisher=Guinness World Records |access-date=10 May 2025 |date=2021 }}</ref> Зато Біблія мала читавый влив, особено на западный світ,<ref>{{cite book|title=God, Justice, and Society: Aspects of Law and Legality in the Bible|url=https://archive.org/details/godjusticesociet0000burn|first=Jonathan|last=Burnside|year=2011|isbn=978-0-19-975921-7|page=XXVI|publisher=Oxford University Press|quote=}}</ref><ref>{{cite book|title=Readings in Western Religious Thought: The ancient world|url=https://archive.org/details/readingsinwester0000reid|first=Patrick|last=V. Reid|year=1987|isbn=978-0-8091-2850-1|page=[https://archive.org/details/readingsinwester0000reid/page/43 43]|publisher=Paulist Press|quote=}}</ref> де [[Ґутенберґова Біблія]] была первов книгов, напечатанов у Европі на печатнум станку.<ref>Riches (2000), chs.&nbsp;1, 4.</ref> Она вчинила внесок у формованя на западі закона, уміня, літературы тай ошколованя.<ref>{{cite book|title=Religion and Spirituality in Psychiatry|url=https://archive.org/details/religionspiritua0000unse_c1o2|first=Harold|last=G. Koenig|year=2009|isbn=978-0-521-88952-0|page=[https://archive.org/details/religionspiritua0000unse_c1o2/page/31 31]|publisher=Cambridge University Press|quote=The Bible is the most globally influential and widely read book ever written. ... it has been a major influence on the behavior, laws, customs, education, art, literature, and morality of Western civilization.}}</ref> === Політика тай право === Біблія ся хосновала як на пудпору, так и на опур політичнуй власти. Она была вдухновеньом про револуції и зміны власти, бо в нюй ся часто демонструє, ож Буг убират „слабых и скромных… (Мойсей из бесідным дефектом, дітвак Самуель, Саул из скромної файты, Давыд протув Ґоліята и т.&nbsp;д.)… обы вни противостояли моцным“.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=20xMAwAAQBAJ&dq=weak+and+humble+%28the+stammering+Moses%2C+the+infant+Samuel%2C+Saul+from+an+insignificant+family%2C+David+confronting+Goliath%2C+etc.%29+to+confound+the+mighty+-wikipedia&pg=PA123|title=The Subversion of Christianity|first=Jacques|last=Ellul|date=2 June 2011|publisher=Wipf and Stock Publishers|isbn=978-1-60608-974-3 |via=Google Books}}</ref><ref>Ellul, Jacques, The Subversion of Christianity, Eerdman's Publishing Co., 1984, pp. 116, 123</ref> Біблійні тексты были каталізатором такых політичных концепцій, ги [[демократія]], [[реліґійна терпимость]] и [[Слобода реліґії|реліґійна слобода]];<ref name="Scribner">{{cite book|editor1-last=Scribner|editor1-first=Robert W.|editor2-last=Grell|editor2-first=Ole Peter|editor3-last=Scribner|editor3-first=Bob |title=Tolerance and Intolerance in the European Reformation|publisher=Cambridge University Press|location=United Kingdom|year=2002|isbn=978-0-521-89412-8}}</ref>{{rp-primitive|3}} а они у свою очерідь вдухновили вшылиякі кываня: уд [[аболіціонізм]]а у 18. и&nbsp;19.&nbsp;сторочах до [[кываня за громадянські права афроамеричанув]], [[Антіапартеїдноє кываня|антіапартеїдного кываня]] и теолоґії вызволеня у [[Латинска Америка|Латинськуй Америці]]. Біблія была ай жерелом про многі мирні кываня тай провбы скапчати вєдно світ.<ref>Powery, Emerson B. "The Bible and Social Reform: Musings of a Biblical Scholar." ''The Bible in the American Experience'' 2 (2020): 255.</ref> Коріня многых сучасных законув ся просліжувут у Біблії: юридичні ґарантії, справедливость у криміналных процесах, рувность перед законом.<ref>Unterman, Jeremiah. ''Justice for All: How the Jewish Bible Revolutionized Ethics. U of Nebraska Press'', 2017. pp. 23–25</ref> Судям ся каже не брати взяткы (Второзаконя 16:19), быти неупережеными як ид місным, так ид чужакам (Левіт 24:22; Второзаконя 27:19), як ид безвласным, так ид тым, ко має власть (Левіт 19:15), як ид богатым, так ид убогым (Второзаконя 1:16, 17; Выход 23:2–6); описує ся право на справедливый суд и справедливу кару (Второзаконя 19:15; Выход 21:23–25). Про спеціалну защиту ся уокремлювут майуразливі верствы населеня у патріархалному обществі: діти, жоны, чужакы. (Псалмы 72:2, 4).<ref name="Christopher Marshall">{{cite book |last1=Marshall |first1=Christopher |editor1-last=Atkin |editor1-first=Bill |editor2-last=Evans |editor2-first=Katrine |title=Human Rights and the Common Good: Christian Perspectives |date=1999 |publisher=Victoria University Press |location=Wellington, New Zealand |isbn=978-0-86473-362-7 |chapter="A Little lower than the Angels" Human rights in the biblical tradition}}</ref>{{rp-primitive|47–48}} Біблія ся держит учеными ги жерело читавого влива на розвуй [[Нація|націй]] и [[націоналізм]]а, раз межи давньыми жыдами, а пак у християнськых обществах. Про давньых жыдув, она была „и націоналнов історійов, и жерелом законув“,<ref name=":0">{{Cite journal |last=Millar |first=Fergus |date=1987 |title=Empire, Community and Culture in the Roman near East: Greeks, Syrians, Jews and Arabs |url=https://doi.org/10.18647/1337/JJS-1987 |journal=Journal of Jewish Studies |volume=38 |issue=2 |pages=147–148|doi=10.18647/1337/JJS-1987 |url-access=subscription }}</ref> и давала основу про закладеня ворошного походжіня, історії, леґіслативных кодексув и културных маркерув, котрі дефіновали жыдувську колективну ідентичность.<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Citation |title=Constructing Jewish Nationalism: The Role of Scripture |date=2006 |work=Elements of Ancient Jewish Nationalism |pages=29–30, 48 |editor-last=Goodblatt |editor-first=David |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/elements-of-ancient-jewish-nationalism/constructing-jewish-nationalism-the-role-of-scripture/9D600C19BF6BA343287CE63CDF2A5C8E |access-date=2024-10-08 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/cbo9780511499067.003 |isbn=978-0-521-86202-8 |archive-date=8 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008102119/https://www.cambridge.org/core/books/abs/elements-of-ancient-jewish-nationalism/constructing-jewish-nationalism-the-role-of-scripture/9D600C19BF6BA343287CE63CDF2A5C8E |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Предлагало ся, ож практика реґуларных публічных читань біблійных текстув бігом періода Другого храма помогла передати такі наративы, формувучі ідентичность, май шырокуй жыдувськуй публіці.<ref name=":1" /> Даякі учені пишут, ож великі дарабы юдаїстської Біблії&nbsp;— а май Девтерономістська історія и Чотырикнижа&nbsp;— были написані нарочно про закладеня тай укріпленя окремої ізраельської [[Етнічность|етнічности]] тай [[Націонална ідентичность|націоналної ідентичности]].<ref name=":1" /> Подакотрі изглядователі націоналізма ги Едріен Гестінґс пишут, ож модель давнього Ізраїля, указана у юдаїстськуй Біблії, породила ориґіналну концепцію нації тай спричинила розвуй націоналізма тай европськых націоналных держав.<ref name=":2">{{Cite book |last=Hastings |first=Adrian |title=The Construction of Nationhood: Ethnicity, Religion and Nationalism |url=https://archive.org/details/constructionofna0000hast |publisher=Cambridge University Press |year=1997 |isbn=0-521-59391-3 |location=Cambridge |pages=[https://archive.org/details/constructionofna0000hast/page/186 186]–187}}</ref> === Соціална удповідалность === === Література, уміня тай култура === [[Файл:Regnault,_Henri,_Salomé.jpg|міні|„Саломе“, Анрі Реньо (1870)]] Біблія прямо и непрямо вливала на літературу: „Сповідь“ [[Сятый Авґустин|сятого Авґустина]] ся шыроко признає за перву автобіоґрафію у западнуй літературі.<ref name="Wilken 2003 291">{{cite book|last=Wilken|first=Robert L.|title=The Spirit of Early Christian Thought|url=https://archive.org/details/spiritofearlychr0000wilk_i4u6|publisher=Yale University Press|location=New Haven|year=2003|isbn=978-0-300-10598-8|page=[https://archive.org/details/spiritofearlychr0000wilk_i4u6/page/291 291]}}</ref> Summa Theologica, написана у 1265–1274, тото „єден из класичных творув історії філозофії тай єдна из майвливовых робут западної літературы“.<ref>Ross, James F., "Thomas Aquinas, ''Summa theologiae'' (c. 1273), Christian Wisdom Explained Philosophically", in ''The Classics of Western Philosophy: A Reader's Guide'', (eds.) Jorge J. E. Gracia, Gregory M. Reichberg, Bernard N. Schumacher (Oxford: Blackwell Publishing, 2003), p. 165. [https://books.google.com/books?id=6jAcwGItzssC&pg=PA165]</ref> Обідві йсі роботы вдухновили епічну поезію [[Данте Аліґєрі]] тай його [[Божествена комедія|„Божествену комедію“]], а теолоґія Данте у свою очерідь повливала на такых писателюв, ги [[Вільям Шекспір]]<ref>{{cite web |title=Assurances of faith: How Catholic Was Shakespeare? How Catholic Are His Plays? |url=http://www.crisismagazine.com/julaug2002/feature4.htm |last=Voss |first=Paul J. |date=July 2002 |work=Crisis Magazine |publisher=Morley Publishing Group |access-date=19 May 2022 |archive-date=22 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110222065053/http://www.crisismagazine.com/julaug2002/feature4. |url-status=dead }}</ref> и [[Джон Роналд Руєл Толкин|Джон Роналд Руел Толкін]].<ref>{{cite web |title=Tolkien's Catholic Imagination |url=http://www.crisismagazine.com/november2001/feature7.htm |last=Boffetti |first=Jason |date=November 2001 |work=Crisis Magazine |publisher=Morley Publishing Group |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060821111145/http://www.crisismagazine.com/november2001/feature7.htm |archive-date=21 August 2006 }}</ref> Многі из шедеврув западного уміня брали іншпірацію из біблійных тем: уд [[Мікеланджело|Мікеланджеловых]] статуй „Давыд“ и „Пєта“, до „Тайної вечері“ [[Леонардо да Вінчі|Леонарда да Вінчія]] тай дакулькох [[Рафаел|Рафаеловых]] образув Мадонны. Єва, котра ся не слухат Божої заповіди, є єднов из майзображованых в умілстві перзон.<ref name="Mati Meyer">{{cite web |last1=Meyer |first1=Mati |title=Art: Representation of Biblical Women |url=https://jwa.org/encyclopedia/article/art-representation-of-biblical-women |website=Jewish Women's Archive |access-date=19 May 2022 |archive-date=16 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201016195318/https://jwa.org/encyclopedia/article/art-representation-of-biblical-women |url-status=live }}</ref> Ренесанчні образы часто указовали голу жунську фіґуру, а уд 19.&nbsp;стороча особа Далілы ги „<nowiki/>[[фем фатал]]<nowiki/>“ ({{Lang-fr|femme fatale}}) демонструє участь Біблії тай уміня у формованьови тай репрезентації никань жун.<ref>{{Cite web |url=https://jwa.org/encyclopedia/article/art-representation-of-biblical-women |title=Art: Representation of Biblical Women &#124; Jewish Women's Archive |access-date=19 May 2022 |archive-date=16 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201016195318/https://jwa.org/encyclopedia/article/art-representation-of-biblical-women |url-status=live }}</ref><ref name="Diane Apostolos-Cappadona">{{Cite journal|last1=Apostolos-Cappadona|first1=Diane|title=Women in Religious Art|volume=1|journal=Oxford Research Encyclopedia of Religion|publisher=Oxford Research Encyclopedias|doi=10.1093/acrefore/9780199340378.013.208|date=Jul 2016|isbn=978-0-19-934037-8}}</ref> Біблія споминат за многі ритуалы очищеня, котрі говорят за чистоту и буквалну, и метафоричну.<ref name="Warsh">{{cite book|last=Warsh|first=Cheryl Krasnick|others=Veronica Strong-Boag|title=Children's Health Issues in Historical Perspective|year=2006|publisher=Wilfrid Laurier Univ. Press|quote=... From Fleming's perspective, the transition to Christianity required a good dose of personal and public hygiene ...|isbn=978-0-88920-912-1|page=315}}</ref> Туалетный етікет у Біблії пудпорує мытя по вшыткых трафунках дефекації, што стало стімулом про вынайденя біде.<ref>{{cite book|title=Contemporary Biology: Concepts and Implications|first=Mary|last=E. Clark|year=2006|isbn=978-0-7216-2597-3|publisher=University of Michigan Press}}</ref><ref>{{cite web |title=A hose: the strange device next to every Finnish toilet |url=https://en.biginfinland.com/hose-always-next-every-finnish-toilet/ |website=Big in Finland |date=8 July 2014 |publisher=Curiosities |access-date=21 May 2022 |archive-date=10 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220510130712/https://en.biginfinland.com/hose-always-next-every-finnish-toilet/ |url-status=live }}</ref> === Критика === Критикы держат подакотрі біблійні тексты морално проблематичными. Біблія не пудпорує и не засужує [[рабство]] прямо, хоть у нюй сут дарабы, котрі пуднимавут вопрос рабув; Біблія ся знає хосновати як на пудпору, так и на засуджіня рабства. Біблія ся пораз ай знає хосновати на пуддержку [[Смертна кара|смертної кары]], [[патріархат]]а, нетерпимости позад сексуалности, [[насилство]] [[Тотална война|тоталної войны]] тай [[колоніалізм]] межи другым. У християнськуй Біблії, звіданка насилства бігом войны пуднимат ся у чотыри способы: [[паціфізм]], [[неспротив]], [[справедлива война]] и [[превентивна война]].<ref name="Robert G. Clouse">{{cite book|last=Clouse|first=Robert G.|title=War: Four Christian Views|publisher=BMH Books|location=Winona Lake, Indiana|year=1986}}</ref>{{rp-primitive|13–37}} У юдаїштськуй Біблії сут ''справедливі'' и ''превентивні'' войны, у тум числі в контексті амалекітян, канаанцюв, моабцюв и в текстах книг Выход, Второзаконя, Исуса Навина (Йозуе) и в обох книгах Царюв.<ref name="A.G.Hunter">{{cite book|last=Hunter|first=A. G.|editor1-last=Bekkencamp|editor1-first=Jonneke|editor2-last=Sherwood|editor2-first=Yvonne|title=Denominating Amalek: Racist stereotyping in the Bible and the Justification of Discrimination", in Sanctified aggression: legacies of biblical and post biblical vocabularies of violence|year=2003|publisher=Continuum Internatio Publishing Group|pages=92–108}}</ref> Біблеїшта Джон Коллінз пише, ож ушытку історію челядь хосновала біблійні тексты про управданя насилства против свойих урагув.<ref>{{cite book|last1=Collins|first1=John J.|title=Does the Bible justify violence?|year=2004|publisher=Fortress Press|isbn=978-0-8006-3689-0}}</ref> Антрополоґ Леонард Ґлік наводит ги сучасный приклад [[юдаїштськый фундаменталізм]] у [[Ізраїль|Ізраїлю]]; [[Шломо Авінер]]а, рабина и теоретика кываня „[[Ґуш Емунім]]“, котрый держит [[Палестинці|палестинцюв]] подабавучыми на біблійных канаанцюв и завто предлагат Ізраїльови „быти готовым губити“ палестинцюв, аж тоты не лишат крайину.<ref>Glick, Leonard B., "Religion and Genocide" у ''The Widening circle of genocide'', Alan L. Berger (Ed). Transaction Publishers, 1994, p. 46.</ref> Історик [[Нур Масалга]] має думку, ож [[ґеноцід]] є характерный про біблійні законы и ож они ся інтерпретувут ги божа пудпора забиваня націоналных врагув.<ref>Masalha, Nur, ''The Bible and Zionism: invented traditions, archaeology and post-colonialism in Palestine-Israel, Volume 1'', Zed Books, 2007, pp. 273–276</ref> Айбо соціолоґы Френк Роберт Чалк и Курт Йонассон пуддавут сомніву „[доцілность] хоснованя терміна [ґеноцід] у контексті ранньых періодув історії“.<ref name="Frank Robert Chalk">{{cite book|author1-last=Chalk|author1-first=Frank Robert|author2-last=Jonassohn|author2-first=Kurt|title=The History and Sociology of Genocide: Analyses and Case Studies|url=https://archive.org/details/historysociology00chal|url-access=registration|year=1990|publisher=Yale University Press|location=New Haven, Connecticut|isbn=978-0-300-04445-4|pages=[https://archive.org/details/historysociology00chal/page/3 3], 23–27}}</ref> Позад того, ож булшина історичных обществ пережывала и практиковала ґеноцід, ун быв у тот час нормалізованый, и його моралноє засуджіня є продуктом сучасної моралі.<ref name="Frank Robert Chalk" />{{rp-primitive|27}} Дефініція того, што ся держит насилством, з часом читаво ся розшырила.<ref name="Matthew Lynch">{{cite book|last1=Lynch|first1=Matthew|title=Portraying Violence in the Hebrew Bible: A Literary and Cultural Study|date=2020|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-108-49435-9}}</ref>{{rp-primitive|1–2}} Біблія удображує зміны в сприятю насилства єї авторами.<ref name="Matthew Lynch" />{{rp-primitive|261}} Біблеїштка и фемініштка Філіс Трібыл у своюй книзі „Тексты терора“ пуднимат вопрос чотырьох біблійных історій за страданя жун у давнюм Ізраїлі. Она описує Біблію як „зерькало“, што указує челядь, людськый жывут у вшыткуй їх „сятости тай страхоті“.<ref>{{cite book|last1=Trible|first1=Phyllis|title=Texts of Terror: Literary-feminist Readings of Biblical Narratives|publisher=Fortress Press|year=1984|isbn=978-1-4514-1618-3|pages=1–2}}</ref> Джон К.&nbsp;Річез, професор біблійної критикы [[Ґлазґувськый університет|Ґлазґувського університета]] дає такый назур на історичні вливы Біблії: {{blockquote|[Біблія] вдухновила поєдні майвеликі монументы людської думкы, літературы, уміня; она такой жывила поєдні майгурші проявы людської дикости, еґоїзма и узкодумства. Она потручала чоловікув и жун на акты служіня и хоробрости, на борьбу за услобожіня и розвуй; и вна такой дала ідеолоґічну основу про общества, котрі берут людий у рабство и мечут їх у [[худоба|худобу]].&nbsp;… Она&nbsp;— што навірно майважно&nbsp;— стала жерелом реліґійных и моралных норм, што позволили обществам быти врокаши, старати ся єден за другого и защищати єден другого; и такой тото муцноє чуство приналежности у свою очерідь причинило етнічні, расові и межинародні конфлікты. Другыми словами, она жерело истины, доброты и красы, и в тот такой час вдухновліня про бріхні, дикусть и уродство.{{sfn|Riches|2000|p=134}}}} == Інтерпретації тай вдухновліня == === Реліґійна важность === Біблійні тексты потребувут інтерпретації&nbsp;— тото стало причинов появліня многых назорув и пудходув ид їх розуміню у разных реліґіях.{{sfn|Barton|2019|pp=3, 14}} Головным жерелом коментарюв и інтерпретацій юдаїштської Біблії є [[Талмуд]] ({{букв|„ученя“}})&nbsp;— зберька давнього усного закона тай коментарюв д ньому.{{sfn|Steinsaltz|2009|pp=3–4}} [[Адін Штайнзалц]] описує го ги „конґломерат законув, леґенд и філозофії, суміш унікалної лоґікы и розумного праґматизма, історії и наукы, быта и гумора“, націленый на штудованя Торы.{{sfn|Steinsaltz|2009|p=4}} Юдаїзм, християнство тай іслам ушыткі по иншакому інтерпрувут Біблію.{{sfn|Barton|2019|p=542}} Удну християнства інтерпретації и удношіня ид Біблії ся читаво рузнят залежно уд деномінації.{{sfn|Barton|2019|p=2, 9}} == Верзії тай товмачіня == {| class="wikitable" |+Товмачіня Біблії по світу (на септембер 2024)<ref>{{cite web |title=2024 Global Scripture Access |url=https://www.wycliffe.net/resources/statistics/ |access-date=14 October 2020 |archive-date=13 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201013191504/https://www.wycliffe.net/resources/statistics/ |url-status=live }}</ref> !Число !Статистика |- | style="text-align: right;" |7,396 |приблизно языкув, котрыма говорят у світі на днешньый день |- | style="text-align: right;" |3,526 |ищи розробльованых товмачінь на нові языкы |- | style="text-align: right;" |1,274 |языкув из потовмаченыма фраґментами Біблії |- | style="text-align: right;" |1,726 |языкув из товмаченьом Нового Завіта |- | style="text-align: right;" |756 |языкув из повным товмачіньом Біблії (протестантського канона) |- | style="text-align: right;" |3,756 |языкув из якымись товмачінями Біблії |} {| class="wikitable" |+Товмачіня Біблії по русинськы<ref>{{Cite web |last=Ґамбаль |first=Богдан |date=3. 2. 2020 |title=«Най ся друкує!». Святе Писмо в русиньскым языку |url=https://www.lem.fm/naj-sya-drukuye-svyate-pismo-v-rusinskym-yazyku/ |publisher=lem.fm |ref=Gambal20 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Новый Завіт по-русинськы |date=27. мая 2025 |url=https://otcuznyna.com/novyj-zavit-po-rusynsky/ |publisher=[[Отцюзнина (журнал)|Журнал „Отцюзнина“]] |ref=Otcuznyna25 }}</ref> !Рук !Товмачіня !Авторы !Варіант русинського языка !Коментарі |- |1989 |''Илустрована библия младих'' |Михал Холошняй |[[Паноньско-русиньскый язык|паннонськый]] | |- |2006 |''Святе Писмо. Нови Завит'' |о. Тадей Войнович, Янко Рамач, Михал Рамач |[[Паноньско-русиньскый язык|паннонськый]] | |- |2019 |''Святе Писмо'' |Янко Рамач, Михал Рамач |[[Паноньско-русиньскый язык|паннонськый]] |Повноє товмачіня християнської Біблії |- | |''Євангеліє од Іоанна на русинському языкови'' |о. Франтішек Крайняк, Йосиф Кудзей |пряшувськый |Товмачіня из церьковнословянського языка |- |2024 |''Тетраєвангеліє'' | |пряшувськый | |- |2025 |''Новый Завіт''<ref>{{Cite web |last1=Медвідь |first1=Петро |author-link=Петро Медвідь |title=Велике торжество в Пряшові. Русины мають свій переклад Нового завіта |url=https://www.lem.fm/velike-torzhestvo-v-pryashovi-rusiny-mayut-svij-pereklad-novoho-zavita/ |publisher=[[ЛЕМ.fm]] |date=2025-11-15 |access-date=2026-09-16 }}</ref> | |пряшувськый | |- |2025 |Новый Завіт | |пудкарпатськый | |} == Археолоґічноє тай історичноє зглядованя == :'''''Головні статі:''''' ''[[Біблійна археолоґічна школа]], [[Історичность Біблії]], [[Реліґійно мотивована псевдоархеолоґія]]'' :'''''Скапчана статя:''''' ''[[Датованя Біблії]]'' [[Файл:JRSLM_300116_Tel_Dan_Stele_01.jpg|міні|Стела из Тел Дана у Ізраїльськум музеї. Уділена білым послідовность букв: ביתדוד]] [[Біблійна археолоґія]] тото пуддисципліна [[Археолоґія|археолоґії]], котра ся занимат и проливат світло на гебрейські писаня тай Новый Завіт.<ref>Caraher, Pettegrew (2019), p.&nbsp;19.</ref> Она ся хоснує про вызначіня способу жывота тай практик людий, котрі жыли у біблійські часы.<ref>Caraher, Pettegrew (2019), p.&nbsp;11.</ref> Є шырокый шпектрум інтерпретацій у сфері біблійної археолоґії.<ref>Mazar (2003), pp.&nbsp;85–87.</ref> Єдна из течій тото біблійный максималізм, котрый головно держит ся назора, ож булшина Старого Завіта закладена на історії, хоть и представлена через реліґійну призму свого часу. Подля історика Лестера Л.&nbsp;Ґрабба, є „мало, кідь обще є“ максималіштув у мейнстрімнуй науці.<ref name=":1">Grabbe (2017), p.&nbsp;36.</ref> Біблійный максималізм ся держит крайньов протилежностьов біблійного мінімалізма, котрый рахує Біблію твором чисто повыгнатьовым (5.&nbsp;сторуча&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е. и дале).<ref>Davies (2000), p.&nbsp;27.</ref> Подля Мері-Джоан Лейт, професоркы реліґійных штудій, многі мінімалішты іґноровали доказы давности гебрейського языка у Біблії тай мало ко из них бере до увагы археолоґічні доказы.<ref>Leith (2022), p.&nbsp;5.</ref> Булшина штудовачув Біблії тай археолоґув ся розміщувут даґде на шпектрови помежи сима двома крайностями.<ref name=":1" /><ref>Leith (2022), p.&nbsp;4.</ref> Юдаїштська Біблія/Старый Завіт, давні небіблійні тексты тай археолоґія пудпорувут датованя Бабілонської неволи 586.&nbsp;роком&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.<ref>Leith (2022), p.&nbsp;1.</ref> Розкопкы у южнуй Юдеї указувут закономірность нищеня, котрый парує пуд неоассірійськоє спустошеня Юдеї пуд конець 8.&nbsp;стороча&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е тай 2&nbsp;Царі&nbsp;18:13.<ref>Leith (2022), p.&nbsp;6.</ref> У 1993.&nbsp;рокови у Тел Дані, археолоґ Аврагам Біран найшов фраґмент арамайського написа, стелу из Тел Дана, котра ся датує кунцьом 9.&nbsp;– зачатком 8.&nbsp;ст. и споминат „царя Ізраїля“ тай „дум Давыда“ („бет Давід“). Тото указує на вто, ож Давыд не годен быв быти угаданый у кунци 6.&nbsp;ст., тай на вто, ож царі Юдеї выводили свуй родовод уд когось, ко ся писав Давыд.<ref>Leith (2022), p.&nbsp;2.</ref> Айбо не є актуалного археолоґічного доказа екзістованя Царя Давыда, Соломона вадь Первого Храма у 10.&nbsp;ст.&nbsp;до.&nbsp;н.&nbsp;е., як тото описує Біблія.<ref>Leith (2022), pp.&nbsp;2–3.</ref> == Біблійный крітіцізм == [[Файл:Faculté_de_Médecine_Purpan_01.jpg|міні|Жан Аструк, котрого часто кличут „отцьом біблійного крітіцізма“, рельєф на Централнуй болници Тулузького універзитета]] : '''''Головні статі:''''' ''[[Біблійні штудії]], [[Біблійный крітіцізм]], [[Історичный крітіцізм]], [[Текстуалный крітіцізм]]'' Біблійный крітіцізм тото аналітичноє зглядованя Біблії ги текста, котроє нараблят из вопросами єї історії, авторства, датованя тай авторськых намірув. Ото не то самоє, што критика Біблії, котра є заявов против Біблії як жерела інформації вадь етичных приписув, тай не то самоє, што критика возможных товмацькых хыб.<ref>{{cite web |url=http://www.baptistlink.com/creationists/expondoerrossbinvi.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20021029221934/http://www.baptistlink.com/creationists/expondoerrossbinvi.htm |url-status=dead |archive-date=29 October 2002 |title=Expondo Os Erros Da Sociedade Bíblica Internacional |publisher=Baptistlink.com |year=2000 |access-date=13 January 2012 }}</ref> Біблійный крітіцізм учинив штудованя Біблії світськым, научным и май демократичным, што навхтема поміняло як челядь розуміє Біблію.<ref>Soulen, Soulen (2001), p.&nbsp;22.</ref> Біблія перестала ся держати сугубо реліґійным артефактом, а єї інтерпретація перестала быти ограниченов комунітов вірянув.<ref name=":2">Fishbane (1992), p.&nbsp;129.</ref> Майкел Фішбейн пише: „Сут тоты, ко видит десакралізацію Біблії серенчливым обстояньом про“ розвуй сучасного світа.<ref>Fishbane (1992), p.&nbsp;121.</ref> Про многых біблійный крітіцізм „упустив вонка жменю угроз“ християнськуй вірі; про другых ун „указав ся провалом, головно позад гани, ож діахронічноє, линійноє зглядованя годно пудкорити хотьякі звіданя тай проблемы, скапчані з інтерпретаційов“.<ref name=":3">Harrisville (2014), p.&nbsp;vii.</ref> Другі вірили, ож біблійный крітіцізм, кідь го брати „без його необґрунтованого высокомірства“, годен быти бізувным жерелом інтерпретації.<ref name=":3" /> Фішбейн рувнят біблійный крітіцізм из [[Йов (біблійный персонаж)|Йобом]] (Йовом), пророком, котрый розбив „корысливі візії ради май чесного перехода уд божественого ''текстуса'' ид людському“.<ref name=":2" /> Роджерсон каже: біблійный крітіцізм є услобожавучый про тых, ко хоче, обы віра їм была „розумно заоснована тай інтелектуално чесна“.<ref>Rogerson (2000), [[iarchive:oxfordcompaniont00hast/page/298|p.&nbsp;298]].</ref> == Ілустрації == Майґрандіозні середньовічні Біблії были [[Ілумінованый рукопис|ілуміноваными рукописами]], у котрых текст ся декоровав буквицями, краями (марґіналіями), мініатурныма ілустраціями. До 12.&nbsp;стороча булшина рукописув ся продуковала у монастырях про розміщеня у бібліотеці вадь на бештелунок богатого клієнта. Май великі манастырі часто мали скрипторії&nbsp;— окремі міста про монахув, котрі ся спеціалізовали у выробленьови рукописув, де „окремі малі комнаткы ся вділяли на переписованя книг; они ся розміщовали так, обы кажджый писарь мав си оболок, уходячый на монастырськый пішак.“<ref>Diringer (2013), [https://books.google.com/books?id=BOjCAgAAQBAJ&pg=PA208 p.&nbsp;208].</ref> На 14.&nbsp;стороча монахы у скрипторіях зачали брати д собі братув из варошськых скрипторіюв, а май у Парижі, Римі тай Нідерландах.<ref>De Hamel (1992), p.&nbsp;45.</ref> Жаданя на рукописы уросло было натулко, ож монашеські бібліотекы уже не могли го задоволнити, и зачали залучати у роботу світськых писарюв и ілумінаторув.<ref>De Hamel (1992), p.&nbsp;57.</ref> Тоты люде часто жыли близко коло монастыря и у подакотрых трафунках убирали ся ги монахы, кой заходили до монастыря, айбо могли йти собі гет у кунци дне.<ref>De Hamel (1992), p.&nbsp;65.</ref> Вызначный приклад ілумінованого рукописа тото Келлська книга, уроблена дас у 800.&nbsp;рокови, котра обсягує чотыри Єванґелія Нового Завіту вєдно из ушылиякыма вводныма текстами тай таблами. Рукопис „ся заганяв рубрикаторови, котрый додав цвітні наголовкы, буквиці, зазначкы и так дале; а товды&nbsp;— кідь книга ся мала ілустровати&nbsp;— она йшла ілумінаторови“.<ref>Diringer (2013), [https://books.google.com/books?id=BOjCAgAAQBAJ&pg=PA213 p.&nbsp;213].</ref> У трафунках рукописув, котрі йшли на комерцію, писаня „безсомнівно ся обговорьовало на зачаткови роботы межи клієнтом и писарьом (авадь писарьовым аґентом), айбо на тот момент, кой ся писаня заганяло ілумінаторови, уже ся не лишало міста про іновацію.“<ref>De Hamel (1992), p.&nbsp;60.</ref><gallery widths="200" heights="200"> Файл:Bible_chartraine_-_BNF_Lat116_f193.jpg|Біблія 1150.&nbsp;рока, из Скрипторія де Шартре, Христос из анґелами Файл:Blanche_of_Castile_and_King_Louis_IX_of_France.jpg|Біблія Бланкы Кастильської тай Лудовіка&nbsp;IX., 13.&nbsp;сторуча Файл:Maciejowski_Bible_Leaf_37_3.jpg|[[Біблія Мацєйовського]], лист&nbsp;37, 3.&nbsp;образчик, Абнер (у центрі у зеленому цурьови) заганят Мікола назад до Давыда. Файл:Jephthah's_daughter_laments_-_Maciejowski_Bible.JPG|Євтахова донька реве&nbsp;— [[Біблія Мацєйовського]] (Франція, дас&nbsp;1250) Файл:Whore-babylon-luther-bible-1534.jpg|Розфарблена верзія ілустрації Бабілонської блудниці из товмачіня Біблія Мартіна Лутера 1534.&nbsp;року Файл:Malnazar_-_Bible_-_Google_Art_Project.jpg|Арменська Біблія, 17.&nbsp;стороча, [[Ілумінованый рукопис|ілумінована]] Малназаром Файл:Foster_Bible_Pictures_0031-1.jpg|Утіканя из Содома и Гоморры, Біблія Фостера, 19.&nbsp;сторуча Файл:Kennicott_Bible_305r.l.jpg|Йону промыкат рыба, Перва Кеннікотська Біблія, 1476 </gallery> == Ґалерія == <gallery widths="200" heights="200" caption="Біблії"> Файл:Bibel_Kloster_Paleokastritsa.jpg|Стара Біблія из [[Ґреція|грецького]] монастыря Файл:Imperial_Bible.jpg|''Імперська Біблія'' вадь ''Віденські коронаційні Єванґелія'' из Відня, Австрія, дас&nbsp;1500 Файл:Kennicott_Bible.jpg|Перва Кеннікотська Біблія, 1476 Файл:A_religious_Baroque_Bible_-_7558.jpg|Барокова]] Біблія Файл:Lincoln_inaugural_bible.jpg|Біблія, на котруй присягав на своюй первуй інавґурації 16.&nbsp;президент [[Споєны Штаты Америцькы|США]] [[Абрагам Лінколн]] у&nbsp;році&nbsp;1861 Файл:Holy_Bible_The_Improved_Domestic_Bible_London_Schuyler_Smith_&_Co_1880_Maps.jpg|Ілустрована Біблія епохы [[Домова война в США|Громадянської войны]] в Америці Файл:Bible_and_Key_Divination.jpg|Мініатурна Біблія Файл:Bibel-1.jpg|Вікторіанська Біблія 1866.&nbsp;року Файл:Bizzell_Bible_Collection.jpg|Реґалы Біззеллської колекції Біблій у Біззеллськуй меморіалнуй бібліотеці, США Файл:Leonardo_da_Vinci_-_Annunciazione_(dettaglio).jpg|„Благовіщеня“ [[Леонардо да Вінчі|Леонарда да Вінчія]] (дас 1472–1475), на котрому [[Дїва Марія|Діва Марія]] читат Біблію </gallery> == Жерела == {{Refbegin|30em}} * {{cite book|last1=Aland|first1=Kurt|last2=Aland|first2=Barbara|title=The text of the New Testament : an introduction to the critical editions and to the theory and practice of modern textual criticism|url=https://archive.org/details/textofnewtestame0000alan_v4p7|date=1995|publisher=W.B. Eerdmans|location=Grand Rapids|isbn=978-0-8028-4098-1}} * {{cite book|editor-last1=Alter|editor-first1=Robert|editor-last2=Kermode|editor-first2=Frank|title=The Literary Guide to the Bible|year=1987|publisher=Harvard University Press|url=https://books.google.com/books?id=O4hYlvzWui8C|isbn=978-0-674-87531-9}} ** {{harvc|last=Savran|first=George|c=I and II Kings|year=1987|in1=Alter|in2=Kermode|ignore-err=no}} ** {{harvc|last=Rosenberg|first=Joel|c=I and II Samuel|year=1987|in1=Alter|in2=Kermode|ignore-err=no}} * {{cite book|last1=Aune|first1=David E.|title=The Blackwell Companion to The New Testament|date=22 January 2010|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-4443-1894-4|url=https://books.google.com/books?id=ygcgn8h-jo4C|language=en}} * {{Cite book|last=Baden|first=Joel S.|title=The Composition of the Pentateuch: Renewing the Documentary Hypothesis|publisher=Yale University Press|year=2012|url=https://books.google.com/books?id=CYW7z9tFHisC&q=The+Composition+of+the+Pentateuch%3A+Renewing+the+Documentary+Hypothesis|series=Anchor Yale Reference Library|isbn=978-0-300-15264-7}} * {{Cite book|last=Bandstra|first=Barry L.|date=2009|orig-date=2004|title=Reading the Old Testament: an introduction to the Hebrew Bible|edition=4th|publisher=[[Wadsworth Cengage Learning]]|isbn=978-0-495-39105-0|oclc=244017850}} * {{cite book|last1=Barnstone|first1=Willis|title=The Restored New Testament: A New Translation with Commentary, Including the Gnostic Gospels Thomas, Mary, and Judas|date=12 October 2009|publisher=W. W. Norton & Company|isbn=978-0-393-06493-3|url=https://books.google.com/books?id=CakJchHfN1QC|language=en}} * {{cite journal|last1=Bartkowski|first1=John|title=Beyond Biblical Literalism and Inerrancy: Conservative Protestants and the Hermeneutic Interpretation of Scripture|url=https://archive.org/details/sim_sociology-of-religion_fall-1996_57_3/page/259|journal=Sociology of Religion|date=1996|volume=57|issue=3|pages=259–272|doi=10.2307/3712156|jstor=3712156}} * {{cite book|last1=Barton|first1=John|title=Understanding Old Testament Ethics: Approaches and Expectations|url=https://archive.org/details/understandingold0000bart|date=2003|publisher=Westminster John Knox Press|location=Louisville, Kentucky|isbn=978-0-664-22596-4}} * {{cite book|last1=Barton|first1=John|title=The Nature of Biblical Criticism|date=2007|publisher=Westminster John Knox Press|location=Louisville, Kentucky|isbn=978-0-664-22587-2|url=https://books.google.com/books?id=Vocz7rnZ0IwC}} * {{cite book|last1=Barton|first1=John|title=Holy Writings, Sacred Text: The Canon in Early Christianity|url=https://archive.org/details/holywritingssacr0000bart_f3t2|date=1998|publisher=Westminster John Knox Press|isbn=978-0-664-25778-1|edition=reprint}} * {{cite book|last=Barton|first=John|title=A History of the Bible: The Story of the World's Most Influential Book|url=https://archive.org/details/historyofbiblest0000bart|edition=illustrated|year=2019|publisher=Penguin|isbn=978-0-525-42877-0}} * {{cite book|last1=Beach|first1=Waldo|title=Christian Ethics in the Protestant Tradition|url=https://archive.org/details/christianethicsi0000beac|date=1988|publisher=John Knox Press|isbn=978-0-8042-0793-5}} * {{cite book|last=Beekes|first=R. S. P.|title=Etymological Dictionary of Greek|year=2009|publisher=Brill|location=Leiden and Boston}} * {{cite book|last1=Black|first1=David Alan|title=New Testament Textual Criticism: A Concise Guide|url=https://archive.org/details/newtestamenttext00blac|date=1994|publisher=Baker Academic|isbn=978-0-8010-1074-3|edition=illustrated}} * {{cite book|last1=Blass|first1=Friedrich W.|last2=Thackeray|first2=Henry St. John|author-link2=Henry St. John Thackeray|title=Grammar of New Testament Greek|date=29 August 2008|publisher=Wipf and Stock Publishers|isbn=978-1-7252-2324-0|url=https://books.google.com/books?id=akD7DwAAQBAJ|language=en}} * {{cite journal|last=Blocher|first=Henri|title=Helpful or Harmful? The "Apocrypha" and Evangelical Theology|journal=European Journal of Theology|volume=13|issue=2|year=2004|pages=81–90}} * {{cite book|last=Brake|first=Donald L.|title=A visual history of the English Bible: the tumultuous tale of the world's bestselling book|year=2008|publisher=Baker Books|location=Grand Rapids, MI|isbn=978-0-8010-1316-4|url=https://archive.org/details/visualhistoryofe00brak/page/29}} * {{cite book|last1=Brock|first1=Sebastian|title=The Bible in the Syriac Tradition|date=1988|publisher=St. Ephrem Ecumenical Research Institute}} * {{cite encyclopedia|last=Bromiley|first=Geoffrey W.|title=The International Standard Bible Encyclopedia: Q–Z|year=1995|publisher=Wm. B. Eerdmans|isbn=978-0-8028-3784-4}} * {{cite journal|last=Brown|year=1997|first=Peter|title=''SO Debate'': The World of Late Antiquity Revisited|journal=Symbolae Osloenses|volume=72|issue=1|pages=5–30|issn=1502-7805|doi=10.1080/00397679708590917|url=https://www.academia.edu/37604019|access-date=25 April 2022|archive-date=25 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220425223626/https://www.academia.edu/37604019|url-status=live}} * {{cite book|last=Brown|first=Raymond E.|date=2010|orig-date=1997|title=An Introduction to the New Testament|url=https://archive.org/details/introductiontone0000brow_o1d8|series=[[Anchor Bible Series|The Anchor Yale Bible Reference Library]]|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=978-0-300-14016-3|oclc=762279536}} * {{cite book|last=Bruce|first=Frederick|title=The Canon of Scripture|url=https://archive.org/details/canonofscripture0000bruc|publisher=IVP Academic|location=Downers Grove, Illinois|year=1988|isbn=978-0-8308-1258-5}} * {{cite book|last=Brunner|first=Emil|title=The Divine Imperative: A Study in Christian Ethics|url=https://books.google.com/books?id=cmitRbD4V_MC&pg=PA494|year=2002|publisher=James Clarke & Co.|isbn=978-0-7188-9045-2}} * {{cite journal|last=Campbell|first=AF|title=Book Review: The Old Testament in Aotearoa New Zealand|url=https://archive.org/details/pacifica_2000_13_1-3/page/336|journal=Pacifica|year=2000|volume=13|issue=3|pages=336–338|doi=10.1177/1030570X0001300307|s2cid=149090942}} * {{cite book|author1-last=Caraher|author1-first=William R.|author2-last=Pettegrew|author2-first=David K.|title=The Oxford Handbook of Early Christian Archaeology|year=2019|publisher=Oxford University Press|edition=illustrated|editor1-last=Pettegrew|editor1-first=David K.|editor2-last=Caraher|editor2-first=William R.|editor3-last=Davis|editor3-first=Thomas W.|chapter=Introduction|isbn=978-0-19-936904-1}} * {{cite book|last1=Carmy|first1=Shalom|last2=Shatz|first2=David|editor1-last=Frank|editor1-first=Daniel H.|editor2-last=Learnman|editor2-first=Oliver|title=History of Jewish Philosophy|date=2003|publisher=Routledge|location=London|chapter=The Bible as a Source for Philosophical Reflection}} * {{Cite book|last=Carr|first=David McLain|title=An introduction to the Old Testament: sacred texts and imperial contexts of the Hebrew Bible|url=https://archive.org/details/introductiontool0000carr|date=2010|publisher=[[Wiley-Blackwell]]|isbn=978-1-4443-1995-8}} * {{cite book|title=The Formation of the Hebrew Bible: A New Reconstruction|url=https://archive.org/details/formationofhebre0000carr|last=Carr|first=David M.|year=2011|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-990820-2}} * {{cite book|last1=Coogan|first1=Michael David|title=A Brief Introduction to the Old Testament: The Hebrew Bible in Its Context|date=2009|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-533272-8|url=https://books.google.com/books?id=2rxBAQAAIAAJ|language=en}} * {{cite book|last=Crislip|year=2005|first=Andrew T.|title=From Monastery to Hospital: Christian Monasticism & the Transformation of Health Care in Late Antiquity|publisher=University of Michigan Press|place=Ann Arbor|isbn=978-0-472-11474-0|url={{googlebooks|r90OUzO9AP8C|plainurl=y}}}} * {{cite book|title=The Oxford dictionary of the Christian Church|url=https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_f0e0|editor-last1=Cross|editor-first1=F. L.|editor-last2=Livingstone|editor-first2=E. A.|date=2005|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-280290-3|edition=3rd rev.|doi=10.1093/acref/9780192802903.001.0001}} * {{cite journal|last=Davies|first=Philip|title=What separates a minimalist from a maximalist? Not much|journal=Biblical Archaeology Review|volume=26|issue=2|year=2000}} * {{cite book|last=De Hamel|first=Christopher|title=Medieval Craftsmen: Scribes and Illuminations|url=https://archive.org/details/scribesilluminat0000deha|location=Buffalo|publisher=University of Toronto|date=1992|isbn=978-0-8020-7707-3}} * {{cite book|last=Dever|first=William|title=Who Were the Early Israelites and Where Did They Come from?|location=Grand Rapids, Michigan|publisher=William B. Eerdmans Publishing Company|date=2003|isbn=978-0-8028-0975-9|title-link=Who Were the Early Israelites and Where Did They Come from?}} * {{cite book|last1=Diringer|first1=David|title=The Book Before Printing: Ancient, Medieval and Oriental|date=17 January 2013|publisher=Courier Corporation|isbn=978-0-486-14249-4|url=https://books.google.com/books?id=BOjCAgAAQBAJ|language=en}} * {{cite book|last1=Dorival|first1=Gilles|last2=Harl|first2=Marguerite|last3=Munnich|first3=Olivier|title=La Bible grecque des Septante : du judaïsme hellénistique au christianisme ancien|url=https://archive.org/details/labiblegrecquede0000dori|date=1988|publisher=Editions du Cerf|location=Paris|isbn=978-2-204-02821-9}} * {{cite book|last1=Duff|first1=Jeremy|last2=Wenham|first2=John William|title=The Elements of New Testament Greek|date=14 April 2005|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-75551-1|url=https://books.google.com/books?id=-YT1IjEjmDkC|language=en}} * {{cite book|last=Ewert|first=David|title=A General Introduction to the Bible: From Ancient Tablets to Modern Translations|date=11 May 2010|publisher=Zondervan|isbn=978-0-310-87243-6}} * {{cite book|editor-last1=Fahlbusch|editor-first1=E.|editor-last2=Bromiley|editor-first2=G. W.|title=The encyclopedia of Christianity|volume=4(P–Sh)|date=2004|publisher=Wm. B. Eerdmans|isbn=978-0-8028-2416-5}} * {{cite book|last1=Fishbane|first1=Michael|title=The Garments of Torah, Essays in Biblical Hermeneutics|year=1992|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-11408-2}} * {{cite book|last=Fitzmeyer|first=Joseph A.|title=Responses to 101 questions on the Dead Sea scrolls|url=https://archive.org/details/responsesto101qu0000fitz|year=1992|publisher=Paulist Press|isbn=978-0-8091-3348-2}} * {{cite book|last1=Flinn|first1=Frank K.|title=Encyclopedia of Catholicism|date=2007|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-7565-2|url=https://books.google.com/books?id=gxEONS0FFlsC|language=en}} * {{cite book|first1=Mary|last1=Fonseca|title=Weekend Getaways in Louisiana|publisher=Pelican Publishing|year=1996|isbn=978-1-4556-1398-4|url=https://books.google.com/books?id=DGfg8QoWY_EC|access-date=11 February 2020|archive-date=11 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201211135118/https://books.google.com/books?id=DGfg8QoWY_EC&q=%22Bible+Museum%22+Biedenharn&pg=PA249|url-status=live}} * {{cite journal|last1=Fox|first1=Michael V.|title=Ethics and Wisdom in the Book of Proverbs|journal=Hebrew Studies|date=2007|volume=48|pages=75–88|jstor=27913833|doi=10.1353/hbr.2007.0028|s2cid=201749265}} * {{cite journal|last=Gaster|first=M.|title=A Samaritan Book of Joshua|journal=The Living Age|volume=258|year=1908|url=https://books.google.com/books?id=HbYxAQAAMAAJ|access-date=5 January 2019}} * {{cite book|last=Geisler|first=Norman L.|title=Inerrancy|url=https://archive.org/details/inerrancy0000unse|date=1980|publisher=Zondervan Pub. House|location=Grand Rapids, Mich.|isbn=978-0-310-39281-1}} * {{cite book|last1=Geisler|first1=Norman L.|title=A general introduction to the Bible|date=1986|publisher=Moody Press|location=Chicago|isbn=978-0-8024-2916-2|edition=Rev. and expanded}} * {{cite book|last1=Gerber|first1=William|title=Nuggets of Wisdom from Great Jewish Thinkers: From Biblical Times to the Present|date=1994|publisher=Rodopi|isbn=978-90-5183-727-8|url=https://books.google.com/books?id=DygOmktEvFMC|language=en}} * {{cite book|last1=Gericke|first1=Jaco|title=The Hebrew Bible and Philosophy of Religion|url=https://archive.org/details/hebrewbiblephilo0000geri_r0k3|date=2012|publisher=Society of Biblical Literature|location=Atlanta, Georgia|isbn=978-1-58983-707-2}} * {{cite book|last1=Gomes|first1=Alan W.|title=Unitarian Universalism|date=15 December 2009|publisher=Zondervan Academic|isbn=978-0-310-86454-7|url=https://books.google.com/books?id=NhI2o_3hfwAC|language=en}} * {{cite journal|last=Goshen-Gottstein|first=M. H.|title=The Aleppo Codex and the Rise of the Massoretic Bible Text|journal=The Biblical Archaeologist|volume=42|issue=3|year=1979|pages=145–163|publisher=University of Chicago Press|doi=10.2307/3209386|jstor=3209386|s2cid=188037600}} * {{cite book|first=Lester L.|last=Grabbe|title=Ancient Israel: What Do We Know and How Do We Know It?: Revised Edition|url=https://books.google.com/books?id=4lzyDQAAQBAJ&pg=PA36|date=23 February 2017|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-0-567-67044-1}} * {{Cite book|last1=Gravett|first1=Sandra L.|last2=Bohmbach|first2=Karla G.|last3=Greifenhagen|first3=F. V.|last4=Polaski|first4=Donald C.|title=An introduction to the Hebrew Bible: a thematic approach|url=https://archive.org/details/introductiontohe0000unse_t6r6|date=2008|publisher=[[Westminster John Knox Press]]|isbn=978-0-664-23030-2|oclc=196303211|ref={{harvid|Gravett et al.|2008}}}} * {{Cite book|last=Greifenhagen|first=Franz V.|title=Egypt on the Pentateuch's Ideological Map|publisher=Bloomsbury|year=2003|url=https://books.google.com/books?id=r1evAwAAQBAJ&pg=PA207|isbn=978-0-567-39136-0}} * {{Cite book|last=Grudem|first=Wayne|url=https://books.google.com/books?id=moZrzQEACAAJ|title=Systematic Theology: An Introduction to Biblical Doctrine|publisher=[[Zondervan]]|year=2020|isbn=978-0-310-51797-9|edition=Second|location=Grand Rapids, MI|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230719025547/https://books.google.com/books?id=moZrzQEACAAJ|archive-date=19 July 2023|url-status=live}} * {{cite journal|last1=Gurry|first1=Peter J.|title=The Number of Variants in the Greek New Testament: A Proposed Estimate|journal=New Testament Studies|date=January 2016|volume=62|issue=1|pages=97–121|doi=10.1017/S0028688515000314|s2cid=170822522|url=https://www.repository.cam.ac.uk/handle/1810/250445}} * {{cite book|last=Harper|year=2013|first=Kyle|title=From Shame to Sin: The Christian Transformation of Sexual Morality in Late Antiquity|publisher=Harvard University Press|place=Cambridge, MA|isbn=978-0-674-07277-0|url={{googlebooks|oBipdkvxpGwC|plainurl=y}}}} * {{cite book|last1=Harris|first1=Stephen L.|title=Understanding the Bible : a reader's introduction|url=https://archive.org/details/understandingbib0000harr_w2l8|date=1985|publisher=Mayfield Pub. Co|location=Palo Alto, Calif.|isbn=978-0-87484-696-6}} * {{Cite book|last1=Harris|first1=Stephen L.|first2=Robert Leonard|last2=Platzner|title=The Old Testament: an introduction to the Hebrew Bible|date=2008|orig-date=2003|publisher=[[McGraw-Hill Higher Education]]|isbn=978-0-07-299051-5|edition=2nd|oclc=166317501}} * {{cite book|last1=Harrisville|first1=Roy A.|title=Pandora's Box Opened: An Examination and Defense of Historical-Critical Method and Its Master Practitioners|year=2014|publisher=Eerdmans|isbn=978-0-8028-6980-7}} * {{cite book|title=A History of Biblical Interpretation, Vol. 2: The Medieval Though the Reformation Periods|editor1-last=Hauser|editor1-first=Alan J.|editor2-last=Watson|editor2-first=Duane F.|editor3-last=Kaufman|editor3-first=Schuyler|year=2003|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|isbn=978-0-8028-4274-9}} * {{Cite book|first=Christine Elizabeth|last=Hayes|title=Introduction to the Bible|date=2012|series=Open Yale Courses|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=978-1-283-65655-9|oclc=817828470}} * {{cite book|author1-last=Hendel|author1-first=Ronald|author2-last=Joosten|author2-first=Jan|title=How Old Is the Hebrew Bible?: A Linguistic, Textual, and Historical Study|year=2018|publisher=Yale University Press|edition=unabridged|isbn=978-0-300-23488-6}} * {{cite book|last=Henshaw|first=T.|title=The Writings: The Third Division of the Old Testament Canon|publisher=George Allen & Unwin Ltd.|date=1963|url=https://archive.org/details/writingsthirddiv0000hens/mode/2up}} * {{cite book|last1=Heschel|first1=Abraham Joshua|title=The Prophets|url=https://archive.org/details/prophets0000hesc_y4z7|date=2001|publisher=Perennial|location=New York|isbn=978-0-06-093699-0|edition=1st Perennial classics}} * {{cite book|last=Hoffmeier|first=James K.|title=Israel in Egypt: The Evidence for the Authenticity of the Exodus Tradition|url=https://archive.org/details/israelinegyptevi0000jame_d2j0|publisher=Oxford University Press|year=1999|edition=illustrated, revised|isbn=978-0-19-513088-1}} * {{cite book|editor1-last=Homolka|editor1-first=Walter|editor2-last=Jacob|editor2-first=Walter|editor3-last=Chorin|editor3-first=Tovia Ben|title=Die Lehren des Judentums nach den Quellen / 1.|date=1999|publisher=Knesebeck|location=München|isbn=978-3-89660-058-5|edition=Verband der Deutschen Juden}} * {{cite book|last=Humphrey|first=Edith M.|title=Scripture and Tradition|date=15 April 2013|publisher=Baker Books|isbn=978-1-4412-4048-4}} * {{cite book|last1=Hunter|first1=Archibald Macbride|title=Introducing the New Testament|date=1972|publisher=SCM Press|isbn=978-0-334-00696-1|url=https://books.google.com/books?id=y7qKHAAACAAJ|language=en}} * {{cite book|last1=Johnson|first1=Paul|title=History of Christianity|date=2012|publisher=Simon and Schuster|isbn=978-1-4516-8851-1}} * {{cite book|last1=Kelly|first1=J. N. D.|title=Early Christian Doctrines|date=20 November 2000|publisher=A&C Black|isbn=978-0-8264-5252-8|url=https://books.google.com/books?id=UivDgM0WywoC|language=en}} * {{cite book|last=Kraus|first=Hans-Joachim|title=Psalms 1–59: A continental commentary|volume=1|publisher=Fortress Press|year=1993|isbn=978-1-4514-0936-9}} * {{cite book|last=Kraus|first=Matthew A|title=Jewish, Christian, and Classical Exegetical Traditions in Jerome's Translation of the Book of Exodus: Translation Technique and the Vulgate|year=2017|publisher=Brill|chapter=The Critical Use of the Septuagint and Versions|isbn=978-90-04-34300-9|ref={{sfnref|Krauss|2017}}}} * {{cite book|last=Lavidas|first=Nikolaos|title=The Diachrony of Written Language Contact: A Contrastive Approach|publisher=Brill|year=2021|isbn=978-90-04-50356-4}} * {{Cite book|last=Lim|first=Timothy H.|title=The Dead Sea Scrolls: a very short introduction|date=2017|orig-date=2005|edition=2nd|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-877952-0|oclc=978451657|lccn=2016953719}} * {{cite journal|last1=Leith|first1=Mary Joan Winn|title=Biblical Israel: History and Historiography to 586 BCE|url=https://www.academia.edu/45001883|journal=The State of Jewish Studies in the Twenty-First Century, Carl Ehrlich, ed. (Berlin/New York: De Gruyter) in Press|access-date=23 February 2022|format=PDF|ref={{sfnref|Leith|2022}}}} * {{cite book|last1=Lightfoot|first1=Neil R.|title=How We Got the Bible|date=July 2003|publisher=Baker Books|isbn=978-0-8010-1252-5|url=https://books.google.com/books?id=89oz-U-JJ0sC|language=en}} * {{cite book|last=Marcos|first=Natalio Fernández|title=The Septuagint in context : introduction to the Greek version of the Bible|year=2000|publisher=Brill|isbn=978-90-04-11574-3}} * {{cite book|last=Mazar|first=Amihai|chapter=Remarks on Biblical Traditions and Archaeological Evidence Concerning Early Israel|title=Symbiosis, Symbolism, and the Power of the Past. Canaan, Ancient Israel, and Their Neighbors from the Late Bronze Age Through Roman Palestina|year=2003|pages=85–98|publisher=Pennsylvania State University Press|isbn=978-1-57506-081-1|url=https://books.google.com/books?id=yJVpAAAAMAAJ}} * {{cite book|last=McDonald|first=Lee Martin|title=The Oxford Handbook of the Apocrypha|year=2021|publisher=Oxford University Press|editor-last=Oegema|editor-first=Gerbern S.|chapter=A Canonical History of the Old Testament Apocrypha|isbn=978-0-19-068964-3}} * {{cite book|last1=McLay|first1=Tim|title=The use of the Septuagint in New Testament research|date=2003|publisher=W.B. Eerdmans Pub. Co|location=Grand Rapids, Mich.|isbn=978-0-8028-6091-0}} * {{cite book|last1=Mears|first1=Henrietta C.|title=What the Bible is All About Visual Edition|date=5 February 2007|publisher=Gospel Light Publications|isbn=978-0-8307-4329-2|url=https://books.google.com/books?id=m2Lz7iwklhAC|language=en}} * {{cite journal|last1=Metzger|first1=Bruce M.|title=Literary Forgeries and Canonical Pseudepigrapha|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biblical-literature_1972-03_91_1/page/3|journal=Journal of Biblical Literature|date=1972|volume=91|issue=1|pages=3–24|doi=10.2307/3262916|jstor=3262916}} * {{cite journal|author1-last=Metzger|author1-first=David|author2-last=Katz|author2-first=Steven B.|title=The 'Place' of Rhetoric in Aggadic Midrash|journal=College English|volume=72|issue=6|publisher=National Council of Teachers of English|year=2010|pages=638–653|doi=10.58680/ce201011553|jstor=20749307|url=https://digitalcommons.odu.edu/english_fac_pubs/18|ref={{sfnref|Metzger & Katz|2010}}|archive-date=8 July 2024|access-date=17 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240708085814/https://digitalcommons.odu.edu/english_fac_pubs/18/|url-status=live}} * {{cite book|last1=Mittleman|first1=Alan L.|title=A Short History of Jewish Ethics: Conduct and Character in the Context of Covenant|date=2012|publisher=Wiley-Blackwell|location=Chichester, West Suffix|isbn=978-1-4051-8942-2}} * {{cite journal|last=Mowry|first=Lucetta|title=The Early Circulation of Paul's Letters|journal=Journal of Biblical Literature|volume=63|issue=2|year=1944|pages=73–86|doi=10.2307/3262644|jstor=3262644|url=https://www.jstor.org/stable/3262644}} * {{cite book|last=Nahkola|first=Aulikki|editor1-last=Jarick|editor1-first=John|chapter=The ''Memoires'' of Moses and the Genesis of Method in Biblical Criticism: Astruc's Contribution|title=Sacred Conjectures: The Context and Legacy of Robert Lowth and Jean Astruc|url=https://archive.org/details/sacredconjecture0000unse|year=2007|publisher=T&T Clark|isbn=978-0-567-02932-4}} * {{Cite book|last=Newsom|first=Carol Ann|title=The Self as Symbolic Space: Constructing Identity and Community at Qumran|publisher=Brill|year=2004|url=https://books.google.com/books?id=j3g7dwFK81IC|isbn=978-90-04-13803-2}} * {{cite journal|last1=Orsini|first1=Pasquale|last2=Clarysse|first2=Willy|title=Early New Testament Manuscripts and Their Dates|url=https://archive.org/details/ephemerides-theologicae-lovanienses_2012-12_88_4/page/443|journal=Ephemerides Theologicae Lovanienses|date=2012|volume=88|issue=4|pages=443–474|doi=10.2143/ETL.88.4.2957937}} * {{cite book|author-last=Pace|author-first=Sharon|editor1-last=Chapman|editor1-first=Stephen B.|editor2-last=Sweeney|editor2-first=Marvin A.|title=The Cambridge Companion to the Hebrew Bible/Old Testament|date=2016|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-88320-7|edition=illustrated|chapter=17 Deuterocanonical/Apocryphal books}} * {{Cite book|author1-first=David C.|author1-last=Parker|date=2013|chapter=The New Testament text and versions|pages=412–454|editor-first1=James Carleton|editor1-last=Paget|editor2-first=Joachim|editor2-last=Schaper|title=Volume 1: From the Beginnings to 600|series=The New Cambridge History of the Bible|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-0-521-85938-7|oclc=774213683}} * {{cite journal|last=Phillips|first=Kim|title=The Masora Magna of two biblical fragments from the Cairo Genizah, and the unusual practice of the scribe behind the Leningrad Codex|year=2016|journal=The Tyndale Bulletin|volume=67|issue=2|doi=10.17863/CAM.11381|s2cid=165565008}} * {{cite journal|last=Phillips|first=Thomas E.|title=The Genre of Acts: moving toward a consensus?|journal=Currents in Biblical Research|volume=4|issue=3|year=2006|pages=365–396|doi=10.1177/1476993X06064629|s2cid=145271094}} * {{cite journal|last=Porter|first=Stanley E.|title=Early Apocryphal Non-Gospel Literature and the New Testament Text|journal=Journal of Greco-Roman Christianity and Judaism|volume=8|issue=12|year=2011|pages=192–98|url=http://www.jgrchj.net/volume8/JGRChJ8-9_Porter.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.jgrchj.net/volume8/JGRChJ8-9_Porter.pdf|archive-date=9 October 2022|url-status=live}} * {{cite book|last1=Price|first1=Charles|title=Becoming Rasta: Origins of Rastafari Identity in Jamaica|date=2009|publisher=NYU Press|isbn=978-0-8147-6768-9|url=https://books.google.com/books?id=OC399TZD2BwC|language=en}} * {{cite book|last1=Reinhartz|first1=Adele|editor1-last=Dell|editor1-first=Katharine J.|title=The Biblical World|date=2021|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-39255-2|edition=2, illustrated|chapter=2, The Apocrypha and Pseudepigrapha}} * {{cite book|last1=Rezetko|first1=Robert|last2=Young|first2=Ian|title=Historical Linguistics and Biblical Hebrew Steps Toward an Integrated Approach|year=2014|publisher=SBL Press|isbn=978-1-62837-046-1}} * {{cite book|last1=Rice|first1=John R.|title=Our God-breathed Book: The Bible|date=1969|publisher=Sword of the Lord Publishers|isbn=978-0-87398-628-1|url=https://books.google.com/books?id=4Z_h1Q-iBvwC|language=en}} * {{cite book|title=The Bible: A Very Short Introduction|last=Riches|first=John|year=2000|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-285343-1}} * {{cite book|last1=Robinson|first1=George|title=Essential Torah : a complete guide to the five books of Moses|url=https://archive.org/details/essentialtorahco00robi|date=2006|publisher=Schocken Books|location=New York|isbn=978-0-307-48437-6|edition=1st}} * {{cite book|translator-last=Rodkinson|translator-first=Michael L.|title=The Babylonian Talmud, Vol. 7 of 9: Tract Baba Bathra (Last Gate)|publisher=Forgotten Books|year=2008|orig-date=1918|isbn=978-1-60506-736-0|url=https://books.google.com/books?id=9NUejG2IGPMC|language=en|ref={{sfnref|Rodkinson|2008}}}} * {{Cite book|last=Rogerson|first=J. W.|author-link=John W. Rogerson|date=2005|orig-date=1999|url=http://archive.org/details/J.w.Rogerson-AnIntroductionToTheBibleRevisedEdition|title=An Introduction to the Bible: Revised Edition|publisher=[[Equinox Publishing (Sheffield)|Equinox Publishing]]|language=English}} * {{cite book|last1=Rogerson|first1=J. W.|editor1-last=Mason|editor1-first=Alistair|editor2-last=Hastings|editor2-first=Adrian|editor3-last=Hastings|editor3-first=Ed|editor4-last=Pyper|editor4-first=Hugh|title=The Oxford Companion to Christian Thought|year=2000|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-860024-4|chapter=Higher criticism|url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont00hast}} * {{cite book|last1=Rossel|first1=Seymour|title=The Torah: Portion by Portion|date=2007|publisher=Torah Aura Productions|isbn=978-1-891662-94-2|url=https://books.google.com/books?id=AzZlANCOIRgC|language=en}} * {{cite book|last1=Royce|first1=James R.|editor-last1=Ehrman|editor-first1=Bart|editor-last2=Holmes|editor-first2=Michael W.|title=The Text of the New Testament in Contemporary Research: Essays on the Status Quaestionis|date=2013|publisher=Brill|isbn=978-90-04-23604-2|edition=Revised second|chapter=Scribal tendencies in the transmission of the text of the new testament}} * {{cite journal|last1=Rüger|first1=Hans Peter|title=The Extent of the Old Testament Canon1|url=https://archive.org/details/sim_bible-translator_1989-07_40_3/page/301|journal=The Bible Translator|date=July 1989|volume=40|issue=3|pages=301–308|doi=10.1177/026009358904000301|s2cid=164995721}} * {{cite book|title=The Wiley Blackwell Companion to World Christianity|editor-last1=Sanneh|editor-first1=Lamin|editor-last2=McClymond|editor-first2=Michael|year=2016|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-118-55604-7}} * {{cite book|last1=Schaff|first1=Philip|title=Ante-Nicene Fathers|date=1885|url=https://ccel.org/ccel/schaff/anf04/anf04.|volume=IV|archive-date=16 March 2022|access-date=16 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220316200134/https://ccel.org/ccel/schaff/anf04/anf04.|url-status=live}} * {{cite book|last1=Schwarz|first1=Leo Walder|last2=Baron|first2=Salo Wittmayer|title=Great Ages and Ideas of the Jewish People|date=1956|publisher=Random House|isbn=978-0-394-60413-8|url=https://books.google.com/books?id=rXUGAQAAIAAJ|language=en}} ** {{harvc|first=Yehezkel|last=Kaufmann|c=Israel In Canaan|in1=Schwarz|in2=Baron|year=1956|anchor-year=1956a}} ** {{harvc|first=Yehezkel|last=Kaufmann|c=The Age of Prophecy|in1=Schwarz|in2=Baron|year=1956|anchor-year=1956b}} * {{cite book|last1=Segal|first1=Alan|title=Life After Death: A History of the Afterlife in Western Religion|date=23 June 2010|publisher=Crown Publishing Group|isbn=978-0-307-87473-3|url=https://books.google.com/books?id=owd9zig7i1oC|language=en}} * {{cite book|last1=Soulen|first1=Richard N.|last2=Soulen|first2=R. Kendall|title=Handbook of Biblical Criticism|year=2001|edition=Third|publisher=Westminster John Knox Press|url=https://archive.org/details/handbookofbiblic0000soul_z2x8|isbn=978-0-664-22314-4}} * {{cite book|last1=Souryal|first1=Sam S.|title=Ethics in Criminal Justice: In Search of the Truth|date=2015|publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0-323-28091-4|edition=6th}} * {{cite book|last=Steinsaltz|first=Adin|title=The Essential Talmud|publisher=Basic Books|year=2009|isbn=978-0-7867-3541-9}} * {{cite book|author1-last=Stuckenbruck|author1-first=Loren T.|author2-last=Erho|author2-first=Ted M.|editor1-last=Maeir|editor1-first=Aren M.|editor2-last=Magness|editor2-first=Jodi|editor3-last=Schiffman|editor3-first=Lawrence|title='Go Out and Study the Land' (Judges 18:2): Archaeological, Historical and Textual Studies in Honor of Hanan Eshel|date=2011|publisher=Brill|isbn=978-90-04-20268-9|edition=illustrated|chapter=Book of Enoch and the Ethiopian manuscript tradition: New Data|ref={{sfnref|Stuckenbruck & Erho|2011}}}} * {{cite book|last1=Swenson|first1=Kristin|title=A Most Peculiar Book: The Inherent Strangeness of the Bible|date=2021|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-065173-2|url=https://books.google.com/books?id=5xQOEAAAQBAJ}} * {{cite book|last1=Tov|first1=Emanuel|title=Textual Criticism of the Hebrew Bible|url=https://archive.org/details/textualcriticism0000tove_g3e6|date=2001|publisher=Uitgeverij Van Gorcum|isbn=978-90-232-3715-0|edition=illustrated}} * {{cite book|last1=Ulrich|first1=Eugene|date=2013|chapter=The Old Testament text and its transmission|pages=83–104|editor1-first=James Carleton|editor1-last=Paget|editor1-link=James Carleton Paget|editor2-first=Joachim|editor2-last=Schaper|title=Volume 1: From the Beginnings to 600|series=The New Cambridge History of the Bible|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-0-521-85938-7|oclc=774213683}} * {{Cite book|first1=James C.|last1=VanderKam|first2=Peter W.|last2=Flint|title=The meaning of the Dead Sea scrolls: their significance for understanding the Bible, Judaism, Jesus, and Christianity|date=2013|orig-date=2002|publisher=[[HarperCollins]]|url=https://books.google.com/books?id=SBMXnB4CRpUC|isbn=978-0-06-224330-0|edition=E-book|oclc=856526599}} * {{cite book|last1=Wallace|first1=Daniel B.|title=Greek Grammar Beyond the Basics: An Exegetical Syntax of the New Testament|date=1996|publisher=Zondervan|url=https://books.google.com/books?id=SfglAQAAIAAJ|isbn=978-0-310-37340-7}} * {{cite journal|last=Wallace|first=Daniel B.|title=Challenges in New Testament textual criticism for the twenty-first century|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-evangelical-theological-society_2009-03_52_1/page/79|journal=Journal of the Evangelical Theological Society|volume=52|issue=1|year=2009|pages=79–100}} * {{cite book|last1=Walzer|first1=Michael|title=In God's Shadow: Politics in the Hebrew Bible|url=https://archive.org/details/ingodsshadowpoli0000walz|date=2012|publisher=Yale University Press|location=New Haven, Connecticut|isbn=978-0-300-18044-2}} * {{cite book|last=Wegner|first=Paul|title=The Journey From Texts to Translations|year=1999|url=https://books.google.com/books?id=kkVFOTsBOAEC&q=%22Masoretes+inherited%22|publisher=Baker Academic|isbn=978-0-8010-2799-4}} * {{cite book|last1=Wegner|first1=Paul D.|title=A Student's Guide to Textual Criticism of the Bible: Its History, Methods and Results|date=2006|publisher=InterVarsityPress|isbn=978-0-8308-2731-2|edition=illustrated}} * {{cite book|last1=Wells|first1=Preston B.|title=The Story of the English Bible|date=1911|publisher=Pentecostal Publishing Company}} * {{cite book|magazine=Quaker Life|title=Apocrypha : What's that?|volume=11|date=1970|publisher=Friends United Press|last=Williams|first=Melvin G.|url=https://books.google.com/books?id=CA3nAAAAMAAJ}} * {{cite book|last=Wright|first=Kevin J.|title=The Christian travel planner|year=2008|publisher=Thomas Nelson|isbn=978-1-4016-0374-8|url=https://books.google.com/books?id=onBZhX0H9YkC|access-date=11 February 2020|archive-date=11 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201211134937/https://books.google.com/books?id=onBZhX0H9YkC&q=the+great+passion+play+arkansas+eureka+springs&pg=PA327|url-status=live}} * {{cite book|last=Wright|first=N. T.|title=The Last Word: Scripture and the Authority of God – Getting Beyond the Bible Wars|url=https://archive.org/details/lastwordscriptur0000wrig|publisher=HarperCollins|date=2005|isbn=978-0-06-087261-8}} * {{cite journal|last=Young|first=Ian|title=What do we actually know about ancient Hebrew|journal=Australian Journal of Jewish Studies|volume=27|year=2013|pages=11–31}} * {{cite book|last1=Zuck|first1=Roy B.|title=Basic Bible interpretation|url=https://archive.org/details/basicbibleinterp0000zuck_j3p1|date=1991|publisher=Victor Books|location=Wheaton, Ill.|isbn=978-0-89693-819-9}} {{Refend}} == Референції == {{Reflist|30em}} [[Катеґорія:Христианска литература]] h8l2rewrjgw06vlpe43n5torgyd7rgk Новоселиця (Тячовскый район) 0 10895 169590 162070 2026-09-15T15:53:14Z Igor Kercsa 5504 доповненя 169590 wikitext text/x-wiki {{Вецезначность|Новоселиця}} {{Локалита |статус = Cело Украины |застава = Церква Вознесіння (Новоселиця).png |опис заставы = Грекокатолицка деревяна церковь Вознесеня (1798) |ширина заставы = 300 |руська назва = Новоселиця |вид крайны = Териториална громада |крайна = Нересницька |lat_dir = N |lat_deg = 48 |lat_min = 10 |lat_sec = 01 |lon_dir = E |lon_deg = 23 |lon_min = 45 |lon_sec = 28 |CoordAddon = |CoordScale = 300000 |размер карты страны = 0 <!-- тот параметер затлумить выдачу мапы под рамов --> |давны назвы = Taracújfalu ''мад.''<ref>Dr. Jiří Král, с. 108</ref> |вид региона = область |регион = Закарпатска |вид района = |район = Тячовскый |вид общины = Сельска рада |община = Новоселицка |площа = 27 <!-- в квадр. км --> |вид высоты = Надморска вышка |высота = 346 <!-- в метрах --> |население = 3120<ref>https://gromada.info/gromada/neresnycka/#3067</ref> |год переписи = 2025 |часовый пояс = +2 |DST = перевод годинкы |телефонный код = +380-3134 |почтовый индекс = 90533 |вид идентификатора = КОАТУУ |цифровой идентификатор = 2124485301 |категория в Commons = Novoselitsa (Tiachiv Raion) |сайт = |язык сайта = }} '''Новоселиця''' — село в [[Тячовскый район|Тячовском районѣ]] [[Закарпатьска область|Закарпатской области]] [[Україна|Украины]]. ==Полога и околиця== Новоселиця — центер сельской рады, розмѣщена в долинѣ рѣчкы [[Лужанка]], межи [[Широкый Луг|Широкым Лугом]] и [[Нересниця|Нересницьов]], за 29 км на [[сѣверовосток]] од райцентра и за 5 км од [[Желѣзниця|желѣзничной]] штации [[Нересниця]],<ref name="Т">Тронько, с. 647</ref> але [[желѣзниця]] перестала ходити року 1998.<ref>Усть-Чорнянска желѣзниця</ref> В околици села суть найдища мрамора высокой якости, плохов 600 га, котры в чехословацкой добѣ розробляли ся сполочностьов з чешскым и австро-нѣмецкым капиталом. В околици были три соляны жерела, з котрых добывали ропу и з ней выварьовали кухеньску соль.<ref name="Д">Достал, с. 234</ref> ==История== Первый раз спомянуто в жерелах року 1600<ref name="Т"/> под назвов Also Nyireznycze (Нижна Нересниця).<ref>Подля едного жерела зазначеный рок 1371, але тото жерело ся годно поважовати за небизовне, як пише Sebestyén Zsolt на сторонѣ 127.</ref> Року 1930 в селѣ были 2253 обывателе, з того [[Русины]] —1871, [[Евреи]] — 356, [[Чехы]] и [[Словаци]] – 6, [[Мадяре]] — 6, [[Нѣмцѣ]] — 1, иншы — 6, чужоземцѣ — 7. Грекокатоликы были 936, православны —935. Грекокатолицка деревяна церковь Вознесенья (1798) мала вежу вышкы 16 м, але згорѣла року 1928. Року 1931 выставлена камяна грекокатолицка церковь Введенья Пречистой Богородицѣ. Православна деревяна церковь Благовѣщенья Пречистой Богородицѣ (1925) была розобрана в року 1993.<ref name="Д">Достал, с. 234</ref> Намѣсто ней выставленый мурованый Свято-Покровскый храм (поз. фото). 22. октобра 1944 село выслободжено од нѣмецко-мадярскых фашистов. В току далшой войны 18. апрѣля 1945 при выслободжѣню Штитины Опавского окреса [[Чеськословеньско|Чехословакии]] быв закатованый фашистами Иван Кубинець, Народный Герой [[Чеськословеньско|Чехословакии]],<ref>Троян, с. 29</ref> родак з Новоселицѣ, котрого память честують в обох селах. Року 1969 село мало 2330 обыватели.<ref name="Т"/> == Сельска рада == 90533. с. Новоселиця Тячівського району Закарпатської обл., вул.Борканюка,143, тел. 6-33-17 (укр). Входить до Нересницькой ОТГ, мать в подпорядкованю село Тисалово (1281 особа).<ref>[https://gromada.info/gromada/neresnycka/#3067 Нересницька ОТГ]</ref> ==Жерела== * Dr. Jiří Král. Podkarpatská Rus. V Praze, nákladem vlastním, 1924. * Sebestyén Zsolt. Kárpátalja helységnevei. Készült a csíkszeredai Pro Print Kft. nyomdájában. 2020. {{ISBN| 978-973-0-31294-2}} * Vavroušek, Bohumil. Církevní pamatky na Podkarpatské Rusi. Kvasnička a Hampl. Praha, 1929. * Достал, Ярослав. Підкарпатська Русь (Закарпаття періоду Чехословацької республіки: 1919–1938). Ужгород, «Карпати», 2014. {{ISBN| 978-966-671-374-5}} * Тронько П. и др. (ред.) Історія міст і сіл України. Том 7. Закарпатська область. К. 1969. * Троян М.В. Того дня зійшло сонце. «Карпати». Ужгород, 1979. == Одказы == * [https://goo.gl/maps/yfJ2TVoAUTB2 Свято-Покровскый храм в Новоселици (фото: М.Токар, 2017)] * [https://web.archive.org/web/20160915155134/http://tyachivnews.in.ua/novini/tyachyvschina/8823-ust-chornyanska-vuzkokolyka-storya-ta-mozhlive-maybutnye-zalznic-foto.html Усть-Чорнянска желѣзниця (укр.)] == Референції == {{reflist}} {{Закарпатска область}}{{Тячовскый район}} [[Катеґорія:Населены пункты Украины]] [[Катеґорія:Населены пункты Закарпатской области]] [[Катеґорія:Села Україны]] ny3bhrb4dvj480tbx8oxe98qqk3ganz Неґровиць 0 22437 169620 152465 2026-09-16T09:43:25Z Rue323 31002 Rue323 переменовав сторінку [[Неґровець]] на [[Неґровиць]] 152465 wikitext text/x-wiki '''Неґрове́ць''' ([[Мадярскый язык|мад]]. Felsőkalicsa, Negróc) ([[Польскый язык|пол]]. Nehroweć) ([[Україньскый язык|укр]]. Негровець) ([[Словеньскый язык|словен]]. Negrovec) ([[Румуньскый язык|рум]]. Nehroveț) — [[село]] у [[Хустськый район|Хустському районови]] (бывшый [[Межгорскый район]]), [[Закарпатска область|Закарпатьской области]], [[Україна|Украйины]]. {{НП|этнохороним=Неґровчане}} == Ґеоґрафія == Через [[село]] тече [[ріка]] [[Неґровець (ріка)|Неґровець]], яка паде у [[Теребля (рѣка)|Тереблю]]. [[Файл:Gluhania.jpg|ліворуч|міні|Стенды пиля мочаря Глуханя]] == Історія == [[Село]] первый раз ся споминать у [[1463]] році. [[Село]] у [[1657]] році знищено [[Польско-литовска уния (1569–1795)|польскыми]] вӯйськами. == Присілкы == '''Потӯк''' — [[село]] первый раз ся споминать у [[XVII. стороча|XVII]] році. === Імшадь === Спомин: [[1745]]&nbsp;— Imsád (Mikovinyi), [[1780]]-1&nbsp;— Imsád, Imsádi (MTH. 34), [[1789]]&nbsp;— Emsady, Emsadij (uo.), [[1804]]&nbsp;— Emsad (Korabinszky), [[1808]]&nbsp;— Imsád, Imsad (Lipszky: Rep. 284), [[1828]]&nbsp;— Imsád (Nagy 196), [[1838]]&nbsp;— Imsád (Schem. 62), [[1851]]&nbsp;— Imsád (Fényes 2: 134), [[1892]]&nbsp;— Kalocsa-Imsád (Imsadj) (Hnt.), [[1898]]&nbsp;— KalocsaImsád (Hnt.), [[1911]]&nbsp;— Imšad, Verchnjaja Koločava (uo.), [[1930]]&nbsp;— Imšady (uo. 72). == Обывательство == У [[Село|селі]] на [[2001]] рӯк живе 2231 чилядник, из них подля языка: [[Україньскый язык|Украйиньскый]] — 99,46% [[Російскый язык|Руськый]] — 0,54% == Ґалерея == <gallery widths="200" heights="150"> Файл:Negrovets_2013.jpg Файл:Negrovets_(11).jpg Файл:Negrovets_(14).jpg </gallery> == Удкликованя == Тоты даны суть часточно або цалком основаны на [[Перекладатель|перекладі]] статі [[:uk:Негровець|Негровець]] на Украйиньскӯв Вікіпедії (чісло ревізії не было становлене).{{Reflist|refs=<ref name="населення 1989">{{cite web|url=http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_uk.asp|назва=Кількість наявного та постійного населення по кожному сільському населеному пункту, Закарпатська область (осіб) - Регіон, Рік, Категорія населення , Стать (1989(12.01))|вебсайт=database.ukrcensus.gov.ua|видавець=Банк даних [[Державна служба статистики України|Державної служби статистики України]]|дата-доступу=8 листопада 2019|archive-date=31 липня 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140731182036/http://database.ukrcensus.gov.ua/Mult/Database/Census/databasetree_uk.asp}}</ref> <ref name="населення 2001">{{cite web|url=http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_uk.asp|назва=Кількість наявного населення по кожному сільському населеному пункту, Закарпатська область (осіб) - Регіон , Рік (2001(05.12))|вебсайт=database.ukrcensus.gov.ua|видавець=Банк даних [[Державна служба статистики України|Державної служби статистики України]]|дата-доступу=8 листопада 2019|archive-date=31 липня 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140731182036/http://database.ukrcensus.gov.ua/Mult/Database/Census/databasetree_uk.asp}}</ref> <ref name="населення 2001 мова">{{cite web|url=http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_uk.asp|назва=Розподіл населення за рідною мовою, Закарпатська область (у % до загальної чисельності населення) - Регіон, Рік , Вказали у якості рідної мову (2001(05.12))|вебсайт=database.ukrcensus.gov.ua|видавець=Банк даних [[Державна служба статистики України|Державної служби статистики України]]|дата-доступу=8 листопада 2019|archive-date=31 липня 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140731182036/http://database.ukrcensus.gov.ua/Mult/Database/Census/databasetree_uk.asp}}</ref>}} [[Катеґорія:Села Закарпатьской области]] [[Катеґорія:Села подля краины]] [[Катеґорія:Села]] [[Катеґорія:Села Україны]] [[Катеґорія:Бойковскы села на Украйині]] [[Катеґорія:Населены пункты]] [[Катеґорія:Населены пункты подля країны]] [[Катеґорія:Населены пункты подля алфавиту]] [[Катеґорія:Населены пункты Закарпатской области]] [[Катеґорія:Населены пункты Украины]] oiahxhzsrxj618py2t3hla13zd1rxkd Воловиця (Берегӱвськый район) 0 22626 169618 153429 2026-09-16T09:43:13Z Rue323 31002 Rue323 переменовав сторінку [[Воловиця (Берегӯвськый район)]] на [[Воловиця (Берегӱвськый район)]] 153429 wikitext text/x-wiki '''Волови́ця''' ([[Мадярскый язык|мад]]. Beregpálfalva) ([[Україньскый язык|укр]]. Воловиця) ([[Румуньскый язык|рум]]. Volovîțea) ([[Чеськый язык|чис]]. Volovycja) ([[Словеньскый язык|словен]]. Volovice) — [[село]] у [[Берегівскый район|Берегӯвському районови]] (бывшый [[Иршавскый район]]) , [[Закарпатска область|Закарпатьской области]], [[Україна|Украйины]]. {{НП|этнохороним=Воловчане|прежние имена=Павлово}} == Історія == [[Село]] первый раз ся споминать у [[1412]] році. У [[1600]] ге Павлово и была у ґаздӯвствови [[Комловшії|Комловшію̄в]]. == Обывательство == У [[Село|селі]] на [[2001]] рӯк живе 249 людий, из них подля языка: {| class="standard" !Язык !Процент |- |[[Україньскый язык|украйиньскый]] | align="right" |98,80&nbsp;% |- |[[Молдавскый язык|молдавскый]] | align="right" |0,40&nbsp;% |- |[[Російскый язык|руськый]] | align="right" |0,40&nbsp;% |- |[[Мадярскый язык|мадярьскый]] | align="right" |0,40&nbsp;% |} == Удкликованя == Тоты даны суть часточно або цалком основаны на [[Переклад (языконаука)|перекладі]] статі [[:uk:Воловиця_(Берегівський_район)|Воловиця (Берегівський район)]] на Украйиньскӯв Вікіпедії (чісло ревізії не было становлене).{{Reflist|refs=<ref name="населення 1989">{{cite web|url=http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_uk.asp|назва=Кількість наявного та постійного населення по кожному сільському населеному пункту, Закарпатська область (осіб) - Регіон, Рік, Категорія населення , Стать (1989(12.01))|вебсайт=database.ukrcensus.gov.ua|видавець=Банк даних [[Державна служба статистики України|Державної служби статистики України]]|дата-доступу=8 листопада 2019|archive-date=31 липня 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140731182036/http://database.ukrcensus.gov.ua/Mult/Database/Census/databasetree_uk.asp}}</ref> <ref name="населення 2001">{{cite web|url=http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_uk.asp|назва=Кількість наявного населення по кожному сільському населеному пункту, Закарпатська область (осіб) - Регіон , Рік (2001(05.12))|вебсайт=database.ukrcensus.gov.ua|видавець=Банк даних [[Державна служба статистики України|Державної служби статистики України]]|дата-доступу=8 листопада 2019|archive-date=31 липня 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140731182036/http://database.ukrcensus.gov.ua/Mult/Database/Census/databasetree_uk.asp}}</ref> <ref name="населення 2001 мова">{{cite web|url=http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_uk.asp|назва=Розподіл населення за рідною мовою, Закарпатська область (у % до загальної чисельності населення) - Регіон, Рік , Вказали у якості рідної мову (2001(05.12))|вебсайт=database.ukrcensus.gov.ua|видавець=Банк даних [[Державна служба статистики України|Державної служби статистики України]]|дата-доступу=8 листопада 2019|archive-date=31 липня 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140731182036/http://database.ukrcensus.gov.ua/Mult/Database/Census/databasetree_uk.asp}}</ref>}} * [http://weather.in.ua/ua/zakarpatskaja/4403 Погода в селі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161106040901/http://weather.in.ua/ua/zakarpatskaja/4403|date=6 листопада 2016}} [[Катеґорія:Села Закарпатьской области]] [[Катеґорія:Села]] [[Катеґорія:Села Україны]] [[Катеґорія:Населены пункты подля країны]] [[Катеґорія:Села подля краины]] [[Катеґорія:Населены пункты подля алфавиту]] [[Катеґорія:Населены пункты Закарпатской области]] [[Катеґорія:Населены пункты Украины]] 724wctlx7v9vx4ilpkd0cq3i7t8r9f2 Шардик 0 22788 169622 154473 2026-09-16T09:44:17Z Rue323 31002 Rue323 переменовав сторінку [[Заболотноє (Закарпатьска область)]] на [[Шардик]] 154473 wikitext text/x-wiki {{Вецезначность|Заболотноє (значеня)}}'''Заболо́тноє''' ([[Мадярскый язык|мад]]. Sárdik) ([[Румуньскый язык|рум]]. Zabolotne) ([[Чеськый язык|чис]] и [[Словеньскый язык|словен]]. Zabolotne) ([[Україньскый язык|укр]]. Заболотне) — [[село]] у [[Хустськый район|Хустському районови]] (бывшый [[Иршавскый район]]), [[Закарпатска область|Закарпатьской области]], [[Україна|Украйины]]. {{НП|этнохороним=Заболотняне|год переписи=2001|население=793|прежние имена=Sárdik, Zabolotne, Заболотное}} == Історія == [[Село]] первый раз ся споминать у [[1340]] році. У [[Село|селі]] дотипирь є много мадярьскых фамілій, носители якых не знавуть мадярьского языка, ге и не знали их предкы. Старожилы говорять, што у селі фурт была звыка давати людям назывку, у якӯв указовалося происхождіня за материньскыв лініёв. У [[Село|селі]] находить ся Сято-Ґеорґіёвськый чоловічый монастырь Мукачӯвськой єпархії Украйиньской Православной Церкви. У [[Село|селі]] є Заболотняньскі озера площадёв у 40 га. ''У [[1946]] році указом ПВС [[Украинска ССР|УССР]] [[село]] Шардик переименовано на Заболотноє.'' == Обывательство == У [[Село|селі]] на 2001 рӯк живе 793 людий, ты них подля языка: {| class="standard" !Мова !Відсоток |- |[[Україньскый язык|українська]] | align="right" |99,62&nbsp;% |- |російська | align="right" |0,38&nbsp;% |} == Туристичны міста == • Заболотняньскі озера площадёв у 40 га. • Сято-Ґеорґіёвськый чоловічый монастырь. == Удкликованя == Тоты даны суть часточно або цалком основаны на [[Переклад (языконаука)|перекладі]] статі [https://uk.m.wikipedia.org/wiki/%D0%97%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%B5_(%D0%A5%D1%83%D1%81%D1%82%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD) Заболотне (Хустський район)] на Украйиньскӯв Вікіпедії (чісло ревізії не было становлене).{{Reflist|refs=<ref name="населення 1989">{{cite web|url=http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_uk.asp|назва=Кількість наявного та постійного населення по кожному сільському населеному пункту, Закарпатська область (осіб) - Регіон, Рік, Категорія населення , Стать (1989(12.01))|вебсайт=database.ukrcensus.gov.ua|видавець=Банк даних [[Державна служба статистики України|Державної служби статистики України]]|дата-доступу=8 листопада 2019|archive-date=31 липня 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140731182036/http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_uk.asp}}</ref> <ref name="населення 2001">{{cite web|url=http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_uk.asp|назва=Кількість наявного населення по кожному сільському населеному пункту, Закарпатська область (осіб) - Регіон , Рік (2001(05.12))|вебсайт=database.ukrcensus.gov.ua|видавець=Банк даних [[Державна служба статистики України|Державної служби статистики України]]|дата-доступу=8 листопада 2019|archive-date=31 липня 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140731182036/http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_uk.asp}}</ref> <ref name="населення 2001 мова">{{cite web|url=http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_uk.asp|назва=Розподіл населення за рідною мовою, Закарпатська область (у % до загальної чисельності населення) - Регіон, Рік , Вказали у якості рідної мову (2001(05.12))|вебсайт=database.ukrcensus.gov.ua|видавець=Банк даних [[Державна служба статистики України|Державної служби статистики України]]|дата-доступу=8 листопада 2019|archive-date=31 липня 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140731182036/http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_uk.asp}}</ref>}} * [http://weather.in.ua/ua/zakarpatskaja/8026 Погода в селі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080305021404/http://weather.in.ua/ua/zakarpatskaja/8026|date=5 березня 2008}} [[Катеґорія:Села Закарпатьской области]] [[Катеґорія:Села]] [[Катеґорія:Села Україны]] [[Катеґорія:Населены пункты]] [[Катеґорія:Населены пункты подля країны]] [[Катеґорія:Населены пункты подля алфавиту]] [[Катеґорія:Населены пункты Закарпатской области]] [[Катеґорія:Населены пункты Украины]] [[Катеґорія:Села подля краины]] [[Катеґорія:Основаны 1340]] 9whue116hahzzdmmb5evgh02th644fl Undertale Yellow 0 24410 169605 169023 2026-09-15T22:33:42Z Halajkovič 33393 /* */ 169605 wikitext text/x-wiki {{Діалект|Пряшівскый діалект русиньского языка|пряшівскым діалектом|пряшівскый}} {{Infobox | bodystyle = width: 23em; font-size: 89% | above = Undertale Yellow | titlestyle = | abovestyle = background-color: #E9EAEE | headerstyle = background-color: #E9EAEE | image = [[Файл:Undertale Yellow vector logo on black borders.svg|250px]]<br>Лоґо гры | caption = | label1 = Вывоярь | data1 = Team Undertale Yellow | label2 = Выдаватель | data2 = [[Game Jolt]] | label3 = Жанер | data3 = ролёва відеогра, пригоды | label4 = Платформа | data4 = [[Microsoft Windows]] | label5 = Датум выданя | data5 = 9. децембра 2023 | label6 = Режім гры | data6 = Гра єдного грача | label7 = Язык | data7 = [[Анґліцькый язык|анґліцькый]] | header10 = Творцёве | header10style = background-color: #e0e0e0; | label11 = Режісер | data11 = MasterSwordRemix | label12 = Сценаріста | data12 = Pippy V</br>MasterSwordRemix</br>AWildDaydreamer | label13 = [[Проґраматор]] | data13 = Spasco</br>MysteryRacer | label14 = Умелець | data14 = AWildDaydreamer</br>Fireburn02</br>Gaziter</br>Emmalume | label15 = Композітор | data15 = MasterSwordRemix</br>MyNewSoundtrack</br>NoteBlock | header20 = Технічны детайлы | header20style = background-color: #e0e0e0; | label21 = Мотор | data21 = GameMaker Studio }} '''Undertale Yellow''' ('''UTY'''), даколи просто '''жóвтуха''' (з {{lang-en|yellow}} – жовтый) є [[ролёва відеогра]], котра вышла на [[Game Jolt]] про [[Microsoft Windows]] [[9. децембер|9. децембра]] [[2023]]. Гра, котру вывинув тім Team Undertale Yellow як фанушиковскый [[пріквел]] к грї [[Undertale]], розповідать сюжет о [[Фіктівна постава|поставі]] зо жовтов (шестов) душов з гры [[Undertale]], котра путує незнамов дорогов, жебы ся вернути на поверьх.<ref>{{Cite web|date=2023-12-11|title=Fan-Made Free-to-Play Undertale Prequel Has Been Released|url=https://80.lv/articles/fan-made-free-to-play-undertale-prequel-has-been-released/|accessdate=2023-12-21|website=80.lv|language=en}}</ref> == Грательность == Undertale Yellow є ролёва гра, котра хоснує подобны герны механікы як Undertale. Грач овладать поставу, котра ся очухать в Підземлї, величезна підземна країна повной монштрів. Подобно як в Undertale, грач дослїджує розлічны міста, стрїчать ся з множством постав і рїшать гаданкы на дорозї к замку краля Азґора. Окрем знамых локацій і постав зо свого передходцю гра понукать много оріґіналных реґіонів і монштрів. Окрем того быв захованый концепт, подля котрого діалоґы і обтяжность гры прямо залежать од рїшінь грача – забити або змиловати монштрів, з котрыма ся стрїчать. Єдным з ключовых роздїлів меджі гров Undertale Yellow і єй передходцём є герна постава, особа [[Небінарный род|недефінованого поглавя]]<ref>{{Cite web|last=MasterSwordRemix|date=2023-12-01|title=Clover as well as frisk/chara will be asexual/they/them?|url=https://www.tumblr.com/undertale-yellow/735532411639791616/clover-as-well-as-friskchara-will-be|website=Tumblr|language=en-US}}</ref> меном Кловер, котра втїлює черту „Справедливости“. На роздїл од гры Undertale, де сі постава може вольно міняти выбаву, Кловер всягды носить ковбойскый капелюх і [[револвер]]. То до істой міры мінять механіку выбавы, протоже теперь грач не мінять збраню або панцірї, але розлічны тіпы муніції і додатків на посилнїня атакы ай обороны. Окрем того мать Кловер можность бігати по підземнім свїтї за помочі клавесы „Shift“ або „X“, тогды як постава в Undertale може лем ходити. Почас свого путованя грач бере участь в ходовых битках з монштрами. Почас ходу противника грач овладать малым сердцём, котре представлює душу Кловера, жебы обышов атаку тіпу „bullet hell“. Дакотры бої з босами вводять дочасны режімы, котры мінять рух і способности душі. Кедь грач програть з босом, може то дораз скусити зась на образовцї Game Over. Во своёму ходу сі грач може выбрати з можности FIGHT (бой), ACT (дїя), ITEM (предметы) і MERCY (змилованя), з котрых кажда фунґує подобно як в грї Undertale. Кедь є уж зволена можность FIGHT (БОЙ), намісто звычайного указовача вдарїню ся обявить терч на стрїльбу і грач мусить стиснути ґомбічку в істім часї, жебы міг овладати способованя шкоды. == Сюжет == Подїї гры Undertale Yellow ся одогравать во свїтї Undertale, де были монштры увязнены під горов Ебот по поражцї во войнї проти людей. Азґор, краль монштрів, назберав пять зо семох людьскых душ потребных на подоланя барьєры ведучой на поверьх. Історія зачінать, кедь ся Кловер, людьске дїтя, лїзе на гору, жебы знайти пять страченых людей. По скоку до Підземля, кралёвства монштрів, стрїчать сочувствованого монштра меном Торіел. В містности з выпиначами єден з выпиначів в гаданцї ся ламать і пошле Кловера до Темных руїн. Теперь, кедь є постава сама, стрїчать Квітика, мудру квітку, котра му давать оглядом герных механік і рекомендує поставі Кловер, жебы ся выдав на дорогу до замку Азґора. Таксамо уможнює му выужыти свою рїшытельность на уложіня гры і записаня проґресу в потребній точцї. При путованю Підземлём Кловер дослїджує розлічны локаліты і стрїчать ся з многыма монштрами. В Темных руїнах постава стрїчать вампірьского монштра меном Давл, з котрого дому веде дорога до лїса Сновдіна. По опущіню Руїн стрїчать Кловер Мартлет, птаха члена Кралёвской варты. Кловер хоснує Мартлетів плїт на путованя зо Сновдіна до Хотленда, локаліты найблизшой к замку Азґора. Зражка з перепонов їх лемже одшмарить до пустынных Дюн. В містї під назвов Дикый выход постава стрїчать Старло, містьского шеріфа зо звіздами на голові, і Церобу, монштра подобного на кіцуне і Старлого приятеля з дїтства. Почас побытю там ся грач дізнав о умертім мужови Церобы, Чуджінови, і їх дївкы Канако, причім послїдня счезнула. Кловер поразить Старла в бою і потім ся дістане до опущеного поднику знамого як „Steamworks“, де жыє неприятельскый робот меном Аксіс. Кловер мусить через нёго пройти, жебы ся дістати до Хотленда. Каждый монштер, котрый ся обявить почас дорогы, вступить до боя з грачом і дає му на выбер: забити або змиловати. === Невтралный конець === Історія гры ся одвивать в залежности од того, як грачі справують стрїтнутя з монштрами. Рїшіня забити дакотрых, але не вшыткых монштрів веде к „невтралному“ концю. По проходжены Steamworks і перемозї над роботом Аксіс в дуелї єден на єдного дістане Кловер лист од Мартлет, жебы ся стрїтили на даху UG Apartments в Хотлендї. Там предложе Кловерови, жебы зістав в Підземлї і выгнув ся конфронтацій з Азґором. Кедь ся Кловер майже сугласить, Квітик їх обох забє, розъяреный тым, же ёго план дістати cя ку кралёви провалив. Розкрытём своєй правдивой формы Квітик признавать, же быв свідком того, як грач зістав або умерав в Підземлї в каждій попереднїй часовій лінії. Жебы змінити ход своєй історії, Квітик перепнув выпинач в Руїнах перед приходом Кловера. В Кловеровій голові ся одогровать ночна mora в подобі серії босів, кедь ся Квітик покушать ёго людьску душу. Лемже ся наконець Квітикови тот бой омерзить; з одкликанём ся на Кловерове одмітнутя вздати ся, верне часову лінію на повный зачаток в надїї, же постава досягне лїпшый конець в далшім покусї, і гра нагле кончіть, чім ся завершує цікл сюжету. === Добрый (паціфістічный) конець === Рїшіня не забити жадного з монштрів веде к „паціфістічному“ концю. Цероба розкрывать, же єй дївка Канако „схалїла“ до комы а єй тїло ся находить в лабораторії кралёвской ученкынї Алфіс в Хотлендї. Твердячі, же є то найскорша дорога, Цероба спроваджать Кловера через Steamworks; вєдно поступують локаціёв і мірно поразять робота Аксіс. Обявить ся Старло, котрый спохыбнює Церобіны мотівы, нашто вна в паніцї утїче і несвідомо опустить Кловера. Кедь Кловер і Мартлет дослїджують єй дім, розкрывать Чуджінів покус створити серум, котрый посилнює душу монштра, з помочі душы людей і „бос монстра“, чім розкрывать Церобін план привести дївку к розуму з помочі Кловеровой душі. По стрїтнуты на даху UG Apartments ся Кловер і Мартлет выдавають до Нового дому, де ся находять Цероба і Старло. Цероба, котра зразила до замлїтя двох далшых монштрів, атаковать протаґоніста в послїднїм бої. Cпоминкы Церобы почас биткы указують, же Канако упала до депресії потім, што пересвідчіла Церобу, жебы на нёй выпробовав серум. По поражцї од Кловера Цероба безнадїйно падать і просить Кловера, жебы ю добив. Кедь грачі забють Церобу, Старло выразить свою неволю проти поставы, як лем одыйде, а Мартлет одпроваджовать Кловера до тронной салы замку; гра кончіть тым, же Азґор сі в резултатї биткы возьме людьску душу. В другім концї Церобіне змилованя ю підбурює, жебы выразила жалость над своїма дїями, як ся змірить з ґрупов; гра кончіть тым, же Кловер ся вырїшив пожертвовати свою душу, жебы міг помочі ослободити монштрів. В такім припадї є по тітулках мож бачіти сцену, в котрій Далв, Мартлет, Старло і Цероба шмарять Кловерів капелюх і револвер на плоти в Вотерфоллї, котра на концї вымітує предметы на складку. Тот конець робить фанушиковскый пріквел канонічным Undertale, протоже в будучности найдуть ковбойскый капелюх і порожнїй піштоль на складцї одпаду іншы поставы гры. === Немілосердный (ґеноцідный) конець === Забитя каждого монштра, з котрым мож боёвати, головно посередництвом ґріндінґу, веде к концю „Ґеноціда“ або „Без змилованя“. Кедьже протаґоніста ся ставать штораз крутїшым і аґресівнїшым, історія гры набывать темны тоны. По знічіню вшыткых неприятелїв в Руїнах Кловер вымусить Мартлет утечі, нашто ся постава сама сїдать на плїт до Дюн. В Дюнах Кловер в дуелї на смерть застрїлить Старла і забє Церобу, кедь ся та покушать помстити за свого приятеля. В Steamworks постава терорізує робота Аксіс, як го зничіть силным выстрїлом зо свого револвера. На даху UG Apartments ся Мартлет з помочі серуму з лабораторії Алфіс перемінить на міцне бытя і покусить ся заставити Кловера. Потім, як Мартлет помре і розтопить ся в резултатї бочных ефектів серуму, Квітик ся видимо розгнївать на грача за ёго дїї, але трафунком розкрыть своє прагнїня вкрасти людьскы душы. Вдяка новій силї Кловер блокує способность Квітика захранити ся, чім перекрыть ёго утїк, і забє го. По вступі до тронной салы замку Кловер моментално поразить Азґора міцным лучом выстрїленым зо своєй душы. Гра кончіть тым, же Кловер абсорбовать душу краля і перекрочіть барьєру з пятёма захраненыма людьскыма душами. Взглядом на крутость подїї того конця є єдиный, котрый є цалком незлучітельный з каноном Undertale. == Вывой і выданя == {{Цитат збоку|Содержанье=Гра „Undertale“ іншпіровала многых к створїню дачого чудесного і тото не є выняток. По першім проходжіню гры „Undertale“ єм лежав в постели і тота ідея мі пришла практічно трафунково. Здало ся мі, же вшыткы детайлы перфектно ся збігли, і так єм ся пустив до роботы, одразу як то было можне.|Заглавье=MasterSwordRemix 2016<ref>{{cite interview |author=MasterSwordRemix |interviewer=Kenny McKee |title=Interview: MasterSwordRemix of Undertale Yellow |work=Hey Poor Player |date=2016-12-09 |url=https://www.heypoorplayer.com/2016/12/09/interview-masterswordremix-of-undertale-yellow/ |access-date=2024-01-19 |archive-date=2024-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240120024429/https://www.heypoorplayer.com/2016/12/09/interview-masterswordremix-of-undertale-yellow/ |url-status=live }}</ref>|Заглавье долов = 1 |Полога=right|width=500px}} Вывой гры „Undertale Yellow“ зачав по тім, што [[Тобі Фокс]], творця гры „Undertale“, дав к нїй згоду по контактї з тімом Team Undertale Yellow. Вывой гры тырвав практічно вісем років (точнїше 7 років і 10 місяцїв).<ref>{{Cite news|title=Undertale Fan Prequel is Almost Done|author=Sullivan|first=Kean|url=https://gamerant.com/undertale-yellow-fan-prequel/|website=Game Rant|date=2022-01-19|access-date=2023-12-15|lang=en|archive-date=2023-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20231215175556/https://gamerant.com/undertale-yellow-fan-prequel/|url-status=live}}</ref> Гра, створена на моторї [[GameMaker|GameMaker Studio]], была выдумана писателём і складателём MasterSwordRemixom. Офіціално ознамлїня о нїй ся обявило в апрілї 2016 вєдно з трейлером „Soonish“ з невстановленым датумом выданя.<ref>{{YouTube|id=Vru1B9snXoo|title=Undertale Yellow (Official Reveal Trailer)|lang=en}}</ref> Почас вывоя ся к тіму вывоярїв Undertale Yellow придало дакілько аніматорів, малярїв, складателїв і сценарістів, чім ся наконець створив тім з веце як двадцятёма членами.<ref>{{Cite web|url=https://www.igromania.ru/news/133465/fanatyi-undertale-vyipustili-igru-prikvel-posle-bolee-7-let-razrabotki/|title=Фанаты Undertale выпустили игру-приквел после более 7 лет разработки — Игромания|lang=ru|author=Kuleshova|first=Ekaterina|website=Igromania|access-date=2023-12-12|archive-date=2023-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20231212063120/https://www.igromania.ru/news/133465/fanatyi-undertale-vyipustili-igru-prikvel-posle-bolee-7-let-razrabotki/|url-status=live}}</ref> Хоць ся спочатку плановало выданя в зимі 2022,<ref>{{Cite web|url=https://kotaku.com/undertale-fan-prequel-six-years-in-the-making-almost-do-1848375747|title=Undertale Fan Prequel Six Years In The Making Almost Done, Looks Fantastic|lang=en|author=Fahey|first=Mike|website=[[Kotaku]]|date=2022-01-18|access-date=2023-12-12|archive-date=2023-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20231212063120/https://kotaku.com/undertale-fan-prequel-six-years-in-the-making-almost-do-1848375747|url-status=live}}</ref> гра была наконець выдана 9. децембра 2023.<ref>{{YouTube|id=pr4OTPFtLrA|lang=en|title=Undertale Yellow Launch Trailer}}</ref> Гра „Undertale Yellow“ обсягує 135 саундтреків, з котрых многы выходжають зо саундтреків з гры „Undertale“. То выкликало діскусії о хоснованю матеріалів храненых авторьскыма правами в грї. Себастіан Волф, ґенералный директор сполочности [[Materia Collective]], котра ліценцовала музику з гры „Undertale“, пожадав о предложіню „опредїленого поволїня, котре было удїлене Тобі перед 7 роками“, котре дозволює вывоярьскому тіму гры Undertale Yellow хосновати музику з гры „Undertale“. Фокс в одповідї зазначів, же в послїднїй добі жадне поволїня не удїлив, єднак крітіковав справованя Волфа в тій сітуації як „крайнє непрофесіоналне“. Як оправданя предложыв, жебы тім Team Undertale Yellow пожертвовав 20 000 доларів на облюблену харітатівну орґанізацію — [[AbleGamers]].<ref>{{Cite news|title=Undertale's Toby Fox says fans should be "supported at every opportunity" amid debate over music rights in fanmade prequel|author=Ostler|first=Anne-Marie|url=https://www.gamesradar.com/undertales-toby-fox-says-fans-should-be-supported-at-every-opportunity-amid-debate-over-music-rights-in-fanmade-prequel/|website=GamesRadar+|date=2024-01-08|access-date=2024-01-08|lang=en|archive-date=2024-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20240108162558/https://www.gamesradar.com/undertales-toby-fox-says-fans-should-be-supported-at-every-opportunity-amid-debate-over-music-rights-in-fanmade-prequel/|url-status=live}}</ref> == Приятя == Гру з великым напятём очековали хоснователї YouTube і по выданю сі выслужыла позітівно одкликы. Вілл Нелсон з PCGamesN порекомендовав гру фанушикам Undertale, причім позначів, же [[Тобі Фокс]] зачінав з фанушиковсков гров EarthBound, і выразив ся, же „бачіти, як інша ґрупа вывоярїв завершать круг сюжету [...] є просто чудесно“.<ref>{{Cite web|last=Nelson|first=Will|date=2023-12-10|title=Steam's best indie game gets a colossal free prequel seven years in the making|url=https://www.pcgamesn.com/undertale/yellow|accessdate=2023-12-12|website=PCGamesN|language=en-US}}</ref> == Фанушиковскы модіфікації == === Undertale: Red & Yellow === Хоць є гра „Undertale Yellow“ сама о собі фанушиковскым дїлом, єй популарность іншпіровала далшых незалежных вывоярїв к створїню розсяглых неофіціалных модіфікацій. Найвекшу позорность комуніты выкликав проєкт під назвов „Undertale: Red & Yellow“, котрый створює незалежный вывоярь під псевдонімом Shinix. Головнов особливостёв проєкту є навернутя ку класічной герной механіцї з оріґіналной гры „Undertale“: намісто жовтой душі, котра могла стрїляти, грач овладать звычайну червену душу. Кедьже атакы неприятелїв в „Undertale Yellow“ были створены з оглядом на стрїльбу, тота зміна сі жадає нелем візуалны управы, але ай повне перероблїня взорів атаків босів, як ай адаптація діалоґів і реакцій герного світа про вшыткы три дорогы проходжіня гры (Паціфіста, Невтралный, Ґеноціда).<ref>{{Cite web |url=https://gamejolt.com/games/undertale-red-yellow/877387 |title=Undertale: Red & Yellow |publisher=Game Jolt |author=Shinix |language=en |accessdate=2026-08-18}}</ref> Наперек шпекулаціям у рамках фанушиковской комуніты ся оріґіналный тім Team UTY на вывої той модіфікації не подїлять. Проєкт не є офіціалным доповнїнём і нїґда не быв узнаный за канонічне продовжіня ани выросток історії. Шпекулації о „общім вывої“ ці помочі ся векшынов высвітлюють шпеціфіками інді-модіфікацій на моторї GameMaker: хоснованём отвореной датабазы герных средств оріґіналной гры і неформалнов комунікаціёв вывоярїв на соціалных сїтях, што єднак проєкт не робить офіціалным. К авґусту 2026 є модіфікація іщі незмінно в фазї актівного вывоя (WIP). В актуалній верзії не є проходжіня гры повне — доступный герный обсяг дочасно кончіть на зачатку локації Steamworks при заблокованім ліфту, котрый є частёв сюжету.<ref>{{Cite web |url=https://gamebanana.com/mods/496958 |title=Undertale: Red & Yellow (WIP) |publisher=GameBanana |author=Shinix |language=en |accessdate=2026-08-18}}</ref> === Deltarune Yellow === Окрем прямых модіфікацій вела популарность гры к взнику самостатных фанушиковскых выростків. Найвыразнїшым з них є проєкт під назвов „Deltarune Yellow“, котрый вывивать незалежный тім на челї з вывояром під псевдонімом toastemperor1.<ref name="gj_dy">{{Cite web |url=https://gamejolt.com/games/deltaruneyellow/981988 |title=Deltarune Yellow |author=toastemperor1 |website=Game Jolt |language=en |access-date=2026-08-18}}</ref> На роздїл од оріґіналной гры і векшыны модів, котры хоснують средства мотора GameMaker, тота гра взникать од нулы на отворенім моторї Godot.<ref>{{Cite web |url=https://toastemperor1.itch.io/deltarune-yellow |title=Deltarune Yellow by toastemperor1 |website=itch.io |language=en |access-date=2026-08-18}}</ref> Концепчно є проєкт презентованый як „фанушиковска гра на фанушиковску гру“ і переносить поставы з гры „Undertale Yellow“ до світа гры „Deltarune“. Головнов поставов є Канако, котра ся трапить в таємнім „Темнім світї“ (Dark World).<ref>{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=uoVyzycd_dY |title=Deltarune Yellow Chapter 1 Playthrough |publisher=YouTube |language=en |access-date=2026-08-18}}</ref> То кардінално мінять герный процес: намісто класічных боїв єдного проти єдного была заведжена сістема ґруповых боїв. Грач овладать одразу дакілько постав, причім хоснує механікы маґії, тімовых дїй (Acts) і тактічной шкалы напятя (TP). Проєкт не мать жадной офіціалной звязи з тімом Team UTY а іде вылучно о фанушиковскый кросовер, котрый споює штіл і механікы двох розлічных гер. Став вывоя ся реґуларно актуалізує на платформі Game Jolt у формі денників вывоярїв.<ref name="gj_dy" /> == Референції == {{референції}} == Одказы == * [https://gamejolt.com/games/UndertaleYellow/136925 Undertale Yellow] на [[Game Jolt]] * [https://www.indiedb.com/games/undertale-yellow Undertale Yellow] на [[IndieDB]] * [https://www.imdb.com/title/tt31539357/ Undertale Yellow] на [[IMDb]] {{Undertale|state=collapsed}} [[Катеґорія:Гры про Windows]] [[Катеґорія:Відеогры про єдного грача]] [[Катеґорія:Ролёвы відеогры]] [[Катеґорія:Відеогры в ретро штілї]] [[Катеґорія:Незалежны відеогры]] [[Катеґорія:Фанушиковскы гры]] [[Катеґорія:Відеогры з року 2023]] [[Катеґорія:Відеогерны пріквелы]] [[Катеґорія:Undertale]] [[Катеґорія:Портал фентезі]] o7d09phvnocxb65wd8d1y6xq0g3b0sc 169615 169605 2026-09-16T08:30:05Z Halajkovič 33393 /* */ 169615 wikitext text/x-wiki {{Діалект|Пряшівскый діалект русиньского языка|пряшівскым діалектом|пряшівскый}} {{Інфобокс відеогра | назва = Undertale Yellow | образ = [[Файл:Undertale Yellow vector logo on black borders.svg|250px]] | опис = Лоґо гры | вывоярь = Team Undertale Yellow | выдаватель = [[Game Jolt]] | жанер = ролёва відеогра, пригоды | платформа = [[Microsoft Windows]] | датум_выданя = 9. децембра 2023 | режім = Гра єдного грача | язык = [[Анґліцькый язык|анґліцькый]] | режісер = MasterSwordRemix | сценаріста = Pippy V<br>MasterSwordRemix<br>AWildDaydreamer | проґраматор = Spasco<br>MysteryRacer | умелець = AWildDaydreamer<br>Fireburn02<br>Gaziter<br>Emmalume | композітор = MasterSwordRemix<br>MyNewSoundtrack<br>NoteBlock | мотор = GameMaker Studio }} '''Undertale Yellow''' ('''UTY'''), даколи просто '''жóвтуха''' (з {{lang-en|yellow}} – жовтый) є [[ролёва відеогра]], котра вышла на [[Game Jolt]] про [[Microsoft Windows]] [[9. децембер|9. децембра]] [[2023]]. Гра, котру вывинув тім Team Undertale Yellow як фанушиковскый [[пріквел]] к грї [[Undertale]], розповідать сюжет о [[Фіктівна постава|поставі]] зо жовтов (шестов) душов з гры [[Undertale]], котра путує незнамов дорогов, жебы ся вернути на поверьх.<ref>{{Cite web|date=2023-12-11|title=Fan-Made Free-to-Play Undertale Prequel Has Been Released|url=https://80.lv/articles/fan-made-free-to-play-undertale-prequel-has-been-released/|accessdate=2023-12-21|website=80.lv|language=en}}</ref> == Грательность == Undertale Yellow є ролёва гра, котра хоснує подобны герны механікы як Undertale. Грач овладать поставу, котра ся очухать в Підземлї, величезна підземна країна повной монштрів. Подобно як в Undertale, грач дослїджує розлічны міста, стрїчать ся з множством постав і рїшать гаданкы на дорозї к замку краля Азґора. Окрем знамых локацій і постав зо свого передходцю гра понукать много оріґіналных реґіонів і монштрів. Окрем того быв захованый концепт, подля котрого діалоґы і обтяжность гры прямо залежать од рїшінь грача – забити або змиловати монштрів, з котрыма ся стрїчать. Єдным з ключовых роздїлів меджі гров Undertale Yellow і єй передходцём є герна постава, особа [[Небінарный род|недефінованого поглавя]]<ref>{{Cite web|last=MasterSwordRemix|date=2023-12-01|title=Clover as well as frisk/chara will be asexual/they/them?|url=https://www.tumblr.com/undertale-yellow/735532411639791616/clover-as-well-as-friskchara-will-be|website=Tumblr|language=en-US}}</ref> меном Кловер, котра втїлює черту „Справедливости“. На роздїл од гры Undertale, де сі постава може вольно міняти выбаву, Кловер всягды носить ковбойскый капелюх і [[револвер]]. То до істой міры мінять механіку выбавы, протоже теперь грач не мінять збраню або панцірї, але розлічны тіпы муніції і додатків на посилнїня атакы ай обороны. Окрем того мать Кловер можность бігати по підземнім свїтї за помочі клавесы „Shift“ або „X“, тогды як постава в Undertale може лем ходити. Почас свого путованя грач бере участь в ходовых битках з монштрами. Почас ходу противника грач овладать малым сердцём, котре представлює душу Кловера, жебы обышов атаку тіпу „bullet hell“. Дакотры бої з босами вводять дочасны режімы, котры мінять рух і способности душі. Кедь грач програть з босом, може то дораз скусити зась на образовцї Game Over. Во своёму ходу сі грач може выбрати з можности FIGHT (бой), ACT (дїя), ITEM (предметы) і MERCY (змилованя), з котрых кажда фунґує подобно як в грї Undertale. Кедь є уж зволена можность FIGHT (БОЙ), намісто звычайного указовача вдарїню ся обявить терч на стрїльбу і грач мусить стиснути ґомбічку в істім часї, жебы міг овладати способованя шкоды. == Сюжет == Подїї гры Undertale Yellow ся одогравать во свїтї Undertale, де были монштры увязнены під горов Ебот по поражцї во войнї проти людей. Азґор, краль монштрів, назберав пять зо семох людьскых душ потребных на подоланя барьєры ведучой на поверьх. Історія зачінать, кедь ся Кловер, людьске дїтя, лїзе на гору, жебы знайти пять страченых людей. По скоку до Підземля, кралёвства монштрів, стрїчать сочувствованого монштра меном Торіел. В містности з выпиначами єден з выпиначів в гаданцї ся ламать і пошле Кловера до Темных руїн. Теперь, кедь є постава сама, стрїчать Квітика, мудру квітку, котра му давать оглядом герных механік і рекомендує поставі Кловер, жебы ся выдав на дорогу до замку Азґора. Таксамо уможнює му выужыти свою рїшытельность на уложіня гры і записаня проґресу в потребній точцї. При путованю Підземлём Кловер дослїджує розлічны локаліты і стрїчать ся з многыма монштрами. В Темных руїнах постава стрїчать вампірьского монштра меном Давл, з котрого дому веде дорога до лїса Сновдіна. По опущіню Руїн стрїчать Кловер Мартлет, птаха члена Кралёвской варты. Кловер хоснує Мартлетів плїт на путованя зо Сновдіна до Хотленда, локаліты найблизшой к замку Азґора. Зражка з перепонов їх лемже одшмарить до пустынных Дюн. В містї під назвов Дикый выход постава стрїчать Старло, містьского шеріфа зо звіздами на голові, і Церобу, монштра подобного на кіцуне і Старлого приятеля з дїтства. Почас побытю там ся грач дізнав о умертім мужови Церобы, Чуджінови, і їх дївкы Канако, причім послїдня счезнула. Кловер поразить Старла в бою і потім ся дістане до опущеного поднику знамого як „Steamworks“, де жыє неприятельскый робот меном Аксіс. Кловер мусить через нёго пройти, жебы ся дістати до Хотленда. Каждый монштер, котрый ся обявить почас дорогы, вступить до боя з грачом і дає му на выбер: забити або змиловати. === Невтралный конець === Історія гры ся одвивать в залежности од того, як грачі справують стрїтнутя з монштрами. Рїшіня забити дакотрых, але не вшыткых монштрів веде к „невтралному“ концю. По проходжены Steamworks і перемозї над роботом Аксіс в дуелї єден на єдного дістане Кловер лист од Мартлет, жебы ся стрїтили на даху UG Apartments в Хотлендї. Там предложе Кловерови, жебы зістав в Підземлї і выгнув ся конфронтацій з Азґором. Кедь ся Кловер майже сугласить, Квітик їх обох забє, розъяреный тым, же ёго план дістати cя ку кралёви провалив. Розкрытём своєй правдивой формы Квітик признавать, же быв свідком того, як грач зістав або умерав в Підземлї в каждій попереднїй часовій лінії. Жебы змінити ход своєй історії, Квітик перепнув выпинач в Руїнах перед приходом Кловера. В Кловеровій голові ся одогровать ночна mora в подобі серії босів, кедь ся Квітик покушать ёго людьску душу. Лемже ся наконець Квітикови тот бой омерзить; з одкликанём ся на Кловерове одмітнутя вздати ся, верне часову лінію на повный зачаток в надїї, же постава досягне лїпшый конець в далшім покусї, і гра нагле кончіть, чім ся завершує цікл сюжету. === Добрый (паціфістічный) конець === Рїшіня не забити жадного з монштрів веде к „паціфістічному“ концю. Цероба розкрывать, же єй дївка Канако „схалїла“ до комы а єй тїло ся находить в лабораторії кралёвской ученкынї Алфіс в Хотлендї. Твердячі, же є то найскорша дорога, Цероба спроваджать Кловера через Steamworks; вєдно поступують локаціёв і мірно поразять робота Аксіс. Обявить ся Старло, котрый спохыбнює Церобіны мотівы, нашто вна в паніцї утїче і несвідомо опустить Кловера. Кедь Кловер і Мартлет дослїджують єй дім, розкрывать Чуджінів покус створити серум, котрый посилнює душу монштра, з помочі душы людей і „бос монстра“, чім розкрывать Церобін план привести дївку к розуму з помочі Кловеровой душі. По стрїтнуты на даху UG Apartments ся Кловер і Мартлет выдавають до Нового дому, де ся находять Цероба і Старло. Цероба, котра зразила до замлїтя двох далшых монштрів, атаковать протаґоніста в послїднїм бої. Cпоминкы Церобы почас биткы указують, же Канако упала до депресії потім, што пересвідчіла Церобу, жебы на нёй выпробовав серум. По поражцї од Кловера Цероба безнадїйно падать і просить Кловера, жебы ю добив. Кедь грачі забють Церобу, Старло выразить свою неволю проти поставы, як лем одыйде, а Мартлет одпроваджовать Кловера до тронной салы замку; гра кончіть тым, же Азґор сі в резултатї биткы возьме людьску душу. В другім концї Церобіне змилованя ю підбурює, жебы выразила жалость над своїма дїями, як ся змірить з ґрупов; гра кончіть тым, же Кловер ся вырїшив пожертвовати свою душу, жебы міг помочі ослободити монштрів. В такім припадї є по тітулках мож бачіти сцену, в котрій Далв, Мартлет, Старло і Цероба шмарять Кловерів капелюх і револвер на плоти в Вотерфоллї, котра на концї вымітує предметы на складку. Тот конець робить фанушиковскый пріквел канонічным Undertale, протоже в будучности найдуть ковбойскый капелюх і порожнїй піштоль на складцї одпаду іншы поставы гры. === Немілосердный (ґеноцідный) конець === Забитя каждого монштра, з котрым мож боёвати, головно посередництвом ґріндінґу, веде к концю „Ґеноціда“ або „Без змилованя“. Кедьже протаґоніста ся ставать штораз крутїшым і аґресівнїшым, історія гры набывать темны тоны. По знічіню вшыткых неприятелїв в Руїнах Кловер вымусить Мартлет утечі, нашто ся постава сама сїдать на плїт до Дюн. В Дюнах Кловер в дуелї на смерть застрїлить Старла і забє Церобу, кедь ся та покушать помстити за свого приятеля. В Steamworks постава терорізує робота Аксіс, як го зничіть силным выстрїлом зо свого револвера. На даху UG Apartments ся Мартлет з помочі серуму з лабораторії Алфіс перемінить на міцне бытя і покусить ся заставити Кловера. Потім, як Мартлет помре і розтопить ся в резултатї бочных ефектів серуму, Квітик ся видимо розгнївать на грача за ёго дїї, але трафунком розкрыть своє прагнїня вкрасти людьскы душы. Вдяка новій силї Кловер блокує способность Квітика захранити ся, чім перекрыть ёго утїк, і забє го. По вступі до тронной салы замку Кловер моментално поразить Азґора міцным лучом выстрїленым зо своєй душы. Гра кончіть тым, же Кловер абсорбовать душу краля і перекрочіть барьєру з пятёма захраненыма людьскыма душами. Взглядом на крутость подїї того конця є єдиный, котрый є цалком незлучітельный з каноном Undertale. == Вывой і выданя == {{Цитат збоку|Содержанье=Гра „Undertale“ іншпіровала многых к створїню дачого чудесного і тото не є выняток. По першім проходжіню гры „Undertale“ єм лежав в постели і тота ідея мі пришла практічно трафунково. Здало ся мі, же вшыткы детайлы перфектно ся збігли, і так єм ся пустив до роботы, одразу як то было можне.|Заглавье=MasterSwordRemix 2016<ref>{{cite interview |author=MasterSwordRemix |interviewer=Kenny McKee |title=Interview: MasterSwordRemix of Undertale Yellow |work=Hey Poor Player |date=2016-12-09 |url=https://www.heypoorplayer.com/2016/12/09/interview-masterswordremix-of-undertale-yellow/ |access-date=2024-01-19 |archive-date=2024-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240120024429/https://www.heypoorplayer.com/2016/12/09/interview-masterswordremix-of-undertale-yellow/ |url-status=live }}</ref>|Заглавье долов = 1 |Полога=right|width=500px}} Вывой гры „Undertale Yellow“ зачав по тім, што [[Тобі Фокс]], творця гры „Undertale“, дав к нїй згоду по контактї з тімом Team Undertale Yellow. Вывой гры тырвав практічно вісем років (точнїше 7 років і 10 місяцїв).<ref>{{Cite news|title=Undertale Fan Prequel is Almost Done|author=Sullivan|first=Kean|url=https://gamerant.com/undertale-yellow-fan-prequel/|website=Game Rant|date=2022-01-19|access-date=2023-12-15|lang=en|archive-date=2023-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20231215175556/https://gamerant.com/undertale-yellow-fan-prequel/|url-status=live}}</ref> Гра, створена на моторї [[GameMaker|GameMaker Studio]], была выдумана писателём і складателём MasterSwordRemixom. Офіціално ознамлїня о нїй ся обявило в апрілї 2016 вєдно з трейлером „Soonish“ з невстановленым датумом выданя.<ref>{{YouTube|id=Vru1B9snXoo|title=Undertale Yellow (Official Reveal Trailer)|lang=en}}</ref> Почас вывоя ся к тіму вывоярїв Undertale Yellow придало дакілько аніматорів, малярїв, складателїв і сценарістів, чім ся наконець створив тім з веце як двадцятёма членами.<ref>{{Cite web|url=https://www.igromania.ru/news/133465/fanatyi-undertale-vyipustili-igru-prikvel-posle-bolee-7-let-razrabotki/|title=Фанаты Undertale выпустили игру-приквел после более 7 лет разработки — Игромания|lang=ru|author=Kuleshova|first=Ekaterina|website=Igromania|access-date=2023-12-12|archive-date=2023-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20231212063120/https://www.igromania.ru/news/133465/fanatyi-undertale-vyipustili-igru-prikvel-posle-bolee-7-let-razrabotki/|url-status=live}}</ref> Хоць ся спочатку плановало выданя в зимі 2022,<ref>{{Cite web|url=https://kotaku.com/undertale-fan-prequel-six-years-in-the-making-almost-do-1848375747|title=Undertale Fan Prequel Six Years In The Making Almost Done, Looks Fantastic|lang=en|author=Fahey|first=Mike|website=[[Kotaku]]|date=2022-01-18|access-date=2023-12-12|archive-date=2023-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20231212063120/https://kotaku.com/undertale-fan-prequel-six-years-in-the-making-almost-do-1848375747|url-status=live}}</ref> гра была наконець выдана 9. децембра 2023.<ref>{{YouTube|id=pr4OTPFtLrA|lang=en|title=Undertale Yellow Launch Trailer}}</ref> Гра „Undertale Yellow“ обсягує 135 саундтреків, з котрых многы выходжають зо саундтреків з гры „Undertale“. То выкликало діскусії о хоснованю матеріалів храненых авторьскыма правами в грї. Себастіан Волф, ґенералный директор сполочности [[Materia Collective]], котра ліценцовала музику з гры „Undertale“, пожадав о предложіню „опредїленого поволїня, котре было удїлене Тобі перед 7 роками“, котре дозволює вывоярьскому тіму гры Undertale Yellow хосновати музику з гры „Undertale“. Фокс в одповідї зазначів, же в послїднїй добі жадне поволїня не удїлив, єднак крітіковав справованя Волфа в тій сітуації як „крайнє непрофесіоналне“. Як оправданя предложыв, жебы тім Team Undertale Yellow пожертвовав 20 000 доларів на облюблену харітатівну орґанізацію — [[AbleGamers]].<ref>{{Cite news|title=Undertale's Toby Fox says fans should be "supported at every opportunity" amid debate over music rights in fanmade prequel|author=Ostler|first=Anne-Marie|url=https://www.gamesradar.com/undertales-toby-fox-says-fans-should-be-supported-at-every-opportunity-amid-debate-over-music-rights-in-fanmade-prequel/|website=GamesRadar+|date=2024-01-08|access-date=2024-01-08|lang=en|archive-date=2024-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20240108162558/https://www.gamesradar.com/undertales-toby-fox-says-fans-should-be-supported-at-every-opportunity-amid-debate-over-music-rights-in-fanmade-prequel/|url-status=live}}</ref> == Приятя == Гру з великым напятём очековали хоснователї YouTube і по выданю сі выслужыла позітівно одкликы. Вілл Нелсон з PCGamesN порекомендовав гру фанушикам Undertale, причім позначів, же [[Тобі Фокс]] зачінав з фанушиковсков гров EarthBound, і выразив ся, же „бачіти, як інша ґрупа вывоярїв завершать круг сюжету [...] є просто чудесно“.<ref>{{Cite web|last=Nelson|first=Will|date=2023-12-10|title=Steam's best indie game gets a colossal free prequel seven years in the making|url=https://www.pcgamesn.com/undertale/yellow|accessdate=2023-12-12|website=PCGamesN|language=en-US}}</ref> == Фанушиковскы модіфікації == === Undertale: Red & Yellow === Хоць є гра „Undertale Yellow“ сама о собі фанушиковскым дїлом, єй популарность іншпіровала далшых незалежных вывоярїв к створїню розсяглых неофіціалных модіфікацій. Найвекшу позорность комуніты выкликав проєкт під назвов „Undertale: Red & Yellow“, котрый створює незалежный вывоярь під псевдонімом Shinix. Головнов особливостёв проєкту є навернутя ку класічной герной механіцї з оріґіналной гры „Undertale“: намісто жовтой душі, котра могла стрїляти, грач овладать звычайну червену душу. Кедьже атакы неприятелїв в „Undertale Yellow“ были створены з оглядом на стрїльбу, тота зміна сі жадає нелем візуалны управы, але ай повне перероблїня взорів атаків босів, як ай адаптація діалоґів і реакцій герного світа про вшыткы три дорогы проходжіня гры (Паціфіста, Невтралный, Ґеноціда).<ref>{{Cite web |url=https://gamejolt.com/games/undertale-red-yellow/877387 |title=Undertale: Red & Yellow |publisher=Game Jolt |author=Shinix |language=en |accessdate=2026-08-18}}</ref> Наперек шпекулаціям у рамках фанушиковской комуніты ся оріґіналный тім Team UTY на вывої той модіфікації не подїлять. Проєкт не є офіціалным доповнїнём і нїґда не быв узнаный за канонічне продовжіня ани выросток історії. Шпекулації о „общім вывої“ ці помочі ся векшынов высвітлюють шпеціфіками інді-модіфікацій на моторї GameMaker: хоснованём отвореной датабазы герных средств оріґіналной гры і неформалнов комунікаціёв вывоярїв на соціалных сїтях, што єднак проєкт не робить офіціалным. К авґусту 2026 є модіфікація іщі незмінно в фазї актівного вывоя (WIP). В актуалній верзії не є проходжіня гры повне — доступный герный обсяг дочасно кончіть на зачатку локації Steamworks при заблокованім ліфту, котрый є частёв сюжету.<ref>{{Cite web |url=https://gamebanana.com/mods/496958 |title=Undertale: Red & Yellow (WIP) |publisher=GameBanana |author=Shinix |language=en |accessdate=2026-08-18}}</ref> === Deltarune Yellow === Окрем прямых модіфікацій вела популарность гры к взнику самостатных фанушиковскых выростків. Найвыразнїшым з них є проєкт під назвов „Deltarune Yellow“, котрый вывивать незалежный тім на челї з вывояром під псевдонімом toastemperor1.<ref name="gj_dy">{{Cite web |url=https://gamejolt.com/games/deltaruneyellow/981988 |title=Deltarune Yellow |author=toastemperor1 |website=Game Jolt |language=en |access-date=2026-08-18}}</ref> На роздїл од оріґіналной гры і векшыны модів, котры хоснують средства мотора GameMaker, тота гра взникать од нулы на отворенім моторї Godot.<ref>{{Cite web |url=https://toastemperor1.itch.io/deltarune-yellow |title=Deltarune Yellow by toastemperor1 |website=itch.io |language=en |access-date=2026-08-18}}</ref> Концепчно є проєкт презентованый як „фанушиковска гра на фанушиковску гру“ і переносить поставы з гры „Undertale Yellow“ до світа гры „Deltarune“. Головнов поставов є Канако, котра ся трапить в таємнім „Темнім світї“ (Dark World).<ref>{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=uoVyzycd_dY |title=Deltarune Yellow Chapter 1 Playthrough |publisher=YouTube |language=en |access-date=2026-08-18}}</ref> То кардінално мінять герный процес: намісто класічных боїв єдного проти єдного была заведжена сістема ґруповых боїв. Грач овладать одразу дакілько постав, причім хоснує механікы маґії, тімовых дїй (Acts) і тактічной шкалы напятя (TP). Проєкт не мать жадной офіціалной звязи з тімом Team UTY а іде вылучно о фанушиковскый кросовер, котрый споює штіл і механікы двох розлічных гер. Став вывоя ся реґуларно актуалізує на платформі Game Jolt у формі денників вывоярїв.<ref name="gj_dy" /> == Референції == {{референції}} == Одказы == * [https://gamejolt.com/games/UndertaleYellow/136925 Undertale Yellow] на [[Game Jolt]] * [https://www.indiedb.com/games/undertale-yellow Undertale Yellow] на [[IndieDB]] * [https://www.imdb.com/title/tt31539357/ Undertale Yellow] на [[IMDb]] {{Undertale|state=collapsed}} [[Катеґорія:Гры про Windows]] [[Катеґорія:Відеогры про єдного грача]] [[Катеґорія:Ролёвы відеогры]] [[Катеґорія:Відеогры в ретро штілї]] [[Катеґорія:Незалежны відеогры]] [[Катеґорія:Фанушиковскы гры]] [[Катеґорія:Відеогры з року 2023]] [[Катеґорія:Відеогерны пріквелы]] [[Катеґорія:Undertale]] [[Катеґорія:Портал фентезі]] 1qjo1m7gyn11c5m7hhowbx6q6o0eb6b Шаблона:Высловность2 10 25089 169589 2026-09-15T15:51:49Z Halajkovič 33393 Створена сторінка: <span title="Высловность/чітаня">[[Транскріпція (лінґвістіка)|высл.]] ''{{{1}}}''</span> 169589 wikitext text/x-wiki <span title="Высловность/чітаня">[[Транскріпція (лінґвістіка)|высл.]] ''{{{1}}}''</span> 3mh8a09zldu0ued45hzap2pkw248jzw Undertale 0 25090 169591 2026-09-15T19:28:25Z Halajkovič 33393 Створена сторінка: {{Infobox | bodystyle = width: 23em; font-size: 89% | above = Undertale | titlestyle = | abovestyle = background-color: #E9EAEE | headerstyle = background-color: #E9EAEE | image = [[Файл:Undertale vector logo on black borders.svg|250px]]<br>Лоґо гры | caption = | label1 = Вывоярь | data1 = [[Тобі Фокс]]{{efn|Конзоловы верзії вывинуло штудіо [[8-4]].<ref name="psdev">{{c... 169591 wikitext text/x-wiki {{Infobox | bodystyle = width: 23em; font-size: 89% | above = Undertale | titlestyle = | abovestyle = background-color: #E9EAEE | headerstyle = background-color: #E9EAEE | image = [[Файл:Undertale vector logo on black borders.svg|250px]]<br>Лоґо гры | caption = | label1 = Вывоярь | data1 = [[Тобі Фокс]]{{efn|Конзоловы верзії вывинуло штудіо [[8-4]].<ref name="psdev">{{cite web |url=https://blog.playstation.com/2017/06/13/undertale-is-coming-to-playstation/ |title=''Undertale'' is Coming to PlayStation! |quote=Along the way that transformed into having them develop and publish the PlayStation versions, too. |last=Fox |first=Toby |website=PlayStation.Blog |date=June 13, 2017 |access-date=June 22, 2020 |archive-date=May 31, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200531203049/https://blog.playstation.com/2017/06/13/undertale-is-coming-to-playstation/ |url-status=live }}</ref><ref name="swdev">{{cite game |title=Undertale |platform=Nintendo Switch |developer=(([[Toby Fox]]; [[8-4]])) |publisher=8-4 |year=2018 |scene=Credits |quote=Nintendo Switch Conversion: 8-4, Ltd.}}</ref>}} | label2 = Выдаватель | data2 = {{ubl|Тобі Фокс{{efn|Выданы властным накладом про ПК}}|8-4{{efn|Конзоловы верзії выдало штудіо 8-4.}}}} | label3 = Жанер | data3 = [[ролёва відеогра]], [[пригоды]] | label4 = Платформа | data4 = {{ubl|OS X|Windows|Linux|PlayStation 4|PlayStation Vita|Nintendo Switch|Xbox One}} | label5 = Датум выданя | data5 = {{Collapsible list|title={{nobold|15. септембра 2015}} |'''OS X''', '''Windows''' |15. септембра 2015 |'''Linux''' |17. юлія 2016 |'''PS4, PS Vita''' |15. авґуста 2017 |'''Nintendo Switch''' |18. септембра 2018 |'''Xbox One''' |16. марца 2021 }} | label6 = Режім гры | data6 = [[Гра єдного грача]] | label7 = Язык | data7 = [[Анґліцькый язык|анґліцькый]] і [[японьскый язык|японьскый]] | header10 = Творцёве | header10style = background-color: #e0e0e0; | label11 = Сценаріста | data11 = Тобі Фокс | label12 = Герный дізайнер | data12 = {{ubl|[[Теммі Чанґ]]|Тобі Фокс<ref name="Undertale Art Book" />}} | label13 = [[Проґраматор]] | data13 = Тобі Фокс | label14 = Композітор | data14 = Тобі Фокс | header15 = Технічны детайлы | header15style = background-color: #e0e0e0; | label16 = Мотор | data16 = GameMaker Studio | label17 = Носіч | data17 = Діґітална дістрібуція | label18 = Наслїдуюча гра | data18 = [[Deltarune]] | header19 = {{Офіціална сторінка}} }} '''Undertale''' ({{Высловность2|Андерте́йл}}; дословно з [[анґліцькый язык|анґл.]] „Підземна приповідка“; штілізовано як '''UNDERTALE''') є [[ролёва відеогра]] з року 2015, котру створив америцькый незалежный вывоярь [[Тобі Фокс]]. Грач овладать дїтя, котре впало до Підземля: розсяглой, одляглой области під земскым поверьхом, оддїленой маґічнов барьєров. Почас дорогы назад на поверьх ся грач стрїчать з розлічныма монштрами, з котрых дакотры з ним можуть вступити до боя. Боёва сістема полїгать в тім, же грач мусить маневровати меджі „mini-bullet hell“ атаками противника. Може вырїшыти успокоёвати монштрів, жебы їх змиловати намісто того, жебы їх забити. Тоты выберы впливають на перебіг гры, причім діалогы, поставы і сюжет ся мінять в залежности од резултатів. Окрем ґрафічных концептів і дізайнів постав, котры створила [[Теммі Чанґ]] і далшы гостюючі дізайнеры, Фокс вывинув цїлу гру сам, в тім чіслї сценаря і музикы. Гра черьпала іншпірацію з дакількох жрїдел, меджі котры належали серії ролёвых гер „Brandish“, „Mario & Luigi“ і „Mother“, серія [[стрїлячка|стрїлячок]] тіпу „bullet hell“ „Touhou Project“ і ролёва гра „Moon: Remix RPG Adventure“. Гра Undertale мала спочатку выйти в половинї рока 2014, дішло єднак к запізнїням. Гра Undertale вышла про OS X і Windows в септембрї 2015. В роцї 2016 была портована на Linux, в роцї 2017 на PlayStation 4 і PlayStation Vita, в роцї 2018 на Nintendo Switch і в роцї 2021 на Xbox One. Гра была оцїнена за свою тематіку, боёву сістему, музичный допровод, оріґіналность, сюжет, діалогы і поставы, хоць реакції на вытварный штіл были змішаны. Продало ся з нёй найменше пять міліонів копій. Была номінована на дакілько оцїнень, в тім чіслї тітулу „Гра рока“ од дакількох герных публікацій і подїй, і є поважована за єдну з найлїпшых відеогер, котры коли взникли. Гра з паралелным сюжетом, Deltarune, выходила по епізодах од року 2018 аж до єй повного выданя в роцї 2025; пята капітола вышла в юнї 2026 і далшы капітолы суть во вывої. == Грательность == Undertale є ролёва відеогра з поглядом згоры.<ref name="rps funniest" /> В грї грач овладать дїтя і выконує задачі, жебы поступив в сюжетї.<ref name="Destructoid Review" /> Грачі дослїджують підземный світ повный міст і пещер і почас своєй дорогы мусять рїшыти множство гаданок.<ref name="Destructoid Review" /><ref name="Boing Boing" /> Підземный світ є домом монштрів, з котрых многы вызывають грача на дуел;<ref name="Boing Boing" /> грачі вырїшують, ці їх забють, утечуть перед нима або ся з нима скамаратять.<ref name="Destructoid Review" /><ref>{{cite news |url=https://www.rockpapershotgun.com/2015/10/15/conversations-with-myself-on-undertales-universal-appeal/ |title=Conversations With Myself: On ''Undertale''<nowiki>'s</nowiki> Universal Appeal |author=Smith, Adam |date=October 15, 2015 |website=[[Rock Paper Shotgun]] |publisher=[[Gamer Network]]|access-date=May 16, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160516012147/https://www.rockpapershotgun.com/2015/10/15/conversations-with-myself-on-undertales-universal-appeal/ |archive-date=May 16, 2016 |url-status=live}}</ref> Выберы, котры грач зробить, радікално впливають на сюжет і цїлковый перебіг гры, причім моралка грача є основним каменём вывоя гры.<ref>{{Cite web |last=Couture |first=Joel |date=October 27, 2015 |title=How ''Undertale'' makes you think hard before killing monsters |url=https://www.gamedeveloper.com/design/how-i-undertale-i-makes-you-think-hard-before-killing-monsters |access-date=November 12, 2023 |website=Gamasutra |language=en |archive-date=November 12, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231112215104/https://www.gamedeveloper.com/design/how-i-undertale-i-makes-you-think-hard-before-killing-monsters |url-status=live }}</ref> Кедь ся грачі стрїчать з противниками у рамках предписаных подїй або трафунковых стрїтнуть, пройдуть до боёвого режіму. Почас боїв грачі овладають мале сердце, котре представлює їх душу, і мусять маневровати помеджі атаками, котры на них выпущають противницькы монштры, подобно як в стрїлянинї тіпу „bullet hell“.<ref name="Destructoid Review" /><ref name="Boing Boing" /> В перебігу гры ся обявують новы елементы, як суть фаребны перешкоджіня і дуелы з босами, котры мінять способ, котрым грачі овладають сердце.<ref name="RPS: Scrollbars" /> Грачі можуть вырїшыти атаковати противника, што вымагать притискати на ґомбічку в справнім часї. Забиванём противників грач здобывать EXP (чім ся звышує ёго LOVE) і золото.<ref name="Escapist EarthBound" /> Помочов можности ACT може сконтролёвати атакуючі і оборонны атрібуты противника, як ай выконати розлічны далшы дїї, котры ся одлишать в залежности од противника.<ref name="Destructoid Review" /> Кедь грач хоснує справно дїї на реакцію на противника або го атакує, покы не мать низке HP (але ай все жывый), може вырїшыти змиловати го і завершыти бой без того, жебы го забив.<ref name="IndieGames Guilt" /> Жебы было можне дакотры дуелы з босами завершыти міровов дорогов, грач мусить прожыти, покы постава, з котров ся бє, не завершыть свій діалоґ. Гра понукать дакілько обног сюжету і розлічны завершіня в залежности од того, ці грачі вырїшать противників забити або змиловати; вдяка тому є можне гру завершыти без забитя єдиного противника.<ref name="Polygon Gameplay" /> Монштры будуть почас боя комуніковати з грачом і гра буде грачам ознамлёвати, котры суть почутя і дїї даного монштра.<ref name="RPGamer Review" /> Атакы противників ся мінять в залежности од того, як з нима грачі комунікують, як ай од уровни обтяжности.<ref name="Boing Boing" /><ref name="RPGamer Review" /> Гра ся операть о ряд метафікчных елементів в грательности, як ай в сюжетї.<ref name="Wired">{{cite magazine |url=https://www.wired.com/2016/01/metafiction-games/ |title=The Best New Videogames Are All About … Videogames |first=Jack |last=Muncy |date=January 18, 2016 |access-date=January 18, 2016 |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |publisher=[[Condé Nast]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20160327004328/http://www.wired.com/2016/01/metafiction-games/ |archive-date=March 27, 2016 |url-status=live}}</ref> Кедь грачі при другім проходжіню гры беруть участь в бої з босом, діалоґ ся змінить в залежности од дїї в попереднїх проходжінях.<ref name="Kotaku Secrets" /> == Сюжет == Гра Undertale ся одогравать в Підземлї, царьстві, до котрого были монштры выгнаны по зачатку войны з людми іщі перед подїями в грї. Підземля є од поверьху оддїлены маґічнов барьєров з єдинов дїров на верьху Еботт. На зачатку гры впаде людьске дїтя з верьху Еботт до Підземля і стрїтне ся з Квітиком, чутливов квітков, котра грача научіть герны механікы і бреше му о „LV“ або „LOVE“ в сназї го забити. Людьске дїтя потім захранить Торіел, матерьскый монштер подобна козї, котра го научіть, як прожыти конфлікты в Підземлї без забиваня. Мать в умыслї дїтя адоптовати, жебы го охранила перед Асґором, кралём Підземля. Грач наконець зохабить Торіел, жебы выглядав Асґоровый замок, в котрім ся находить барьєра ведуча до світа на поверьху. Стрїчать ся з дакількома монштрами, як суть скелеты Санс і Папайрус, двоє братів, котры стражать лїс Сновдін; Андайн, велителька кралёвской ґарды; Алфіс, кралёвска науковіця; і Меттатон, роботічный телевізный модератор, котрого створила Алфіс. З векшынов монштрів ся бєме, причім грач сі може выбрати, ці їх забє, або змилує і припадно ся з нима скамаратить. Почас своєй дорогы ся грач дізнає, же перед многыма роками ся Асріел, сын Асґора і Торіел, скамаратив з першым чоловіком, котрый впав до Підземля. Кедь дїтя неочековано умерло, Асріел хосновав ёго душу, жебы прошов через барьєру, з умыслом вернути тїло на поверьх. Люде, котры там жыли, напали і забили Асріела, што вело Асґора к выголошіню войны. В сучасности Асґор назберав шість душ павшых людей і потребує іщі єдну, жебы міг зніщіти барьєру. Конець гры залежить од того, як грач перейде стрїтнутя з монштрами.<ref name="polygon endings"/><ref name="Polygon Gameplay" />{{efn|Тоты три концї ся означують як: „невтралный перебіг“, „правдивый паціфістічный перебіг“ і „ґеноцідный перебіг“ (менше обычайно знамый як „перебіг без змилованя“).<ref name="Kotaku Secrets" /><ref name="IGN Review" /><ref name="avclub" />}} Кедь грач забив дакотрых, але не вшыткых монштрів, або не забив жадного, чекать го „невтралный“ конець. Грач дійде до Асґорового замку і є змушеный з ним боёвати. Санс заставить грача перед їх конфронтаціёв і одкрыє, же „LOVE“ і „EXP“ суть скорочіня про „уровень насилства“ і „боды забитя“.{{efn|В ролёвых грах суть „LV“ і „EXP“ скорочінями про [[скушеностны боды|„уровень [скушености]“ і „скушеностны боды“]], причім є желателно їх звышовати.<ref>{{cite book |last=Moore |first=Michael E. |date=2011 |title=Basics of Game Design |publisher=[[A K Peters, Ltd.]] |page=142 |isbn=978-1-56881-433-9}}</ref>}} Санс посуджує грача на основі ёго нагромадженых „LOVE“ і „EXP“. Грач потім ся бє з Асґором, але Квітик го перерве, забє Асґора і перемінить ся на міцнїшу, ґротескну подобу тым, же вкраде людьскы душі. З помочов бунтованых душ грач поразить Квітика і може вырїшыти, ці го забє, або змилує. Грач потім зохабить Підземля. Пізнїше дістане телефонат од Санса, котрый му высвітлить став Підземля по ёго одходї. Кедь грач не забє жадного монштра перед досягнутём „невтралного“ конця, може начітати свою [[уложена гра|уложену гру]] і досягнути „правдивый паціфістічный“ конець.<ref name="avclub">{{cite web |url=https://www.avclub.com/undertale-dares-players-to-make-a-mistake-they-can-neve-1798287299 |title=''Undertale'' dares players to make a mistake they can never take back |first=William |last=Hughes |date=December 9, 2015 |access-date=January 5, 2025 |website=[[The A.V. Club]] |publisher=[[The Onion]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325162749/http://www.avclub.com/article/undertale-dares-players-make-mistake-they-can-neve-228716 |archive-date=March 25, 2016 |url-status=live}}</ref><ref name="polygon endings">{{cite web |last=Hughes |first=William |date=July 14, 2017 |title=A speedrunner is getting every ''Undertale'' ending — for 34 hours straight |url=https://www.polygon.com/2017/7/14/15971422/undertale-all-endings-100-percent-speedrun |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210720140604/https://www.polygon.com/2017/7/14/15971422/undertale-all-endings-100-percent-speedrun |archive-date=July 20, 2021 |access-date=July 20, 2021 |work=[[Polygon (website)|Polygon]]}}</ref> Укаже ся, же Квітик є [[Реінкарнація|реінкарнаціёв]] Асріела, котрого створили Алфісовы експеріменты. Саме перед дуелом з Асґором Торіел заставить бой і припоять ся к нёй ай остатнї монштры, з котрыма ся чоловік скамаратив. Квітик нападе на ґрупу і поглотить душі вшыткых людей і монштрів, жебы набыв подобу старшого Аcріела. Почас наслїдуючого боя ся чоловіку подарить споїти ся з душами своїх приятелїв і наконець поразить Асріела: Тот ся верне до дїтьской подобы, зніщіть барьєру і перед одходом выразить жалость над своїма дїянями, причім розкрыє реалне мено чоловіка як Фріск. Чоловік впаде до непритомности і кедь ся пробудить, буде відїти, же го окружають приятелї. Монштры ся мірово зась зачленять меджі людей, покы чоловік мать можность прияти Торіел за свою адоптівну матїрь. Третїй конець, знамый меджі фанушиками як конець „без змилованя“ або „ґеноніда“, настане, кедь грач забє цїлком вшыткых монштрів, з котрыма ся дасть боёвати. Мусить в каждій области [[Ґріндінґ (відеогры)|повторно выкликовати трафунковы стрїтнутя]] доты, покы не зістане жадного монштра. Тота дорога мінять дакотры аспекты гры: многы поставы ся евакуують, жебы уникнути грача, і тоты, котры зістануть, мають управены діалогы одражаючі вплив, котрый мають грачовы дїяня на герный світ.<ref name="Kotaku Secrets" /><ref>{{Cite news |last=Hall |first=Mat |date=September 22, 2018 |title=''Undertale'' Genocide run explained: How to play the game in the most evil way possible |url=https://www.eurogamer.net/undertale-genocide-run-4873 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230728031142/https://www.eurogamer.net/undertale-genocide-run-4873 |archive-date=July 28, 2023 |access-date=July 28, 2023 |work=[[Eurogamer]]}}</ref> Кедь чоловік дійде до Асґорового замку, Санс ся попробує го заставити, але не подарить ся му то і забють го. Квітик забє Асґора в намазї здобыти мілость, але є забитый чоловіком. Хара,{{efn|Тоту поставу поменує грач, причім зволене мено ся хоснує про грачів файл з уложенов гров. „Хара“ є на образовцї про поменованя означанована як „реалне мено“.}} перше впавше дїтя, котре ся скамаратило з Асріелом, ся потім обявить і вымаже світ. Жебы было можне гру грати знову, мусить грач оддати свою душу Харї, чім обновить світ і приведе к тырвалым змінам правдивого паціфістічного конця.<ref name="avclub" /> == Вывой == {{Статья в роботѣ|[[Хоснователь:Halajkovič|<span style="color:#000">H</span><span style="color:#1a1a1a">a</span><span style="color:#333">l</span><span style="color:#4d4d4d">a</span><span style="color:#666">j</span><span style="color:#808080">k</span><span style="color:#999">o</span><span style="color:#aaa">v</span><span style="color:#b5b5b5">i</span><span style="color:#bbb">č</span>]] ([[Діскузія з хоснователём:Halajkovič|<span style="color:#bbb">д</span><span style="color:#a0a0a0">і</span><span style="color:#808080">с</span><span style="color:#606060">к</span><span style="color:#404040">у</span><span style="color:#202020">с</span><span style="color:#1a1a1a">і</span><span style="color:#000">я</span>]])|section=yes|датум=21:28, 15 септембра 2026 (CEST)|1|m|section=yes|details=Секція ся праві пише, робота сі выжадує веце часу}} === Дізайн гры === === Писаня === === Музика === ==== Концертне турне ==== 17. марца 2026 было оголошено приближуюче концертне турне присвячене 25-членному орхестру, котрый буде грати музику зо саундтреку гры „Undertale“ під кураторьскым веджінём Тобі Фокса. Концерты бы мали зачати 23. авґуста 2026<ref>{{cite web |date=17 March 2026 |title=UNDERTALE: The Determination Symphony concert tour brings the beloved music of the hit indie game to more people than ever before |url=https://www.gamespress.com/UNDERTALE-The-Determination-Symphony-concert-tour-brings-the-beloved-m |access-date=14 May 2026 |website=Games Press |ref={{sfnref|Games Press|2026}}}}</ref> і будуть продовжати в [[Северна Америка|Северній Америцї]], [[Европа|Европі]], [[Споєне кралёвство|Споєнім кралёвстві]], [[Азія|Азії]] і [[Австралія|Австралії]] аж до року 2027.<ref>{{cite web |date=18 March 2026 |title=Undertale: The Determination Symphony world tour announced, begins August |url=https://www.rpgsite.net/news/19904-undertale-the-determination-symphony-world-tour-dates-tickets |access-date=14 May 2026 |website=RPG Site |ref={{sfnref|RPG Site|2026}}}}</ref> == Выданя == {{Статья в роботѣ|[[Хоснователь:Halajkovič|<span style="color:#000">H</span><span style="color:#1a1a1a">a</span><span style="color:#333">l</span><span style="color:#4d4d4d">a</span><span style="color:#666">j</span><span style="color:#808080">k</span><span style="color:#999">o</span><span style="color:#aaa">v</span><span style="color:#b5b5b5">i</span><span style="color:#bbb">č</span>]] ([[Діскузія з хоснователём:Halajkovič|<span style="color:#bbb">д</span><span style="color:#a0a0a0">і</span><span style="color:#808080">с</span><span style="color:#606060">к</span><span style="color:#404040">у</span><span style="color:#202020">с</span><span style="color:#1a1a1a">і</span><span style="color:#000">я</span>]])|section=yes|датум=21:28, 15 септембра 2026 (CEST)|1|m|section=yes|details=Секція ся праві пише, робота сі выжадує веце часу}} === Пропаґація === Были выданы ай далшы медіалны продукты і сувеніры повязаны з гров „Undertale“, в тім чіслї фіґурок і плішовых грачок іншпірованых поставами з гры.<ref>{{cite web |url=http://www.destructoid.com/get-your-name-in-early-for-these-undertale-figures-340372.phtml |title=Get your name in early for these ''Undertale'' figures |author=Rowen, Nic |date=February 9, 2016 |website=[[Destructoid]] |publisher=[[ModernMethod]] |access-date=May 2, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310072257/http://www.destructoid.com/get-your-name-in-early-for-these-undertale-figures-340372.phtml |archive-date=March 10, 2016 |url-status=live}}</ref> Офіціално саундтрек к грї выдало музичне выдавательство Materia Collective, котре ся шпеціалізує на музику з відеогер,<ref>{{cite web |url=http://store.steampowered.com/app/391570/ |title='Undertale' Soundtrack |website=[[Steam (service)|Steam]] |publisher=[[Valve Corporation|Valve]] |access-date=May 2, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160109184400/http://store.steampowered.com/app/391570/ |archive-date=January 9, 2016 |url-status=live}}</ref> в тот істый день як самотна гра. Окрем того вышли два офіціалны албумы з кавер верзіями пісень з гры „Undertale“: металово-електронічный албум „Determination“ з року 2015 од RichaadEB і Емі Вотерс<ref>{{cite web |url=http://steamed.kotaku.com/undertale-has-an-officially-sanctioned-fan-album-and-i-1751497766 |title=''Undertale'' has an officially sanctioned fan album, and it's awesome. |author=Grayson, Nathan |date=January 6, 2016 |website=[[Kotaku]] |publisher=[[Gawker Media]] |access-date=May 2, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331192340/http://steamed.kotaku.com/undertale-has-an-officially-sanctioned-fan-album-and-i-1751497766 |archive-date=March 31, 2016 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=https://determination-ut.bandcamp.com/album/determination |title=Determination |author1=RichaadEB |author2=Waters, Amie |website=[[Bandcamp]] |access-date=July 6, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204135856/https://determination-ut.bandcamp.com/album/determination |archive-date=December 4, 2020 |url-status=live}}</ref> і джезовый албум „Live at Grillby's<!-- Назвы албумів суть подля штандартів написаны курзівов. -->“ з року 2016 од Карлоса Іні.<ref>{{cite magazine |url=https://www.gameinformer.com/b/news/archive/2016/02/06/official-undertale-jazz-album-released.aspx |title=Official Undertale Jazz Album Live At Grillby's Released |author=Gwaltney, Javy |date=February 6, 2016 |magazine=[[Game Informer]] |publisher=[[GameStop]] |access-date=May 2, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160502123402/http://www.gameinformer.com/b/news/archive/2016/02/06/official-undertale-jazz-album-released.aspx |archive-date=May 2, 2016 |url-status=live}}</ref> Далшый джезовый дуетовый албум заложеный на піснях з гры „Undertale“, „Prescription for Sleep“, выдали в роцї 2016 саксафоніста Норігіко Нібіно і піаністка Аякі Сато.<ref>{{cite web |last=Hamilton |first=Kirk |date=December 5, 2016 |title=''Undertale'' just got a nice new musical tribute |url=http://kotaku.com/1789701441 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161206163614/http://kotaku.com/1789701441 |archive-date=December 6, 2016 |access-date=December 5, 2016 |work=[[Kotaku]]}}</ref> В тім істім роцї вышло ай 2-LP вінілове выданя саундтреку к грї „Undertale“, котре продуковала сполочность [[iam8bit]].<ref>{{Cite web |last=Dornbush |first=Jonathon |date=August 26, 2016 |title=''Undertale'' soundtrack Coming to Vinyl |url=http://www.ign.com/articles/2016/08/26/undertale-soundtrack-coming-to-vinyl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160827204130/http://www.ign.com/articles/2016/08/26/undertale-soundtrack-coming-to-vinyl |archive-date=August 27, 2016 |access-date=August 26, 2016 |website=[[IGN]]}}</ref> В роках 2017 і 2018 выдало выдавательство Materia Collective дві офіціалны нотовы збіркы і діґіталны албумы під назвов „UNDERTALE Piano Collections“, котрых аранжманы приправив Дейвід Пікок і награв їх Авґустін Маюґа Ґонзалес.<ref>{{cite web |url=http://www.rpgfan.com/soundtracks/undertale-piano/index.html |title=RPGFan Music – ''Undertale'' Piano Collections |website=RPGFan |access-date=July 26, 2019 |archive-date=July 11, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711000438/http://www.rpgfan.com/soundtracks/undertale-piano/index.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite magazine |date=March 3, 2018 |title=『''Undertale''』のピアノアレンジアルバム第2弾『''Undertale Piano Collections 2''』が発表。Bandcampで予約開始（試聴動画アリ） |url=https://www.famitsu.com/news/201803/03153012.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711000435/https://www.famitsu.com/news/201803/03153012.html |archive-date=July 11, 2019 |access-date=July 26, 2019 |magazine=[[Famitsu]]}}</ref> В септембрї 2019 зробила сполочность [[Nintendo]] доступным на стягнутя костім боёвника Міі іншпірованый поставов Санса про гру „Super Smash Bros. Ultimate“, вєдно з новым аранжманом композіції „Megalovania“.<ref>{{cite web |url=https://www.destructoid.com/sans-from-undertale-is-getting-a-costume-in-smash-ultimate-565839.phtml |title=Sans from ''Undertale'' is getting a costume in Smash Ultimate |first=Peter |last=Glogowski |date=September 4, 2019 |access-date=September 4, 2019 |work=[[Destructoid]] |archive-date=August 9, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809184205/https://www.destructoid.com/sans-from-undertale-is-getting-a-costume-in-smash-ultimate-565839.phtml |url-status=live }}</ref> Режісер серії „Super Smash Bros.“ Масагіро Сакурай зазначів, же Санс быв єднов з найжаданїшых постав, котры мали в грї фіґуровати.<ref>{{Cite web|url=https://youtube.com/watch?v=953dc07NMEk| archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/953dc07NMEk | archive-date=November 17, 2021 | url-status=live | title = Sans Costume in ''Smash Bros. Ultimate''! Version 5.0 Update: Home-Run Contest & More!| website=[[YouTube]] | date=September 4, 2019 }}{{cbignore}}</ref> Музика з гры „Undertale“ была тыж придана до гры „Taiko no Tatsujin: Drum 'n' Fun!“ як обсяг на стягнутя.<ref>{{Cite web |last=Doolan |first=Liam |date=October 13, 2019 |title=Undertale Song Pack Arrives In Taiko no Tatsujin: Drum 'n' Fun! As Paid DLC |url=http://www.nintendolife.com/news/2019/10/undertale_song_pack_arrives_in_taiko_no_tatsujin_drum_n_fun_as_paid_dlc |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115132924/https://www.nintendolife.com/news/2019/10/undertale_song_pack_arrives_in_taiko_no_tatsujin_drum_n_fun_as_paid_dlc |archive-date=November 15, 2021 |access-date=November 11, 2019 |website=Nintendo Life}}</ref> === Японьска локалізація === По выданю гры „Undertale“ ся поступно зачала формовати мала комуніта японьскых фанушиків, што вело к выданю неофіціалного фанушиковского локалізачного патчу зачатком рока 2016. Кедьже Фокс уж почас роботы над гров поважовав японьскый переклад за конечный цїль, конзултовав з многыма сполочностями і наконець сі выбрав сполочность 8-4, котра передтым переклала гры „Aquaria“ і „Shovel Knight“.<ref name="eightfour">{{cite web |last1=Ricciardi |first1=John |title=Breaking Down Borders: ''Undertale''<nowiki>'s</nowiki> Journey to Japan and Back |url=https://blog.playstation.com/2017/08/08/breaking-down-borders-undertales-journey-to-japan-and-back/ |website=PlayStation.Blog |access-date=September 23, 2023 |date=August 8, 2017 |archive-date=September 24, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230924210256/https://blog.playstation.com/2017/08/08/breaking-down-borders-undertales-journey-to-japan-and-back/ |url-status=live }}</ref><ref name="mandelin">{{cite book |last=Mandelin |first=Clyde |author-link=Clyde Mandelin |date=November 16, 2022 |title=UNDERTALE |series=Legends of Localization |language=English |volume=3 |edition=1st |publisher=Independently Published |publication-place=[[Tucson]] |isbn=9781945908019}}</ref> Жебы ся забезпечів єднотный штіл гры, сполочность 8-4 вырїшыла взяти до роботы лем єдну головну перекладательку, Кейко Фучічо, хоць то значіло, же выданя японьской верзії буде тырвати довше. Підпоровав ю малый тім редакторів, коректорів і проґраматора, котрый управив гру так, жебы фунґовала з японьскыма писомныма сістемами. Іщі перед зачатком перекладу зачатком рока 2016 дав Фокс тіму вывоярьскы позначкы і анотованы діалоґы і почас цїлого процесу творчости їм надале надавав підпору і рады.<ref name="mandelin"/> Кедь ПК гры не суть в Японії аж так популарны, сучасно вырїшыли выдати гру „Undertale“ ай про конзолы, причім портованя забезпечовала таксамо сполочность 8-4.<ref name="eightfour"/><ref>{{cite web |last1=Fox |first1=Toby |title=''Undertale'' is Coming to PlayStation! |url=https://blog.playstation.com/2017/06/13/undertale-is-coming-to-playstation/comment-page-2/ |website=PlayStation.Blog |access-date=September 23, 2023 |date=June 13, 2017 |archive-date=October 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231010222829/https://blog.playstation.com/2017/06/13/undertale-is-coming-to-playstation/comment-page-2/ |url-status=live }}</ref> По оголошіню локалізації многых фанушиків неочековано рїшіня хосновати про поставу Санса японьскы містоназывникы „oйра“ (おいら) через ёго конотацію з сельскым жывотом, што вело к взнику понятя „ойра шок“.<ref name="mandelin"/><ref>{{cite web |last1=Ashcraft |first1=Brian |title=''Undertale''<nowiki>'s</nowiki> Japanese Localization Is Causing A Fan Frenzy |url=https://kotaku.com/undertales-japanese-localization-is-causing-a-fan-frenz-1796085385 |website=Kotaku |language=en |date=June 14, 2017 |access-date=September 23, 2023 |archive-date=October 4, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231004154318/https://kotaku.com/undertales-japanese-localization-is-causing-a-fan-frenz-1796085385 |url-status=live }}</ref> Локалізована верзія вышла про PS4 і Vita 16. авґуста 2017 і про ПК 22. авґуста.<ref>{{cite tweet |user=UndertaleJP | title= お待たせしました！PS4/Vita向け日本語版UNDERTALEは、8月16日(水) 1,620円で配信開始です。クロスバイ対応で1度の購入で2機種分をゲット。8月31日までに購入いただくとダイナミックテーマ「いせき」をプレゼント！ |number= 890805668927619072 |date= July 28, 2017 | access-date=September 25, 2023 |language=en}}</ref><ref>{{cite tweet |user=UndertaleJP |title= UNDERTALEのPC/Mac向け日本語対応版がSteamで配信開始となりました！ | number= 899817931369963520 |access-date=September 25, 2023 |language=en |date=August 22, 2017}}</ref> == Оцїнёваня і крітіка == {{Статья в роботѣ|[[Хоснователь:Halajkovič|<span style="color:#000">H</span><span style="color:#1a1a1a">a</span><span style="color:#333">l</span><span style="color:#4d4d4d">a</span><span style="color:#666">j</span><span style="color:#808080">k</span><span style="color:#999">o</span><span style="color:#aaa">v</span><span style="color:#b5b5b5">i</span><span style="color:#bbb">č</span>]] ([[Діскузія з хоснователём:Halajkovič|<span style="color:#bbb">д</span><span style="color:#a0a0a0">і</span><span style="color:#808080">с</span><span style="color:#606060">к</span><span style="color:#404040">у</span><span style="color:#202020">с</span><span style="color:#1a1a1a">і</span><span style="color:#000">я</span>]])|section=yes|датум=21:28, 15 септембра 2026 (CEST)|1|m|section=yes|details=Секція ся праві пише, робота сі выжадує веце часу}} === Продаж === Подля приправной інформації службы [[Steam Spy]] была гра „Undertale“ до конця рока 2015 єднов з найпродаванїшых гер на [[Steam]] з 530 343 проданыма копіями.<ref name="Steam Spy" /> Зачатком фебруара 2016 гра перевышыла граніцю єдного міліона проданых копій<ref name="GamesBeat" /> і до юлія 2018 мала на Steam одгадом цїлково три і півміліона грачів.<ref>{{cite web |url=https://arstechnica.com/gaming/2018/07/steam-data-leak-reveals-precise-player-count-for-thousands-of-games/ |title=Valve leaks Steam game player counts; we have the numbers |author=Orland, Kyle |date=July 6, 2018 |website=[[Ars Technica]] |access-date=July 11, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180710173043/https://arstechnica.com/gaming/2018/07/steam-data-leak-reveals-precise-player-count-for-thousands-of-games/ |archive-date=July 10, 2018 |url-status=live}} [https://arstechnica.com/wp-content/uploads/2018/07/games_achievements_players_2018-07-01.csv Complete list]. {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20180711204821/https://arstechnica.com/wp-content/uploads/2018/07/games_achievements_players_2018-07-01.csv |date=July 11, 2018}}</ref> Продаж діґіталных верзій про PlayStation 4 і PlayStation Vita в Японії до фебруара 2018 перекрочів 100 000 проданых копій.<ref>{{cite web |url=https://gematsu.com/2018/02/undertale-ps4-ps-vita-sales-top-100000-japan |title=''Undertale'' PS4 and PS Vita sales top 100,000 in Japan |last=Romano |first=Sal |date=February 15, 2018 |website=Gematsu |access-date=February 15, 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180215143737/https://gematsu.com/2018/02/undertale-ps4-ps-vita-sales-top-100000-japan |archive-date=February 15, 2018}}</ref> В марцї 2019 належала гра „Undertale“ меджі десять найпродаванїшых [[незалежна гра|незалежных гер]] на конзолї Switch.<ref>{{Cite web |date=March 21, 2019 |title=Nintendo Reveals The 10 Current Best-Selling Indie Games On Switch |url=https://kotaku.com/nintendo-reveals-the-10-current-best-selling-indie-game-1833472265 |access-date=November 12, 2023 |website=Kotaku |language=en |archive-date=November 12, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231112184926/https://kotaku.com/nintendo-reveals-the-10-current-best-selling-indie-game-1833472265 |url-status=live }}</ref> К 13. децембру 2025 одгадує служба Steam Spy, же ся гра „Undertale“ на платформі Steam продала меджі 5 і 10 міліонами копій.<ref>{{Cite web |title=''Undertale'' |url=https://steamspy.com/app/391540 |access-date=December 13, 2025 |website=SteamSpy - All the data about Steam games}}</ref>{{efn|Тото чісло обсягує лем продаж на платформі Steam.}} == Вплив і дїдовизна == === Фендом === [[Файл:Undertale cosplay at Tsunacon 2016.JPG|thumb|[[Косплей|Косплеєры]] в ролї (злїва направо) Санса, Андайн, Папайруса, Торіел, Ґріллбі і Напстаблука на Tsunacon в [[Роттердам]]і]] Гра „Undertale“ сі швыдко здобыла [[култова популарность|култову популарность]].<ref name="Paste cult" /><ref name="NLife cult"/> Приближно рік по выданю Фокс зазначів, же го неочековало, котру популарность гра досягла, і хоць сі тоту позорность цїнив, сприїмав ю як стресуючу. Фокс повів: „Не неочековало бы ня, кебы єм уж нїґда не створив таку успішну гру. Але не вадить мі то“.<ref>{{cite web |last=Wawro |first=Alex |date=September 14, 2016 |title=''Undertale'' dev reflects on what it's like to have your game become a phenomenon |url=http://www.gamasutra.com/view/news/281395/Undertale_dev_reflects_on_what_its_like_to_have_your_game_become_a_phenomenon.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170803052141/http://www.gamasutra.com/view/news/281395/Undertale_dev_reflects_on_what_its_like_to_have_your_game_become_a_phenomenon.php |archive-date=August 3, 2017 |access-date=September 14, 2016 |work=[[Gamasutra]]}}</ref> Ана Діаз „[[NPR]]“ зазначіла, же гра „Undertale“ „вплинула смак цїлой ґенерації в области забавы“ і же „вдяка мемам здобыла новый жывот“.<ref name="npr" /> Рейд Янґ, ґенералный директор сполочности [[Fangamer]], повів, же гра ся стала „абсолутно домінантнов силов“.<ref name="npr">{{Cite web |last=Diaz |first=Ana |date=October 17, 2020 |title=Make Love, Not War: Five Years Of <nowiki>'</nowiki>''Undertale''<nowiki>'</nowiki> |url=https://www.npr.org/2020/10/17/924581553/make-love-not-war-five-years-of-undertale |access-date=November 12, 2023 |website=NPR |archive-date=October 18, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201018051829/https://www.npr.org/2020/10/17/924581553/make-love-not-war-five-years-of-undertale |url-status=live }}</ref> Постава Санс была грачами дуже добрї прията і стала ся предметом многых фанушиковскых дїл.<ref>{{cite web |date=August 19, 2016 |title=''Undertale'': 21 Creepy and Cute Sans Fan Art |url=https://www.ign.com/articles/2016/08/19/undertale-21-creepy-and-cute-sans-fan-art |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160930085408/https://www.ign.com/articles/2016/08/19/undertale-21-creepy-and-cute-sans-fan-art |archive-date=September 30, 2016 |publisher=[[IGN]]}}</ref><ref>{{cite web |last=Vas |first=Gergo |date=December 31, 2015 |title=''Undertale''<nowiki>'</nowiki>s Papyrus And Sans Have Dark Souls |url=https://www.kotaku.com.au/2015/12/artist-meiura-venn-drew-a-pretty-cool-mash-up-of-papyrus-and-sans-from-undertale-and-dark-souls-sol/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160612034829/https://www.kotaku.com.au/2015/12/artist-meiura-venn-drew-a-pretty-cool-mash-up-of-papyrus-and-sans-from-undertale-and-dark-souls-sol/ |archive-date=June 12, 2016 |website=[[Kotaku Australia]]}}</ref><ref>{{cite news |last=Altland |first=Morgan |date=February 18, 2016 |title=''Undertale'' still captivates audiences |work=[[The Oswegonian]] |url=https://www.oswegonian.com/2016/02/18/undertale-still-captivates-audiences/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170603162838/https://www.oswegonian.com/2016/02/18/undertale-still-captivates-audiences/ |archive-date=June 3, 2017}}</ref> Професіоналный запасник Кенні Омеґа выразив свою любов к грї „Undertale“ тым, же ся в епізодї релації „[[All Elite Wrestling: Dynamite]]“ з 30. октобра 2019 облїк як Санс.<ref>{{cite web |last=Crosby |first=Jack |date=October 30, 2019 |title=AEW Dynamite results, recap: Inner Circle wreaks havoc, inaugural tag team champions crowned |url=https://www.cbssports.com/wwe/news/aew-dynamite-results-recap-inner-circle-wreaks-havoc-inaugural-tag-team-champions-crowned/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191101135949/https://www.cbssports.com/wwe/news/aew-dynamite-results-recap-inner-circle-wreaks-havoc-inaugural-tag-team-champions-crowned/ |archive-date=November 1, 2019 |access-date=November 4, 2019 |work=[[CBS Sports]]}}</ref> Заряджіня Санса як костіму про боёвника Мії в грї „Super Smash Bros. Ultimate“ сі выслужыла позітівны одзывы од фанушиків, хоць денник „[[The Commonwealth Times]]“ поважовав ёго заряджіня за „потенціалный проблем“ через знижованя фактору [[носталґія|носталґії]] при каждій новій поставі і неустанно за розшырюючому списку постав.<ref>{{cite news |last=Schuhart |first=Jonah |date=September 16, 2019 |title=''Smash Bros.'' creates potential problem with new DLC characters |work=[[The Commonwealth Times]] |url=https://commonwealthtimes.org/2019/09/15/smash-bros-creates-potential-problem-with-new-dlc-characters/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200507092316/https://commonwealthtimes.org/2019/09/15/smash-bros-creates-potential-problem-with-new-dlc-characters/ |archive-date=May 7, 2020}}</ref> Фендом гры „Undertale“ є тыж знамый творчостёв розлічных [[фанушиковска гра|фанушиковскых гер]], котры понукають унікатны сюжеты і герны механікы заложены на світї гры „Undertale“.<ref>{{cite web|last=Childers|first=Juliet|date=October 27, 2021|title=15 Undertale Fan Games Every Fan Should Know About|work=TheGamer|url=https://www.thegamer.com/undertale-best-fan-games/|archive-url=https://web.archive.org/web/20211104182818/https://www.thegamer.com/undertale-best-fan-games/|archive-date=November 4, 2021|access-date=April 22, 2024}}</ref> Єднов з найвекше очекованых фанушиковскых гер быв [[пріквел]] <nowiki>„</nowiki>[[Undertale Yellow]]<nowiki>“</nowiki>, котрый по семох роках вывоя вышов в роцї 2023 і здобыв обровску популарность меджі фанушиками на многых соціалных сїтях.<ref name="yellow">{{Cite web |last1=Nelson |first1=Will |date=December 10, 2023 |title=Steam's best indie game gets a colossal free prequel seven years in the making |url=https://www.pcgamesn.com/undertale/yellow |access-date=December 12, 2023 |website=PCGamesN |language=en-US |archive-date=April 17, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240417213055/https://www.pcgamesn.com/undertale/yellow |url-status=live }}</ref> Фанушиковска основна гры „Undertale“ была тыж предметом контроверзії, што вело к тому, же сі здобыла неґатівну репутацію. Часточно то было запрічінено незгодами меджі фанушиками оглядом справного способу граня гры.<ref name="npr" /><ref name=drama /> По выданю гры были дакотры [[стрімер]]ы обтяжованы фанушиками гры за то, же забивали противників в грї і выбрали дорогу „ґеноціды“. Ютубер Markiplier вырїшыв не завершовати своє перше проходжіня гры з арґументаціёв, же му „не є весело“ через претензії фанушиків.<ref name=drama>{{cite web|last=Spencer|first=Chloe|date=August 21, 2017|title=The ''Undertale'' Drama|url=https://kotaku.com/the-undertale-drama-1798159975|access-date=October 1, 2021|website=Kotaku|language=en-US|archive-date=December 1, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191201120241/https://kotaku.com/the-undertale-drama-1798159975|url-status=live}}</ref> В юлії 2016 почас саміту о інтернетї, котрый ся конав во [[Ватікан]]ї, даровав ютубер [[MatPat]] папови Франтїшкови копію гры „Undertale“. MatPat высвітлив свій выбер дарунка одказом на рік 2016 як рік [[Міморядный юбілей мілосердности|Міморядного юбілею мілосердности]] і перепоїв то з головнов темов гры „Undertale“, котров є мілосердность.<ref>{{Cite web|last=Good|first=Owen S.|date=July 6, 2016|title=Someone gave the pope a copy of ''Undertale''|url=https://www.polygon.com/2016/7/6/12105428/pope-undertale-youtuber|access-date=January 5, 2022|website=Polygon|language=en-US|archive-date=January 5, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220105051853/https://www.polygon.com/2016/7/6/12105428/pope-undertale-youtuber|url-status=live}}</ref> Пізнїше, в януарї 2022, ціркусовый ансамбель выступив перед папов почас ёго тыжденной авдіенції во Ватіканї на мелодію композіції „Megalovania“, чім створив паралелу зо сімболічным подарунком гры, котру MatPat даровав папови Франтїшкови.<ref name="Colp">{{Cite web |last=Colp |first=Tyler |date=January 6, 2022 |title=The Pope started 2022 by blasting a song from hit RPG ''Undertale'' |url=https://www.pcgamer.com/the-pope-started-2022-by-blasting-a-song-from-hit-rpg-undertale/ |access-date=January 7, 2022 |website=PC Gamer |language=en |archive-date=January 7, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220107022833/https://www.pcgamer.com/the-pope-started-2022-by-blasting-a-song-from-hit-rpg-undertale/ |url-status=live }}</ref><ref name="Diaz">{{Cite web |last=Diaz |first=Ana |date=January 6, 2022 |title=The Pope listening to ''Undertale''<nowiki>'</nowiki>s 'Megalovania' is already 2022's weirdest video |url=https://www.polygon.com/22870441/pope-undertale-toby-fox-megalovania |access-date=February 19, 2022 |website=Polygon |language=en-US |archive-date=February 19, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220219013700/https://www.polygon.com/22870441/pope-undertale-toby-fox-megalovania |url-status=live }}</ref> Крістофер Каярі з часопису „International Journal of Education & the Arts“ описав популарность гры „Undertale“ як приклад того, же музика з відеогер може служыти як медіум, котрый може быти дуже хосенным про учітелїв музикы, причім поуказав на партіціпатівну културу фанушиковской комуніты.<ref>{{cite journal |last1=Cayari |first1=Christopher |title=The Music of ''Undertale'': Participatory Culture, Video Game Music, and Creating Covers for YouTube |journal=International Journal of Education & the Arts |date=2023 |volume=24 |issue=22 |doi=10.26209/ijea24n22}}</ref> === Оцїнїня === Гра ся обявила в дакількох списках найлїпшых гер рока 2015, причім од порталу „Rock Paper Shotgun“<ref name="RPS GOTM">{{cite web |date=October 30, 2015 |title=Game of the Month: October – ''Undertale'' |url=https://www.rockpapershotgun.com/2015/10/13/undertale-game-of-the-month/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160526055443/https://www.rockpapershotgun.com/2015/10/13/undertale-game-of-the-month/ |archive-date=May 26, 2016 |access-date=January 21, 2016 |website=[[Rock Paper Shotgun]]}}</ref><ref name="rps funniest"/> здобыла оцїнїня „Гра місяця“ і „Найсмішнїша гра на ПК“, од порталу „GameFAQs“<ref name="GameFAQs">{{Cite web |last=Frank |first=Allegra |date=December 16, 2015 |title=''Undertale'' wins GameFAQs' Best Game Ever contest |url=http://www.polygon.com/2015/12/16/10323192/undertale-gamefaqs-best-game-ever |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151217013026/http://www.polygon.com/2015/12/16/10323192/undertale-gamefaqs-best-game-ever |archive-date=December 17, 2015 |access-date=January 21, 2016 |website=[[Polygon (website)|Polygon]]}}</ref> оцїнїня „Найлїпша гра вшыткых часів“ і од порталів „Zero Punctuation“<ref name="Zero Punctuation">{{Cite web |last=Croshaw |first=Ben |date=January 7, 2016 |title=Top 5 Games of 2015 |url=http://www.escapistmagazine.com/videos/view/zero-punctuation/116617-Top-5-Best-and-Worst-Games-of-2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160106183824/http://www.escapistmagazine.com/videos/view/zero-punctuation/116617-Top-5-Best-and-Worst-Games-of-2015 |archive-date=January 6, 2016 |access-date=January 21, 2016 |website=The Escapist}}</ref> і „IGN“<ref name="IGN">{{cite web |title=PC Game of the Year |date=December 7, 2015 |url=https://uk.ign.com/wikis/best-of-2015/PC_Game_of_the_Year |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191203193939/https://uk.ign.com/wikis/best-of-2015/PC_Game_of_the_Year |archive-date=December 3, 2019 |access-date=December 3, 2019 |publisher=[[IGN]]}}</ref> оцїнїня „Гра рока на ПК“. Од порталу „Destructoid“ здобыла оцїнїня „Найлїпша гра на ПК“.<ref name="Destructoid Award">{{cite web |date=December 22, 2015 |title=Destructoid's award for Best PC Game of 2015 goes to... |url=http://www.destructoid.com/destructoid-s-award-for-best-pc-game-of-2015-goes-to--328410.phtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222180544/http://www.destructoid.com/destructoid-s-award-for-best-pc-game-of-2015-goes-to--328410.phtml |archive-date=December 22, 2015 |access-date=January 21, 2016 |website=[[Destructoid]]}}</ref> Гра „Undertale“ здобыла оцїнїня і номінації в розлічных катеґоріях і была хвалена за свій сюжет, оповіданя і герну сістему. В рейтінґу IGN „Best of 2015“ здобыла гра оцїнїня за „найлїпшый сюжет“.<ref name="IGN Story">{{cite web |date=January 12, 2016 |title=Best Story |url=http://au.ign.com/wikis/best-of-2015/Best_Story |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151217013930/http://au.ign.com/wikis/best-of-2015/Best_Story |archive-date=December 17, 2015 |access-date=February 17, 2016 |website=[[IGN]]}}</ref> Академія інтерактівных умень і наук номіновала гру „Undertale“ в катеґоріях <nowiki>„</nowiki>[[Цїна D.I.C.E. за найлїпшу ролёву гру рока|ролёва гра/масівна гра многых грачів рока]]<nowiki>“</nowiki>, <nowiki>„</nowiki>[[Цїна D.I.C.E. за вынятковы успіхы в области режії гер|вынятковый успіх в области режії гры]]<nowiki>“</nowiki> і <nowiki>„</nowiki>[[Цїна D.I.C.E. за вынятковы успіхы в области незалежной гры|цїну D.I.C.E. Sprite Award]]<nowiki>“</nowiki>.<ref name="DICE2">{{Cite web |last=Frank |first=Allegra |date=January 13, 2016 |title=DICE Awards finalists include ''Fallout 4'', ''Witcher 3'', ''Life is Strange'' and more |url=http://www.polygon.com/2016/1/13/10760412/dice-awards-2016-nominees |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160113163015/http://www.polygon.com/2016/1/13/10760412/dice-awards-2016-nominees |archive-date=January 13, 2016 |access-date=January 21, 2016 |website=[[Polygon (website)|Polygon]]}}</ref> Гра „Undertale“ была номінована на цїну за іновацію, найлїпшый дебут і найлїпшый сюжет на удїлёваню цїн [[Game Developers Choice Awards]].<ref name="GDC" /> В роцї 2016 на фестівалї [[Independent Games Festival]] гра здобыла цїну позерателїв і три номінації в катеґоріях „Вынятковый звук“, „Вынятковый сюжет“ і на цїну [[Головна цїна Шеймуса Макналлі|Головной цїны Шеймуса Макналлі]].<ref name="IGFwinners" /><ref>{{cite web |title=Nominees for 2016 Independent Games Festival Awards Revealed |url=https://www.gamespot.com/articles/nominees-for-2016-independent-games-festival-award/1100-6433578/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191203195325/https://www.gamespot.com/articles/nominees-for-2016-independent-games-festival-award/1100-6433578/ |archive-date=December 3, 2019 |access-date=December 3, 2019 |website=GameSpot}}</ref> SXSW Gaming Awards ю выголосили за „найуспішнїшу гра фінанцована посередництвом кравдфундінґу“ і удїлили єй цїну „Matthew Crump Cultural Innovation Award“.<ref name="SXSW" /> В тім істім роцї на [[Steam Awards]] была гра номінована на цїну „I'm not crying, there's just something in my eye“.<ref name="Sarkar-2016">{{cite web |last=Sarkar |first=Samit |date=December 20, 2016 |title=2016 Steam Awards finalists go all the way back to 2006 |url=https://www.polygon.com/2016/12/20/14027538/steam-awards-2016-finalists-voting |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161221133243/http://www.polygon.com/2016/12/20/14027538/steam-awards-2016-finalists-voting |archive-date=December 21, 2016 |access-date=November 23, 2019 |website=[[Polygon (website)|Polygon]]}}</ref> В роцї 2019 зарядив портал „Polygon“ гру меджі найлїпшых гер десятьроча.<ref>{{Cite web |last=''Polygon'' staff |date=November 4, 2019 |title=The 100 best games of the decade (2010–2019): 100–51 |url=https://www.polygon.com/features/2019/11/4/20944265/best-games-2019-2010-ps4-switch-xbox-pc-100-51 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191105015557/https://www.polygon.com/features/2019/11/4/20944265/best-games-2019-2010-ps4-switch-xbox-pc-100-51 |archive-date=November 5, 2019 |access-date=November 9, 2019 |website=[[Polygon (website)|Polygon]]}}</ref> В роцї 2021 зарядив портал „IGN“ гру „Undertale“ на 20. місто в рейтінґу [[Список відеогер поважованых за найлїпшы|найлїпшых гер вшыткых часів]], за тот час в [[Японія|Японії]] ся в цїлонародній анкетї телевізії [[TV Asahi]], до котрой ся запоїло высше 50 000 грачів, гра „Undertale“ умістила на 13. містї в рейтінґу найлїпшых гер вшыткых часів.<ref name=":6" /><ref>{{Cite web |last=Romano |first=Sal |date=December 27, 2021 |title=Over 50,000 Japanese users vote for their favorite console games in TV Asahi poll - Top 100 announced |url=https://www.gematsu.com/2021/12/over-50000-japanese-users-vote-for-their-favorite-console-games-in-tv-asahi-poll-top-100-announced |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220103083040/https://www.gematsu.com/2021/12/over-50000-japanese-users-vote-for-their-favorite-console-games-in-tv-asahi-poll-top-100-announced |archive-date=January 3, 2022 |access-date=January 3, 2022 |website=Gematsu}}</ref> {| class="wikitable sortable plainrowheaders" width="auto" ! scope="col" |Оцїнїня ! scope="col" |Датум церемонії ! scope="col" |Катеґорія !Резултат ! scope="col" class="unsortable" |{{Abbr|Реф|Референції}}. |- ! scope="row" align="left" |Global Game Awards | align="center"|27. новембра 2015 |Найлїпша інді-гра |{{won|2. місто|place=Silver}} | align="center" |<ref>{{cite web |url=https://game-debate.com/awards/2015 |title=Global Game Awards 2015 |website=Game Debate |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191123122128/https://game-debate.com/awards/2015 |archive-date=November 23, 2019 |access-date=November 23, 2019}}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" |[[The Game Awards]] | rowspan="3" align="center" |3. децембра 2015 |Найлїпша незалежна гра |{{nom}} | rowspan="3" align="center" |<ref>{{Cite web |last=Sarkar |first=Samit |date=November 13, 2015 |title=Here are the nominees for The Game Awards 2015 |url=https://www.polygon.com/2015/11/13/9728874/the-game-awards-2015-nominees |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191123122611/https://www.polygon.com/2015/11/13/9728874/the-game-awards-2015-nominees |archive-date=November 23, 2019 |access-date=November 23, 2019 |website=[[Polygon (website)|Polygon]]}}</ref> |- |Games for Change |{{nom}} |- |Найлїпша ролёва гра |{{nom}} |- ! rowspan="3" scope="row" |Цїна D.I.C.E. | rowspan="3" align="center" |18. фебруара 2016 |[[Цїна D.I.C.E. за найлїпшу ролёву гру рока|Ролёва гра/масівна гра многых грачів рока]] |{{nom}} | rowspan="3" align="center" |<ref name="DICE2" /> |- |[[Цїна D.I.C.E. за вынятковы успіхы в области незалежной гры|Цїна D.I.C.E. Sprite Award]] |{{nom}} |- |[[Цїна D.I.C.E. за вынятковы успіхы в области режії гер|Вынятковый успіх в области режії гры]] |{{nom}} |- ! rowspan="3" scope="row" |[[Game Developers Choice Awards]] | rowspan="7" align="center" |16. марца 2016 |Цїна за іновацію |{{nom}} | rowspan="3" align="center" |<ref name="GDC">{{Cite web |last=Nunneley-Jackson |first=Stephany |date=January 8, 2016 |title=''The Witcher 3'', ''Metal Gear Solid 5'' lead nominees for GDC 2016 Awards |url=http://www.vg247.com/2016/01/08/the-witcher-3-metal-gear-solid-5-lead-nominees-for-2016-game-developers-choice-awards/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160108185324/http://www.vg247.com/2016/01/08/the-witcher-3-metal-gear-solid-5-lead-nominees-for-2016-game-developers-choice-awards/ |archive-date=January 8, 2016 |access-date=January 21, 2016 |website=[[VG247]]}}</ref> |- |Найлїпшый дебют |{{nom}} |- |Найлїпшый сюжет |{{nom}} |- ! rowspan="4" scope="row" align="left" '' |Цїна [[Independent Games Festival]] |Головна цїна Шеймуса Макналлі |{{nom}} | rowspan="3" align="center" |<ref name="IGF2">{{Cite web |last=Nunneley-Jackson |first=Stephany |date=January 6, 2016 |title=''Her Story'', ''Undertale'', ''Darkest Dungeon'' receive multiple 2016 IGF Award nominations |url=http://www.vg247.com/2016/01/06/her-story-2016-igf-awards/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160107002445/http://www.vg247.com/2016/01/06/her-story-2016-igf-awards/ |archive-date=January 7, 2016 |access-date=January 21, 2016 |website=[[VG247]]}}</ref> |- |Вынятковый звук |{{nom}} |- |Вынятковый сюжет |{{nom}} |- |Цїна позерателїв |{{won}} | align="center" |<ref name="IGFwinners">{{cite web |date=March 16, 2016 |title=''Her Story'' takes home top honors at the 18th annual IGF Awards |url=http://www.gamasutra.com/view/news/268277/Her_Story_takes_home_top_honors_at_the_18th_annual_IGF_Awards.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160411213833/http://www.gamasutra.com/view/news/268277/Her_Story_takes_home_top_honors_at_the_18th_annual_IGF_Awards.php |archive-date=April 11, 2016 |access-date=March 16, 2016 |website=[[Gamasutra]] }}</ref> |- ! rowspan="5" scope="row" align="left" |[[SXSW Gaming Awards]] | rowspan="5" align="center" |19. марца 2016 |Гра рока |{{nom}} | rowspan="3" align="center" |<ref name="SXSW nom2">{{Cite web |last=Frank |first=Allegra |date=January 25, 2016 |title=''Bloodborne'', ''Metal Gear Solid 5'' among SXSW Gaming Award nominees |url=http://www.polygon.com/2016/1/25/10830286/sxsw-gaming-award-nominees-2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160126003028/http://www.polygon.com/2016/1/25/10830286/sxsw-gaming-award-nominees-2016 |archive-date=January 26, 2016 |access-date=February 17, 2016 |website=[[Polygon (website)|Polygon]]}}</ref> |- |Выняткова грательность |{{nom}} |- |Найперспектівнїша нова інтелектуална властность |{{nom}} |- |Найуспішнїша гра фінанцована посередництвом кравдфундінґа |{{won}} | rowspan="2" align="center" |<ref name="SXSW">{{Cite web |last=Sarkar |first=Samit |date=March 21, 2016 |title=''The Witcher 3'' takes top honors at yet another award show, the SXSW Gaming Awards |url=http://www.polygon.com/2016/3/21/11277046/sxsw-gaming-awards-winners-2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160321173028/http://www.polygon.com/2016/3/21/11277046/sxsw-gaming-awards-winners-2016 |archive-date=March 21, 2016 |access-date=June 5, 2016 |website=[[Polygon (website)|Polygon]]}}</ref> |- |Matthew Crump Cultural Innovation Award |{{won}} |- ! scope="row" align="left" |[[British Academy Games Awards]] | align="center" |7. апріля 2016 |Історія |{{nom}} | align="center" |<ref>{{Cite web|first=Rachel |last=Weber |date=April 7, 2016 |title=''Fallout 4'' wins best game at BAFTAs |url=http://www.gamesindustry.biz/articles/2016-04-07-fallout-4-wins-best-game-at-baftas |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160407214440/http://www.gamesindustry.biz/articles/2016-04-07-fallout-4-wins-best-game-at-baftas |archive-date=April 7, 2016 |access-date=April 7, 2016 |website=[[Gamesindustry.biz]]}}</ref><ref name="bafta noms2">{{Cite web |last=Nunneley-Jackson |first=Stephany |date=March 10, 2016 |title=''Rocket League'', ''The Witcher 3'', ''Fallout 4'', others up for BAFTA Best Game Award |url=http://www.vg247.com/2016/03/10/rocket-league-the-witcher-3-fallout-4-others-up-for-bafta-best-game-award/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160526055517/http://www.vg247.com/2016/03/10/rocket-league-the-witcher-3-fallout-4-others-up-for-bafta-best-game-award/ |archive-date=May 26, 2016 |access-date=March 10, 2016 |website=[[VG247]]}}</ref> |- ! scope="row" align="left" |[[Dragon Awards]] | align="center" |11. авґуста 2016 |Найлїпша научно-фантастічна або фентезі гра про ПК/конзолы |{{nom}} | align="center" |<ref>{{cite web |url=http://mediarelations.dragoncon.org/2016/08/12/vote-for-the-dragon-con-awards/ |title=Vote for the Dragon Awards! |date=August 12, 2016 |publisher=[[Dragon Con]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170827034207/http://mediarelations.dragoncon.org/2016/08/12/vote-for-the-dragon-con-awards/ |archive-date=August 27, 2017 |access-date=August 6, 2018}}</ref> |- ! scope="row" align="left" |[[Japan Game Awards]] | align="center" | 23. септембра 2018 |Цїна за вынятковы досягы |{{Won}} | align="center" |<ref>{{cite news |title=Japan Game Awards 2018: ''Monster Hunter: World'' wins top prize |url=https://www.thestar.com.my/tech/tech-news/2018/09/24/japan-game-awards-2018-monster-hunter-world-wins-top-prize/ |access-date=April 7, 2019 |work=[[The Star (Malaysia)|The Star]] |date=September 24, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018034501/https://www.thestar.com.my/tech/tech-news/2018/09/24/japan-game-awards-2018-monster-hunter-world-wins-top-prize/ |archive-date=October 18, 2022| url-status=live}}</ref> |} == Спін-оф == {{main|Deltarune}} Потім, як день передтым назначів дашто повязане з гров „Undertale“, Фокс 31. октобра 2018 безплатно выдав першу капітолу гры „Deltarune“ про сістемы macOS і Windows.<ref>{{Cite web |last=Hernandez |first=Patricia |date=October 31, 2018 |title=Cult RPG ''Undertale'' gets a surprise spinoff for Halloween |url=https://www.theverge.com/2018/10/31/18047410/undertale-spinoff-sequel-deltarune-toby-fox |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181031151031/https://www.theverge.com/2018/10/31/18047410/undertale-spinoff-sequel-deltarune-toby-fox |archive-date=October 31, 2018 |access-date=October 31, 2018 |website=[[The Verge]]}}</ref> Подля Фокса не є „Deltarune“ „світом гры Undertale“, хоць поставы і обставина можуть припоминати світ гры Undertale,<ref name="eg delta" /> є єднак „призначена про людей, котры гру Undertale завершыли“.<ref name="deltarune 2018">{{cite web |url=https://www.deltarune.com/ |title=DELTARUNE |last=Fox |first=Toby |website=www.deltarune.com |language=en |access-date=November 2, 2018 |archive-date=November 2, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181102053706/https://www.deltarune.com/ |url-status=live }}</ref> Назва „Deltarune“ є [[анаґрам]]ом слова „Undertale“.<ref name="polygon deltarune">{{cite web |last=Frank |first=Allegra |date=October 31, 2018 |title=''Undertale'' creator's new game is ''Deltarune'', a mysterious surprise |url=https://www.polygon.com/2018/10/31/18044640/deltarune-free-download-undertale-game |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181101015346/https://www.polygon.com/2018/10/31/18044640/deltarune-free-download-undertale-game |archive-date=November 1, 2018 |access-date=November 1, 2018 |work=[[Polygon (website)|Polygon]]}}</ref> Фокс зазначів, же „Deltarune“ буде розсяглїшый проєкт як „Undertale“, причім додав, же створїня першой капітолы гры му тырвало дакілько років, што є овелё довше, як му тырвало завершіня дема гры „Undertale“.<ref name="eg delta" /> На роздїл од гры „Undertale“ є гра „Deltarune“ пропаґована так, же мать лем єдень конець без огляду на то, котры рїшіня грач в грї зробить.<ref name="eg delta" /> Капітола 2 гры „Deltarune“ была безплатно выдана 17. септембра 2021, потім, як сі Фокс склав тім, котрый му помагать з далшым вывоём.<ref>{{Cite news|last=Bankhurst|first=Adam|date=September 15, 2021|title=''Deltarune'': Chapter 2 Arriving on PC and Mac This Week|work=[[IGN]]|url=https://www.ign.com/articles/deltarune-chapter-2-release-date-this-week-pc-mac|access-date=September 15, 2021|archive-date=September 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210916033148/https://www.ign.com/articles/deltarune-chapter-2-release-date-this-week-pc-mac|url-status=live}}</ref><ref name="deltarune 2021-09">{{cite web|url=https://deltarune.com/update-092021/|title=''Deltarune'' Status Update - Sept 2021|date=September 17, 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210918141650/https://deltarune.com/update-092021/|archive-date=September 18, 2021|access-date=September 18, 2021}}</ref> По завершіню вшыткых капітол буде гра выдана як уцїлене цїле; Фокс зазначів, же не мать встановленый предпокладаный гармоноґрам завершіня.<ref name="polygon deltarune"/><ref name="eg delta">{{cite web |url=https://www.eurogamer.net/articles/2018-11-02-undertale-creator-says-the-rest-of-deltarune-has-not-been-made-yet |title=''Undertale'' creator suggests it's going to be a while before we see more ''Deltarune'' |first=Emma |last=Kent |date=November 2, 2018 |access-date=November 2, 2018 |work=[[Eurogamer]] |archive-date=November 2, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181102141244/https://www.eurogamer.net/articles/2018-11-02-undertale-creator-says-the-rest-of-deltarune-has-not-been-made-yet |url-status=live }}</ref> Капітолы 1 аж 4 были выданы як плаченый пакунок 4. юнія 2025 і о день пізнїше в Японії.<ref>{{cite news |last1=Nightingale |first1=Ed |date=May 9, 2025 |title=Deltarune available on Switch 1 and 2 through cross-buy, when it launches with new Nintendo console |url=https://www.eurogamer.net/deltarune-available-on-switch-1-and-2-through-cross-buy-when-it-launches-with-new-nintendo-console |access-date=May 9, 2025 |work=Eurogamer.net |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Valentine |first=Rebekah |date=April 2, 2025 |title=Deltarune Chapters 3 and 4 Are Launching Alongside the Nintendo Switch 2 in June |url=https://www.ign.com/articles/deltarune-chapters-3-and-4-are-launching-alongside-the-nintendo-switch-2-in-june |access-date=April 2, 2025 |website=IGN |language=en}}</ref> Капітола 5 вышла 24. юнія 2026 сучасно во вшыткых реґіонах.<ref name="u269">{{cite web | title=DELTARUNE Chapter 5 Release Date Announcement | website=fangamer.com | date=2026-06-09 | url=https://toby.fangamer.com/newsletters/ch5-release-date/ | access-date=2026-08-03}}</ref> Вшыткы будучі капітолы будуть выдаваны як безплатны актуалізації.<ref name=":0">{{Cite web |date=May 8, 2025 |title=DELTARUNE CHAPTERS 1-4 RELEASE TIME ANNOUNCEMENT |url=https://toby.fangamer.com/newsletters/release-time/ |access-date=June 2, 2025 |website=Toby Fox |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Lewis |first1=Catherine |date=April 3, 2025 |title=Deltarune has finally been given a price tag, and Toby Fox says that future chapters beyond 4 "will be added as free updates" so "you only have to buy the game once" |url=https://www.gamesradar.com/games/rpg/deltarune-has-finally-been-given-a-price-tag-and-toby-fox-says-that-future-chapters-beyond-4-will-be-added-as-free-updates-so-you-only-have-to-buy-the-game-once/ |access-date=April 10, 2025 |website=[[GamesRadar]] |language=en}}</ref> == Позначкы == {{позначкы}} == Референції == <references> <!-- <ref name="Cliqist">{{cite web |url=http://cliqist.com/2015/09/29/undertale-new-cult-hit-making/ |title=Undertale: A New Cult Hit in the Making |last=Levine |first=Laguna |website=Cliqist |date=September 29, 2015 |access-date=June 10, 2016}}</ref> <ref name="Remeshed">{{cite web |url=http://remeshed.com/2015/undertale-won-internet/ |title=Why Undertale Won the Internet |last=McDonald |first=Mariko |website=Remeshed.com |date=December 22, 2015 |access-date=June 10, 2016}}</ref> <ref name="LeMonde">{{cite web |url=http://www.lemonde.fr/pixels/article/2015/12/17/undertale-elu-meilleur-jeu-video-de-l-histoire-a-la-surprise-generale_4833951_4408996.html |title=''Undertale'', élu " meilleur jeu vidéo de l'histoire " à la surprise générale |last=Audureau |first=William |website=[[LeMonde.fr]] |date=December 17, 2015 |access-date=June 10, 2016}}</ref> <ref name="CGR">{{cite web |url=http://completegamereviews.com/will-define-undertales-legacy/ |title=How Will We Define ''Undertale''<nowiki>'s</nowiki> Legacy? |last=Abbott |first=Josh |website=Complete Game Reviews |date=February 21, 2016 |access-date=June 10, 2016}}</ref> <ref name="DesignTrend">{{cite web |url=http://www.designntrend.com/articles/66980/20151219/legend-of-zelda-ocarina-of-time-undertale-best-game-ever-mad.htm |title='The Legend Of Zelda: Ocarina Of Time' Falls To {{'}}''Undertale''{{'}} As Best Game Ever, Gamers Get Mad! |last=Groux |first=Christopher |website=Design & Trend |date=December 19, 2015 |access-date=June 10, 2016}}</ref> --> <ref name="Boing Boing">{{cite web |url=http://boingboing.net/2015/09/24/undertale-game.html |title=In ''Undertale'', you can choose to kill monsters — or understand them |last=Hudson |first=Laura |website=[[Boing Boing]] |date=September 24, 2015 |access-date=January 20, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925214218/http://boingboing.net/2015/09/24/undertale-game.html |archive-date=September 25, 2015 |url-status=dead}}</ref> <ref name="BostonGlobe Review">{{cite web |url=https://www.bostonglobe.com/arts/2016/02/11/best-game-ever-but-undertale-warrants-praise/gv23nHdE6ZYUcbhzTVdnYN/story.html |title=Best game ever? No, but ''Undertale'' warrants the hype |first=Jesse |last=Singal |date=February 12, 2016 |access-date=February 12, 2016 |website=[[The Boston Globe]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20160322101150/http://www.bostonglobe.com/arts/2016/02/11/best-game-ever-but-undertale-warrants-praise/gv23nHdE6ZYUcbhzTVdnYN/story.html |archive-date=March 22, 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name="Den Famitsu Gamer">{{cite web |url=https://news.denfaminicogamer.jp/interview/181019 |title=『''Undertale''』トビー・フォックス×『東方』ZUN×Onion Games木村祥朗鼎談──自分が幸せでいられる道を進んだらこうなった──同人の魂、インディーの自由を大いに語る |language=ja |trans-title="''Undertale''" Toby Fox x "''Touhou''" ZUN x Onion Games Yoshiro Kimura ──This is what happened when I went on the path of being happy ── Talking about the soul of the same person, the freedom of indie |work=Den Famitsu Gamer |date=October 19, 2018 |access-date=August 27, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181019030227/https://news.denfaminicogamer.jp/interview/181019 |archive-date=October 19, 2018 |url-status=live }}</ref> <ref name="Destructoid Review">{{cite news |url=http://www.destructoid.com/review-undertale-312265.phtml |title=Review: ''Undertale'' |last=Davis |first=Ben |website=[[Destructoid]] |date=September 24, 2015 |access-date=January 21, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150927031432/http://www.destructoid.com/review-undertale-312265.phtml |archive-date=September 27, 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name="Escapist">{{cite web |url=https://www.escapistmagazine.com/v2/undertale-dev-every-monster-should-feel-like-an-individual/ |title=''Undertale'' Dev: "Every Monster Should Feel Like an Individual" |last=Bogos |first=Steven |website=[[The Escapist (magazine)|The Escapist]] |date=June 25, 2013 |access-date=January 20, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210619153326/https://www.escapistmagazine.com/v2/undertale-dev-every-monster-should-feel-like-an-individual/ |archive-date=June 19, 2021 |url-status=live}}</ref> <ref name="Escapist EarthBound">{{cite web |url=http://www.escapistmagazine.com/news/view/124536-Undertale-is-an-EarthBound-Inspired-Indie-RPG |title=''Undertale'' is an ''EarthBound'' Inspired Indie RPG |last=Bogos |first=Steven |website=[[The Escapist (magazine)|The Escapist]] |date=June 2, 2013 |access-date=January 21, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160514123829/http://www.escapistmagazine.com/news/view/124536-Undertale-is-an-EarthBound-Inspired-Indie-RPG |archive-date=May 14, 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name="Escapist Review">{{cite web |url=http://www.escapistmagazine.com/articles/view/video-games/columns/extra-punctuation/14860-Undertale-for-Best-Written-Game-2015 |title=Undertale May Be This Year's Best Written Game |last=Croshaw |first=Ben |author-link=Ben "Yahtzee" Croshaw |website=[[The Escapist (magazine)|The Escapist]] |date=October 28, 2015 |access-date=October 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151030035712/http://www.escapistmagazine.com/articles/view/video-games/columns/extra-punctuation/14860-Undertale-for-Best-Written-Game-2015 |archive-date=October 30, 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name="Existential Gamer">{{cite web |url=http://existentialgamer.com/interview-toby-fox-of-undertale |title=Interview: Toby Fox of ''Undertale'' |last=Feeld |first=Julian |website=Existential Gamer |date=October 9, 2015 |access-date=January 20, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117161517/http://existentialgamer.com/interview-toby-fox-of-undertale |archive-date=November 17, 2015 |url-status=dead}}</ref> <ref name="Gamasutra Music1">{{cite web |url=https://www.gamedeveloper.com/audio/an-examination-of-leitmotifs-and-their-use-to-shape-narrative-in-undertale---part-1-of-2 |title=An Examination of Leitmotifs and Their Use to Shape Narrative in ''Undertale'' – Part 1 of 2 |first=Jason |last=Yu |date=April 6, 2016 |access-date=April 21, 2016 |website=[[Gamasutra]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20160421131423/http://www.gamasutra.com/blogs/JasonYu/20160406/269573/An_Examination_of_Leitmotifs_and_Their_Use_to_Shape_Narrative_in_UNDERTALE__Part_1_of_2.php |archive-date=April 21, 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name="Gamasutra Music2">{{cite web |url=https://www.gamedeveloper.com/audio/an-examination-of-leitmotifs-and-their-use-to-shape-narrative-in-undertale---part-2-of-2 |title=An Examination of Leitmotifs and Their Use to Shape Narrative in ''Undertale'' – Part 2 of 2 |first=Jason |last=Yu |date=April 14, 2016 |access-date=April 21, 2016 |website=[[Gamasutra]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20160415154558/http://www.gamasutra.com/blogs/JasonYu/20160414/270290/An_Examination_of_Leitmotifs_and_Their_Use_to_Shape_Narrative_in_UNDERTALE__Part_2_of_2.php |archive-date=April 15, 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name="Game Informer Review">{{cite magazine |url=https://www.gameinformer.com/games/undertale/b/pc/archive/2015/10/01/an-enchanting-exhilarating-journey.aspx |title=An Enchanting, Exhilarating Journey – ''Undertale'' |last=Tack |first=Daniel |magazine=[[Game Informer]] |date=October 1, 2015 |access-date=January 21, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151012005411/http://www.gameinformer.com/games/undertale/b/pc/archive/2015/10/01/an-enchanting-exhilarating-journey.aspx |archive-date=October 12, 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name="GameRev">{{cite web |url=http://www.gamerevolution.com/news/undertale-dev-celebrates-1-year-anniversary-with-unreleased-music-37581 |title=''Undertale'' Dev Celebrates 1 Year Anniversary With Unreleased Music |last=Leack |first=Jonathan |work=[[Game Revolution]] |date=September 15, 2016 |access-date=September 15, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160914192756/http://www.gamerevolution.com/news/undertale-dev-celebrates-1-year-anniversary-with-unreleased-music-37581 |archive-date=September 14, 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name="GamesBeat">{{cite web |url=https://venturebeat.com/2016/04/13/stardew-valley-is-one-of-the-best-selling-pc-games-of-the-year-as-it-surpasses-1m-copies-sold/ |title=''Stardew Valley'' is one of the best-selling PC games of the year as it surpasses 1M copies sold |last=Grubb |first=Jeff |website=[[GamesBeat]] |publisher=[[VentureBeat]] |date=April 13, 2016 |access-date=April 22, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160422185414/http://venturebeat.com/2016/04/13/stardew-valley-is-one-of-the-best-selling-pc-games-of-the-year-as-it-surpasses-1m-copies-sold/ |archive-date=April 22, 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name="GameSpot Review">{{cite web |url=http://www.gamespot.com/reviews/undertale-review/1900-6416315/ |title=''Undertale'' Review |last=Hicks |first=Tyler |website=[[GameSpot]] |date=November 20, 2015 |access-date=January 21, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151221194409/http://www.gamespot.com/reviews/undertale-review/1900-6416315/ |archive-date=December 21, 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name="GI Show">{{cite web |url=https://www.gameinformer.com/b/podcasts/archive/2015/10/15/gi-show-%E2%80%93-yoshis-woolly-world%2C-star-wars%3A-battlefront%2C-undertale-toby-fox.aspx |title=GI Show – ''Yoshi<nowiki>'s</nowiki> Woolly World'', ''Star Wars'': Battlefront, ''Undertale''<nowiki>'s</nowiki> Toby Fox |last=Turi |first=Tim |magazine=[[Game Informer]] |date=October 15, 2015 |access-date=January 20, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190807210020/https://www.gameinformer.com/b/podcasts/archive/2015/10/15/gi-show-%E2%80%93-yoshis-woolly-world%2C-star-wars%3A-battlefront%2C-undertale-toby-fox.aspx |archive-date=August 7, 2019 |url-status=dead}}</ref> <ref name="Giant Bomb Review">{{cite web |url=http://www.giantbomb.com/reviews/undertale-review/1900-715/ |title=''Undertale'' Review |last=Walker |first=Austin |website=[[Giant Bomb]] |date=September 25, 2015 |access-date=January 21, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925203653/http://www.giantbomb.com/reviews/undertale-review/1900-715/ |archive-date=September 25, 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name="IGN Review">{{cite web |url=http://ign.com/articles/2016/01/13/undertale-review |title=''Undertale'' Review |last=Plagge |first=Kallie |website=[[IGN]] |date=January 12, 2016 |access-date=January 13, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160113010016/http://www.ign.com/articles/2016/01/13/undertale-review |archive-date=January 13, 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name="IndieGames Guilt">{{cite web |url=http://indiegames.com/2015/09/guilt_friendship_and_carrot_mo.html |title=Guilt, Friendship, and Carrot Monsters — ''Undertale'' and the Consequences of Easy Violence |last=Couture |first=Joel |website=[[IndieGames.com]] |date=September 22, 2015 |access-date=January 20, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160514123637/http://indiegames.com/2015/09/guilt_friendship_and_carrot_mo.html |archive-date=May 14, 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name="IndieGames Thinking">{{cite web |url=http://indiegames.com/2015/10/thinking_for_ourselves_-_toby_.html |title=Thinking for Ourselves – Toby Fox on Fighting and Introspection in ''Undertale'' |last=Couture |first=Joel |website=[[IndieGames.com]] |date=October 27, 2015 |access-date=January 20, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151103002946/http://indiegames.com/2015/10/thinking_for_ourselves_-_toby_.html |archive-date=November 3, 2015 |url-status=dead}}</ref> <ref name="Joystiq Kickstarter">{{cite web |url=https://www.engadget.com/2013/07/29/crowdfund-bookie-july-21-27-terminator-2-undertale-last-dr/ |title=Crowdfund Bookie, July 21–27: ''Terminator 2'', ''Undertale'', ''Last Dream'' |last=Suszek |first=Mike |website=[[Engadget]] |date=July 29, 2013 |access-date=January 20, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151012005417/http://www.engadget.com/2013/07/29/crowdfund-bookie-july-21-27-terminator-2-undertale-last-dr/ |archive-date=October 12, 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name="Kickstarter">{{cite web |url=https://www.kickstarter.com/projects/1002143342/undertale/description |title=''Undertale'' by Toby Fox |last=Fox |first=Toby |website=[[Kickstarter]] |date=June 25, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160317174547/https://www.kickstarter.com/projects/1002143342/undertale/description |archive-date=March 17, 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name="Kill Screen">{{cite web |url=https://killscreen.com/articles/behind-humor-toby-foxs-undertale/ |title=Behind the humor of Toby Fox's Undertale |last=Bennett |first=David |website=[[Kill Screen]] |date=October 22, 2015 |access-date=January 20, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160514123644/https://killscreen.com/articles/behind-humor-toby-foxs-undertale/ |archive-date=May 14, 2016 |url-status=dead}}</ref> <ref name="Kotaku Music">{{cite web |url=https://kotaku.com/undertale-has-one-of-the-greatest-final-boss-fights-in-1751201659 |title=''Undertale'' Has One Of The Greatest Final Boss Fights In RPG History |last=Schreier |first=Jason |website=[[Kotaku]] |date=January 5, 2016 |access-date=April 22, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160428031331/http://kotaku.com/undertale-has-one-of-the-greatest-final-boss-fights-in-1751201659 |archive-date=April 28, 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name="Kotaku Secrets">{{cite web |url=http://steamed.kotaku.com/players-still-havent-figured-out-all-of-undertales-secr-1733048190 |title=Players Still Haven't Figured Out All Of ''Undertale''<nowiki>'s</nowiki> Secrets |last=Grayson |first=Nathan |website=[[Kotaku]] |date=September 28, 2015 |access-date=April 19, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160217190652/https://steamed.kotaku.com/players-still-havent-figured-out-all-of-undertales-secr-1733048190 |archive-date=February 17, 2016 |url-status=dead}}</ref> <ref name="Mary Sue">{{cite web |url=http://www.themarysue.com/interview-undertale-game-creator-toby-fox/ |title=Interview: ''Undertale'' Game Creator Toby Fox |last=Isaac |first=Chris |website=[[The Mary Sue]] |date=December 10, 2015 |access-date=January 20, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151210182140/http://www.themarysue.com/interview-undertale-game-creator-toby-fox/ |archive-date=December 10, 2015 |url-status=dead}}</ref> <ref name="Metacritic">{{cite web |url=https://www.metacritic.com/game/undertale/critic-reviews/?platform=pc |title=''Undertale'' for PC Reviews |website=[[Metacritic]] |access-date=July 28, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151012005405/http://www.metacritic.com/game/pc/undertale |archive-date=October 12, 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name="Metacritic all time">{{cite web |url=http://www.metacritic.com/browse/games/score/metascore/all/pc/filtered?sort=desc |title=Best PC Video Games of All Time |website=[[Metacritic]] |access-date=July 28, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150807043134/http://www.metacritic.com/browse/games/score/metascore/all/pc/filtered?sort=desc |archive-date=August 7, 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name="NCL release date">{{cite news |title=世界的な大ヒットタイトル『''Undertale''』がNintendo Switchで発売！ |url=https://topics.nintendo.co.jp/c/article/13c60c96-1d22-11e8-a129-063b7ac45a6d.html |access-date=March 11, 2018 |work=Nintendo |archive-url=https://web.archive.org/web/20180310011558/https://topics.nintendo.co.jp/c/article/13c60c96-1d22-11e8-a129-063b7ac45a6d.html |archive-date=March 10, 2018 |url-status=live}}</ref> <ref name="NLife cult">{{cite web |url=https://www.nintendolife.com/news/2018/03/indie_smash_undertale_is_coming_to_switch_eventually |title=Indie Smash Undertale Is Coming To Switch "Eventually" |last=McFerran |first=Damien |work=[[Nintendo Life]] |date=March 9, 2018 |accessdate=June 27, 2023 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20180309054839/https://www.nintendolife.com/news/2018/03/indie_smash_undertale_is_coming_to_switch_eventually |archivedate=March 9, 2018 |url-status=live }}</ref> <ref name="Paste cult">{{cite web |url=http://www.pastemagazine.com/articles/2015/10/undertale-fan-makes-a-sequel-in-a-wrestling-game.html |title=''Undertale'' Fan Makes a Sequel... In a Wrestling Game? |last=Allen |first=Eric Van |website=[[Paste (magazine)|Paste]] |date=October 22, 2015 |access-date=January 21, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151025033939/http://www.pastemagazine.com/articles/2015/10/undertale-fan-makes-a-sequel-in-a-wrestling-game.html |archive-date=October 25, 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name="PC Gamer Review">{{cite web |url=http://www.pcgamer.com/undertale-review/ |title=''Undertale'' review |last=Cobbett |first=Robert |website=[[PC Gamer]] |date=September 29, 2015 |access-date=September 29, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150929231231/http://www.pcgamer.com/undertale-review/ |archive-date=September 29, 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name="Polygon Gameplay">{{cite web |url=http://www.polygon.com/2013/7/7/4497618/undertale-combines-classic-rpg-gameplay-with-a-pacifist-twist |title=''Undertale'' combines classic RPG gameplay with a pacifist twist |last=Farokhmanesh |first=Megan |website=[[Polygon (website)|Polygon]] |date=July 7, 2013 |access-date=September 25, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150926171853/http://www.polygon.com/2013/7/7/4497618/undertale-combines-classic-rpg-gameplay-with-a-pacifist-twist |archive-date=September 26, 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name="RPGamer Review">{{cite web |url=http://rpgamer.com/games/indie/undertale/reviews/undertalestrev1.html |title=''Undertale'' – Review |last=Welhouse |first=Zach |website=RPGamer |date=October 8, 2015 |access-date=January 21, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160514123711/http://rpgamer.com/games/indie/undertale/reviews/undertalestrev1.html |archive-date=May 14, 2016 |url-status=dead}}</ref> <ref name="rps funniest">{{cite news |url=https://www.rockpapershotgun.com/2015/12/16/funniest-pc-game-2015/ |title=The RPS Advent Calendar, Dec 16th: ''Undertale'' |date=December 16, 2015 |website=[[Rock Paper Shotgun]] |access-date=May 16, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151226135527/http://www.rockpapershotgun.com/2015/12/16/funniest-pc-game-2015/ |archive-date=December 26, 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name="RPS: Scrollbars">{{cite news |url=http://www.rockpapershotgun.com/2015/09/21/undertale/ |title=The RPG Scrollbars: ''Undertale'' |last=Cobbett |first=Richard |website=[[Rock Paper Shotgun]] |date=September 21, 2015 |access-date=October 31, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150921204409/http://www.rockpapershotgun.com/2015/09/21/undertale/ |archive-date=September 21, 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name="Seagaia">{{cite web |url=https://seagaia.wordpress.com/2013/05/25/toby-foxs-undertale-dev-2-dev-interview-1/ |title=Toby Fox's ''Undertale'' – DEV 2 DEV INTERVIEW #1 |last=Hogan |first=Sean |website=Seagaia |date=May 25, 2013 |access-date=January 20, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150926171839/https://seagaia.wordpress.com/2013/05/25/toby-foxs-undertale-dev-2-dev-interview-1/ |archive-date=September 26, 2015 |url-status=dead}}</ref> <ref name="Steam Spy">{{cite web |url=http://www.gamasutra.com/view/news/262548/GTA_5_leads_Steam_Spys_list_of_bestselling_2015_Steam_games.php |title=''GTA 5'' leads Steam Spy's list of best-selling 2015 Steam games |last=Wawro |first=Alex |website=[[Gamasutra]] |publisher=[[UBM TechWeb]] |date=December 22, 2015 |access-date=December 22, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222204636/http://www.gamasutra.com/view/news/262548/GTA_5_leads_Steam_Spys_list_of_bestselling_2015_Steam_games.php |archive-date=December 22, 2015 |url-status=dead}}</ref> <ref name="Undertale Art Book">{{cite book |last=Fox |first=Toby |date=2016 |title=''Undertale'' Art Book |url=https://www.fangamer.com/products/undertale-art-book |publisher=[[Fangamer]] |isbn=978-1-945908-99-6 |access-date=November 30, 2018 |archive-date=November 30, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181130202038/https://www.fangamer.com/products/undertale-art-book |url-status=live }}</ref> <ref name="Undertale FAQ">{{cite web |url=https://undertale.com/help/ |title=''Undertale'' Help, FAQ and Troubleshooting |publisher=[[Fangamer]] |access-date=August 20, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170617211837/https://undertale.com/help/ |archive-date=June 17, 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name="USgamer Music">{{cite web |url=http://www.usgamer.net/articles/note-block-beat-box-listening-to-hopes-and-dreams-from-undertale |title=Note Block Beat Box: Listening to 'Hopes and Dreams' from ''Undertale'' |last=Oxford |first=Nadia |website=[[USgamer]] |publisher=[[Gamer Network]] |date=April 21, 2016 |access-date=April 22, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160502124052/http://www.usgamer.net/articles/note-block-beat-box-listening-to-hopes-and-dreams-from-undertale |archive-date=May 2, 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name="USgamer Review">{{cite web |url=http://www.usgamer.net/articles/undertale-pc-review-the-art-of-surprise |title=''Undertale'' PC Review: The Art of Surprise |last=Mackey |first=Bob |website=[[USgamer]] |publisher=[[Gamer Network]] |date=September 30, 2015 |access-date=October 31, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151031172027/http://www.usgamer.net/articles/undertale-pc-review-the-art-of-surprise |archive-date=October 31, 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name="USgamer Moon">{{cite news |url=https://www.usgamer.net/articles/the-story-of-moon-the-anti-rpg-that-inspired-undertale |title=The Story of ''Moon'', the 'Anti-RPG' That Inspired ''Undertale'' |last=Oxford |first=Nadia |work=[[USgamer]] |publisher=[[Gamer Network]] |date=August 28, 2020 |access-date=September 1, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200828234252/https://www.usgamer.net/articles/the-story-of-moon-the-anti-rpg-that-inspired-undertale |archive-date=August 28, 2020 |url-status=live}}</ref> </references> == Далшы жрїдла == * <!-- Bem 2022 --> {{cite book |last=Bem |first=Caroline |title=Video Games and Comedy |chapter=Humour in Pornographic Browser Games: From ''Undertale'' to ''Uddertale'', a Case Study |editor-last1=Giappone |editor-first1=Krista Bonello Rutter |editor-last2=Majkowski |editor-first2=Tomasz Z. |editor-last3=Švelch |editor-first3=Jaroslav |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |date=2022 |pages=307–324 |isbn=978-3-030-88337-9}} * <!-- Cayari 2023 --> {{cite journal |last=Cayari |first=Christopher |title=The Music of ''Undertale'': Participatory Culture, Video Game Music, and Creating Covers for YouTube |date=2023 |journal=International Journal of Education and the Arts |volume=24 |number=22 |issn=1529-8094 |doi=10.26209/IJEA24N22 |doi-access=free}} * <!-- Elvery 2023 --> {{cite journal |last=Elvery |first=Gabriel |title=''Undertale''''s Loveable Monsters: Investigating Parasocial Relationships with Non-Player Characters |journal=Games and Culture |volume=18 |issue=4 |date=2023 |issn=1555-4120 |doi=10.1177/15554120221105464 |doi-access=free |pages=475–497}} * <!-- Jagoda 2020 --> {{cite book |last=Jagoda |first=Patrick |title=Experimental Games: Critique, Play, and Design in the Age of Gamification |publisher=[[University of Chicago Press]] |date=2020 |isbn=978-0-226-63003-8}} * <!-- Kohlburn, Cho & Moore 2023--> {{cite journal |last1=Kohlburn |first1=Joseph |last2=Cho |first2=Hyerim |last3=Moore |first3=Hollis |title=Players' Perceptions of Sexuality and Gender-Inclusive Video Games a Pragmatic Content Analysis of Steam Reviews |journal=[[Convergence (journal)|Convergence]] |volume=29 |issue=2 |date=2023 |issn=1354-8565 |doi=10.1177/13548565221137481 |pages=379–399}} * <!-- Lind 2023 --> {{cite book |last=Lind |first=Stephanie |title=Authenticity in the Music of Video Games |publisher=[[Lexington Books]] |date=2023 |isbn=978-1-7936-2714-8}} * <!-- Seraphine 2018 --><!-- Verify this is peer-reviewed before citing. --> {{cite conference |last=Seraphine |first=Frederic |title=Ethics at Play in ''Undertale'': Rhetoric, Identity and Deconstruction |year=2018 |conference=DiGRA 2018 – The Game is the Message |publisher=[[Digital Games Research Association]] |url=https://dl.digra.org/index.php/dl/article/view/960 |access-date=February 18, 2025}} * <!-- Veale 2022 --> {{cite journal |last=Veale |first=Kevin |title='If Anyone's Going to Ruin Your Night, It Should Be You': Responsibility and Affective Materiality in ''Undertale'' and ''Night in the Woods'' |journal=[[Convergence (journal)|Convergence]] |volume=28 |issue=2 |date=2022 |issn=1354-8565 |doi=10.1177/13548565211014434 |pages=451–467}} * <!-- Youngblood 2018 --> {{cite book |last=Youngblood |first=Jordan |chapter='What Kind of Monster Are You...?': ''Undertale'', Queer Play, and Horror(ific) Video Games via Critical Gaming Literacy |pages=157–170 |title=Horror Literature and Dark Fantasy |editor-last=Fabrizi |editor-first=Mark A. |publisher=[[Brill Publishers]] |date=2018 |isbn=978-90-04-36625-1}} == Екстерны одказы == * {{Офіціална сторінка}} {{Undertale}} [[Катеґорія:Undertale| ]] [[Катеґорія:Відеогры з року 2015]] [[Катеґорія:Гры створены в GameMaker]] [[Катеґорія:Відеогры повязаны з комунітов ЛҐБТ]] [[Катеґорія:Белетрія о ґеноцідї]] [[Катеґорія:Переможцї оцїнїня Japan Game Award]] [[Катеґорія:Переможцї фестівалу незалежных гер]] [[Катеґорія:Незалежны гры]] [[Катеґорія:Відєогры фінанцованы посередництвом платформы Kickstarter]] [[Катеґорія:Гры про Linux]] [[Катеґорія:Гры про MacOS]] [[Катеґорія:Метафікчны відеогры]] [[Катеґорія:Гры про Nintendo Switch]] [[Катеґорія:Гры про PlayStation 4]] [[Катеґорія:Гры про PlayStation Vita]] [[Катеґорія:Портал фентезі]] [[Катеґорія:Лоґічны відеогры]] [[Катеґорія:Відеогры в ретро штілї]] [[Катеґорія:Научно-фантастічны ролёвы відеогры]] [[Катеґорія:Відеогры про єдного грача]] [[Катеґорія:Підземна белетрія]] [[Катеґорія:Відеогры о смутку]] [[Катеґорія:Відеогры о скелетах]] [[Катеґорія:Відеогры о часовых случках]] [[Катеґорія:Відеогры вывинуты в США]] [[Катеґорія:Відеогры з музиков од Тобі Фокса]] [[Катеґорія:Гры про Windows]] [[Катеґорія:Гры про Xbox Cloud Gaming]] [[Катеґорія:Гры про Xbox One]] [[Катеґорія:Відеогры з многыма концями]] 3etp1t3k492qq23yeiwjiwa1txemm9a 169602 169591 2026-09-15T19:51:37Z Halajkovič 33393 /* Референції */ 169602 wikitext text/x-wiki {{Infobox | bodystyle = width: 23em; font-size: 89% | above = Undertale | titlestyle = | abovestyle = background-color: #E9EAEE | headerstyle = background-color: #E9EAEE | image = [[Файл:Undertale vector logo on black borders.svg|250px]]<br>Лоґо гры | caption = | label1 = Вывоярь | data1 = [[Тобі Фокс]]{{efn|Конзоловы верзії вывинуло штудіо [[8-4]].<ref name="psdev">{{cite web |url=https://blog.playstation.com/2017/06/13/undertale-is-coming-to-playstation/ |title=''Undertale'' is Coming to PlayStation! |quote=Along the way that transformed into having them develop and publish the PlayStation versions, too. |last=Fox |first=Toby |website=PlayStation.Blog |date=June 13, 2017 |access-date=June 22, 2020 |archive-date=May 31, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200531203049/https://blog.playstation.com/2017/06/13/undertale-is-coming-to-playstation/ |url-status=live }}</ref><ref name="swdev">{{cite game |title=Undertale |platform=Nintendo Switch |developer=(([[Toby Fox]]; [[8-4]])) |publisher=8-4 |year=2018 |scene=Credits |quote=Nintendo Switch Conversion: 8-4, Ltd.}}</ref>}} | label2 = Выдаватель | data2 = {{ubl|Тобі Фокс{{efn|Выданы властным накладом про ПК}}|8-4{{efn|Конзоловы верзії выдало штудіо 8-4.}}}} | label3 = Жанер | data3 = [[ролёва відеогра]], [[пригоды]] | label4 = Платформа | data4 = {{ubl|OS X|Windows|Linux|PlayStation 4|PlayStation Vita|Nintendo Switch|Xbox One}} | label5 = Датум выданя | data5 = {{Collapsible list|title={{nobold|15. септембра 2015}} |'''OS X''', '''Windows''' |15. септембра 2015 |'''Linux''' |17. юлія 2016 |'''PS4, PS Vita''' |15. авґуста 2017 |'''Nintendo Switch''' |18. септембра 2018 |'''Xbox One''' |16. марца 2021 }} | label6 = Режім гры | data6 = [[Гра єдного грача]] | label7 = Язык | data7 = [[Анґліцькый язык|анґліцькый]] і [[японьскый язык|японьскый]] | header10 = Творцёве | header10style = background-color: #e0e0e0; | label11 = Сценаріста | data11 = Тобі Фокс | label12 = Герный дізайнер | data12 = {{ubl|[[Теммі Чанґ]]|Тобі Фокс<ref name="Undertale Art Book" />}} | label13 = [[Проґраматор]] | data13 = Тобі Фокс | label14 = Композітор | data14 = Тобі Фокс | header15 = Технічны детайлы | header15style = background-color: #e0e0e0; | label16 = Мотор | data16 = GameMaker Studio | label17 = Носіч | data17 = Діґітална дістрібуція | label18 = Наслїдуюча гра | data18 = [[Deltarune]] | header19 = {{Офіціална сторінка}} }} '''Undertale''' ({{Высловность2|Андерте́йл}}; дословно з [[анґліцькый язык|анґл.]] „Підземна приповідка“; штілізовано як '''UNDERTALE''') є [[ролёва відеогра]] з року 2015, котру створив америцькый незалежный вывоярь [[Тобі Фокс]]. Грач овладать дїтя, котре впало до Підземля: розсяглой, одляглой области під земскым поверьхом, оддїленой маґічнов барьєров. Почас дорогы назад на поверьх ся грач стрїчать з розлічныма монштрами, з котрых дакотры з ним можуть вступити до боя. Боёва сістема полїгать в тім, же грач мусить маневровати меджі „mini-bullet hell“ атаками противника. Може вырїшыти успокоёвати монштрів, жебы їх змиловати намісто того, жебы їх забити. Тоты выберы впливають на перебіг гры, причім діалогы, поставы і сюжет ся мінять в залежности од резултатів. Окрем ґрафічных концептів і дізайнів постав, котры створила [[Теммі Чанґ]] і далшы гостюючі дізайнеры, Фокс вывинув цїлу гру сам, в тім чіслї сценаря і музикы. Гра черьпала іншпірацію з дакількох жрїдел, меджі котры належали серії ролёвых гер „Brandish“, „Mario & Luigi“ і „Mother“, серія [[стрїлячка|стрїлячок]] тіпу „bullet hell“ „Touhou Project“ і ролёва гра „Moon: Remix RPG Adventure“. Гра Undertale мала спочатку выйти в половинї рока 2014, дішло єднак к запізнїням. Гра Undertale вышла про OS X і Windows в септембрї 2015. В роцї 2016 была портована на Linux, в роцї 2017 на PlayStation 4 і PlayStation Vita, в роцї 2018 на Nintendo Switch і в роцї 2021 на Xbox One. Гра была оцїнена за свою тематіку, боёву сістему, музичный допровод, оріґіналность, сюжет, діалогы і поставы, хоць реакції на вытварный штіл были змішаны. Продало ся з нёй найменше пять міліонів копій. Была номінована на дакілько оцїнень, в тім чіслї тітулу „Гра рока“ од дакількох герных публікацій і подїй, і є поважована за єдну з найлїпшых відеогер, котры коли взникли. Гра з паралелным сюжетом, Deltarune, выходила по епізодах од року 2018 аж до єй повного выданя в роцї 2025; пята капітола вышла в юнї 2026 і далшы капітолы суть во вывої. == Грательность == Undertale є ролёва відеогра з поглядом згоры.<ref name="rps funniest" /> В грї грач овладать дїтя і выконує задачі, жебы поступив в сюжетї.<ref name="Destructoid Review" /> Грачі дослїджують підземный світ повный міст і пещер і почас своєй дорогы мусять рїшыти множство гаданок.<ref name="Destructoid Review" /><ref name="Boing Boing" /> Підземный світ є домом монштрів, з котрых многы вызывають грача на дуел;<ref name="Boing Boing" /> грачі вырїшують, ці їх забють, утечуть перед нима або ся з нима скамаратять.<ref name="Destructoid Review" /><ref>{{cite news |url=https://www.rockpapershotgun.com/2015/10/15/conversations-with-myself-on-undertales-universal-appeal/ |title=Conversations With Myself: On ''Undertale''<nowiki>'s</nowiki> Universal Appeal |author=Smith, Adam |date=October 15, 2015 |website=[[Rock Paper Shotgun]] |publisher=[[Gamer Network]]|access-date=May 16, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160516012147/https://www.rockpapershotgun.com/2015/10/15/conversations-with-myself-on-undertales-universal-appeal/ |archive-date=May 16, 2016 |url-status=live}}</ref> Выберы, котры грач зробить, радікално впливають на сюжет і цїлковый перебіг гры, причім моралка грача є основним каменём вывоя гры.<ref>{{Cite web |last=Couture |first=Joel |date=October 27, 2015 |title=How ''Undertale'' makes you think hard before killing monsters |url=https://www.gamedeveloper.com/design/how-i-undertale-i-makes-you-think-hard-before-killing-monsters |access-date=November 12, 2023 |website=Gamasutra |language=en |archive-date=November 12, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231112215104/https://www.gamedeveloper.com/design/how-i-undertale-i-makes-you-think-hard-before-killing-monsters |url-status=live }}</ref> Кедь ся грачі стрїчать з противниками у рамках предписаных подїй або трафунковых стрїтнуть, пройдуть до боёвого режіму. Почас боїв грачі овладають мале сердце, котре представлює їх душу, і мусять маневровати помеджі атаками, котры на них выпущають противницькы монштры, подобно як в стрїлянинї тіпу „bullet hell“.<ref name="Destructoid Review" /><ref name="Boing Boing" /> В перебігу гры ся обявують новы елементы, як суть фаребны перешкоджіня і дуелы з босами, котры мінять способ, котрым грачі овладають сердце.<ref name="RPS: Scrollbars" /> Грачі можуть вырїшыти атаковати противника, што вымагать притискати на ґомбічку в справнім часї. Забиванём противників грач здобывать EXP (чім ся звышує ёго LOVE) і золото.<ref name="Escapist EarthBound" /> Помочов можности ACT може сконтролёвати атакуючі і оборонны атрібуты противника, як ай выконати розлічны далшы дїї, котры ся одлишать в залежности од противника.<ref name="Destructoid Review" /> Кедь грач хоснує справно дїї на реакцію на противника або го атакує, покы не мать низке HP (але ай все жывый), може вырїшыти змиловати го і завершыти бой без того, жебы го забив.<ref name="IndieGames Guilt" /> Жебы было можне дакотры дуелы з босами завершыти міровов дорогов, грач мусить прожыти, покы постава, з котров ся бє, не завершыть свій діалоґ. Гра понукать дакілько обног сюжету і розлічны завершіня в залежности од того, ці грачі вырїшать противників забити або змиловати; вдяка тому є можне гру завершыти без забитя єдиного противника.<ref name="Polygon Gameplay" /> Монштры будуть почас боя комуніковати з грачом і гра буде грачам ознамлёвати, котры суть почутя і дїї даного монштра.<ref name="RPGamer Review" /> Атакы противників ся мінять в залежности од того, як з нима грачі комунікують, як ай од уровни обтяжности.<ref name="Boing Boing" /><ref name="RPGamer Review" /> Гра ся операть о ряд метафікчных елементів в грательности, як ай в сюжетї.<ref name="Wired">{{cite magazine |url=https://www.wired.com/2016/01/metafiction-games/ |title=The Best New Videogames Are All About … Videogames |first=Jack |last=Muncy |date=January 18, 2016 |access-date=January 18, 2016 |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |publisher=[[Condé Nast]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20160327004328/http://www.wired.com/2016/01/metafiction-games/ |archive-date=March 27, 2016 |url-status=live}}</ref> Кедь грачі при другім проходжіню гры беруть участь в бої з босом, діалоґ ся змінить в залежности од дїї в попереднїх проходжінях.<ref name="Kotaku Secrets" /> == Сюжет == Гра Undertale ся одогравать в Підземлї, царьстві, до котрого были монштры выгнаны по зачатку войны з людми іщі перед подїями в грї. Підземля є од поверьху оддїлены маґічнов барьєров з єдинов дїров на верьху Еботт. На зачатку гры впаде людьске дїтя з верьху Еботт до Підземля і стрїтне ся з Квітиком, чутливов квітков, котра грача научіть герны механікы і бреше му о „LV“ або „LOVE“ в сназї го забити. Людьске дїтя потім захранить Торіел, матерьскый монштер подобна козї, котра го научіть, як прожыти конфлікты в Підземлї без забиваня. Мать в умыслї дїтя адоптовати, жебы го охранила перед Асґором, кралём Підземля. Грач наконець зохабить Торіел, жебы выглядав Асґоровый замок, в котрім ся находить барьєра ведуча до світа на поверьху. Стрїчать ся з дакількома монштрами, як суть скелеты Санс і Папайрус, двоє братів, котры стражать лїс Сновдін; Андайн, велителька кралёвской ґарды; Алфіс, кралёвска науковіця; і Меттатон, роботічный телевізный модератор, котрого створила Алфіс. З векшынов монштрів ся бєме, причім грач сі може выбрати, ці їх забє, або змилує і припадно ся з нима скамаратить. Почас своєй дорогы ся грач дізнає, же перед многыма роками ся Асріел, сын Асґора і Торіел, скамаратив з першым чоловіком, котрый впав до Підземля. Кедь дїтя неочековано умерло, Асріел хосновав ёго душу, жебы прошов через барьєру, з умыслом вернути тїло на поверьх. Люде, котры там жыли, напали і забили Асріела, што вело Асґора к выголошіню войны. В сучасности Асґор назберав шість душ павшых людей і потребує іщі єдну, жебы міг зніщіти барьєру. Конець гры залежить од того, як грач перейде стрїтнутя з монштрами.<ref name="polygon endings"/><ref name="Polygon Gameplay" />{{efn|Тоты три концї ся означують як: „невтралный перебіг“, „правдивый паціфістічный перебіг“ і „ґеноцідный перебіг“ (менше обычайно знамый як „перебіг без змилованя“).<ref name="Kotaku Secrets" /><ref name="IGN Review" /><ref name="avclub" />}} Кедь грач забив дакотрых, але не вшыткых монштрів, або не забив жадного, чекать го „невтралный“ конець. Грач дійде до Асґорового замку і є змушеный з ним боёвати. Санс заставить грача перед їх конфронтаціёв і одкрыє, же „LOVE“ і „EXP“ суть скорочіня про „уровень насилства“ і „боды забитя“.{{efn|В ролёвых грах суть „LV“ і „EXP“ скорочінями про [[скушеностны боды|„уровень [скушености]“ і „скушеностны боды“]], причім є желателно їх звышовати.<ref>{{cite book |last=Moore |first=Michael E. |date=2011 |title=Basics of Game Design |publisher=[[A K Peters, Ltd.]] |page=142 |isbn=978-1-56881-433-9}}</ref>}} Санс посуджує грача на основі ёго нагромадженых „LOVE“ і „EXP“. Грач потім ся бє з Асґором, але Квітик го перерве, забє Асґора і перемінить ся на міцнїшу, ґротескну подобу тым, же вкраде людьскы душі. З помочов бунтованых душ грач поразить Квітика і може вырїшыти, ці го забє, або змилує. Грач потім зохабить Підземля. Пізнїше дістане телефонат од Санса, котрый му высвітлить став Підземля по ёго одходї. Кедь грач не забє жадного монштра перед досягнутём „невтралного“ конця, може начітати свою [[уложена гра|уложену гру]] і досягнути „правдивый паціфістічный“ конець.<ref name="avclub">{{cite web |url=https://www.avclub.com/undertale-dares-players-to-make-a-mistake-they-can-neve-1798287299 |title=''Undertale'' dares players to make a mistake they can never take back |first=William |last=Hughes |date=December 9, 2015 |access-date=January 5, 2025 |website=[[The A.V. Club]] |publisher=[[The Onion]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325162749/http://www.avclub.com/article/undertale-dares-players-make-mistake-they-can-neve-228716 |archive-date=March 25, 2016 |url-status=live}}</ref><ref name="polygon endings">{{cite web |last=Hughes |first=William |date=July 14, 2017 |title=A speedrunner is getting every ''Undertale'' ending — for 34 hours straight |url=https://www.polygon.com/2017/7/14/15971422/undertale-all-endings-100-percent-speedrun |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210720140604/https://www.polygon.com/2017/7/14/15971422/undertale-all-endings-100-percent-speedrun |archive-date=July 20, 2021 |access-date=July 20, 2021 |work=[[Polygon (website)|Polygon]]}}</ref> Укаже ся, же Квітик є [[Реінкарнація|реінкарнаціёв]] Асріела, котрого створили Алфісовы експеріменты. Саме перед дуелом з Асґором Торіел заставить бой і припоять ся к нёй ай остатнї монштры, з котрыма ся чоловік скамаратив. Квітик нападе на ґрупу і поглотить душі вшыткых людей і монштрів, жебы набыв подобу старшого Аcріела. Почас наслїдуючого боя ся чоловіку подарить споїти ся з душами своїх приятелїв і наконець поразить Асріела: Тот ся верне до дїтьской подобы, зніщіть барьєру і перед одходом выразить жалость над своїма дїянями, причім розкрыє реалне мено чоловіка як Фріск. Чоловік впаде до непритомности і кедь ся пробудить, буде відїти, же го окружають приятелї. Монштры ся мірово зась зачленять меджі людей, покы чоловік мать можность прияти Торіел за свою адоптівну матїрь. Третїй конець, знамый меджі фанушиками як конець „без змилованя“ або „ґеноніда“, настане, кедь грач забє цїлком вшыткых монштрів, з котрыма ся дасть боёвати. Мусить в каждій области [[Ґріндінґ (відеогры)|повторно выкликовати трафунковы стрїтнутя]] доты, покы не зістане жадного монштра. Тота дорога мінять дакотры аспекты гры: многы поставы ся евакуують, жебы уникнути грача, і тоты, котры зістануть, мають управены діалогы одражаючі вплив, котрый мають грачовы дїяня на герный світ.<ref name="Kotaku Secrets" /><ref>{{Cite news |last=Hall |first=Mat |date=September 22, 2018 |title=''Undertale'' Genocide run explained: How to play the game in the most evil way possible |url=https://www.eurogamer.net/undertale-genocide-run-4873 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230728031142/https://www.eurogamer.net/undertale-genocide-run-4873 |archive-date=July 28, 2023 |access-date=July 28, 2023 |work=[[Eurogamer]]}}</ref> Кедь чоловік дійде до Асґорового замку, Санс ся попробує го заставити, але не подарить ся му то і забють го. Квітик забє Асґора в намазї здобыти мілость, але є забитый чоловіком. Хара,{{efn|Тоту поставу поменує грач, причім зволене мено ся хоснує про грачів файл з уложенов гров. „Хара“ є на образовцї про поменованя означанована як „реалне мено“.}} перше впавше дїтя, котре ся скамаратило з Асріелом, ся потім обявить і вымаже світ. Жебы было можне гру грати знову, мусить грач оддати свою душу Харї, чім обновить світ і приведе к тырвалым змінам правдивого паціфістічного конця.<ref name="avclub" /> == Вывой == {{Статья в роботѣ|[[Хоснователь:Halajkovič|<span style="color:#000">H</span><span style="color:#1a1a1a">a</span><span style="color:#333">l</span><span style="color:#4d4d4d">a</span><span style="color:#666">j</span><span style="color:#808080">k</span><span style="color:#999">o</span><span style="color:#aaa">v</span><span style="color:#b5b5b5">i</span><span style="color:#bbb">č</span>]] ([[Діскузія з хоснователём:Halajkovič|<span style="color:#bbb">д</span><span style="color:#a0a0a0">і</span><span style="color:#808080">с</span><span style="color:#606060">к</span><span style="color:#404040">у</span><span style="color:#202020">с</span><span style="color:#1a1a1a">і</span><span style="color:#000">я</span>]])|section=yes|датум=21:28, 15 септембра 2026 (CEST)|1|m|section=yes|details=Секція ся праві пише, робота сі выжадує веце часу}} === Дізайн гры === === Писаня === === Музика === ==== Концертне турне ==== 17. марца 2026 было оголошено приближуюче концертне турне присвячене 25-членному орхестру, котрый буде грати музику зо саундтреку гры „Undertale“ під кураторьскым веджінём Тобі Фокса. Концерты бы мали зачати 23. авґуста 2026<ref>{{cite web |date=17 March 2026 |title=UNDERTALE: The Determination Symphony concert tour brings the beloved music of the hit indie game to more people than ever before |url=https://www.gamespress.com/UNDERTALE-The-Determination-Symphony-concert-tour-brings-the-beloved-m |access-date=14 May 2026 |website=Games Press |ref={{sfnref|Games Press|2026}}}}</ref> і будуть продовжати в [[Северна Америка|Северній Америцї]], [[Европа|Европі]], [[Споєне кралёвство|Споєнім кралёвстві]], [[Азія|Азії]] і [[Австралія|Австралії]] аж до року 2027.<ref>{{cite web |date=18 March 2026 |title=Undertale: The Determination Symphony world tour announced, begins August |url=https://www.rpgsite.net/news/19904-undertale-the-determination-symphony-world-tour-dates-tickets |access-date=14 May 2026 |website=RPG Site |ref={{sfnref|RPG Site|2026}}}}</ref> == Выданя == {{Статья в роботѣ|[[Хоснователь:Halajkovič|<span style="color:#000">H</span><span style="color:#1a1a1a">a</span><span style="color:#333">l</span><span style="color:#4d4d4d">a</span><span style="color:#666">j</span><span style="color:#808080">k</span><span style="color:#999">o</span><span style="color:#aaa">v</span><span style="color:#b5b5b5">i</span><span style="color:#bbb">č</span>]] ([[Діскузія з хоснователём:Halajkovič|<span style="color:#bbb">д</span><span style="color:#a0a0a0">і</span><span style="color:#808080">с</span><span style="color:#606060">к</span><span style="color:#404040">у</span><span style="color:#202020">с</span><span style="color:#1a1a1a">і</span><span style="color:#000">я</span>]])|section=yes|датум=21:28, 15 септембра 2026 (CEST)|1|m|section=yes|details=Секція ся праві пише, робота сі выжадує веце часу}} === Пропаґація === Были выданы ай далшы медіалны продукты і сувеніры повязаны з гров „Undertale“, в тім чіслї фіґурок і плішовых грачок іншпірованых поставами з гры.<ref>{{cite web |url=http://www.destructoid.com/get-your-name-in-early-for-these-undertale-figures-340372.phtml |title=Get your name in early for these ''Undertale'' figures |author=Rowen, Nic |date=February 9, 2016 |website=[[Destructoid]] |publisher=[[ModernMethod]] |access-date=May 2, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310072257/http://www.destructoid.com/get-your-name-in-early-for-these-undertale-figures-340372.phtml |archive-date=March 10, 2016 |url-status=live}}</ref> Офіціално саундтрек к грї выдало музичне выдавательство Materia Collective, котре ся шпеціалізує на музику з відеогер,<ref>{{cite web |url=http://store.steampowered.com/app/391570/ |title='Undertale' Soundtrack |website=[[Steam (service)|Steam]] |publisher=[[Valve Corporation|Valve]] |access-date=May 2, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160109184400/http://store.steampowered.com/app/391570/ |archive-date=January 9, 2016 |url-status=live}}</ref> в тот істый день як самотна гра. Окрем того вышли два офіціалны албумы з кавер верзіями пісень з гры „Undertale“: металово-електронічный албум „Determination“ з року 2015 од RichaadEB і Емі Вотерс<ref>{{cite web |url=http://steamed.kotaku.com/undertale-has-an-officially-sanctioned-fan-album-and-i-1751497766 |title=''Undertale'' has an officially sanctioned fan album, and it's awesome. |author=Grayson, Nathan |date=January 6, 2016 |website=[[Kotaku]] |publisher=[[Gawker Media]] |access-date=May 2, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331192340/http://steamed.kotaku.com/undertale-has-an-officially-sanctioned-fan-album-and-i-1751497766 |archive-date=March 31, 2016 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=https://determination-ut.bandcamp.com/album/determination |title=Determination |author1=RichaadEB |author2=Waters, Amie |website=[[Bandcamp]] |access-date=July 6, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204135856/https://determination-ut.bandcamp.com/album/determination |archive-date=December 4, 2020 |url-status=live}}</ref> і джезовый албум „Live at Grillby's<!-- Назвы албумів суть подля штандартів написаны курзівов. -->“ з року 2016 од Карлоса Іні.<ref>{{cite magazine |url=https://www.gameinformer.com/b/news/archive/2016/02/06/official-undertale-jazz-album-released.aspx |title=Official Undertale Jazz Album Live At Grillby's Released |author=Gwaltney, Javy |date=February 6, 2016 |magazine=[[Game Informer]] |publisher=[[GameStop]] |access-date=May 2, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160502123402/http://www.gameinformer.com/b/news/archive/2016/02/06/official-undertale-jazz-album-released.aspx |archive-date=May 2, 2016 |url-status=live}}</ref> Далшый джезовый дуетовый албум заложеный на піснях з гры „Undertale“, „Prescription for Sleep“, выдали в роцї 2016 саксафоніста Норігіко Нібіно і піаністка Аякі Сато.<ref>{{cite web |last=Hamilton |first=Kirk |date=December 5, 2016 |title=''Undertale'' just got a nice new musical tribute |url=http://kotaku.com/1789701441 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161206163614/http://kotaku.com/1789701441 |archive-date=December 6, 2016 |access-date=December 5, 2016 |work=[[Kotaku]]}}</ref> В тім істім роцї вышло ай 2-LP вінілове выданя саундтреку к грї „Undertale“, котре продуковала сполочность [[iam8bit]].<ref>{{Cite web |last=Dornbush |first=Jonathon |date=August 26, 2016 |title=''Undertale'' soundtrack Coming to Vinyl |url=http://www.ign.com/articles/2016/08/26/undertale-soundtrack-coming-to-vinyl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160827204130/http://www.ign.com/articles/2016/08/26/undertale-soundtrack-coming-to-vinyl |archive-date=August 27, 2016 |access-date=August 26, 2016 |website=[[IGN]]}}</ref> В роках 2017 і 2018 выдало выдавательство Materia Collective дві офіціалны нотовы збіркы і діґіталны албумы під назвов „UNDERTALE Piano Collections“, котрых аранжманы приправив Дейвід Пікок і награв їх Авґустін Маюґа Ґонзалес.<ref>{{cite web |url=http://www.rpgfan.com/soundtracks/undertale-piano/index.html |title=RPGFan Music – ''Undertale'' Piano Collections |website=RPGFan |access-date=July 26, 2019 |archive-date=July 11, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711000438/http://www.rpgfan.com/soundtracks/undertale-piano/index.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite magazine |date=March 3, 2018 |title=『''Undertale''』のピアノアレンジアルバム第2弾『''Undertale Piano Collections 2''』が発表。Bandcampで予約開始（試聴動画アリ） |url=https://www.famitsu.com/news/201803/03153012.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711000435/https://www.famitsu.com/news/201803/03153012.html |archive-date=July 11, 2019 |access-date=July 26, 2019 |magazine=[[Famitsu]]}}</ref> В септембрї 2019 зробила сполочность [[Nintendo]] доступным на стягнутя костім боёвника Міі іншпірованый поставов Санса про гру „Super Smash Bros. Ultimate“, вєдно з новым аранжманом композіції „Megalovania“.<ref>{{cite web |url=https://www.destructoid.com/sans-from-undertale-is-getting-a-costume-in-smash-ultimate-565839.phtml |title=Sans from ''Undertale'' is getting a costume in Smash Ultimate |first=Peter |last=Glogowski |date=September 4, 2019 |access-date=September 4, 2019 |work=[[Destructoid]] |archive-date=August 9, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809184205/https://www.destructoid.com/sans-from-undertale-is-getting-a-costume-in-smash-ultimate-565839.phtml |url-status=live }}</ref> Режісер серії „Super Smash Bros.“ Масагіро Сакурай зазначів, же Санс быв єднов з найжаданїшых постав, котры мали в грї фіґуровати.<ref>{{Cite web|url=https://youtube.com/watch?v=953dc07NMEk| archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/953dc07NMEk | archive-date=November 17, 2021 | url-status=live | title = Sans Costume in ''Smash Bros. Ultimate''! Version 5.0 Update: Home-Run Contest & More!| website=[[YouTube]] | date=September 4, 2019 }}{{cbignore}}</ref> Музика з гры „Undertale“ была тыж придана до гры „Taiko no Tatsujin: Drum 'n' Fun!“ як обсяг на стягнутя.<ref>{{Cite web |last=Doolan |first=Liam |date=October 13, 2019 |title=Undertale Song Pack Arrives In Taiko no Tatsujin: Drum 'n' Fun! As Paid DLC |url=http://www.nintendolife.com/news/2019/10/undertale_song_pack_arrives_in_taiko_no_tatsujin_drum_n_fun_as_paid_dlc |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115132924/https://www.nintendolife.com/news/2019/10/undertale_song_pack_arrives_in_taiko_no_tatsujin_drum_n_fun_as_paid_dlc |archive-date=November 15, 2021 |access-date=November 11, 2019 |website=Nintendo Life}}</ref> === Японьска локалізація === По выданю гры „Undertale“ ся поступно зачала формовати мала комуніта японьскых фанушиків, што вело к выданю неофіціалного фанушиковского локалізачного патчу зачатком рока 2016. Кедьже Фокс уж почас роботы над гров поважовав японьскый переклад за конечный цїль, конзултовав з многыма сполочностями і наконець сі выбрав сполочность 8-4, котра передтым переклала гры „Aquaria“ і „Shovel Knight“.<ref name="eightfour">{{cite web |last1=Ricciardi |first1=John |title=Breaking Down Borders: ''Undertale''<nowiki>'s</nowiki> Journey to Japan and Back |url=https://blog.playstation.com/2017/08/08/breaking-down-borders-undertales-journey-to-japan-and-back/ |website=PlayStation.Blog |access-date=September 23, 2023 |date=August 8, 2017 |archive-date=September 24, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230924210256/https://blog.playstation.com/2017/08/08/breaking-down-borders-undertales-journey-to-japan-and-back/ |url-status=live }}</ref><ref name="mandelin">{{cite book |last=Mandelin |first=Clyde |author-link=Clyde Mandelin |date=November 16, 2022 |title=UNDERTALE |series=Legends of Localization |language=English |volume=3 |edition=1st |publisher=Independently Published |publication-place=[[Tucson]] |isbn=9781945908019}}</ref> Жебы ся забезпечів єднотный штіл гры, сполочность 8-4 вырїшыла взяти до роботы лем єдну головну перекладательку, Кейко Фучічо, хоць то значіло, же выданя японьской верзії буде тырвати довше. Підпоровав ю малый тім редакторів, коректорів і проґраматора, котрый управив гру так, жебы фунґовала з японьскыма писомныма сістемами. Іщі перед зачатком перекладу зачатком рока 2016 дав Фокс тіму вывоярьскы позначкы і анотованы діалоґы і почас цїлого процесу творчости їм надале надавав підпору і рады.<ref name="mandelin"/> Кедь ПК гры не суть в Японії аж так популарны, сучасно вырїшыли выдати гру „Undertale“ ай про конзолы, причім портованя забезпечовала таксамо сполочность 8-4.<ref name="eightfour"/><ref>{{cite web |last1=Fox |first1=Toby |title=''Undertale'' is Coming to PlayStation! |url=https://blog.playstation.com/2017/06/13/undertale-is-coming-to-playstation/comment-page-2/ |website=PlayStation.Blog |access-date=September 23, 2023 |date=June 13, 2017 |archive-date=October 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231010222829/https://blog.playstation.com/2017/06/13/undertale-is-coming-to-playstation/comment-page-2/ |url-status=live }}</ref> По оголошіню локалізації многых фанушиків неочековано рїшіня хосновати про поставу Санса японьскы містоназывникы „oйра“ (おいら) через ёго конотацію з сельскым жывотом, што вело к взнику понятя „ойра шок“.<ref name="mandelin"/><ref>{{cite web |last1=Ashcraft |first1=Brian |title=''Undertale''<nowiki>'s</nowiki> Japanese Localization Is Causing A Fan Frenzy |url=https://kotaku.com/undertales-japanese-localization-is-causing-a-fan-frenz-1796085385 |website=Kotaku |language=en |date=June 14, 2017 |access-date=September 23, 2023 |archive-date=October 4, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231004154318/https://kotaku.com/undertales-japanese-localization-is-causing-a-fan-frenz-1796085385 |url-status=live }}</ref> Локалізована верзія вышла про PS4 і Vita 16. авґуста 2017 і про ПК 22. авґуста.<ref>{{cite tweet |user=UndertaleJP | title= お待たせしました！PS4/Vita向け日本語版UNDERTALEは、8月16日(水) 1,620円で配信開始です。クロスバイ対応で1度の購入で2機種分をゲット。8月31日までに購入いただくとダイナミックテーマ「いせき」をプレゼント！ |number= 890805668927619072 |date= July 28, 2017 | access-date=September 25, 2023 |language=en}}</ref><ref>{{cite tweet |user=UndertaleJP |title= UNDERTALEのPC/Mac向け日本語対応版がSteamで配信開始となりました！ | number= 899817931369963520 |access-date=September 25, 2023 |language=en |date=August 22, 2017}}</ref> == Оцїнёваня і крітіка == {{Статья в роботѣ|[[Хоснователь:Halajkovič|<span style="color:#000">H</span><span style="color:#1a1a1a">a</span><span style="color:#333">l</span><span style="color:#4d4d4d">a</span><span style="color:#666">j</span><span style="color:#808080">k</span><span style="color:#999">o</span><span style="color:#aaa">v</span><span style="color:#b5b5b5">i</span><span style="color:#bbb">č</span>]] ([[Діскузія з хоснователём:Halajkovič|<span style="color:#bbb">д</span><span style="color:#a0a0a0">і</span><span style="color:#808080">с</span><span style="color:#606060">к</span><span style="color:#404040">у</span><span style="color:#202020">с</span><span style="color:#1a1a1a">і</span><span style="color:#000">я</span>]])|section=yes|датум=21:28, 15 септембра 2026 (CEST)|1|m|section=yes|details=Секція ся праві пише, робота сі выжадує веце часу}} === Продаж === Подля приправной інформації службы [[Steam Spy]] была гра „Undertale“ до конця рока 2015 єднов з найпродаванїшых гер на [[Steam]] з 530 343 проданыма копіями.<ref name="Steam Spy" /> Зачатком фебруара 2016 гра перевышыла граніцю єдного міліона проданых копій<ref name="GamesBeat" /> і до юлія 2018 мала на Steam одгадом цїлково три і півміліона грачів.<ref>{{cite web |url=https://arstechnica.com/gaming/2018/07/steam-data-leak-reveals-precise-player-count-for-thousands-of-games/ |title=Valve leaks Steam game player counts; we have the numbers |author=Orland, Kyle |date=July 6, 2018 |website=[[Ars Technica]] |access-date=July 11, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180710173043/https://arstechnica.com/gaming/2018/07/steam-data-leak-reveals-precise-player-count-for-thousands-of-games/ |archive-date=July 10, 2018 |url-status=live}} [https://arstechnica.com/wp-content/uploads/2018/07/games_achievements_players_2018-07-01.csv Complete list]. {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20180711204821/https://arstechnica.com/wp-content/uploads/2018/07/games_achievements_players_2018-07-01.csv |date=July 11, 2018}}</ref> Продаж діґіталных верзій про PlayStation 4 і PlayStation Vita в Японії до фебруара 2018 перекрочів 100 000 проданых копій.<ref>{{cite web |url=https://gematsu.com/2018/02/undertale-ps4-ps-vita-sales-top-100000-japan |title=''Undertale'' PS4 and PS Vita sales top 100,000 in Japan |last=Romano |first=Sal |date=February 15, 2018 |website=Gematsu |access-date=February 15, 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180215143737/https://gematsu.com/2018/02/undertale-ps4-ps-vita-sales-top-100000-japan |archive-date=February 15, 2018}}</ref> В марцї 2019 належала гра „Undertale“ меджі десять найпродаванїшых [[незалежна гра|незалежных гер]] на конзолї Switch.<ref>{{Cite web |date=March 21, 2019 |title=Nintendo Reveals The 10 Current Best-Selling Indie Games On Switch |url=https://kotaku.com/nintendo-reveals-the-10-current-best-selling-indie-game-1833472265 |access-date=November 12, 2023 |website=Kotaku |language=en |archive-date=November 12, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231112184926/https://kotaku.com/nintendo-reveals-the-10-current-best-selling-indie-game-1833472265 |url-status=live }}</ref> К 13. децембру 2025 одгадує служба Steam Spy, же ся гра „Undertale“ на платформі Steam продала меджі 5 і 10 міліонами копій.<ref>{{Cite web |title=''Undertale'' |url=https://steamspy.com/app/391540 |access-date=December 13, 2025 |website=SteamSpy - All the data about Steam games}}</ref>{{efn|Тото чісло обсягує лем продаж на платформі Steam.}} == Вплив і дїдовизна == === Фендом === [[Файл:Undertale cosplay at Tsunacon 2016.JPG|thumb|[[Косплей|Косплеєры]] в ролї (злїва направо) Санса, Андайн, Папайруса, Торіел, Ґріллбі і Напстаблука на Tsunacon в [[Роттердам]]і]] Гра „Undertale“ сі швыдко здобыла [[култова популарность|култову популарность]].<ref name="Paste cult" /><ref name="NLife cult"/> Приближно рік по выданю Фокс зазначів, же го неочековало, котру популарность гра досягла, і хоць сі тоту позорность цїнив, сприїмав ю як стресуючу. Фокс повів: „Не неочековало бы ня, кебы єм уж нїґда не створив таку успішну гру. Але не вадить мі то“.<ref>{{cite web |last=Wawro |first=Alex |date=September 14, 2016 |title=''Undertale'' dev reflects on what it's like to have your game become a phenomenon |url=http://www.gamasutra.com/view/news/281395/Undertale_dev_reflects_on_what_its_like_to_have_your_game_become_a_phenomenon.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170803052141/http://www.gamasutra.com/view/news/281395/Undertale_dev_reflects_on_what_its_like_to_have_your_game_become_a_phenomenon.php |archive-date=August 3, 2017 |access-date=September 14, 2016 |work=[[Gamasutra]]}}</ref> Ана Діаз „[[NPR]]“ зазначіла, же гра „Undertale“ „вплинула смак цїлой ґенерації в области забавы“ і же „вдяка мемам здобыла новый жывот“.<ref name="npr" /> Рейд Янґ, ґенералный директор сполочности [[Fangamer]], повів, же гра ся стала „абсолутно домінантнов силов“.<ref name="npr">{{Cite web |last=Diaz |first=Ana |date=October 17, 2020 |title=Make Love, Not War: Five Years Of <nowiki>'</nowiki>''Undertale''<nowiki>'</nowiki> |url=https://www.npr.org/2020/10/17/924581553/make-love-not-war-five-years-of-undertale |access-date=November 12, 2023 |website=NPR |archive-date=October 18, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201018051829/https://www.npr.org/2020/10/17/924581553/make-love-not-war-five-years-of-undertale |url-status=live }}</ref> Постава Санс была грачами дуже добрї прията і стала ся предметом многых фанушиковскых дїл.<ref>{{cite web |date=August 19, 2016 |title=''Undertale'': 21 Creepy and Cute Sans Fan Art |url=https://www.ign.com/articles/2016/08/19/undertale-21-creepy-and-cute-sans-fan-art |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160930085408/https://www.ign.com/articles/2016/08/19/undertale-21-creepy-and-cute-sans-fan-art |archive-date=September 30, 2016 |publisher=[[IGN]]}}</ref><ref>{{cite web |last=Vas |first=Gergo |date=December 31, 2015 |title=''Undertale''<nowiki>'</nowiki>s Papyrus And Sans Have Dark Souls |url=https://www.kotaku.com.au/2015/12/artist-meiura-venn-drew-a-pretty-cool-mash-up-of-papyrus-and-sans-from-undertale-and-dark-souls-sol/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160612034829/https://www.kotaku.com.au/2015/12/artist-meiura-venn-drew-a-pretty-cool-mash-up-of-papyrus-and-sans-from-undertale-and-dark-souls-sol/ |archive-date=June 12, 2016 |website=[[Kotaku Australia]]}}</ref><ref>{{cite news |last=Altland |first=Morgan |date=February 18, 2016 |title=''Undertale'' still captivates audiences |work=[[The Oswegonian]] |url=https://www.oswegonian.com/2016/02/18/undertale-still-captivates-audiences/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170603162838/https://www.oswegonian.com/2016/02/18/undertale-still-captivates-audiences/ |archive-date=June 3, 2017}}</ref> Професіоналный запасник Кенні Омеґа выразив свою любов к грї „Undertale“ тым, же ся в епізодї релації „[[All Elite Wrestling: Dynamite]]“ з 30. октобра 2019 облїк як Санс.<ref>{{cite web |last=Crosby |first=Jack |date=October 30, 2019 |title=AEW Dynamite results, recap: Inner Circle wreaks havoc, inaugural tag team champions crowned |url=https://www.cbssports.com/wwe/news/aew-dynamite-results-recap-inner-circle-wreaks-havoc-inaugural-tag-team-champions-crowned/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191101135949/https://www.cbssports.com/wwe/news/aew-dynamite-results-recap-inner-circle-wreaks-havoc-inaugural-tag-team-champions-crowned/ |archive-date=November 1, 2019 |access-date=November 4, 2019 |work=[[CBS Sports]]}}</ref> Заряджіня Санса як костіму про боёвника Мії в грї „Super Smash Bros. Ultimate“ сі выслужыла позітівны одзывы од фанушиків, хоць денник „[[The Commonwealth Times]]“ поважовав ёго заряджіня за „потенціалный проблем“ через знижованя фактору [[носталґія|носталґії]] при каждій новій поставі і неустанно за розшырюючому списку постав.<ref>{{cite news |last=Schuhart |first=Jonah |date=September 16, 2019 |title=''Smash Bros.'' creates potential problem with new DLC characters |work=[[The Commonwealth Times]] |url=https://commonwealthtimes.org/2019/09/15/smash-bros-creates-potential-problem-with-new-dlc-characters/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200507092316/https://commonwealthtimes.org/2019/09/15/smash-bros-creates-potential-problem-with-new-dlc-characters/ |archive-date=May 7, 2020}}</ref> Фендом гры „Undertale“ є тыж знамый творчостёв розлічных [[фанушиковска гра|фанушиковскых гер]], котры понукають унікатны сюжеты і герны механікы заложены на світї гры „Undertale“.<ref>{{cite web|last=Childers|first=Juliet|date=October 27, 2021|title=15 Undertale Fan Games Every Fan Should Know About|work=TheGamer|url=https://www.thegamer.com/undertale-best-fan-games/|archive-url=https://web.archive.org/web/20211104182818/https://www.thegamer.com/undertale-best-fan-games/|archive-date=November 4, 2021|access-date=April 22, 2024}}</ref> Єднов з найвекше очекованых фанушиковскых гер быв [[пріквел]] <nowiki>„</nowiki>[[Undertale Yellow]]<nowiki>“</nowiki>, котрый по семох роках вывоя вышов в роцї 2023 і здобыв обровску популарность меджі фанушиками на многых соціалных сїтях.<ref name="yellow">{{Cite web |last1=Nelson |first1=Will |date=December 10, 2023 |title=Steam's best indie game gets a colossal free prequel seven years in the making |url=https://www.pcgamesn.com/undertale/yellow |access-date=December 12, 2023 |website=PCGamesN |language=en-US |archive-date=April 17, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240417213055/https://www.pcgamesn.com/undertale/yellow |url-status=live }}</ref> Фанушиковска основна гры „Undertale“ была тыж предметом контроверзії, што вело к тому, же сі здобыла неґатівну репутацію. Часточно то было запрічінено незгодами меджі фанушиками оглядом справного способу граня гры.<ref name="npr" /><ref name=drama /> По выданю гры были дакотры [[стрімер]]ы обтяжованы фанушиками гры за то, же забивали противників в грї і выбрали дорогу „ґеноціды“. Ютубер Markiplier вырїшыв не завершовати своє перше проходжіня гры з арґументаціёв, же му „не є весело“ через претензії фанушиків.<ref name=drama>{{cite web|last=Spencer|first=Chloe|date=August 21, 2017|title=The ''Undertale'' Drama|url=https://kotaku.com/the-undertale-drama-1798159975|access-date=October 1, 2021|website=Kotaku|language=en-US|archive-date=December 1, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191201120241/https://kotaku.com/the-undertale-drama-1798159975|url-status=live}}</ref> В юлії 2016 почас саміту о інтернетї, котрый ся конав во [[Ватікан]]ї, даровав ютубер [[MatPat]] папови Франтїшкови копію гры „Undertale“. MatPat высвітлив свій выбер дарунка одказом на рік 2016 як рік [[Міморядный юбілей мілосердности|Міморядного юбілею мілосердности]] і перепоїв то з головнов темов гры „Undertale“, котров є мілосердность.<ref>{{Cite web|last=Good|first=Owen S.|date=July 6, 2016|title=Someone gave the pope a copy of ''Undertale''|url=https://www.polygon.com/2016/7/6/12105428/pope-undertale-youtuber|access-date=January 5, 2022|website=Polygon|language=en-US|archive-date=January 5, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220105051853/https://www.polygon.com/2016/7/6/12105428/pope-undertale-youtuber|url-status=live}}</ref> Пізнїше, в януарї 2022, ціркусовый ансамбель выступив перед папов почас ёго тыжденной авдіенції во Ватіканї на мелодію композіції „Megalovania“, чім створив паралелу зо сімболічным подарунком гры, котру MatPat даровав папови Франтїшкови.<ref name="Colp">{{Cite web |last=Colp |first=Tyler |date=January 6, 2022 |title=The Pope started 2022 by blasting a song from hit RPG ''Undertale'' |url=https://www.pcgamer.com/the-pope-started-2022-by-blasting-a-song-from-hit-rpg-undertale/ |access-date=January 7, 2022 |website=PC Gamer |language=en |archive-date=January 7, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220107022833/https://www.pcgamer.com/the-pope-started-2022-by-blasting-a-song-from-hit-rpg-undertale/ |url-status=live }}</ref><ref name="Diaz">{{Cite web |last=Diaz |first=Ana |date=January 6, 2022 |title=The Pope listening to ''Undertale''<nowiki>'</nowiki>s 'Megalovania' is already 2022's weirdest video |url=https://www.polygon.com/22870441/pope-undertale-toby-fox-megalovania |access-date=February 19, 2022 |website=Polygon |language=en-US |archive-date=February 19, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220219013700/https://www.polygon.com/22870441/pope-undertale-toby-fox-megalovania |url-status=live }}</ref> Крістофер Каярі з часопису „International Journal of Education & the Arts“ описав популарность гры „Undertale“ як приклад того, же музика з відеогер може служыти як медіум, котрый може быти дуже хосенным про учітелїв музикы, причім поуказав на партіціпатівну културу фанушиковской комуніты.<ref>{{cite journal |last1=Cayari |first1=Christopher |title=The Music of ''Undertale'': Participatory Culture, Video Game Music, and Creating Covers for YouTube |journal=International Journal of Education & the Arts |date=2023 |volume=24 |issue=22 |doi=10.26209/ijea24n22}}</ref> === Оцїнїня === Гра ся обявила в дакількох списках найлїпшых гер рока 2015, причім од порталу „Rock Paper Shotgun“<ref name="RPS GOTM">{{cite web |date=October 30, 2015 |title=Game of the Month: October – ''Undertale'' |url=https://www.rockpapershotgun.com/2015/10/13/undertale-game-of-the-month/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160526055443/https://www.rockpapershotgun.com/2015/10/13/undertale-game-of-the-month/ |archive-date=May 26, 2016 |access-date=January 21, 2016 |website=[[Rock Paper Shotgun]]}}</ref><ref name="rps funniest"/> здобыла оцїнїня „Гра місяця“ і „Найсмішнїша гра на ПК“, од порталу „GameFAQs“<ref name="GameFAQs">{{Cite web |last=Frank |first=Allegra |date=December 16, 2015 |title=''Undertale'' wins GameFAQs' Best Game Ever contest |url=http://www.polygon.com/2015/12/16/10323192/undertale-gamefaqs-best-game-ever |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151217013026/http://www.polygon.com/2015/12/16/10323192/undertale-gamefaqs-best-game-ever |archive-date=December 17, 2015 |access-date=January 21, 2016 |website=[[Polygon (website)|Polygon]]}}</ref> оцїнїня „Найлїпша гра вшыткых часів“ і од порталів „Zero Punctuation“<ref name="Zero Punctuation">{{Cite web |last=Croshaw |first=Ben |date=January 7, 2016 |title=Top 5 Games of 2015 |url=http://www.escapistmagazine.com/videos/view/zero-punctuation/116617-Top-5-Best-and-Worst-Games-of-2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160106183824/http://www.escapistmagazine.com/videos/view/zero-punctuation/116617-Top-5-Best-and-Worst-Games-of-2015 |archive-date=January 6, 2016 |access-date=January 21, 2016 |website=The Escapist}}</ref> і „IGN“<ref name="IGN">{{cite web |title=PC Game of the Year |date=December 7, 2015 |url=https://uk.ign.com/wikis/best-of-2015/PC_Game_of_the_Year |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191203193939/https://uk.ign.com/wikis/best-of-2015/PC_Game_of_the_Year |archive-date=December 3, 2019 |access-date=December 3, 2019 |publisher=[[IGN]]}}</ref> оцїнїня „Гра рока на ПК“. Од порталу „Destructoid“ здобыла оцїнїня „Найлїпша гра на ПК“.<ref name="Destructoid Award">{{cite web |date=December 22, 2015 |title=Destructoid's award for Best PC Game of 2015 goes to... |url=http://www.destructoid.com/destructoid-s-award-for-best-pc-game-of-2015-goes-to--328410.phtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222180544/http://www.destructoid.com/destructoid-s-award-for-best-pc-game-of-2015-goes-to--328410.phtml |archive-date=December 22, 2015 |access-date=January 21, 2016 |website=[[Destructoid]]}}</ref> Гра „Undertale“ здобыла оцїнїня і номінації в розлічных катеґоріях і была хвалена за свій сюжет, оповіданя і герну сістему. В рейтінґу IGN „Best of 2015“ здобыла гра оцїнїня за „найлїпшый сюжет“.<ref name="IGN Story">{{cite web |date=January 12, 2016 |title=Best Story |url=http://au.ign.com/wikis/best-of-2015/Best_Story |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151217013930/http://au.ign.com/wikis/best-of-2015/Best_Story |archive-date=December 17, 2015 |access-date=February 17, 2016 |website=[[IGN]]}}</ref> Академія інтерактівных умень і наук номіновала гру „Undertale“ в катеґоріях <nowiki>„</nowiki>[[Цїна D.I.C.E. за найлїпшу ролёву гру рока|ролёва гра/масівна гра многых грачів рока]]<nowiki>“</nowiki>, <nowiki>„</nowiki>[[Цїна D.I.C.E. за вынятковы успіхы в области режії гер|вынятковый успіх в области режії гры]]<nowiki>“</nowiki> і <nowiki>„</nowiki>[[Цїна D.I.C.E. за вынятковы успіхы в области незалежной гры|цїну D.I.C.E. Sprite Award]]<nowiki>“</nowiki>.<ref name="DICE2">{{Cite web |last=Frank |first=Allegra |date=January 13, 2016 |title=DICE Awards finalists include ''Fallout 4'', ''Witcher 3'', ''Life is Strange'' and more |url=http://www.polygon.com/2016/1/13/10760412/dice-awards-2016-nominees |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160113163015/http://www.polygon.com/2016/1/13/10760412/dice-awards-2016-nominees |archive-date=January 13, 2016 |access-date=January 21, 2016 |website=[[Polygon (website)|Polygon]]}}</ref> Гра „Undertale“ была номінована на цїну за іновацію, найлїпшый дебут і найлїпшый сюжет на удїлёваню цїн [[Game Developers Choice Awards]].<ref name="GDC" /> В роцї 2016 на фестівалї [[Independent Games Festival]] гра здобыла цїну позерателїв і три номінації в катеґоріях „Вынятковый звук“, „Вынятковый сюжет“ і на цїну [[Головна цїна Шеймуса Макналлі|Головной цїны Шеймуса Макналлі]].<ref name="IGFwinners" /><ref>{{cite web |title=Nominees for 2016 Independent Games Festival Awards Revealed |url=https://www.gamespot.com/articles/nominees-for-2016-independent-games-festival-award/1100-6433578/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191203195325/https://www.gamespot.com/articles/nominees-for-2016-independent-games-festival-award/1100-6433578/ |archive-date=December 3, 2019 |access-date=December 3, 2019 |website=GameSpot}}</ref> SXSW Gaming Awards ю выголосили за „найуспішнїшу гра фінанцована посередництвом кравдфундінґу“ і удїлили єй цїну „Matthew Crump Cultural Innovation Award“.<ref name="SXSW" /> В тім істім роцї на [[Steam Awards]] была гра номінована на цїну „I'm not crying, there's just something in my eye“.<ref name="Sarkar-2016">{{cite web |last=Sarkar |first=Samit |date=December 20, 2016 |title=2016 Steam Awards finalists go all the way back to 2006 |url=https://www.polygon.com/2016/12/20/14027538/steam-awards-2016-finalists-voting |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161221133243/http://www.polygon.com/2016/12/20/14027538/steam-awards-2016-finalists-voting |archive-date=December 21, 2016 |access-date=November 23, 2019 |website=[[Polygon (website)|Polygon]]}}</ref> В роцї 2019 зарядив портал „Polygon“ гру меджі найлїпшых гер десятьроча.<ref>{{Cite web |last=''Polygon'' staff |date=November 4, 2019 |title=The 100 best games of the decade (2010–2019): 100–51 |url=https://www.polygon.com/features/2019/11/4/20944265/best-games-2019-2010-ps4-switch-xbox-pc-100-51 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191105015557/https://www.polygon.com/features/2019/11/4/20944265/best-games-2019-2010-ps4-switch-xbox-pc-100-51 |archive-date=November 5, 2019 |access-date=November 9, 2019 |website=[[Polygon (website)|Polygon]]}}</ref> В роцї 2021 зарядив портал „IGN“ гру „Undertale“ на 20. місто в рейтінґу [[Список відеогер поважованых за найлїпшы|найлїпшых гер вшыткых часів]], за тот час в [[Японія|Японії]] ся в цїлонародній анкетї телевізії [[TV Asahi]], до котрой ся запоїло высше 50 000 грачів, гра „Undertale“ умістила на 13. містї в рейтінґу найлїпшых гер вшыткых часів.<ref name=":6" /><ref>{{Cite web |last=Romano |first=Sal |date=December 27, 2021 |title=Over 50,000 Japanese users vote for their favorite console games in TV Asahi poll - Top 100 announced |url=https://www.gematsu.com/2021/12/over-50000-japanese-users-vote-for-their-favorite-console-games-in-tv-asahi-poll-top-100-announced |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220103083040/https://www.gematsu.com/2021/12/over-50000-japanese-users-vote-for-their-favorite-console-games-in-tv-asahi-poll-top-100-announced |archive-date=January 3, 2022 |access-date=January 3, 2022 |website=Gematsu}}</ref> {| class="wikitable sortable plainrowheaders" width="auto" ! scope="col" |Оцїнїня ! scope="col" |Датум церемонії ! scope="col" |Катеґорія !Резултат ! scope="col" class="unsortable" |{{Abbr|Реф|Референції}}. |- ! scope="row" align="left" |Global Game Awards | align="center"|27. новембра 2015 |Найлїпша інді-гра |{{won|2. місто|place=Silver}} | align="center" |<ref>{{cite web |url=https://game-debate.com/awards/2015 |title=Global Game Awards 2015 |website=Game Debate |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191123122128/https://game-debate.com/awards/2015 |archive-date=November 23, 2019 |access-date=November 23, 2019}}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" |[[The Game Awards]] | rowspan="3" align="center" |3. децембра 2015 |Найлїпша незалежна гра |{{nom}} | rowspan="3" align="center" |<ref>{{Cite web |last=Sarkar |first=Samit |date=November 13, 2015 |title=Here are the nominees for The Game Awards 2015 |url=https://www.polygon.com/2015/11/13/9728874/the-game-awards-2015-nominees |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191123122611/https://www.polygon.com/2015/11/13/9728874/the-game-awards-2015-nominees |archive-date=November 23, 2019 |access-date=November 23, 2019 |website=[[Polygon (website)|Polygon]]}}</ref> |- |Games for Change |{{nom}} |- |Найлїпша ролёва гра |{{nom}} |- ! rowspan="3" scope="row" |Цїна D.I.C.E. | rowspan="3" align="center" |18. фебруара 2016 |[[Цїна D.I.C.E. за найлїпшу ролёву гру рока|Ролёва гра/масівна гра многых грачів рока]] |{{nom}} | rowspan="3" align="center" |<ref name="DICE2" /> |- |[[Цїна D.I.C.E. за вынятковы успіхы в области незалежной гры|Цїна D.I.C.E. Sprite Award]] |{{nom}} |- |[[Цїна D.I.C.E. за вынятковы успіхы в области режії гер|Вынятковый успіх в области режії гры]] |{{nom}} |- ! rowspan="3" scope="row" |[[Game Developers Choice Awards]] | rowspan="7" align="center" |16. марца 2016 |Цїна за іновацію |{{nom}} | rowspan="3" align="center" |<ref name="GDC">{{Cite web |last=Nunneley-Jackson |first=Stephany |date=January 8, 2016 |title=''The Witcher 3'', ''Metal Gear Solid 5'' lead nominees for GDC 2016 Awards |url=http://www.vg247.com/2016/01/08/the-witcher-3-metal-gear-solid-5-lead-nominees-for-2016-game-developers-choice-awards/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160108185324/http://www.vg247.com/2016/01/08/the-witcher-3-metal-gear-solid-5-lead-nominees-for-2016-game-developers-choice-awards/ |archive-date=January 8, 2016 |access-date=January 21, 2016 |website=[[VG247]]}}</ref> |- |Найлїпшый дебют |{{nom}} |- |Найлїпшый сюжет |{{nom}} |- ! rowspan="4" scope="row" align="left" '' |Цїна [[Independent Games Festival]] |Головна цїна Шеймуса Макналлі |{{nom}} | rowspan="3" align="center" |<ref name="IGF2">{{Cite web |last=Nunneley-Jackson |first=Stephany |date=January 6, 2016 |title=''Her Story'', ''Undertale'', ''Darkest Dungeon'' receive multiple 2016 IGF Award nominations |url=http://www.vg247.com/2016/01/06/her-story-2016-igf-awards/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160107002445/http://www.vg247.com/2016/01/06/her-story-2016-igf-awards/ |archive-date=January 7, 2016 |access-date=January 21, 2016 |website=[[VG247]]}}</ref> |- |Вынятковый звук |{{nom}} |- |Вынятковый сюжет |{{nom}} |- |Цїна позерателїв |{{won}} | align="center" |<ref name="IGFwinners">{{cite web |date=March 16, 2016 |title=''Her Story'' takes home top honors at the 18th annual IGF Awards |url=http://www.gamasutra.com/view/news/268277/Her_Story_takes_home_top_honors_at_the_18th_annual_IGF_Awards.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160411213833/http://www.gamasutra.com/view/news/268277/Her_Story_takes_home_top_honors_at_the_18th_annual_IGF_Awards.php |archive-date=April 11, 2016 |access-date=March 16, 2016 |website=[[Gamasutra]] }}</ref> |- ! rowspan="5" scope="row" align="left" |[[SXSW Gaming Awards]] | rowspan="5" align="center" |19. марца 2016 |Гра рока |{{nom}} | rowspan="3" align="center" |<ref name="SXSW nom2">{{Cite web |last=Frank |first=Allegra |date=January 25, 2016 |title=''Bloodborne'', ''Metal Gear Solid 5'' among SXSW Gaming Award nominees |url=http://www.polygon.com/2016/1/25/10830286/sxsw-gaming-award-nominees-2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160126003028/http://www.polygon.com/2016/1/25/10830286/sxsw-gaming-award-nominees-2016 |archive-date=January 26, 2016 |access-date=February 17, 2016 |website=[[Polygon (website)|Polygon]]}}</ref> |- |Выняткова грательность |{{nom}} |- |Найперспектівнїша нова інтелектуална властность |{{nom}} |- |Найуспішнїша гра фінанцована посередництвом кравдфундінґа |{{won}} | rowspan="2" align="center" |<ref name="SXSW">{{Cite web |last=Sarkar |first=Samit |date=March 21, 2016 |title=''The Witcher 3'' takes top honors at yet another award show, the SXSW Gaming Awards |url=http://www.polygon.com/2016/3/21/11277046/sxsw-gaming-awards-winners-2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160321173028/http://www.polygon.com/2016/3/21/11277046/sxsw-gaming-awards-winners-2016 |archive-date=March 21, 2016 |access-date=June 5, 2016 |website=[[Polygon (website)|Polygon]]}}</ref> |- |Matthew Crump Cultural Innovation Award |{{won}} |- ! scope="row" align="left" |[[British Academy Games Awards]] | align="center" |7. апріля 2016 |Історія |{{nom}} | align="center" |<ref>{{Cite web|first=Rachel |last=Weber |date=April 7, 2016 |title=''Fallout 4'' wins best game at BAFTAs |url=http://www.gamesindustry.biz/articles/2016-04-07-fallout-4-wins-best-game-at-baftas |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160407214440/http://www.gamesindustry.biz/articles/2016-04-07-fallout-4-wins-best-game-at-baftas |archive-date=April 7, 2016 |access-date=April 7, 2016 |website=[[Gamesindustry.biz]]}}</ref><ref name="bafta noms2">{{Cite web |last=Nunneley-Jackson |first=Stephany |date=March 10, 2016 |title=''Rocket League'', ''The Witcher 3'', ''Fallout 4'', others up for BAFTA Best Game Award |url=http://www.vg247.com/2016/03/10/rocket-league-the-witcher-3-fallout-4-others-up-for-bafta-best-game-award/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160526055517/http://www.vg247.com/2016/03/10/rocket-league-the-witcher-3-fallout-4-others-up-for-bafta-best-game-award/ |archive-date=May 26, 2016 |access-date=March 10, 2016 |website=[[VG247]]}}</ref> |- ! scope="row" align="left" |[[Dragon Awards]] | align="center" |11. авґуста 2016 |Найлїпша научно-фантастічна або фентезі гра про ПК/конзолы |{{nom}} | align="center" |<ref>{{cite web |url=http://mediarelations.dragoncon.org/2016/08/12/vote-for-the-dragon-con-awards/ |title=Vote for the Dragon Awards! |date=August 12, 2016 |publisher=[[Dragon Con]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170827034207/http://mediarelations.dragoncon.org/2016/08/12/vote-for-the-dragon-con-awards/ |archive-date=August 27, 2017 |access-date=August 6, 2018}}</ref> |- ! scope="row" align="left" |[[Japan Game Awards]] | align="center" | 23. септембра 2018 |Цїна за вынятковы досягы |{{Won}} | align="center" |<ref>{{cite news |title=Japan Game Awards 2018: ''Monster Hunter: World'' wins top prize |url=https://www.thestar.com.my/tech/tech-news/2018/09/24/japan-game-awards-2018-monster-hunter-world-wins-top-prize/ |access-date=April 7, 2019 |work=[[The Star (Malaysia)|The Star]] |date=September 24, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018034501/https://www.thestar.com.my/tech/tech-news/2018/09/24/japan-game-awards-2018-monster-hunter-world-wins-top-prize/ |archive-date=October 18, 2022| url-status=live}}</ref> |} == Спін-оф == {{main|Deltarune}} Потім, як день передтым назначів дашто повязане з гров „Undertale“, Фокс 31. октобра 2018 безплатно выдав першу капітолу гры „Deltarune“ про сістемы macOS і Windows.<ref>{{Cite web |last=Hernandez |first=Patricia |date=October 31, 2018 |title=Cult RPG ''Undertale'' gets a surprise spinoff for Halloween |url=https://www.theverge.com/2018/10/31/18047410/undertale-spinoff-sequel-deltarune-toby-fox |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181031151031/https://www.theverge.com/2018/10/31/18047410/undertale-spinoff-sequel-deltarune-toby-fox |archive-date=October 31, 2018 |access-date=October 31, 2018 |website=[[The Verge]]}}</ref> Подля Фокса не є „Deltarune“ „світом гры Undertale“, хоць поставы і обставина можуть припоминати світ гры Undertale,<ref name="eg delta" /> є єднак „призначена про людей, котры гру Undertale завершыли“.<ref name="deltarune 2018">{{cite web |url=https://www.deltarune.com/ |title=DELTARUNE |last=Fox |first=Toby |website=www.deltarune.com |language=en |access-date=November 2, 2018 |archive-date=November 2, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181102053706/https://www.deltarune.com/ |url-status=live }}</ref> Назва „Deltarune“ є [[анаґрам]]ом слова „Undertale“.<ref name="polygon deltarune">{{cite web |last=Frank |first=Allegra |date=October 31, 2018 |title=''Undertale'' creator's new game is ''Deltarune'', a mysterious surprise |url=https://www.polygon.com/2018/10/31/18044640/deltarune-free-download-undertale-game |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181101015346/https://www.polygon.com/2018/10/31/18044640/deltarune-free-download-undertale-game |archive-date=November 1, 2018 |access-date=November 1, 2018 |work=[[Polygon (website)|Polygon]]}}</ref> Фокс зазначів, же „Deltarune“ буде розсяглїшый проєкт як „Undertale“, причім додав, же створїня першой капітолы гры му тырвало дакілько років, што є овелё довше, як му тырвало завершіня дема гры „Undertale“.<ref name="eg delta" /> На роздїл од гры „Undertale“ є гра „Deltarune“ пропаґована так, же мать лем єдень конець без огляду на то, котры рїшіня грач в грї зробить.<ref name="eg delta" /> Капітола 2 гры „Deltarune“ была безплатно выдана 17. септембра 2021, потім, як сі Фокс склав тім, котрый му помагать з далшым вывоём.<ref>{{Cite news|last=Bankhurst|first=Adam|date=September 15, 2021|title=''Deltarune'': Chapter 2 Arriving on PC and Mac This Week|work=[[IGN]]|url=https://www.ign.com/articles/deltarune-chapter-2-release-date-this-week-pc-mac|access-date=September 15, 2021|archive-date=September 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210916033148/https://www.ign.com/articles/deltarune-chapter-2-release-date-this-week-pc-mac|url-status=live}}</ref><ref name="deltarune 2021-09">{{cite web|url=https://deltarune.com/update-092021/|title=''Deltarune'' Status Update - Sept 2021|date=September 17, 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210918141650/https://deltarune.com/update-092021/|archive-date=September 18, 2021|access-date=September 18, 2021}}</ref> По завершіню вшыткых капітол буде гра выдана як уцїлене цїле; Фокс зазначів, же не мать встановленый предпокладаный гармоноґрам завершіня.<ref name="polygon deltarune"/><ref name="eg delta">{{cite web |url=https://www.eurogamer.net/articles/2018-11-02-undertale-creator-says-the-rest-of-deltarune-has-not-been-made-yet |title=''Undertale'' creator suggests it's going to be a while before we see more ''Deltarune'' |first=Emma |last=Kent |date=November 2, 2018 |access-date=November 2, 2018 |work=[[Eurogamer]] |archive-date=November 2, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181102141244/https://www.eurogamer.net/articles/2018-11-02-undertale-creator-says-the-rest-of-deltarune-has-not-been-made-yet |url-status=live }}</ref> Капітолы 1 аж 4 были выданы як плаченый пакунок 4. юнія 2025 і о день пізнїше в Японії.<ref>{{cite news |last1=Nightingale |first1=Ed |date=May 9, 2025 |title=Deltarune available on Switch 1 and 2 through cross-buy, when it launches with new Nintendo console |url=https://www.eurogamer.net/deltarune-available-on-switch-1-and-2-through-cross-buy-when-it-launches-with-new-nintendo-console |access-date=May 9, 2025 |work=Eurogamer.net |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Valentine |first=Rebekah |date=April 2, 2025 |title=Deltarune Chapters 3 and 4 Are Launching Alongside the Nintendo Switch 2 in June |url=https://www.ign.com/articles/deltarune-chapters-3-and-4-are-launching-alongside-the-nintendo-switch-2-in-june |access-date=April 2, 2025 |website=IGN |language=en}}</ref> Капітола 5 вышла 24. юнія 2026 сучасно во вшыткых реґіонах.<ref name="u269">{{cite web | title=DELTARUNE Chapter 5 Release Date Announcement | website=fangamer.com | date=2026-06-09 | url=https://toby.fangamer.com/newsletters/ch5-release-date/ | access-date=2026-08-03}}</ref> Вшыткы будучі капітолы будуть выдаваны як безплатны актуалізації.<ref name=":0">{{Cite web |date=May 8, 2025 |title=DELTARUNE CHAPTERS 1-4 RELEASE TIME ANNOUNCEMENT |url=https://toby.fangamer.com/newsletters/release-time/ |access-date=June 2, 2025 |website=Toby Fox |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Lewis |first1=Catherine |date=April 3, 2025 |title=Deltarune has finally been given a price tag, and Toby Fox says that future chapters beyond 4 "will be added as free updates" so "you only have to buy the game once" |url=https://www.gamesradar.com/games/rpg/deltarune-has-finally-been-given-a-price-tag-and-toby-fox-says-that-future-chapters-beyond-4-will-be-added-as-free-updates-so-you-only-have-to-buy-the-game-once/ |access-date=April 10, 2025 |website=[[GamesRadar]] |language=en}}</ref> == Позначкы == {{позначкы}} == Референції == <div style="column-width: 30em;"> <references> <!-- <ref name="Cliqist">{{cite web |url=http://cliqist.com/2015/09/29/undertale-new-cult-hit-making/ |title=Undertale: A New Cult Hit in the Making |last=Levine |first=Laguna |website=Cliqist |date=September 29, 2015 |access-date=June 10, 2016}}</ref> <ref name="Remeshed">{{cite web |url=http://remeshed.com/2015/undertale-won-internet/ |title=Why Undertale Won the Internet |last=McDonald |first=Mariko |website=Remeshed.com |date=December 22, 2015 |access-date=June 10, 2016}}</ref> <ref name="LeMonde">{{cite web |url=http://www.lemonde.fr/pixels/article/2015/12/17/undertale-elu-meilleur-jeu-video-de-l-histoire-a-la-surprise-generale_4833951_4408996.html |title=''Undertale'', élu " meilleur jeu vidéo de l'histoire " à la surprise générale |last=Audureau |first=William |website=[[LeMonde.fr]] |date=December 17, 2015 |access-date=June 10, 2016}}</ref> <ref name="CGR">{{cite web |url=http://completegamereviews.com/will-define-undertales-legacy/ |title=How Will We Define ''Undertale''<nowiki>'s</nowiki> Legacy? |last=Abbott |first=Josh |website=Complete Game Reviews |date=February 21, 2016 |access-date=June 10, 2016}}</ref> <ref name="DesignTrend">{{cite web |url=http://www.designntrend.com/articles/66980/20151219/legend-of-zelda-ocarina-of-time-undertale-best-game-ever-mad.htm |title='The Legend Of Zelda: Ocarina Of Time' Falls To {{'}}''Undertale''{{'}} As Best Game Ever, Gamers Get Mad! |last=Groux |first=Christopher |website=Design & Trend |date=December 19, 2015 |access-date=June 10, 2016}}</ref> --> <ref name="Boing Boing">{{cite web |url=http://boingboing.net/2015/09/24/undertale-game.html |title=In ''Undertale'', you can choose to kill monsters — or understand them |last=Hudson |first=Laura |website=[[Boing Boing]] |date=September 24, 2015 |access-date=January 20, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925214218/http://boingboing.net/2015/09/24/undertale-game.html |archive-date=September 25, 2015 |url-status=dead}}</ref> <ref name="BostonGlobe Review">{{cite web |url=https://www.bostonglobe.com/arts/2016/02/11/best-game-ever-but-undertale-warrants-praise/gv23nHdE6ZYUcbhzTVdnYN/story.html |title=Best game ever? No, but ''Undertale'' warrants the hype |first=Jesse |last=Singal |date=February 12, 2016 |access-date=February 12, 2016 |website=[[The Boston Globe]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20160322101150/http://www.bostonglobe.com/arts/2016/02/11/best-game-ever-but-undertale-warrants-praise/gv23nHdE6ZYUcbhzTVdnYN/story.html |archive-date=March 22, 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name="Den Famitsu Gamer">{{cite web |url=https://news.denfaminicogamer.jp/interview/181019 |title=『''Undertale''』トビー・フォックス×『東方』ZUN×Onion Games木村祥朗鼎談──自分が幸せでいられる道を進んだらこうなった──同人の魂、インディーの自由を大いに語る |language=ja |trans-title="''Undertale''" Toby Fox x "''Touhou''" ZUN x Onion Games Yoshiro Kimura ──This is what happened when I went on the path of being happy ── Talking about the soul of the same person, the freedom of indie |work=Den Famitsu Gamer |date=October 19, 2018 |access-date=August 27, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181019030227/https://news.denfaminicogamer.jp/interview/181019 |archive-date=October 19, 2018 |url-status=live }}</ref> <ref name="Destructoid Review">{{cite news |url=http://www.destructoid.com/review-undertale-312265.phtml |title=Review: ''Undertale'' |last=Davis |first=Ben |website=[[Destructoid]] |date=September 24, 2015 |access-date=January 21, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150927031432/http://www.destructoid.com/review-undertale-312265.phtml |archive-date=September 27, 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name="Escapist">{{cite web |url=https://www.escapistmagazine.com/v2/undertale-dev-every-monster-should-feel-like-an-individual/ |title=''Undertale'' Dev: "Every Monster Should Feel Like an Individual" |last=Bogos |first=Steven |website=[[The Escapist (magazine)|The Escapist]] |date=June 25, 2013 |access-date=January 20, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210619153326/https://www.escapistmagazine.com/v2/undertale-dev-every-monster-should-feel-like-an-individual/ |archive-date=June 19, 2021 |url-status=live}}</ref> <ref name="Escapist EarthBound">{{cite web |url=http://www.escapistmagazine.com/news/view/124536-Undertale-is-an-EarthBound-Inspired-Indie-RPG |title=''Undertale'' is an ''EarthBound'' Inspired Indie RPG |last=Bogos |first=Steven |website=[[The Escapist (magazine)|The Escapist]] |date=June 2, 2013 |access-date=January 21, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160514123829/http://www.escapistmagazine.com/news/view/124536-Undertale-is-an-EarthBound-Inspired-Indie-RPG |archive-date=May 14, 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name="Escapist Review">{{cite web |url=http://www.escapistmagazine.com/articles/view/video-games/columns/extra-punctuation/14860-Undertale-for-Best-Written-Game-2015 |title=Undertale May Be This Year's Best Written Game |last=Croshaw |first=Ben |author-link=Ben "Yahtzee" Croshaw |website=[[The Escapist (magazine)|The Escapist]] |date=October 28, 2015 |access-date=October 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151030035712/http://www.escapistmagazine.com/articles/view/video-games/columns/extra-punctuation/14860-Undertale-for-Best-Written-Game-2015 |archive-date=October 30, 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name="Existential Gamer">{{cite web |url=http://existentialgamer.com/interview-toby-fox-of-undertale |title=Interview: Toby Fox of ''Undertale'' |last=Feeld |first=Julian |website=Existential Gamer |date=October 9, 2015 |access-date=January 20, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117161517/http://existentialgamer.com/interview-toby-fox-of-undertale |archive-date=November 17, 2015 |url-status=dead}}</ref> <ref name="Gamasutra Music1">{{cite web |url=https://www.gamedeveloper.com/audio/an-examination-of-leitmotifs-and-their-use-to-shape-narrative-in-undertale---part-1-of-2 |title=An Examination of Leitmotifs and Their Use to Shape Narrative in ''Undertale'' – Part 1 of 2 |first=Jason |last=Yu |date=April 6, 2016 |access-date=April 21, 2016 |website=[[Gamasutra]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20160421131423/http://www.gamasutra.com/blogs/JasonYu/20160406/269573/An_Examination_of_Leitmotifs_and_Their_Use_to_Shape_Narrative_in_UNDERTALE__Part_1_of_2.php |archive-date=April 21, 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name="Gamasutra Music2">{{cite web |url=https://www.gamedeveloper.com/audio/an-examination-of-leitmotifs-and-their-use-to-shape-narrative-in-undertale---part-2-of-2 |title=An Examination of Leitmotifs and Their Use to Shape Narrative in ''Undertale'' – Part 2 of 2 |first=Jason |last=Yu |date=April 14, 2016 |access-date=April 21, 2016 |website=[[Gamasutra]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20160415154558/http://www.gamasutra.com/blogs/JasonYu/20160414/270290/An_Examination_of_Leitmotifs_and_Their_Use_to_Shape_Narrative_in_UNDERTALE__Part_2_of_2.php |archive-date=April 15, 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name="Game Informer Review">{{cite magazine |url=https://www.gameinformer.com/games/undertale/b/pc/archive/2015/10/01/an-enchanting-exhilarating-journey.aspx |title=An Enchanting, Exhilarating Journey – ''Undertale'' |last=Tack |first=Daniel |magazine=[[Game Informer]] |date=October 1, 2015 |access-date=January 21, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151012005411/http://www.gameinformer.com/games/undertale/b/pc/archive/2015/10/01/an-enchanting-exhilarating-journey.aspx |archive-date=October 12, 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name="GameRev">{{cite web |url=http://www.gamerevolution.com/news/undertale-dev-celebrates-1-year-anniversary-with-unreleased-music-37581 |title=''Undertale'' Dev Celebrates 1 Year Anniversary With Unreleased Music |last=Leack |first=Jonathan |work=[[Game Revolution]] |date=September 15, 2016 |access-date=September 15, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160914192756/http://www.gamerevolution.com/news/undertale-dev-celebrates-1-year-anniversary-with-unreleased-music-37581 |archive-date=September 14, 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name="GamesBeat">{{cite web |url=https://venturebeat.com/2016/04/13/stardew-valley-is-one-of-the-best-selling-pc-games-of-the-year-as-it-surpasses-1m-copies-sold/ |title=''Stardew Valley'' is one of the best-selling PC games of the year as it surpasses 1M copies sold |last=Grubb |first=Jeff |website=[[GamesBeat]] |publisher=[[VentureBeat]] |date=April 13, 2016 |access-date=April 22, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160422185414/http://venturebeat.com/2016/04/13/stardew-valley-is-one-of-the-best-selling-pc-games-of-the-year-as-it-surpasses-1m-copies-sold/ |archive-date=April 22, 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name="GameSpot Review">{{cite web |url=http://www.gamespot.com/reviews/undertale-review/1900-6416315/ |title=''Undertale'' Review |last=Hicks |first=Tyler |website=[[GameSpot]] |date=November 20, 2015 |access-date=January 21, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151221194409/http://www.gamespot.com/reviews/undertale-review/1900-6416315/ |archive-date=December 21, 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name="GI Show">{{cite web |url=https://www.gameinformer.com/b/podcasts/archive/2015/10/15/gi-show-%E2%80%93-yoshis-woolly-world%2C-star-wars%3A-battlefront%2C-undertale-toby-fox.aspx |title=GI Show – ''Yoshi<nowiki>'s</nowiki> Woolly World'', ''Star Wars'': Battlefront, ''Undertale''<nowiki>'s</nowiki> Toby Fox |last=Turi |first=Tim |magazine=[[Game Informer]] |date=October 15, 2015 |access-date=January 20, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190807210020/https://www.gameinformer.com/b/podcasts/archive/2015/10/15/gi-show-%E2%80%93-yoshis-woolly-world%2C-star-wars%3A-battlefront%2C-undertale-toby-fox.aspx |archive-date=August 7, 2019 |url-status=dead}}</ref> <ref name="Giant Bomb Review">{{cite web |url=http://www.giantbomb.com/reviews/undertale-review/1900-715/ |title=''Undertale'' Review |last=Walker |first=Austin |website=[[Giant Bomb]] |date=September 25, 2015 |access-date=January 21, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925203653/http://www.giantbomb.com/reviews/undertale-review/1900-715/ |archive-date=September 25, 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name="IGN Review">{{cite web |url=http://ign.com/articles/2016/01/13/undertale-review |title=''Undertale'' Review |last=Plagge |first=Kallie |website=[[IGN]] |date=January 12, 2016 |access-date=January 13, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160113010016/http://www.ign.com/articles/2016/01/13/undertale-review |archive-date=January 13, 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name="IndieGames Guilt">{{cite web |url=http://indiegames.com/2015/09/guilt_friendship_and_carrot_mo.html |title=Guilt, Friendship, and Carrot Monsters — ''Undertale'' and the Consequences of Easy Violence |last=Couture |first=Joel |website=[[IndieGames.com]] |date=September 22, 2015 |access-date=January 20, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160514123637/http://indiegames.com/2015/09/guilt_friendship_and_carrot_mo.html |archive-date=May 14, 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name="IndieGames Thinking">{{cite web |url=http://indiegames.com/2015/10/thinking_for_ourselves_-_toby_.html |title=Thinking for Ourselves – Toby Fox on Fighting and Introspection in ''Undertale'' |last=Couture |first=Joel |website=[[IndieGames.com]] |date=October 27, 2015 |access-date=January 20, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151103002946/http://indiegames.com/2015/10/thinking_for_ourselves_-_toby_.html |archive-date=November 3, 2015 |url-status=dead}}</ref> <ref name="Joystiq Kickstarter">{{cite web |url=https://www.engadget.com/2013/07/29/crowdfund-bookie-july-21-27-terminator-2-undertale-last-dr/ |title=Crowdfund Bookie, July 21–27: ''Terminator 2'', ''Undertale'', ''Last Dream'' |last=Suszek |first=Mike |website=[[Engadget]] |date=July 29, 2013 |access-date=January 20, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151012005417/http://www.engadget.com/2013/07/29/crowdfund-bookie-july-21-27-terminator-2-undertale-last-dr/ |archive-date=October 12, 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name="Kickstarter">{{cite web |url=https://www.kickstarter.com/projects/1002143342/undertale/description |title=''Undertale'' by Toby Fox |last=Fox |first=Toby |website=[[Kickstarter]] |date=June 25, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160317174547/https://www.kickstarter.com/projects/1002143342/undertale/description |archive-date=March 17, 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name="Kill Screen">{{cite web |url=https://killscreen.com/articles/behind-humor-toby-foxs-undertale/ |title=Behind the humor of Toby Fox's Undertale |last=Bennett |first=David |website=[[Kill Screen]] |date=October 22, 2015 |access-date=January 20, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160514123644/https://killscreen.com/articles/behind-humor-toby-foxs-undertale/ |archive-date=May 14, 2016 |url-status=dead}}</ref> <ref name="Kotaku Music">{{cite web |url=https://kotaku.com/undertale-has-one-of-the-greatest-final-boss-fights-in-1751201659 |title=''Undertale'' Has One Of The Greatest Final Boss Fights In RPG History |last=Schreier |first=Jason |website=[[Kotaku]] |date=January 5, 2016 |access-date=April 22, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160428031331/http://kotaku.com/undertale-has-one-of-the-greatest-final-boss-fights-in-1751201659 |archive-date=April 28, 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name="Kotaku Secrets">{{cite web |url=http://steamed.kotaku.com/players-still-havent-figured-out-all-of-undertales-secr-1733048190 |title=Players Still Haven't Figured Out All Of ''Undertale''<nowiki>'s</nowiki> Secrets |last=Grayson |first=Nathan |website=[[Kotaku]] |date=September 28, 2015 |access-date=April 19, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160217190652/https://steamed.kotaku.com/players-still-havent-figured-out-all-of-undertales-secr-1733048190 |archive-date=February 17, 2016 |url-status=dead}}</ref> <ref name="Mary Sue">{{cite web |url=http://www.themarysue.com/interview-undertale-game-creator-toby-fox/ |title=Interview: ''Undertale'' Game Creator Toby Fox |last=Isaac |first=Chris |website=[[The Mary Sue]] |date=December 10, 2015 |access-date=January 20, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151210182140/http://www.themarysue.com/interview-undertale-game-creator-toby-fox/ |archive-date=December 10, 2015 |url-status=dead}}</ref> <ref name="Metacritic">{{cite web |url=https://www.metacritic.com/game/undertale/critic-reviews/?platform=pc |title=''Undertale'' for PC Reviews |website=[[Metacritic]] |access-date=July 28, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151012005405/http://www.metacritic.com/game/pc/undertale |archive-date=October 12, 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name="Metacritic all time">{{cite web |url=http://www.metacritic.com/browse/games/score/metascore/all/pc/filtered?sort=desc |title=Best PC Video Games of All Time |website=[[Metacritic]] |access-date=July 28, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150807043134/http://www.metacritic.com/browse/games/score/metascore/all/pc/filtered?sort=desc |archive-date=August 7, 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name="NCL release date">{{cite news |title=世界的な大ヒットタイトル『''Undertale''』がNintendo Switchで発売！ |url=https://topics.nintendo.co.jp/c/article/13c60c96-1d22-11e8-a129-063b7ac45a6d.html |access-date=March 11, 2018 |work=Nintendo |archive-url=https://web.archive.org/web/20180310011558/https://topics.nintendo.co.jp/c/article/13c60c96-1d22-11e8-a129-063b7ac45a6d.html |archive-date=March 10, 2018 |url-status=live}}</ref> <ref name="NLife cult">{{cite web |url=https://www.nintendolife.com/news/2018/03/indie_smash_undertale_is_coming_to_switch_eventually |title=Indie Smash Undertale Is Coming To Switch "Eventually" |last=McFerran |first=Damien |work=[[Nintendo Life]] |date=March 9, 2018 |accessdate=June 27, 2023 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20180309054839/https://www.nintendolife.com/news/2018/03/indie_smash_undertale_is_coming_to_switch_eventually |archivedate=March 9, 2018 |url-status=live }}</ref> <ref name="Paste cult">{{cite web |url=http://www.pastemagazine.com/articles/2015/10/undertale-fan-makes-a-sequel-in-a-wrestling-game.html |title=''Undertale'' Fan Makes a Sequel... In a Wrestling Game? |last=Allen |first=Eric Van |website=[[Paste (magazine)|Paste]] |date=October 22, 2015 |access-date=January 21, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151025033939/http://www.pastemagazine.com/articles/2015/10/undertale-fan-makes-a-sequel-in-a-wrestling-game.html |archive-date=October 25, 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name="PC Gamer Review">{{cite web |url=http://www.pcgamer.com/undertale-review/ |title=''Undertale'' review |last=Cobbett |first=Robert |website=[[PC Gamer]] |date=September 29, 2015 |access-date=September 29, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150929231231/http://www.pcgamer.com/undertale-review/ |archive-date=September 29, 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name="Polygon Gameplay">{{cite web |url=http://www.polygon.com/2013/7/7/4497618/undertale-combines-classic-rpg-gameplay-with-a-pacifist-twist |title=''Undertale'' combines classic RPG gameplay with a pacifist twist |last=Farokhmanesh |first=Megan |website=[[Polygon (website)|Polygon]] |date=July 7, 2013 |access-date=September 25, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150926171853/http://www.polygon.com/2013/7/7/4497618/undertale-combines-classic-rpg-gameplay-with-a-pacifist-twist |archive-date=September 26, 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name="RPGamer Review">{{cite web |url=http://rpgamer.com/games/indie/undertale/reviews/undertalestrev1.html |title=''Undertale'' – Review |last=Welhouse |first=Zach |website=RPGamer |date=October 8, 2015 |access-date=January 21, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160514123711/http://rpgamer.com/games/indie/undertale/reviews/undertalestrev1.html |archive-date=May 14, 2016 |url-status=dead}}</ref> <ref name="rps funniest">{{cite news |url=https://www.rockpapershotgun.com/2015/12/16/funniest-pc-game-2015/ |title=The RPS Advent Calendar, Dec 16th: ''Undertale'' |date=December 16, 2015 |website=[[Rock Paper Shotgun]] |access-date=May 16, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151226135527/http://www.rockpapershotgun.com/2015/12/16/funniest-pc-game-2015/ |archive-date=December 26, 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name="RPS: Scrollbars">{{cite news |url=http://www.rockpapershotgun.com/2015/09/21/undertale/ |title=The RPG Scrollbars: ''Undertale'' |last=Cobbett |first=Richard |website=[[Rock Paper Shotgun]] |date=September 21, 2015 |access-date=October 31, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150921204409/http://www.rockpapershotgun.com/2015/09/21/undertale/ |archive-date=September 21, 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name="Seagaia">{{cite web |url=https://seagaia.wordpress.com/2013/05/25/toby-foxs-undertale-dev-2-dev-interview-1/ |title=Toby Fox's ''Undertale'' – DEV 2 DEV INTERVIEW #1 |last=Hogan |first=Sean |website=Seagaia |date=May 25, 2013 |access-date=January 20, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150926171839/https://seagaia.wordpress.com/2013/05/25/toby-foxs-undertale-dev-2-dev-interview-1/ |archive-date=September 26, 2015 |url-status=dead}}</ref> <ref name="Steam Spy">{{cite web |url=http://www.gamasutra.com/view/news/262548/GTA_5_leads_Steam_Spys_list_of_bestselling_2015_Steam_games.php |title=''GTA 5'' leads Steam Spy's list of best-selling 2015 Steam games |last=Wawro |first=Alex |website=[[Gamasutra]] |publisher=[[UBM TechWeb]] |date=December 22, 2015 |access-date=December 22, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222204636/http://www.gamasutra.com/view/news/262548/GTA_5_leads_Steam_Spys_list_of_bestselling_2015_Steam_games.php |archive-date=December 22, 2015 |url-status=dead}}</ref> <ref name="Undertale Art Book">{{cite book |last=Fox |first=Toby |date=2016 |title=''Undertale'' Art Book |url=https://www.fangamer.com/products/undertale-art-book |publisher=[[Fangamer]] |isbn=978-1-945908-99-6 |access-date=November 30, 2018 |archive-date=November 30, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181130202038/https://www.fangamer.com/products/undertale-art-book |url-status=live }}</ref> <ref name="Undertale FAQ">{{cite web |url=https://undertale.com/help/ |title=''Undertale'' Help, FAQ and Troubleshooting |publisher=[[Fangamer]] |access-date=August 20, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170617211837/https://undertale.com/help/ |archive-date=June 17, 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name="USgamer Music">{{cite web |url=http://www.usgamer.net/articles/note-block-beat-box-listening-to-hopes-and-dreams-from-undertale |title=Note Block Beat Box: Listening to 'Hopes and Dreams' from ''Undertale'' |last=Oxford |first=Nadia |website=[[USgamer]] |publisher=[[Gamer Network]] |date=April 21, 2016 |access-date=April 22, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160502124052/http://www.usgamer.net/articles/note-block-beat-box-listening-to-hopes-and-dreams-from-undertale |archive-date=May 2, 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name="USgamer Review">{{cite web |url=http://www.usgamer.net/articles/undertale-pc-review-the-art-of-surprise |title=''Undertale'' PC Review: The Art of Surprise |last=Mackey |first=Bob |website=[[USgamer]] |publisher=[[Gamer Network]] |date=September 30, 2015 |access-date=October 31, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151031172027/http://www.usgamer.net/articles/undertale-pc-review-the-art-of-surprise |archive-date=October 31, 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name="USgamer Moon">{{cite news |url=https://www.usgamer.net/articles/the-story-of-moon-the-anti-rpg-that-inspired-undertale |title=The Story of ''Moon'', the 'Anti-RPG' That Inspired ''Undertale'' |last=Oxford |first=Nadia |work=[[USgamer]] |publisher=[[Gamer Network]] |date=August 28, 2020 |access-date=September 1, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200828234252/https://www.usgamer.net/articles/the-story-of-moon-the-anti-rpg-that-inspired-undertale |archive-date=August 28, 2020 |url-status=live}}</ref> </references> </div> == Далшы жрїдла == * <!-- Bem 2022 --> {{cite book |last=Bem |first=Caroline |title=Video Games and Comedy |chapter=Humour in Pornographic Browser Games: From ''Undertale'' to ''Uddertale'', a Case Study |editor-last1=Giappone |editor-first1=Krista Bonello Rutter |editor-last2=Majkowski |editor-first2=Tomasz Z. |editor-last3=Švelch |editor-first3=Jaroslav |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |date=2022 |pages=307–324 |isbn=978-3-030-88337-9}} * <!-- Cayari 2023 --> {{cite journal |last=Cayari |first=Christopher |title=The Music of ''Undertale'': Participatory Culture, Video Game Music, and Creating Covers for YouTube |date=2023 |journal=International Journal of Education and the Arts |volume=24 |number=22 |issn=1529-8094 |doi=10.26209/IJEA24N22 |doi-access=free}} * <!-- Elvery 2023 --> {{cite journal |last=Elvery |first=Gabriel |title=''Undertale''''s Loveable Monsters: Investigating Parasocial Relationships with Non-Player Characters |journal=Games and Culture |volume=18 |issue=4 |date=2023 |issn=1555-4120 |doi=10.1177/15554120221105464 |doi-access=free |pages=475–497}} * <!-- Jagoda 2020 --> {{cite book |last=Jagoda |first=Patrick |title=Experimental Games: Critique, Play, and Design in the Age of Gamification |publisher=[[University of Chicago Press]] |date=2020 |isbn=978-0-226-63003-8}} * <!-- Kohlburn, Cho & Moore 2023--> {{cite journal |last1=Kohlburn |first1=Joseph |last2=Cho |first2=Hyerim |last3=Moore |first3=Hollis |title=Players' Perceptions of Sexuality and Gender-Inclusive Video Games a Pragmatic Content Analysis of Steam Reviews |journal=[[Convergence (journal)|Convergence]] |volume=29 |issue=2 |date=2023 |issn=1354-8565 |doi=10.1177/13548565221137481 |pages=379–399}} * <!-- Lind 2023 --> {{cite book |last=Lind |first=Stephanie |title=Authenticity in the Music of Video Games |publisher=[[Lexington Books]] |date=2023 |isbn=978-1-7936-2714-8}} * <!-- Seraphine 2018 --><!-- Verify this is peer-reviewed before citing. --> {{cite conference |last=Seraphine |first=Frederic |title=Ethics at Play in ''Undertale'': Rhetoric, Identity and Deconstruction |year=2018 |conference=DiGRA 2018 – The Game is the Message |publisher=[[Digital Games Research Association]] |url=https://dl.digra.org/index.php/dl/article/view/960 |access-date=February 18, 2025}} * <!-- Veale 2022 --> {{cite journal |last=Veale |first=Kevin |title='If Anyone's Going to Ruin Your Night, It Should Be You': Responsibility and Affective Materiality in ''Undertale'' and ''Night in the Woods'' |journal=[[Convergence (journal)|Convergence]] |volume=28 |issue=2 |date=2022 |issn=1354-8565 |doi=10.1177/13548565211014434 |pages=451–467}} * <!-- Youngblood 2018 --> {{cite book |last=Youngblood |first=Jordan |chapter='What Kind of Monster Are You...?': ''Undertale'', Queer Play, and Horror(ific) Video Games via Critical Gaming Literacy |pages=157–170 |title=Horror Literature and Dark Fantasy |editor-last=Fabrizi |editor-first=Mark A. |publisher=[[Brill Publishers]] |date=2018 |isbn=978-90-04-36625-1}} == Екстерны одказы == * {{Офіціална сторінка}} {{Undertale}} [[Катеґорія:Undertale| ]] [[Катеґорія:Відеогры з року 2015]] [[Катеґорія:Гры створены в GameMaker]] [[Катеґорія:Відеогры повязаны з комунітов ЛҐБТ]] [[Катеґорія:Белетрія о ґеноцідї]] [[Катеґорія:Переможцї оцїнїня Japan Game Award]] [[Катеґорія:Переможцї фестівалу незалежных гер]] [[Катеґорія:Незалежны гры]] [[Катеґорія:Відєогры фінанцованы посередництвом платформы Kickstarter]] [[Катеґорія:Гры про Linux]] [[Катеґорія:Гры про MacOS]] [[Катеґорія:Метафікчны відеогры]] [[Катеґорія:Гры про Nintendo Switch]] [[Катеґорія:Гры про PlayStation 4]] [[Катеґорія:Гры про PlayStation Vita]] [[Катеґорія:Портал фентезі]] [[Катеґорія:Лоґічны відеогры]] [[Катеґорія:Відеогры в ретро штілї]] [[Катеґорія:Научно-фантастічны ролёвы відеогры]] [[Катеґорія:Відеогры про єдного грача]] [[Катеґорія:Підземна белетрія]] [[Катеґорія:Відеогры о смутку]] [[Катеґорія:Відеогры о скелетах]] [[Катеґорія:Відеогры о часовых случках]] [[Катеґорія:Відеогры вывинуты в США]] [[Катеґорія:Відеогры з музиков од Тобі Фокса]] [[Катеґорія:Гры про Windows]] [[Катеґорія:Гры про Xbox Cloud Gaming]] [[Катеґорія:Гры про Xbox One]] [[Катеґорія:Відеогры з многыма концями]] n9ymffgk9qwzw3wghto5na0a1p9ce14 169616 169602 2026-09-16T08:32:02Z Halajkovič 33393 /* */ 169616 wikitext text/x-wiki {{Діалект|Пряшівскый діалект русиньского языка|пряшівскым діалектом|пряшівскый}} {{Інфобокс відеогра | назва = Undertale | образ = [[Файл:Undertale vector logo on black borders.svg|250px]] | опис = Лоґо гры | вывоярь = [[Тобі Фокс]]{{efn|Конзоловы верзії вывинуло штудіо [[8-4]].<ref name="psdev">{{cite web |url=https://blog.playstation.com/2017/06/13/undertale-is-coming-to-playstation/ |title=''Undertale'' is Coming to PlayStation! |quote=Along the way that transformed into having them develop and publish the PlayStation versions, too. |last=Fox |first=Toby |website=PlayStation.Blog |date=June 13, 2017 |access-date=June 22, 2020 |archive-date=May 31, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200531203049/https://blog.playstation.com/2017/06/13/undertale-is-coming-to-playstation/ |url-status=live }}</ref><ref name="swdev">{{cite game |title=Undertale |platform=Nintendo Switch |developer=(([[Toby Fox]]; [[8-4]])) |publisher=8-4 |year=2018 |scene=Credits |quote=Nintendo Switch Conversion: 8-4, Ltd.}}</ref>}} | выдаватель = {{ubl|Тобі Фокс{{efn|Выданы властным накладом про ПК}}|8-4{{efn|Конзоловы верзії выдало штудіо 8-4.}}}} | жанер = [[ролёва відеогра]], [[пригоды]] | платформа = {{ubl|OS X|Windows|Linux|PlayStation 4|PlayStation Vita|Nintendo Switch|Xbox One}} | датум_выданя = {{Collapsible list|title={{nobold|15. септембра 2015}} |'''OS X''', '''Windows''' |15. септембра 2015 |'''Linux''' |17. юлія 2016 |'''PS4, PS Vita''' |15. авґуста 2017 |'''Nintendo Switch''' |18. септембра 2018 |'''Xbox One''' |16. марца 2021 }} | режім = [[Гра єдного грача]] | язык = [[Анґліцькый язык|анґліцькый]] і [[японьскый язык|японьскый]] | сценаріста = Тобі Фокс | дізайнер = {{ubl|[[Теммі Чанґ]]|Тобі Фокс<ref name="Undertale Art Book" />}} | проґраматор = Тобі Фокс | композітор = Тобі Фокс | мотор = GameMaker Studio | носіч = Діґітална дістрібуція | наслїдуюча = [[Deltarune]] | офіціална_сторінка = {{Офіціална сторінка}} }} '''Undertale''' ({{Высловность2|Андерте́йл}}; дословно з [[анґліцькый язык|анґл.]] „Підземна приповідка“; штілізовано як '''UNDERTALE''') є [[ролёва відеогра]] з року 2015, котру створив америцькый незалежный вывоярь [[Тобі Фокс]]. Грач овладать дїтя, котре впало до Підземля: розсяглой, одляглой области під земскым поверьхом, оддїленой маґічнов барьєров. Почас дорогы назад на поверьх ся грач стрїчать з розлічныма монштрами, з котрых дакотры з ним можуть вступити до боя. Боёва сістема полїгать в тім, же грач мусить маневровати меджі „mini-bullet hell“ атаками противника. Може вырїшыти успокоёвати монштрів, жебы їх змиловати намісто того, жебы їх забити. Тоты выберы впливають на перебіг гры, причім діалогы, поставы і сюжет ся мінять в залежности од резултатів. Окрем ґрафічных концептів і дізайнів постав, котры створила [[Теммі Чанґ]] і далшы гостюючі дізайнеры, Фокс вывинув цїлу гру сам, в тім чіслї сценаря і музикы. Гра черьпала іншпірацію з дакількох жрїдел, меджі котры належали серії ролёвых гер „Brandish“, „Mario & Luigi“ і „Mother“, серія [[стрїлячка|стрїлячок]] тіпу „bullet hell“ „Touhou Project“ і ролёва гра „Moon: Remix RPG Adventure“. Гра Undertale мала спочатку выйти в половинї рока 2014, дішло єднак к запізнїням. Гра Undertale вышла про OS X і Windows в септембрї 2015. В роцї 2016 была портована на Linux, в роцї 2017 на PlayStation 4 і PlayStation Vita, в роцї 2018 на Nintendo Switch і в роцї 2021 на Xbox One. Гра была оцїнена за свою тематіку, боёву сістему, музичный допровод, оріґіналность, сюжет, діалогы і поставы, хоць реакції на вытварный штіл были змішаны. Продало ся з нёй найменше пять міліонів копій. Была номінована на дакілько оцїнень, в тім чіслї тітулу „Гра рока“ од дакількох герных публікацій і подїй, і є поважована за єдну з найлїпшых відеогер, котры коли взникли. Гра з паралелным сюжетом, Deltarune, выходила по епізодах од року 2018 аж до єй повного выданя в роцї 2025; пята капітола вышла в юнї 2026 і далшы капітолы суть во вывої. == Грательность == Undertale є ролёва відеогра з поглядом згоры.<ref name="rps funniest" /> В грї грач овладать дїтя і выконує задачі, жебы поступив в сюжетї.<ref name="Destructoid Review" /> Грачі дослїджують підземный світ повный міст і пещер і почас своєй дорогы мусять рїшыти множство гаданок.<ref name="Destructoid Review" /><ref name="Boing Boing" /> Підземный світ є домом монштрів, з котрых многы вызывають грача на дуел;<ref name="Boing Boing" /> грачі вырїшують, ці їх забють, утечуть перед нима або ся з нима скамаратять.<ref name="Destructoid Review" /><ref>{{cite news |url=https://www.rockpapershotgun.com/2015/10/15/conversations-with-myself-on-undertales-universal-appeal/ |title=Conversations With Myself: On ''Undertale''<nowiki>'s</nowiki> Universal Appeal |author=Smith, Adam |date=October 15, 2015 |website=[[Rock Paper Shotgun]] |publisher=[[Gamer Network]]|access-date=May 16, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160516012147/https://www.rockpapershotgun.com/2015/10/15/conversations-with-myself-on-undertales-universal-appeal/ |archive-date=May 16, 2016 |url-status=live}}</ref> Выберы, котры грач зробить, радікално впливають на сюжет і цїлковый перебіг гры, причім моралка грача є основним каменём вывоя гры.<ref>{{Cite web |last=Couture |first=Joel |date=October 27, 2015 |title=How ''Undertale'' makes you think hard before killing monsters |url=https://www.gamedeveloper.com/design/how-i-undertale-i-makes-you-think-hard-before-killing-monsters |access-date=November 12, 2023 |website=Gamasutra |language=en |archive-date=November 12, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231112215104/https://www.gamedeveloper.com/design/how-i-undertale-i-makes-you-think-hard-before-killing-monsters |url-status=live }}</ref> Кедь ся грачі стрїчать з противниками у рамках предписаных подїй або трафунковых стрїтнуть, пройдуть до боёвого режіму. Почас боїв грачі овладають мале сердце, котре представлює їх душу, і мусять маневровати помеджі атаками, котры на них выпущають противницькы монштры, подобно як в стрїлянинї тіпу „bullet hell“.<ref name="Destructoid Review" /><ref name="Boing Boing" /> В перебігу гры ся обявують новы елементы, як суть фаребны перешкоджіня і дуелы з босами, котры мінять способ, котрым грачі овладають сердце.<ref name="RPS: Scrollbars" /> Грачі можуть вырїшыти атаковати противника, што вымагать притискати на ґомбічку в справнім часї. Забиванём противників грач здобывать EXP (чім ся звышує ёго LOVE) і золото.<ref name="Escapist EarthBound" /> Помочов можности ACT може сконтролёвати атакуючі і оборонны атрібуты противника, як ай выконати розлічны далшы дїї, котры ся одлишать в залежности од противника.<ref name="Destructoid Review" /> Кедь грач хоснує справно дїї на реакцію на противника або го атакує, покы не мать низке HP (але ай все жывый), може вырїшыти змиловати го і завершыти бой без того, жебы го забив.<ref name="IndieGames Guilt" /> Жебы было можне дакотры дуелы з босами завершыти міровов дорогов, грач мусить прожыти, покы постава, з котров ся бє, не завершыть свій діалоґ. Гра понукать дакілько обног сюжету і розлічны завершіня в залежности од того, ці грачі вырїшать противників забити або змиловати; вдяка тому є можне гру завершыти без забитя єдиного противника.<ref name="Polygon Gameplay" /> Монштры будуть почас боя комуніковати з грачом і гра буде грачам ознамлёвати, котры суть почутя і дїї даного монштра.<ref name="RPGamer Review" /> Атакы противників ся мінять в залежности од того, як з нима грачі комунікують, як ай од уровни обтяжности.<ref name="Boing Boing" /><ref name="RPGamer Review" /> Гра ся операть о ряд метафікчных елементів в грательности, як ай в сюжетї.<ref name="Wired">{{cite magazine |url=https://www.wired.com/2016/01/metafiction-games/ |title=The Best New Videogames Are All About … Videogames |first=Jack |last=Muncy |date=January 18, 2016 |access-date=January 18, 2016 |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |publisher=[[Condé Nast]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20160327004328/http://www.wired.com/2016/01/metafiction-games/ |archive-date=March 27, 2016 |url-status=live}}</ref> Кедь грачі при другім проходжіню гры беруть участь в бої з босом, діалоґ ся змінить в залежности од дїї в попереднїх проходжінях.<ref name="Kotaku Secrets" /> == Сюжет == Гра Undertale ся одогравать в Підземлї, царьстві, до котрого были монштры выгнаны по зачатку войны з людми іщі перед подїями в грї. Підземля є од поверьху оддїлены маґічнов барьєров з єдинов дїров на верьху Еботт. На зачатку гры впаде людьске дїтя з верьху Еботт до Підземля і стрїтне ся з Квітиком, чутливов квітков, котра грача научіть герны механікы і бреше му о „LV“ або „LOVE“ в сназї го забити. Людьске дїтя потім захранить Торіел, матерьскый монштер подобна козї, котра го научіть, як прожыти конфлікты в Підземлї без забиваня. Мать в умыслї дїтя адоптовати, жебы го охранила перед Асґором, кралём Підземля. Грач наконець зохабить Торіел, жебы выглядав Асґоровый замок, в котрім ся находить барьєра ведуча до світа на поверьху. Стрїчать ся з дакількома монштрами, як суть скелеты Санс і Папайрус, двоє братів, котры стражать лїс Сновдін; Андайн, велителька кралёвской ґарды; Алфіс, кралёвска науковіця; і Меттатон, роботічный телевізный модератор, котрого створила Алфіс. З векшынов монштрів ся бєме, причім грач сі може выбрати, ці їх забє, або змилує і припадно ся з нима скамаратить. Почас своєй дорогы ся грач дізнає, же перед многыма роками ся Асріел, сын Асґора і Торіел, скамаратив з першым чоловіком, котрый впав до Підземля. Кедь дїтя неочековано умерло, Асріел хосновав ёго душу, жебы прошов через барьєру, з умыслом вернути тїло на поверьх. Люде, котры там жыли, напали і забили Асріела, што вело Асґора к выголошіню войны. В сучасности Асґор назберав шість душ павшых людей і потребує іщі єдну, жебы міг зніщіти барьєру. Конець гры залежить од того, як грач перейде стрїтнутя з монштрами.<ref name="polygon endings"/><ref name="Polygon Gameplay" />{{efn|Тоты три концї ся означують як: „невтралный перебіг“, „правдивый паціфістічный перебіг“ і „ґеноцідный перебіг“ (менше обычайно знамый як „перебіг без змилованя“).<ref name="Kotaku Secrets" /><ref name="IGN Review" /><ref name="avclub" />}} Кедь грач забив дакотрых, але не вшыткых монштрів, або не забив жадного, чекать го „невтралный“ конець. Грач дійде до Асґорового замку і є змушеный з ним боёвати. Санс заставить грача перед їх конфронтаціёв і одкрыє, же „LOVE“ і „EXP“ суть скорочіня про „уровень насилства“ і „боды забитя“.{{efn|В ролёвых грах суть „LV“ і „EXP“ скорочінями про [[скушеностны боды|„уровень [скушености]“ і „скушеностны боды“]], причім є желателно їх звышовати.<ref>{{cite book |last=Moore |first=Michael E. |date=2011 |title=Basics of Game Design |publisher=[[A K Peters, Ltd.]] |page=142 |isbn=978-1-56881-433-9}}</ref>}} Санс посуджує грача на основі ёго нагромадженых „LOVE“ і „EXP“. Грач потім ся бє з Асґором, але Квітик го перерве, забє Асґора і перемінить ся на міцнїшу, ґротескну подобу тым, же вкраде людьскы душі. З помочов бунтованых душ грач поразить Квітика і може вырїшыти, ці го забє, або змилує. Грач потім зохабить Підземля. Пізнїше дістане телефонат од Санса, котрый му высвітлить став Підземля по ёго одходї. Кедь грач не забє жадного монштра перед досягнутём „невтралного“ конця, може начітати свою [[уложена гра|уложену гру]] і досягнути „правдивый паціфістічный“ конець.<ref name="avclub">{{cite web |url=https://www.avclub.com/undertale-dares-players-to-make-a-mistake-they-can-neve-1798287299 |title=''Undertale'' dares players to make a mistake they can never take back |first=William |last=Hughes |date=December 9, 2015 |access-date=January 5, 2025 |website=[[The A.V. Club]] |publisher=[[The Onion]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325162749/http://www.avclub.com/article/undertale-dares-players-make-mistake-they-can-neve-228716 |archive-date=March 25, 2016 |url-status=live}}</ref><ref name="polygon endings">{{cite web |last=Hughes |first=William |date=July 14, 2017 |title=A speedrunner is getting every ''Undertale'' ending — for 34 hours straight |url=https://www.polygon.com/2017/7/14/15971422/undertale-all-endings-100-percent-speedrun |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210720140604/https://www.polygon.com/2017/7/14/15971422/undertale-all-endings-100-percent-speedrun |archive-date=July 20, 2021 |access-date=July 20, 2021 |work=[[Polygon (website)|Polygon]]}}</ref> Укаже ся, же Квітик є [[Реінкарнація|реінкарнаціёв]] Асріела, котрого створили Алфісовы експеріменты. Саме перед дуелом з Асґором Торіел заставить бой і припоять ся к нёй ай остатнї монштры, з котрыма ся чоловік скамаратив. Квітик нападе на ґрупу і поглотить душі вшыткых людей і монштрів, жебы набыв подобу старшого Аcріела. Почас наслїдуючого боя ся чоловіку подарить споїти ся з душами своїх приятелїв і наконець поразить Асріела: Тот ся верне до дїтьской подобы, зніщіть барьєру і перед одходом выразить жалость над своїма дїянями, причім розкрыє реалне мено чоловіка як Фріск. Чоловік впаде до непритомности і кедь ся пробудить, буде відїти, же го окружають приятелї. Монштры ся мірово зась зачленять меджі людей, покы чоловік мать можность прияти Торіел за свою адоптівну матїрь. Третїй конець, знамый меджі фанушиками як конець „без змилованя“ або „ґеноніда“, настане, кедь грач забє цїлком вшыткых монштрів, з котрыма ся дасть боёвати. Мусить в каждій области [[Ґріндінґ (відеогры)|повторно выкликовати трафунковы стрїтнутя]] доты, покы не зістане жадного монштра. Тота дорога мінять дакотры аспекты гры: многы поставы ся евакуують, жебы уникнути грача, і тоты, котры зістануть, мають управены діалогы одражаючі вплив, котрый мають грачовы дїяня на герный світ.<ref name="Kotaku Secrets" /><ref>{{Cite news |last=Hall |first=Mat |date=September 22, 2018 |title=''Undertale'' Genocide run explained: How to play the game in the most evil way possible |url=https://www.eurogamer.net/undertale-genocide-run-4873 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230728031142/https://www.eurogamer.net/undertale-genocide-run-4873 |archive-date=July 28, 2023 |access-date=July 28, 2023 |work=[[Eurogamer]]}}</ref> Кедь чоловік дійде до Асґорового замку, Санс ся попробує го заставити, але не подарить ся му то і забють го. Квітик забє Асґора в намазї здобыти мілость, але є забитый чоловіком. Хара,{{efn|Тоту поставу поменує грач, причім зволене мено ся хоснує про грачів файл з уложенов гров. „Хара“ є на образовцї про поменованя означанована як „реалне мено“.}} перше впавше дїтя, котре ся скамаратило з Асріелом, ся потім обявить і вымаже світ. Жебы было можне гру грати знову, мусить грач оддати свою душу Харї, чім обновить світ і приведе к тырвалым змінам правдивого паціфістічного конця.<ref name="avclub" /> == Вывой == {{Статья в роботѣ|[[Хоснователь:Halajkovič|<span style="color:#000">H</span><span style="color:#1a1a1a">a</span><span style="color:#333">l</span><span style="color:#4d4d4d">a</span><span style="color:#666">j</span><span style="color:#808080">k</span><span style="color:#999">o</span><span style="color:#aaa">v</span><span style="color:#b5b5b5">i</span><span style="color:#bbb">č</span>]] ([[Діскузія з хоснователём:Halajkovič|<span style="color:#bbb">д</span><span style="color:#a0a0a0">і</span><span style="color:#808080">с</span><span style="color:#606060">к</span><span style="color:#404040">у</span><span style="color:#202020">с</span><span style="color:#1a1a1a">і</span><span style="color:#000">я</span>]])|section=yes|датум=21:28, 15 септембра 2026 (CEST)|1|m|section=yes|details=Секція ся праві пише, робота сі выжадує веце часу}} === Дізайн гры === === Писаня === === Музика === ==== Концертне турне ==== 17. марца 2026 было оголошено приближуюче концертне турне присвячене 25-членному орхестру, котрый буде грати музику зо саундтреку гры „Undertale“ під кураторьскым веджінём Тобі Фокса. Концерты бы мали зачати 23. авґуста 2026<ref>{{cite web |date=17 March 2026 |title=UNDERTALE: The Determination Symphony concert tour brings the beloved music of the hit indie game to more people than ever before |url=https://www.gamespress.com/UNDERTALE-The-Determination-Symphony-concert-tour-brings-the-beloved-m |access-date=14 May 2026 |website=Games Press |ref={{sfnref|Games Press|2026}}}}</ref> і будуть продовжати в [[Северна Америка|Северній Америцї]], [[Европа|Европі]], [[Споєне кралёвство|Споєнім кралёвстві]], [[Азія|Азії]] і [[Австралія|Австралії]] аж до року 2027.<ref>{{cite web |date=18 March 2026 |title=Undertale: The Determination Symphony world tour announced, begins August |url=https://www.rpgsite.net/news/19904-undertale-the-determination-symphony-world-tour-dates-tickets |access-date=14 May 2026 |website=RPG Site |ref={{sfnref|RPG Site|2026}}}}</ref> == Выданя == {{Статья в роботѣ|[[Хоснователь:Halajkovič|<span style="color:#000">H</span><span style="color:#1a1a1a">a</span><span style="color:#333">l</span><span style="color:#4d4d4d">a</span><span style="color:#666">j</span><span style="color:#808080">k</span><span style="color:#999">o</span><span style="color:#aaa">v</span><span style="color:#b5b5b5">i</span><span style="color:#bbb">č</span>]] ([[Діскузія з хоснователём:Halajkovič|<span style="color:#bbb">д</span><span style="color:#a0a0a0">і</span><span style="color:#808080">с</span><span style="color:#606060">к</span><span style="color:#404040">у</span><span style="color:#202020">с</span><span style="color:#1a1a1a">і</span><span style="color:#000">я</span>]])|section=yes|датум=21:28, 15 септембра 2026 (CEST)|1|m|section=yes|details=Секція ся праві пише, робота сі выжадує веце часу}} === Пропаґація === Были выданы ай далшы медіалны продукты і сувеніры повязаны з гров „Undertale“, в тім чіслї фіґурок і плішовых грачок іншпірованых поставами з гры.<ref>{{cite web |url=http://www.destructoid.com/get-your-name-in-early-for-these-undertale-figures-340372.phtml |title=Get your name in early for these ''Undertale'' figures |author=Rowen, Nic |date=February 9, 2016 |website=[[Destructoid]] |publisher=[[ModernMethod]] |access-date=May 2, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310072257/http://www.destructoid.com/get-your-name-in-early-for-these-undertale-figures-340372.phtml |archive-date=March 10, 2016 |url-status=live}}</ref> Офіціално саундтрек к грї выдало музичне выдавательство Materia Collective, котре ся шпеціалізує на музику з відеогер,<ref>{{cite web |url=http://store.steampowered.com/app/391570/ |title='Undertale' Soundtrack |website=[[Steam (service)|Steam]] |publisher=[[Valve Corporation|Valve]] |access-date=May 2, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160109184400/http://store.steampowered.com/app/391570/ |archive-date=January 9, 2016 |url-status=live}}</ref> в тот істый день як самотна гра. Окрем того вышли два офіціалны албумы з кавер верзіями пісень з гры „Undertale“: металово-електронічный албум „Determination“ з року 2015 од RichaadEB і Емі Вотерс<ref>{{cite web |url=http://steamed.kotaku.com/undertale-has-an-officially-sanctioned-fan-album-and-i-1751497766 |title=''Undertale'' has an officially sanctioned fan album, and it's awesome. |author=Grayson, Nathan |date=January 6, 2016 |website=[[Kotaku]] |publisher=[[Gawker Media]] |access-date=May 2, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331192340/http://steamed.kotaku.com/undertale-has-an-officially-sanctioned-fan-album-and-i-1751497766 |archive-date=March 31, 2016 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=https://determination-ut.bandcamp.com/album/determination |title=Determination |author1=RichaadEB |author2=Waters, Amie |website=[[Bandcamp]] |access-date=July 6, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204135856/https://determination-ut.bandcamp.com/album/determination |archive-date=December 4, 2020 |url-status=live}}</ref> і джезовый албум „Live at Grillby's<!-- Назвы албумів суть подля штандартів написаны курзівов. -->“ з року 2016 од Карлоса Іні.<ref>{{cite magazine |url=https://www.gameinformer.com/b/news/archive/2016/02/06/official-undertale-jazz-album-released.aspx |title=Official Undertale Jazz Album Live At Grillby's Released |author=Gwaltney, Javy |date=February 6, 2016 |magazine=[[Game Informer]] |publisher=[[GameStop]] |access-date=May 2, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160502123402/http://www.gameinformer.com/b/news/archive/2016/02/06/official-undertale-jazz-album-released.aspx |archive-date=May 2, 2016 |url-status=live}}</ref> Далшый джезовый дуетовый албум заложеный на піснях з гры „Undertale“, „Prescription for Sleep“, выдали в роцї 2016 саксафоніста Норігіко Нібіно і піаністка Аякі Сато.<ref>{{cite web |last=Hamilton |first=Kirk |date=December 5, 2016 |title=''Undertale'' just got a nice new musical tribute |url=http://kotaku.com/1789701441 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161206163614/http://kotaku.com/1789701441 |archive-date=December 6, 2016 |access-date=December 5, 2016 |work=[[Kotaku]]}}</ref> В тім істім роцї вышло ай 2-LP вінілове выданя саундтреку к грї „Undertale“, котре продуковала сполочность [[iam8bit]].<ref>{{Cite web |last=Dornbush |first=Jonathon |date=August 26, 2016 |title=''Undertale'' soundtrack Coming to Vinyl |url=http://www.ign.com/articles/2016/08/26/undertale-soundtrack-coming-to-vinyl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160827204130/http://www.ign.com/articles/2016/08/26/undertale-soundtrack-coming-to-vinyl |archive-date=August 27, 2016 |access-date=August 26, 2016 |website=[[IGN]]}}</ref> В роках 2017 і 2018 выдало выдавательство Materia Collective дві офіціалны нотовы збіркы і діґіталны албумы під назвов „UNDERTALE Piano Collections“, котрых аранжманы приправив Дейвід Пікок і награв їх Авґустін Маюґа Ґонзалес.<ref>{{cite web |url=http://www.rpgfan.com/soundtracks/undertale-piano/index.html |title=RPGFan Music – ''Undertale'' Piano Collections |website=RPGFan |access-date=July 26, 2019 |archive-date=July 11, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711000438/http://www.rpgfan.com/soundtracks/undertale-piano/index.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite magazine |date=March 3, 2018 |title=『''Undertale''』のピアノアレンジアルバム第2弾『''Undertale Piano Collections 2''』が発表。Bandcampで予約開始（試聴動画アリ） |url=https://www.famitsu.com/news/201803/03153012.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711000435/https://www.famitsu.com/news/201803/03153012.html |archive-date=July 11, 2019 |access-date=July 26, 2019 |magazine=[[Famitsu]]}}</ref> В септембрї 2019 зробила сполочность [[Nintendo]] доступным на стягнутя костім боёвника Міі іншпірованый поставов Санса про гру „Super Smash Bros. Ultimate“, вєдно з новым аранжманом композіції „Megalovania“.<ref>{{cite web |url=https://www.destructoid.com/sans-from-undertale-is-getting-a-costume-in-smash-ultimate-565839.phtml |title=Sans from ''Undertale'' is getting a costume in Smash Ultimate |first=Peter |last=Glogowski |date=September 4, 2019 |access-date=September 4, 2019 |work=[[Destructoid]] |archive-date=August 9, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809184205/https://www.destructoid.com/sans-from-undertale-is-getting-a-costume-in-smash-ultimate-565839.phtml |url-status=live }}</ref> Режісер серії „Super Smash Bros.“ Масагіро Сакурай зазначів, же Санс быв єднов з найжаданїшых постав, котры мали в грї фіґуровати.<ref>{{Cite web|url=https://youtube.com/watch?v=953dc07NMEk| archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/953dc07NMEk | archive-date=November 17, 2021 | url-status=live | title = Sans Costume in ''Smash Bros. Ultimate''! Version 5.0 Update: Home-Run Contest & More!| website=[[YouTube]] | date=September 4, 2019 }}{{cbignore}}</ref> Музика з гры „Undertale“ была тыж придана до гры „Taiko no Tatsujin: Drum 'n' Fun!“ як обсяг на стягнутя.<ref>{{Cite web |last=Doolan |first=Liam |date=October 13, 2019 |title=Undertale Song Pack Arrives In Taiko no Tatsujin: Drum 'n' Fun! As Paid DLC |url=http://www.nintendolife.com/news/2019/10/undertale_song_pack_arrives_in_taiko_no_tatsujin_drum_n_fun_as_paid_dlc |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115132924/https://www.nintendolife.com/news/2019/10/undertale_song_pack_arrives_in_taiko_no_tatsujin_drum_n_fun_as_paid_dlc |archive-date=November 15, 2021 |access-date=November 11, 2019 |website=Nintendo Life}}</ref> === Японьска локалізація === По выданю гры „Undertale“ ся поступно зачала формовати мала комуніта японьскых фанушиків, што вело к выданю неофіціалного фанушиковского локалізачного патчу зачатком рока 2016. Кедьже Фокс уж почас роботы над гров поважовав японьскый переклад за конечный цїль, конзултовав з многыма сполочностями і наконець сі выбрав сполочность 8-4, котра передтым переклала гры „Aquaria“ і „Shovel Knight“.<ref name="eightfour">{{cite web |last1=Ricciardi |first1=John |title=Breaking Down Borders: ''Undertale''<nowiki>'s</nowiki> Journey to Japan and Back |url=https://blog.playstation.com/2017/08/08/breaking-down-borders-undertales-journey-to-japan-and-back/ |website=PlayStation.Blog |access-date=September 23, 2023 |date=August 8, 2017 |archive-date=September 24, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230924210256/https://blog.playstation.com/2017/08/08/breaking-down-borders-undertales-journey-to-japan-and-back/ |url-status=live }}</ref><ref name="mandelin">{{cite book |last=Mandelin |first=Clyde |author-link=Clyde Mandelin |date=November 16, 2022 |title=UNDERTALE |series=Legends of Localization |language=English |volume=3 |edition=1st |publisher=Independently Published |publication-place=[[Tucson]] |isbn=9781945908019}}</ref> Жебы ся забезпечів єднотный штіл гры, сполочность 8-4 вырїшыла взяти до роботы лем єдну головну перекладательку, Кейко Фучічо, хоць то значіло, же выданя японьской верзії буде тырвати довше. Підпоровав ю малый тім редакторів, коректорів і проґраматора, котрый управив гру так, жебы фунґовала з японьскыма писомныма сістемами. Іщі перед зачатком перекладу зачатком рока 2016 дав Фокс тіму вывоярьскы позначкы і анотованы діалоґы і почас цїлого процесу творчости їм надале надавав підпору і рады.<ref name="mandelin"/> Кедь ПК гры не суть в Японії аж так популарны, сучасно вырїшыли выдати гру „Undertale“ ай про конзолы, причім портованя забезпечовала таксамо сполочность 8-4.<ref name="eightfour"/><ref>{{cite web |last1=Fox |first1=Toby |title=''Undertale'' is Coming to PlayStation! |url=https://blog.playstation.com/2017/06/13/undertale-is-coming-to-playstation/comment-page-2/ |website=PlayStation.Blog |access-date=September 23, 2023 |date=June 13, 2017 |archive-date=October 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231010222829/https://blog.playstation.com/2017/06/13/undertale-is-coming-to-playstation/comment-page-2/ |url-status=live }}</ref> По оголошіню локалізації многых фанушиків неочековано рїшіня хосновати про поставу Санса японьскы містоназывникы „oйра“ (おいら) через ёго конотацію з сельскым жывотом, што вело к взнику понятя „ойра шок“.<ref name="mandelin"/><ref>{{cite web |last1=Ashcraft |first1=Brian |title=''Undertale''<nowiki>'s</nowiki> Japanese Localization Is Causing A Fan Frenzy |url=https://kotaku.com/undertales-japanese-localization-is-causing-a-fan-frenz-1796085385 |website=Kotaku |language=en |date=June 14, 2017 |access-date=September 23, 2023 |archive-date=October 4, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231004154318/https://kotaku.com/undertales-japanese-localization-is-causing-a-fan-frenz-1796085385 |url-status=live }}</ref> Локалізована верзія вышла про PS4 і Vita 16. авґуста 2017 і про ПК 22. авґуста.<ref>{{cite tweet |user=UndertaleJP | title= お待たせしました！PS4/Vita向け日本語版UNDERTALEは、8月16日(水) 1,620円で配信開始です。クロスバイ対応で1度の購入で2機種分をゲット。8月31日までに購入いただくとダイナミックテーマ「いせき」をプレゼント！ |number= 890805668927619072 |date= July 28, 2017 | access-date=September 25, 2023 |language=en}}</ref><ref>{{cite tweet |user=UndertaleJP |title= UNDERTALEのPC/Mac向け日本語対応版がSteamで配信開始となりました！ | number= 899817931369963520 |access-date=September 25, 2023 |language=en |date=August 22, 2017}}</ref> == Оцїнёваня і крітіка == {{Статья в роботѣ|[[Хоснователь:Halajkovič|<span style="color:#000">H</span><span style="color:#1a1a1a">a</span><span style="color:#333">l</span><span style="color:#4d4d4d">a</span><span style="color:#666">j</span><span style="color:#808080">k</span><span style="color:#999">o</span><span style="color:#aaa">v</span><span style="color:#b5b5b5">i</span><span style="color:#bbb">č</span>]] ([[Діскузія з хоснователём:Halajkovič|<span style="color:#bbb">д</span><span style="color:#a0a0a0">і</span><span style="color:#808080">с</span><span style="color:#606060">к</span><span style="color:#404040">у</span><span style="color:#202020">с</span><span style="color:#1a1a1a">і</span><span style="color:#000">я</span>]])|section=yes|датум=21:28, 15 септембра 2026 (CEST)|1|m|section=yes|details=Секція ся праві пише, робота сі выжадує веце часу}} === Продаж === Подля приправной інформації службы [[Steam Spy]] была гра „Undertale“ до конця рока 2015 єднов з найпродаванїшых гер на [[Steam]] з 530 343 проданыма копіями.<ref name="Steam Spy" /> Зачатком фебруара 2016 гра перевышыла граніцю єдного міліона проданых копій<ref name="GamesBeat" /> і до юлія 2018 мала на Steam одгадом цїлково три і півміліона грачів.<ref>{{cite web |url=https://arstechnica.com/gaming/2018/07/steam-data-leak-reveals-precise-player-count-for-thousands-of-games/ |title=Valve leaks Steam game player counts; we have the numbers |author=Orland, Kyle |date=July 6, 2018 |website=[[Ars Technica]] |access-date=July 11, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180710173043/https://arstechnica.com/gaming/2018/07/steam-data-leak-reveals-precise-player-count-for-thousands-of-games/ |archive-date=July 10, 2018 |url-status=live}} [https://arstechnica.com/wp-content/uploads/2018/07/games_achievements_players_2018-07-01.csv Complete list]. {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20180711204821/https://arstechnica.com/wp-content/uploads/2018/07/games_achievements_players_2018-07-01.csv |date=July 11, 2018}}</ref> Продаж діґіталных верзій про PlayStation 4 і PlayStation Vita в Японії до фебруара 2018 перекрочів 100 000 проданых копій.<ref>{{cite web |url=https://gematsu.com/2018/02/undertale-ps4-ps-vita-sales-top-100000-japan |title=''Undertale'' PS4 and PS Vita sales top 100,000 in Japan |last=Romano |first=Sal |date=February 15, 2018 |website=Gematsu |access-date=February 15, 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180215143737/https://gematsu.com/2018/02/undertale-ps4-ps-vita-sales-top-100000-japan |archive-date=February 15, 2018}}</ref> В марцї 2019 належала гра „Undertale“ меджі десять найпродаванїшых [[незалежна гра|незалежных гер]] на конзолї Switch.<ref>{{Cite web |date=March 21, 2019 |title=Nintendo Reveals The 10 Current Best-Selling Indie Games On Switch |url=https://kotaku.com/nintendo-reveals-the-10-current-best-selling-indie-game-1833472265 |access-date=November 12, 2023 |website=Kotaku |language=en |archive-date=November 12, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231112184926/https://kotaku.com/nintendo-reveals-the-10-current-best-selling-indie-game-1833472265 |url-status=live }}</ref> К 13. децембру 2025 одгадує служба Steam Spy, же ся гра „Undertale“ на платформі Steam продала меджі 5 і 10 міліонами копій.<ref>{{Cite web |title=''Undertale'' |url=https://steamspy.com/app/391540 |access-date=December 13, 2025 |website=SteamSpy - All the data about Steam games}}</ref>{{efn|Тото чісло обсягує лем продаж на платформі Steam.}} == Вплив і дїдовизна == === Фендом === [[Файл:Undertale cosplay at Tsunacon 2016.JPG|thumb|[[Косплей|Косплеєры]] в ролї (злїва направо) Санса, Андайн, Папайруса, Торіел, Ґріллбі і Напстаблука на Tsunacon в [[Роттердам]]і]] Гра „Undertale“ сі швыдко здобыла [[култова популарность|култову популарность]].<ref name="Paste cult" /><ref name="NLife cult"/> Приближно рік по выданю Фокс зазначів, же го неочековало, котру популарность гра досягла, і хоць сі тоту позорность цїнив, сприїмав ю як стресуючу. Фокс повів: „Не неочековало бы ня, кебы єм уж нїґда не створив таку успішну гру. Але не вадить мі то“.<ref>{{cite web |last=Wawro |first=Alex |date=September 14, 2016 |title=''Undertale'' dev reflects on what it's like to have your game become a phenomenon |url=http://www.gamasutra.com/view/news/281395/Undertale_dev_reflects_on_what_its_like_to_have_your_game_become_a_phenomenon.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170803052141/http://www.gamasutra.com/view/news/281395/Undertale_dev_reflects_on_what_its_like_to_have_your_game_become_a_phenomenon.php |archive-date=August 3, 2017 |access-date=September 14, 2016 |work=[[Gamasutra]]}}</ref> Ана Діаз „[[NPR]]“ зазначіла, же гра „Undertale“ „вплинула смак цїлой ґенерації в области забавы“ і же „вдяка мемам здобыла новый жывот“.<ref name="npr" /> Рейд Янґ, ґенералный директор сполочности [[Fangamer]], повів, же гра ся стала „абсолутно домінантнов силов“.<ref name="npr">{{Cite web |last=Diaz |first=Ana |date=October 17, 2020 |title=Make Love, Not War: Five Years Of <nowiki>'</nowiki>''Undertale''<nowiki>'</nowiki> |url=https://www.npr.org/2020/10/17/924581553/make-love-not-war-five-years-of-undertale |access-date=November 12, 2023 |website=NPR |archive-date=October 18, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201018051829/https://www.npr.org/2020/10/17/924581553/make-love-not-war-five-years-of-undertale |url-status=live }}</ref> Постава Санс была грачами дуже добрї прията і стала ся предметом многых фанушиковскых дїл.<ref>{{cite web |date=August 19, 2016 |title=''Undertale'': 21 Creepy and Cute Sans Fan Art |url=https://www.ign.com/articles/2016/08/19/undertale-21-creepy-and-cute-sans-fan-art |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160930085408/https://www.ign.com/articles/2016/08/19/undertale-21-creepy-and-cute-sans-fan-art |archive-date=September 30, 2016 |publisher=[[IGN]]}}</ref><ref>{{cite web |last=Vas |first=Gergo |date=December 31, 2015 |title=''Undertale''<nowiki>'</nowiki>s Papyrus And Sans Have Dark Souls |url=https://www.kotaku.com.au/2015/12/artist-meiura-venn-drew-a-pretty-cool-mash-up-of-papyrus-and-sans-from-undertale-and-dark-souls-sol/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160612034829/https://www.kotaku.com.au/2015/12/artist-meiura-venn-drew-a-pretty-cool-mash-up-of-papyrus-and-sans-from-undertale-and-dark-souls-sol/ |archive-date=June 12, 2016 |website=[[Kotaku Australia]]}}</ref><ref>{{cite news |last=Altland |first=Morgan |date=February 18, 2016 |title=''Undertale'' still captivates audiences |work=[[The Oswegonian]] |url=https://www.oswegonian.com/2016/02/18/undertale-still-captivates-audiences/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170603162838/https://www.oswegonian.com/2016/02/18/undertale-still-captivates-audiences/ |archive-date=June 3, 2017}}</ref> Професіоналный запасник Кенні Омеґа выразив свою любов к грї „Undertale“ тым, же ся в епізодї релації „[[All Elite Wrestling: Dynamite]]“ з 30. октобра 2019 облїк як Санс.<ref>{{cite web |last=Crosby |first=Jack |date=October 30, 2019 |title=AEW Dynamite results, recap: Inner Circle wreaks havoc, inaugural tag team champions crowned |url=https://www.cbssports.com/wwe/news/aew-dynamite-results-recap-inner-circle-wreaks-havoc-inaugural-tag-team-champions-crowned/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191101135949/https://www.cbssports.com/wwe/news/aew-dynamite-results-recap-inner-circle-wreaks-havoc-inaugural-tag-team-champions-crowned/ |archive-date=November 1, 2019 |access-date=November 4, 2019 |work=[[CBS Sports]]}}</ref> Заряджіня Санса як костіму про боёвника Мії в грї „Super Smash Bros. Ultimate“ сі выслужыла позітівны одзывы од фанушиків, хоць денник „[[The Commonwealth Times]]“ поважовав ёго заряджіня за „потенціалный проблем“ через знижованя фактору [[носталґія|носталґії]] при каждій новій поставі і неустанно за розшырюючому списку постав.<ref>{{cite news |last=Schuhart |first=Jonah |date=September 16, 2019 |title=''Smash Bros.'' creates potential problem with new DLC characters |work=[[The Commonwealth Times]] |url=https://commonwealthtimes.org/2019/09/15/smash-bros-creates-potential-problem-with-new-dlc-characters/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200507092316/https://commonwealthtimes.org/2019/09/15/smash-bros-creates-potential-problem-with-new-dlc-characters/ |archive-date=May 7, 2020}}</ref> Фендом гры „Undertale“ є тыж знамый творчостёв розлічных [[фанушиковска гра|фанушиковскых гер]], котры понукають унікатны сюжеты і герны механікы заложены на світї гры „Undertale“.<ref>{{cite web|last=Childers|first=Juliet|date=October 27, 2021|title=15 Undertale Fan Games Every Fan Should Know About|work=TheGamer|url=https://www.thegamer.com/undertale-best-fan-games/|archive-url=https://web.archive.org/web/20211104182818/https://www.thegamer.com/undertale-best-fan-games/|archive-date=November 4, 2021|access-date=April 22, 2024}}</ref> Єднов з найвекше очекованых фанушиковскых гер быв [[пріквел]] <nowiki>„</nowiki>[[Undertale Yellow]]<nowiki>“</nowiki>, котрый по семох роках вывоя вышов в роцї 2023 і здобыв обровску популарность меджі фанушиками на многых соціалных сїтях.<ref name="yellow">{{Cite web |last1=Nelson |first1=Will |date=December 10, 2023 |title=Steam's best indie game gets a colossal free prequel seven years in the making |url=https://www.pcgamesn.com/undertale/yellow |access-date=December 12, 2023 |website=PCGamesN |language=en-US |archive-date=April 17, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240417213055/https://www.pcgamesn.com/undertale/yellow |url-status=live }}</ref> Фанушиковска основна гры „Undertale“ была тыж предметом контроверзії, што вело к тому, же сі здобыла неґатівну репутацію. Часточно то было запрічінено незгодами меджі фанушиками оглядом справного способу граня гры.<ref name="npr" /><ref name=drama /> По выданю гры были дакотры [[стрімер]]ы обтяжованы фанушиками гры за то, же забивали противників в грї і выбрали дорогу „ґеноціды“. Ютубер Markiplier вырїшыв не завершовати своє перше проходжіня гры з арґументаціёв, же му „не є весело“ через претензії фанушиків.<ref name=drama>{{cite web|last=Spencer|first=Chloe|date=August 21, 2017|title=The ''Undertale'' Drama|url=https://kotaku.com/the-undertale-drama-1798159975|access-date=October 1, 2021|website=Kotaku|language=en-US|archive-date=December 1, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191201120241/https://kotaku.com/the-undertale-drama-1798159975|url-status=live}}</ref> В юлії 2016 почас саміту о інтернетї, котрый ся конав во [[Ватікан]]ї, даровав ютубер [[MatPat]] папови Франтїшкови копію гры „Undertale“. MatPat высвітлив свій выбер дарунка одказом на рік 2016 як рік [[Міморядный юбілей мілосердности|Міморядного юбілею мілосердности]] і перепоїв то з головнов темов гры „Undertale“, котров є мілосердность.<ref>{{Cite web|last=Good|first=Owen S.|date=July 6, 2016|title=Someone gave the pope a copy of ''Undertale''|url=https://www.polygon.com/2016/7/6/12105428/pope-undertale-youtuber|access-date=January 5, 2022|website=Polygon|language=en-US|archive-date=January 5, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220105051853/https://www.polygon.com/2016/7/6/12105428/pope-undertale-youtuber|url-status=live}}</ref> Пізнїше, в януарї 2022, ціркусовый ансамбель выступив перед папов почас ёго тыжденной авдіенції во Ватіканї на мелодію композіції „Megalovania“, чім створив паралелу зо сімболічным подарунком гры, котру MatPat даровав папови Франтїшкови.<ref name="Colp">{{Cite web |last=Colp |first=Tyler |date=January 6, 2022 |title=The Pope started 2022 by blasting a song from hit RPG ''Undertale'' |url=https://www.pcgamer.com/the-pope-started-2022-by-blasting-a-song-from-hit-rpg-undertale/ |access-date=January 7, 2022 |website=PC Gamer |language=en |archive-date=January 7, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220107022833/https://www.pcgamer.com/the-pope-started-2022-by-blasting-a-song-from-hit-rpg-undertale/ |url-status=live }}</ref><ref name="Diaz">{{Cite web |last=Diaz |first=Ana |date=January 6, 2022 |title=The Pope listening to ''Undertale''<nowiki>'</nowiki>s 'Megalovania' is already 2022's weirdest video |url=https://www.polygon.com/22870441/pope-undertale-toby-fox-megalovania |access-date=February 19, 2022 |website=Polygon |language=en-US |archive-date=February 19, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220219013700/https://www.polygon.com/22870441/pope-undertale-toby-fox-megalovania |url-status=live }}</ref> Крістофер Каярі з часопису „International Journal of Education & the Arts“ описав популарность гры „Undertale“ як приклад того, же музика з відеогер може служыти як медіум, котрый може быти дуже хосенным про учітелїв музикы, причім поуказав на партіціпатівну културу фанушиковской комуніты.<ref>{{cite journal |last1=Cayari |first1=Christopher |title=The Music of ''Undertale'': Participatory Culture, Video Game Music, and Creating Covers for YouTube |journal=International Journal of Education & the Arts |date=2023 |volume=24 |issue=22 |doi=10.26209/ijea24n22}}</ref> === Оцїнїня === Гра ся обявила в дакількох списках найлїпшых гер рока 2015, причім од порталу „Rock Paper Shotgun“<ref name="RPS GOTM">{{cite web |date=October 30, 2015 |title=Game of the Month: October – ''Undertale'' |url=https://www.rockpapershotgun.com/2015/10/13/undertale-game-of-the-month/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160526055443/https://www.rockpapershotgun.com/2015/10/13/undertale-game-of-the-month/ |archive-date=May 26, 2016 |access-date=January 21, 2016 |website=[[Rock Paper Shotgun]]}}</ref><ref name="rps funniest"/> здобыла оцїнїня „Гра місяця“ і „Найсмішнїша гра на ПК“, од порталу „GameFAQs“<ref name="GameFAQs">{{Cite web |last=Frank |first=Allegra |date=December 16, 2015 |title=''Undertale'' wins GameFAQs' Best Game Ever contest |url=http://www.polygon.com/2015/12/16/10323192/undertale-gamefaqs-best-game-ever |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151217013026/http://www.polygon.com/2015/12/16/10323192/undertale-gamefaqs-best-game-ever |archive-date=December 17, 2015 |access-date=January 21, 2016 |website=[[Polygon (website)|Polygon]]}}</ref> оцїнїня „Найлїпша гра вшыткых часів“ і од порталів „Zero Punctuation“<ref name="Zero Punctuation">{{Cite web |last=Croshaw |first=Ben |date=January 7, 2016 |title=Top 5 Games of 2015 |url=http://www.escapistmagazine.com/videos/view/zero-punctuation/116617-Top-5-Best-and-Worst-Games-of-2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160106183824/http://www.escapistmagazine.com/videos/view/zero-punctuation/116617-Top-5-Best-and-Worst-Games-of-2015 |archive-date=January 6, 2016 |access-date=January 21, 2016 |website=The Escapist}}</ref> і „IGN“<ref name="IGN">{{cite web |title=PC Game of the Year |date=December 7, 2015 |url=https://uk.ign.com/wikis/best-of-2015/PC_Game_of_the_Year |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191203193939/https://uk.ign.com/wikis/best-of-2015/PC_Game_of_the_Year |archive-date=December 3, 2019 |access-date=December 3, 2019 |publisher=[[IGN]]}}</ref> оцїнїня „Гра рока на ПК“. Од порталу „Destructoid“ здобыла оцїнїня „Найлїпша гра на ПК“.<ref name="Destructoid Award">{{cite web |date=December 22, 2015 |title=Destructoid's award for Best PC Game of 2015 goes to... |url=http://www.destructoid.com/destructoid-s-award-for-best-pc-game-of-2015-goes-to--328410.phtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222180544/http://www.destructoid.com/destructoid-s-award-for-best-pc-game-of-2015-goes-to--328410.phtml |archive-date=December 22, 2015 |access-date=January 21, 2016 |website=[[Destructoid]]}}</ref> Гра „Undertale“ здобыла оцїнїня і номінації в розлічных катеґоріях і была хвалена за свій сюжет, оповіданя і герну сістему. В рейтінґу IGN „Best of 2015“ здобыла гра оцїнїня за „найлїпшый сюжет“.<ref name="IGN Story">{{cite web |date=January 12, 2016 |title=Best Story |url=http://au.ign.com/wikis/best-of-2015/Best_Story |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151217013930/http://au.ign.com/wikis/best-of-2015/Best_Story |archive-date=December 17, 2015 |access-date=February 17, 2016 |website=[[IGN]]}}</ref> Академія інтерактівных умень і наук номіновала гру „Undertale“ в катеґоріях <nowiki>„</nowiki>[[Цїна D.I.C.E. за найлїпшу ролёву гру рока|ролёва гра/масівна гра многых грачів рока]]<nowiki>“</nowiki>, <nowiki>„</nowiki>[[Цїна D.I.C.E. за вынятковы успіхы в области режії гер|вынятковый успіх в области режії гры]]<nowiki>“</nowiki> і <nowiki>„</nowiki>[[Цїна D.I.C.E. за вынятковы успіхы в области незалежной гры|цїну D.I.C.E. Sprite Award]]<nowiki>“</nowiki>.<ref name="DICE2">{{Cite web |last=Frank |first=Allegra |date=January 13, 2016 |title=DICE Awards finalists include ''Fallout 4'', ''Witcher 3'', ''Life is Strange'' and more |url=http://www.polygon.com/2016/1/13/10760412/dice-awards-2016-nominees |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160113163015/http://www.polygon.com/2016/1/13/10760412/dice-awards-2016-nominees |archive-date=January 13, 2016 |access-date=January 21, 2016 |website=[[Polygon (website)|Polygon]]}}</ref> Гра „Undertale“ была номінована на цїну за іновацію, найлїпшый дебут і найлїпшый сюжет на удїлёваню цїн [[Game Developers Choice Awards]].<ref name="GDC" /> В роцї 2016 на фестівалї [[Independent Games Festival]] гра здобыла цїну позерателїв і три номінації в катеґоріях „Вынятковый звук“, „Вынятковый сюжет“ і на цїну [[Головна цїна Шеймуса Макналлі|Головной цїны Шеймуса Макналлі]].<ref name="IGFwinners" /><ref>{{cite web |title=Nominees for 2016 Independent Games Festival Awards Revealed |url=https://www.gamespot.com/articles/nominees-for-2016-independent-games-festival-award/1100-6433578/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191203195325/https://www.gamespot.com/articles/nominees-for-2016-independent-games-festival-award/1100-6433578/ |archive-date=December 3, 2019 |access-date=December 3, 2019 |website=GameSpot}}</ref> SXSW Gaming Awards ю выголосили за „найуспішнїшу гра фінанцована посередництвом кравдфундінґу“ і удїлили єй цїну „Matthew Crump Cultural Innovation Award“.<ref name="SXSW" /> В тім істім роцї на [[Steam Awards]] была гра номінована на цїну „I'm not crying, there's just something in my eye“.<ref name="Sarkar-2016">{{cite web |last=Sarkar |first=Samit |date=December 20, 2016 |title=2016 Steam Awards finalists go all the way back to 2006 |url=https://www.polygon.com/2016/12/20/14027538/steam-awards-2016-finalists-voting |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161221133243/http://www.polygon.com/2016/12/20/14027538/steam-awards-2016-finalists-voting |archive-date=December 21, 2016 |access-date=November 23, 2019 |website=[[Polygon (website)|Polygon]]}}</ref> В роцї 2019 зарядив портал „Polygon“ гру меджі найлїпшых гер десятьроча.<ref>{{Cite web |last=''Polygon'' staff |date=November 4, 2019 |title=The 100 best games of the decade (2010–2019): 100–51 |url=https://www.polygon.com/features/2019/11/4/20944265/best-games-2019-2010-ps4-switch-xbox-pc-100-51 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191105015557/https://www.polygon.com/features/2019/11/4/20944265/best-games-2019-2010-ps4-switch-xbox-pc-100-51 |archive-date=November 5, 2019 |access-date=November 9, 2019 |website=[[Polygon (website)|Polygon]]}}</ref> В роцї 2021 зарядив портал „IGN“ гру „Undertale“ на 20. місто в рейтінґу [[Список відеогер поважованых за найлїпшы|найлїпшых гер вшыткых часів]], за тот час в [[Японія|Японії]] ся в цїлонародній анкетї телевізії [[TV Asahi]], до котрой ся запоїло высше 50 000 грачів, гра „Undertale“ умістила на 13. містї в рейтінґу найлїпшых гер вшыткых часів.<ref name=":6" /><ref>{{Cite web |last=Romano |first=Sal |date=December 27, 2021 |title=Over 50,000 Japanese users vote for their favorite console games in TV Asahi poll - Top 100 announced |url=https://www.gematsu.com/2021/12/over-50000-japanese-users-vote-for-their-favorite-console-games-in-tv-asahi-poll-top-100-announced |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220103083040/https://www.gematsu.com/2021/12/over-50000-japanese-users-vote-for-their-favorite-console-games-in-tv-asahi-poll-top-100-announced |archive-date=January 3, 2022 |access-date=January 3, 2022 |website=Gematsu}}</ref> {| class="wikitable sortable plainrowheaders" width="auto" ! scope="col" |Оцїнїня ! scope="col" |Датум церемонії ! scope="col" |Катеґорія !Резултат ! scope="col" class="unsortable" |{{Abbr|Реф|Референції}}. |- ! scope="row" align="left" |Global Game Awards | align="center"|27. новембра 2015 |Найлїпша інді-гра |{{won|2. місто|place=Silver}} | align="center" |<ref>{{cite web |url=https://game-debate.com/awards/2015 |title=Global Game Awards 2015 |website=Game Debate |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191123122128/https://game-debate.com/awards/2015 |archive-date=November 23, 2019 |access-date=November 23, 2019}}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" |[[The Game Awards]] | rowspan="3" align="center" |3. децембра 2015 |Найлїпша незалежна гра |{{nom}} | rowspan="3" align="center" |<ref>{{Cite web |last=Sarkar |first=Samit |date=November 13, 2015 |title=Here are the nominees for The Game Awards 2015 |url=https://www.polygon.com/2015/11/13/9728874/the-game-awards-2015-nominees |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191123122611/https://www.polygon.com/2015/11/13/9728874/the-game-awards-2015-nominees |archive-date=November 23, 2019 |access-date=November 23, 2019 |website=[[Polygon (website)|Polygon]]}}</ref> |- |Games for Change |{{nom}} |- |Найлїпша ролёва гра |{{nom}} |- ! rowspan="3" scope="row" |Цїна D.I.C.E. | rowspan="3" align="center" |18. фебруара 2016 |[[Цїна D.I.C.E. за найлїпшу ролёву гру рока|Ролёва гра/масівна гра многых грачів рока]] |{{nom}} | rowspan="3" align="center" |<ref name="DICE2" /> |- |[[Цїна D.I.C.E. за вынятковы успіхы в области незалежной гры|Цїна D.I.C.E. Sprite Award]] |{{nom}} |- |[[Цїна D.I.C.E. за вынятковы успіхы в области режії гер|Вынятковый успіх в области режії гры]] |{{nom}} |- ! rowspan="3" scope="row" |[[Game Developers Choice Awards]] | rowspan="7" align="center" |16. марца 2016 |Цїна за іновацію |{{nom}} | rowspan="3" align="center" |<ref name="GDC">{{Cite web |last=Nunneley-Jackson |first=Stephany |date=January 8, 2016 |title=''The Witcher 3'', ''Metal Gear Solid 5'' lead nominees for GDC 2016 Awards |url=http://www.vg247.com/2016/01/08/the-witcher-3-metal-gear-solid-5-lead-nominees-for-2016-game-developers-choice-awards/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160108185324/http://www.vg247.com/2016/01/08/the-witcher-3-metal-gear-solid-5-lead-nominees-for-2016-game-developers-choice-awards/ |archive-date=January 8, 2016 |access-date=January 21, 2016 |website=[[VG247]]}}</ref> |- |Найлїпшый дебют |{{nom}} |- |Найлїпшый сюжет |{{nom}} |- ! rowspan="4" scope="row" align="left" '' |Цїна [[Independent Games Festival]] |Головна цїна Шеймуса Макналлі |{{nom}} | rowspan="3" align="center" |<ref name="IGF2">{{Cite web |last=Nunneley-Jackson |first=Stephany |date=January 6, 2016 |title=''Her Story'', ''Undertale'', ''Darkest Dungeon'' receive multiple 2016 IGF Award nominations |url=http://www.vg247.com/2016/01/06/her-story-2016-igf-awards/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160107002445/http://www.vg247.com/2016/01/06/her-story-2016-igf-awards/ |archive-date=January 7, 2016 |access-date=January 21, 2016 |website=[[VG247]]}}</ref> |- |Вынятковый звук |{{nom}} |- |Вынятковый сюжет |{{nom}} |- |Цїна позерателїв |{{won}} | align="center" |<ref name="IGFwinners">{{cite web |date=March 16, 2016 |title=''Her Story'' takes home top honors at the 18th annual IGF Awards |url=http://www.gamasutra.com/view/news/268277/Her_Story_takes_home_top_honors_at_the_18th_annual_IGF_Awards.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160411213833/http://www.gamasutra.com/view/news/268277/Her_Story_takes_home_top_honors_at_the_18th_annual_IGF_Awards.php |archive-date=April 11, 2016 |access-date=March 16, 2016 |website=[[Gamasutra]] }}</ref> |- ! rowspan="5" scope="row" align="left" |[[SXSW Gaming Awards]] | rowspan="5" align="center" |19. марца 2016 |Гра рока |{{nom}} | rowspan="3" align="center" |<ref name="SXSW nom2">{{Cite web |last=Frank |first=Allegra |date=January 25, 2016 |title=''Bloodborne'', ''Metal Gear Solid 5'' among SXSW Gaming Award nominees |url=http://www.polygon.com/2016/1/25/10830286/sxsw-gaming-award-nominees-2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160126003028/http://www.polygon.com/2016/1/25/10830286/sxsw-gaming-award-nominees-2016 |archive-date=January 26, 2016 |access-date=February 17, 2016 |website=[[Polygon (website)|Polygon]]}}</ref> |- |Выняткова грательность |{{nom}} |- |Найперспектівнїша нова інтелектуална властность |{{nom}} |- |Найуспішнїша гра фінанцована посередництвом кравдфундінґа |{{won}} | rowspan="2" align="center" |<ref name="SXSW">{{Cite web |last=Sarkar |first=Samit |date=March 21, 2016 |title=''The Witcher 3'' takes top honors at yet another award show, the SXSW Gaming Awards |url=http://www.polygon.com/2016/3/21/11277046/sxsw-gaming-awards-winners-2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160321173028/http://www.polygon.com/2016/3/21/11277046/sxsw-gaming-awards-winners-2016 |archive-date=March 21, 2016 |access-date=June 5, 2016 |website=[[Polygon (website)|Polygon]]}}</ref> |- |Matthew Crump Cultural Innovation Award |{{won}} |- ! scope="row" align="left" |[[British Academy Games Awards]] | align="center" |7. апріля 2016 |Історія |{{nom}} | align="center" |<ref>{{Cite web|first=Rachel |last=Weber |date=April 7, 2016 |title=''Fallout 4'' wins best game at BAFTAs |url=http://www.gamesindustry.biz/articles/2016-04-07-fallout-4-wins-best-game-at-baftas |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160407214440/http://www.gamesindustry.biz/articles/2016-04-07-fallout-4-wins-best-game-at-baftas |archive-date=April 7, 2016 |access-date=April 7, 2016 |website=[[Gamesindustry.biz]]}}</ref><ref name="bafta noms2">{{Cite web |last=Nunneley-Jackson |first=Stephany |date=March 10, 2016 |title=''Rocket League'', ''The Witcher 3'', ''Fallout 4'', others up for BAFTA Best Game Award |url=http://www.vg247.com/2016/03/10/rocket-league-the-witcher-3-fallout-4-others-up-for-bafta-best-game-award/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160526055517/http://www.vg247.com/2016/03/10/rocket-league-the-witcher-3-fallout-4-others-up-for-bafta-best-game-award/ |archive-date=May 26, 2016 |access-date=March 10, 2016 |website=[[VG247]]}}</ref> |- ! scope="row" align="left" |[[Dragon Awards]] | align="center" |11. авґуста 2016 |Найлїпша научно-фантастічна або фентезі гра про ПК/конзолы |{{nom}} | align="center" |<ref>{{cite web |url=http://mediarelations.dragoncon.org/2016/08/12/vote-for-the-dragon-con-awards/ |title=Vote for the Dragon Awards! |date=August 12, 2016 |publisher=[[Dragon Con]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170827034207/http://mediarelations.dragoncon.org/2016/08/12/vote-for-the-dragon-con-awards/ |archive-date=August 27, 2017 |access-date=August 6, 2018}}</ref> |- ! scope="row" align="left" |[[Japan Game Awards]] | align="center" | 23. септембра 2018 |Цїна за вынятковы досягы |{{Won}} | align="center" |<ref>{{cite news |title=Japan Game Awards 2018: ''Monster Hunter: World'' wins top prize |url=https://www.thestar.com.my/tech/tech-news/2018/09/24/japan-game-awards-2018-monster-hunter-world-wins-top-prize/ |access-date=April 7, 2019 |work=[[The Star (Malaysia)|The Star]] |date=September 24, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018034501/https://www.thestar.com.my/tech/tech-news/2018/09/24/japan-game-awards-2018-monster-hunter-world-wins-top-prize/ |archive-date=October 18, 2022| url-status=live}}</ref> |} == Спін-оф == {{main|Deltarune}} Потім, як день передтым назначів дашто повязане з гров „Undertale“, Фокс 31. октобра 2018 безплатно выдав першу капітолу гры „Deltarune“ про сістемы macOS і Windows.<ref>{{Cite web |last=Hernandez |first=Patricia |date=October 31, 2018 |title=Cult RPG ''Undertale'' gets a surprise spinoff for Halloween |url=https://www.theverge.com/2018/10/31/18047410/undertale-spinoff-sequel-deltarune-toby-fox |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181031151031/https://www.theverge.com/2018/10/31/18047410/undertale-spinoff-sequel-deltarune-toby-fox |archive-date=October 31, 2018 |access-date=October 31, 2018 |website=[[The Verge]]}}</ref> Подля Фокса не є „Deltarune“ „світом гры Undertale“, хоць поставы і обставина можуть припоминати світ гры Undertale,<ref name="eg delta" /> є єднак „призначена про людей, котры гру Undertale завершыли“.<ref name="deltarune 2018">{{cite web |url=https://www.deltarune.com/ |title=DELTARUNE |last=Fox |first=Toby |website=www.deltarune.com |language=en |access-date=November 2, 2018 |archive-date=November 2, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181102053706/https://www.deltarune.com/ |url-status=live }}</ref> Назва „Deltarune“ є [[анаґрам]]ом слова „Undertale“.<ref name="polygon deltarune">{{cite web |last=Frank |first=Allegra |date=October 31, 2018 |title=''Undertale'' creator's new game is ''Deltarune'', a mysterious surprise |url=https://www.polygon.com/2018/10/31/18044640/deltarune-free-download-undertale-game |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181101015346/https://www.polygon.com/2018/10/31/18044640/deltarune-free-download-undertale-game |archive-date=November 1, 2018 |access-date=November 1, 2018 |work=[[Polygon (website)|Polygon]]}}</ref> Фокс зазначів, же „Deltarune“ буде розсяглїшый проєкт як „Undertale“, причім додав, же створїня першой капітолы гры му тырвало дакілько років, што є овелё довше, як му тырвало завершіня дема гры „Undertale“.<ref name="eg delta" /> На роздїл од гры „Undertale“ є гра „Deltarune“ пропаґована так, же мать лем єдень конець без огляду на то, котры рїшіня грач в грї зробить.<ref name="eg delta" /> Капітола 2 гры „Deltarune“ была безплатно выдана 17. септембра 2021, потім, як сі Фокс склав тім, котрый му помагать з далшым вывоём.<ref>{{Cite news|last=Bankhurst|first=Adam|date=September 15, 2021|title=''Deltarune'': Chapter 2 Arriving on PC and Mac This Week|work=[[IGN]]|url=https://www.ign.com/articles/deltarune-chapter-2-release-date-this-week-pc-mac|access-date=September 15, 2021|archive-date=September 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210916033148/https://www.ign.com/articles/deltarune-chapter-2-release-date-this-week-pc-mac|url-status=live}}</ref><ref name="deltarune 2021-09">{{cite web|url=https://deltarune.com/update-092021/|title=''Deltarune'' Status Update - Sept 2021|date=September 17, 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210918141650/https://deltarune.com/update-092021/|archive-date=September 18, 2021|access-date=September 18, 2021}}</ref> По завершіню вшыткых капітол буде гра выдана як уцїлене цїле; Фокс зазначів, же не мать встановленый предпокладаный гармоноґрам завершіня.<ref name="polygon deltarune"/><ref name="eg delta">{{cite web |url=https://www.eurogamer.net/articles/2018-11-02-undertale-creator-says-the-rest-of-deltarune-has-not-been-made-yet |title=''Undertale'' creator suggests it's going to be a while before we see more ''Deltarune'' |first=Emma |last=Kent |date=November 2, 2018 |access-date=November 2, 2018 |work=[[Eurogamer]] |archive-date=November 2, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181102141244/https://www.eurogamer.net/articles/2018-11-02-undertale-creator-says-the-rest-of-deltarune-has-not-been-made-yet |url-status=live }}</ref> Капітолы 1 аж 4 были выданы як плаченый пакунок 4. юнія 2025 і о день пізнїше в Японії.<ref>{{cite news |last1=Nightingale |first1=Ed |date=May 9, 2025 |title=Deltarune available on Switch 1 and 2 through cross-buy, when it launches with new Nintendo console |url=https://www.eurogamer.net/deltarune-available-on-switch-1-and-2-through-cross-buy-when-it-launches-with-new-nintendo-console |access-date=May 9, 2025 |work=Eurogamer.net |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Valentine |first=Rebekah |date=April 2, 2025 |title=Deltarune Chapters 3 and 4 Are Launching Alongside the Nintendo Switch 2 in June |url=https://www.ign.com/articles/deltarune-chapters-3-and-4-are-launching-alongside-the-nintendo-switch-2-in-june |access-date=April 2, 2025 |website=IGN |language=en}}</ref> Капітола 5 вышла 24. юнія 2026 сучасно во вшыткых реґіонах.<ref name="u269">{{cite web | title=DELTARUNE Chapter 5 Release Date Announcement | website=fangamer.com | date=2026-06-09 | url=https://toby.fangamer.com/newsletters/ch5-release-date/ | access-date=2026-08-03}}</ref> Вшыткы будучі капітолы будуть выдаваны як безплатны актуалізації.<ref name=":0">{{Cite web |date=May 8, 2025 |title=DELTARUNE CHAPTERS 1-4 RELEASE TIME ANNOUNCEMENT |url=https://toby.fangamer.com/newsletters/release-time/ |access-date=June 2, 2025 |website=Toby Fox |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Lewis |first1=Catherine |date=April 3, 2025 |title=Deltarune has finally been given a price tag, and Toby Fox says that future chapters beyond 4 "will be added as free updates" so "you only have to buy the game once" |url=https://www.gamesradar.com/games/rpg/deltarune-has-finally-been-given-a-price-tag-and-toby-fox-says-that-future-chapters-beyond-4-will-be-added-as-free-updates-so-you-only-have-to-buy-the-game-once/ |access-date=April 10, 2025 |website=[[GamesRadar]] |language=en}}</ref> == Позначкы == {{позначкы}} == Референції == <div style="column-width: 30em;"> <references> <!-- <ref name="Cliqist">{{cite web |url=http://cliqist.com/2015/09/29/undertale-new-cult-hit-making/ |title=Undertale: A New Cult Hit in the Making |last=Levine |first=Laguna |website=Cliqist |date=September 29, 2015 |access-date=June 10, 2016}}</ref> <ref name="Remeshed">{{cite web |url=http://remeshed.com/2015/undertale-won-internet/ |title=Why Undertale Won the Internet |last=McDonald |first=Mariko |website=Remeshed.com |date=December 22, 2015 |access-date=June 10, 2016}}</ref> <ref name="LeMonde">{{cite web |url=http://www.lemonde.fr/pixels/article/2015/12/17/undertale-elu-meilleur-jeu-video-de-l-histoire-a-la-surprise-generale_4833951_4408996.html |title=''Undertale'', élu " meilleur jeu vidéo de l'histoire " à la surprise générale |last=Audureau |first=William |website=[[LeMonde.fr]] |date=December 17, 2015 |access-date=June 10, 2016}}</ref> <ref name="CGR">{{cite web |url=http://completegamereviews.com/will-define-undertales-legacy/ |title=How Will We Define ''Undertale''<nowiki>'s</nowiki> Legacy? |last=Abbott |first=Josh |website=Complete Game Reviews |date=February 21, 2016 |access-date=June 10, 2016}}</ref> <ref name="DesignTrend">{{cite web |url=http://www.designntrend.com/articles/66980/20151219/legend-of-zelda-ocarina-of-time-undertale-best-game-ever-mad.htm |title='The Legend Of Zelda: Ocarina Of Time' Falls To {{'}}''Undertale''{{'}} As Best Game Ever, Gamers Get Mad! |last=Groux |first=Christopher |website=Design & Trend |date=December 19, 2015 |access-date=June 10, 2016}}</ref> --> <ref name="Boing Boing">{{cite web |url=http://boingboing.net/2015/09/24/undertale-game.html |title=In ''Undertale'', you can choose to kill monsters — or understand them |last=Hudson |first=Laura |website=[[Boing Boing]] |date=September 24, 2015 |access-date=January 20, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925214218/http://boingboing.net/2015/09/24/undertale-game.html |archive-date=September 25, 2015 |url-status=dead}}</ref> <ref name="BostonGlobe Review">{{cite web |url=https://www.bostonglobe.com/arts/2016/02/11/best-game-ever-but-undertale-warrants-praise/gv23nHdE6ZYUcbhzTVdnYN/story.html |title=Best game ever? No, but ''Undertale'' warrants the hype |first=Jesse |last=Singal |date=February 12, 2016 |access-date=February 12, 2016 |website=[[The Boston Globe]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20160322101150/http://www.bostonglobe.com/arts/2016/02/11/best-game-ever-but-undertale-warrants-praise/gv23nHdE6ZYUcbhzTVdnYN/story.html |archive-date=March 22, 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name="Den Famitsu Gamer">{{cite web |url=https://news.denfaminicogamer.jp/interview/181019 |title=『''Undertale''』トビー・フォックス×『東方』ZUN×Onion Games木村祥朗鼎談──自分が幸せでいられる道を進んだらこうなった──同人の魂、インディーの自由を大いに語る |language=ja |trans-title="''Undertale''" Toby Fox x "''Touhou''" ZUN x Onion Games Yoshiro Kimura ──This is what happened when I went on the path of being happy ── Talking about the soul of the same person, the freedom of indie |work=Den Famitsu Gamer |date=October 19, 2018 |access-date=August 27, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181019030227/https://news.denfaminicogamer.jp/interview/181019 |archive-date=October 19, 2018 |url-status=live }}</ref> <ref name="Destructoid Review">{{cite news |url=http://www.destructoid.com/review-undertale-312265.phtml |title=Review: ''Undertale'' |last=Davis |first=Ben |website=[[Destructoid]] |date=September 24, 2015 |access-date=January 21, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150927031432/http://www.destructoid.com/review-undertale-312265.phtml |archive-date=September 27, 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name="Escapist">{{cite web |url=https://www.escapistmagazine.com/v2/undertale-dev-every-monster-should-feel-like-an-individual/ |title=''Undertale'' Dev: "Every Monster Should Feel Like an Individual" |last=Bogos |first=Steven |website=[[The Escapist (magazine)|The Escapist]] |date=June 25, 2013 |access-date=January 20, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210619153326/https://www.escapistmagazine.com/v2/undertale-dev-every-monster-should-feel-like-an-individual/ |archive-date=June 19, 2021 |url-status=live}}</ref> <ref name="Escapist EarthBound">{{cite web |url=http://www.escapistmagazine.com/news/view/124536-Undertale-is-an-EarthBound-Inspired-Indie-RPG |title=''Undertale'' is an ''EarthBound'' Inspired Indie RPG |last=Bogos |first=Steven |website=[[The Escapist (magazine)|The Escapist]] |date=June 2, 2013 |access-date=January 21, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160514123829/http://www.escapistmagazine.com/news/view/124536-Undertale-is-an-EarthBound-Inspired-Indie-RPG |archive-date=May 14, 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name="Escapist Review">{{cite web |url=http://www.escapistmagazine.com/articles/view/video-games/columns/extra-punctuation/14860-Undertale-for-Best-Written-Game-2015 |title=Undertale May Be This Year's Best Written Game |last=Croshaw |first=Ben |author-link=Ben "Yahtzee" Croshaw |website=[[The Escapist (magazine)|The Escapist]] |date=October 28, 2015 |access-date=October 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151030035712/http://www.escapistmagazine.com/articles/view/video-games/columns/extra-punctuation/14860-Undertale-for-Best-Written-Game-2015 |archive-date=October 30, 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name="Existential Gamer">{{cite web |url=http://existentialgamer.com/interview-toby-fox-of-undertale |title=Interview: Toby Fox of ''Undertale'' |last=Feeld |first=Julian |website=Existential Gamer |date=October 9, 2015 |access-date=January 20, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117161517/http://existentialgamer.com/interview-toby-fox-of-undertale |archive-date=November 17, 2015 |url-status=dead}}</ref> <ref name="Gamasutra Music1">{{cite web |url=https://www.gamedeveloper.com/audio/an-examination-of-leitmotifs-and-their-use-to-shape-narrative-in-undertale---part-1-of-2 |title=An Examination of Leitmotifs and Their Use to Shape Narrative in ''Undertale'' – Part 1 of 2 |first=Jason |last=Yu |date=April 6, 2016 |access-date=April 21, 2016 |website=[[Gamasutra]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20160421131423/http://www.gamasutra.com/blogs/JasonYu/20160406/269573/An_Examination_of_Leitmotifs_and_Their_Use_to_Shape_Narrative_in_UNDERTALE__Part_1_of_2.php |archive-date=April 21, 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name="Gamasutra Music2">{{cite web |url=https://www.gamedeveloper.com/audio/an-examination-of-leitmotifs-and-their-use-to-shape-narrative-in-undertale---part-2-of-2 |title=An Examination of Leitmotifs and Their Use to Shape Narrative in ''Undertale'' – Part 2 of 2 |first=Jason |last=Yu |date=April 14, 2016 |access-date=April 21, 2016 |website=[[Gamasutra]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20160415154558/http://www.gamasutra.com/blogs/JasonYu/20160414/270290/An_Examination_of_Leitmotifs_and_Their_Use_to_Shape_Narrative_in_UNDERTALE__Part_2_of_2.php |archive-date=April 15, 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name="Game Informer Review">{{cite magazine |url=https://www.gameinformer.com/games/undertale/b/pc/archive/2015/10/01/an-enchanting-exhilarating-journey.aspx |title=An Enchanting, Exhilarating Journey – ''Undertale'' |last=Tack |first=Daniel |magazine=[[Game Informer]] |date=October 1, 2015 |access-date=January 21, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151012005411/http://www.gameinformer.com/games/undertale/b/pc/archive/2015/10/01/an-enchanting-exhilarating-journey.aspx |archive-date=October 12, 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name="GameRev">{{cite web |url=http://www.gamerevolution.com/news/undertale-dev-celebrates-1-year-anniversary-with-unreleased-music-37581 |title=''Undertale'' Dev Celebrates 1 Year Anniversary With Unreleased Music |last=Leack |first=Jonathan |work=[[Game Revolution]] |date=September 15, 2016 |access-date=September 15, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160914192756/http://www.gamerevolution.com/news/undertale-dev-celebrates-1-year-anniversary-with-unreleased-music-37581 |archive-date=September 14, 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name="GamesBeat">{{cite web |url=https://venturebeat.com/2016/04/13/stardew-valley-is-one-of-the-best-selling-pc-games-of-the-year-as-it-surpasses-1m-copies-sold/ |title=''Stardew Valley'' is one of the best-selling PC games of the year as it surpasses 1M copies sold |last=Grubb |first=Jeff |website=[[GamesBeat]] |publisher=[[VentureBeat]] |date=April 13, 2016 |access-date=April 22, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160422185414/http://venturebeat.com/2016/04/13/stardew-valley-is-one-of-the-best-selling-pc-games-of-the-year-as-it-surpasses-1m-copies-sold/ |archive-date=April 22, 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name="GameSpot Review">{{cite web |url=http://www.gamespot.com/reviews/undertale-review/1900-6416315/ |title=''Undertale'' Review |last=Hicks |first=Tyler |website=[[GameSpot]] |date=November 20, 2015 |access-date=January 21, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151221194409/http://www.gamespot.com/reviews/undertale-review/1900-6416315/ |archive-date=December 21, 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name="GI Show">{{cite web |url=https://www.gameinformer.com/b/podcasts/archive/2015/10/15/gi-show-%E2%80%93-yoshis-woolly-world%2C-star-wars%3A-battlefront%2C-undertale-toby-fox.aspx |title=GI Show – ''Yoshi<nowiki>'s</nowiki> Woolly World'', ''Star Wars'': Battlefront, ''Undertale''<nowiki>'s</nowiki> Toby Fox |last=Turi |first=Tim |magazine=[[Game Informer]] |date=October 15, 2015 |access-date=January 20, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190807210020/https://www.gameinformer.com/b/podcasts/archive/2015/10/15/gi-show-%E2%80%93-yoshis-woolly-world%2C-star-wars%3A-battlefront%2C-undertale-toby-fox.aspx |archive-date=August 7, 2019 |url-status=dead}}</ref> <ref name="Giant Bomb Review">{{cite web |url=http://www.giantbomb.com/reviews/undertale-review/1900-715/ |title=''Undertale'' Review |last=Walker |first=Austin |website=[[Giant Bomb]] |date=September 25, 2015 |access-date=January 21, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925203653/http://www.giantbomb.com/reviews/undertale-review/1900-715/ |archive-date=September 25, 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name="IGN Review">{{cite web |url=http://ign.com/articles/2016/01/13/undertale-review |title=''Undertale'' Review |last=Plagge |first=Kallie |website=[[IGN]] |date=January 12, 2016 |access-date=January 13, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160113010016/http://www.ign.com/articles/2016/01/13/undertale-review |archive-date=January 13, 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name="IndieGames Guilt">{{cite web |url=http://indiegames.com/2015/09/guilt_friendship_and_carrot_mo.html |title=Guilt, Friendship, and Carrot Monsters — ''Undertale'' and the Consequences of Easy Violence |last=Couture |first=Joel |website=[[IndieGames.com]] |date=September 22, 2015 |access-date=January 20, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160514123637/http://indiegames.com/2015/09/guilt_friendship_and_carrot_mo.html |archive-date=May 14, 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name="IndieGames Thinking">{{cite web |url=http://indiegames.com/2015/10/thinking_for_ourselves_-_toby_.html |title=Thinking for Ourselves – Toby Fox on Fighting and Introspection in ''Undertale'' |last=Couture |first=Joel |website=[[IndieGames.com]] |date=October 27, 2015 |access-date=January 20, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151103002946/http://indiegames.com/2015/10/thinking_for_ourselves_-_toby_.html |archive-date=November 3, 2015 |url-status=dead}}</ref> <ref name="Joystiq Kickstarter">{{cite web |url=https://www.engadget.com/2013/07/29/crowdfund-bookie-july-21-27-terminator-2-undertale-last-dr/ |title=Crowdfund Bookie, July 21–27: ''Terminator 2'', ''Undertale'', ''Last Dream'' |last=Suszek |first=Mike |website=[[Engadget]] |date=July 29, 2013 |access-date=January 20, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151012005417/http://www.engadget.com/2013/07/29/crowdfund-bookie-july-21-27-terminator-2-undertale-last-dr/ |archive-date=October 12, 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name="Kickstarter">{{cite web |url=https://www.kickstarter.com/projects/1002143342/undertale/description |title=''Undertale'' by Toby Fox |last=Fox |first=Toby |website=[[Kickstarter]] |date=June 25, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160317174547/https://www.kickstarter.com/projects/1002143342/undertale/description |archive-date=March 17, 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name="Kill Screen">{{cite web |url=https://killscreen.com/articles/behind-humor-toby-foxs-undertale/ |title=Behind the humor of Toby Fox's Undertale |last=Bennett |first=David |website=[[Kill Screen]] |date=October 22, 2015 |access-date=January 20, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160514123644/https://killscreen.com/articles/behind-humor-toby-foxs-undertale/ |archive-date=May 14, 2016 |url-status=dead}}</ref> <ref name="Kotaku Music">{{cite web |url=https://kotaku.com/undertale-has-one-of-the-greatest-final-boss-fights-in-1751201659 |title=''Undertale'' Has One Of The Greatest Final Boss Fights In RPG History |last=Schreier |first=Jason |website=[[Kotaku]] |date=January 5, 2016 |access-date=April 22, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160428031331/http://kotaku.com/undertale-has-one-of-the-greatest-final-boss-fights-in-1751201659 |archive-date=April 28, 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name="Kotaku Secrets">{{cite web |url=http://steamed.kotaku.com/players-still-havent-figured-out-all-of-undertales-secr-1733048190 |title=Players Still Haven't Figured Out All Of ''Undertale''<nowiki>'s</nowiki> Secrets |last=Grayson |first=Nathan |website=[[Kotaku]] |date=September 28, 2015 |access-date=April 19, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160217190652/https://steamed.kotaku.com/players-still-havent-figured-out-all-of-undertales-secr-1733048190 |archive-date=February 17, 2016 |url-status=dead}}</ref> <ref name="Mary Sue">{{cite web |url=http://www.themarysue.com/interview-undertale-game-creator-toby-fox/ |title=Interview: ''Undertale'' Game Creator Toby Fox |last=Isaac |first=Chris |website=[[The Mary Sue]] |date=December 10, 2015 |access-date=January 20, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151210182140/http://www.themarysue.com/interview-undertale-game-creator-toby-fox/ |archive-date=December 10, 2015 |url-status=dead}}</ref> <ref name="Metacritic">{{cite web |url=https://www.metacritic.com/game/undertale/critic-reviews/?platform=pc |title=''Undertale'' for PC Reviews |website=[[Metacritic]] |access-date=July 28, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151012005405/http://www.metacritic.com/game/pc/undertale |archive-date=October 12, 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name="Metacritic all time">{{cite web |url=http://www.metacritic.com/browse/games/score/metascore/all/pc/filtered?sort=desc |title=Best PC Video Games of All Time |website=[[Metacritic]] |access-date=July 28, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150807043134/http://www.metacritic.com/browse/games/score/metascore/all/pc/filtered?sort=desc |archive-date=August 7, 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name="NCL release date">{{cite news |title=世界的な大ヒットタイトル『''Undertale''』がNintendo Switchで発売！ |url=https://topics.nintendo.co.jp/c/article/13c60c96-1d22-11e8-a129-063b7ac45a6d.html |access-date=March 11, 2018 |work=Nintendo |archive-url=https://web.archive.org/web/20180310011558/https://topics.nintendo.co.jp/c/article/13c60c96-1d22-11e8-a129-063b7ac45a6d.html |archive-date=March 10, 2018 |url-status=live}}</ref> <ref name="NLife cult">{{cite web |url=https://www.nintendolife.com/news/2018/03/indie_smash_undertale_is_coming_to_switch_eventually |title=Indie Smash Undertale Is Coming To Switch "Eventually" |last=McFerran |first=Damien |work=[[Nintendo Life]] |date=March 9, 2018 |accessdate=June 27, 2023 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20180309054839/https://www.nintendolife.com/news/2018/03/indie_smash_undertale_is_coming_to_switch_eventually |archivedate=March 9, 2018 |url-status=live }}</ref> <ref name="Paste cult">{{cite web |url=http://www.pastemagazine.com/articles/2015/10/undertale-fan-makes-a-sequel-in-a-wrestling-game.html |title=''Undertale'' Fan Makes a Sequel... In a Wrestling Game? |last=Allen |first=Eric Van |website=[[Paste (magazine)|Paste]] |date=October 22, 2015 |access-date=January 21, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151025033939/http://www.pastemagazine.com/articles/2015/10/undertale-fan-makes-a-sequel-in-a-wrestling-game.html |archive-date=October 25, 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name="PC Gamer Review">{{cite web |url=http://www.pcgamer.com/undertale-review/ |title=''Undertale'' review |last=Cobbett |first=Robert |website=[[PC Gamer]] |date=September 29, 2015 |access-date=September 29, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150929231231/http://www.pcgamer.com/undertale-review/ |archive-date=September 29, 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name="Polygon Gameplay">{{cite web |url=http://www.polygon.com/2013/7/7/4497618/undertale-combines-classic-rpg-gameplay-with-a-pacifist-twist |title=''Undertale'' combines classic RPG gameplay with a pacifist twist |last=Farokhmanesh |first=Megan |website=[[Polygon (website)|Polygon]] |date=July 7, 2013 |access-date=September 25, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150926171853/http://www.polygon.com/2013/7/7/4497618/undertale-combines-classic-rpg-gameplay-with-a-pacifist-twist |archive-date=September 26, 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name="RPGamer Review">{{cite web |url=http://rpgamer.com/games/indie/undertale/reviews/undertalestrev1.html |title=''Undertale'' – Review |last=Welhouse |first=Zach |website=RPGamer |date=October 8, 2015 |access-date=January 21, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160514123711/http://rpgamer.com/games/indie/undertale/reviews/undertalestrev1.html |archive-date=May 14, 2016 |url-status=dead}}</ref> <ref name="rps funniest">{{cite news |url=https://www.rockpapershotgun.com/2015/12/16/funniest-pc-game-2015/ |title=The RPS Advent Calendar, Dec 16th: ''Undertale'' |date=December 16, 2015 |website=[[Rock Paper Shotgun]] |access-date=May 16, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151226135527/http://www.rockpapershotgun.com/2015/12/16/funniest-pc-game-2015/ |archive-date=December 26, 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name="RPS: Scrollbars">{{cite news |url=http://www.rockpapershotgun.com/2015/09/21/undertale/ |title=The RPG Scrollbars: ''Undertale'' |last=Cobbett |first=Richard |website=[[Rock Paper Shotgun]] |date=September 21, 2015 |access-date=October 31, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150921204409/http://www.rockpapershotgun.com/2015/09/21/undertale/ |archive-date=September 21, 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name="Seagaia">{{cite web |url=https://seagaia.wordpress.com/2013/05/25/toby-foxs-undertale-dev-2-dev-interview-1/ |title=Toby Fox's ''Undertale'' – DEV 2 DEV INTERVIEW #1 |last=Hogan |first=Sean |website=Seagaia |date=May 25, 2013 |access-date=January 20, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150926171839/https://seagaia.wordpress.com/2013/05/25/toby-foxs-undertale-dev-2-dev-interview-1/ |archive-date=September 26, 2015 |url-status=dead}}</ref> <ref name="Steam Spy">{{cite web |url=http://www.gamasutra.com/view/news/262548/GTA_5_leads_Steam_Spys_list_of_bestselling_2015_Steam_games.php |title=''GTA 5'' leads Steam Spy's list of best-selling 2015 Steam games |last=Wawro |first=Alex |website=[[Gamasutra]] |publisher=[[UBM TechWeb]] |date=December 22, 2015 |access-date=December 22, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222204636/http://www.gamasutra.com/view/news/262548/GTA_5_leads_Steam_Spys_list_of_bestselling_2015_Steam_games.php |archive-date=December 22, 2015 |url-status=dead}}</ref> <ref name="Undertale Art Book">{{cite book |last=Fox |first=Toby |date=2016 |title=''Undertale'' Art Book |url=https://www.fangamer.com/products/undertale-art-book |publisher=[[Fangamer]] |isbn=978-1-945908-99-6 |access-date=November 30, 2018 |archive-date=November 30, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181130202038/https://www.fangamer.com/products/undertale-art-book |url-status=live }}</ref> <ref name="Undertale FAQ">{{cite web |url=https://undertale.com/help/ |title=''Undertale'' Help, FAQ and Troubleshooting |publisher=[[Fangamer]] |access-date=August 20, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170617211837/https://undertale.com/help/ |archive-date=June 17, 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name="USgamer Music">{{cite web |url=http://www.usgamer.net/articles/note-block-beat-box-listening-to-hopes-and-dreams-from-undertale |title=Note Block Beat Box: Listening to 'Hopes and Dreams' from ''Undertale'' |last=Oxford |first=Nadia |website=[[USgamer]] |publisher=[[Gamer Network]] |date=April 21, 2016 |access-date=April 22, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160502124052/http://www.usgamer.net/articles/note-block-beat-box-listening-to-hopes-and-dreams-from-undertale |archive-date=May 2, 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name="USgamer Review">{{cite web |url=http://www.usgamer.net/articles/undertale-pc-review-the-art-of-surprise |title=''Undertale'' PC Review: The Art of Surprise |last=Mackey |first=Bob |website=[[USgamer]] |publisher=[[Gamer Network]] |date=September 30, 2015 |access-date=October 31, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151031172027/http://www.usgamer.net/articles/undertale-pc-review-the-art-of-surprise |archive-date=October 31, 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name="USgamer Moon">{{cite news |url=https://www.usgamer.net/articles/the-story-of-moon-the-anti-rpg-that-inspired-undertale |title=The Story of ''Moon'', the 'Anti-RPG' That Inspired ''Undertale'' |last=Oxford |first=Nadia |work=[[USgamer]] |publisher=[[Gamer Network]] |date=August 28, 2020 |access-date=September 1, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200828234252/https://www.usgamer.net/articles/the-story-of-moon-the-anti-rpg-that-inspired-undertale |archive-date=August 28, 2020 |url-status=live}}</ref> </references> </div> == Далшы жрїдла == * <!-- Bem 2022 --> {{cite book |last=Bem |first=Caroline |title=Video Games and Comedy |chapter=Humour in Pornographic Browser Games: From ''Undertale'' to ''Uddertale'', a Case Study |editor-last1=Giappone |editor-first1=Krista Bonello Rutter |editor-last2=Majkowski |editor-first2=Tomasz Z. |editor-last3=Švelch |editor-first3=Jaroslav |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |date=2022 |pages=307–324 |isbn=978-3-030-88337-9}} * <!-- Cayari 2023 --> {{cite journal |last=Cayari |first=Christopher |title=The Music of ''Undertale'': Participatory Culture, Video Game Music, and Creating Covers for YouTube |date=2023 |journal=International Journal of Education and the Arts |volume=24 |number=22 |issn=1529-8094 |doi=10.26209/IJEA24N22 |doi-access=free}} * <!-- Elvery 2023 --> {{cite journal |last=Elvery |first=Gabriel |title=''Undertale''''s Loveable Monsters: Investigating Parasocial Relationships with Non-Player Characters |journal=Games and Culture |volume=18 |issue=4 |date=2023 |issn=1555-4120 |doi=10.1177/15554120221105464 |doi-access=free |pages=475–497}} * <!-- Jagoda 2020 --> {{cite book |last=Jagoda |first=Patrick |title=Experimental Games: Critique, Play, and Design in the Age of Gamification |publisher=[[University of Chicago Press]] |date=2020 |isbn=978-0-226-63003-8}} * <!-- Kohlburn, Cho & Moore 2023--> {{cite journal |last1=Kohlburn |first1=Joseph |last2=Cho |first2=Hyerim |last3=Moore |first3=Hollis |title=Players' Perceptions of Sexuality and Gender-Inclusive Video Games a Pragmatic Content Analysis of Steam Reviews |journal=[[Convergence (journal)|Convergence]] |volume=29 |issue=2 |date=2023 |issn=1354-8565 |doi=10.1177/13548565221137481 |pages=379–399}} * <!-- Lind 2023 --> {{cite book |last=Lind |first=Stephanie |title=Authenticity in the Music of Video Games |publisher=[[Lexington Books]] |date=2023 |isbn=978-1-7936-2714-8}} * <!-- Seraphine 2018 --><!-- Verify this is peer-reviewed before citing. --> {{cite conference |last=Seraphine |first=Frederic |title=Ethics at Play in ''Undertale'': Rhetoric, Identity and Deconstruction |year=2018 |conference=DiGRA 2018 – The Game is the Message |publisher=[[Digital Games Research Association]] |url=https://dl.digra.org/index.php/dl/article/view/960 |access-date=February 18, 2025}} * <!-- Veale 2022 --> {{cite journal |last=Veale |first=Kevin |title='If Anyone's Going to Ruin Your Night, It Should Be You': Responsibility and Affective Materiality in ''Undertale'' and ''Night in the Woods'' |journal=[[Convergence (journal)|Convergence]] |volume=28 |issue=2 |date=2022 |issn=1354-8565 |doi=10.1177/13548565211014434 |pages=451–467}} * <!-- Youngblood 2018 --> {{cite book |last=Youngblood |first=Jordan |chapter='What Kind of Monster Are You...?': ''Undertale'', Queer Play, and Horror(ific) Video Games via Critical Gaming Literacy |pages=157–170 |title=Horror Literature and Dark Fantasy |editor-last=Fabrizi |editor-first=Mark A. |publisher=[[Brill Publishers]] |date=2018 |isbn=978-90-04-36625-1}} == Екстерны одказы == * {{Офіціална сторінка}} {{Undertale}} [[Катеґорія:Undertale| ]] [[Катеґорія:Відеогры з року 2015]] [[Катеґорія:Гры створены в GameMaker]] [[Катеґорія:Відеогры повязаны з комунітов ЛҐБТ]] [[Катеґорія:Белетрія о ґеноцідї]] [[Катеґорія:Переможцї оцїнїня Japan Game Award]] [[Катеґорія:Переможцї фестівалу незалежных гер]] [[Катеґорія:Незалежны гры]] [[Катеґорія:Відєогры фінанцованы посередництвом платформы Kickstarter]] [[Катеґорія:Гры про Linux]] [[Катеґорія:Гры про MacOS]] [[Катеґорія:Метафікчны відеогры]] [[Катеґорія:Гры про Nintendo Switch]] [[Катеґорія:Гры про PlayStation 4]] [[Катеґорія:Гры про PlayStation Vita]] [[Катеґорія:Портал фентезі]] [[Катеґорія:Лоґічны відеогры]] [[Катеґорія:Відеогры в ретро штілї]] [[Катеґорія:Научно-фантастічны ролёвы відеогры]] [[Катеґорія:Відеогры про єдного грача]] [[Катеґорія:Підземна белетрія]] [[Катеґорія:Відеогры о смутку]] [[Катеґорія:Відеогры о скелетах]] [[Катеґорія:Відеогры о часовых случках]] [[Катеґорія:Відеогры вывинуты в США]] [[Катеґорія:Відеогры з музиков од Тобі Фокса]] [[Катеґорія:Гры про Windows]] [[Катеґорія:Гры про Xbox Cloud Gaming]] [[Катеґорія:Гры про Xbox One]] [[Катеґорія:Відеогры з многыма концями]] 7a7c65gars2qbmb0eymk5ffo19yuw6q 169617 169616 2026-09-16T08:35:25Z Halajkovič 33393 /* */ 169617 wikitext text/x-wiki {{Діалект|Пряшівскый діалект русиньского языка|пряшівскым діалектом|пряшівскый}} {{Інфобокс відеогра | назва = Undertale | образ = [[Файл:Undertale vector logo on black borders.svg|250px]] | опис = Лоґо гры | вывоярь = [[Тобі Фокс]]{{efn|Конзоловы верзії вывинуло штудіо [[8-4]].<ref name="psdev">{{cite web |url=https://blog.playstation.com/2017/06/13/undertale-is-coming-to-playstation/ |title=''Undertale'' is Coming to PlayStation! |quote=Along the way that transformed into having them develop and publish the PlayStation versions, too. |last=Fox |first=Toby |website=PlayStation.Blog |date=June 13, 2017 |access-date=June 22, 2020 |archive-date=May 31, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200531203049/https://blog.playstation.com/2017/06/13/undertale-is-coming-to-playstation/ |url-status=live }}</ref><ref name="swdev">{{cite game |title=Undertale |platform=Nintendo Switch |developer=(([[Toby Fox]]; [[8-4]])) |publisher=8-4 |year=2018 |scene=Credits |quote=Nintendo Switch Conversion: 8-4, Ltd.}}</ref>}} | выдаватель = {{ubl|Тобі Фокс{{efn|Выданы властным накладом про ПК}}|8-4{{efn|Конзоловы верзії выдало штудіо 8-4.}}}} | жанер = [[ролёва відеогра]], [[пригоды]] | платформа = {{ubl|OS X|Windows|Linux|PlayStation 4|PlayStation Vita|Nintendo Switch|Xbox One}} | датум_выданя = {{Collapsible list|title={{nobold|15. септембра 2015}} |'''OS X''', '''Windows''' |15. септембра 2015 |'''Linux''' |17. юлія 2016 |'''PS4, PS Vita''' |15. авґуста 2017 |'''Nintendo Switch''' |18. септембра 2018 |'''Xbox One''' |16. марца 2021 }} | режім = [[Гра єдного грача]] | язык = [[Анґліцькый язык|анґліцькый]] і [[японьскый язык|японьскый]] | сценаріста = Тобі Фокс | дізайнер = {{ubl|[[Теммі Чанґ]]|Тобі Фокс<ref name="Undertale Art Book" />}} | проґраматор = Тобі Фокс | композітор = Тобі Фокс | мотор = GameMaker Studio | носіч = Діґітална дістрібуція | наслїдуюча = [[Deltarune]] | офіціална_сторінка = {{Офіціална сторінка}} }} '''''Undertale''''' ({{Высловность2|Андерте́йл}}; дословно з [[анґліцькый язык|анґл.]] „Підземна приповідка“; штілізовано як '''UNDERTALE''') є [[ролёва відеогра]] з року 2015, котру створив америцькый незалежный вывоярь [[Тобі Фокс]]. Грач овладать дїтя, котре впало до Підземля: розсяглой, одляглой области під земскым поверьхом, оддїленой маґічнов барьєров. Почас дорогы назад на поверьх ся грач стрїчать з розлічныма монштрами, з котрых дакотры з ним можуть вступити до боя. Боёва сістема полїгать в тім, же грач мусить маневровати меджі „mini-bullet hell“ атаками противника. Може вырїшыти успокоёвати монштрів, жебы їх змиловати намісто того, жебы їх забити. Тоты выберы впливають на перебіг гры, причім діалогы, поставы і сюжет ся мінять в залежности од резултатів. Окрем ґрафічных концептів і дізайнів постав, котры створила [[Теммі Чанґ]] і далшы гостюючі дізайнеры, Фокс вывинув цїлу гру сам, в тім чіслї сценаря і музикы. Гра черьпала іншпірацію з дакількох жрїдел, меджі котры належали серії ролёвых гер „Brandish“, „Mario & Luigi“ і „Mother“, серія [[стрїлячка|стрїлячок]] тіпу „bullet hell“ „Touhou Project“ і ролёва гра „Moon: Remix RPG Adventure“. Гра Undertale мала спочатку выйти в половинї рока 2014, дішло єднак к запізнїням. Гра Undertale вышла про OS X і Windows в септембрї 2015. В роцї 2016 была портована на Linux, в роцї 2017 на PlayStation 4 і PlayStation Vita, в роцї 2018 на Nintendo Switch і в роцї 2021 на Xbox One. Гра была оцїнена за свою тематіку, боёву сістему, музичный допровод, оріґіналность, сюжет, діалогы і поставы, хоць реакції на вытварный штіл были змішаны. Продало ся з нёй найменше пять міліонів копій. Была номінована на дакілько оцїнень, в тім чіслї тітулу „Гра рока“ од дакількох герных публікацій і подїй, і є поважована за єдну з найлїпшых відеогер, котры коли взникли. Гра з паралелным сюжетом, Deltarune, выходила по епізодах од року 2018 аж до єй повного выданя в роцї 2025; пята капітола вышла в юнї 2026 і далшы капітолы суть во вывої. == Грательность == Undertale є ролёва відеогра з поглядом згоры.<ref name="rps funniest" /> В грї грач овладать дїтя і выконує задачі, жебы поступив в сюжетї.<ref name="Destructoid Review" /> Грачі дослїджують підземный світ повный міст і пещер і почас своєй дорогы мусять рїшыти множство гаданок.<ref name="Destructoid Review" /><ref name="Boing Boing" /> Підземный світ є домом монштрів, з котрых многы вызывають грача на дуел;<ref name="Boing Boing" /> грачі вырїшують, ці їх забють, утечуть перед нима або ся з нима скамаратять.<ref name="Destructoid Review" /><ref>{{cite news |url=https://www.rockpapershotgun.com/2015/10/15/conversations-with-myself-on-undertales-universal-appeal/ |title=Conversations With Myself: On ''Undertale''<nowiki>'s</nowiki> Universal Appeal |author=Smith, Adam |date=October 15, 2015 |website=[[Rock Paper Shotgun]] |publisher=[[Gamer Network]]|access-date=May 16, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160516012147/https://www.rockpapershotgun.com/2015/10/15/conversations-with-myself-on-undertales-universal-appeal/ |archive-date=May 16, 2016 |url-status=live}}</ref> Выберы, котры грач зробить, радікално впливають на сюжет і цїлковый перебіг гры, причім моралка грача є основним каменём вывоя гры.<ref>{{Cite web |last=Couture |first=Joel |date=October 27, 2015 |title=How ''Undertale'' makes you think hard before killing monsters |url=https://www.gamedeveloper.com/design/how-i-undertale-i-makes-you-think-hard-before-killing-monsters |access-date=November 12, 2023 |website=Gamasutra |language=en |archive-date=November 12, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231112215104/https://www.gamedeveloper.com/design/how-i-undertale-i-makes-you-think-hard-before-killing-monsters |url-status=live }}</ref> Кедь ся грачі стрїчать з противниками у рамках предписаных подїй або трафунковых стрїтнуть, пройдуть до боёвого режіму. Почас боїв грачі овладають мале сердце, котре представлює їх душу, і мусять маневровати помеджі атаками, котры на них выпущають противницькы монштры, подобно як в стрїлянинї тіпу „bullet hell“.<ref name="Destructoid Review" /><ref name="Boing Boing" /> В перебігу гры ся обявують новы елементы, як суть фаребны перешкоджіня і дуелы з босами, котры мінять способ, котрым грачі овладають сердце.<ref name="RPS: Scrollbars" /> Грачі можуть вырїшыти атаковати противника, што вымагать притискати на ґомбічку в справнім часї. Забиванём противників грач здобывать EXP (чім ся звышує ёго LOVE) і золото.<ref name="Escapist EarthBound" /> Помочов можности ACT може сконтролёвати атакуючі і оборонны атрібуты противника, як ай выконати розлічны далшы дїї, котры ся одлишать в залежности од противника.<ref name="Destructoid Review" /> Кедь грач хоснує справно дїї на реакцію на противника або го атакує, покы не мать низке HP (але ай все жывый), може вырїшыти змиловати го і завершыти бой без того, жебы го забив.<ref name="IndieGames Guilt" /> Жебы было можне дакотры дуелы з босами завершыти міровов дорогов, грач мусить прожыти, покы постава, з котров ся бє, не завершыть свій діалоґ. Гра понукать дакілько обног сюжету і розлічны завершіня в залежности од того, ці грачі вырїшать противників забити або змиловати; вдяка тому є можне гру завершыти без забитя єдиного противника.<ref name="Polygon Gameplay" /> Монштры будуть почас боя комуніковати з грачом і гра буде грачам ознамлёвати, котры суть почутя і дїї даного монштра.<ref name="RPGamer Review" /> Атакы противників ся мінять в залежности од того, як з нима грачі комунікують, як ай од уровни обтяжности.<ref name="Boing Boing" /><ref name="RPGamer Review" /> Гра ся операть о ряд метафікчных елементів в грательности, як ай в сюжетї.<ref name="Wired">{{cite magazine |url=https://www.wired.com/2016/01/metafiction-games/ |title=The Best New Videogames Are All About … Videogames |first=Jack |last=Muncy |date=January 18, 2016 |access-date=January 18, 2016 |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |publisher=[[Condé Nast]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20160327004328/http://www.wired.com/2016/01/metafiction-games/ |archive-date=March 27, 2016 |url-status=live}}</ref> Кедь грачі при другім проходжіню гры беруть участь в бої з босом, діалоґ ся змінить в залежности од дїї в попереднїх проходжінях.<ref name="Kotaku Secrets" /> == Сюжет == Гра Undertale ся одогравать в Підземлї, царьстві, до котрого были монштры выгнаны по зачатку войны з людми іщі перед подїями в грї. Підземля є од поверьху оддїлены маґічнов барьєров з єдинов дїров на верьху Еботт. На зачатку гры впаде людьске дїтя з верьху Еботт до Підземля і стрїтне ся з Квітиком, чутливов квітков, котра грача научіть герны механікы і бреше му о „LV“ або „LOVE“ в сназї го забити. Людьске дїтя потім захранить Торіел, матерьскый монштер подобна козї, котра го научіть, як прожыти конфлікты в Підземлї без забиваня. Мать в умыслї дїтя адоптовати, жебы го охранила перед Асґором, кралём Підземля. Грач наконець зохабить Торіел, жебы выглядав Асґоровый замок, в котрім ся находить барьєра ведуча до світа на поверьху. Стрїчать ся з дакількома монштрами, як суть скелеты Санс і Папайрус, двоє братів, котры стражать лїс Сновдін; Андайн, велителька кралёвской ґарды; Алфіс, кралёвска науковіця; і Меттатон, роботічный телевізный модератор, котрого створила Алфіс. З векшынов монштрів ся бєме, причім грач сі може выбрати, ці їх забє, або змилує і припадно ся з нима скамаратить. Почас своєй дорогы ся грач дізнає, же перед многыма роками ся Асріел, сын Асґора і Торіел, скамаратив з першым чоловіком, котрый впав до Підземля. Кедь дїтя неочековано умерло, Асріел хосновав ёго душу, жебы прошов через барьєру, з умыслом вернути тїло на поверьх. Люде, котры там жыли, напали і забили Асріела, што вело Асґора к выголошіню войны. В сучасности Асґор назберав шість душ павшых людей і потребує іщі єдну, жебы міг зніщіти барьєру. Конець гры залежить од того, як грач перейде стрїтнутя з монштрами.<ref name="polygon endings"/><ref name="Polygon Gameplay" />{{efn|Тоты три концї ся означують як: „невтралный перебіг“, „правдивый паціфістічный перебіг“ і „ґеноцідный перебіг“ (менше обычайно знамый як „перебіг без змилованя“).<ref name="Kotaku Secrets" /><ref name="IGN Review" /><ref name="avclub" />}} Кедь грач забив дакотрых, але не вшыткых монштрів, або не забив жадного, чекать го „невтралный“ конець. Грач дійде до Асґорового замку і є змушеный з ним боёвати. Санс заставить грача перед їх конфронтаціёв і одкрыє, же „LOVE“ і „EXP“ суть скорочіня про „уровень насилства“ і „боды забитя“.{{efn|В ролёвых грах суть „LV“ і „EXP“ скорочінями про [[скушеностны боды|„уровень [скушености]“ і „скушеностны боды“]], причім є желателно їх звышовати.<ref>{{cite book |last=Moore |first=Michael E. |date=2011 |title=Basics of Game Design |publisher=[[A K Peters, Ltd.]] |page=142 |isbn=978-1-56881-433-9}}</ref>}} Санс посуджує грача на основі ёго нагромадженых „LOVE“ і „EXP“. Грач потім ся бє з Асґором, але Квітик го перерве, забє Асґора і перемінить ся на міцнїшу, ґротескну подобу тым, же вкраде людьскы душі. З помочов бунтованых душ грач поразить Квітика і може вырїшыти, ці го забє, або змилує. Грач потім зохабить Підземля. Пізнїше дістане телефонат од Санса, котрый му высвітлить став Підземля по ёго одходї. Кедь грач не забє жадного монштра перед досягнутём „невтралного“ конця, може начітати свою [[уложена гра|уложену гру]] і досягнути „правдивый паціфістічный“ конець.<ref name="avclub">{{cite web |url=https://www.avclub.com/undertale-dares-players-to-make-a-mistake-they-can-neve-1798287299 |title=''Undertale'' dares players to make a mistake they can never take back |first=William |last=Hughes |date=December 9, 2015 |access-date=January 5, 2025 |website=[[The A.V. Club]] |publisher=[[The Onion]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325162749/http://www.avclub.com/article/undertale-dares-players-make-mistake-they-can-neve-228716 |archive-date=March 25, 2016 |url-status=live}}</ref><ref name="polygon endings">{{cite web |last=Hughes |first=William |date=July 14, 2017 |title=A speedrunner is getting every ''Undertale'' ending — for 34 hours straight |url=https://www.polygon.com/2017/7/14/15971422/undertale-all-endings-100-percent-speedrun |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210720140604/https://www.polygon.com/2017/7/14/15971422/undertale-all-endings-100-percent-speedrun |archive-date=July 20, 2021 |access-date=July 20, 2021 |work=[[Polygon (website)|Polygon]]}}</ref> Укаже ся, же Квітик є [[Реінкарнація|реінкарнаціёв]] Асріела, котрого створили Алфісовы експеріменты. Саме перед дуелом з Асґором Торіел заставить бой і припоять ся к нёй ай остатнї монштры, з котрыма ся чоловік скамаратив. Квітик нападе на ґрупу і поглотить душі вшыткых людей і монштрів, жебы набыв подобу старшого Аcріела. Почас наслїдуючого боя ся чоловіку подарить споїти ся з душами своїх приятелїв і наконець поразить Асріела: Тот ся верне до дїтьской подобы, зніщіть барьєру і перед одходом выразить жалость над своїма дїянями, причім розкрыє реалне мено чоловіка як Фріск. Чоловік впаде до непритомности і кедь ся пробудить, буде відїти, же го окружають приятелї. Монштры ся мірово зась зачленять меджі людей, покы чоловік мать можность прияти Торіел за свою адоптівну матїрь. Третїй конець, знамый меджі фанушиками як конець „без змилованя“ або „ґеноніда“, настане, кедь грач забє цїлком вшыткых монштрів, з котрыма ся дасть боёвати. Мусить в каждій области [[Ґріндінґ (відеогры)|повторно выкликовати трафунковы стрїтнутя]] доты, покы не зістане жадного монштра. Тота дорога мінять дакотры аспекты гры: многы поставы ся евакуують, жебы уникнути грача, і тоты, котры зістануть, мають управены діалогы одражаючі вплив, котрый мають грачовы дїяня на герный світ.<ref name="Kotaku Secrets" /><ref>{{Cite news |last=Hall |first=Mat |date=September 22, 2018 |title=''Undertale'' Genocide run explained: How to play the game in the most evil way possible |url=https://www.eurogamer.net/undertale-genocide-run-4873 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230728031142/https://www.eurogamer.net/undertale-genocide-run-4873 |archive-date=July 28, 2023 |access-date=July 28, 2023 |work=[[Eurogamer]]}}</ref> Кедь чоловік дійде до Асґорового замку, Санс ся попробує го заставити, але не подарить ся му то і забють го. Квітик забє Асґора в намазї здобыти мілость, але є забитый чоловіком. Хара,{{efn|Тоту поставу поменує грач, причім зволене мено ся хоснує про грачів файл з уложенов гров. „Хара“ є на образовцї про поменованя означанована як „реалне мено“.}} перше впавше дїтя, котре ся скамаратило з Асріелом, ся потім обявить і вымаже світ. Жебы было можне гру грати знову, мусить грач оддати свою душу Харї, чім обновить світ і приведе к тырвалым змінам правдивого паціфістічного конця.<ref name="avclub" /> == Вывой == {{Статья в роботѣ|[[Хоснователь:Halajkovič|<span style="color:#000">H</span><span style="color:#1a1a1a">a</span><span style="color:#333">l</span><span style="color:#4d4d4d">a</span><span style="color:#666">j</span><span style="color:#808080">k</span><span style="color:#999">o</span><span style="color:#aaa">v</span><span style="color:#b5b5b5">i</span><span style="color:#bbb">č</span>]] ([[Діскузія з хоснователём:Halajkovič|<span style="color:#bbb">д</span><span style="color:#a0a0a0">і</span><span style="color:#808080">с</span><span style="color:#606060">к</span><span style="color:#404040">у</span><span style="color:#202020">с</span><span style="color:#1a1a1a">і</span><span style="color:#000">я</span>]])|section=yes|датум=21:28, 15 септембра 2026 (CEST)|1|m|section=yes|details=Секція ся праві пише, робота сі выжадує веце часу}} === Дізайн гры === === Писаня === === Музика === ==== Концертне турне ==== 17. марца 2026 было оголошено приближуюче концертне турне присвячене 25-членному орхестру, котрый буде грати музику зо саундтреку гры „Undertale“ під кураторьскым веджінём Тобі Фокса. Концерты бы мали зачати 23. авґуста 2026<ref>{{cite web |date=17 March 2026 |title=UNDERTALE: The Determination Symphony concert tour brings the beloved music of the hit indie game to more people than ever before |url=https://www.gamespress.com/UNDERTALE-The-Determination-Symphony-concert-tour-brings-the-beloved-m |access-date=14 May 2026 |website=Games Press |ref={{sfnref|Games Press|2026}}}}</ref> і будуть продовжати в [[Северна Америка|Северній Америцї]], [[Европа|Европі]], [[Споєне кралёвство|Споєнім кралёвстві]], [[Азія|Азії]] і [[Австралія|Австралії]] аж до року 2027.<ref>{{cite web |date=18 March 2026 |title=Undertale: The Determination Symphony world tour announced, begins August |url=https://www.rpgsite.net/news/19904-undertale-the-determination-symphony-world-tour-dates-tickets |access-date=14 May 2026 |website=RPG Site |ref={{sfnref|RPG Site|2026}}}}</ref> == Выданя == {{Статья в роботѣ|[[Хоснователь:Halajkovič|<span style="color:#000">H</span><span style="color:#1a1a1a">a</span><span style="color:#333">l</span><span style="color:#4d4d4d">a</span><span style="color:#666">j</span><span style="color:#808080">k</span><span style="color:#999">o</span><span style="color:#aaa">v</span><span style="color:#b5b5b5">i</span><span style="color:#bbb">č</span>]] ([[Діскузія з хоснователём:Halajkovič|<span style="color:#bbb">д</span><span style="color:#a0a0a0">і</span><span style="color:#808080">с</span><span style="color:#606060">к</span><span style="color:#404040">у</span><span style="color:#202020">с</span><span style="color:#1a1a1a">і</span><span style="color:#000">я</span>]])|section=yes|датум=21:28, 15 септембра 2026 (CEST)|1|m|section=yes|details=Секція ся праві пише, робота сі выжадує веце часу}} === Пропаґація === Были выданы ай далшы медіалны продукты і сувеніры повязаны з гров „Undertale“, в тім чіслї фіґурок і плішовых грачок іншпірованых поставами з гры.<ref>{{cite web |url=http://www.destructoid.com/get-your-name-in-early-for-these-undertale-figures-340372.phtml |title=Get your name in early for these ''Undertale'' figures |author=Rowen, Nic |date=February 9, 2016 |website=[[Destructoid]] |publisher=[[ModernMethod]] |access-date=May 2, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310072257/http://www.destructoid.com/get-your-name-in-early-for-these-undertale-figures-340372.phtml |archive-date=March 10, 2016 |url-status=live}}</ref> Офіціално саундтрек к грї выдало музичне выдавательство Materia Collective, котре ся шпеціалізує на музику з відеогер,<ref>{{cite web |url=http://store.steampowered.com/app/391570/ |title='Undertale' Soundtrack |website=[[Steam (service)|Steam]] |publisher=[[Valve Corporation|Valve]] |access-date=May 2, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160109184400/http://store.steampowered.com/app/391570/ |archive-date=January 9, 2016 |url-status=live}}</ref> в тот істый день як самотна гра. Окрем того вышли два офіціалны албумы з кавер верзіями пісень з гры „Undertale“: металово-електронічный албум „Determination“ з року 2015 од RichaadEB і Емі Вотерс<ref>{{cite web |url=http://steamed.kotaku.com/undertale-has-an-officially-sanctioned-fan-album-and-i-1751497766 |title=''Undertale'' has an officially sanctioned fan album, and it's awesome. |author=Grayson, Nathan |date=January 6, 2016 |website=[[Kotaku]] |publisher=[[Gawker Media]] |access-date=May 2, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331192340/http://steamed.kotaku.com/undertale-has-an-officially-sanctioned-fan-album-and-i-1751497766 |archive-date=March 31, 2016 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=https://determination-ut.bandcamp.com/album/determination |title=Determination |author1=RichaadEB |author2=Waters, Amie |website=[[Bandcamp]] |access-date=July 6, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204135856/https://determination-ut.bandcamp.com/album/determination |archive-date=December 4, 2020 |url-status=live}}</ref> і джезовый албум „Live at Grillby's<!-- Назвы албумів суть подля штандартів написаны курзівов. -->“ з року 2016 од Карлоса Іні.<ref>{{cite magazine |url=https://www.gameinformer.com/b/news/archive/2016/02/06/official-undertale-jazz-album-released.aspx |title=Official Undertale Jazz Album Live At Grillby's Released |author=Gwaltney, Javy |date=February 6, 2016 |magazine=[[Game Informer]] |publisher=[[GameStop]] |access-date=May 2, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160502123402/http://www.gameinformer.com/b/news/archive/2016/02/06/official-undertale-jazz-album-released.aspx |archive-date=May 2, 2016 |url-status=live}}</ref> Далшый джезовый дуетовый албум заложеный на піснях з гры „Undertale“, „Prescription for Sleep“, выдали в роцї 2016 саксафоніста Норігіко Нібіно і піаністка Аякі Сато.<ref>{{cite web |last=Hamilton |first=Kirk |date=December 5, 2016 |title=''Undertale'' just got a nice new musical tribute |url=http://kotaku.com/1789701441 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161206163614/http://kotaku.com/1789701441 |archive-date=December 6, 2016 |access-date=December 5, 2016 |work=[[Kotaku]]}}</ref> В тім істім роцї вышло ай 2-LP вінілове выданя саундтреку к грї „Undertale“, котре продуковала сполочность [[iam8bit]].<ref>{{Cite web |last=Dornbush |first=Jonathon |date=August 26, 2016 |title=''Undertale'' soundtrack Coming to Vinyl |url=http://www.ign.com/articles/2016/08/26/undertale-soundtrack-coming-to-vinyl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160827204130/http://www.ign.com/articles/2016/08/26/undertale-soundtrack-coming-to-vinyl |archive-date=August 27, 2016 |access-date=August 26, 2016 |website=[[IGN]]}}</ref> В роках 2017 і 2018 выдало выдавательство Materia Collective дві офіціалны нотовы збіркы і діґіталны албумы під назвов „UNDERTALE Piano Collections“, котрых аранжманы приправив Дейвід Пікок і награв їх Авґустін Маюґа Ґонзалес.<ref>{{cite web |url=http://www.rpgfan.com/soundtracks/undertale-piano/index.html |title=RPGFan Music – ''Undertale'' Piano Collections |website=RPGFan |access-date=July 26, 2019 |archive-date=July 11, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711000438/http://www.rpgfan.com/soundtracks/undertale-piano/index.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite magazine |date=March 3, 2018 |title=『''Undertale''』のピアノアレンジアルバム第2弾『''Undertale Piano Collections 2''』が発表。Bandcampで予約開始（試聴動画アリ） |url=https://www.famitsu.com/news/201803/03153012.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711000435/https://www.famitsu.com/news/201803/03153012.html |archive-date=July 11, 2019 |access-date=July 26, 2019 |magazine=[[Famitsu]]}}</ref> В септембрї 2019 зробила сполочность [[Nintendo]] доступным на стягнутя костім боёвника Міі іншпірованый поставов Санса про гру „Super Smash Bros. Ultimate“, вєдно з новым аранжманом композіції „Megalovania“.<ref>{{cite web |url=https://www.destructoid.com/sans-from-undertale-is-getting-a-costume-in-smash-ultimate-565839.phtml |title=Sans from ''Undertale'' is getting a costume in Smash Ultimate |first=Peter |last=Glogowski |date=September 4, 2019 |access-date=September 4, 2019 |work=[[Destructoid]] |archive-date=August 9, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809184205/https://www.destructoid.com/sans-from-undertale-is-getting-a-costume-in-smash-ultimate-565839.phtml |url-status=live }}</ref> Режісер серії „Super Smash Bros.“ Масагіро Сакурай зазначів, же Санс быв єднов з найжаданїшых постав, котры мали в грї фіґуровати.<ref>{{Cite web|url=https://youtube.com/watch?v=953dc07NMEk| archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/953dc07NMEk | archive-date=November 17, 2021 | url-status=live | title = Sans Costume in ''Smash Bros. Ultimate''! Version 5.0 Update: Home-Run Contest & More!| website=[[YouTube]] | date=September 4, 2019 }}{{cbignore}}</ref> Музика з гры „Undertale“ была тыж придана до гры „Taiko no Tatsujin: Drum 'n' Fun!“ як обсяг на стягнутя.<ref>{{Cite web |last=Doolan |first=Liam |date=October 13, 2019 |title=Undertale Song Pack Arrives In Taiko no Tatsujin: Drum 'n' Fun! As Paid DLC |url=http://www.nintendolife.com/news/2019/10/undertale_song_pack_arrives_in_taiko_no_tatsujin_drum_n_fun_as_paid_dlc |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115132924/https://www.nintendolife.com/news/2019/10/undertale_song_pack_arrives_in_taiko_no_tatsujin_drum_n_fun_as_paid_dlc |archive-date=November 15, 2021 |access-date=November 11, 2019 |website=Nintendo Life}}</ref> === Японьска локалізація === По выданю гры „Undertale“ ся поступно зачала формовати мала комуніта японьскых фанушиків, што вело к выданю неофіціалного фанушиковского локалізачного патчу зачатком рока 2016. Кедьже Фокс уж почас роботы над гров поважовав японьскый переклад за конечный цїль, конзултовав з многыма сполочностями і наконець сі выбрав сполочность 8-4, котра передтым переклала гры „Aquaria“ і „Shovel Knight“.<ref name="eightfour">{{cite web |last1=Ricciardi |first1=John |title=Breaking Down Borders: ''Undertale''<nowiki>'s</nowiki> Journey to Japan and Back |url=https://blog.playstation.com/2017/08/08/breaking-down-borders-undertales-journey-to-japan-and-back/ |website=PlayStation.Blog |access-date=September 23, 2023 |date=August 8, 2017 |archive-date=September 24, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230924210256/https://blog.playstation.com/2017/08/08/breaking-down-borders-undertales-journey-to-japan-and-back/ |url-status=live }}</ref><ref name="mandelin">{{cite book |last=Mandelin |first=Clyde |author-link=Clyde Mandelin |date=November 16, 2022 |title=UNDERTALE |series=Legends of Localization |language=English |volume=3 |edition=1st |publisher=Independently Published |publication-place=[[Tucson]] |isbn=9781945908019}}</ref> Жебы ся забезпечів єднотный штіл гры, сполочность 8-4 вырїшыла взяти до роботы лем єдну головну перекладательку, Кейко Фучічо, хоць то значіло, же выданя японьской верзії буде тырвати довше. Підпоровав ю малый тім редакторів, коректорів і проґраматора, котрый управив гру так, жебы фунґовала з японьскыма писомныма сістемами. Іщі перед зачатком перекладу зачатком рока 2016 дав Фокс тіму вывоярьскы позначкы і анотованы діалоґы і почас цїлого процесу творчости їм надале надавав підпору і рады.<ref name="mandelin"/> Кедь ПК гры не суть в Японії аж так популарны, сучасно вырїшыли выдати гру „Undertale“ ай про конзолы, причім портованя забезпечовала таксамо сполочность 8-4.<ref name="eightfour"/><ref>{{cite web |last1=Fox |first1=Toby |title=''Undertale'' is Coming to PlayStation! |url=https://blog.playstation.com/2017/06/13/undertale-is-coming-to-playstation/comment-page-2/ |website=PlayStation.Blog |access-date=September 23, 2023 |date=June 13, 2017 |archive-date=October 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231010222829/https://blog.playstation.com/2017/06/13/undertale-is-coming-to-playstation/comment-page-2/ |url-status=live }}</ref> По оголошіню локалізації многых фанушиків неочековано рїшіня хосновати про поставу Санса японьскы містоназывникы „oйра“ (おいら) через ёго конотацію з сельскым жывотом, што вело к взнику понятя „ойра шок“.<ref name="mandelin"/><ref>{{cite web |last1=Ashcraft |first1=Brian |title=''Undertale''<nowiki>'s</nowiki> Japanese Localization Is Causing A Fan Frenzy |url=https://kotaku.com/undertales-japanese-localization-is-causing-a-fan-frenz-1796085385 |website=Kotaku |language=en |date=June 14, 2017 |access-date=September 23, 2023 |archive-date=October 4, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231004154318/https://kotaku.com/undertales-japanese-localization-is-causing-a-fan-frenz-1796085385 |url-status=live }}</ref> Локалізована верзія вышла про PS4 і Vita 16. авґуста 2017 і про ПК 22. авґуста.<ref>{{cite tweet |user=UndertaleJP | title= お待たせしました！PS4/Vita向け日本語版UNDERTALEは、8月16日(水) 1,620円で配信開始です。クロスバイ対応で1度の購入で2機種分をゲット。8月31日までに購入いただくとダイナミックテーマ「いせき」をプレゼント！ |number= 890805668927619072 |date= July 28, 2017 | access-date=September 25, 2023 |language=en}}</ref><ref>{{cite tweet |user=UndertaleJP |title= UNDERTALEのPC/Mac向け日本語対応版がSteamで配信開始となりました！ | number= 899817931369963520 |access-date=September 25, 2023 |language=en |date=August 22, 2017}}</ref> == Оцїнёваня і крітіка == {{Статья в роботѣ|[[Хоснователь:Halajkovič|<span style="color:#000">H</span><span style="color:#1a1a1a">a</span><span style="color:#333">l</span><span style="color:#4d4d4d">a</span><span style="color:#666">j</span><span style="color:#808080">k</span><span style="color:#999">o</span><span style="color:#aaa">v</span><span style="color:#b5b5b5">i</span><span style="color:#bbb">č</span>]] ([[Діскузія з хоснователём:Halajkovič|<span style="color:#bbb">д</span><span style="color:#a0a0a0">і</span><span style="color:#808080">с</span><span style="color:#606060">к</span><span style="color:#404040">у</span><span style="color:#202020">с</span><span style="color:#1a1a1a">і</span><span style="color:#000">я</span>]])|section=yes|датум=21:28, 15 септембра 2026 (CEST)|1|m|section=yes|details=Секція ся праві пише, робота сі выжадує веце часу}} === Продаж === Подля приправной інформації службы [[Steam Spy]] была гра „Undertale“ до конця рока 2015 єднов з найпродаванїшых гер на [[Steam]] з 530 343 проданыма копіями.<ref name="Steam Spy" /> Зачатком фебруара 2016 гра перевышыла граніцю єдного міліона проданых копій<ref name="GamesBeat" /> і до юлія 2018 мала на Steam одгадом цїлково три і півміліона грачів.<ref>{{cite web |url=https://arstechnica.com/gaming/2018/07/steam-data-leak-reveals-precise-player-count-for-thousands-of-games/ |title=Valve leaks Steam game player counts; we have the numbers |author=Orland, Kyle |date=July 6, 2018 |website=[[Ars Technica]] |access-date=July 11, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180710173043/https://arstechnica.com/gaming/2018/07/steam-data-leak-reveals-precise-player-count-for-thousands-of-games/ |archive-date=July 10, 2018 |url-status=live}} [https://arstechnica.com/wp-content/uploads/2018/07/games_achievements_players_2018-07-01.csv Complete list]. {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20180711204821/https://arstechnica.com/wp-content/uploads/2018/07/games_achievements_players_2018-07-01.csv |date=July 11, 2018}}</ref> Продаж діґіталных верзій про PlayStation 4 і PlayStation Vita в Японії до фебруара 2018 перекрочів 100 000 проданых копій.<ref>{{cite web |url=https://gematsu.com/2018/02/undertale-ps4-ps-vita-sales-top-100000-japan |title=''Undertale'' PS4 and PS Vita sales top 100,000 in Japan |last=Romano |first=Sal |date=February 15, 2018 |website=Gematsu |access-date=February 15, 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180215143737/https://gematsu.com/2018/02/undertale-ps4-ps-vita-sales-top-100000-japan |archive-date=February 15, 2018}}</ref> В марцї 2019 належала гра „Undertale“ меджі десять найпродаванїшых [[незалежна гра|незалежных гер]] на конзолї Switch.<ref>{{Cite web |date=March 21, 2019 |title=Nintendo Reveals The 10 Current Best-Selling Indie Games On Switch |url=https://kotaku.com/nintendo-reveals-the-10-current-best-selling-indie-game-1833472265 |access-date=November 12, 2023 |website=Kotaku |language=en |archive-date=November 12, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231112184926/https://kotaku.com/nintendo-reveals-the-10-current-best-selling-indie-game-1833472265 |url-status=live }}</ref> К 13. децембру 2025 одгадує служба Steam Spy, же ся гра „Undertale“ на платформі Steam продала меджі 5 і 10 міліонами копій.<ref>{{Cite web |title=''Undertale'' |url=https://steamspy.com/app/391540 |access-date=December 13, 2025 |website=SteamSpy - All the data about Steam games}}</ref>{{efn|Тото чісло обсягує лем продаж на платформі Steam.}} == Вплив і дїдовизна == === Фендом === [[Файл:Undertale cosplay at Tsunacon 2016.JPG|thumb|[[Косплей|Косплеєры]] в ролї (злїва направо) Санса, Андайн, Папайруса, Торіел, Ґріллбі і Напстаблука на Tsunacon в [[Роттердам]]і]] Гра „Undertale“ сі швыдко здобыла [[култова популарность|култову популарность]].<ref name="Paste cult" /><ref name="NLife cult"/> Приближно рік по выданю Фокс зазначів, же го неочековало, котру популарность гра досягла, і хоць сі тоту позорность цїнив, сприїмав ю як стресуючу. Фокс повів: „Не неочековало бы ня, кебы єм уж нїґда не створив таку успішну гру. Але не вадить мі то“.<ref>{{cite web |last=Wawro |first=Alex |date=September 14, 2016 |title=''Undertale'' dev reflects on what it's like to have your game become a phenomenon |url=http://www.gamasutra.com/view/news/281395/Undertale_dev_reflects_on_what_its_like_to_have_your_game_become_a_phenomenon.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170803052141/http://www.gamasutra.com/view/news/281395/Undertale_dev_reflects_on_what_its_like_to_have_your_game_become_a_phenomenon.php |archive-date=August 3, 2017 |access-date=September 14, 2016 |work=[[Gamasutra]]}}</ref> Ана Діаз „[[NPR]]“ зазначіла, же гра „Undertale“ „вплинула смак цїлой ґенерації в области забавы“ і же „вдяка мемам здобыла новый жывот“.<ref name="npr" /> Рейд Янґ, ґенералный директор сполочности [[Fangamer]], повів, же гра ся стала „абсолутно домінантнов силов“.<ref name="npr">{{Cite web |last=Diaz |first=Ana |date=October 17, 2020 |title=Make Love, Not War: Five Years Of <nowiki>'</nowiki>''Undertale''<nowiki>'</nowiki> |url=https://www.npr.org/2020/10/17/924581553/make-love-not-war-five-years-of-undertale |access-date=November 12, 2023 |website=NPR |archive-date=October 18, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201018051829/https://www.npr.org/2020/10/17/924581553/make-love-not-war-five-years-of-undertale |url-status=live }}</ref> Постава Санс была грачами дуже добрї прията і стала ся предметом многых фанушиковскых дїл.<ref>{{cite web |date=August 19, 2016 |title=''Undertale'': 21 Creepy and Cute Sans Fan Art |url=https://www.ign.com/articles/2016/08/19/undertale-21-creepy-and-cute-sans-fan-art |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160930085408/https://www.ign.com/articles/2016/08/19/undertale-21-creepy-and-cute-sans-fan-art |archive-date=September 30, 2016 |publisher=[[IGN]]}}</ref><ref>{{cite web |last=Vas |first=Gergo |date=December 31, 2015 |title=''Undertale''<nowiki>'</nowiki>s Papyrus And Sans Have Dark Souls |url=https://www.kotaku.com.au/2015/12/artist-meiura-venn-drew-a-pretty-cool-mash-up-of-papyrus-and-sans-from-undertale-and-dark-souls-sol/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160612034829/https://www.kotaku.com.au/2015/12/artist-meiura-venn-drew-a-pretty-cool-mash-up-of-papyrus-and-sans-from-undertale-and-dark-souls-sol/ |archive-date=June 12, 2016 |website=[[Kotaku Australia]]}}</ref><ref>{{cite news |last=Altland |first=Morgan |date=February 18, 2016 |title=''Undertale'' still captivates audiences |work=[[The Oswegonian]] |url=https://www.oswegonian.com/2016/02/18/undertale-still-captivates-audiences/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170603162838/https://www.oswegonian.com/2016/02/18/undertale-still-captivates-audiences/ |archive-date=June 3, 2017}}</ref> Професіоналный запасник Кенні Омеґа выразив свою любов к грї „Undertale“ тым, же ся в епізодї релації „[[All Elite Wrestling: Dynamite]]“ з 30. октобра 2019 облїк як Санс.<ref>{{cite web |last=Crosby |first=Jack |date=October 30, 2019 |title=AEW Dynamite results, recap: Inner Circle wreaks havoc, inaugural tag team champions crowned |url=https://www.cbssports.com/wwe/news/aew-dynamite-results-recap-inner-circle-wreaks-havoc-inaugural-tag-team-champions-crowned/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191101135949/https://www.cbssports.com/wwe/news/aew-dynamite-results-recap-inner-circle-wreaks-havoc-inaugural-tag-team-champions-crowned/ |archive-date=November 1, 2019 |access-date=November 4, 2019 |work=[[CBS Sports]]}}</ref> Заряджіня Санса як костіму про боёвника Мії в грї „Super Smash Bros. Ultimate“ сі выслужыла позітівны одзывы од фанушиків, хоць денник „[[The Commonwealth Times]]“ поважовав ёго заряджіня за „потенціалный проблем“ через знижованя фактору [[носталґія|носталґії]] при каждій новій поставі і неустанно за розшырюючому списку постав.<ref>{{cite news |last=Schuhart |first=Jonah |date=September 16, 2019 |title=''Smash Bros.'' creates potential problem with new DLC characters |work=[[The Commonwealth Times]] |url=https://commonwealthtimes.org/2019/09/15/smash-bros-creates-potential-problem-with-new-dlc-characters/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200507092316/https://commonwealthtimes.org/2019/09/15/smash-bros-creates-potential-problem-with-new-dlc-characters/ |archive-date=May 7, 2020}}</ref> Фендом гры „Undertale“ є тыж знамый творчостёв розлічных [[фанушиковска гра|фанушиковскых гер]], котры понукають унікатны сюжеты і герны механікы заложены на світї гры „Undertale“.<ref>{{cite web|last=Childers|first=Juliet|date=October 27, 2021|title=15 Undertale Fan Games Every Fan Should Know About|work=TheGamer|url=https://www.thegamer.com/undertale-best-fan-games/|archive-url=https://web.archive.org/web/20211104182818/https://www.thegamer.com/undertale-best-fan-games/|archive-date=November 4, 2021|access-date=April 22, 2024}}</ref> Єднов з найвекше очекованых фанушиковскых гер быв [[пріквел]] <nowiki>„</nowiki>[[Undertale Yellow]]<nowiki>“</nowiki>, котрый по семох роках вывоя вышов в роцї 2023 і здобыв обровску популарность меджі фанушиками на многых соціалных сїтях.<ref name="yellow">{{Cite web |last1=Nelson |first1=Will |date=December 10, 2023 |title=Steam's best indie game gets a colossal free prequel seven years in the making |url=https://www.pcgamesn.com/undertale/yellow |access-date=December 12, 2023 |website=PCGamesN |language=en-US |archive-date=April 17, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240417213055/https://www.pcgamesn.com/undertale/yellow |url-status=live }}</ref> Фанушиковска основна гры „Undertale“ была тыж предметом контроверзії, што вело к тому, же сі здобыла неґатівну репутацію. Часточно то было запрічінено незгодами меджі фанушиками оглядом справного способу граня гры.<ref name="npr" /><ref name=drama /> По выданю гры были дакотры [[стрімер]]ы обтяжованы фанушиками гры за то, же забивали противників в грї і выбрали дорогу „ґеноціды“. Ютубер Markiplier вырїшыв не завершовати своє перше проходжіня гры з арґументаціёв, же му „не є весело“ через претензії фанушиків.<ref name=drama>{{cite web|last=Spencer|first=Chloe|date=August 21, 2017|title=The ''Undertale'' Drama|url=https://kotaku.com/the-undertale-drama-1798159975|access-date=October 1, 2021|website=Kotaku|language=en-US|archive-date=December 1, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191201120241/https://kotaku.com/the-undertale-drama-1798159975|url-status=live}}</ref> В юлії 2016 почас саміту о інтернетї, котрый ся конав во [[Ватікан]]ї, даровав ютубер [[MatPat]] папови Франтїшкови копію гры „Undertale“. MatPat высвітлив свій выбер дарунка одказом на рік 2016 як рік [[Міморядный юбілей мілосердности|Міморядного юбілею мілосердности]] і перепоїв то з головнов темов гры „Undertale“, котров є мілосердность.<ref>{{Cite web|last=Good|first=Owen S.|date=July 6, 2016|title=Someone gave the pope a copy of ''Undertale''|url=https://www.polygon.com/2016/7/6/12105428/pope-undertale-youtuber|access-date=January 5, 2022|website=Polygon|language=en-US|archive-date=January 5, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220105051853/https://www.polygon.com/2016/7/6/12105428/pope-undertale-youtuber|url-status=live}}</ref> Пізнїше, в януарї 2022, ціркусовый ансамбель выступив перед папов почас ёго тыжденной авдіенції во Ватіканї на мелодію композіції „Megalovania“, чім створив паралелу зо сімболічным подарунком гры, котру MatPat даровав папови Франтїшкови.<ref name="Colp">{{Cite web |last=Colp |first=Tyler |date=January 6, 2022 |title=The Pope started 2022 by blasting a song from hit RPG ''Undertale'' |url=https://www.pcgamer.com/the-pope-started-2022-by-blasting-a-song-from-hit-rpg-undertale/ |access-date=January 7, 2022 |website=PC Gamer |language=en |archive-date=January 7, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220107022833/https://www.pcgamer.com/the-pope-started-2022-by-blasting-a-song-from-hit-rpg-undertale/ |url-status=live }}</ref><ref name="Diaz">{{Cite web |last=Diaz |first=Ana |date=January 6, 2022 |title=The Pope listening to ''Undertale''<nowiki>'</nowiki>s 'Megalovania' is already 2022's weirdest video |url=https://www.polygon.com/22870441/pope-undertale-toby-fox-megalovania |access-date=February 19, 2022 |website=Polygon |language=en-US |archive-date=February 19, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220219013700/https://www.polygon.com/22870441/pope-undertale-toby-fox-megalovania |url-status=live }}</ref> Крістофер Каярі з часопису „International Journal of Education & the Arts“ описав популарность гры „Undertale“ як приклад того, же музика з відеогер може служыти як медіум, котрый може быти дуже хосенным про учітелїв музикы, причім поуказав на партіціпатівну културу фанушиковской комуніты.<ref>{{cite journal |last1=Cayari |first1=Christopher |title=The Music of ''Undertale'': Participatory Culture, Video Game Music, and Creating Covers for YouTube |journal=International Journal of Education & the Arts |date=2023 |volume=24 |issue=22 |doi=10.26209/ijea24n22}}</ref> === Оцїнїня === Гра ся обявила в дакількох списках найлїпшых гер рока 2015, причім од порталу „Rock Paper Shotgun“<ref name="RPS GOTM">{{cite web |date=October 30, 2015 |title=Game of the Month: October – ''Undertale'' |url=https://www.rockpapershotgun.com/2015/10/13/undertale-game-of-the-month/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160526055443/https://www.rockpapershotgun.com/2015/10/13/undertale-game-of-the-month/ |archive-date=May 26, 2016 |access-date=January 21, 2016 |website=[[Rock Paper Shotgun]]}}</ref><ref name="rps funniest"/> здобыла оцїнїня „Гра місяця“ і „Найсмішнїша гра на ПК“, од порталу „GameFAQs“<ref name="GameFAQs">{{Cite web |last=Frank |first=Allegra |date=December 16, 2015 |title=''Undertale'' wins GameFAQs' Best Game Ever contest |url=http://www.polygon.com/2015/12/16/10323192/undertale-gamefaqs-best-game-ever |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151217013026/http://www.polygon.com/2015/12/16/10323192/undertale-gamefaqs-best-game-ever |archive-date=December 17, 2015 |access-date=January 21, 2016 |website=[[Polygon (website)|Polygon]]}}</ref> оцїнїня „Найлїпша гра вшыткых часів“ і од порталів „Zero Punctuation“<ref name="Zero Punctuation">{{Cite web |last=Croshaw |first=Ben |date=January 7, 2016 |title=Top 5 Games of 2015 |url=http://www.escapistmagazine.com/videos/view/zero-punctuation/116617-Top-5-Best-and-Worst-Games-of-2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160106183824/http://www.escapistmagazine.com/videos/view/zero-punctuation/116617-Top-5-Best-and-Worst-Games-of-2015 |archive-date=January 6, 2016 |access-date=January 21, 2016 |website=The Escapist}}</ref> і „IGN“<ref name="IGN">{{cite web |title=PC Game of the Year |date=December 7, 2015 |url=https://uk.ign.com/wikis/best-of-2015/PC_Game_of_the_Year |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191203193939/https://uk.ign.com/wikis/best-of-2015/PC_Game_of_the_Year |archive-date=December 3, 2019 |access-date=December 3, 2019 |publisher=[[IGN]]}}</ref> оцїнїня „Гра рока на ПК“. Од порталу „Destructoid“ здобыла оцїнїня „Найлїпша гра на ПК“.<ref name="Destructoid Award">{{cite web |date=December 22, 2015 |title=Destructoid's award for Best PC Game of 2015 goes to... |url=http://www.destructoid.com/destructoid-s-award-for-best-pc-game-of-2015-goes-to--328410.phtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222180544/http://www.destructoid.com/destructoid-s-award-for-best-pc-game-of-2015-goes-to--328410.phtml |archive-date=December 22, 2015 |access-date=January 21, 2016 |website=[[Destructoid]]}}</ref> Гра „Undertale“ здобыла оцїнїня і номінації в розлічных катеґоріях і была хвалена за свій сюжет, оповіданя і герну сістему. В рейтінґу IGN „Best of 2015“ здобыла гра оцїнїня за „найлїпшый сюжет“.<ref name="IGN Story">{{cite web |date=January 12, 2016 |title=Best Story |url=http://au.ign.com/wikis/best-of-2015/Best_Story |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151217013930/http://au.ign.com/wikis/best-of-2015/Best_Story |archive-date=December 17, 2015 |access-date=February 17, 2016 |website=[[IGN]]}}</ref> Академія інтерактівных умень і наук номіновала гру „Undertale“ в катеґоріях <nowiki>„</nowiki>[[Цїна D.I.C.E. за найлїпшу ролёву гру рока|ролёва гра/масівна гра многых грачів рока]]<nowiki>“</nowiki>, <nowiki>„</nowiki>[[Цїна D.I.C.E. за вынятковы успіхы в области режії гер|вынятковый успіх в области режії гры]]<nowiki>“</nowiki> і <nowiki>„</nowiki>[[Цїна D.I.C.E. за вынятковы успіхы в области незалежной гры|цїну D.I.C.E. Sprite Award]]<nowiki>“</nowiki>.<ref name="DICE2">{{Cite web |last=Frank |first=Allegra |date=January 13, 2016 |title=DICE Awards finalists include ''Fallout 4'', ''Witcher 3'', ''Life is Strange'' and more |url=http://www.polygon.com/2016/1/13/10760412/dice-awards-2016-nominees |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160113163015/http://www.polygon.com/2016/1/13/10760412/dice-awards-2016-nominees |archive-date=January 13, 2016 |access-date=January 21, 2016 |website=[[Polygon (website)|Polygon]]}}</ref> Гра „Undertale“ была номінована на цїну за іновацію, найлїпшый дебут і найлїпшый сюжет на удїлёваню цїн [[Game Developers Choice Awards]].<ref name="GDC" /> В роцї 2016 на фестівалї [[Independent Games Festival]] гра здобыла цїну позерателїв і три номінації в катеґоріях „Вынятковый звук“, „Вынятковый сюжет“ і на цїну [[Головна цїна Шеймуса Макналлі|Головной цїны Шеймуса Макналлі]].<ref name="IGFwinners" /><ref>{{cite web |title=Nominees for 2016 Independent Games Festival Awards Revealed |url=https://www.gamespot.com/articles/nominees-for-2016-independent-games-festival-award/1100-6433578/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191203195325/https://www.gamespot.com/articles/nominees-for-2016-independent-games-festival-award/1100-6433578/ |archive-date=December 3, 2019 |access-date=December 3, 2019 |website=GameSpot}}</ref> SXSW Gaming Awards ю выголосили за „найуспішнїшу гра фінанцована посередництвом кравдфундінґу“ і удїлили єй цїну „Matthew Crump Cultural Innovation Award“.<ref name="SXSW" /> В тім істім роцї на [[Steam Awards]] была гра номінована на цїну „I'm not crying, there's just something in my eye“.<ref name="Sarkar-2016">{{cite web |last=Sarkar |first=Samit |date=December 20, 2016 |title=2016 Steam Awards finalists go all the way back to 2006 |url=https://www.polygon.com/2016/12/20/14027538/steam-awards-2016-finalists-voting |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161221133243/http://www.polygon.com/2016/12/20/14027538/steam-awards-2016-finalists-voting |archive-date=December 21, 2016 |access-date=November 23, 2019 |website=[[Polygon (website)|Polygon]]}}</ref> В роцї 2019 зарядив портал „Polygon“ гру меджі найлїпшых гер десятьроча.<ref>{{Cite web |last=''Polygon'' staff |date=November 4, 2019 |title=The 100 best games of the decade (2010–2019): 100–51 |url=https://www.polygon.com/features/2019/11/4/20944265/best-games-2019-2010-ps4-switch-xbox-pc-100-51 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191105015557/https://www.polygon.com/features/2019/11/4/20944265/best-games-2019-2010-ps4-switch-xbox-pc-100-51 |archive-date=November 5, 2019 |access-date=November 9, 2019 |website=[[Polygon (website)|Polygon]]}}</ref> В роцї 2021 зарядив портал „IGN“ гру „Undertale“ на 20. місто в рейтінґу [[Список відеогер поважованых за найлїпшы|найлїпшых гер вшыткых часів]], за тот час в [[Японія|Японії]] ся в цїлонародній анкетї телевізії [[TV Asahi]], до котрой ся запоїло высше 50 000 грачів, гра „Undertale“ умістила на 13. містї в рейтінґу найлїпшых гер вшыткых часів.<ref name=":6" /><ref>{{Cite web |last=Romano |first=Sal |date=December 27, 2021 |title=Over 50,000 Japanese users vote for their favorite console games in TV Asahi poll - Top 100 announced |url=https://www.gematsu.com/2021/12/over-50000-japanese-users-vote-for-their-favorite-console-games-in-tv-asahi-poll-top-100-announced |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220103083040/https://www.gematsu.com/2021/12/over-50000-japanese-users-vote-for-their-favorite-console-games-in-tv-asahi-poll-top-100-announced |archive-date=January 3, 2022 |access-date=January 3, 2022 |website=Gematsu}}</ref> {| class="wikitable sortable plainrowheaders" width="auto" ! scope="col" |Оцїнїня ! scope="col" |Датум церемонії ! scope="col" |Катеґорія !Резултат ! scope="col" class="unsortable" |{{Abbr|Реф|Референції}}. |- ! scope="row" align="left" |Global Game Awards | align="center"|27. новембра 2015 |Найлїпша інді-гра |{{won|2. місто|place=Silver}} | align="center" |<ref>{{cite web |url=https://game-debate.com/awards/2015 |title=Global Game Awards 2015 |website=Game Debate |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191123122128/https://game-debate.com/awards/2015 |archive-date=November 23, 2019 |access-date=November 23, 2019}}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" |[[The Game Awards]] | rowspan="3" align="center" |3. децембра 2015 |Найлїпша незалежна гра |{{nom}} | rowspan="3" align="center" |<ref>{{Cite web |last=Sarkar |first=Samit |date=November 13, 2015 |title=Here are the nominees for The Game Awards 2015 |url=https://www.polygon.com/2015/11/13/9728874/the-game-awards-2015-nominees |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191123122611/https://www.polygon.com/2015/11/13/9728874/the-game-awards-2015-nominees |archive-date=November 23, 2019 |access-date=November 23, 2019 |website=[[Polygon (website)|Polygon]]}}</ref> |- |Games for Change |{{nom}} |- |Найлїпша ролёва гра |{{nom}} |- ! rowspan="3" scope="row" |Цїна D.I.C.E. | rowspan="3" align="center" |18. фебруара 2016 |[[Цїна D.I.C.E. за найлїпшу ролёву гру рока|Ролёва гра/масівна гра многых грачів рока]] |{{nom}} | rowspan="3" align="center" |<ref name="DICE2" /> |- |[[Цїна D.I.C.E. за вынятковы успіхы в области незалежной гры|Цїна D.I.C.E. Sprite Award]] |{{nom}} |- |[[Цїна D.I.C.E. за вынятковы успіхы в области режії гер|Вынятковый успіх в области режії гры]] |{{nom}} |- ! rowspan="3" scope="row" |[[Game Developers Choice Awards]] | rowspan="7" align="center" |16. марца 2016 |Цїна за іновацію |{{nom}} | rowspan="3" align="center" |<ref name="GDC">{{Cite web |last=Nunneley-Jackson |first=Stephany |date=January 8, 2016 |title=''The Witcher 3'', ''Metal Gear Solid 5'' lead nominees for GDC 2016 Awards |url=http://www.vg247.com/2016/01/08/the-witcher-3-metal-gear-solid-5-lead-nominees-for-2016-game-developers-choice-awards/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160108185324/http://www.vg247.com/2016/01/08/the-witcher-3-metal-gear-solid-5-lead-nominees-for-2016-game-developers-choice-awards/ |archive-date=January 8, 2016 |access-date=January 21, 2016 |website=[[VG247]]}}</ref> |- |Найлїпшый дебют |{{nom}} |- |Найлїпшый сюжет |{{nom}} |- ! rowspan="4" scope="row" align="left" '' |Цїна [[Independent Games Festival]] |Головна цїна Шеймуса Макналлі |{{nom}} | rowspan="3" align="center" |<ref name="IGF2">{{Cite web |last=Nunneley-Jackson |first=Stephany |date=January 6, 2016 |title=''Her Story'', ''Undertale'', ''Darkest Dungeon'' receive multiple 2016 IGF Award nominations |url=http://www.vg247.com/2016/01/06/her-story-2016-igf-awards/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160107002445/http://www.vg247.com/2016/01/06/her-story-2016-igf-awards/ |archive-date=January 7, 2016 |access-date=January 21, 2016 |website=[[VG247]]}}</ref> |- |Вынятковый звук |{{nom}} |- |Вынятковый сюжет |{{nom}} |- |Цїна позерателїв |{{won}} | align="center" |<ref name="IGFwinners">{{cite web |date=March 16, 2016 |title=''Her Story'' takes home top honors at the 18th annual IGF Awards |url=http://www.gamasutra.com/view/news/268277/Her_Story_takes_home_top_honors_at_the_18th_annual_IGF_Awards.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160411213833/http://www.gamasutra.com/view/news/268277/Her_Story_takes_home_top_honors_at_the_18th_annual_IGF_Awards.php |archive-date=April 11, 2016 |access-date=March 16, 2016 |website=[[Gamasutra]] }}</ref> |- ! rowspan="5" scope="row" align="left" |[[SXSW Gaming Awards]] | rowspan="5" align="center" |19. марца 2016 |Гра рока |{{nom}} | rowspan="3" align="center" |<ref name="SXSW nom2">{{Cite web |last=Frank |first=Allegra |date=January 25, 2016 |title=''Bloodborne'', ''Metal Gear Solid 5'' among SXSW Gaming Award nominees |url=http://www.polygon.com/2016/1/25/10830286/sxsw-gaming-award-nominees-2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160126003028/http://www.polygon.com/2016/1/25/10830286/sxsw-gaming-award-nominees-2016 |archive-date=January 26, 2016 |access-date=February 17, 2016 |website=[[Polygon (website)|Polygon]]}}</ref> |- |Выняткова грательность |{{nom}} |- |Найперспектівнїша нова інтелектуална властность |{{nom}} |- |Найуспішнїша гра фінанцована посередництвом кравдфундінґа |{{won}} | rowspan="2" align="center" |<ref name="SXSW">{{Cite web |last=Sarkar |first=Samit |date=March 21, 2016 |title=''The Witcher 3'' takes top honors at yet another award show, the SXSW Gaming Awards |url=http://www.polygon.com/2016/3/21/11277046/sxsw-gaming-awards-winners-2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160321173028/http://www.polygon.com/2016/3/21/11277046/sxsw-gaming-awards-winners-2016 |archive-date=March 21, 2016 |access-date=June 5, 2016 |website=[[Polygon (website)|Polygon]]}}</ref> |- |Matthew Crump Cultural Innovation Award |{{won}} |- ! scope="row" align="left" |[[British Academy Games Awards]] | align="center" |7. апріля 2016 |Історія |{{nom}} | align="center" |<ref>{{Cite web|first=Rachel |last=Weber |date=April 7, 2016 |title=''Fallout 4'' wins best game at BAFTAs |url=http://www.gamesindustry.biz/articles/2016-04-07-fallout-4-wins-best-game-at-baftas |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160407214440/http://www.gamesindustry.biz/articles/2016-04-07-fallout-4-wins-best-game-at-baftas |archive-date=April 7, 2016 |access-date=April 7, 2016 |website=[[Gamesindustry.biz]]}}</ref><ref name="bafta noms2">{{Cite web |last=Nunneley-Jackson |first=Stephany |date=March 10, 2016 |title=''Rocket League'', ''The Witcher 3'', ''Fallout 4'', others up for BAFTA Best Game Award |url=http://www.vg247.com/2016/03/10/rocket-league-the-witcher-3-fallout-4-others-up-for-bafta-best-game-award/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160526055517/http://www.vg247.com/2016/03/10/rocket-league-the-witcher-3-fallout-4-others-up-for-bafta-best-game-award/ |archive-date=May 26, 2016 |access-date=March 10, 2016 |website=[[VG247]]}}</ref> |- ! scope="row" align="left" |[[Dragon Awards]] | align="center" |11. авґуста 2016 |Найлїпша научно-фантастічна або фентезі гра про ПК/конзолы |{{nom}} | align="center" |<ref>{{cite web |url=http://mediarelations.dragoncon.org/2016/08/12/vote-for-the-dragon-con-awards/ |title=Vote for the Dragon Awards! |date=August 12, 2016 |publisher=[[Dragon Con]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170827034207/http://mediarelations.dragoncon.org/2016/08/12/vote-for-the-dragon-con-awards/ |archive-date=August 27, 2017 |access-date=August 6, 2018}}</ref> |- ! scope="row" align="left" |[[Japan Game Awards]] | align="center" | 23. септембра 2018 |Цїна за вынятковы досягы |{{Won}} | align="center" |<ref>{{cite news |title=Japan Game Awards 2018: ''Monster Hunter: World'' wins top prize |url=https://www.thestar.com.my/tech/tech-news/2018/09/24/japan-game-awards-2018-monster-hunter-world-wins-top-prize/ |access-date=April 7, 2019 |work=[[The Star (Malaysia)|The Star]] |date=September 24, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018034501/https://www.thestar.com.my/tech/tech-news/2018/09/24/japan-game-awards-2018-monster-hunter-world-wins-top-prize/ |archive-date=October 18, 2022| url-status=live}}</ref> |} == Спін-оф == {{main|Deltarune}} Потім, як день передтым назначів дашто повязане з гров „Undertale“, Фокс 31. октобра 2018 безплатно выдав першу капітолу гры „Deltarune“ про сістемы macOS і Windows.<ref>{{Cite web |last=Hernandez |first=Patricia |date=October 31, 2018 |title=Cult RPG ''Undertale'' gets a surprise spinoff for Halloween |url=https://www.theverge.com/2018/10/31/18047410/undertale-spinoff-sequel-deltarune-toby-fox |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181031151031/https://www.theverge.com/2018/10/31/18047410/undertale-spinoff-sequel-deltarune-toby-fox |archive-date=October 31, 2018 |access-date=October 31, 2018 |website=[[The Verge]]}}</ref> Подля Фокса не є „Deltarune“ „світом гры Undertale“, хоць поставы і обставина можуть припоминати світ гры Undertale,<ref name="eg delta" /> є єднак „призначена про людей, котры гру Undertale завершыли“.<ref name="deltarune 2018">{{cite web |url=https://www.deltarune.com/ |title=DELTARUNE |last=Fox |first=Toby |website=www.deltarune.com |language=en |access-date=November 2, 2018 |archive-date=November 2, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181102053706/https://www.deltarune.com/ |url-status=live }}</ref> Назва „Deltarune“ є [[анаґрам]]ом слова „Undertale“.<ref name="polygon deltarune">{{cite web |last=Frank |first=Allegra |date=October 31, 2018 |title=''Undertale'' creator's new game is ''Deltarune'', a mysterious surprise |url=https://www.polygon.com/2018/10/31/18044640/deltarune-free-download-undertale-game |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181101015346/https://www.polygon.com/2018/10/31/18044640/deltarune-free-download-undertale-game |archive-date=November 1, 2018 |access-date=November 1, 2018 |work=[[Polygon (website)|Polygon]]}}</ref> Фокс зазначів, же „Deltarune“ буде розсяглїшый проєкт як „Undertale“, причім додав, же створїня першой капітолы гры му тырвало дакілько років, што є овелё довше, як му тырвало завершіня дема гры „Undertale“.<ref name="eg delta" /> На роздїл од гры „Undertale“ є гра „Deltarune“ пропаґована так, же мать лем єдень конець без огляду на то, котры рїшіня грач в грї зробить.<ref name="eg delta" /> Капітола 2 гры „Deltarune“ была безплатно выдана 17. септембра 2021, потім, як сі Фокс склав тім, котрый му помагать з далшым вывоём.<ref>{{Cite news|last=Bankhurst|first=Adam|date=September 15, 2021|title=''Deltarune'': Chapter 2 Arriving on PC and Mac This Week|work=[[IGN]]|url=https://www.ign.com/articles/deltarune-chapter-2-release-date-this-week-pc-mac|access-date=September 15, 2021|archive-date=September 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210916033148/https://www.ign.com/articles/deltarune-chapter-2-release-date-this-week-pc-mac|url-status=live}}</ref><ref name="deltarune 2021-09">{{cite web|url=https://deltarune.com/update-092021/|title=''Deltarune'' Status Update - Sept 2021|date=September 17, 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210918141650/https://deltarune.com/update-092021/|archive-date=September 18, 2021|access-date=September 18, 2021}}</ref> По завершіню вшыткых капітол буде гра выдана як уцїлене цїле; Фокс зазначів, же не мать встановленый предпокладаный гармоноґрам завершіня.<ref name="polygon deltarune"/><ref name="eg delta">{{cite web |url=https://www.eurogamer.net/articles/2018-11-02-undertale-creator-says-the-rest-of-deltarune-has-not-been-made-yet |title=''Undertale'' creator suggests it's going to be a while before we see more ''Deltarune'' |first=Emma |last=Kent |date=November 2, 2018 |access-date=November 2, 2018 |work=[[Eurogamer]] |archive-date=November 2, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181102141244/https://www.eurogamer.net/articles/2018-11-02-undertale-creator-says-the-rest-of-deltarune-has-not-been-made-yet |url-status=live }}</ref> Капітолы 1 аж 4 были выданы як плаченый пакунок 4. юнія 2025 і о день пізнїше в Японії.<ref>{{cite news |last1=Nightingale |first1=Ed |date=May 9, 2025 |title=Deltarune available on Switch 1 and 2 through cross-buy, when it launches with new Nintendo console |url=https://www.eurogamer.net/deltarune-available-on-switch-1-and-2-through-cross-buy-when-it-launches-with-new-nintendo-console |access-date=May 9, 2025 |work=Eurogamer.net |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Valentine |first=Rebekah |date=April 2, 2025 |title=Deltarune Chapters 3 and 4 Are Launching Alongside the Nintendo Switch 2 in June |url=https://www.ign.com/articles/deltarune-chapters-3-and-4-are-launching-alongside-the-nintendo-switch-2-in-june |access-date=April 2, 2025 |website=IGN |language=en}}</ref> Капітола 5 вышла 24. юнія 2026 сучасно во вшыткых реґіонах.<ref name="u269">{{cite web | title=DELTARUNE Chapter 5 Release Date Announcement | website=fangamer.com | date=2026-06-09 | url=https://toby.fangamer.com/newsletters/ch5-release-date/ | access-date=2026-08-03}}</ref> Вшыткы будучі капітолы будуть выдаваны як безплатны актуалізації.<ref name=":0">{{Cite web |date=May 8, 2025 |title=DELTARUNE CHAPTERS 1-4 RELEASE TIME ANNOUNCEMENT |url=https://toby.fangamer.com/newsletters/release-time/ |access-date=June 2, 2025 |website=Toby Fox |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Lewis |first1=Catherine |date=April 3, 2025 |title=Deltarune has finally been given a price tag, and Toby Fox says that future chapters beyond 4 "will be added as free updates" so "you only have to buy the game once" |url=https://www.gamesradar.com/games/rpg/deltarune-has-finally-been-given-a-price-tag-and-toby-fox-says-that-future-chapters-beyond-4-will-be-added-as-free-updates-so-you-only-have-to-buy-the-game-once/ |access-date=April 10, 2025 |website=[[GamesRadar]] |language=en}}</ref> == Позначкы == {{позначкы}} == Референції == <div style="column-width: 30em;"> <references> <!-- <ref name="Cliqist">{{cite web |url=http://cliqist.com/2015/09/29/undertale-new-cult-hit-making/ |title=Undertale: A New Cult Hit in the Making |last=Levine |first=Laguna |website=Cliqist |date=September 29, 2015 |access-date=June 10, 2016}}</ref> <ref name="Remeshed">{{cite web |url=http://remeshed.com/2015/undertale-won-internet/ |title=Why Undertale Won the Internet |last=McDonald |first=Mariko |website=Remeshed.com |date=December 22, 2015 |access-date=June 10, 2016}}</ref> <ref name="LeMonde">{{cite web |url=http://www.lemonde.fr/pixels/article/2015/12/17/undertale-elu-meilleur-jeu-video-de-l-histoire-a-la-surprise-generale_4833951_4408996.html |title=''Undertale'', élu " meilleur jeu vidéo de l'histoire " à la surprise générale |last=Audureau |first=William |website=[[LeMonde.fr]] |date=December 17, 2015 |access-date=June 10, 2016}}</ref> <ref name="CGR">{{cite web |url=http://completegamereviews.com/will-define-undertales-legacy/ |title=How Will We Define ''Undertale''<nowiki>'s</nowiki> Legacy? |last=Abbott |first=Josh |website=Complete Game Reviews |date=February 21, 2016 |access-date=June 10, 2016}}</ref> <ref name="DesignTrend">{{cite web |url=http://www.designntrend.com/articles/66980/20151219/legend-of-zelda-ocarina-of-time-undertale-best-game-ever-mad.htm |title='The Legend Of Zelda: Ocarina Of Time' Falls To {{'}}''Undertale''{{'}} As Best Game Ever, Gamers Get Mad! |last=Groux |first=Christopher |website=Design & Trend |date=December 19, 2015 |access-date=June 10, 2016}}</ref> --> <ref name="Boing Boing">{{cite web |url=http://boingboing.net/2015/09/24/undertale-game.html |title=In ''Undertale'', you can choose to kill monsters — or understand them |last=Hudson |first=Laura |website=[[Boing Boing]] |date=September 24, 2015 |access-date=January 20, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925214218/http://boingboing.net/2015/09/24/undertale-game.html |archive-date=September 25, 2015 |url-status=dead}}</ref> <ref name="BostonGlobe Review">{{cite web |url=https://www.bostonglobe.com/arts/2016/02/11/best-game-ever-but-undertale-warrants-praise/gv23nHdE6ZYUcbhzTVdnYN/story.html |title=Best game ever? No, but ''Undertale'' warrants the hype |first=Jesse |last=Singal |date=February 12, 2016 |access-date=February 12, 2016 |website=[[The Boston Globe]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20160322101150/http://www.bostonglobe.com/arts/2016/02/11/best-game-ever-but-undertale-warrants-praise/gv23nHdE6ZYUcbhzTVdnYN/story.html |archive-date=March 22, 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name="Den Famitsu Gamer">{{cite web |url=https://news.denfaminicogamer.jp/interview/181019 |title=『''Undertale''』トビー・フォックス×『東方』ZUN×Onion Games木村祥朗鼎談──自分が幸せでいられる道を進んだらこうなった──同人の魂、インディーの自由を大いに語る |language=ja |trans-title="''Undertale''" Toby Fox x "''Touhou''" ZUN x Onion Games Yoshiro Kimura ──This is what happened when I went on the path of being happy ── Talking about the soul of the same person, the freedom of indie |work=Den Famitsu Gamer |date=October 19, 2018 |access-date=August 27, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181019030227/https://news.denfaminicogamer.jp/interview/181019 |archive-date=October 19, 2018 |url-status=live }}</ref> <ref name="Destructoid Review">{{cite news |url=http://www.destructoid.com/review-undertale-312265.phtml |title=Review: ''Undertale'' |last=Davis |first=Ben |website=[[Destructoid]] |date=September 24, 2015 |access-date=January 21, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150927031432/http://www.destructoid.com/review-undertale-312265.phtml |archive-date=September 27, 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name="Escapist">{{cite web |url=https://www.escapistmagazine.com/v2/undertale-dev-every-monster-should-feel-like-an-individual/ |title=''Undertale'' Dev: "Every Monster Should Feel Like an Individual" |last=Bogos |first=Steven |website=[[The Escapist (magazine)|The Escapist]] |date=June 25, 2013 |access-date=January 20, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210619153326/https://www.escapistmagazine.com/v2/undertale-dev-every-monster-should-feel-like-an-individual/ |archive-date=June 19, 2021 |url-status=live}}</ref> <ref name="Escapist EarthBound">{{cite web |url=http://www.escapistmagazine.com/news/view/124536-Undertale-is-an-EarthBound-Inspired-Indie-RPG |title=''Undertale'' is an ''EarthBound'' Inspired Indie RPG |last=Bogos |first=Steven |website=[[The Escapist (magazine)|The Escapist]] |date=June 2, 2013 |access-date=January 21, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160514123829/http://www.escapistmagazine.com/news/view/124536-Undertale-is-an-EarthBound-Inspired-Indie-RPG |archive-date=May 14, 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name="Escapist Review">{{cite web |url=http://www.escapistmagazine.com/articles/view/video-games/columns/extra-punctuation/14860-Undertale-for-Best-Written-Game-2015 |title=Undertale May Be This Year's Best Written Game |last=Croshaw |first=Ben |author-link=Ben "Yahtzee" Croshaw |website=[[The Escapist (magazine)|The Escapist]] |date=October 28, 2015 |access-date=October 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151030035712/http://www.escapistmagazine.com/articles/view/video-games/columns/extra-punctuation/14860-Undertale-for-Best-Written-Game-2015 |archive-date=October 30, 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name="Existential Gamer">{{cite web |url=http://existentialgamer.com/interview-toby-fox-of-undertale |title=Interview: Toby Fox of ''Undertale'' |last=Feeld |first=Julian |website=Existential Gamer |date=October 9, 2015 |access-date=January 20, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117161517/http://existentialgamer.com/interview-toby-fox-of-undertale |archive-date=November 17, 2015 |url-status=dead}}</ref> <ref name="Gamasutra Music1">{{cite web |url=https://www.gamedeveloper.com/audio/an-examination-of-leitmotifs-and-their-use-to-shape-narrative-in-undertale---part-1-of-2 |title=An Examination of Leitmotifs and Their Use to Shape Narrative in ''Undertale'' – Part 1 of 2 |first=Jason |last=Yu |date=April 6, 2016 |access-date=April 21, 2016 |website=[[Gamasutra]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20160421131423/http://www.gamasutra.com/blogs/JasonYu/20160406/269573/An_Examination_of_Leitmotifs_and_Their_Use_to_Shape_Narrative_in_UNDERTALE__Part_1_of_2.php |archive-date=April 21, 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name="Gamasutra Music2">{{cite web |url=https://www.gamedeveloper.com/audio/an-examination-of-leitmotifs-and-their-use-to-shape-narrative-in-undertale---part-2-of-2 |title=An Examination of Leitmotifs and Their Use to Shape Narrative in ''Undertale'' – Part 2 of 2 |first=Jason |last=Yu |date=April 14, 2016 |access-date=April 21, 2016 |website=[[Gamasutra]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20160415154558/http://www.gamasutra.com/blogs/JasonYu/20160414/270290/An_Examination_of_Leitmotifs_and_Their_Use_to_Shape_Narrative_in_UNDERTALE__Part_2_of_2.php |archive-date=April 15, 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name="Game Informer Review">{{cite magazine |url=https://www.gameinformer.com/games/undertale/b/pc/archive/2015/10/01/an-enchanting-exhilarating-journey.aspx |title=An Enchanting, Exhilarating Journey – ''Undertale'' |last=Tack |first=Daniel |magazine=[[Game Informer]] |date=October 1, 2015 |access-date=January 21, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151012005411/http://www.gameinformer.com/games/undertale/b/pc/archive/2015/10/01/an-enchanting-exhilarating-journey.aspx |archive-date=October 12, 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name="GameRev">{{cite web |url=http://www.gamerevolution.com/news/undertale-dev-celebrates-1-year-anniversary-with-unreleased-music-37581 |title=''Undertale'' Dev Celebrates 1 Year Anniversary With Unreleased Music |last=Leack |first=Jonathan |work=[[Game Revolution]] |date=September 15, 2016 |access-date=September 15, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160914192756/http://www.gamerevolution.com/news/undertale-dev-celebrates-1-year-anniversary-with-unreleased-music-37581 |archive-date=September 14, 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name="GamesBeat">{{cite web |url=https://venturebeat.com/2016/04/13/stardew-valley-is-one-of-the-best-selling-pc-games-of-the-year-as-it-surpasses-1m-copies-sold/ |title=''Stardew Valley'' is one of the best-selling PC games of the year as it surpasses 1M copies sold |last=Grubb |first=Jeff |website=[[GamesBeat]] |publisher=[[VentureBeat]] |date=April 13, 2016 |access-date=April 22, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160422185414/http://venturebeat.com/2016/04/13/stardew-valley-is-one-of-the-best-selling-pc-games-of-the-year-as-it-surpasses-1m-copies-sold/ |archive-date=April 22, 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name="GameSpot Review">{{cite web |url=http://www.gamespot.com/reviews/undertale-review/1900-6416315/ |title=''Undertale'' Review |last=Hicks |first=Tyler |website=[[GameSpot]] |date=November 20, 2015 |access-date=January 21, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151221194409/http://www.gamespot.com/reviews/undertale-review/1900-6416315/ |archive-date=December 21, 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name="GI Show">{{cite web |url=https://www.gameinformer.com/b/podcasts/archive/2015/10/15/gi-show-%E2%80%93-yoshis-woolly-world%2C-star-wars%3A-battlefront%2C-undertale-toby-fox.aspx |title=GI Show – ''Yoshi<nowiki>'s</nowiki> Woolly World'', ''Star Wars'': Battlefront, ''Undertale''<nowiki>'s</nowiki> Toby Fox |last=Turi |first=Tim |magazine=[[Game Informer]] |date=October 15, 2015 |access-date=January 20, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190807210020/https://www.gameinformer.com/b/podcasts/archive/2015/10/15/gi-show-%E2%80%93-yoshis-woolly-world%2C-star-wars%3A-battlefront%2C-undertale-toby-fox.aspx |archive-date=August 7, 2019 |url-status=dead}}</ref> <ref name="Giant Bomb Review">{{cite web |url=http://www.giantbomb.com/reviews/undertale-review/1900-715/ |title=''Undertale'' Review |last=Walker |first=Austin |website=[[Giant Bomb]] |date=September 25, 2015 |access-date=January 21, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925203653/http://www.giantbomb.com/reviews/undertale-review/1900-715/ |archive-date=September 25, 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name="IGN Review">{{cite web |url=http://ign.com/articles/2016/01/13/undertale-review |title=''Undertale'' Review |last=Plagge |first=Kallie |website=[[IGN]] |date=January 12, 2016 |access-date=January 13, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160113010016/http://www.ign.com/articles/2016/01/13/undertale-review |archive-date=January 13, 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name="IndieGames Guilt">{{cite web |url=http://indiegames.com/2015/09/guilt_friendship_and_carrot_mo.html |title=Guilt, Friendship, and Carrot Monsters — ''Undertale'' and the Consequences of Easy Violence |last=Couture |first=Joel |website=[[IndieGames.com]] |date=September 22, 2015 |access-date=January 20, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160514123637/http://indiegames.com/2015/09/guilt_friendship_and_carrot_mo.html |archive-date=May 14, 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name="IndieGames Thinking">{{cite web |url=http://indiegames.com/2015/10/thinking_for_ourselves_-_toby_.html |title=Thinking for Ourselves – Toby Fox on Fighting and Introspection in ''Undertale'' |last=Couture |first=Joel |website=[[IndieGames.com]] |date=October 27, 2015 |access-date=January 20, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151103002946/http://indiegames.com/2015/10/thinking_for_ourselves_-_toby_.html |archive-date=November 3, 2015 |url-status=dead}}</ref> <ref name="Joystiq Kickstarter">{{cite web |url=https://www.engadget.com/2013/07/29/crowdfund-bookie-july-21-27-terminator-2-undertale-last-dr/ |title=Crowdfund Bookie, July 21–27: ''Terminator 2'', ''Undertale'', ''Last Dream'' |last=Suszek |first=Mike |website=[[Engadget]] |date=July 29, 2013 |access-date=January 20, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151012005417/http://www.engadget.com/2013/07/29/crowdfund-bookie-july-21-27-terminator-2-undertale-last-dr/ |archive-date=October 12, 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name="Kickstarter">{{cite web |url=https://www.kickstarter.com/projects/1002143342/undertale/description |title=''Undertale'' by Toby Fox |last=Fox |first=Toby |website=[[Kickstarter]] |date=June 25, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160317174547/https://www.kickstarter.com/projects/1002143342/undertale/description |archive-date=March 17, 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name="Kill Screen">{{cite web |url=https://killscreen.com/articles/behind-humor-toby-foxs-undertale/ |title=Behind the humor of Toby Fox's Undertale |last=Bennett |first=David |website=[[Kill Screen]] |date=October 22, 2015 |access-date=January 20, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160514123644/https://killscreen.com/articles/behind-humor-toby-foxs-undertale/ |archive-date=May 14, 2016 |url-status=dead}}</ref> <ref name="Kotaku Music">{{cite web |url=https://kotaku.com/undertale-has-one-of-the-greatest-final-boss-fights-in-1751201659 |title=''Undertale'' Has One Of The Greatest Final Boss Fights In RPG History |last=Schreier |first=Jason |website=[[Kotaku]] |date=January 5, 2016 |access-date=April 22, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160428031331/http://kotaku.com/undertale-has-one-of-the-greatest-final-boss-fights-in-1751201659 |archive-date=April 28, 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name="Kotaku Secrets">{{cite web |url=http://steamed.kotaku.com/players-still-havent-figured-out-all-of-undertales-secr-1733048190 |title=Players Still Haven't Figured Out All Of ''Undertale''<nowiki>'s</nowiki> Secrets |last=Grayson |first=Nathan |website=[[Kotaku]] |date=September 28, 2015 |access-date=April 19, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160217190652/https://steamed.kotaku.com/players-still-havent-figured-out-all-of-undertales-secr-1733048190 |archive-date=February 17, 2016 |url-status=dead}}</ref> <ref name="Mary Sue">{{cite web |url=http://www.themarysue.com/interview-undertale-game-creator-toby-fox/ |title=Interview: ''Undertale'' Game Creator Toby Fox |last=Isaac |first=Chris |website=[[The Mary Sue]] |date=December 10, 2015 |access-date=January 20, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151210182140/http://www.themarysue.com/interview-undertale-game-creator-toby-fox/ |archive-date=December 10, 2015 |url-status=dead}}</ref> <ref name="Metacritic">{{cite web |url=https://www.metacritic.com/game/undertale/critic-reviews/?platform=pc |title=''Undertale'' for PC Reviews |website=[[Metacritic]] |access-date=July 28, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151012005405/http://www.metacritic.com/game/pc/undertale |archive-date=October 12, 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name="Metacritic all time">{{cite web |url=http://www.metacritic.com/browse/games/score/metascore/all/pc/filtered?sort=desc |title=Best PC Video Games of All Time |website=[[Metacritic]] |access-date=July 28, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150807043134/http://www.metacritic.com/browse/games/score/metascore/all/pc/filtered?sort=desc |archive-date=August 7, 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name="NCL release date">{{cite news |title=世界的な大ヒットタイトル『''Undertale''』がNintendo Switchで発売！ |url=https://topics.nintendo.co.jp/c/article/13c60c96-1d22-11e8-a129-063b7ac45a6d.html |access-date=March 11, 2018 |work=Nintendo |archive-url=https://web.archive.org/web/20180310011558/https://topics.nintendo.co.jp/c/article/13c60c96-1d22-11e8-a129-063b7ac45a6d.html |archive-date=March 10, 2018 |url-status=live}}</ref> <ref name="NLife cult">{{cite web |url=https://www.nintendolife.com/news/2018/03/indie_smash_undertale_is_coming_to_switch_eventually |title=Indie Smash Undertale Is Coming To Switch "Eventually" |last=McFerran |first=Damien |work=[[Nintendo Life]] |date=March 9, 2018 |accessdate=June 27, 2023 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20180309054839/https://www.nintendolife.com/news/2018/03/indie_smash_undertale_is_coming_to_switch_eventually |archivedate=March 9, 2018 |url-status=live }}</ref> <ref name="Paste cult">{{cite web |url=http://www.pastemagazine.com/articles/2015/10/undertale-fan-makes-a-sequel-in-a-wrestling-game.html |title=''Undertale'' Fan Makes a Sequel... In a Wrestling Game? |last=Allen |first=Eric Van |website=[[Paste (magazine)|Paste]] |date=October 22, 2015 |access-date=January 21, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151025033939/http://www.pastemagazine.com/articles/2015/10/undertale-fan-makes-a-sequel-in-a-wrestling-game.html |archive-date=October 25, 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name="PC Gamer Review">{{cite web |url=http://www.pcgamer.com/undertale-review/ |title=''Undertale'' review |last=Cobbett |first=Robert |website=[[PC Gamer]] |date=September 29, 2015 |access-date=September 29, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150929231231/http://www.pcgamer.com/undertale-review/ |archive-date=September 29, 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name="Polygon Gameplay">{{cite web |url=http://www.polygon.com/2013/7/7/4497618/undertale-combines-classic-rpg-gameplay-with-a-pacifist-twist |title=''Undertale'' combines classic RPG gameplay with a pacifist twist |last=Farokhmanesh |first=Megan |website=[[Polygon (website)|Polygon]] |date=July 7, 2013 |access-date=September 25, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150926171853/http://www.polygon.com/2013/7/7/4497618/undertale-combines-classic-rpg-gameplay-with-a-pacifist-twist |archive-date=September 26, 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name="RPGamer Review">{{cite web |url=http://rpgamer.com/games/indie/undertale/reviews/undertalestrev1.html |title=''Undertale'' – Review |last=Welhouse |first=Zach |website=RPGamer |date=October 8, 2015 |access-date=January 21, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160514123711/http://rpgamer.com/games/indie/undertale/reviews/undertalestrev1.html |archive-date=May 14, 2016 |url-status=dead}}</ref> <ref name="rps funniest">{{cite news |url=https://www.rockpapershotgun.com/2015/12/16/funniest-pc-game-2015/ |title=The RPS Advent Calendar, Dec 16th: ''Undertale'' |date=December 16, 2015 |website=[[Rock Paper Shotgun]] |access-date=May 16, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151226135527/http://www.rockpapershotgun.com/2015/12/16/funniest-pc-game-2015/ |archive-date=December 26, 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name="RPS: Scrollbars">{{cite news |url=http://www.rockpapershotgun.com/2015/09/21/undertale/ |title=The RPG Scrollbars: ''Undertale'' |last=Cobbett |first=Richard |website=[[Rock Paper Shotgun]] |date=September 21, 2015 |access-date=October 31, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150921204409/http://www.rockpapershotgun.com/2015/09/21/undertale/ |archive-date=September 21, 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name="Seagaia">{{cite web |url=https://seagaia.wordpress.com/2013/05/25/toby-foxs-undertale-dev-2-dev-interview-1/ |title=Toby Fox's ''Undertale'' – DEV 2 DEV INTERVIEW #1 |last=Hogan |first=Sean |website=Seagaia |date=May 25, 2013 |access-date=January 20, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150926171839/https://seagaia.wordpress.com/2013/05/25/toby-foxs-undertale-dev-2-dev-interview-1/ |archive-date=September 26, 2015 |url-status=dead}}</ref> <ref name="Steam Spy">{{cite web |url=http://www.gamasutra.com/view/news/262548/GTA_5_leads_Steam_Spys_list_of_bestselling_2015_Steam_games.php |title=''GTA 5'' leads Steam Spy's list of best-selling 2015 Steam games |last=Wawro |first=Alex |website=[[Gamasutra]] |publisher=[[UBM TechWeb]] |date=December 22, 2015 |access-date=December 22, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222204636/http://www.gamasutra.com/view/news/262548/GTA_5_leads_Steam_Spys_list_of_bestselling_2015_Steam_games.php |archive-date=December 22, 2015 |url-status=dead}}</ref> <ref name="Undertale Art Book">{{cite book |last=Fox |first=Toby |date=2016 |title=''Undertale'' Art Book |url=https://www.fangamer.com/products/undertale-art-book |publisher=[[Fangamer]] |isbn=978-1-945908-99-6 |access-date=November 30, 2018 |archive-date=November 30, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181130202038/https://www.fangamer.com/products/undertale-art-book |url-status=live }}</ref> <ref name="Undertale FAQ">{{cite web |url=https://undertale.com/help/ |title=''Undertale'' Help, FAQ and Troubleshooting |publisher=[[Fangamer]] |access-date=August 20, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170617211837/https://undertale.com/help/ |archive-date=June 17, 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name="USgamer Music">{{cite web |url=http://www.usgamer.net/articles/note-block-beat-box-listening-to-hopes-and-dreams-from-undertale |title=Note Block Beat Box: Listening to 'Hopes and Dreams' from ''Undertale'' |last=Oxford |first=Nadia |website=[[USgamer]] |publisher=[[Gamer Network]] |date=April 21, 2016 |access-date=April 22, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160502124052/http://www.usgamer.net/articles/note-block-beat-box-listening-to-hopes-and-dreams-from-undertale |archive-date=May 2, 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name="USgamer Review">{{cite web |url=http://www.usgamer.net/articles/undertale-pc-review-the-art-of-surprise |title=''Undertale'' PC Review: The Art of Surprise |last=Mackey |first=Bob |website=[[USgamer]] |publisher=[[Gamer Network]] |date=September 30, 2015 |access-date=October 31, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151031172027/http://www.usgamer.net/articles/undertale-pc-review-the-art-of-surprise |archive-date=October 31, 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name="USgamer Moon">{{cite news |url=https://www.usgamer.net/articles/the-story-of-moon-the-anti-rpg-that-inspired-undertale |title=The Story of ''Moon'', the 'Anti-RPG' That Inspired ''Undertale'' |last=Oxford |first=Nadia |work=[[USgamer]] |publisher=[[Gamer Network]] |date=August 28, 2020 |access-date=September 1, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200828234252/https://www.usgamer.net/articles/the-story-of-moon-the-anti-rpg-that-inspired-undertale |archive-date=August 28, 2020 |url-status=live}}</ref> </references> </div> == Далшы жрїдла == * <!-- Bem 2022 --> {{cite book |last=Bem |first=Caroline |title=Video Games and Comedy |chapter=Humour in Pornographic Browser Games: From ''Undertale'' to ''Uddertale'', a Case Study |editor-last1=Giappone |editor-first1=Krista Bonello Rutter |editor-last2=Majkowski |editor-first2=Tomasz Z. |editor-last3=Švelch |editor-first3=Jaroslav |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |date=2022 |pages=307–324 |isbn=978-3-030-88337-9}} * <!-- Cayari 2023 --> {{cite journal |last=Cayari |first=Christopher |title=The Music of ''Undertale'': Participatory Culture, Video Game Music, and Creating Covers for YouTube |date=2023 |journal=International Journal of Education and the Arts |volume=24 |number=22 |issn=1529-8094 |doi=10.26209/IJEA24N22 |doi-access=free}} * <!-- Elvery 2023 --> {{cite journal |last=Elvery |first=Gabriel |title=''Undertale''''s Loveable Monsters: Investigating Parasocial Relationships with Non-Player Characters |journal=Games and Culture |volume=18 |issue=4 |date=2023 |issn=1555-4120 |doi=10.1177/15554120221105464 |doi-access=free |pages=475–497}} * <!-- Jagoda 2020 --> {{cite book |last=Jagoda |first=Patrick |title=Experimental Games: Critique, Play, and Design in the Age of Gamification |publisher=[[University of Chicago Press]] |date=2020 |isbn=978-0-226-63003-8}} * <!-- Kohlburn, Cho & Moore 2023--> {{cite journal |last1=Kohlburn |first1=Joseph |last2=Cho |first2=Hyerim |last3=Moore |first3=Hollis |title=Players' Perceptions of Sexuality and Gender-Inclusive Video Games a Pragmatic Content Analysis of Steam Reviews |journal=[[Convergence (journal)|Convergence]] |volume=29 |issue=2 |date=2023 |issn=1354-8565 |doi=10.1177/13548565221137481 |pages=379–399}} * <!-- Lind 2023 --> {{cite book |last=Lind |first=Stephanie |title=Authenticity in the Music of Video Games |publisher=[[Lexington Books]] |date=2023 |isbn=978-1-7936-2714-8}} * <!-- Seraphine 2018 --><!-- Verify this is peer-reviewed before citing. --> {{cite conference |last=Seraphine |first=Frederic |title=Ethics at Play in ''Undertale'': Rhetoric, Identity and Deconstruction |year=2018 |conference=DiGRA 2018 – The Game is the Message |publisher=[[Digital Games Research Association]] |url=https://dl.digra.org/index.php/dl/article/view/960 |access-date=February 18, 2025}} * <!-- Veale 2022 --> {{cite journal |last=Veale |first=Kevin |title='If Anyone's Going to Ruin Your Night, It Should Be You': Responsibility and Affective Materiality in ''Undertale'' and ''Night in the Woods'' |journal=[[Convergence (journal)|Convergence]] |volume=28 |issue=2 |date=2022 |issn=1354-8565 |doi=10.1177/13548565211014434 |pages=451–467}} * <!-- Youngblood 2018 --> {{cite book |last=Youngblood |first=Jordan |chapter='What Kind of Monster Are You...?': ''Undertale'', Queer Play, and Horror(ific) Video Games via Critical Gaming Literacy |pages=157–170 |title=Horror Literature and Dark Fantasy |editor-last=Fabrizi |editor-first=Mark A. |publisher=[[Brill Publishers]] |date=2018 |isbn=978-90-04-36625-1}} == Екстерны одказы == * {{Офіціална сторінка}} {{Undertale}} [[Катеґорія:Undertale| ]] [[Катеґорія:Відеогры з року 2015]] [[Катеґорія:Гры створены в GameMaker]] [[Катеґорія:Відеогры повязаны з комунітов ЛҐБТ]] [[Катеґорія:Белетрія о ґеноцідї]] [[Катеґорія:Переможцї оцїнїня Japan Game Award]] [[Катеґорія:Переможцї фестівалу незалежных гер]] [[Катеґорія:Незалежны гры]] [[Катеґорія:Відєогры фінанцованы посередництвом платформы Kickstarter]] [[Катеґорія:Гры про Linux]] [[Катеґорія:Гры про MacOS]] [[Катеґорія:Метафікчны відеогры]] [[Катеґорія:Гры про Nintendo Switch]] [[Катеґорія:Гры про PlayStation 4]] [[Катеґорія:Гры про PlayStation Vita]] [[Катеґорія:Портал фентезі]] [[Катеґорія:Лоґічны відеогры]] [[Катеґорія:Відеогры в ретро штілї]] [[Катеґорія:Научно-фантастічны ролёвы відеогры]] [[Катеґорія:Відеогры про єдного грача]] [[Катеґорія:Підземна белетрія]] [[Катеґорія:Відеогры о смутку]] [[Катеґорія:Відеогры о скелетах]] [[Катеґорія:Відеогры о часовых случках]] [[Катеґорія:Відеогры вывинуты в США]] [[Катеґорія:Відеогры з музиков од Тобі Фокса]] [[Катеґорія:Гры про Windows]] [[Катеґорія:Гры про Xbox Cloud Gaming]] [[Катеґорія:Гры про Xbox One]] [[Катеґорія:Відеогры з многыма концями]] 9mmpofepxzaouyuyt2ar7gl5klisdja Шаблона:Позначкы 10 25091 169592 2026-09-15T19:31:21Z Halajkovič 33393 Напрямлїня на [[Шаблона:Notelist]] 169592 wikitext text/x-wiki #redirect [[Шаблона:Notelist]] i64sxzixkkmo266s26qp0xb166usqhq Шаблона:Cite tweet 10 25092 169593 2026-09-15T19:35:29Z Halajkovič 33393 Створена сторінка: <includeonly>{{#invoke:cite tweet|main}}</includeonly><noinclude>{{documentation}}</noinclude> 169593 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:cite tweet|main}}</includeonly><noinclude>{{documentation}}</noinclude> 68a6vc2qauxvburafhefmwiuimiwhwt Модуль:Cite tweet 828 25093 169594 2026-09-15T19:35:50Z Halajkovič 33393 Створена сторінка: local TwitterSnowflake = require('Module:TwitterSnowflake') local err_msgs_t = { -- a sequence of snowflake date error messages; all must be terminated with a semicolon (;) ' <kbd>&#124;date=</kbd> / <kbd>&#124;number=</kbd> mismatch;', -- [1] ' <kbd>&#124;date=</kbd> required;', -- [2] ' Invalid <kbd>&#124;number=</kbd>;', -- [3] ' Missing or empty <kbd>&#124;number=</kbd>;', -- [4] ' Missing or empty <kbd>&... 169594 Scribunto text/plain local TwitterSnowflake = require('Module:TwitterSnowflake') local err_msgs_t = { -- a sequence of snowflake date error messages; all must be terminated with a semicolon (;) ' <kbd>&#124;date=</kbd> / <kbd>&#124;number=</kbd> mismatch;', -- [1] ' <kbd>&#124;date=</kbd> required;', -- [2] ' Invalid <kbd>&#124;number=</kbd>;', -- [3] ' Missing or empty <kbd>&#124;number=</kbd>;', -- [4] ' Missing or empty <kbd>&#124;user=</kbd>;' -- [5] } --[[--------------------------< S U P P R E S S _ U R L _ I N _ T I T L E >------------------------------------ This function searches for and suppresses urls in |title=, |script-title=, and |trans-title= parameters so that {{cite web}} won't emit 'External link in |title=' error messages when rendered In the redering, urls are correctly formed as they were in the original tweet. The function looks for valid schemes and then wraps them in <nowiki>..</nowiki> tags. ]] local function suppress_url_in_title (frame, title) local schemes = { -- schemes commonly found in tweets 'https://', 'http://', 'ftp://', } if title then -- when there is a title, suppress any urls with known schemes; abandon else for _, scheme in ipairs (schemes) do -- spin through the list of schemes looking for a match title = title:gsub (scheme, frame:callParserFunction ('#tag', {'nowiki', scheme})); -- replace the scheme with its nowiki'd form (a strip marker) end end return title; -- done; return <title> modified or not end --[[--------------------------< D A T E _ N U M B E R _ U R L _ G E T >---------------------------------------- extract |date= and |number= parameter values if present. Extract date from |number= and compare to |date=. contruct |url= for {{cite web}} from the base url and |number= and |user= returns nothing; adds date, number, url to <cite_args_t>; adds error message(s) to <errors_t>. ]] local function date_number_url_get (args_t, cite_args_t, errors_t) local err_msg_index; cite_args_t.url = 'https://x.com/'; -- initialize with minimal base url because {{cite web}} requires |url= if not args_t.user then table.insert (errors_t, err_msgs_t[5]); -- error: missing or empty |user= end if not args_t.date and not args_t.number then err_msg_index = 4; -- error: missing or empty |number= elseif tonumber (args_t.number) then -- |number= without |date=? use number if tonumber(args_t.number) then cite_args_t.date = args_t.date or (args_t.number and TwitterSnowflake.snowflakeToDate{ args = {id_str = args_t.number} }); -- prefer |date=; extract date from |number= else else cite_args_t.date = args_t.date; -- |number= appears to be invalid; use |date= if provided end cite_args_t.number = args_t.number; -- use |number= valid or not if args_t.user then -- |number= appears to have a valid value; if |user= has a value local lang_obj = mw.getContentLanguage(); local good, test_date = pcall (lang_obj.formatDate, lang_obj, 'Ymd', cite_args_t.date); if good then if 20240517 > tonumber (test_date) then -- the switch to x.com was completed 2024-05-17 cite_args_t.url = 'https://twitter.com/'; end if 20230723 > tonumber (test_date) then -- rebranded to x on 2023-07-23 cite_args_t.via = args_t.link == 'no' and 'Twitter' or '[[Twitter]]'; else cite_args_t.via = args_t.link == 'no' and 'X (formerly Twitter)' or '[[X (formerly Twitter)]]'; end end cite_args_t.url = cite_args_t.url .. args_t.user .. '/status/' .. args_t.number; -- construct |url= for {{cite web}} end elseif args_t.number then -- |number= with a value that can't be converted to a number; invalid err_msg_index = 3; -- error: invalid number (couldn't convert to number) elseif not args_t.number then -- |date= without |number= use date cite_args_t.date = args_t.date; -- |date= has a value, use it err_msg_index = 4; -- error: missing or empty |number= end if err_msg_index then table.insert (errors_t, err_msgs_t[err_msg_index]); -- invalid number or missing necessary parameters so abandon return; end err_msg_index = TwitterSnowflake.datecheck ({ args = { -- returns error message index number on error; nil else id_str = args_t.number or '', date = args_t.date or '', error1 = 1, -- these numbers are indexes into <err_msgs_t> to override snowflake default error messages error2 = 2, -- done this way to avoid long string comparison looking for error3 = 3 -- the undated-pre-twitter-epoch-post message }}); if 2 == err_msg_index then -- when no date and posted before twitter epoch cite_args_t.date = nil; -- suppress default date because {{cite tweet}} should not claim in its own voice that the undated post was posted 2010-11-04 end table.insert (errors_t, err_msgs_t[err_msg_index]); -- add error message end --[[--------------------------< M A I N >---------------------------------------------------------------------- construct parameter set for {{cite web}} from {{cite tweet}} parameters; do some error checking ]] local function main (frame) local args_t = require ('Module:Arguments').getArgs (frame); local cite_args_t = { title = suppress_url_in_title (frame, args_t.title), ['script-title'] = suppress_url_in_title (frame, args_t['script-title']), ['trans-title'] = suppress_url_in_title (frame, args_t['trans-title']), language = args_t.language, last1 = args_t.last1 or args_t.last, first1 = args_t.first1 or args_t.first, author1 = args_t.author1 or args_t.author, ['author-link'] = args_t['author-link'] or args_t.authorlink, others = args_t.retweet and ('Retweeted by ' .. args_t.retweet), type = args_t.link == 'no' and 'Tweet' or '[[Tweet (social media)|Tweet]]', location = args_t.location, -- why |location=? tweets are online; there is no publication place ['access-date'] = args_t['access-date'] or args_t.accessdate, ['archive-date'] = args_t['archive-date'] or args_t.archivedate, ['archive-url'] = args_t['archive-url'] or args_t.archiveurl, ['url-status'] = args_t['url-status'], ['url-access'] = args_t['url-access'], quote = args_t.quote, ref = args_t.ref, df = args_t.df, mode = args_t.mode } local errors_t = {'<span class="cs1-visible-error citation-comment"> <kbd>{{[[Template:Cite tweet|Cite tweet]]}}</kbd>:'}; -- initialize sequence of error messages with style tag date_number_url_get (args_t, cite_args_t, errors_t); -- add |date=, |number=, |url= to <cite_args_t> local author = ((cite_args_t.last1 and cite_args_t.first1) and cite_args_t.last1 .. ', ' .. cite_args_t.first1) or -- concatenate |last= with |first= for |author-mask= (cite_args_t.last1 and cite_args_t.last1) or -- only |last= for |author-mask= (cite_args_t.author1 and cite_args_t.author1:gsub('^%(%((.+)%)%)$', '%1')); -- |author= or |author1= stripped of accept-as-written markup for |author-mask= if author and args_t.user then cite_args_t['author-mask'] = author .. ' [@' .. (args_t.user or '') .. ']' -- concatenate <author> and |user= into |author-mask= elseif args_t.user then cite_args_t.author1 = '((' .. args_t.user .. '))'; -- just the user name for cs1|2 metadata cite_args_t['author-mask'] = '@' .. args_t.user; -- make a mask for display else -- here when neither <author> nor |user= cite_args_t.author1 = nil; -- so unset end local rendering = require ('Module:Citation/CS1')._citation (nil, cite_args_t, {CitationClass = 'web'}); ---------- error messaging ---------- if errors_t[2] then -- errors_t[2] nil when no errors if rendering:find ('cs1-visible-error', 1, true) then -- rendered {{cite web}} with errors will have this string errors_t[1] = errors_t[1]:gsub ('> <', '>; <'); -- insert semicolon to terminate cs1|2 error message string end errors_t[#errors_t] = errors_t[#errors_t]:gsub (';$',' ([[Template:Cite_tweet#Error_detection|help]])'); -- replace trailing semicolon with help link table.insert (errors_t, '</span>'); -- close style span tag if mw.title.getCurrentTitle():inNamespace (0) then -- mainspace only table.insert (errors_t, '[[Category:Cite tweet templates with errors]]'); -- add error category end rendering = rendering .. table.concat (errors_t); -- append error messaging, help links and catagories end return rendering; end --[[--------------------------< E X P O R T S >---------------------------------------------------------------- ]] return { main = main, -- entry points; {{#invoke:cite tweet|main|...}} is preferred [''] = main, -- but {{#invoke:cite tweet||...}} is also acceptable } ta5t21jgn7hypav1bwn6tqln3ap0f3b Шаблона:Sfnref 10 25094 169595 2026-09-15T19:38:10Z Halajkovič 33393 Напрямлїня на [[Шаблона:SfnRef]] 169595 wikitext text/x-wiki #redirect [[Template:SfnRef]] 8jjpismd5b9p47216va771rb6jysej8 Шаблона:SfnRef 10 25095 169596 2026-09-15T19:38:28Z Halajkovič 33393 Створена сторінка: {{safesubst<noinclude />:#invoke:Footnotes|sfnref}}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> 169596 wikitext text/x-wiki {{safesubst<noinclude />:#invoke:Footnotes|sfnref}}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> a5bwsbkzmzfw9xjrhfy0ur5p5priatn Шаблона:Icon 10 25096 169597 2026-09-15T19:39:26Z Halajkovič 33393 Створена сторінка: {{#invoke:Icon|main}}<noinclude> {{documentation}} <!-- Categories go on the /doc subpage, and interwikis go on Wikidata. --> </noinclude> 169597 wikitext text/x-wiki {{#invoke:Icon|main}}<noinclude> {{documentation}} <!-- Categories go on the /doc subpage, and interwikis go on Wikidata. --> </noinclude> m4ab9noabl8v4ki5cx6t5ksjcjh5u8o Модуль:Icon 828 25097 169598 2026-09-15T19:40:03Z Halajkovič 33393 Створена сторінка: -- This module implements [[Template:Icon]]. require("strict") local yesNo = require("Module:Yesno") local getArgs = require("Module:Arguments").getArgs local p = {} -- Determine whether we're being called from a sandbox local sandbox = mw.getCurrentFrame():getTitle():find('sandbox', 1, true) and '/sandbox' or '' -- Implements [[Template:Icon]] -- Returns the icon image corresponding to a string (like 'B') function p._main(args, data) local data_modul... 169598 Scribunto text/plain -- This module implements [[Template:Icon]]. require("strict") local yesNo = require("Module:Yesno") local getArgs = require("Module:Arguments").getArgs local p = {} -- Determine whether we're being called from a sandbox local sandbox = mw.getCurrentFrame():getTitle():find('sandbox', 1, true) and '/sandbox' or '' -- Implements [[Template:Icon]] -- Returns the icon image corresponding to a string (like 'B') function p._main(args, data) local data_module = 'Module:Icon/data'..sandbox data = data or mw.loadData(data_module) local code = args.class or args[1] local iconData if code then code = code:match('^%s*(.-)%s*$'):lower() -- trim whitespace and put in lower case iconData = data[code] end if not iconData then iconData = data._DEFAULT end return string.format( '[[File:%s%s%s|%s|class=noviewer|alt=%s]]', iconData.image, iconData.tooltip and '|' .. iconData.tooltip or '', iconData.link == false and '|link=' or '', args.size or '16x16px', iconData.alt or '' ) end -- Implements [[Template:Icon link]], a superset of [[Template:Icon]] -- Returns an icon, plus a suitably formatted wikilink function p._link(args, data) args.size = args.size or args.iconsize local icon = p._main(args, data) -- If no link given in args[2], default back to [[Template:Icon]] if not args[2] then return icon end -- Strip wiki markup out of link local getPlain = require("Module:Text").Text().getPlain local link = getPlain(args[2]) local display = args[3] or args[2] -- italicize display string, if requested if yesNo(args.i) or yesNo(args.italic) or yesNo(args.italics) then display = '<i>'..display..'</i>' end -- if display is link, just use standard wlink if link == display then return '<span class="nowrap">'..icon..' </span>[['..link..']]' end return '<span class="nowrap">'..icon..' </span>[['..link..'|'..display..']]' end function p.main(frame) local args = getArgs(frame,{parentFirst=true}) return p._main(args) end function p.link(frame) local args = getArgs(frame,{parentFirst=true}) return p._link(args) end p[''] = function (frame) return p._main(frame.args) end return p 7i1qzcjn891dcsvokxm98rcqxwkasz0 Модуль:TwitterSnowflake 828 25098 169599 2026-09-15T19:42:51Z Halajkovič 33393 Створена сторінка: local p = {} local Date = require('Module:Date')._Date function p.snowflakeToDate(frame) local format = frame.args.format or "%B %e, %Y" local epoch = tonumber(frame.args.epoch) or 1288834974 local id_str = frame.args.id_str if type(id_str) ~= "string" then error("bad argument #1 (expected string, got " .. type(id_str) .. ")", 2) end if type(format) ~= "string" then error("bad argument #2 (expected string, got " .. type(format) .. ")", 2) end if ty... 169599 Scribunto text/plain local p = {} local Date = require('Module:Date')._Date function p.snowflakeToDate(frame) local format = frame.args.format or "%B %e, %Y" local epoch = tonumber(frame.args.epoch) or 1288834974 local id_str = frame.args.id_str if type(id_str) ~= "string" then error("bad argument #1 (expected string, got " .. type(id_str) .. ")", 2) end if type(format) ~= "string" then error("bad argument #2 (expected string, got " .. type(format) .. ")", 2) end if type(epoch) ~= "number" then error("bad argument #3 (expected number, got " .. type(epoch) .. ")", 2) end local hi, lo = 0, 0 local hiexp = 1 local two32 = 2^32 for c in id_str:gmatch(".") do lo = lo * 10 + c if lo >= two32 then hi, lo = hi * 10^hiexp + math.floor(lo / two32), lo % two32 hiexp = 1 else hiexp = hiexp + 1 end end hi = hi * 10^(hiexp-1) local timestamp = math.floor((hi * 1024 + math.floor(lo / 4194304)) / 1000) + epoch return os.date(format, timestamp) end function p.getDate(frame) -- just pass frame directly to snowflakeToDate, this wraps it but the args are the same plus if (frame.args.id_str):match("%D") then -- not a number, so return -2 return -2 end frame.args.format = "%B %e, %Y" if frame.args.date then frame.args.date = mw.ustring.gsub(frame.args.date, "(%d%d%d%d)%a", "%1") end frame.args.epoch = tonumber(frame.args.epoch) or 1288834974 local epochdate = Date(os.date("%B %e, %Y", frame.args.epoch)) local twitterdate = Date(p.snowflakeToDate(frame)) if twitterdate == epochdate then -- created before epoch, so can't determine the date return -1 end local date = Date(frame.args.date) or 0 -- if we error here, then an input of no date causes an error, which is contrary to the entire way {{TwitterSnowflake/datecheck}} works return date - twitterdate end local function abs_datediff(x) if type(x) == 'number' then return math.abs(x) end return math.abs(x.age_days) end function p.datecheck(frame) local args = frame.args if not (args.date and args.id_str) then error('Must define date and id_str, even if they are blank.') end local errors = { args.error1 or 'Date mismatch of two or more days', args.error2 or 'No date, and posted before November 4, 2010', args.error3 or 'Invalid id_str' } if mw.title.getCurrentTitle():inNamespace(0) and args.error_cat then for i = 1, 3 do errors[i] = errors[i] .. '[[' .. args.error_cat .. ']]' end end if not args.date:match('^%s*$') then -- #if:{{{date|}}} local testResult = p.getDate{ args = { date = args.date, id_str = args.id_str }} if testResult == -2 then return errors[3] end if abs_datediff(testResult) > 1 then return errors[1] end elseif not args.id_str:match('^%s*$') then local testResult = p.getDate{ args = { id_str = args.id_str }} if testResult == -1 then return errors[2] end if testResult == -2 then return errors[3] end end end return p khfowsd9glcvpr7q9l5wtfn1h6n245w Шаблона:Cite game 10 25099 169600 2026-09-15T19:43:46Z Halajkovič 33393 Напрямлїня на [[Шаблона:Cite video game]] 169600 wikitext text/x-wiki #redirect [[Шаблона:Cite video game]] ohpe4nxbw2lhnwfk74qapb4jx4efsmb Шаблона:Cite video game 10 25100 169601 2026-09-15T19:44:02Z Halajkovič 33393 Створена сторінка: <includeonly>{{#if:{{#if:{{{developer|}}}|{{{title|}}}|{{{developer|}}}}} |{{Cite book | title = {{{title|}}} | trans-title = {{{trans-title|}}} | author = {{{developer|}}} | author2 = {{{developer2|}}} | author3 = {{{developer3|}}} | author4 = {{{developer4|}}} | author5 = {{{developer5|}}} | author6 = {{{developer6|}}} | author7 = {{{developer7|}}} | publisher = {{{publisher|}}} | date = {{{date|}}} | medium = {{{platform|}}} | edition = {{#if:{{{versi... 169601 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#if:{{#if:{{{developer|}}}|{{{title|}}}|{{{developer|}}}}} |{{Cite book | title = {{{title|}}} | trans-title = {{{trans-title|}}} | author = {{{developer|}}} | author2 = {{{developer2|}}} | author3 = {{{developer3|}}} | author4 = {{{developer4|}}} | author5 = {{{developer5|}}} | author6 = {{{developer6|}}} | author7 = {{{developer7|}}} | publisher = {{{publisher|}}} | date = {{{date|}}} | medium = {{{platform|}}} | edition = {{#if:{{{version|}}}|{{{version|}}}}} | at = {{#if:{{{scene|}}}|Scene: {{{scene|}}}|}}{{#if:{{{level|}}}|{{#if:{{{scene|}}}|.&#32;}}Level/area: {{{level|}}}}} | language = {{{language|}}} | quote = {{{quote|}}} | script-quote = {{{script-quote|}}} | trans-quote = {{{trans-quote|}}} | ref = {{{ref|}}} }} |{{Citation error|{{tl|Cite video game}} requires '''title''' and '''developer''' parameters}} }}</includeonly><noinclude> {{документація}} </noinclude> lsvfoqmbyxj9oxr8rm1e5q5ly87wbud Модуль:Icon/data 828 25101 169603 2026-09-15T19:54:33Z Halajkovič 33393 Створена сторінка: -- This module stores icon data for [[Module:Icon]]. -------------------------------------------------------------------------------- -- Icon data -------------------------------------------------------------------------------- local data = { fa = { image = "Featured article star.svg", tooltip = "Featured article", link = true, }, far = { image = "Cscr-star piece.png", tooltip = "Featured article review", link = true, }, farc = { image... 169603 Scribunto text/plain -- This module stores icon data for [[Module:Icon]]. -------------------------------------------------------------------------------- -- Icon data -------------------------------------------------------------------------------- local data = { fa = { image = "Featured article star.svg", tooltip = "Featured article", link = true, }, far = { image = "Cscr-star piece.png", tooltip = "Featured article review", link = true, }, farc = { image = "Cscr-star piece.png", tooltip = "Featured article removal candidate", link = true, }, ffa = { aliases = {"dfa"}, image = "Featured article star - cross.svg", tooltip = "Former featured article", link = true, }, fac = { aliases = {"fan"}, image = "Cscr-candidate.svg", tooltip = "Featured article candidate", link = true, }, ffac = { aliases = {"nofa"}, image = "Cscr-former.svg", tooltip = "Former featured article candidate", link = true, }, fl = { image = "Featured article star.svg", tooltip = "Featured list", link = true, }, flrc = { aliases = {"flr"}, image = "Cscr-star piece.png", tooltip = "Featured list removal candidate", link = true, }, ffl = { aliases = {"dfl"}, image = "Featured article star - cross.svg", tooltip = "Former featured list", link = true, }, flc = { aliases = {"fln"}, image = "Cscr-candidate.svg", tooltip = "Featured list candidate", link = true, }, fflc = { aliases = {"nofl"}, image = "Cscr-former.svg", tooltip = "Former featured list candidate", link = true, }, a = { image = "Symbol a class.svg", tooltip = "A-Class article", link = true, }, admin = { aliases = {"mop"}, image = "Wikipedia Administrator.svg", tooltip = "Administrator", link = true, }, dac = { aliases = {"daa"}, image = "Symbol unsupport A vote.svg", tooltip = "Demoted A-Class article", link = true, }, acc = { aliases = {"acn", "aac"}, image = "A candidate.svg", tooltip = "A-Class article candidate", link = true, }, noac = { aliases = {"faac"}, image = "Symbol unsupport A vote.svg", tooltip = "Failed A-Class article candidate", link = true, }, ga = { image = "Symbol support vote.svg", tooltip = "Good article", link = false, }, gar = { image = "GA Candidate Neutral vote(ChaosNil).svg", tooltip = "Good article reassessment", link = false, }, dga = { image = "Symbol unsupport vote.svg", tooltip = "Delisted good article", link = false, }, gan = { aliases = {"gac"}, image = "GA candidate.svg", tooltip = "Good article nominee", link = false, }, ga2 = { image = "Symbol neutral vote.svg", tooltip = "Good article, 2nd opinion", link = false, }, gah = { image = "Symbol wait.svg", tooltip = "Good article on hold", link = false, }, fgan = { aliases = {"noga", "gaf", "gf"}, image = "Symbol oppose vote.svg", tooltip = "Former good article nominee", link = false, }, fp = { image = "Cscr-featured.svg", tooltip = "Featured picture", link = true, }, fpc = { aliases = {"fpn"}, image = "Cscr-candidate.svg", tooltip = "Featured picture candidate", link = true, }, ffp = { image = "Cscr-former.svg", tooltip = "Former featured picture", link = true, }, vp = { image = "ENWP VP Logo.svg", tooltip = "Valued picture", link = true, }, vpc = { image = "Valued pics 1.svg", tooltip = "Valued picture candidate", link = true, }, fs = { image = "Cscr-featured.svg", tooltip = "Featured sound", link = true, }, ffs = { image = "Cscr-former.svg", tooltip = "Former featured sound", link = true, }, fsc = { image = "Cscr-candidate.svg", tooltip = "Featured sound candidate", link = true, }, fpo = { image = "Linecons big-star.svg", tooltip = "Before the featured portal process ceased in 2017, this had been designated as a featured portal.", link = true, }, fpor = { image = "Cscr-star piece.png", tooltip = "Featured portal review", link = true, }, ffpo = { image = "Featured article star - cross.svg", tooltip = "Former featured portal", link = true, }, fpoc = { image = "Cscr-candidate.svg", tooltip = "Featured portal candidate", link = true, }, ft = { image = "Cscr-featuredtopic.svg", tooltip = "Featured topic", link = true, }, ftrc = { image = "Cscr-star piece.png", tooltip = "Featured topic removal candidate", link = true, }, fft = { aliases = {"dft"}, image = "DFT candidate_cluster.svg", tooltip = "Former featured topic", link = true, }, ftc = { aliases = {"ftn"}, image = "FT candidate cluster.svg", tooltip = "Featured topic candidate", link = false, }, gt = { image = "Support cluster.svg", tooltip = "Good topic", link = false, }, gtrc = { image = "Symbol unsupport vote.svg", tooltip = "Good topic removal candidate", link = false, }, gtc = { aliases = {"gtn"}, image = "GA candidate cluster.svg", tooltip = "Good topic candidate", link = false, }, bplus = { aliases = {"b+"}, image = "Symbol bplus class.svg", tooltip = "Bplus-Class article", link = true, }, b = { image = "Symbol b class.svg", tooltip = "B-Class article", link = true, }, br = { aliases = {"bcr"}, image = "Bclass-checklist.svg", tooltip = "B-Class review", link = true, }, c = { image = "Symbol c class.svg", tooltip = "C-Class article", link = true, }, start = { image = "Symbol start class.svg", tooltip = "Start-Class article", link = true, }, stub = { image = "Symbol stub class.svg", tooltip = "Stub-Class article", link = true, }, list = { aliases = {"comparison"}, image = "Symbol list class.svg", tooltip = "List-Class article", link = false, }, no = { image = "Crystal button cancel.svg", tooltip = "Unknown-Class article", link = true, }, book = { image = "Symbol book class2.svg", tooltip = "Wikipedia book", link = true, }, category = { aliases = {"cat", "categ"}, image = "Symbol category class.svg", tooltip = "Category", link = false, }, disambiguation = { aliases = {"dab", "disamb", "disambig"}, image = "Symbol dab class.svg", tooltip = "Disambiguation page", link = true, }, image = { aliases = {"file"}, image = "Symbol file class.svg", tooltip = "File", link = true, }, needed = { image = "Symbol needed class.svg", tooltip = "Needed article", link = false, }, outline = { image = "Global thinking.svg", tooltip = "Outline", link = false, }, portal = { image = "Symbol portal class.svg", tooltip = "Portal", link = true, }, project = { image = "Symbol project class.svg", tooltip = "Project page", link = false, }, redirect = { aliases = {"red", "redir"}, image = "Symbol redirect vote2.svg", tooltip = "Redirect", link = true, }, template = { aliases = {"temp", "templ"}, image = "Symbol template class pink.svg", tooltip = "Template", link = false, }, essay = { image = "Essay.svg", tooltip = "Essay", link = false, }, na = { image = "Symbol na class.svg", tooltip = "Non-article page", link = true, }, aa = { image = "Yes check.svg", tooltip = "Audited article of limited subject matter", link = false, }, da = { image = "Symbol oppose vote.svg", tooltip = "Demoted article", link = false, }, dyk = { image = "Symbol question.svg", tooltip = "Did You Know?", link = false, }, dyk2 = { image = "DYK questionmark icon.svg", tooltip = "Did You Know?", link = false, }, pr = { image = "Nuvola apps kedit.png", tooltip = "Peer review", link = true, }, ppr = { image = "Nuvola apps kedit.png", tooltip = "Portal peer review", link = true, }, q = { aliases = {"question"}, image = "Symbol question.svg", tooltip = "Question", link = false, }, cleanup = { image = "Edit-clear.svg", tooltip = "Cleanup work", link = false, }, qi = { image = "Quality images logo.svg", tooltip = "Quality image on Wikimedia Commons", link = false, }, vi = { image = "Valued image seal.svg", tooltip = "Valued image on Wikimedia Commons", link = false, }, tfa = { image = "Wikipedia-logo.svg", tooltip = "Today's Featured Article", link = true, }, tfl = { image = "Wikipedia-logo.svg", tooltip = "Today's Featured List", link = true, }, itn = { image = "Globe current.svg", tooltip = "In The News", link = true, }, otd = { image = "Nuvola apps date.svg", tooltip = "On This Day", link = true, }, wikiproject = { image = "People icon.svg", tooltip = "WikiProject", link = false, }, goce = { image = "Writing Magnifying.PNG", tooltip = "Guild of Copy Editors", link = true, }, wikipedia = { image = "Wikipedia-logo.svg", tooltip = "Wikipedia page", link = true, }, commons = { image = "Commons-logo.svg", tooltip = "Commons page", link = true, }, wikiquote = { image = "Wikiquote-logo.svg", tooltip = "Wikiquote page", link = false, }, wikiversity = { image = "Wikiversity logo 2017.svg", tooltip = "Wikiversity page", link = true, }, wikibooks = { image = "Wikibooks-logo.svg", tooltip = "Wikibooks page", link = true, }, wikisource = { image = "Wikisource-logo.svg", tooltip = "Wikisource page", link = true, }, wiktionary = { image = "Wiktionary-logo.svg", tooltip = "Wiktionary page", link = true, }, wikinews = { image = "Wikinews-logo.svg", tooltip = "Wikinews page", link = true, }, wikispecies = { image = "Wikispecies-logo.svg", tooltip = "Wikispecies page", link = true, }, wikidata = { image = "Wikidata-logo.svg", tooltip = "Wikidata page", link = false, }, wikivoyage = { image = "Wikivoyage-logo.svg", tooltip = "Wikivoyage page", link = true, }, mediawiki = { image = "MediaWiki-2020-icon.svg", tooltip = "MediaWiki", link = true, }, phabricator = { aliases = {"phab"}, image = "Favicon-Phabricator-WM.svg", tooltip = "Phabricator", link = false, }, wikitech = { image = "Wikitech-2021-blue-icon.svg", tooltip = "Wikitech", link = true, }, meta = { image = "Wikimedia Community Logo.svg", tooltip = "Meta-wiki page", link = false, }, four = { aliases = {"4a"}, image = "Four Award with draft icon.svg", tooltip = "Four Award", link = false, }, million = { image = "Million award logo.svg", tooltip = "Million Award", link = true, }, module = { image = "Lua-logo-nolabel.svg", tooltip = "Module", link = false, }, vital = { image = "Círculos_Concéntricos.svg", tooltip = "Vital article", link = false, }, potd = { image = "Wikipedia-logo.svg", tooltip = "Picture of the Day", link = true, }, draft = { image = "Symbol draft class.svg", tooltip = "Draft-Class article", link = true, }, user = { image = "Symbol user class.svg", tooltip = "User-Class article", link = true, }, info = { image = "Information icon.svg", tooltip = "Information", link = false, }, discussionnotificaion = { image = "Echo edit-user-talk icon.svg", tooltip = "Discussion", link = true, }, alert = { image = "OOjs UI icon alert.svg", tooltip = "Black alert", link = true, }, ['alert-imagewarning'] = { image = "OOjs UI icon alert image warning.svg", tooltip = "Alert", link = true, }, ['alert-constructive'] = { image = "OOjs UI icon alert-constructive.svg", tooltip = "Green alert", link = true, }, ['alert-blackred'] = { image = "OOjs UI icon alert destructive black-darkred.svg", tooltip = "Black, white, and red alert", link = true, }, barnstar2 = { image = "Original Barnstar Hires.svg", tooltip = "Original barnstar hires", link = false, }, barnstar = { image = "Original Barnstar.png", tooltip = "Original barnstar", link = false, }, gareview = { aliases = {"ganrv"}, image = "Good article review icon.svg", tooltip = "Good article review", link = false, }, new = { aliases = {"stork"}, image = "Symbol Stork.svg", tooltip = "New", link = true }, _DEFAULT = { image = "Symbol question.svg", link = false, } } -------------------------------------------------------------------------------- -- End icon data -------------------------------------------------------------------------------- -- Make aliases work the same as normal keys, and remove the "aliases" subtables. local ret= {} for code, iconData in pairs(data) do iconData.canonicalCode = code if iconData.aliases then for _, alias in ipairs(iconData.aliases) do ret[alias] = iconData end iconData.aliases = nil end ret[code] = iconData end return ret orhqy6iez91aq2a26989x2hpsd451lm ЛЕМ.fm 0 25102 169611 2026-09-16T00:48:48Z Flipdot 23893 Напрямлїня на [[Лем.fm]] 169611 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Лем.fm]] 27e06kv2eijpnsyy37pkekatnrokeiz ЛЕМ.фм 0 25103 169612 2026-09-16T00:49:17Z Flipdot 23893 Напрямлїня на [[Лем.fm]] 169612 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Лем.fm]] 27e06kv2eijpnsyy37pkekatnrokeiz LEM.fm 0 25104 169613 2026-09-16T00:49:53Z Flipdot 23893 Напрямлїня на [[Лем.fm]] 169613 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Лем.fm]] 27e06kv2eijpnsyy37pkekatnrokeiz Шаблона:Інфобокс відеогра 10 25105 169614 2026-09-16T08:27:25Z Halajkovič 33393 Створена сторінка: <includeonly>{{Infobox | bodystyle = width: 23em; font-size: 89% | abovestyle = background-color: #E9EAEE; | headerstyle = background-color: #E9EAEE; | title = {{#ifeq:{{{italic_title|}}}|no||{{DISPLAYTITLE:''{{PAGENAME}}''}}}} | above = {{{назва|{{{title|{{PAGENAME}}}}}}}} | image = {{#if:{{{образ|{{{image|}}}}}}|{{{образ|{{{image}}}}}}{{#if:{{{опис|{{{caption|}}}}}}|<br>{{{опис|{{{caption}}}}}}}}}} | labe... 169614 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Infobox | bodystyle = width: 23em; font-size: 89% | abovestyle = background-color: #E9EAEE; | headerstyle = background-color: #E9EAEE; | title = {{#ifeq:{{{italic_title|}}}|no||{{DISPLAYTITLE:''{{PAGENAME}}''}}}} | above = {{{назва|{{{title|{{PAGENAME}}}}}}}} | image = {{#if:{{{образ|{{{image|}}}}}}|{{{образ|{{{image}}}}}}{{#if:{{{опис|{{{caption|}}}}}}|<br>{{{опис|{{{caption}}}}}}}}}} | label1 = Вывоярь | data1 = {{{вывоярь|{{{developer|}}}}}} | label2 = Выдаватель | data2 = {{{выдаватель|{{{publisher|}}}}}} | label3 = Жанер | data3 = {{{жанер|{{{genre|}}}}}} | label4 = Платформа | data4 = {{{платформа|{{{platforms|}}}}}} | label5 = Датум выданя | data5 = {{{датум_выданя|{{{released|}}}}}} | label6 = Режім гры | data6 = {{{режім|{{{modes|}}}}}} | label7 = Язык | data7 = {{{язык|{{{language|}}}}}} | header10 = {{#if:{{{режісер|{{{director|}}}}}}{{{сценаріста|{{{writer|}}}}}}{{{дізайнер|{{{designer|}}}}}}{{{проґраматор|{{{programmer|}}}}}}{{{умелець|{{{artist|}}}}}}{{{композітор|{{{composer|}}}}}}|Творцёве}} | header10style = background-color: #e0e0e0; | label11 = Режісер | data11 = {{{режісер|{{{director|}}}}}} | label12 = Сценаріста | data12 = {{{сценаріста|{{{writer|}}}}}} | label13 = Герный дізайнер | data13 = {{{дізайнер|{{{designer|}}}}}} | label14 = Проґраматор | data14 = {{{проґраматор|{{{programmer|}}}}}} | label15 = Умелець | data15 = {{{умелець|{{{artist|}}}}}} | label16 = Композітор | data16 = {{{композітор|{{{composer|}}}}}} | header20 = {{#if:{{{мотор|{{{engine|}}}}}}{{{носіч|{{{media|}}}}}}|Технічны детайлы}} | header20style = background-color: #e0e0e0; | label21 = Мотор | data21 = {{{мотор|{{{engine|}}}}}} | label22 = Носіч | data22 = {{{носіч|{{{media|}}}}}} | header30 = {{#if:{{{попередня|{{{prev|}}}}}}{{{наслїдуюча|{{{next|}}}}}}|Серія гер}} | header30style = background-color: #e0e0e0; | label31 = Попередня гра | data31 = {{{попередня|{{{prev|}}}}}} | label32 = Наслїдуюча гра | data32 = {{{наслїдуюча|{{{next|}}}}}} | label33 = Офіціална сторінка | data33 = {{{офіціална_сторінка|{{{website|}}}}}} }}</includeonly><noinclude> == Хоснованя == Порожня шаблона про копірованя до статей о відеограх. Можете хосновати ай анґліцькы назвы параметрів (developer, publisher, genre і т. д.). <pre> {{Інфобокс відеогра | назва = | образ = <!-- напр. [[Файл:Logo.png|250px]] --> | опис = | вывоярь = | выдаватель = | жанер = | платформа = | датум_выданя = | режім = | язык = | режісер = | сценаріста = | дізайнер = | проґраматор = | умелець = | композітор = | мотор = | носіч = | попередня = | наслїдуюча = | офіціална_сторінка = }} </pre> [[Катеґорія:Шаблоны:Відеогры]] </noinclude> m3tmy9vncfck7ptf44p2cvurinx1owa Воловиця (Берегӯвськый район) 0 25106 169619 2026-09-16T09:43:13Z Rue323 31002 Rue323 переменовав сторінку [[Воловиця (Берегӯвськый район)]] на [[Воловиця (Берегӱвськый район)]] 169619 wikitext text/x-wiki #ПЕРЕНАПРАВЛЕННЯ [[Воловиця (Берегӱвськый район)]] iyuf4vtm3rpimj5thsu5cy4j0g6s3tg Неґровець 0 25107 169621 2026-09-16T09:43:25Z Rue323 31002 Rue323 переменовав сторінку [[Неґровець]] на [[Неґровиць]] 169621 wikitext text/x-wiki #ПЕРЕНАПРАВЛЕННЯ [[Неґровиць]] 46niqbcz1r8cghki1qh67w2hl6g06h8 Заболотноє (Закарпатьска область) 0 25108 169623 2026-09-16T09:44:17Z Rue323 31002 Rue323 переменовав сторінку [[Заболотноє (Закарпатьска область)]] на [[Шардик]] 169623 wikitext text/x-wiki #ПЕРЕНАПРАВЛЕННЯ [[Шардик]] 13pkbo7c8z5osjg322e5aimsbpz7k6n