Вікіпедія ruewiki https://rue.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter Медіа Шпеціална Діскузія Хоснователь Діскузія з хоснователём Вікіпедія Діскузія ку Вікіпедії Файл Діскузія ку файлу MediaWiki Діскузія ку MediaWiki Шаблона Діскузія ку шаблонї Поміч Діскузія ку помочі Катеґорія Діскузія ку катеґорії TimedText TimedText talk Модуль Обговорення модуля Подія Обговорення події Блуз 0 501 170116 169188 2026-09-22T06:27:46Z InternetArchiveBot 22034 Add 1 book for [[Вікіпедія:Перевірителность]] (20260922)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 170116 wikitext text/x-wiki {{Діалект|Пряшівскый діалект русиньского языка|пряшівскым діалектом|пряшівскый}} '''Блуз''' ці '''блюз''' (з {{lang-en|blues}} {{МФА|[blu:z]}}, скорочіня од „blue devils“) є [[музика|музичный]] штіл, котрый взникнув в афроамерицькій рабскій комунітї в 19.&nbsp;сторочу в [[США]].<ref name="dexon">{{cite web |url=https://dexonline.ro/definitie/blues/835580 |title=blues |publisher=Dexonline |access-date=2026-09-05 |language=ro}}</ref> Блюз є світьска музика, выходяча з реліґійных [[Ґоспел|ґоспелів]] і шпірітуалів і є дуже овпливнена африцьков музиков автохтонных народів. На роздїл од шпірітуалів была в оріґіналнім блюз кладжена вага на соловый [[спів]]. Часто было хоснованя моделу кликаня-одповідь.<ref name="britannica-blues">{{cite web |url=https://www.britannica.com/art/blues-music |title=Blues |publisher=Encyclopedia Britannica |date=2024-07-25 |access-date=2026-09-05 |language=en}}</ref> Соловый голос быв пізнїше допроваджаный [[музичный інштрумент|музичным інштрументом]], барз часто [[ґітара|ґітаров]]. Слово блюз в анґліцькім языку выражать депресівный став, што характерізує і много блюзовых складеб.<ref name="esu">{{cite web |url=https://esu.com.ua/article-35586 |title=Блюз |author=В. С. Симоненко |website=Енциклопедія Сучасної України |date=2004 |access-date=2026-09-05 |language=uk}}</ref> Часто ся але обявують і складбы з веселым, фіґлярьскым ці сексуалным обсягом, єднак к характерістічным рисам того жанру належить, же текст скорше выражать почутя, як розповідать історію.<ref name="britannica-blues" /> Блюз дав пряму основу [[джез]]у, [[реґтайм]]у, [[кантрі]] (кантрі музику блюз в 19. сторочу лем овпливнив бо она выникла в 18. сторочу), [[рокенрол]]у, [[рок]]у і далшым штілам западоевропской [[популарна музика|популарной музикы]] і овпливнило і много композіторів [[класічна музика|класічной музикы]],<ref>{{cite book |last=Dorůžka |first=Lubomír |title=Panoráma populární hudby 1915/1969 |publisher=Mladá fronta |location=Praha |year=1987 |pages=24-26 |language=cs}}</ref> і непряму основу про [[гіпгоп]], [[поп мюзік]]. == Форма == Найчастїшов і основнов формов блюз є дванадцятьтактова все докола повторяна слючка зо слїдуючім складом: {| class="wikitable" |'''Такт''' |'''Гармонічна функція''' |- |1. - 4. |[[Тоніка]] |- |5. - 6. |[[Субдомінанта]] |- |7. - 8. |[[Тоніка]] |- |9. |[[Домінанта (музика)|Домінанта]] |- |10. |[[Субдомінанта]] |- |11. |[[Тоніка]] |- |12. |[[Домінанта (музика)|Домінанта]] |} Прикладом простого блюзового допроваджаня є наслїдня поступность [[Акордова значка|акордовых значок]]: * <math> | E^7 | E^7 | E^7 | E^7 | A^7 | A^7 | E^7 | E^7 | H^7 | A^7 | E^7 | H^7 | \,\!</math> == Мелодія == [[Мелодія|Мелодіка]] выходить з [[блюзова пентатоніка|блюзовой пентатонікы]], котра є обычайно росшырёвана до дакотрых вецеґрадовых [[Блюзова шкала|блюзовых шкал]]. Тіпічна є неточность меджі [[Дурова шкала|дуровым]] і [[Молова шкала|моловым]] характером складбы - хоснованя великой і малой [[Терція (музика)|терції]] і великой і малой [[Септіма (музика)|септімы]] (окреме часте є дурове допроводжаня в комбінації з моловов мелодічнов лініов). Далшым характерістічным тоном (єдным з тзв. ''blue notes'') є зменшана [[квінта (музика)|квінта]]. == Рітм == Про блюз є тіпічне штиртактове членїня такту, де є але кажда четвертина дале дїлена на дванадцятины – їднать ся о [[Тріола (музика)|тріоловый]] рітм з одлегченов (або цілком вышмаренов) другов дванадцятинов у каждій тріолї. Тым выникать характерістічный „колысавый рітм“, котрый годен приближыти наприклад як повторяня слабік „дуба-дуба-дуба-дуба“. В мелодії є з облюбов выужывано [[Сінкопа|сінкоп]] і нароком неточного фразованя, котре ся „не змістить“ до основного рітму – тым є окрем гармонічного напнутя досягнуте і рітмічне напнутя меджі допроводжанём і соловов (співнов) лінков. == Представителї == [[Файл:RobertCray.jpg|thumb|Блюзовый ґітаріста [[Роберт Крей]]]] {{columns-list|colwidth=25em| * [[Ерік Клептон]] * [[Роберт Джонсон]] * [[Чарлі Паттон]] * [[Лідбеллі]] * [[Блайнд Лемон Джефферсон]] * [[Лоні Джонсон]] * [[Біссі Сміт]] * [[Біґ Білл Брунзі]] * [[Муді Вотерс]] * [[Гожлін Волф]] * [[Сонні Бой Віліамсон]] * [[Джон Лі Гукер]] * [[Лузъяна Ред]] * [[Баді Ґай]] * [[Отіс Раш]] * [[Фреді Кінґ]] * [[Алберт Кінґ]] * [[Б. Б. Кінґ]] * [[Айк Тарнер]] * [[Рей Чарлз]] * [[Петер Ґрін]] * [[Стіві Вей Вауґган]] }} == Референції == {{референції}} {{stub}} == Жрїдла == * {{cite web |url=https://dexonline.ro/definitie/blues/835580 |title=blues |publisher=Dexonline |access-date=2026-09-05 |language=ro}} == Література == * {{cite book |last=Gioia |first=Ted |title=Delta Blues: The Life and Times of the Mississippi Masters Who Revolutionized American Music |url=https://archive.org/details/deltablueslifeti0000gioi |publisher=W. W. Norton & Company |location=New York |year=2009 |isbn=978-0-393-33750-1 |language=en}} [[Катеґорія:Музичны штилы]] ciunythc2aeibus36xlkha2gkf6l8wy Йоґа 0 690 170106 168592 2026-09-22T06:19:59Z InternetArchiveBot 22034 Add 1 book for [[Вікіпедія:Перевірителность]] (20260922)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 170106 wikitext text/x-wiki [[Файл:Shiva_Bangalore.jpg|альт=Статуя Шівы у йоґовуй позиції лотоса (падмасані)|міні|Статуя [[Шіва|Шівы]] у йоґовуй позиції лотоса (''падмасані'')]] [[Файл:Patanjali_Statue.jpg|міні|Статуя Панатджалі, автора Йоґа-сутры Патанджалі, у процесі медитації у позиції лотоса]] {{commonscat|Yoga}} '''Йо́ґа''' ([[Санскріт|санскрит]] योग <span class="IPA">[[Меджінародный фонетічный алфавіт|[joːɡɐ]]]</span>, буквално „ярмо“ вадь „унія“) є зберька фізичных, менталных и духовных практик авадь дисциплін, котрі ся заклали у [[Старовіка Індія|Давнюй Індії]], цільов котрых є контроль (зато и зязок из „ярмом“) над тілом тай розумом на пути д спасіню<ref>Keown 2004, ''Yoga''.</ref><ref>Johnson 2009, ''Yoga''.</ref> у гіндуїстськых, [[Джайнізм|джайністськых]] тай [[Будгізм|буддистськых]] традиціях. Хоть сут верзії, ож йоґа має доведичні коріня, першый спомин за неї ся фіксує у першому тысячрочови до нашої еры. Она ся заклала на ворошных практиках народув восточного басейна [[Ґанґа (ріка)|рікы Ґанґа]], у тому числі на ведичных елементах.<ref>Crangle 1994, бб.&nbsp;1–6.</ref><ref>Crangle 1994, бб.&nbsp;103–138.</ref> Похожі на йоґові практикы ся споминавут у Ріґведі<ref>Werner 1977.</ref> тай шорі ранньых Упанішадув,<ref>Ayyangar 1938, б.&nbsp;2.</ref> айбо системачні концепції йоґы ся появили бігом пятого тай шестого сторочув до н.&nbsp;е.&nbsp;у давньоіндійськых кываньох ''санняса'' тай ''шрамана'', у тум числі джайнізмі тай буддизмі.<ref>Samuel 2008, б.&nbsp;8.</ref> Класичный текст за гіндуїстську йоґу, „Йоґа-сутра Патанджалі“, закладеный на дуалістичнуй ортодокснуй філозофії ''самкхя'' из вливом буддизма, датує ся першыма сторочами нашої еры.<ref>Bryant 2009, б.&nbsp;xxxiv.</ref><ref>Desmarais 2008, бб.&nbsp;16–17.</ref><ref>Bryant (2009, б.&nbsp;xxxiv): „Булшина ученых датувут текст зачатком нашої еры (приблизно першоє-другоє стороча)“. ''„Most scholars date the text shortly after the turn of the Common Era (circa first to second century).“''</ref> Межи 9.&nbsp;тай 11.&nbsp;сторочами ся зачали появляти тексты за гатга-йоґу, котра ся базує на традиції ''тантра''. Йоґа має світову популарность, айбо у западнум світі пуд понятьом „йоґа“ розумівут сучасну форму гатга-йоґы тай вид фізичної и релаксувучої вправы,<ref name=":0">Burley 2000, бб.&nbsp;1–2.</ref> котра ся булшинов чинит ''асанами''&nbsp;— разными поставами тіла;<ref>{{Cite paper|last=De Michelis|first=Elizabeth|url=https://wzukusers.storage.googleapis.com/user-31520575/documents/5a57bf9c24c23ZrCu301/Survey_of_Modern_Yoga_De_Michelis_2007.pdf|title=A Preliminary Survey of Modern Yoga Studies|volume=3 (1)|number=1–19|year=2007|format=PDF|language=анґліцькы|doi=10.1163/157342107X207182|series=Asian Medicine, Tradition and Modernity}}</ref> традиційна йоґа ся межи тым фокусує на медитації тай сепарації уд земного.<ref name=":0" /><ref>King 1999, б.&nbsp;67: „Челядь на западі розуміє пуд йоґов варіацію сучасных пережывань за здоровля тай фізичну форму тай спосуб бороти ся из стресом тай сучасными каждоденными проблемами. Айбо сесе всьо має дуже мало общого из традиційными практиками у гатарах усталеных традицій авадь течій (''сампрадая'') учителя (''ґуру'') тай учня (''шішя''), структурованых подля ієрархічных стадій розвоя тай переплетеных из аскетичным способом жывота тай світониканьом, котрі дуже далекі уд пережывань сучасного западного бывателя великого вароша“. ''„Many westerners see yoga as a variation on the modern concern for health and fitness and a means of overcoming the stresses and strains of modern day living. Most of what passes for yoga in this context, however, bears little relation to traditional practices, institutionalised as they were within established traditions or lineages (sampradaya) of teacher (guru) and pupil (śiṣya), structured according to hierarchical and initiatory stages of development and bound up with an ascetic lifestyle and world-view very different from the concerns of the modern western urbanite.“''</ref><ref>Jantos 2012, бб.&nbsp;362–363.</ref> Популаризовали ї індійські ґуру по успішнуй адаптації гіндуїстськым монахом и реліґійным учительом Свамі Вівеканандов йоґы без асан у другуй половині 19.&nbsp;стороча&nbsp;– на зачаткови 20.&nbsp;стороча.<ref>White 2011, б.&nbsp;xvi–xvii, 2.</ref> Вівекананда познакомив запад из Йоґа-сутров, тай они ся укріпили по популаризації гатга-йоґы у 20.&nbsp;сторочови.<ref>White 2014, бб.&nbsp;xvi–xvii.</ref> == Етимолоґія == Санскритовый [[Назывникы|назывник]] योग (йоґа) походит уд пня युज् (юдж) „припойовати, зєдновати, опанововати, брати у ярмо“.<ref>Satyananda 2008, б.&nbsp;1.</ref><ref name=":1">Jones & Ryan 2007, б.&nbsp;511.</ref> Подля верзії Констанс Джонс тай Джеймса Раяна, авторув „Енциклопедії гіндуїзма“, зязок из игом узятый из концентрації ранньых практик конкретно на контрольови над чуствами, а пак назывку виділи ги метафору на „припойованя“ вадь „заярмльованя“ до Бога ци божественного.<ref name=":1" /> У „Принстонському словникови буддизма“ Роберт Базвелл тай Доналд Лопез товмачат „yoga“ ги „зязок“, „(само)контроль“ тай за асоціаційов и „духовну дисципліну“.<ref>Buswell & Lopez 2014, ''yoga''.</ref> У „Вступови до гіндуїзма“ Ґевін Флад капчат контроль над розумом ги його „заярмльованя“.<ref>Flood 1996, б.&nbsp;95.</ref> Подля изглядователя гіндуїзма тай буддизма Майкла Бырлія, першый раз слово „йоґа“ ся споминат у гімнови 5.81.1 Ріґведы, присяченому сходячому Богови-Сонцьови, тай інтерпретує ся як „ярмо“ вадь „контроль“.<ref>Burley 2000, б.&nbsp;25.</ref><ref>{{Cite book|last=Aurobindo|first=Sri|title=The Secret of Veda|url=https://archive.org/details/secretofveda0000ghos|year=1916, reprinted 1995|page=[https://archive.org/details/secretofveda0000ghos/page/n540 529]|isbn=978-0-914955-19-1|language=анґліцькы|chapter=A Hymn to Savitri V.81}}</ref> Санскритськый ґраматішта-філолоґ Па́ніні у 4.&nbsp;сторочови до н.&nbsp;е.&nbsp;писав, ож термін „йоґа“ годен мати два походжіня: ''yujir yoga'' („давати у ярмо“) авадь ''yuj samādhau'' („концентровати ся“).<ref>{{Cite book|last=Dasgupta|first=Surendranath|year=1975|title=A History of Indian Philosophy|page=226|place=Delhi, India|publisher=Motilal Banarsidass|language=анґліцькы|isbn=81-208-0412-0|volume=Vol. 1}}</ref> У контексті Йоґа-сутры, традиційні коментаторы рахувут другый варіант правилнов етимолоґійов.<ref>Bryant 2009, б.&nbsp;5.</ref> Подля першого коментатора Йоґа-сутры Вясы,<ref>Bryant 2009, б.&nbsp;xxxix.</ref> „йоґа“ значит ''samadhi'', т.є. концентрацію.<ref>{{Cite book|last=Aranya|first=Swami Hariharananda|year=2000|title=Yoga Philosophy of Patanjali with Bhasvati|page=1|location=Calcutta, India|publisher=University of Calcutta|isbn=81-87594-00-4|language=анґліцькы}}</ref> За челядника, котрый практикує йоґу вадь ревно ся держит йоґової [[Філозофія|філозофії]], знає ся казати, ож ун ''йоґі'' (योगी, <abbr title="International Alphabet of Sanskrit Transliteration, „Межинародный алфавіт на транслітерацію санскрита“"><span style="font-variant:small-caps">IAST</span></abbr> ''yogī''); на жун ся хоснує термін ''йоґіні'' (योगिनी, <abbr title="International Alphabet of Sanskrit Transliteration, „Межинародный алфавіт на транслітерацію санскрита“"><span style="font-variant:small-caps">IAST</span></abbr> ''yoginī''). == Жерела == * {{Cite book|last=Ayyangar|first=T. R. S.|year=1938|title=The Yoga Upanishads|url=https://archive.org/stream/TheYogaUpanishads/TheYogaUpanisadsSanskritEngish1938#page/n3/mode/2up|publisher=The Adyar Library|place=Madras|language=анґліцькы}} * {{Cite book|title=The Yoga Sutras of Patañjali: A New Edition, Translation, and Commentary|first=Edwin|last=Bryant|url=https://archive.org/details/yogastrasofpataj0000brya|year=2009|place=New York|publisher=North Point Press|language=анґліцькы|isbn=978-0-86547-736-0}} * {{Cite book|last=Burley|first=Mikel|title=Hatha Yoga: Its Context, Theory and Practice.|year=2000|publisher=Motilal Banarsidass|location=Delhi|language=анґліцькы|isbn=978-8-1208-1706-7|url=https://archive.org/details/hathayogaitscont0000burl}} * {{Cite book|year=2014|title=The Princeton Dictionary of Buddhism|publisher=Princeton University Press|language=анґліцькы|last1=Buswell|first1=Robert|first2=Donald|last2=Lopez}} * {{Cite book|last=Crangle|first=Edward Fitzpatrick|year=1994|title=The Origin and Development of Early Indian Contemplative Practices|publisher=Otto Harrassowitz Verlag|language=анґліцькы}} * {{Cite book|last=Desmarais|first=Michele|year=2008|title=Changing Minds: Mind, Consciousness and Identity in Patanjali's Yoga Sutra|publisher=Motilal Banarsidass|language=анґліцькы|isbn=978-8-1208-3336-4}} * {{Cite book|last=Flood|first=Gavin D.|year=1996|title=An Introduction to Hinduism|url=https://archive.org/details/introductiontohi0000floo_n5j0|publisher=Cambridge University Press|language=анґліцькы}} * {{Cite book|last=Jantos|first=Marek|editors=Cobb, Mark|title=Oxford Textbook of Spirituality in Healthcare|url=https://archive.org/details/isbn_9780199571390|year=2012|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-957139-0|chapter=Prayer and Meditation|language=анґліцькы}} * {{Cite book|first=W.&nbsp;J.|last=Johnson|title=A Dictionary of Hinduism|url=https://archive.org/details/dictionaryofhind00unse|year=2009|publisher=Oxford University Press|language=анґліцькы}} * {{Cite book|last1=Jones|last2=Constance A.|first1=Ryan|first2=James D.|year=2007|title=Encyclopedia of Hinduism|publisher=Facts On File, Inc|chapter=Yoga|language=анґліцькы}} * {{Cite book|first=Damien|last=Keown|title=A Dictionary of Buddhism|year=2004|publisher=Oxford University Press|language=анґліцькы}} * {{Cite book|last=King|first=Richard|title=Indian Philosophy. An Introduction to Hindu and Buddhist Thought|url=https://archive.org/details/indianphilosophy0000king|year=1999|publisher=Georgetown University Press|language=анґліцькы}} * {{Cite book|last=Samuel|first=Geoffrey|year=2008|title=The Origins of Yoga and Tantra|url=https://books.google.com/books?id=JAvrTGrbpf4C|publisher=Cambridge University Press|language=анґліцькы|isbn=978-0-521-69534-3}} * {{Cite book|last=Satyananda|first=Swami|year=1969, reprinted 2008|title=Asana Pranayama Mudra Bandha|place=Munger|publisher=Yoga Publications Trust|format=PDF|language=анґліцькы|isbn=978-81-86336-14-4}} * {{Cite book|last=Werner|first=Karel|title=Yoga and the Ṛg Veda: An Interpretation of the Keśin Hymn (RV 10, 136). Religious Studies Vol.&nbsp;13, No.&nbsp;3|year=1977|pages=289–302|language=анґліцькы|volume=13|journal=Religious Studies|issue=3}} * {{Cite book|last=White|first=David Gordon|year=2011|title=Yoga, Brief History of an Idea|series=Yoga in Practice|publisher=Princeton University Press|pages=1–23|format=PDF|language=анґліцькы|url=http://press.princeton.edu/chapters/i9565.pdf}} * {{Cite book|last=White|first=David Gordon|year=2014|title=The 'Yoga Sutra of Patanjali': A Biography|url=https://archive.org/details/yogasutraofpatan0000whit|publisher=Princeton University Press|language=анґліцькы|isbn=978-1-4008-5005-1}} == Референції == <references /> gcq4h2h3qkcpkb7hqbdwo4glgtmxinv Марксізм 0 803 170111 168568 2026-09-22T06:23:34Z InternetArchiveBot 22034 Add 7 books for [[Вікіпедія:Перевірителность]] (20260922)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 170111 wikitext text/x-wiki [[File:Karl Marx 001.jpg|120px|right]] '''Марксізм''' є політічна пракс, філозофічна і [[Ідеолоґія|ідеолоґічна]] школа, котру основав [[Карл Маркс]] (см. фото) і розвинув [[Фрідріх Енґелс]]. Основным твором політічной економії марксізму є Капітал. На марксістічній ідеолоґії є основаный [[комунізм]]. В сучасности марксізм утратив авторіту ай у абсолутной векшины комуністічных партій світа.<ref>Римашевская Н.М., Галецкий В.Ф., Овсянников А.А. Население и глобализация. — М.: Наука, 2004. — С. 133</ref> == Жерела == * {{cite book |title=Fidel: A Biography of Fidel Castro|url=https://archive.org/details/fidelbiographyof0000bour|last=Bourne |authorformat=scap|first=Peter G.|date=1986|publisher=Dodd, Mead & Company|location=New York|ref=Bou86}} * {{cite book |title=The Revolutionary Ideas of Karl Marx|url=https://archive.org/details/revolutionaryide0000call_i2b6|last=Callinicos |authorformat=scap|first=Alex|date=2010|origyear=1983|publisher=Bookmarks|location=Bloomsbury, London|isbn=978-1-905192-68-7|ref=Cal10}} * {{cite book |title=My Life: A Spoken Autobiography|url=https://archive.org/details/mylifespokenauto0000cast|last1=Castro |authorformat=scap|first1=Fidel|last2=Ramonet|first2=Ignacio (interviewer)|date=2009|publisher=Scribner|location=New York|isbn=978-1-4165-6233-7|ref=Cas09}} * {{cite book |title=The Real Fidel Castro|url=https://archive.org/details/realfidelcastro00colt_0|last=Coltman |authorformat=scap|first=Leycester|date=2003|publisher=Yale University Press|location=New Haven and London|isbn=978-0-300-10760-9|ref=Col03}} * {{cite book |title=Prehistorian: A Biography of V. Gordon Childe|last=Green |authorformat=scap|first=Sally|date=1981|publisher=Moonraker Press|location=Bradford-on-Avon, Wiltshire|isbn=0-239-00206-7|ref=Gre81}} * {{cite book |title=Karl Marx: A Brief Biographical Sketch with an Exposition of Marxism|last=Lenin |authorformat=scap|first=Vladimir|authorlink=Володимир Ленін|date=1967|origyear=1913|publisher=Foreign Languages Press|location=Peking|isbn=|url=http://www.marxists.org/archive/lenin/works/1914/granat/index.htm|accessdate=2014-06-17|nopp=|ref=Len67}} * {{cite book |title=Wage Labour and Capital|last=Marx |authorformat=scap|first=Karl|authorlink=Карл Маркс|date=1849|publisher=Neue Rheinische Zeitung|location=Germany|isbn=|url=http://www.marxists.org/archive/marx/works/1847/wage-labour/index.htm|accessdate=2014-06-17|nopp=|ref=Mar49}} * {{cite book |title=A History of Archaeological Thought|url=https://archive.org/details/historyofarchaeo0000trig|edition=2nd|last=Trigger |authorformat=scap|first=Bruce G.|date=2007|publisher=Cambridge University Press|location=New York|isbn=978-0-521-60049-1|nopp=|ref=Tri07}} * {{cite book |author=Avineri, Shlomo|date=1968|title=The Social and Political Thought of Karl Marx|publisher=Cambridge University Press}} * {{cite book |author=Dahrendorf, Ralf|title=Class and Class Conflict in Industrial Society|url=https://archive.org/details/classclassconfli0000dahr|date=1959|location=Stanford, CA|publisher=Stanford University Press}} * Jon Elster, ''An Introduction to Karl Marx''. Cambridge, England, 1986. * Michael Evans, ''Karl Marx''. London, 1975. * Stefan Gandler, [http://www.brill.com/products/book/critical-marxism-mexico ''Critical Marxism in Mexico: Adolfo Sánchez Vázquez and Bolívar Echeverría''], Leiden/Boston, Brill Academic Press, 2015. 467 pages. {{ISBN| 978-90-04-22428-5}}. * {{cite book |author=Kołakowski, Leszek|title=Main Currents of Marxism|date=1976|publisher=Oxford University Press}} * {{cite book |author=Parkes, Henry Bamford|title=Marxism: An Autopsy|url=https://archive.org/details/marxismautopsy00park|date=1939|location=Boston|publisher=Houghton Mifflin}} * {{cite encyclopedia |last1=Prychitko |first1=David L. |last2= |first2= |editor= David R. Henderson (.) |encyclopedia=Concise Encyclopedia of Economics |title=Marxism |url=http://www.econlib.org/library/Enc/Marxism.html |date=2008 |edition= 2nd |publisher=Library of Economics and Liberty}} * Robinson, Cedric J.: ''Black Marxism: The Making of the Black Radical Tradition'', 1983, Reissue: Univ North Carolina Press, 2000 * Rummel, R.J. (1977) ''[http://www.hawaii.edu/powerkills/NOTE12.HTM Conflict In Perspective]'' Chap. 5 ''[http://www.hawaii.edu/powerkills/CIP.CHAP5.HTM Marxism, Class Conflict, and the Conflict Helix]'' * {{cite book |last=Screpanti|first=E|author2=S. Zamagna|date=1993|title=An Outline of the History of Economic Thought|url=https://archive.org/details/outlineofhistory0000scre}} * Shenfield, S.D. ''[[Владислав Бугера|Vladislav Bugera]]'': [https://web.archive.org/web/20081112101246/http://www.cdi.org/russia/johnson/2008-204.cfm ''Portrait of a Post-Marxist Thinker''] * {{cite book |author=McLellan, David|title=Marxism After Marx|url=https://archive.org/details/alf.3540.355.430.9.mcl|date=2007|location=Basingstoke|publisher=Palgrave Macmillan}} == Референції == {{reflist}} [[Катеґорія:Філозофічны напрямы]] fuv7t3cqmv1kzdb92l6upgbiiviz48g Марсел Пруст 0 808 170090 169339 2026-09-22T06:13:36Z InternetArchiveBot 22034 Add 2 books for [[Вікіпедія:Перевірителность]] (20260922)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 170090 wikitext text/x-wiki {{Куртый попис|Французькый прозаїк, літературный критик и есеїшта (1871–1922)}} {{писатель |name = Марсел Пруст |image =Marcel Proust 1895.jpg |imagesize=200px | birthname = {{lang|fr|Valentin Louis Georges Eugène Marcel Proust}} | caption = Пруст у 1895.&nbsp;році | birthdate = {{Birth date and age|1871|7|10}} | birthplace = [[Паріж]], [[Франція]] | deathdate = {{Death date and age|1922|11|18|1871|7|10}} | deathplace = [[Паріж]], [[Франція]] | resting_place = теметув Père Lachaise | occupation = {{Flatlist| * [[проза]]їк * [[літературный критик]] * есеїшта }} | signature = Marcel_Proust_signature.svg |relatives={{Plain list|Адрієн Ахіл Пруст (отець)|Жан Клеменс ({{рожд|Вайл}}) (мати)|Робер Пруст (брат)}}}} '''Валентін Луї Жорж Южін Марсел Пруст''' ({{Lang-fr|Valentin Louis Georges Eugène Marcel Proust}} {{IPA|[maʁsɛl pʁust]}}; 10.&nbsp;юлія 1871, [[Паріж]]&nbsp;— 18.&nbsp;новембра 1922, [[Паріж]])&nbsp;быв [[Французы|французькый]] [[писатель]], [[проза]]їк, [[літературный критик]] и есеїшта, майзнамый ги автор романа „{{lang|fr|À la recherche du temps perdu}}“ („У гляданьови страченого часу“), уданого в семи томах межи 1913. и 1927.&nbsp;роками. Критикы и писателі го держат єдным из майвливовых писателюв 20.&nbsp;стороча.<ref>Harold Bloom, ''Genius'', pp. 191–225.</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/books/first/w/white-proust.html |title=Marcel Proust |work=[[The New York Times]] |access-date=13 October 2016 |archive-date=16 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161116033343/http://www.nytimes.com/books/first/w/white-proust.html |url-status=live }}</ref> Пруст ся родив у парізькому районі Отый у богатуй буржуоазнуй файті. Його втець, Адрієн Прус, быв знамый патолоґ и епідеміолоґ, штудовав [[Холера|холеру]]. Його мати, Жан Клеменс Вайл, походила з успішної жыдувської фамілії. Пруст ся воспитовав у няньковуй [[Католицизм|католицькуй вірі]]. Из малого віку вун мав страшні [[Астма|астмові напады]], што помішало му безпроблемно ся вошколовати. В юности Пруст указовав інтерес ид літературі и писаньови, часто ходячи до елітных парізькых салонув, де часто были вшылиякі представителі высшых ешелонув общества&nbsp;— арістократы тай буржоазія. Прустові сексуална орієнтація и удношіня з чоловіками были удкрытым секретом у його соціалных колах, айбо Пруст ниґда удкрыто не признавав свою [[гомосексуалность]]. Тоты соціалні зязкы пак дали му вдухновліня и матеріал про його роман. Перші творы Пруста, у тум числі зберька повідань „{{Lang|fr|Les plaisirs et les jours}}“ („Задоволеня и дны“), были удані в 1890.&nbsp;роках и не мали читавого успіху. У 1908.&nbsp;році у віці 38&nbsp;рокув Пруст зачав роботу над „У гляданьови страченого часу“, а в 1913.&nbsp;році ся появили перші дарабы романа. Послідні його томы были дороблені тай удані посмертно братом Пруста Робером на основі Марселовых нарисув. Роман помуг популаризовати прийом [[Потук свідомости|потоку свідомости]] в літературі. Вдяку обсягу, сложности романа и його медитації на такі темы як желаня, умілецька креативность, сексуалность и клас учинили го важным елементом у розвої [[Модернізм (література)|літературного модернізма]]. Послідні три рокы свого жывота Марсел Пруст быв скованый хворотов, айбо перед смертьов устигнув написати пророблені нарисы фіналных дарабув романа. Ун умер уд [[Пневмонія|пневмонії]] и [[Абсцес легкых|абсцеса легкых]] в 1922.&nbsp;році, кой мав 51&nbsp;рук, и быв захованый на теметові Пер Лашез у [[Паріж|Паріжі]]. == Біоґрафія == Марсел Пруст ся родив 10.&nbsp;юлія 1871.&nbsp;року в хыжи свого двоюрудного уйка у парізькум районі Отый ({{Lang-fr|Auteuil}}), через два місяці по Франкфуртському мирі, котрый формално завершив Франко-пруську войну. Його рожденя ся почти збігнуло из установліньом Третьої французької республікы<ref>{{Cite book|last=Ellison|first=David|title=A Reader's Guide to Proust's 'In Search of Lost Time'|url=https://archive.org/details/readersguidetopr0000elli|year=2010|pages=[https://archive.org/details/readersguidetopr0000elli/page/8 8]}}</ref> и насилством придусеня Парізької комуны, а його дітвацтво припало на конзолідацію республікы. Отець Пруста, Адрієн Пруст, быв знамый французькый патолоґ и епідеміолоґ, котрый штудовав [[Холера|холеру]] в Европі тай Азії. Ун написав повно статий и моноґрафій за медицину тай гіґієну. Прустова мати, Жан Клеменс ({{Рожд|Вайл}}) походила з богатої німецько-жыдувської файты з Алзаса.<ref>{{cite web |first=Allan |last=Massie |title=Madame Proust: A Biography By Evelyne Bloch-Dano, translated by Alice Kaplan |work=Literary Review |url=http://www.literaryreview.co.uk/massie_10_07.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090212151419/http://www.literaryreview.co.uk/massie_10_07.html |archive-date=12 February 2009 |url-status=dead }}</ref> Она была грамотна й начитана, указовала файноє чутя гумору в кореспонденції, и знала [[анґліцькый язык]] доста, вбы помагати сынови товмачити [[Джон Раскін|Джона Раскіна]].<ref name="Tadié">Tadié, J-Y. (Euan Cameron, trans.) ''Marcel Proust: A life''. New York: Penguin Putnam, 2000.</ref> Пруст ся воспитовав у [[Католицизм|католицькуй вірі]] свого отця.<ref>{{Cite web |url=http://www.nysoclib.org/travels/proust.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120127020446/http://www.nysoclib.org/travels/proust.html |url-status=dead |title=NYSL TRAVELS: Paris: Proust's Time Regained |archive-date=27 January 2012 |access-date=3 June 2026 }}</ref> Ун быв похрещеный 5.&nbsp;авґуста 1871.&nbsp;року в Церькві Сен-Луї-дʼАнтен и пак пруйшов [[Конфірмація|конфірмацію]], айбо формално ниґда не быв твердым католиком. Май пак ун став атеїштом и мало містиком.<ref>Edmund White (2009). Marcel Proust: A Life. Penguin. {{ISBN|9780143114987}}. "Marcel Proust was the son of a Christian father and a Jewish mother. He himself was baptized (on August 5, 1871, at the church of Saint-Louis d'Antin) and later [[Конфірмація|confirmed as a Roman Catholic]], but he never practised that faith and as an adult could best be described as a mystical atheist, someone imbued with spirituality who nonetheless did not believe in a personal God, much less in a savior."</ref><ref>Proust, Marcel (1999). The Oxford dictionary of quotations. Oxford University Press. p. 594. {{ISBN|978-0-19-860173-9}}. "...the highest praise of God consists in the denial of him by the atheist who finds creation so perfect that it can dispense with a creator."</ref> До девяти рокув Пруст мав першый серйозный напад [[Астма|астмы]]. Пруст мав довгі вакації у Ільє. Тото село, вєдно з споминками за хыжу його двоюрудного вуйка в Отыї, стало модельов про угаданый варощик Комбрей, де ся удбывавут подакотрі з майважных сцен у „У гляданьови страченого часу“. (У 1971.&nbsp;році обывательство Ільє рішило поміняти назывку на Ільє-Комбрей у честь роковин рожденя Пруста.) У 1882 в 11&nbsp;рокув Пруст пушов до ліцея Конкорде, айбо його вошколованьови мішала хворота. Попри вто вун у послідньый рук штудій дустав нагороду за літературу. Вдяку свойим сокласникам ун муг навщивляти подакотрі елітні буржоазні салоны в Паріжі, што му дало повно вдухновліня и матеріала про його [[magnum opus]].<ref>Painter, George D. (1959) ''Marcel Proust: a biography''; Vols. 1 & 2. London: Chatto & Windus</ref> [[Файл:Marcel_Proust_et_Lucien_Daudet.jpg|міні|Марсел Пруст (сидит), Робер де Флер (зліва) и Лусьєн Доде (справа), дас&nbsp;1894]] Попри пудлоє здоровля Пруст удслужив рук (1889–90) у французькуй армії, розміщеный быв у казармі Колінь у [[Орлеан|Орлеані]]&nbsp;— на основі сеї скушености вун написав епізод у третюй части „У гляданьови страченого часу“, „Путь Ґермантеса“. У юности Пруст быв ділетантом и парвені, и його писательські амбіції ся здержовали удсутностьов самодисципліны. Його репутація сноба и аматора за сесь період пак стали єднов из причин, зашто му было тяжко в 1913.&nbsp;році удати першый том масштабного романа. У тот час ун ходив до салонув [[Женевєв Галеві|мадам Штраус]], вдовиці [[Жорж Бізе|Жоржа Бізе]] и матери Прустового цімбора з дітвацтва Жака Бізе; Мадлен Лемер и мадам Арман де Кеяве, єдної з моделий мадам Вердурін и матери його цімбора [[Ґастон Арман де Кеяве|Ґастона Армана де Кеяве]] (Пруст быв залюбленый у його обрученицю Жанну Пуке). Через мадам Арман де Кеяве Пруст ся спознав из [[Анатол Франс|Анатолом Франсом]], товды єї любовником. Пруст быв близкый из свойов матірьов; обы угодити отцьов, котрый настойовав, обы сын си чинив карєру, Пруст дустав волонтерську посаду в Мазарінськуй книжниці в літі 1896.&nbsp;року. Ун пушов на довгый болничный на дакулько рокув, докедь го не пораховали уволившым ся. Ниґда не робив на своюй роботі и не перетяговав ся з родацького квартіля, докедь они вба не умерли.<ref name="Tadié2">Tadié, J-Y. (Euan Cameron, trans.) ''Marcel Proust: A life''. New York: Penguin Putnam, 2000.</ref> Межи 1900. и 1905.&nbsp;роками жывут Пруста ся читаво поміняв: у фебруарови 1903.&nbsp;року його брат Робер Пруст уженив ся и пушов жыти з жонов; їх отець умер у новембрі того такой року;<ref>Carter (2002)</ref> наконець у септембрі 1905 умерла и їх мати, што стало читавым ударом про Марсела. Она му лишила читаву дідузнину. Його здоровля межи тым дале ся згуршовало в сесь період. Послідні три рокы Пруст провюг у спални свого квартіля на ул.&nbsp;Гамліна, 44 в районі Шайо в Паріжі.<ref>{{Cite web |url=https://www.france-memoire.fr/mort-de-marcel-proust/ |title=Mort de Marcel Proust |date=4 January 2022 |access-date=18 March 2023 |archive-date=18 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230318075623/https://www.france-memoire.fr/mort-de-marcel-proust/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book|last=Schwartsmann|first=Gilberto|translator-last1=Tugny|translator-first1=Emmanuel|editor-last1=Privey|editor-first1=Pascale|title=La Maîtresse de Proust|publisher=Ardavena|publication-place=Paris|date=2022|isbn=978-2-494506-03-9|language=fr|others=Translated from Brazilian Portuguese}}</ref> Ун спав удень и робив над романом поночи.<ref>Marcel Proust: Revolt against the Tyranny of Time. Harry Slochower .''The Sewanee Review'', 1943.</ref> Умер уд [[Пневмонія|пневмонії]] и [[Абсцес легкых|абсцеса легкых]] у 1922.&nbsp;році. Мен Рей зафотоґрафовав Марсела Пруста перед смертьов.<ref>{{Cite web |url=https://www.24heures.ch/quand-lart-rend-la-mort-visible-774675053339 |title=Quand l’art rend la mort visible |date=1 November 2019 |website=24heures.ch |access-date=3 June 2026 }}</ref> Пруста заховали на теметові Пер Лашез у Паріжі.<ref>Wilson, Scott. ''Resting Places: The Burial Sites of More Than 14,000 Famous Persons'', 3d ed.: 2 (Kindle Locations 38123-38124). McFarland & Company, Inc., Publishers. Kindle Edition.</ref> == Личный жывут == Знає ся, ож Пруст быв ґей. Його удношіня з чоловіками часто ся обговорювут біоґрафіштами.<ref>Painter (1959), White (1998), Tadié (2000), Carter (2002 and 2006)</ref> Хоть його шафарька и секретарька Селест Албаре у мемуарах тото заперечовала,<ref>Albaret (2003)</ref> Прустові цімборове и сучасникы, такі ги колеґа-писатель Андре Жід и його валет Ернест А.&nbsp;Форссґрен мали протилежні свідченя.<ref>Forssgren (2006)</ref> Пруст ниґда удкрыто не признавав свою гомосексуалность, айбо його файта и близкі цімборы знали за неї вадь маймало пудозрівали. У 1897.&nbsp;році вун ся бив у дуели з писательом Жаном Лорреном, котрый публічно ся засомнівав у природі Прустового удношіня з його любовником<ref>{{cite web |last=White |first=Edmund |title=Marcel Proust |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/w/white-proust.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180710132920/https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/w/white-proust.html |archive-date=10 July 2018 |access-date=2 May 2022 }}</ref> Лусьєном Доде; вбадва дуеланты ужыли.<ref>{{cite web |author=Hall, Sean Charles |date=12 February 2012 |title=Dueling Dandies: How Men Of Style Displayed a Blasé Demeanor In the Face of Death |url=https://www.dandyism.net/2024/04/15/dueling-dandies/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190911060214/http://www.dandyism.net/2012/02/12/dueling-dandies |archive-date=11 September 2019 |access-date=6 November 2024 |website=Dandyism }}</ref> Попри Прустові заперечіня, його романтичні удношіня з композитором Рейналдом Ганом<ref name="carter">{{citation|title=Proust in Love|first=William C.|last=Carter|year=2006|publisher=YaleUniversity Press|isbn=0-300-10812-5|pages=[https://archive.org/details/proustinlove00cart/page/31 31–35]|url-access=registration|url=https://archive.org/details/proustinlove00cart/page/31}}</ref> и його захопліня свойим шофером и секретарьом Алфредом Аґостінелійом файно задокументовані.<ref>{{cite news|work=Salon|date=1 June 2000|title=Proust's dearest pleasures: The best of a slew of recent biographies points to the author's conscious self-closeting|author=Whitaker, Rick|url=http://www.salon.com/2000/06/01/proust/|access-date=18 May 2016|archive-date=5 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160605041544/http://www.salon.com/2000/06/01/proust/|url-status=live}}</ref> У нуч 11.&nbsp;януара 1918.&nbsp;року Пруст быв єдным из ідентифікованых поліційов чоловікув бігом рейда на бордель з робутниками-чоловіками, керованый Албером ле Кузья.<ref>Murat, Laure (May 2005). "Proust, Marcel, 46 ans, rentier: Un individu 'aux allures de pédéraste' fiche à la police", ''La Revue littéraire'' 14: 82–93; Carter (2006)</ref> Прустув цімбор Пол Моран удкрыто ся сміховав из Пруста за його навщивы до чоловікув-простітутув. У свойому журналі, Моран каже за Пруста и Жіда: „фурт на вадасці, ниґда не задоволені свойими авантурами&nbsp;… фурташні хыжакы, безфарадні сексуалні авантурішты“.<ref>Morand, Paul. ''Journal inutile, tome 2: 1973 – 1976'', ed. Laurent Boyer and Véronique Boyer. Paris: Gallimard, 2001; Carter (2006)</ref> Точный влив Прустової сексуалности на його писаня є предметом спорув.<ref>Sedgwick (1992); O'Brien (1949)</ref> Попри вто у „У гляданьови страченого часу“ Пруст много пише за гомосексуалность и має дакулькох головных героюв, як чоловікув, так и жун, котрі сут гомосексуалы вадь [[Бісексуалность|бісексуалы]]: барон де Шарлу, Робер де Сен-Луп, Одет де Кресі, Албертін Сімоне.<ref>Sedgwick (1992); Ladenson (1999); Bersani (2013)</ref> Тема гомосексуалности є ай у „Задоволенях и днях“ тай недоробленум романі „Жан Сантыл“. == Політичні никаня == Пруст унаслідовав уд матери булшину єї політичных назорув: пудпору Третьої французької республікы, французькый лібералный центризм.<ref name="Hughes">{{cite book|last=Hughes|first=Edward J.|title=Proust, Class, and Nation|year=2011|publisher=Oxford University Press|pages=19–46}}</ref> У статі 1892.&nbsp;року, опубліковануй у „Le Banquet“ пуд назвов „LʼIrréligion dʼÉtat“ Пруст засудив антиклерикалні дії, такі як кіряня монахув, пишучи: „заперечіня реліґії приведе за собов такый рувно фанатизм, нетерпимость и переслідованя, як и сама реліґія“.<ref name="Hughes" /><ref>{{cite book|last1=Carter|first1=William C.|title=Marcel Proust: A Life, with a New Preface by the Author|date=2013|publisher=Yale University Press|page=346}}</ref> Ун критиковав ай правых, „шаленство конзерваторув“, котрых держав „такыми ипен дурными и невдячными, як при [[Карл X.|Карлі&nbsp;X.]]“, называв дурнов упертусть [[Папа Пій X.|папы Пія&nbsp;X.]].<ref name="Watson">{{cite journal|last1=Watson|first1=D. R.|title=Sixteen Letters of Marcel Proust to Joseph Reinach|journal=The Modern Language Review|date=1968|volume=63|issue=3|pages=587–599|jstor=3722199|doi=10.2307/3722199}}</ref> Пруст засужовав нелібералні никаня многых сященникув того часу, айбо вірив, ож майпросвічені клерикы могли быти так само проґресивні, як и майпросвічені секуларішты, и вбадва бокы могли бы робити на колективну ціль „просунутої лібералної республікы“.<ref>{{cite book|last1=Sprinker|first1=Michael|title=History and Ideology in Proust: A la Recherche Du Temps Perdu and the Third French Republic|url=https://archive.org/details/historyideologyi0000spri_y0f7|date=1998|publisher=Verso|pages=[https://archive.org/details/historyideologyi0000spri_y0f7/page/45 45]–46}}</ref> Любила му ся май помірна позиція Арістіда Бріанда, котру тот заяв у 1906.&nbsp;році; Пруст го назвав „достойным честованя“.<ref name="Watson" /> Марсел Пруст быв єдным из першых [[Діло Дрейфуса|дрейфусарув]] и ходив на суд над Емілом Зола, гордо казав за ся, ож ото вун попросив Анатола Франса пудписати петицію на пудпору невинности Алфреда Дрейфуса.<ref>{{cite book|last1=Bales|first1=Richard|title=The Cambridge Companion to Proust|url=https://archive.org/details/cambridgecompani00bale|url-access=limited|date=2001|publisher=Cambridge University Press|page=[https://archive.org/details/cambridgecompani00bale/page/n21 21]}}</ref> У 1919.&nbsp;році, кой представникы правого кываня „Французька дія“ ({{Lang-fr|Action Française}}) удали маніфест, пуддержувучый французькый колоніалізм и католицьку церьков як перзоніфікацію цивілізованых цінностий, Пруст заперечив їх націоналіштськый и шовініштськый назур и пудпер лібералноє плураліштськоє никаня, котроє признавало културну дідузнину християнства у Франції.<ref name="Hughes" /> Жульєн Бенда похвалив Пруста в „La Trahison des clercs“ ги писателя, котрый ся удличив уд свого поколіня, не пуддавши ся пасткам націоналізма и діленя людий на класы.<ref name="Hughes" /> == Референції == {{Reflist}} {{lifetime|1871|1922 |Пруст, Марсел}} [[Катеґорія:Писателї]] [[Катеґорія:Перекладателе]] [[Катеґорія:Роман]] somkn4c0w8dp86xek67zvqaxsoop1sn Біблія 0 6317 170112 169610 2026-09-22T06:25:54Z InternetArchiveBot 22034 Add 8 books for [[Вікіпедія:Перевірителность]] (20260922)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 170112 wikitext text/x-wiki {{Інфобокс | image = [[Файл:Gutenberg Bible, Lenox Copy, New York Public Library, 2009. Pic 01.jpg|300px]] | caption = [[Ґутенберґова Біблія]], удана Йоганном Ґутенберґом у середині 15.&nbsp;стороча, перша печатна Біблія. | above = Біблія | header1 = Відомості | data2 = [[Хрістіанство|Християнство]]<br>[[Юдаїзм]] | label2 = Реліґія | label3 = Язык ориґінала | data3 = [[Гебрейскый язык|Іврит]], [[Арамайскый язык|арамайськый язык]] и [[Грецькоє койне|грецькоє койне]] | label4 = Період | data4 = Ник. [[Датованя Біблії]] | label5 = Книгы | data5 = [[Юдаїзм|Юдаїштськый]] канон: 24&nbsp;книгы<ref>Се число враховує Книгу Самуеля, Книгу Царюв, Дванадцять малых пророкув, Книгу хронік тай Книгы Езры тай Неемії як єдну книгу, бо так они ся рахувут у юдаїзмови. Кідьбы ся тоты раховали поокреме ги у християнстві, та число бы было 39&nbsp;книг. Обадва йсі числа не враховувут [[второканонічні книгы]].</ref><br>[[Протестантство|Протестантськый]] канон ([[Лутеранство|лутеранськый]]): 66&nbsp;книг<br>[[Римокатолицька церьков|Римокатолицькый]] канон: 73&nbsp;книгы<br>[[Ґрекокатолицька церьков|Грекокатолицькый]] тай [[Православна церьков|православный]] канон: 76&nbsp;книг<br>Ник. [[Біблійні каноны]] }} '''Бі́блія''' ([[Грецькоє койне|гр. койне]] {{Lang|grc|τὰ βιβλία ''tà biblía''}} „книгы“), '''Сято́є Писа́ня''', пораз '''Кни́га книг''' є комплет реліґійных текстув, на котрых ся базує [[Хрістіанство|християнство]] тай [[юдаїзм]], тай котрі ся честувут у другых реліґіях, наприклад у [[іслам]]і. Біблія тото [[антолоґія]] (зберька текстув ушылиякых форм), ориґінално написана [[іврит]]ом, [[Арамайськый язык|арамайськым]] языком тай [[Грецькоє койне|грецькым койне]]. Она обсягує настановы, оповіді, [[Поезія|поезію]], [[Пророцтво|пророцтва]] тай другі жанры. Комплет текстув, узнаваных ги часть Біблії у окреме взятуй реліґійнуй традиції вадь комуніті ся кличе біблійным каноном. Прибучникы реліґії типово держат Біблію за продукт божественого вдухновліня, айбо сут разні верзії за інтерпретацію єї текста тай його значіня. Разні общины збирали реліґійні тексты у вшылиякі офіційні зберькы. Майрання зберька обсяговала перші пять книг Біблії и называла ся по гебрейськы ''Тора'' („Учіня“, {{Lang-he|תּוֹרָה ''Tōrā''}}), а по старогрецькы ''Пятикнижа'', ''Пентатевхос'' ({{Lang-grc|πεντάτευχος ''pentáteuchos''}}, букв.&nbsp;„пять книг“). Друга за старостьов секція была колекційов оповідий тай пророцтв и называла ся ''Невіʼім'' („Пророкы“; {{Lang-he|נְבִיאִים ''Nəvīʾīm''}}); третя секція, ''Кетувім'' („Писаня“; {{Lang-he|כְּתוּבִים‎ ''Kǝṯuḇim''}}), обсягує псалмы, пословиці тай оповіді. ''Танах'' ({{Lang-he|תָּנָ״ךְ‎ ''Tanaḵ''}}) тото алтернативна назывка юдаїштської Біблії, котра ся чинит из першых букв трьох єї компонентув: ''Тора'', ''Невіʼім'' тай ''Кетувім''. [[Масоретськый текст]] тото середньовічна верзія Танаха&nbsp;— написана по гебрейськы тай арамайськы&nbsp;— котра ся рахує авторитативным текстом юдаїштської Біблії у сучаснум рабіністичнум юдаїзмі. [[Септуаґінта]] тото товмачіня Танаха на грецькоє койне, вчиненоє у третюм и другум сторочу до&nbsp;н.&nbsp;е.; она ся читаво пересікає из юдаїштськов Біблійов. Християнство ся зачало ги удросток юдаїзма Другого храма и мало Септуаґінту за основу [[Старый Завіт|Старого Завіта]]. Рання християнська церьков продовжила жыдувську традицію записованя того, што ся виділо божествено вдуховленым, тай інкорпорації такых текстув у авторитативні реліґійні книгы. [[Єванґеліє|Єванґелія]], т.&nbsp;є.&nbsp;оповіді за жывут и учіня [[Исус Христос|Христа]], уєдно из посланями Павла и другыма текстами скоро стали основов [[Новый Завіт|Нового Завіта]]. Майстарі часті Біблії, віроятно, датувут ся дас 1200.&nbsp;роками до&nbsp;н.&nbsp;е., а Новый Завіт головно ся сформовав до настаня 4.&nbsp;стороча н.&nbsp;е. Приблизноє число проданых копій Біблії досігат пяти міліардув, што чинит ї майпродаванов публікаційов за вшыток час. Біблія мала читавый влив як на западні културу тай історію, так и на другі културы по світови. Єї штудованя через біблійный крітіцізм тоже непрямо повливало на културу и історію. Біблія є щий майтовмаченов книгов у світі. Штудованьом біблійної літературы ся занимат конар наукы пуд назвов [[біблеїстика]]. == Етимолоґія == Слово „Біблія“ походит из грецького койне, де {{Lang|grc|τὰ βιβλία ''tà biblía''}} (у єдн.&nbsp;числі {{Lang|grc|βιβλίον ''biblion''}}) значит „книжкы“.<ref>Bandstra (2009), pp.&nbsp;7; Gravett et al. (2008), p.&nbsp;xv.</ref> Само слово {{Lang|grc|βιβλίον}} зачатково мало буквалноє значіня „звиток“<ref>Beekes (2009), pp.&nbsp;246–247.</ref> и є димінутивом уд {{Lang|grc|βύβλος ''byblos''}} „еґіпетськый папірус“, котроє возможно пушло уд назвы [[Фінікія|фінікійського]] порта [[Біблос]] (знамого ай ги Ґебал), удкідь еґіпетськый [[папірус]] ся експортовав у Грецію.<ref>Brake (2008), [https://archive.org/details/visualhistoryofe00brak/page/29 p.&nbsp;29].</ref><ref name=":0">{{Cite book|last1=Болдирєв|first1=Р. В.|url=https://irbis-nbuv.gov.ua/ulib/item/UKR0001331|chapter=біблія|publisher=Наукова думка|place=[[Кієв|Київ]]|editor1-last=Мельничук|editor1-first=О. С.|at=АН Української РСР, Ін-т мовознав. ім. О. О. Потебні|nopp=yes|ref=ESUM1|volume=Т. 1 : А-Г|title=Етимологічний словник української мови у 7 томах|year=1982|page=с. 190}}</ref> Грецькоє {{Lang|grc|τὰ βιβλία}} было „выразом, котрый хосновали геленістичні жыдове на означіня свойих сакралных книг“.<ref>{{cite web |first=Mark |last=Hamilton |title=From Hebrew Bible To Christian Bible {{!}} From Jesus To Christ – The First Christians {{!}} Frontline {{!}} PBS |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/religion/first/scriptures.html |website=www.pbs.org |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180614021417/https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/religion/first/scriptures.html |archive-date=14 June 2018 }}</ref> Штудувучый Біблію ученый Фредерік Файві Брус удзначовав, ож Иван Златоустый первый ухосновав фразу {{Lang|grc|τὰ βιβλία}}, описувучи Старый и Новый Завіт уєдно у свойих „Бесідах на Єванґеліє уд Матея“.<ref>Bruce (1988), p.&nbsp;214.</ref> Уд {{Lang-el|τὰ βιβλία τὰ ἅγια ''tà biblía tà hágia''}} „сяті книгы“ ся появила [[Латиньскый язык|латинська]] [[Калька|калка]] {{Lang|la|''biblia sacra''}}.<ref>{{cite web |last1=Liddell |first1=Henry George |last2=Scott |first2=Robert |title=A Greek-English Lexicon, βιβλίον |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dbibli%2Fon |website=www.perseus.tufts.edu |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191118102635/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dbibli%2Fon |archive-date=18 November 2019 }}</ref> У середньовічнуй латині тото ся покуртало до {{Lang|la|''biblia''}} тай поступово перечинило ся у назывник єдн.&nbsp;числа, жунського рода ({{Lang|la|''biblia''}}, [[Ґенітив|ґен.]]&nbsp;{{Lang|la|''bibliae''}}); так тото слово ся позычало у языкы европськых народув.<ref name=":0" /><ref>{{cite web |url=http://www.newadvent.org/cathen/02543a.htm |title=The Catholic Encyclopedia |publisher=Newadvent.org |year=1907 |access-date=23 April 2010 |archive-date=13 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100613102636/http://newadvent.org/cathen/02543a.htm |url-status=live }}</ref> == Розвуй тай історія == Біблія не є єднов книжков; тото зберька книг, сложный розвуй котрых не є до кунця порозумілый. Знає ся, ож Біблія ся писала тай складовала многыма людьми&nbsp;— подля многых ученых авторы булшинов незнамі и сут представителями разных култур и походжінь.<ref>Swenson (2021), p.&nbsp;12; Rogerson (2005), p.&nbsp;21; Riches (2000), ch.&nbsp;2.</ref> Майстарі єї книгы ся зачинали ги пісні, котрі ся передавали усно з поколіня у поколіня. Британськый изглядовач Біблії Джон К.&nbsp;Річез писав:<ref>Riches (2000), p.&nbsp;9.</ref> {{Цитат 2 |Біблійні тексты ся продуковали за період, бігом котрого условія жывота писателюв&nbsp;— політичні, културні, економічні тай еколоґічні&nbsp;— читаво ся удличали. Сут тексты, котрі указувут кочовый стиль жывота, тексты уд людий из устоянов монархійов и култом Храма, тексты из екзиля, тексты, рождені з силного опору чужым правителям, придворні тексты, тексты уд вандрувучых харизматичных проповідникув, тексты уд іншпірованых писателями геленістичного періода. Тото часовый удрізок, котрый обсігат творы [[Гомер]]а, [[Платон]]а, [[Арістотель|Арістотля]], [[Тукідід]]а, [[Софокл]]а, [[Цезарь|Цезаря]], [[Ціцерон]]а тай [[Катулл]]а. Ото період, котрый видів и пуднятя, и падіня Ассірійської імперії (уд 12.&nbsp;по 7.&nbsp;стороча) тай Перської імперії (уд 6.&nbsp;по 4.&nbsp;стороча), [[Александер Великый|Александрові]] кампанії (336–326), розвуй [[Старовікый Рим|Рима]] тай його домінацію у Середньоземноморьови (уд 4.&nbsp;стороча по закладеня [[Принципат]]а), 27&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е., згубленя [[Другый храм|Єрусалимського храма]] (70&nbsp;н.&nbsp;е.) тай пошыреня правліня Рима на часті [[Шкоція|Шкоції]] (84&nbsp;н.&nbsp;е.) |''Джон К. Річез'' }} [[Файл:Bible_from_1300_(20).jpg|альт=Hebrew Bible from 1300. Genesis.|міні|Книга Бытя у гебрейськуй Біблії, дас&nbsp;1300]] [[Файл:Great_Isaiah_Scroll.jpg|міні|Звиток Ісаї (1QIsa<sup>a</sup>), єден из Извиткув Мертвого моря&nbsp;— майстара копія Книгы Ісаї]] Книгы Біблії ориґінално ся писали тай переписовали вручну на папірусові звиткы.<ref>Lim (2017) pp.&nbsp;7, 47.</ref> Ориґіналы не дожыли до нашых днув&nbsp;— зато датованя ориґіналного складаня текстув ото тяжкоє діло и предмет горячых дебатув. Хоснувучи комбінованый лінґвістичный тай історіоґрафічный пудход, Роналд Гендел и Ян Йоостен датовали майстарі юдаїштської біблії (пісню Деборы у Судьох&nbsp;5 тай історію Самсона у Судьох&nbsp;16 и 1&nbsp;Самуелови) передмонаршым ранньым желізным віком (дас 1200&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.).<ref>Hendel, Joosten (2018), pp.&nbsp;ix, 98–99, 101, 104, 106.</ref> [[Звиткы Мертвого моря]], найдені у пещерах Кумрана у 1947.&nbsp;році тото майстарі екзистувучі копії книг юдаїштської Біблії хотьякої довготы, котрі при тум не сут фраґментами, они ся датувут межи 250&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.&nbsp;и 100&nbsp;н.&nbsp;е.<ref name=":13">Lim (2017), pp.&nbsp;38, 47; Ulrich (2013), pp.&nbsp;103–104; Brown (2010) VanderKam, Flint (2013), ch.&nbsp;5, ch.&nbsp;3(A); Harris, Platzner (2008), p.&nbsp;22.</ref> Припущат ся, ож майдавні рукописы ся писали палеогебрейськым письмом, фильом клинописа, похожым на другі піктоґрамы того періода.<ref>Wegner (2006), p.&nbsp;59.</ref> Угнатя у Бабілон майскорі спричинило переход на квадратноє арамайськоє письмо межи 5. тай 3.&nbsp;сторочами&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.<ref>Wegner (2006), p.&nbsp;60.</ref> Уд часу Звиткув Мертвого моря юдаїштська Біблія ся писала из пропусками межи словами про май легкоє читаня.<ref>Wegner (2006), p.&nbsp;61.</ref> До 8.&nbsp;стороча&nbsp;н.&nbsp;е., [[масореты]] додали значкы гласных звукув у текст.<ref>VanderKam, Flint (2013), pp.&nbsp;88–90.</ref> Левіты вадь писарі сокотили тексты, а поєдны тексты ся все держали ги май авторитативні уд другых.<ref>Wegner (2006), pp.&nbsp;62–63.</ref> Писарі сокотили тай міняли тексты, мінявучи письмо, обновлювучи архаїчні формы, вносячи поправкы. Тоты гебрейські тексты ся копіровали дуже акуратно.<ref>Wegner (2006), pp.&nbsp;64–65.</ref> Сакралні, авторитативні реліґійні тексты ся складовали ушылиякыма реліґійныма комунітами у разні біблійні каноны (офіційні зберькы книг).<ref>Hayes (2012), p.&nbsp;9.</ref> Майстаров таков зберьков, котра обсягує перві пять книг Біблії, є ''Тора'' („Учіня“, {{Lang-he|תּוֹרָה ''Tōrā''}})&nbsp;— знама ай ги ''Пятикнижа'', ''Пентатевхос'' ({{Lang-grc|πεντάτευχος ''pentáteuchos''}}, букв.&nbsp;„пять книг“)&nbsp;— котра была прията ги юдаїштськый канон до 5.&nbsp;стороча&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е. Друга зберька оповідий и пророцтв пуд назвов ''Невіʼім'' („Пророкы“; {{Lang-he|נְבִיאִים ''Nəvīʾīm''}}) была канонізована у третюм сторочу&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е. Третя зберька тото ''Кетувім'' („Писаня“; {{Lang-he|כְּתוּבִים‎ ''Kǝṯuḇim''}}), обсягувуча псалмы, пословиці тай оповіді, была канонізована межи 2.&nbsp;сторочом&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е. тай&nbsp;2.&nbsp;сторочом&nbsp;н.&nbsp;е.<ref>Hayes (2012), pp.&nbsp;9–10.</ref> Тоты три комплеты книг были написані головно біблійськым івритом, из частями, написаными у арамайськум языкови, котрі вєдно формувут юдаїштську Біблію&nbsp;— ''Танах'' ({{Lang-he|תָּנָ״ךְ‎ ''Tanaḵ''}}; абревіатура из першых букв „Тора“, „Невіʼім“, „Кетувім“).<ref>Lim (2017), p.&nbsp;40.</ref> === Юдаїштська Біблія === Сут три важні історичні верзії юдаїштської Біблії: [[Септуаґінта]], [[Масоретськый текст]] тай Самаритянськоє Пятикнижа (котроє обсягує лиш перві пять книг). Они взайимноскапчані, айбо мавут неєднаку історію розвою. Септуаґінта (LXX) тото товмаченя гебрейськых писань и поєдных дотычных текстув на грецькоє койне, котроє подля оцінок ся чинило дас 70–72 писарями тай старшинами спомежи геленістичных жыдув;<ref>[https://web.archive.org/web/20230520031054/https://www.bl.uk/greek-manuscripts/articles/manuscripts-of-the-greek-old-testament%20Greek%20manuscripts The Old Testament in Greek] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230520031054/https://www.bl.uk/greek-manuscripts/articles/manuscripts-of-the-greek-old-testament%20Greek%20manuscripts|date=20 May 2023}} – Greek manuscripts. British Library. Retrieved 20 May 2023.</ref> робота над нив ся зачала у Александрії у кунци 3.&nbsp;ст.&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е. тай завершила ся у 132.&nbsp;рокови&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.<ref name=":4">Segal (2010), [https://books.google.com/books?id=owd9zig7i1oC&pg=PA363 p.&nbsp;363.]</ref><ref>Dorival, Harl, Munnich (1988), p.&nbsp;111.</ref><ref>''„[…] die griechische Bibelübersetzung, die einem innerjüdischen Bedürfnis entsprang [...] [von den] Rabbinen zuerst gerühmt (.) Später jedoch, als manche ungenaue Übertragung des hebräischen Textes in der Septuaginta und Übersetzungsfehler die Grundlage für hellenistische Irrlehren abgaben, lehte man die Septuaginta ab.“'' Homolka, Jacob, Chorin (1999), pp. 43ff, Bd.3</ref> Припущат ся, ож Септуаґінту забештеловав быв Птолемей&nbsp;II.&nbsp;Філаделфус, царь Еґіпта, обы задоволнити потребу головно грецькоязычных жыдовув греко-римської діаспоры.<ref name=":4" /><ref>Lavidas (2021), p.&nbsp;30.</ref> Екзістувучі повні копії Септуаґінты ся датувут уд 3.&nbsp;по&nbsp;5.&nbsp;ст.&nbsp;н.&nbsp;е., а фраґменты&nbsp;— 2.&nbsp;ст.&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.<ref>Lim (2017), pp.&nbsp;45–46, 58; Hayes (2012), ch.&nbsp;1; Brown (2010), ''Intro.''; Carr (2010), p.&nbsp;250; Bandstra (2009), pp.&nbsp;8, 480; Gravett et al. (2008), p.&nbsp;47; Harris, Platzner (2008), p.&nbsp;27; Riches (2000), ch.&nbsp;3.</ref> Майстарі правкы єї текста ся датувут 1.&nbsp;ст.&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.<ref name="Dines 2004">{{cite book|last1=Dines|first1=Jennifer|title=The Septuagint|date=2004|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-0-567-60152-0|page=4}}</ref> Фраґменты Септуаґінты ся найшли межи Звитками Мертвого моря; удрізкы єї текста ся найшли ай на папірусі из Еґіпта, датованому 2. тай&nbsp;1.&nbsp;сторочами&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е. и&nbsp;1.&nbsp;сторочом нашої еры.<ref name="Dines 2004" />{{Rp-primitive|бук=5}} Масореты зачали розробляти тото, што пак стало авторитативным гебрейськым и арамайськым текстом 24&nbsp;книг юдаїштської Біблії у рабіністичнум юдаїзмі пуд конець талмудського періода (дас 300&nbsp;– дас 500 н.&nbsp;е.), айбо точный датум удефіновати тяжко.<ref name=":5">Hauser, Watson, Kaufman (2003), pp.&nbsp;30–31.</ref><ref>Wegner (1999), [https://books.google.com/books?id=kkVFOTsBOAEC&q=%22Masoretes+inherited%22&pg=PA172 p.&nbsp;172].</ref><ref>Swenson (2021), [https://books.google.com/books?id=5xQOEAAAQBAJ&pg=PA29 p.&nbsp;29].</ref> У 6. и&nbsp;7.&nbsp;сторочу, три жыдувські комуніты розробили системы про точный запис текста вєдно з вокалізаційов ([[Нікуд (іврит)|нікуд]]) и акцентуаційов ([[Гебрейська кантилація|кантилаційов]]), котрі дустали назывку Масора ({{Lang-he|מָסוֹרָה ''masorá''}}).<ref name=":5" /> Тоты ранні масоретські учені бывали головно у ґалілейськых варошах [[Тіберіада|Тіберіаді]] тай [[Єрусалим|Єрусалимі]], тай у Бабілонії (на території сучасного [[Ірак|Ірака]]). Бывателі жыдувської комуніты Тіберіады у давнюй Ґалілеї (дас 750–950) учинили переписы юдаїштськых біблійных текстув без стандартизованого текста, на удлику уд бабілонської традиції. Канонічный уговор юдаїштської Біблії (пуд назывков тіберськый іврит), котрый они розробили, тай многі зазначкы, котрі вни написали, зато ся удличали уд бабілонськых.<ref>Phillips (2016), pp.&nbsp;288–291.</ref> Тота розлука ся рішила стандартизованым Масоретськым текстом у 9.&nbsp;ст.<ref>Lavidas (2021), p.&nbsp;75.</ref> Майстара повна його копія, котра дожыла доднесь тото [[Лєнінґрадськый кодекс]], датованый дас 1000.&nbsp;роком&nbsp;н.&nbsp;е.<ref>VanderKam, Flint (2013), p.&nbsp;87.</ref> Самаритянськоє Пятикнижа тото верзія Торы, котру самаритянська община сокотила уд античности, и котру европські учені найшли у 17.&nbsp;сторочу; майстара єї ужывша копія датує ся дас роком 1100&nbsp;н.&nbsp;е.<ref>Lim (2017), pp.&nbsp;46–49; Ulrich (2013), pp.&nbsp;95–104; VanderKam, Flint (2013), ch.&nbsp;5; Carr (2010), p.&nbsp;8; Bandstra (2009), p.&nbsp;482; Gravett et al. (2008), pp.&nbsp;47–49; Harris, Platzner (2008), pp.&nbsp;23–28.</ref> Самаритяне включили у тот свуй канон лиш Пятикнижа, т.&nbsp;є.&nbsp;Тору.<ref>VanderKam, Flint (2013), [https://books.google.com/books?id=SBMXnB4CRpUC&pg=PA91 p.&nbsp;91].</ref> Они не признавали божественоє авторство вадь іншпірацію у другых книгах юдаїштського Танаха.<ref>Хоть позад мізерного числа дожывшых до нашого часу жерел не мож уповісти набізувно, ож ранні самаритяне удмітовали ай другі книгы Танаха, отець церькви 3.&nbsp;столітя Оріґен пудтвержує, ож самаритяне його часу „принима[ли] лиш Мойсейові книгы.“ {{harvnb|Schaff|1885|loc=[https://www.ccel.org/ccel/schaff/anf04.vi.ix.i.l.html Chapter XLIX]|ps=&#32;(Commentary on John 13:26)}}</ref> Самаритянська Книга Єгошуа Нуна (Исуса Навина), почасти закладена на Танаховуй Книзі Єгошуа Нуна екзістує, айбо Самаритянами ся держит ги неканонічна світська історична кроніка.<ref>Gaster (1908), [https://books.google.com/books?id=eUCRAfZvwRgC&pg=PA166 p.&nbsp;166].</ref> Перва кодексова форма юдаїштської Біблії была уроблена у 7.&nbsp;ст. Кодекс тото предок сучасної книгы. Кодексы ся чинили зогнутьом єдного листа папіруса навпул, што формовало „бокы“; дакулько такых зогнутых листув ся скапчовали у єдну „книгу“, котра была май доступнов и переноснов ги звиткы. Такый формат популаризовали ранні християне. У 1488.&nbsp;рокови была вчинена перва повна печатна верзія юдаїштської Біблії.<ref>Hauser, Watson, Kaufman (2003), pp.&nbsp;31–32.</ref> === Новый Завіт === [[Файл:PaulT.jpg|міні|[[Павло (апостол)|Апостол Павло]] на образі „Сятый Павло пише свої посланя“ (дас 1619) Валентіна де Булоня]] [[Файл:P52_verso.jpg|альт=photo of a fragment of papyrus with writing on it|міні|Папірус&nbsp;52 (щи знамый ги папірус Райландса), 125–175&nbsp;н.&nbsp;е., майстарый екзистувучый фраґмент папіруса Нового Завіта, на котрому написані фразы из 18.&nbsp;главы Єванґелія уд Йоана<ref>Orsini, Clarysse (2012), p.&nbsp;470.</ref>]] Из ростом популарности християнства у 1.&nbsp;сторочу нашої еры ся появили нові писаня грецькым койне. Християне пак зачали тоты нові писаня кликати ''Новым Завітом'', а Септуаґінту&nbsp;— ''Старым Завітом''. Новый Завіт ся усокотив у май великум числі рукописув ги хотьякый другый стародавньый вытвор. Майранні християнські переписовачі не были вышколеныма писарями. Многі переписы Єванґеліюв и Павловых послань ся чинили простыма християнами за удносно куртый період часу, дуже скоро по написаню ориґіналув. У синоптичных Єванґеліях, у писаньох ранньых Отцюв церькви, уд [[Маркіон Сінопськый|Маркіона]] и у [[Дідахе|Дідасі]] сут доказы, ож християнські документы были у циркулації перед зачатком першого стороча. Павлові посланя были в колобігови щи при його жывоті, а його смерть ся, припущат, настала до 68.&nbsp;року при царьованю Нерона. Ранні християне носили йсі писаня по Римськуй імперії тай товмачили їх на старосірійськый, [[коптськый]], [[етіопськый]], [[Латиньскый язык|латинськый]] и другі языкы. Изглядовач Нового Завіта Барт Ерман обяснят, як тоты тексты пак были поґруповані у катеґорії: {{Цитат 2|Бігом ранньых сторочув [екзістованя] церькви, християнські тексты ся копіровали у тых містах, де ся писали вадь де їх переміщовали. Позад того, ож тексты ся переписовали локално, не чудно, ож разні міста выводили разні филі текстуалної традиції. Другыма словами, рукописы у Римі мали много ворошных хыб [помежи собов], бо булшинов были „штатныма“ документами, котрі ся копіровали єден из другого; они не мали читавого влива з бока рукописув, копірованых у Палестині; а написані у Палестині набрали ся свойих рис, котрі были не такі ги у рукописах, найденых у Александрії, у Еґіптови. Ба булше, у ранні стороча церькви подакотрі міста мали ліпшых писарюв ги другі. Сучасні научникы порозуміли, ож писарі у Александрії&nbsp;— котра у античности была читавым інтелектуалным центром&nbsp;— были особено скрупулозні, даже у тот давньый час, тай ож там у Александрії ся десятьруча за десятьрочом сокотила дуже чиста форма текста ранньохристиянськых писань, котру держали уддані тай удносно майстерні християнські переписовачі.|Барт Ерман<ref>{{Cite book|last=Ehrman|first=Bart D.|title=Misquoting Jesus: The Story Behind Who Changed the Bible and Why|url=https://archive.org/details/misquotingjesuss0000ehrm|place=New York|publisher=HarperCollins|year=2005|page=p. 72|nopp=yes}}</ref>}}Резултатом сього стали текстуалні варіації, котрі сучасні научникы кличут „текстотипами“. Чотыри майшыроко признавані текстотипы тото александрійськый, западный, цезарьськый тай бізантськый.<ref>Parker (2013), pp.&nbsp;412–420, 430–432; Brown (2010) ch.&nbsp;3(A).</ref> Католицькый біблійный канон книг быв закладеный на Римському синоді у&nbsp;році&nbsp;382, пак Гіппонійському у 393 тай Картаґенському у&nbsp;397. Межи 385.&nbsp;тай&nbsp;405.&nbsp;роками н.&nbsp;е.&nbsp;рання християнська церьков потовмачила свуй канон на вулґарну латину (народный латинськый язык)&nbsp;— тото товмачіня дустало назву ''Вулґата'' (уд {{Lang-la|Biblia Vulgata}}, {{IPA2|ˈbɪbli.a wʊlˈɡaːta}} „Біблія у народнум языку“).<ref name=":6">Lim (2017), pp.&nbsp;40, 46, 49, 58–59; Hayes (2012), ch.&nbsp;1; Brown (2010), ''Intro.''; Carr (2010), pp.&nbsp;3–5; Bandstra (2009), pp.&nbsp;7–8, 480–481; Gravett et al. (2008), pp.&nbsp;xv, 49; Harris, Platzner (2008), pp.&nbsp;3–4, 28, 31–32, 371; Riches (2000), ch.&nbsp;3.</ref> Уд того часу католицькі християне правили вселенські соборы про стандартизацію свого біблійного канона. Тридентськый собор (1545–1563), котрый католицька церьков справила в удповідь протестантськуй Реформації, затвердив Вулґату офіційным латинськым товмачіньом Біблії.<ref name=":6" /> Удтовды ся розвили дакулько біблійных канонув. Тото у тому числі: 73-книжный католицькый канон, 66-книжный канон, котрый признає булшина протестантськых деномінацій, 81-книжный етіопськый православный тевагедськый канон и другі.<ref>Riches (2000), pp.&nbsp;7–8.</ref> Юдаїзм давно затвердив єдиный авторитативный текст, а християнство ниґда не мало єдину верзію; умісто того у християн были многі разні рукописні традиції.<ref>Barton (2019), p.&nbsp;15.</ref> === Варіанты === Попри читавоє честованя тай акуратность, из котрыма ся переписовали біблійні тексты, в ушыткых біблійных рукописах сут хыбы переноса, котрі ся называвут варіантами.<ref>Wegner (2006), p.&nbsp;41.</ref><ref>Black (1994) p.&nbsp;24.</ref> Варіантом ся кличе хотьяка девіація межи двома текстами. Текстуалный критик Деніел&nbsp;Б.&nbsp;Воллес обяснює: „Кажджа девіація ся рахує ги єден варіант, не никавучи на вто, кулько рукописув єї фіксує“.<ref>Wallace (2009), p.&nbsp;98.</ref> Научник Емануел Тов каже, ож тот термін не є оціночным; тото узнаня, ож путі розвоя разных текстув ся розыйшли.<ref>Tov (2001), p.&nbsp;18.</ref> Середньовічні рукописы юдаїштської Біблії ся держали ги дуже точні: майавторитативні документы, з котрых ся копіровало у другі тексты.<ref>{{Cite web |title=The Damascus Keters |url=https://web.nli.org.il/sites/nli/english/collections/jewish-collection/pages/damascus.aspx |website=National Library of Israel |access-date=1 July 2020 |archive-date=28 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728235241/https://web.nli.org.il/sites/NLI/English/collections/jewish-collection/Pages/damascus.aspx |url-status=live }}</ref> Айбо при тому, изглядователь юдаїштської Біблії Девід Карр каже, ож и юдаїштські тексты мавут даякі варіанты.<ref>Carr (2011), pp.&nbsp;5–7.</ref> Булшина вшыткых варіантув трафункові, наприклад ортоґрафічні хыбы, айбо поєдны зміны были нарочні.<ref>Black (1994), p.&nbsp;60.</ref> У юдаїштському текстови „варіанты з памняти“ тото типово случайні розлукы, такі ги шор слув у 1 Кроніках 17:24 тай 2 Самуелови 10:9 тай 13. Варіанты щи обсягувут заміну лексичныма еквівалентами, семантичні тай ґраматичні удликы; май читаві правкы Масоретськых текстув мали бы быти нарочныма.<ref>Carr (2011), pp.&nbsp;5–7, 18, 24, 29, 42, 55, 61, 145, 167</ref> Нарочні зміны у тексті Нового Завіта ся чинили про уліпшеня ґраматикы, ліквідацію неточностий и розбіжностий, гармонізацію паралелных фраґментув, комбінацію тай упрощеня дакулькох варіантных прочитань у єдно, тай позад теолоґічных причин.<ref>Black (1994), p.&nbsp;60.</ref><ref>Royce (2013), pp.&nbsp;461–464, 468, 470–473.</ref> Изглядовач Старого Завіта Брус&nbsp;К.&nbsp;Волткі замічат, ож про кажджі десять слув зафіксованый єден варіант у недавнюм критичнум уданю юдаїштської Біблії, ''Biblia Hebraica Stuttgartensia,'' т.&nbsp;є.&nbsp;осталні 90% юдаїштського текста сут без варіацій. Четвертоє уданя Грецького Нового Завіта Споєного біблійного общества фіксує варіанты, котрі ся кывавут дас 500 из 6900 слув, вадь 7%&nbsp;текста. == Тематика тай обсяг == === Темы === [[Файл:Creation_of_Light.png|міні|''Сотвореня світла'', [[Ґустав Доре]]]] Оповіді, законы, мудрості, пришты тай унікалні жанры Біблії давут можность діскусії на булшину тем людського єствованя, межи нима: звірі, дерева тай природа,<ref name="Northcott96">{{cite book|last1=Northcott|first1=Michael S.|editor1-last=Clark|editor1-first=Stephen R. L.|title=The Environment and Christian Ethics|url=https://archive.org/details/environmentchris0000nort|date=1996|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-57631-4}}</ref>{{rp-primitive|xi}} сосіды,<ref name="Wayne Grudem">{{cite book|last1=Grudem|first1=Wayne|title=Christian Ethics: An Introduction to Biblical Moral Reasoning|url=https://archive.org/details/christianethicsi0000unse_r6w7|date=2018|publisher=Crossway|isbn=978-1-4335-4965-6}}</ref>{{rp-primitive|24}} цімборы, роль жун,<ref name="Barbara J. MacHaffie">{{cite book|last1=MacHaffie|first1=Barbara J.|title=Her Story Women in Christian Tradition|date=1992|publisher=Fortress Press|isbn=978-1-4514-0402-9}}</ref>{{rp-primitive|203}} секс,<ref>Harper (2013), pp.&nbsp;1–14, 84–86, 88.</ref> діти, побратя,<ref name="Chadwick">Henry Chadwick, The Early Church, {{ISBN|978-0-14-023199-1}}</ref> природа тай діленя власти,<ref>Praet, Danny (1992–1993). "Explaining the Christianization of the Roman Empire. Older theories and recent developments". Sacris Erudiri. Jaarboek voor Godsdienstgeschiedenis. A Journal on the Inheritance of Early and Medieval Christianity. 23: 5–119.</ref>{{rp-primitive|45–48}} гроші тай економіка,<ref name="Hargaden">{{cite book|last1=Hargaden|first1=Kevin|title=Theological Ethics in a Neoliberal Age: Confronting the Christian Problem with Wealth|date=2018|publisher=Wipf and Stock|isbn=978-1-5326-5500-5}}</ref>{{rp-primitive|77}} робота, удношіня,<ref name="Kieran Cronin">{{cite book|last1=Cronin|first1=Kieran|title=Rights and Christian ethics|url=https://archive.org/details/rightschristiane0000cron|date=1992|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-41889-8|page=[https://archive.org/details/rightschristiane0000cron/page/n248 223]}}</ref> смуток, природа радости тай другі.<ref>Gericke (2012), p.&nbsp;207.</ref> [[Филозоф|Філозоф]] тай етик Жако Ґеріке додає: „Значіня добра и зла, природа правилного и неправилного, крітерії морали, добрі жерела морали, походжіня тай приятя моралных віровань, онтолоґічный статус моралных норм, моралный авторитет, културный плуралізм, аксіолоґічні тай естетичні гадкы за природу цінности тай красы. Сесе всьо закладено у тексты.“<ref name=":9">Gericke (2012), p.&nbsp;210.</ref> Айбо уокремленя тем подакотрых біблійных текстув годно быти проблематичным.<ref>Mittleman (2012), pp.&nbsp;1, 2.</ref> Булшина Біблії подає ся у оповіднуй формі тай вцілови біблійна нарація не дає прямі настановы, а у поєдных текстах наміреня автора тяжко розшифровати.<ref>Barton (2007) pp.&nbsp;1–3.</ref> Дефінованя добра тай зла, правилного и неправилного, путь ид розуміню и практиці рідко прямі тай лігавут на читача.<ref name="Barton19">Barton (2019).</ref>{{rp-primitive|14}} [[Бог|Буг]] пораз указаный важным елементом [[Сюжет|сужета]], айбо часто за реакцію Бога на події тай його одобреня вадь неодобреня дій персонажув авадь їх провалув дашто вчинити мало вповіджено.<ref name="Barton19" />{{rp-primitive|40}} Автор не коментує, а читачови ся лишат самому думати над написаным.<ref name="Barton19" />{{rp-primitive|40}} Жыдувські філозофы Шалом Кармі тай Давід Шац обяснявут, ож Біблія „часто сопоставлят противорічиві ідеї, без обясненя вадь аполоґетізма.“<ref name=":10">Carmy, Shatz (2003), pp.&nbsp;13–14.</ref> Юдаїштська Біблія має гадкы за природу знаня, віровань, истины, інтерпретації, розуміня тай коґнітивных процесув.<ref>Gericke (2012), p.&nbsp;209.</ref> Етик Майкел&nbsp;В.&nbsp;Фокс пише, ож головна аксіома Книгы Пословиць ото ож „тренованя людського розума вто мусайноє условія правилного и успішного справованя в ушыткых сферах жывота.“<ref>Fox (2007), p.&nbsp;78.</ref> Біблія учит природі платных арґументув, природі тай моци языка тай його удношіня ид реалности.<ref name=":9" /> Подля Алана Міттелмана, професора жыдувської філозофії, Біблія дає мінты моралного думаня, котрі ся фокусувут на справованьови тай характері.<ref name="Barton19" />{{rp-primitive|3}}<ref>Mittleman (2012), p.&nbsp;17.</ref> У біблійнуй метафізиці челядник має слобудну волю, айбо вто удносна тай ограничена слобода.<ref>Brunner (2002), p.&nbsp;494.</ref> Біч каже, ож християнськый ''волунтарізм'' указує на ''волю'' ги на ядро себе тай ож у людськуй природі „ядро того, кым мы сьме, опреділят ся тым, што мы любиме“.<ref>Beach (1988), pp.&nbsp;25–26.</ref> Природного закона Біблія ся докывує у Пророках, Римлянах&nbsp;1, Діяньох&nbsp;17 тай книзі Амоса (Амос 1:3–2:5), де другі державы кроме Ізраїля ся держат зодповідныма за свої етичні рішеня даже попри вто, ож не знавут юдаїштського Бога.<ref>Barton (2003), pp.&nbsp;48–50.</ref> Політичный теоретик Майкел Лабан Волзер находит політику у юдаїштськуй Біблії у завітах, законах и пророцтвах, котрі чинят ранню форму ''почти'' демократичної політичної етикы.<ref>Walzer (2012), p.&nbsp;200.</ref> Ключові елементы у біблійнуй криміналнуй юстіції ся зачинавут из віры у Бога ги жерело справедливости тай судю над усьыма, у тому числі тыма, ко вызначає справедливость на земли.<ref>Souryal (2015), p.&nbsp;xx.</ref> Кармі тай Шац кажут, ож Біблія „указує характер Бога, розказує за сотвореня, закладат метафізику божественого провидіня тай божественого вмішаня, предлагат основу про мораль, обговорює многі рисы людської натуры тай часто подає файно знаму загадку, ож як Буг годен позволяти зло.“<ref name=":10" /> === Юдаїштська Біблія === {{ГоловнаСтатя|Юдаїштська Біблія}} Авторитативный текст юдаїштської Біблії ся бере из Масоретського текста Лєнінґрадського кодекса, датованого 1008.&nbsp;роком. Зато юдаїштську Біблію пораз кличут Масоретськым текстом.<ref>{{cite web |last1=Tov |first1=Professor Emmanuel |title=The Bible and the Masoretic Text |url=https://www.thetorah.com/article/the-bible-and-the-masoretic-text |website=The Torah.com |access-date=3 July 2022 |archive-date=25 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220525004814/https://www.thetorah.com/article/the-bible-and-the-masoretic-text |url-status=live }}</ref> Юдаїштська Біблія щи ся знає за назывков Танах ({{Lang-he|תנ"ך}}). Тото удбиват розділеня гебрейськых писань на три часті: Тора („Учіня“), Невіʼім („Пророкы“) тай Кетувім („Писаня“) через хоснованя першых букв кажджого из сих трьох слув.<ref>Metzger & Katz (2010), p.&nbsp;651, footnote&nbsp;1</ref> Испис обсягу сих трьох частий быв першый раз найденый у бабілонськум Талмуді (дас 550&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.).<ref>Pace (2016), p.&nbsp;354</ref> Танах быв головно написаный біблійным івритом, айбо поєдны малі часті (Ездраш 4:8–6:18 тай 7:12–26, Єреміяш 10:11, Даніел 2:4–7:28)<ref>Ездраш&nbsp;4:8–6:18 тай Ездраш&nbsp;7:12–26, Єреміяш&nbsp;10:11, Даніел&nbsp;2:4–7:28</ref> написані были біблійнов арамайськов бесідов&nbsp;— языком, котрый на тот момент быв ''[[лінґва франка]]'' булшины семітського світу.<ref name="Driver">{{cite web |last1=Driver |first1=Godfrey |author1-link=Sir Godfrey Driver |title=Introduction to the Old Testament |url=http://www.bible-researcher.com/driver1.html |website=www.bible-researcher.com |access-date=30 November 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091109185323/http://www.bible-researcher.com/driver1.html |archive-date=9 November 2009 }}</ref> ==== Тора ==== {{ГоловнаСтатя|Тора}} Тора ({{Lang-he|תּוֹרָה}}) щи ся знає ги „Пять книг [[Моісей|Мойсея]]<nowiki/>“ вадь Пятикнижа.<ref>Barnstone (2009), [[iarchive:isbn 9780393064933/page/647|p.&nbsp;647]]</ref> Традиційно ся держало, ож тоты книгы надиктовав Мойсейови сам [[Бог|Буг]].<ref>Robinson (2006), p.&nbsp;97</ref><ref>Cross, Livingstone (2005), p.&nbsp;1072</ref> Зачинавучи 17.&nbsp;сторочом научникы никали на ориґіналні жерела ги на продукт дакулькох анонімных авторув, припущавучи, ож Мойсей годен быв изкомбіновати окремі жерела у єден текст.<ref>Nahkola (2007), pp.&nbsp;vii, xvi, 197, 204, 216–217</ref><ref>Baden (2012) p.&nbsp;13.</ref> Сут разні гіпотезы за вто, коли тай як Тора была скомпонована,<ref>Greifenhagen (2003), p.&nbsp;206</ref> айбо общый консенсус є такый, ож Тора дустала свою фіналну форму бігом правліня Перської ахеменідської імперії (віроятно 450–350&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.),<ref>Greifenhagen (2003), pp.&nbsp;206–207.</ref><ref>Newsom (2004), p.&nbsp;26.</ref> вадь у раннюм гелленістичнум періоді (333–164&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.).<ref>Greifenhagen (2003), p.&nbsp;224 n.&nbsp;49.</ref> Назывкы книг у івриті дуфлувут перві слова удповідных текстув. Тора ся чинит такыма пятьма книгами: * Бытя, ''Берешіт'' (בראשית), {{букв|„У зачаткови“}} * Выход, ''Шемот'' (שמות), {{букв|„Имена“}} * Левіт, ''Ваїкра'' (ויקרא), {{букв|„И Вун покликав“}} * Числа, ''Бамідбар'' (במדבר), {{букв|„У пустыни“}} * Второзаконя, ''Деварім'' (דברים), {{букв|„Слова“}} <small>(Назвы пяти книг у Торі вчинені з [[Інціпіт|першых слув на зачатку їх текстув]].)</small> Перві 11&nbsp;глав книгы Бытя розказувут за [[Наратив сотвореня світа|сотвореня світа]] тай історію ранньых удношінь людства з Богом. Осталні 39&nbsp;глав розказувут за союз Бога из біблійныма патріархами: [[Абрагам]]ом, [[Ісаак]]ом, [[Яков]]ом (вадь Ізраїльом) тай дітьми Якова, „<nowiki/>[[Діти Ізраїля|Дітьми Ізраїля]]<nowiki/>“, а май из [[Йосиф (юдаїштська Біблія)|Йосифом]]; як Буг уповів Абрагамови лишити свою файту тай дум в [[Ур Халдейськый|Урі Халдейському]], поселити ся у [[Канаан]]і тай як Діти Ізраїля перейшли у [[Еґіпет]]. Далші чотыри книгы Торы оповідавут історію Мойсея, котрый жыв через стувкы рокув по патріархах. Ун веде Дітий Ізраїля из еґіпетського рабства ид поновліню завіта з Богом на горі Сінай тай по пустыни, докідь уростає новоє поколіня, готовоє зайти до Канаанської земли. Тора ся кунчат смертьов Мойсея.<ref>Rossel (2007), [https://books.google.com/books?id=AzZlANCOIRgC&pg=PA355 p.&nbsp;355].</ref> Заповіді у Торі давут основу юдаїштського реліґійного закона. Подля традиції є 613&nbsp;заповідий (''taryag mitzvot''). ==== Невіʼім ==== Невіʼім ({{Lang-he|נְבִיאִים ''Nəḇī'īm''}}, „Пророкы“) тото другый головный розділ Танаха межи Торов тай Кетувімом. Она поділена на дві часті, Ранньых Пророкув ({{lang|he|נביאים ראשונים|rtl=yes}} {{lang|he-Latn|''Невіʼім Рішонім''}}, книгы Єгошуа Нуна, Судюв, Самуела тай Царюв) тай Пузньых Пророкув ({{lang|he|נביאים אחרונים|rtl=yes}} {{lang|he-Latn|''Невіʼім Агаронім''}}, книгы Ісаї, Єремії, Езекієля тай Дванадцятьох Малых Пророкув). Невіʼім розказує за зачаток жыдувської монархії тай єї розділеня на два царьства, Ізраїль тай Юдею, фокусувучи ся на конфлікті межи ізраїльтянами тай другыма народами, конфліктах межи ізраїльтянами, а май на борьбі межи вірячыма у „Господа Бога“ тай чужых богув<ref>„Кажджый царь ся держит авадь добрым, авадь пудлым у чорно-білуй перспективі, подля того, ци ун „чинив добрі“, ци „чинив пудло“ у очах Господа. Така оцінка не удбиват добробыта державы, царьовых успіхув авадь провалув у войнах, моралный клімат тых часув, ай скорше указує статус култового почитаня бігом його правліня. Царі, котрі діяли против ідолопоклонства тай чинили реліґійні реформы ся хвалят, а тоты, котрі одобряли поганські практикы&nbsp;— презиравут ся.“ —&nbsp;Savran (1987), [https://books.google.com/books?id=O4hYlvzWui8C&pg=PA146 p.&nbsp;146]. ''“Each king is judged either good or bad in black-and-white terms, according to whether or not he "did right" or "did evil" in the sight of the Lord. This evaluation is not reflective of the well-being of the nation, of the king's success or failure in war, or of the moral climate of the times, but rather the state of cultic worship during his reign. Those kings who shun idolatry and enact religious reforms are singled out for praise, and those who encourage pagan practices are denounced.”'' —&nbsp;Savran (1987), [https://books.google.com/books?id=O4hYlvzWui8C&pg=PA146 p.&nbsp;146].</ref><ref>“The fight against Baal was initiated by the prophets” —&nbsp;Kaufmann (1956a) p.&nbsp;54.</ref> тай критиці неетичного тай несправедливого справованя ізраїльтянськых еліт и правителюв;<ref>“The immediate occasion of the rise of the new prophecy was the political and social ruin caused by the wars with Israel's northerly neighbour, Aram, which continued for more than a century. They raged intensely during the reign of Ahab, and did not end until the time of Jeroboam II (784–744). While the nation as a whole was impoverished, a few&nbsp;– apparently of the royal officialdom&nbsp;– grew wealthy as a result of the national calamity. Many of the people were compelled to sell their houses and lands, with the result that a sharp social cleavage arose: on the one hand a mass of propertyless indigents, on the other a small circle of the rich. A series of disasters struck the nation&amp;nbsp;– drought, famine, plagues, death and captivity (Amos 4: 6–11), but the greatest disaster of all was the social disintegration due to the cleavage between the poor masses and the wealthy, dissolute upper class. The decay affected both Judah and Israel … High minded men were appalled at this development. Was this the people whom YHWH had brought out of Egypt, to whom He had given the land and a law of justice and right? it seemed as if the land was about to be inherited by the rich, who would squander its substance in drunken revelry. it was this dissolution that brought the prophetic denunciations to white heat.” —&nbsp;Kaufmann (1956b), pp.&nbsp;57–58.</ref><ref>“What manner of man is the prophet? A student of philosophy who runs from the discourses of the great metaphysicians to the orations of the prophets may feel as if he were going from the realm of the sublime to an area of trivialities. Instead of dealing with the timeless issues of being and becoming, of matter and form, of definitions and demonstrations, he is thrown into orations about widows and orphans, about the corruption of judges and affairs of the market place. Instead of showing us a way through the elegant mansions of the mind, the prophets take us to the slums. The world is a proud place, full of beauty, but the prophets are scandalized, and rave as if the whole world were a slum. They make much ado about paltry things, lavishing excessive language upon trifling subjects. What if somewhere in ancient Palestine poor people have not been treated properly by the rich? … Indeed, the sorts of crimes and even the amount of delinquency that fill the prophets of Israel with dismay do not go beyond that which we regard as normal, as typical ingredients of social dynamics. To us a single act of injustice&nbsp;– cheating in business, exploitation of the poor&nbsp;– is slight; to the prophets, a disaster. To us an injustice is injurious to the welfare of the people; to the prophets it is a deathblow to existence; to us an episode; to them, a catastrophe, a threat to the world.” —&nbsp;Heschel (2001), pp.&nbsp;3–4.</ref><ref>“Samuel is thus a work of national self-criticism. It recognizes that Israel would not have survived, either politically or culturally, without the steadying presence of a dynastic royal house. But it makes both that house and its subjects answerable to firm standards of prophetic justice&nbsp;– not those of cult prophets or professional ecstatics, but of morally upright prophetic leaders in the tradition of Moses, Joshua, Deborah, Gideon, and others …” —&nbsp;Rosenberg (1987), [https://books.google.com/books?id=O4hYlvzWui8C&pg=PA141 p.&nbsp;141].</ref> у котрых пророкы мали важну тай провудну роль. Невіʼім ся кунчат узятьом Ізраїля Новоасірійськов імперійов; Юдеї Новобабілонськов імперійов; изниченьом [[Соломонув храм|Храма в Єрусалимі]]. ===== Ранні Пророкы ===== Ранні Пророкы вто книгы [[Книга Єгошуа Нуна|Єгошуа Нуна]] (Йозуе, Исуса Навина), [[Книга Судюв|Судюв]], [[Книга Самуела|Самуела]] (Самуїла) тай [[Книга Царюв|Царюв]]. Они обсягувут оповіді, котрі ся зачинавут такой по смерти Мойсея из божым затверджіньом Єгошуа Нуна його наслідником, котрый пак веде народ Ізраїля у Землю Обітовану, тай кунчавут ся увязненьом посліднього царя Юдеї. Держачи Самуела тай Царюв ги окремі книгы, они розказувут за: * узятя Канаана Єгошуа Нуном ([[Книга Єгошуа Нуна]]), * борьбу народа за землю ([[Книга Судюв]]), * просьбу народа ид Богови дасти їм царя, обы вни могли заяти землю у лиці свойих урагув ([[Книгы Самуела]]) * володіня земльов пуд правліньом божествено покладеных царюв из Дома Давыда, котроє ся кунчат угнатьом чужинцями ([[Книгы Царюв]]) ===== Пузні Пророкы ===== Пузні Пророкы вто [[Книга Ізаяша|Ізаяш]] (Ісая), [[Книга Єремії|Єреміяш]] (Єремія), [[Книга Езекієля|Езекієль]] тай [[Дванадцять Малых Пророкув]], котрі ся рахувут ги єдна книга: * [[Озеаш]] (Осія), ''Гошеа'' (הושע) презират поклоніня богам окрем Господа, рувнявучи Ізраїль ид жоні, котра зражує свому чоловікови. * [[Йоел]] (Йоіл), ''Йоʼел'' (יואל) обсягує смуток и обіцяня уд Бога. * [[Амос]], ''Амос'' (עמוס) говорит за соціалну справедливость, давучи основу про природноє право через хоснованя го як на вірувучых, так и на невірувучых. * [[Абдіаш]] (Авдій), ''Овадя'' (עבדיה) розказує за засуженя Едома тай удновленя Ізраїля. * [[Йонаш]] (Йона), ''Йона'' (יונה) оповідат покаяня Ніневії. * [[Міхеаш]] (Міхей), ''Міха'' (מיכה) поносит ся на несправедливых правителюв, защищат права бідных тай тягне ся ид миру в світі. * [[Нагум]] (Наум), ''Нагум'' (נחום) говорит за зниченя Ніневії. * [[Габакук]] (Авакум), ''Гавакук'' (חבקוק) обертат ся ид Богови лично. * [[Софоніаш]] (Софонія), ''Цефаня'' (צפניה) голосит за суд, ужываня тай тріумф тых, ко ся лишит. * [[Аґґей]], ''Гаґай'' (חגי) удбудовує Другый храм. * [[Захаріаш]] (Захарія), ''Зехаря'' (זכריה) Буг благословлят тых, ко ся кає тай є чистый. * [[Малахіаш]] (Малахія), ''Малахі'' (מלאכי) управлят кылавоє реліґійноє тай соціалноє справованя. ==== Кетувім ==== [[Файл:Bhs_psalm1.png|міні|[[Гебрейскый язык|Гебрейськый]] текст [[Книга Псалмув|Псалмув]] 1:1–2]] Кетувім ({{Lang-he|כְּתוּבִים ''Kəṯūḇīm''}} „Писаня“) ото третя тай послідня секція Танаха. Подля юдаїштської традиції ся вірит, ож книгы Кетувім ся писали пуд вдухновліньом Сятого Духа ({{Lang-he|רוח הקודש ''руах га-кодеш''}}) тай сут на уровень ниже за авторитетом ги пророцтва.<ref>Henshaw (1963), p.&nbsp;20.</ref> У Масоретськых рукописах (и поєдных печатных уданях) книгы [[Псалтырь|Псалмув]], [[Книга Пословиць|Пословиць]] тай [[Книга Йоба|Йоба]] (Йова) подані у шпеціалному двастовпцьовому виді, што пудчеркує їхньый уднушньый паралелізм. Колективно йсі три книгы ся сохтувут кликати ''Сіфрей Емет'' (акронім назывок у івриті: איוב, משלי, תהלים дає אמ"ת ''Емет'', што по гебрейськы щи значит „истина“). Гебрейська кантилація тото манера уговора ритуалных читань, як они ся писали тай анотововали у Масоретському текстови. Псалмы, Пословиці тай Йоб формувут ґрупу из шпеціалнов системов акцентуації, котра ся хоснує лиш у сих трьох книгах.<ref>Kraus (1993), p.&nbsp;33.</ref><ref>Kraus (1993), p.&nbsp;12.</ref> ===== Пять извиткув ===== [[Файл:Egon_Tschirch-_Hohelied_Nr._11_(high_resolution).jpg|міні|''Пісня Пісень (Das Hohelied Salomos), No.''&nbsp;''11'' Еґона Чірша, 1923]] Пять удносно куртых книг [[Пісня Пісень]], [[Книга Рут]] (Книга Руфи), [[Книга Нарікув]] (Плач, Плач Єремії), [[Еклезіаст]] (Книга Казатель) тай Книга Естер колективно ся кличут ''Гамеш Меґіллот''. Тото послідні книгы, зобраті тай затверджені авторитативныма у юдаїштськум каноні, хоть они и не были довершені до 2.&nbsp;стороча&nbsp;н.&nbsp;е.<ref>Coogan (2009), p.&nbsp;5.</ref> ===== Другі книгы ===== [[Файл:Great_Isaiah_Scroll.jpg|міні|Извиток Ізаяша (Ісаї), часть Звиткув Мертвого моря, обсягує практично вшытку Книгу Ізаяша. Датованый 2.&nbsp;столітьом&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.]] Книгы [[Книга Естер|Естер]], [[Книга Даніела|Даніела]] (Даниїла), [[Ездраш-Нееміяш]]<ref>Ориґінално Ездраш тай Нееміяш были єднов книгов, котрі пак поділили у пузнішых традиціях.</ref> тай [[Книгы Кронік|Кронікы]] мавут особый стиль, котрый ся не находит ни у якум другум гебрейськум тексті, ни біблійнум, ни позабіблійнум.<ref>Young (2013), p.&nbsp;23.</ref> Они не написані у нормалному стильови іврита поугнатьового періода. Авторы сих книг мали намірено убрати свуй особый стиль позад незнамых причин.<ref>Young (2013), p.&nbsp;24.</ref> * Їхні наративы вшыткі удкрыто описувут удносно пузні події (напр. бабілонську неволю тай далшоє удновліня Сіона). * Талмудична традиція ушыткым їм приписує пузньоє авторство. * Дві из них&nbsp;— Даніел тай Ездраш&nbsp;— тото єдині книгы Танаха из читавов частьов, написанов по арамайськы. ===== Шор книг ===== Испис книг Кетувім у тум шорі, як они ся появлявут у майактуалных печатных уданях. * ''Тегіллім'' ([[Книга Псалмув]]) תְהִלִּים тото антолоґія окремых гебрейськых реліґійных гімнув. * ''Мішлей'' ([[Книга Пословиць]]) מִשְלֵי ото „зберька зберькув“ за цінності, моралноє справованя, смысел жывота и доброго справованя, тай їх основу у вірі. * ''Ійов'' ([[Книга Йоба]], Книга Йова) אִיּוֹב розказує за віру, без розуміня вадь управданя страданя. * ''Шір га-Шірім'' ([[Пісня Пісень]] вадь Пісня Соломона) שִׁיר הַשִׁירִים ([[Песах]]) ото поезія за любов и секс. * ''Рут'' ([[Книга Рут]]) רוּת ([[Шавуот]]) оповідат історію моабітської жоны Рут, котра рішат ити за Богом Ізраїля тай лишат ся вірнов своюй свекрі, тай як она є за вто обдарована. * ''Ейха'' ([[Книга Нарікув]]) איכה ([[Тішʼа бе-ав]]) [вадь ''Кіннот'' у івриті] тото зберька поетичных нарікув на згубу Єрусалима у&nbsp;586.&nbsp;році до&nbsp;н.&nbsp;е. * ''Когелет'' ([[Еклезіаст]]) קהלת ([[Суккот]]) обсягує мудрості, наструй котрых є предметом диспутув межи научниками: ци они позитивні тай жывоторадосні, ци глубоко песимістичні? * ''Естер'' ([[Книга Естер]]) אֶסְתֵר ([[Пурім]]) розказує історію жыдувської жоны у Персії, котра стає правительков и спират ґеноцід свого народа. * ''Даніʼел'' ([[Книга Даніела]]) דָּנִיֵּאל скапчує пророкованя тай есхатолоґію у історії спасіня Богом Даніела так, як Ун спасе Ізраїль. * ''ʼЕзра'' ([[Книга Ездраша]]–[[Книга Нееміяша]]) עזרא оповідат за удбудову стін Єрусалима по Бабілонському угнатьови. * ''Діврей га-Ямім'' ([[Книгы Кронік]]) דברי הימים обсягує ґенеалоґію. Жыдувська текстуална традиція не фіналізовала шор книг у Кетувімі. [[Талмуд|Бабілонськый Талмуд]] ([[Бава Батра]] 14b–15a) дає їх порядок ги: Рут, Псалмы, Йоб, Пословиці, Еклезіаст, Пісня Соломона, Нарікы Єреміяша, Даніел, Звиток Естер, Ездраш, Кронікы.<ref>Rodkinson (2008), p.&nbsp;53.</ref> Єдна из май великых розлук помежи бабілонськов и тіберськов біблійныма традиціями вто шор книг. Ізаяш ся кладе по Езекієльови у бабілонськуй; Кетувім ся зачинат Кроніками у тіберськуй, айбо кунчат ся нима у бабілонськуй традиції.<ref>Phillips (2016), p.&nbsp;300–301.</ref> Кетувім послідньов из трьох секцій Танаха дустала канонічный статус. Тора годна была быти канонізована Ізраїльом ищи у 5.&nbsp;сторочови&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е., а Ранні тай Пузні Пророкы были канонізовані до 2.&nbsp;стороча&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.; Кетувім межи тым не быв зафіксованый у каноні до 2.&nbsp;стороча&nbsp;н.&nbsp;е.<ref>Coogan (2009), p.&nbsp;5.</ref> Айбо жерела указувут на вто, ож народ Ізраїля додавав тото, што пак стало Кетувімом, у свою сакралну літературу недовго по канонізації пророкув. Щи у 132.&nbsp;рокови&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.&nbsp;Кетувім зачинав ся формовати, айбо на тот момент не мав формалного наголовка. У році 95&nbsp;н.&nbsp;е., у своюй роботі „Против Апіона“ Флавій Йозеф ся удносит ид юдаїштськуй Біблії ги д закрытому канонму, у котрум „… нико ся не взяв ани додасти, ани забрати, ани поміняти даже склад…“<ref>Lightfoot (2003), [https://books.google.com/books?id=89oz-U-JJ0sC&pg=PA154 pp.&nbsp;154–155].</ref> Довгый період по 95&nbsp;н.&nbsp;е. божествена іншпірація книг Естер, Пісни Пісень тай Еклезіаста ся пуддавали сомніву.<ref>Henshaw (1963), p.&nbsp;17.</ref> === Септуаґінта === {{ГоловнаСтатя|Септуаґінта}} [[Файл:Codex_Vaticanus_(1_Esdras_1-55_to_2-5)_(The_S.S._Teacher's_Edition-The_Holy_Bible).jpg|міні|Фраґмент [[Септуаґінта|Септуаґінты]]: стовпець унціалної книгы з 1 Ездраша у ''Codex Vaticanus'', дас 325–350&nbsp;н.&nbsp;е., основа грецькоязычного уданя тай анґліцькоязычного товмачіня сера Ланцелота Чарлза Лі Брентона]] [[Файл:KJV_1769_Oxford_Edition,_vol._1.djvu|сторінка=21|міні|Обсяговый бук повної 80-книжної Біблії Короля Якова (King James Bible), котрый переличує „Книгы Старого Завіта“, „Книгы, названі Апокріфами“ тай „Книгы Нового Завіта“]] Септуаґінта („Товмачіня Сімдесяти“ вадь „LXX“) вто товмачіня юдаїштської Біблії на грецькоє койне, котроє ся зачало у кунци 3.&nbsp;стороча до&nbsp;н.&nbsp;е. Бігом того, як ишла робота над товмаченьом, Септуаґінта ся розростала: до зберькы пророцькых писань ся додали вшылиякі [[Гаґіоґраф|гаґіоґрафічні]] роботы. Были придаті д нюй ай поєдны май нові книгы, такі ги Книгы Макабеюв тай Мудрость Сіраха. Сі книгы сут апокріфами, т.&nbsp;є.&nbsp;книгами, чія автентичность ся пуддає сомніваню. Включеня такых текстув тай обвиненя у подакотрых товмацькых хыбах призвели д тому, ож Септуаґінта ся стала держати тай удмітовати юдаїштами ги „неакуратноє“ товмачіня.<ref>Fitzmeyer (1992), p.&nbsp;41.</ref><ref>Marcos (2000), p.&nbsp;21.</ref><ref>Подля ''Jewish Encyclopedia'': „The translation, which shows at times a peculiar ignorance of Hebrew usage, was evidently made from a codex which differed widely in places from the text crystallized by the Masorah.“ —&nbsp;{{cite web |title=Bible Translations – The Septuagint |url=http://jewishencyclopedia.com/articles/3269-bible-translations |publisher=JewishEncyclopedia.com |access-date=10 February 2012 |archive-date=15 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120315222428/http://jewishencyclopedia.com/articles/3269-bible-translations |url-status=live }}</ref> Апокріфы належат ид реліґійнуй жыдувськуй літературі, головно періода Другого храма (дас 550 до&nbsp;н.&nbsp;е.&nbsp;– 70 н.&nbsp;е.); они были зачатково написані в Ізраїльови, Сірії, Еґіптови вадь Персії у гебрейськум, арамайськум, грецькум языках и пробовали розказовати за біблійні темы и персонажув.<ref>Pace (2016), pp.&nbsp;349–350.</ref> Їхньоє походжіня булшинов покрыто тайнов. Єдна май стара теорія їхнього похоженя правила, ож межи грецькоязычныма жыдами Александрії быв приятый „александрійськый“ канон, айбо пак еся теорія была пролишена.<ref>Blocher (2004), p.&nbsp;2.</ref> Сут указаня на вто, ож они не были прияті, кой быв затвердженый осталный юдаїштськый канон.<ref>Blocher (2004), p.&nbsp;82.</ref> Бізувно ся знає, ож апокріфы ся хосновали у новозавітні часы, айбо „ниґда ся не цитовали ги Писаня.“<ref>Blocher (2004), p.&nbsp;86.</ref> У сучасному юдаїзмови апокріфічні книгы ся не принимавут ги автентичні тай не включавут ся у канон. Айбо „етіопські жыдове, пораз названі ''фалашами'', мавут розшыреный канон, у котрый входят поєдны апокріфалні книгы.“<ref>Gerber (1994), pp.&nbsp;[https://books.google.com/books?id=DygOmktEvFMC&pg=PA43 43–46].</ref> Щи єднов причинов неприятя Септуаґінты юдаїштськыма рабинами стало желаня удграничити свою традицію уд набиравучого обороты християнства.<ref>„[…] die griechische Bibelübersetzung, die einem innerjüdischen Bedürfnis entsprang […] [von den] Rabbinen zuerst gerühmt (.) Später jedoch, als manche ungenaue Übertragung des hebräischen Textes in der Septuaginta und Übersetzungsfehler die Grundlage für hellenistische Irrlehren abgaben, lehte man die Septuaginta ab.“ —&nbsp;{{harvnb|Homolka|Jacob|Chorin|1999|loc=Bd.3|pp=43ff}}</ref><ref>„Two things, however, rendered the Septuagint unwelcome in the long run to the Jews. Its divergence from the accepted text (afterward called the Masoretic) was too evident; and it therefore could not serve as a basis for theological discussion or for homiletic interpretation. This distrust was accentuated by the fact that it had been adopted as Sacred Scripture by the new faith [Christianity] […] In course of time it came to be the canonical Greek Bible […] It became part of the Bible of the Christian Church.“ —&nbsp;{{cite web |title=Bible Translations – The Septuagint |url=http://jewishencyclopedia.com/articles/3269-bible-translations |publisher=JewishEncyclopedia.com |access-date=10 February 2012 |archive-date=15 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120315222428/http://jewishencyclopedia.com/articles/3269-bible-translations |url-status=live }}</ref> Наконець, рабины заявляли, ож іврит має божественый авторитет на удлику уд арамайського тай грецького языка&nbsp;— хоть тоты бесіды были ''[[Лінґва франка|лінґвами франками]]'' жыдув того періода (а арамайськый язык пак дустав статус сакралного, подобно д івритови).<ref>''Мішна Сота'' (7:2–4 тай 8:1), межи другыма, дискутує на тему сакралности іврита на удлику арамайського вадь грецького языка. Тото подабат на авторитет, котрый ся затвержує за ориґіналным арабськоязычным Кораном подля ісламськых учінь. Зато товмачіня Торы на грецькоє койне ранньыма жыдувськыма рабінами дожыли до сучасности лиш у рідкых фраґментах.</ref> ==== Правкы из Теодотіона ==== Книга Даніела є всокочена у 12&nbsp;главах Масоретського текста тай у двох май довгых грецькых верзіях: ориґіналнуй Септуаґінті, дас 100&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е., тай май пузнюй верзії пуд назвов [[Теодотіон]] дас 2.&nbsp;стороча&nbsp;н.&nbsp;е. Обадва грецькі тексты обсягувут три додаткы ид Даніелови: молитву Азаріаша тай Пісню Трьох Сятых Дітий; історію за Сусанну тай стареґув; історію за Бела тай шарканя. Товмачіня Теодотіона натулко шыроко ся копіровало у раннюй християнськуй церькви, ож його верзія [[Книга Даніела|Книгы Даніела]] почти перегнала Септуаґінтову. Єронім Стрідонськый у свому передслові до Даніела (407&nbsp;н.&nbsp;е.) указує удвергнутя Септуаґінтової верзії тої книгы у християнськум хоснованю: „Я … хочу надголосити читачови, ож не подля верзії Септуаґінты, айбо подля верзії самого Теодотіона церьквы публічно читавут Даніела.“<ref>{{cite web |title=St. Jerome, Commentary on Daniel (1958) pp. 15–157 |url=http://www.tertullian.org/fathers/jerome_daniel_02_text.htm |website=www.tertullian.org |access-date=2 February 2022 |archive-date=26 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100526033151/http://www.tertullian.org/fathers/jerome_daniel_02_text.htm |url-status=live }}</ref> Єронімово передслово щи споминат, ож [[Гекзапла]] обсяговала зазначкы, котрі указовали на пару читавых удлик у обсягови межи Теодотіоновым Даніелом тай май ранньыма верзіями у грецькум и гебрейськум языках. Даніел Теодотіона май близкый ид ужывшуй у Масоретському текстови верзії, котрый є основов про булшину сучасных товмачень. Теодотіонув Даніел ся подає у авторизованум уданю Септуаґінты, опублікованум Сікстом&nbsp;V.&nbsp;у&nbsp;році&nbsp;1587.<ref>[[wikisource:Catholic Encyclopedia (1913)/Book of Daniel|Catholic Encyclopedia (1913)]]</ref> ==== Кунцьова форма ==== :'''''Скапчані статі:''''' ''[[Второканонічні книгы]]'', ''[[Біблійні апокріфы]]'' Текстуалні критикы у сучасности дебатувут на тему того, як мож спойити вєдно май ранньый назур на Септуаґінту ги на „неакуратный“ переклад тай обсяг Звиткув Мертвого моря у Кумрані, звиткув, найденых у Ваді Мураббаʼат, Нагал Гевер тай Масаді. Тоты звиткы на 1000–1300&nbsp;рокув май старі ги Лєнінґрадськый текст, датованый 1008&nbsp;н.&nbsp;е., котрый є основов про Масоретськый текст.<ref>Fitzmeyer (1992), p.&nbsp;40.</ref> Звиткы пудтвердили булшину Масоретського текста, айбо при тум ся удличавут уд нього, и многі з тых розбіжностий ся вмісто того соглашувут из Септуаґінтов, Самаритянськым Пятикнижам тай грецькым Старым Завітом.<ref name=":7">Fitzmeyer (1992), p.&nbsp;41.</ref> Копії подакотрых текстув, котрі ся проголошовали апокріфами, тоже сут межи Кумранськыма текстами.<ref>Blocher (2004), p.&nbsp;82.</ref> Давні рукописы Книгы Сіраха, „Псалмы Єгошуа Нуна“, Тобіт тай Посланя Єреміяша, як теперь ся знає, екзистовали у гебрейськуй верзії.<ref>Fitzmeyer (1992), pp.&nbsp;14, 52.</ref> Септуаґінтові варіації поєдных біблійных книг, наприклад Даніела тай Естер, май довгі ги тоты, што сут у юдаїштському канонови. У Септуаґінті Єреміяш май куртый ги у Масоретськум тексті, айбо покуртаный Єреміяш у івриті быв найденый у Кумрані у пещері&nbsp;№4.<ref name=":7" /> Извиткы Ізаяша, Выхода, Єреміяша, Даніела, Самуела указувут важні текстуалні варіанты, удличні уд Масоретського текста.<ref name=":7" /> У сучасности Септуаґінта ся розникує ги акуратноє товмачіня иншакої гебрейськоязычної формы вадь ревізії поєдных книг, айбо дале йде діскусія за вто, як майліпше охарактеризовати йсі удличавучі ся тексты.<ref name=":7" /> === Псевдепіґрафічні книгы === Псевдепіґрафы вто писемні праці из недобрі приписаным авторством. Робота годна быти псевдепіґрафом, айбо при тум не фалсіфікатом (бо фалсіфікат ото нарочный обман); причины про псевдепіґрафічну природу книг годні быти разні.<ref name=":8">Metzger (1972), p.&nbsp;4.</ref> Наприклад, Єванґеліє Барнабы (Варнавы) ся держит псевдепіґрафічным, бо авторство ся приписує Барнабі, компаніону Апостола Павла, айбо обадва рукописы ся датувут Середньовічам. Апокріфы тай псевдепіґрафы тото не єдно. Термін „апокріф“ ся тыче писань, котрі себе позиціонувут ги сакралні, айбо не принимавут ся канонами, а псевдепіґрафы тото літературна катеґорія про всі писемні роботы, и канонічні, и апокріфалні. Они годні быти автентичныма вадь неавтентичныма в ушыткых смыслах кромі недобрі присуженого авторства.<ref name=":8" /> Термін „псевдепіґраф“ часто ся хоснує про попис многых творув жыдувської реліґійної літературы, написаных межи дас 300&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е. тай&nbsp;300&nbsp;н.&nbsp;е.; не вшыткі з них сут псевдепіґрафічными. Термін ищи ся хоснує на книгы Нового Завіта из сомнівным авторством. Межи старозавітными псевдепіґрафами сут:<ref>Harris (1985), pp.&nbsp;vii, 197–221, 223–243.</ref> * 3 Макабеї (Макавеї) * 4 Макабеї * Вознесіня Мойсея * Етіопська Книга Еноха (1 Енох) * Старословянська Книга Еноха (2 Енох) * Гебрейська Книга Еноха (3 Енох; щи знама ги „Удкровеня Метатрона“ вадь „Книга Ребе Ішмаела, выщого жерця“) * Книга Юбілеюв * Сірійськый Апокаліпс Баруха (2 Барух) * Письмо Арістея (Письмо ид Філократови за товмачіня юдаїштськых писань на грецькый язык) * Жывот Адама и Євы * Мучеництво тай Вознесіня Ізаяша * Псалмы Соломона * Сібілінські Оракулы * Грецькый Апокаліпс Баруха (3 Барух) * Заповіді Дванадцятьох Патріархув ==== Книга Еноха ==== {{ГоловнаСтатя|Книга Еноха}} Вызначныма псевдепіґрафічныма роботами сут Книгы Еноха: 1&nbsp;Енох (котра ся всокотила лиш у языкови [[ґеез]]), 2&nbsp;Енох (всокотила ся лиш у старославянськум языку), 3&nbsp;Енох (всокотила ся у гебрейськум языку; дас 5–6.&nbsp;ст.). Тото давні жыдувські реліґійні праці, традиційно приписовані пророку [[Енох|Еноху]], прадідови патріарха [[Ной|Ноя]]. Фраґмент Книгы Еноха быв найденый межи кумранськыма звитками, што указує на єї давность.<ref name=":11">Stuckenbruck, Erho (2011), pp.&nbsp;259, 267.</ref> Май старі часті (головно у Книзі Позирачув) датувут ся дас уд 300&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е., а майсвіжо написана часть (Книга Пришт) віроятно была складена у кунци 1.&nbsp;ст.&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.<ref>Fahlbusch, Bromiley (2004), p.&nbsp;411.</ref> Книга Еноха не є частьов біблійного канона про булшину жыдув, кромі етіопськых жыдув ([[Бета Ізраїль]]). Булшина християнськых деномінацій и традіцій годні принимати Книгы Еноха ги такі, што мавут якыйись історичный вадь теолоґічный інтерес ци важность. Часть Книгы Еноха ся цитує у Посланьови Юды тай Книзі Жыдув (частьох Нового Завіта), айбо християне обычно держат Книгы Еноха неканонічными.<ref>{{cite web |title=The Book of Enoch and The Secrets of Enoch |url=http://reluctant-messenger.com/enoch.htm |website=reluctant-messenger.com |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140608170257/http://reluctant-messenger.com/enoch.htm |archive-date=8 June 2014 }}</ref> Уйимкы чинят Етіопська тай Ерітрейська православні тевагедські церьквы.<ref name=":11" /> Етіопська Біблія закладена не на грецькуй, и Етіопська церьков має мало иншакоє розуміня канона ги другі християнські традиції.<ref name=":12">Stuckenbruck, Erho (2011), pp.&nbsp;261.</ref> У Етіопії канон не має такої стабілности, айбо и не є домак удкрытый.<ref name=":12" /> Книга Еноха давно ся тамкы держит божествено вдухновленым писаньом, айбо „писаня“ тай „канон“ про них ото не фурт єдно. Офіційный етіопськый канон має 81&nbsp;книг, айбо тото число ся досігат по разному через разні списы книг, и Книга Еноха пораз ся включат у них, а пораз ніт.<ref name=":12" /> Днешні доказы закріплювут Книгу Еноха ги канонічну и у Етіопії, и у Ерітреї.<ref name=":11" /> === Християнська Біблія === [[File:Gutenberg_Bible_scan.jpg|міні|Бук из [[Йоганн Ґутенберґ|Ґутенберґової]] Біблії]] Християнська Біблія тото комплет книг, розділеный на Старый и Новый Завіты, котрі християнська деномінація у пруйшлому вадь дотеперь рахує божествено іншпірованым текстом.<ref>Johnson (2012), p.&nbsp;374.</ref> Рання християнська церьков головно хосновала Септуаґінту, бо тота была написана по грецькы, ворошным языком тої епохы, а носителі арамайського хосновали [[Тарґум|Тарґумы]], товмачіня по арамайськы. Пак были додані посланя апостолув тай єванґелія вєдно з другыма текстами, котрі сформовали Новый Завіт.<ref>Kelly (2000), [https://books.google.com/books?id=UivDgM0WywoC&pg=PA31 pp.&nbsp;31–32].</ref> ==== Старый Завіт ==== {{ГоловнаСтатя|Старый Завіт}} Старый Завіт мав важну роль про християнську церьков уд майпервых єї днув. Изглядатель Біблії Ніколас Томас Райт каже, ож „Исус сам быв глубоко сформованый писанями“.<ref>Wright (2005), p.&nbsp;3.</ref> Райт додає, ож ранні християне ся вбертали ид тым такой гебрейськым писаньом у свойих провбах порозуміти земный жывут Христа. Они держали „сяті писаня“ ізраїльтян мусайныма настановами про християнув, як тото ілуструвут слова Павла ид Тімотею (Тімофію) (2&nbsp;Тімотей 3:15), указувучи на Месію тай на кулмінацію у Исусі як „новому завіті“, пророкованому Єреміяшом.<ref name="Wright">{{harvnb|Wright|2005|p=}}</ref> [[Протестантство|Протестантськый]] Старый Завіт 21.&nbsp;стороча тото 39-книжный канон, котрый ся удличат числом книг уд юдаїштського Танаха лиш позад иншакого метода розділеня. [[Римокатолицька церьков]] признає 46&nbsp;книг свойим Старым Завітом (45 кідь раховати Єреміяша тай його Нарікы єднов книгов),<ref>{{Cite book|title=Catechism of the Catholic Church|chapter-url=https://www.vatican.va/archive/ENG0015/__PR.HTM#:~:text=120%20|chapter=Paragraph 120|year=2019|publisher=Libreria Editrice Vaticana|edition=2nd}}</ref> а [[Православна церьков|восточноправославна церьков]] признає щи шість книг зверьх того. Тото ся кыват и сірійської верзії Біблії, ''Пешітты'', и біблійного канона Етіопської православної тевагедської церькви.<ref name="FUP1970">„Even though they were not placed on the same level as the canonical books, still they were useful for instruction. … These&nbsp;– and others that total fourteen or fifteen altogether&nbsp;– are the books known as the Apocrypha.“ —&nbsp;Williams (1970), p.&nbsp;141.</ref><ref name="Ewert">„English Bibles were patterned after those of the Continental Reformers by having the Apocrypha set off from the rest of the OT. Coverdale (1535) called them ,Apocrypha‘. All English Bibles prior to 1629 contained the Apocrypha. Matthew's Bible (1537), the Great Bible (1539), the Geneva Bible (1560), the Bishop's Bible (1568), and the King James Bible (1611) contained the Apocrypha. Soon after the publication of the KJV, however, the English Bibles began to drop the Apocrypha and eventually they disappeared entirely. The first English Bible to be printed in America (1782–83) lacked the Apocrypha. In 1826 the British and Foreign Bible Society decided to no longer print them. Today the trend is in the opposite direction, and English Bibles with the Apocrypha are becoming more popular again.“ —&nbsp;Ewert (2010), p.&nbsp;104.</ref><ref name="Wells1911">„Fourteen books and parts of books are considered ''Apocryphal'' by Protestants. Three of these are recognized by Roman Catholics also as ''Apocryphal''.“ —&nbsp;Wells (1911), p.&nbsp;41.</ref> Позад того, ож каноны писань ся розличавут межи юдаїштами, православными, римокатолицькыми тай протестантськыми християнами, обсяг апокріфікы кажджої комуніты иншакый, як и хоснованя терміна „апокріф“. Про юдаїштув ниєден из апокріфув не є канонічным. Християне называвут есю зберьку „второканонічныма книгами“; грецькі православні мавут про неї термін „Анаґіґноскомена“ ({{Lang-el|Ἀναγιγνωσκόμενα ''Anagignoskómena''}}, букв. „што ся читат, што варта читати“).<ref>Pace (2016), p.&nbsp;349.</ref><ref>Тридентськый канон:{{Цитат 2|Айбо кідь кось не принимат ги сакралні тай канонічні названі книгы, цілком из ушыткыма їх частями, як они были хосновані на читаня у Католицькуй церькви, тай як они сут укладені у старуй латинськуй Вулґаті; тай свідомо и нарочно не честує спомнені горі традиції; най му буде [[анатема]].|''Decretum de Canonicis Scripturis'', Тридентськый собор, 8.&nbsp;апріля 1546}}</ref> Книгы, включені у католицьку, православну, грецьку и старословянську Біблії тото: Тобіт (Тобіаш, Товіт), Юдіт, Мудрость Соломона, Сірах, Барух (Варух), Письмо Єреміяша (щи названоє 6.&nbsp;главов Баруха), 1&nbsp;Макабеї, 2&nbsp;Макабеї, грецькі додаткы до Естер тай Даніела.<ref>Reinhartz (2021), p.&nbsp;19.</ref> Грецька православна церьков тай словянські церьквы (у Білоруси, Болгарії, Босні тай Герцеґовині, Горватії, Польщи, Росії, Сівернуй Македонії, Сербії, Словакії, Словенії, Украйині, Чорнуй Горі) щи додавут:<ref>Pace (2016), p.&nbsp;350.</ref> * 3 Макабеї * 1 Ездраш * Молитва Манассеса (Манассії) * Псалом 151 2&nbsp;Ездраш (4&nbsp;Ездраш), не записаный у Септуаґінті, не екзистує у грецькому, айбо є у латині. 4&nbsp;Макабеї ся принимавут за канон лиш у Грузинськуй церькви. Тото додаток ид грецькуй православнуй Біблії, и зато пораз ун ся заносит межи апокріфы.<ref>Reinhartz (2021), p.&nbsp;20.</ref> Сірійськый православный канон обсягує ай: * Псалмы 151–155 * Апокаліпс Баруха * Письмо Баруха<ref>McDonald (2021), p.&nbsp;43.</ref> Етіопськый старозавітный канон хоснує книгы: Енох тай Юбілеї (котрі ся всокотили лиш на языкови [[ґеез]]), 1–3&nbsp;Етіопські Макабеї, Грецькый Ездраш, 2&nbsp;Ездраш тай Псалом 151.<ref name="FUP1970" /><ref name="Wells1911" /> Управленый ворошный лекціонарій [[Лутеранство|лутеранської]], моравської, реформатської, анґліканської тай методіштської церьквув хоснує апокріфы у літурґіях, подавучи при тум алтернативні читаня из канонічных книг Старого Завіта.<ref>„In all places where a reading from the deuterocanonical books (The Apocrypha) is listed, an alternate reading from the canonical Scriptures has also been provided.“ —&nbsp;{{cite web |url=http://www.commontexts.org/rcl/rcl_introduction_web.pdf |title=The Revised Common Lectionary |year=1992 |publisher=Consultation on Common Texts |access-date=19 August 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150701230910/http://www.commontexts.org/rcl/RCL_Introduction_Web.pdf |archive-date=1 July 2015 }}</ref> Того уданя Біблії, націлені на хоснованя у лутеранськуй и анґліканськуй церьквах обсягувут чотырнадцять книг Апокріфы, многі з котрых сут приятыма католицьков церьковльов второканонічныма книгами, а кромі того 1&nbsp;Ездраш, 2&nbsp;Ездраш тай Молитва Манассеса, котрі были у додатку ид Вулґаті.<ref>Campbell (2000), pp.&nbsp;336–337.</ref> Римокатолицька тай восточноправославна церьквы хоснувут булшину книг Септуаґінты, на удлику уд протестантськых церьквув. По [[Реформация|Реформації]] многі протестантські Біблії яли ся держати юдаїштського канона тай выключати додаточні, апокріфічні з юдаїштської перспективы тексты. {| class="toccolours" cellspacing="0" style="width:75%; margin:auto; clear:center; text-align:left; font-size:85%;" |- style="vertical-align:bottom; font-weight:bold;" | style="border-bottom:2px groove #aaa; " |Православный Старый Завіт<ref>McLay (2003), pp.&nbsp;3–4.</ref><ref>Канон ориґіналної старогрецькоязычної Септуаґінты є предметом спорув. Табла указує канон Старого Завіта як ун ся хоснує у сучасности у грецькому православії.</ref> | style="border-bottom:2px groove #aaa; " |Латинізована грецька назывка | style="border-bottom:2px groove #aaa; " |Назывкы по русинськы |- ! colspan="3" |Закон |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Γένεσις}} |Génesis |Бытя |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἔξοδος}} |Éxodos |Выход |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Λευϊτικόν}} |Leuitikón |Левіт |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἀριθμοί}} |Arithmoí |Числа |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Δευτερονόμιον}} |Deuteronómion |Deuteronomy |- ! colspan="3" |Історія |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἰησοῦς Nαυῆ}} |Iêsous Nauê |Йозуе (Исус Навин, Єгошуа Нун) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Κριταί}} |Kritaí |Суді |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ῥούθ}} |Roúth |Рут |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Βασιλειῶν Αʹ}}<ref>{{lang|grc|Βασιλειῶν}} (''Basileiōn'') тото ґенетив множного числа уд {{lang|grc|Βασιλεῖα}} (''Basileia'').</ref> |I Basileiōn |1 Самуел (Самуїл) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Βασιλειῶν Βʹ}} |II Basileiōn |2 Самуел |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Βασιλειῶν Γʹ}} |III Basileiōn |1 Царі |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Βασιλειῶν Δʹ}} |IV Basileiōn |2 Царі |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Παραλειπομένων Αʹ}} |I Paraleipomenon<ref>Т.&nbsp;є. „''Удкладені річи''“ уд {{lang|grc|Ἔσδρας Αʹ}}.</ref> |1 Кронікы |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Παραλειπομένων Βʹ}} |II Paraleipomenon |2 Кронікы |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἔσδρας Αʹ}} |I Esdras |1 Ездраш (Ездра) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἔσδρας Βʹ}} |II Esdras |Ездраш–Нееміяш (Ездра–Неемія) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Τωβίτ}}<ref>Ищи Τωβείτ вадь Τωβίθ у поєдных жерелах.</ref> |Tōbit |Тобіт (Тобіаш, Товіт) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἰουδίθ}} |Ioudith |Юдіт |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἐσθήρ}} |Esther |Естер из додатками |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Μακκαβαίων Αʹ}} |I Makkabaion |1 Макабеї (Макавеї) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Μακκαβαίων Βʹ}} |II Makkabaion |2 Макабеї |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Μακκαβαίων Γʹ}} |III Makkabaion |3 Макабеї |- ! colspan="3" |Мудрость |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ψαλμοί}} |Psalmoi |[[Книга Псалмув|Псалмы]] |- | style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Ψαλμός ΡΝΑʹ}} |Psalmos 151 |Псалом 151 |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Προσευχὴ Μανάσση}} |Proseuchē Manassē |Молитва Манассеcа (Манассії) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἰώβ}} |Iōb |Йоб (Йов) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Παροιμίαι}} |Paroimiai |Пословиці |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἐκκλησιαστής}} |Ekklēsiastēs |[[Еклезіаст]] |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἆσμα Ἀσμάτων}} |Asma Asmatōn |Пісня Пісень (Пісня Соломона) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Σοφία Σαλoμῶντος}} |Sophia Salomōntos |Мудрость (Мудрость Соломона) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Σοφία Ἰησοῦ Σειράχ}} |Sophia Iēsou Seirach |Сірах (Мудрость Сіраха) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ψαλμοί Σαλoμῶντος}} |Psalmoi Salomōntos |Псалмы Соломона<ref>Не сут у православнум каноні, айбо были записані у Септуаґінті. —&nbsp;{{cite web |title=NETS: Electronic Edition |url=http://ccat.sas.upenn.edu/nets/edition/ |website=ccat.sas.upenn.edu |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110729150550/http://ccat.sas.upenn.edu/nets/edition/ |archive-date=29 July 2011 }}</ref> |- ! colspan="3" |Пророкы |- ! style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Δώδεκα}} !Dōdeka (букв. Дванадцять) !Малі Пророкы |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Ὡσηέ Αʹ}} |I Osëe |Озеаш (Осія) |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Ἀμώς Βʹ}} |II Amōs |Амос |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Μιχαίας Γʹ}} |III Michaias |Міхеаш (Міхей) |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Ἰωήλ Δʹ}} |IV Ioël |Йоел (Йоіл) |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Ὀβδίου Εʹ}}<ref>Ґенетив уд „Візія ''Абдіаша''“, первых слув книгы.</ref> |V Obdiou |Абдіаш (Авдій) |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Ἰωνᾶς Ϛ'}} |VI Ionas |Йонаш (Йона) |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Ναούμ Ζʹ}} |VII Naoum |Нагум (Наум) |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Ἀμβακούμ Ηʹ}} |VIII Ambakoum |Габакук (Авакум) |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Σοφονίας Θʹ}} |IX Sophonias |Софоніаш (Софонія) |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Ἀγγαῖος Ιʹ}} |X Angaios |Аґґей |- style="text-indent:2em" |{{lang|grc|Ζαχαρίας ΙΑʹ}} |XI Zacharias |Захаріаш (Захарія) |- style="text-indent:2em" |Μαλαχίας ΙΒʹ |XII Malachias |Малахіаш (Малахія) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἠσαΐας}} |Ēsaias |Ізаяш (Ісая) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἱερεμίας}} |Hieremias |Єреміяш (Єремія) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Βαρούχ}} |Barouch |Барух (Варух) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Θρῆνοι}} |Thrēnoi |Нарікы (Плач, Плач Єреміяша) |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἐπιστολή Ιερεμίου}} |Epistolē Ieremiou |Письмо Єреміяша |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Ἰεζεκιήλ}} |Iezekiêl |Езекієль |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Δανιήλ}} |Daniêl |Даніел (Даніїл) из додатками |- ! colspan="3" |Додаток |- | style="text-indent:1em" |{{lang|grc|Μακκαβαίων Δ' Παράρτημα}} |IV Makkabaiōn Parartēma |4 Макабеї<ref>Зачатково ся клали по 3&nbsp;Макабейох тай перед Псалмами, айбо у православному каноні покладені у додаткови.</ref> |} ==== Новый Завіт ==== {{ГоловнаСтатя|Новый Завіт}} Новый Завіт ото назывка другої части християнської Біблії. Хоть подакотрі научникы кажут, ож арамайськый быв ориґіналным языком Нового Завіта,<ref name="Erbes">{{cite web |last1=Erbes |first1=Johann E. |title=The Aramaic New Testament: Estrangelo Script: Based on the Peshitta and Harklean Versions |url=https://digitalcommons.andrews.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1646&context=auss |website=digitalcommons.andrews.edu |publisher=American Christian Press |access-date=10 April 2022 |pages=259–260 |date=1984 |archive-date=12 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220612205218/https://digitalcommons.andrews.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1646&context=auss |url-status=live }}</ref> булшина ученых має назор, ож Новый Завіт ся писав говоренов формов грецького койне. Правит ся, ож ото быв при тому читаво семітизованый грецькый язык: сінтакс подабат на говореный грецькый, айбо за стильом бесіда є булшинов похожа на семітські.<ref>Wallace (1996), pp.&nbsp;25–29.</ref><ref>„The New Testament was written in Koine Greek, the Greek of daily conversation. The fact that from the first all the New Testament writings were written in Greek is conclusively demonstrated by their citations from the Old Testament …“ —&nbsp;Aland & Aland (1995), p.&nbsp;52.</ref><ref>„How came the twenty-seven books of the New Testament to be gathered together and made authoritative Christian scripture? 1.&nbsp;All the New Testament books were originally written in Greek. On the face of it this may surprise us.“ —&nbsp;Hunter (1972), p.&nbsp;9.</ref> Грецькоє койне было ворошным языком, т.&nbsp;є.&nbsp;лінґвов франков Западної римської імперії уд завойовань Александра Великого (335–323&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.) до розвою бізантського грецького (дас 600&nbsp;н.&nbsp;е.), а арамайськый быв бесідов Исуса, Апостолув и давнього Близкого Востока.<ref name="Erbes" /><ref>„This is the language of the New Testament. By the time of Jesus the Romans had become the dominant military and political force, but the Greek language remained the ,common language‘ of the eastern Mediterranean and beyond, and Greek …“ —&nbsp;{{harvnb|Duff|Wenham|2005|p=xxv}}</ref><ref>„By far the most predominant element in the language of the New Testament is the Greek of common speech which was disseminated in the East by the Macedonian conquest, in the form which it had gradually assumed under the wider development …“ —&nbsp;{{harvnb|Blass|Thackeray|2008|p=[https://books.google.com/books?id=akD7DwAAQBAJ&pg=PA2 2]}}</ref><ref>„In this short overview of the Greek language of the New Testament we will focus on those topics that are of greatest importance for the average reader, that is, those with important …“ —&nbsp;{{harvnb|Aune|2010|p=61}}</ref> Термін „Новый Завіт“ ся увюг у хоснованя у 2.&nbsp;сторочу бігом діспута за вто, ци юдаїштська Біблія має ся включовати вєдно из християнськыма писаня ги сакралный текст.<ref>Barton (1998), pp.&nbsp;3, 4, 7.</ref> Общоприято, ож написаный Новый Завіт жыдами. Выведені сут три общі ідеї за вто, як и зашто давні юдаїшто-християне вчинили тай прияли нові тексты за рувноцнні устояным гебрейськым. Сященик и біблеїшта Джон Бартон пише, ож давні християне навірно просто продовжовали жыдувські традиції записованя тай інкорпорованя свойої віры у авторитативні реліґійні книгы.<ref>Barton (1998), p.&nbsp;2.</ref> Другый пудход удграничує тоты божествено іншпіровані писаня на основі концепції „канона“, котрый ся розвив у 2.&nbsp;ст.<ref>Barton (1998), pp.&nbsp;3–8.</ref> Третьый обсягує формалізацію канона.<ref>Barton (1998), pp.&nbsp;8–11.</ref> Подля Бартона, розлука лиш у термінолоґії; йсі ідеї ся скапчувут уєдно, кідь розникувут ся ги три етапы формованя Нового Завіта.<ref>Barton (1998), pp.&nbsp;11, 14–19.</ref> При приятьови назора {{Iw|Алберт Карл Зундберґ|Алберта Карла Зундберґа-молодшого|de|Albert C. Sundberg}}, ож „канон“ и „писаня“ тото не єдно, и удповідно „писаня“ давні християне прияли задовго до приятя „канона“, первый из сих етапув быв завершеный удносно рано.<ref>Barton (1998), pp.&nbsp;9–11, 17–18.</ref> Бартон каже: Теодор Цан дуйшов ид услідкови, ож „до кунця першого стороча уже быв християнськый канон“, айбо тото быв не тот самый канон, котрый ся поклав у далші столітя.<ref>Barton (1998), p.&nbsp;3.</ref> Зундберґ каже, ож у перші стороча не было крітеріюв про включеня текстув у „сакралні писаня“ кроме божественого вдухновліня, тай ож нико у 1.&nbsp;сторочу не мав ідеї закрытого канона.<ref>Barton (1998), pp.&nbsp;9–11.</ref> Єванґелія ся принимали ранньыма вірувучыма ги розказы, передані уд тых Апостолув, котрі лично знали Исуса тай были навчені ним.<ref>Kelly (2000), p.&nbsp;[https://books.google.com/books?id=UivDgM0WywoC&pg=PA4 4].</ref> Далшый біблійный крітіцізм пуддав сомніву авторство и датованя єванґелій. Шыроко признано, ож християнськый канон, котрый подабав на сучасный, быв приятый отцями церькви в удповідь на многі писаня, котрі тоже заявляли за свою божествену природу, айбо протирічили ортодоксії и были названі [[Єресь|єресьов]].<ref>Barton (1998), p.&nbsp;7.</ref> Третьый етап розвоя, фіналный канон, появив ся у 4.&nbsp;сторочови из серійов синодув, котрі як резултат дали канон Старого тай Нового Завіта, хоснованый доныні. Наслідком Гіппонійського синода 393.&nbsp;року&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е. тай роботы Єроніма Стрідонського появила ся ''Вулґата'' ({{Lang-la|Biblia Vulgata}}), латинськоє товмачіня Біблії народнов бесідов, и стала каноном Нового Завіта позад настояня товдышнього Папы, котрый правив, ож канон Вулґаты удповідав рішеням пережых синодув. Новозавітні книгы уже мали читавый авторитет у кунци 1.&nbsp;– на зачатку 2.&nbsp;стороча.<ref>Barton (1998), p.&nbsp;14.</ref> Даже у період свого формованя булшина книг Нового Завіта, котрі ся раховали ''писаньом'', были согласовані. Лінґвішта Стенлі&nbsp;Е.&nbsp;Портер каже, ож „доказы з апокріфічної неєванґелської літературы такі рувно ги з апокріфічных єванґелій&nbsp;— другыми словами, текст грецького Нового Завіта быв удносно твердо зафіксованый тай стабілный на другоє и третьоє стороча“.<ref>Porter (2011), p.&nbsp;198.</ref> Кой у 4.&nbsp;ст.&nbsp;отці церькви затвержовали „канон“, они уже фактично лиш кодифіковали тото, што уже было універзално приятоє.<ref>Barton (1998), p.&nbsp;15.</ref> Новый Завіт ото зберька из 27&nbsp;книг<ref>Mears (2007), [https://books.google.com/books?id=m2Lz7iwklhAC&pg=PA439 pp.&nbsp;438–439].</ref> 4&nbsp;разных жанрув християнської літературы (Єванґелія, Діяня Апостолув, Посланя тай Апокаліпс). Тоты книгы мож поґруповати: [[Єванґеліє|Єванґелія]]&nbsp;— оповіді за послідні три рокы Исусового жывота, його смерть и воскресіня. * [[Синоптичні єванґелія]] ** [[Єванґеліє уд Матія]] ** [[Єванґеліє уд Марка]] ** [[Єванґеліє уд Лукы]] * [[Єванґеліє уд Йоана]] Наративна література, котра розказує історію дуже раннього апостолського періода. * [[Діяня Апостолув]] Павлові посланя, адресовані окремым церьковным ґрупам про рішеня проблем, пудпору тай даваня настановув. {{Div col|colwidth=18em}} * [[Посланя ид римлянам]] * [[Первоє посланя ид коринтянам]] * [[Другоє посланя ид коринтянам]] * [[Посланя ид ґалатянам]] * [[Посланя ид ефесянам]] * [[Посланя ид філіплянам]] * [[Посланя ид колосянам]] * [[Первоє посланя тесалонянам]] * [[Другоє посланя ид тесалонянам]] {{Div col end}} Пастырські посланя за церьков, християнські жывут, доктрину и керовництво. {{Div col|colwidth=18em}} * [[Первоє посланя ид Тімотейови|Первоє посланя ид Тімотейови (Тімофійови)]] * [[Другоє посланя ид Тімотейови]] * [[Посланя ид Тітови]] * [[Посланя ид Філемонови]] * [[Посланя ид жыдам]] {{Div col end}} Католицькі посланя, щи названі общыма вадь малыма посланями. {{Div col|colwidth=18em}} * [[Посланя Якова]] пудпорує реліґійный спосуб жывота. * [[Первоє посланя Петра]] розказує за узвы тай страданя. * [[Другоє посланя Петра]] оповідат булше за цілі страданя, христолоґію, етику тай есхатолоґію. * [[Первоє посланя Йоана]] указує, як спознати истинных християн: за їх етиков, прокламаційов Христа у плоти тай по їхнюй любови. * [[Другоє посланя Йоана]] варує против [[докетізма]]. * [[Третьоє посланя Йоана]] дає хоробрость, силу тай варує. * [[Посланя Юды]] засужує опонентув. {{Div col end}} Апокаліптична література (пророча). * [[Книга Удкровеня]] (Апокаліпс) пророкує конець світа. Католицізм, протестантізм и восточноє православіє мавут єднакый 27-книжный новозавітный канон; шор ся удличат межи словянськов, сірійськов и етіопськов традиціями. ==== Канонічні варіації ==== ===== Пешітта ===== {{ГоловнаСтатя|Пешітта}} Пешітта ([[Класичный сірійськый язык|кл.&nbsp;сір.]] {{Lang|syc|ܦܫܺܝܛܬܳܐ}} ''or'' {{lang|syc|ܦܫܝܼܛܬܵܐ}} ''pšīṭtā'') тото стандартна верзія Біблії про церьквы сірійської традиції. Удну біблеїстичных кругув є неуніверзалный консенсус, ож Старый Завіт Пешітты быв потовмаченый на [[сірійськый язык]] из [[Біблійный іврит|біблійного іврита]], навірно у 2.&nbsp;сторочу&nbsp;н.&nbsp;е., тай ож Новый Завіт Пешітты быв потовмаченый из грецького языка.<ref>„The Peshitta Old Testament was translated directly from the original Hebrew text, and the Peshitta New Testament directly from the original Greek“ —&nbsp;{{harvnb|Brock|1988|p=[https://archive.org/stream/TheBibleInTheSyriacTradition/BrockTheBibleInTheSyriacTradition#page/n7/mode/2up 13]}}</ref> Сесь Новый Завіт, на зачаткови не обсягувучый [[Антілеґомен|спорні книгы]] (2.&nbsp;посланя Петра, 2.&nbsp;посланя Йоана, 3.&nbsp;посланя Йоана, посланя Юды, Удкровеня), став стандартом перед зачатком 5.&nbsp;ст. Пять спорных книг были додаті у Гаркеловуй верзії (616&nbsp;н.&nbsp;е.) Томы Гаркелського.<ref name="Bromiley1995">„Printed editions of the Peshitta frequently contain these books in order to fill the gaps. D. Harklean Version. The Harklean version is connected with the labours of Thomas of Harqel. When thousands were fleeing Khosrou's invading armies, …“ —&nbsp;{{harvnb|Bromiley|1995|p=976}}</ref><ref name="Erbes2">{{cite web |last1=Erbes |first1=Johann E. |title=The Aramaic New Testament: Estrangelo Script: Based on the Peshitta and Harklean Versions |url=https://digitalcommons.andrews.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1646&context=auss |website=digitalcommons.andrews.edu |publisher=American Christian Press |access-date=10 April 2022 |pages=259–260 |date=1984 |archive-date=12 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220612205218/https://digitalcommons.andrews.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1646&context=auss |url-status=live }}</ref> ===== Канон католицької церькви ===== Канон католицької церькви ся затвержовав Римськым синодом (382), синодом у Гіппонії (393), Картаґенськыма соборами (397 тай 419), Флоренційськым собором (1431–1449) тай Тридентськым собором (1545–1563), што дало в резултаті 46&nbsp;книг Старого Завіта тай 27&nbsp;книг Нового Завіта&nbsp;— в рокаши 73&nbsp;книгы католицької Біблії.<ref>Rüger (1989), p.&nbsp;302.</ref><ref>{{cite web |title=Canons and Decrees of the Council of Trent |url=http://www.bible-researcher.com/trent1.html |website=www.bible-researcher.com |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110805122857/http://www.bible-researcher.com/trent1.html |archive-date=5 August 2011 }}</ref><ref>Тридентськый собор пудтвердив тот самый испис/канон сакралных писань, котрый уже быв затверженый Гіппонійськым синодом 393.&nbsp;рока, Картаґенськым собором 28.&nbsp;авґуста 397.&nbsp;року, Флоренційськым собором 4.&nbsp;фебруара 1442.&nbsp;року; —&nbsp;{{cite web |title=Council of Basel 1431–45 A.D. Council Fathers |url=http://www.papalencyclicals.net/Councils/ecum17.htm |website=Papal Encyclicals |language=en |date=14 December 1431 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130424112748/http://www.papalencyclicals.net/Councils/ecum17.htm |archive-date=24 April 2013 }} – ''[[Папська була|Була]] союза из коптами,'' ''семый параґраф''.</ref> ===== Етіопськый православный канон ===== Канон Етіопської православної тевагедської церькви май шырокый ги каноны, хосновані булшинов другых християнськых церьквув. У етіопськуй православнуй Біблії є 81&nbsp;книг.<ref name="Ethiopian">{{cite web |url=http://www.ethiopianorthodox.org/english/canonical/books.html |title=The Ethiopian Orthodox Tewahedo Church |publisher=Ethiopianorthodox.org |access-date=19 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101105112040/http://ethiopianorthodox.org/english/canonical/books.html |archive-date=5 November 2010 |url-status=live }}</ref> Окрем книг Септуаґінты, приятых другыма православныма християнами, етіопськый Старый Завіт хоснує Книгу Еноха тай Книгу Юбілеюв (давні жыдувські книгы, котрі ся всокотили лиш у языку [[ґеез]], айбо на них ся реферувут поєдны канонічні книгы Старого Завіта),<ref>Reinhartz (2021), p.&nbsp;19.</ref> грецьку Книгу Ездраша тай Апокаліпс Ездраша, 3&nbsp;книгы етіопськых Макабеюв тай псалом&nbsp;151 у кунци [[Псалтырь|Псалтыря]].<ref name="Wells1911" /><ref name="FUP1970" /> Шор книг Старого Завіта ся мало удличат так, ож етіопськый Старый Завіт хоснує Септуаґінтув шор Малых Пророкув, а не юдаїштськый.<ref name="Ethiopian" /> === Апокріфічні книгы Нового Завіта === : '''''Скапчана статя:''''' ''[[Апокріфон]]'' Новозавітні апокріфы вто шор писань ранньых християн, котрі розказувут за Исуса и його ученя, природу Бога, ученя Апостолув и їх дії. Подакотрі из сих робут ся держали частьов Писаня подакотрыма ранньыма християнами, айбо зачинавучи з 5.&nbsp;столітя&nbsp;н.&nbsp;е. ся появив шырокый консенсус, котрый ограничив Новый Завіт до 27&nbsp;книг сучасного канона.<ref>{{cite book|last=Van Liere|first=Frans|date=2014|title=An Introduction to the Medieval Bible|pages=68–69|publisher=Cambridge University Press|url=https://books.google.com/books?id=Dwd-AgAAQBAJ&pg=PA68|isbn=9780521865784}}</ref><ref name="Ehrman2003">{{cite book|last=Ehrman|first=Bart D.|date=2003|title=Lost Christianities: Battles for Scripture and the Faiths We Never Knew|pages=230–231|publisher=Oxford University Press|url=https://books.google.com/books?id=HHDNe8KmMAIC&pg=PA230|isbn=9780199756681|access-date=20 May 2023|archive-date=19 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230119174747/https://books.google.com/books?id=HHDNe8KmMAIC&pg=PA230|url-status=live}}</ref> Римокатолицька, православна тай протестантська церьквы не держат новозавітні апокріфы частьов божествено іншпірованої Біблії,<ref name="Ehrman2003" /> айбо поєдны орієнталні православні каноны їх такыма признавут. Арменська апостолська церьков у єден час включала у канон Третьоє посланя ид коринтянам, айбо не все го дає в испис до 27&nbsp;канонічных новозавітных книг. Новый Завіт коптської Біблії, приятый Еґіпетськов церьковльов, обсягує два Посланя Клемента. == Текстуална історія == Ориґіналні [[Автоґраф|автоґрафы]], т.&nbsp;є.&nbsp;ориґіналні грецькі писаня тай рукописы, написані ориґіналныма авторами Нового Завіта, не дожыли до нашых днув.<ref>[https://books.google.com/books?id=Ze16lRIzIzcC&dq=The+autographs%2C+the+Greek+manuscripts+written+by+the+original+authors%2C+have+not+survived&pg=PA9] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200727111232/https://books.google.com/books?id=Ze16lRIzIzcC&pg=PA9&dq=The+autographs,+the+Greek+manuscripts+written+by+the+original+authors,+have+not+survived#v=onepage&q=The%20autographs%2C%20the%20Greek%20manuscripts%20written%20by%20the%20original%20authors%2C%20have%20not%20survived|date=27 July 2020}} Manuscripts and the Text of the New Testament: An Introduction for English Readers by Keith Elliott, Ian Moir – Continuum International Publishing Group, 2000, p. 9</ref> Айбо історично копії тых ориґіналув екзістувут и передавали ся, всокочовали ся у шорови рукописных традицій. Три головні текстуалні традиції грецького Нового Завіта ся пораз кличут: александрійськым текстотіпом (вцілови ун доста біблійно мінімалістичный), бізантськым текстотіпом (максималістичный) тай западным текстотіпом (пораз чудный). Уєдно вни чинят булшину давньых рукописув. На дуже раннюм етапі розвоя християнство замінило звиткы на [[Кодекс|кодексы]] (предкы зшитых книг) и до 3.&nbsp;ст.&nbsp;зберькы біблійных книг уже ся копіровали цілыма комплетами.<ref name=":13" /> Позад того, ож ушыткі давні тексты ся писали уд рукы, часто через копірованя из другого рукописного текста, они не сут домак межи собов похожі, ги тото є з печатныма уданями. Розлука межи нима ся держит вцілови незначнов; удликы ся кличут текстуалныма варіантами.<ref>Soulen, Soulen (2001), p.&nbsp;204.</ref> Варіант ото просто хотьяка варіація помежи двома текстами. Булшина варіантув ся появила трафунково, айбо подакотрі из варіантув нарочні. Нарочні зміны ся чинили, обы уліпшити ґраматику, ліквідовати розбіжності, внести літурґічні правкы, ги наприклад [[Доксолоґія|доксолоґію]] [[Господня молитва|Господньої молитвы]], гармонізовати паралелні стихы вадь изкапчати тай упросити дакулько варіантных прочитань у єдно.<ref>Black (1994), p.&nbsp;60.</ref> == Влив == {{ГоловнаСтатя|Роль християнства у цивілізації}} Мавучи літературну традицію, котра ся розсігат на два тысячроча, Біблія є єднов из майвливовых писаных робут. Уд практикованя персоналної гіґієны тай до філозофії з етиков, Біблія прямо и непрямо повливала на політику тай закон, войну и мир, сексуалну мораль, побратя тай фамілный жывут, буквы и школованя, [[Уменя|уміня]], [[Економіка|економіку]], соціалну справедливость, [[Медицина|медицину]] и другі сферы діялности челядника.<ref>Riches (2000), ch.&nbsp;1.</ref> Християнська Біблія&nbsp;— майвыдавана книга у світі из оцінков у булш ги 5&nbsp;міліардув проданых копій.<ref>{{cite web |title=Best-selling book |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/best-selling-book-of-non-fiction |publisher=Guinness World Records |access-date=10 May 2025 |date=2021 }}</ref> Зато Біблія мала читавый влив, особено на западный світ,<ref>{{cite book|title=God, Justice, and Society: Aspects of Law and Legality in the Bible|url=https://archive.org/details/godjusticesociet0000burn|first=Jonathan|last=Burnside|year=2011|isbn=978-0-19-975921-7|page=XXVI|publisher=Oxford University Press|quote=}}</ref><ref>{{cite book|title=Readings in Western Religious Thought: The ancient world|url=https://archive.org/details/readingsinwester0000reid|first=Patrick|last=V. Reid|year=1987|isbn=978-0-8091-2850-1|page=[https://archive.org/details/readingsinwester0000reid/page/43 43]|publisher=Paulist Press|quote=}}</ref> де [[Ґутенберґова Біблія]] была первов книгов, напечатанов у Европі на печатнум станку.<ref>Riches (2000), chs.&nbsp;1, 4.</ref> Она вчинила внесок у формованя на западі закона, уміня, літературы тай ошколованя.<ref>{{cite book|title=Religion and Spirituality in Psychiatry|url=https://archive.org/details/religionspiritua0000unse_c1o2|first=Harold|last=G. Koenig|year=2009|isbn=978-0-521-88952-0|page=[https://archive.org/details/religionspiritua0000unse_c1o2/page/31 31]|publisher=Cambridge University Press|quote=The Bible is the most globally influential and widely read book ever written. ... it has been a major influence on the behavior, laws, customs, education, art, literature, and morality of Western civilization.}}</ref> === Політика тай право === Біблія ся хосновала як на пудпору, так и на опур політичнуй власти. Она была вдухновеньом про револуції и зміны власти, бо в нюй ся часто демонструє, ож Буг убират „слабых и скромных… (Мойсей из бесідным дефектом, дітвак Самуель, Саул из скромної файты, Давыд протув Ґоліята и т.&nbsp;д.)… обы вни противостояли моцным“.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=20xMAwAAQBAJ&dq=weak+and+humble+%28the+stammering+Moses%2C+the+infant+Samuel%2C+Saul+from+an+insignificant+family%2C+David+confronting+Goliath%2C+etc.%29+to+confound+the+mighty+-wikipedia&pg=PA123|title=The Subversion of Christianity|first=Jacques|last=Ellul|date=2 June 2011|publisher=Wipf and Stock Publishers|isbn=978-1-60608-974-3 |via=Google Books}}</ref><ref>Ellul, Jacques, The Subversion of Christianity, Eerdman's Publishing Co., 1984, pp. 116, 123</ref> Біблійні тексты были каталізатором такых політичных концепцій, ги [[демократія]], [[реліґійна терпимость]] и [[Слобода реліґії|реліґійна слобода]];<ref name="Scribner">{{cite book|editor1-last=Scribner|editor1-first=Robert W.|editor2-last=Grell|editor2-first=Ole Peter|editor3-last=Scribner|editor3-first=Bob |title=Tolerance and Intolerance in the European Reformation|publisher=Cambridge University Press|location=United Kingdom|year=2002|isbn=978-0-521-89412-8}}</ref>{{rp-primitive|3}} а они у свою очерідь вдухновили вшылиякі кываня: уд [[аболіціонізм]]а у 18. и&nbsp;19.&nbsp;сторочах до [[кываня за громадянські права афроамеричанув]], [[Антіапартеїдноє кываня|антіапартеїдного кываня]] и теолоґії вызволеня у [[Латинска Америка|Латинськуй Америці]]. Біблія была ай жерелом про многі мирні кываня тай провбы скапчати вєдно світ.<ref>Powery, Emerson B. "The Bible and Social Reform: Musings of a Biblical Scholar." ''The Bible in the American Experience'' 2 (2020): 255.</ref> Коріня многых сучасных законув ся просліжувут у Біблії: юридичні ґарантії, справедливость у криміналных процесах, рувность перед законом.<ref>Unterman, Jeremiah. ''Justice for All: How the Jewish Bible Revolutionized Ethics. U of Nebraska Press'', 2017. pp. 23–25</ref> Судям ся каже не брати взяткы (Второзаконя 16:19), быти неупережеными як ид місным, так ид чужакам (Левіт 24:22; Второзаконя 27:19), як ид безвласным, так ид тым, ко має власть (Левіт 19:15), як ид богатым, так ид убогым (Второзаконя 1:16, 17; Выход 23:2–6); описує ся право на справедливый суд и справедливу кару (Второзаконя 19:15; Выход 21:23–25). Про спеціалну защиту ся уокремлювут майуразливі верствы населеня у патріархалному обществі: діти, жоны, чужакы. (Псалмы 72:2, 4).<ref name="Christopher Marshall">{{cite book |last1=Marshall |first1=Christopher |editor1-last=Atkin |editor1-first=Bill |editor2-last=Evans |editor2-first=Katrine |title=Human Rights and the Common Good: Christian Perspectives |date=1999 |publisher=Victoria University Press |location=Wellington, New Zealand |isbn=978-0-86473-362-7 |chapter="A Little lower than the Angels" Human rights in the biblical tradition}}</ref>{{rp-primitive|47–48}} Біблія ся держит учеными ги жерело читавого влива на розвуй [[Нація|націй]] и [[націоналізм]]а, раз межи давньыми жыдами, а пак у християнськых обществах. Про давньых жыдув, она была „и націоналнов історійов, и жерелом законув“,<ref name=":0">{{Cite journal |last=Millar |first=Fergus |date=1987 |title=Empire, Community and Culture in the Roman near East: Greeks, Syrians, Jews and Arabs |url=https://doi.org/10.18647/1337/JJS-1987 |journal=Journal of Jewish Studies |volume=38 |issue=2 |pages=147–148|doi=10.18647/1337/JJS-1987 |url-access=subscription }}</ref> и давала основу про закладеня ворошного походжіня, історії, леґіслативных кодексув и културных маркерув, котрі дефіновали жыдувську колективну ідентичность.<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Citation |title=Constructing Jewish Nationalism: The Role of Scripture |date=2006 |work=Elements of Ancient Jewish Nationalism |pages=29–30, 48 |editor-last=Goodblatt |editor-first=David |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/elements-of-ancient-jewish-nationalism/constructing-jewish-nationalism-the-role-of-scripture/9D600C19BF6BA343287CE63CDF2A5C8E |access-date=2024-10-08 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/cbo9780511499067.003 |isbn=978-0-521-86202-8 |archive-date=8 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008102119/https://www.cambridge.org/core/books/abs/elements-of-ancient-jewish-nationalism/constructing-jewish-nationalism-the-role-of-scripture/9D600C19BF6BA343287CE63CDF2A5C8E |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Предлагало ся, ож практика реґуларных публічных читань біблійных текстув бігом періода Другого храма помогла передати такі наративы, формувучі ідентичность, май шырокуй жыдувськуй публіці.<ref name=":1" /> Даякі учені пишут, ож великі дарабы юдаїстської Біблії&nbsp;— а май Девтерономістська історія и Чотырикнижа&nbsp;— были написані нарочно про закладеня тай укріпленя окремої ізраельської [[Етнічность|етнічности]] тай [[Націонална ідентичность|націоналної ідентичности]].<ref name=":1" /> Подакотрі изглядователі націоналізма ги Едріен Гестінґс пишут, ож модель давнього Ізраїля, указана у юдаїстськуй Біблії, породила ориґіналну концепцію нації тай спричинила розвуй націоналізма тай европськых націоналных держав.<ref name=":2">{{Cite book |last=Hastings |first=Adrian |title=The Construction of Nationhood: Ethnicity, Religion and Nationalism |url=https://archive.org/details/constructionofna0000hast |publisher=Cambridge University Press |year=1997 |isbn=0-521-59391-3 |location=Cambridge |pages=[https://archive.org/details/constructionofna0000hast/page/186 186]–187}}</ref> === Соціална удповідалность === === Література, уміня тай култура === [[Файл:Regnault,_Henri,_Salomé.jpg|міні|„Саломе“, Анрі Реньо (1870)]] Біблія прямо и непрямо вливала на літературу: „Сповідь“ [[Сятый Авґустин|сятого Авґустина]] ся шыроко признає за перву автобіоґрафію у западнуй літературі.<ref name="Wilken 2003 291">{{cite book|last=Wilken|first=Robert L.|title=The Spirit of Early Christian Thought|url=https://archive.org/details/spiritofearlychr0000wilk_i4u6|publisher=Yale University Press|location=New Haven|year=2003|isbn=978-0-300-10598-8|page=[https://archive.org/details/spiritofearlychr0000wilk_i4u6/page/291 291]}}</ref> Summa Theologica, написана у 1265–1274, тото „єден из класичных творув історії філозофії тай єдна из майвливовых робут западної літературы“.<ref>Ross, James F., "Thomas Aquinas, ''Summa theologiae'' (c. 1273), Christian Wisdom Explained Philosophically", in ''The Classics of Western Philosophy: A Reader's Guide'', (eds.) Jorge J. E. Gracia, Gregory M. Reichberg, Bernard N. Schumacher (Oxford: Blackwell Publishing, 2003), p. 165. [https://books.google.com/books?id=6jAcwGItzssC&pg=PA165]</ref> Обідві йсі роботы вдухновили епічну поезію [[Данте Аліґєрі]] тай його [[Божествена комедія|„Божествену комедію“]], а теолоґія Данте у свою очерідь повливала на такых писателюв, ги [[Вільям Шекспір]]<ref>{{cite web |title=Assurances of faith: How Catholic Was Shakespeare? How Catholic Are His Plays? |url=http://www.crisismagazine.com/julaug2002/feature4.htm |last=Voss |first=Paul J. |date=July 2002 |work=Crisis Magazine |publisher=Morley Publishing Group |access-date=19 May 2022 |archive-date=22 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110222065053/http://www.crisismagazine.com/julaug2002/feature4. |url-status=dead }}</ref> и [[Джон Роналд Руєл Толкин|Джон Роналд Руел Толкін]].<ref>{{cite web |title=Tolkien's Catholic Imagination |url=http://www.crisismagazine.com/november2001/feature7.htm |last=Boffetti |first=Jason |date=November 2001 |work=Crisis Magazine |publisher=Morley Publishing Group |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060821111145/http://www.crisismagazine.com/november2001/feature7.htm |archive-date=21 August 2006 }}</ref> Многі из шедеврув западного уміня брали іншпірацію из біблійных тем: уд [[Мікеланджело|Мікеланджеловых]] статуй „Давыд“ и „Пєта“, до „Тайної вечері“ [[Леонардо да Вінчі|Леонарда да Вінчія]] тай дакулькох [[Рафаел|Рафаеловых]] образув Мадонны. Єва, котра ся не слухат Божої заповіди, є єднов из майзображованых в умілстві перзон.<ref name="Mati Meyer">{{cite web |last1=Meyer |first1=Mati |title=Art: Representation of Biblical Women |url=https://jwa.org/encyclopedia/article/art-representation-of-biblical-women |website=Jewish Women's Archive |access-date=19 May 2022 |archive-date=16 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201016195318/https://jwa.org/encyclopedia/article/art-representation-of-biblical-women |url-status=live }}</ref> Ренесанчні образы часто указовали голу жунську фіґуру, а уд 19.&nbsp;стороча особа Далілы ги „<nowiki/>[[фем фатал]]<nowiki/>“ ({{Lang-fr|femme fatale}}) демонструє участь Біблії тай уміня у формованьови тай репрезентації никань жун.<ref>{{Cite web |url=https://jwa.org/encyclopedia/article/art-representation-of-biblical-women |title=Art: Representation of Biblical Women &#124; Jewish Women's Archive |access-date=19 May 2022 |archive-date=16 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201016195318/https://jwa.org/encyclopedia/article/art-representation-of-biblical-women |url-status=live }}</ref><ref name="Diane Apostolos-Cappadona">{{Cite journal|last1=Apostolos-Cappadona|first1=Diane|title=Women in Religious Art|volume=1|journal=Oxford Research Encyclopedia of Religion|publisher=Oxford Research Encyclopedias|doi=10.1093/acrefore/9780199340378.013.208|date=Jul 2016|isbn=978-0-19-934037-8}}</ref> Біблія споминат за многі ритуалы очищеня, котрі говорят за чистоту и буквалну, и метафоричну.<ref name="Warsh">{{cite book|last=Warsh|first=Cheryl Krasnick|others=Veronica Strong-Boag|title=Children's Health Issues in Historical Perspective|year=2006|publisher=Wilfrid Laurier Univ. Press|quote=... From Fleming's perspective, the transition to Christianity required a good dose of personal and public hygiene ...|isbn=978-0-88920-912-1|page=315}}</ref> Туалетный етікет у Біблії пудпорує мытя по вшыткых трафунках дефекації, што стало стімулом про вынайденя біде.<ref>{{cite book|title=Contemporary Biology: Concepts and Implications|first=Mary|last=E. Clark|year=2006|isbn=978-0-7216-2597-3|publisher=University of Michigan Press}}</ref><ref>{{cite web |title=A hose: the strange device next to every Finnish toilet |url=https://en.biginfinland.com/hose-always-next-every-finnish-toilet/ |website=Big in Finland |date=8 July 2014 |publisher=Curiosities |access-date=21 May 2022 |archive-date=10 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220510130712/https://en.biginfinland.com/hose-always-next-every-finnish-toilet/ |url-status=live }}</ref> === Критика === Критикы держат подакотрі біблійні тексты морално проблематичными. Біблія не пудпорує и не засужує [[рабство]] прямо, хоть у нюй сут дарабы, котрі пуднимавут вопрос рабув; Біблія ся знає хосновати як на пудпору, так и на засуджіня рабства. Біблія ся пораз ай знає хосновати на пуддержку [[Смертна кара|смертної кары]], [[патріархат]]а, нетерпимости позад сексуалности, [[насилство]] [[Тотална война|тоталної войны]] тай [[колоніалізм]] межи другым. У християнськуй Біблії, звіданка насилства бігом войны пуднимат ся у чотыри способы: [[паціфізм]], [[неспротив]], [[справедлива война]] и [[превентивна война]].<ref name="Robert G. Clouse">{{cite book|last=Clouse|first=Robert G.|title=War: Four Christian Views|publisher=BMH Books|location=Winona Lake, Indiana|year=1986}}</ref>{{rp-primitive|13–37}} У юдаїштськуй Біблії сут ''справедливі'' и ''превентивні'' войны, у тум числі в контексті амалекітян, канаанцюв, моабцюв и в текстах книг Выход, Второзаконя, Исуса Навина (Йозуе) и в обох книгах Царюв.<ref name="A.G.Hunter">{{cite book|last=Hunter|first=A. G.|editor1-last=Bekkencamp|editor1-first=Jonneke|editor2-last=Sherwood|editor2-first=Yvonne|title=Denominating Amalek: Racist stereotyping in the Bible and the Justification of Discrimination", in Sanctified aggression: legacies of biblical and post biblical vocabularies of violence|year=2003|publisher=Continuum Internatio Publishing Group|pages=92–108}}</ref> Біблеїшта Джон Коллінз пише, ож ушытку історію челядь хосновала біблійні тексты про управданя насилства против свойих урагув.<ref>{{cite book|last1=Collins|first1=John J.|title=Does the Bible justify violence?|url=https://archive.org/details/doesbiblejustify00coll|year=2004|publisher=Fortress Press|isbn=978-0-8006-3689-0}}</ref> Антрополоґ Леонард Ґлік наводит ги сучасный приклад [[юдаїштськый фундаменталізм]] у [[Ізраїль|Ізраїлю]]; [[Шломо Авінер]]а, рабина и теоретика кываня „[[Ґуш Емунім]]“, котрый держит [[Палестинці|палестинцюв]] подабавучыми на біблійных канаанцюв и завто предлагат Ізраїльови „быти готовым губити“ палестинцюв, аж тоты не лишат крайину.<ref>Glick, Leonard B., "Religion and Genocide" у ''The Widening circle of genocide'', Alan L. Berger (Ed). Transaction Publishers, 1994, p. 46.</ref> Історик [[Нур Масалга]] має думку, ож [[ґеноцід]] є характерный про біблійні законы и ож они ся інтерпретувут ги божа пудпора забиваня націоналных врагув.<ref>Masalha, Nur, ''The Bible and Zionism: invented traditions, archaeology and post-colonialism in Palestine-Israel, Volume 1'', Zed Books, 2007, pp. 273–276</ref> Айбо соціолоґы Френк Роберт Чалк и Курт Йонассон пуддавут сомніву „[доцілность] хоснованя терміна [ґеноцід] у контексті ранньых періодув історії“.<ref name="Frank Robert Chalk">{{cite book|author1-last=Chalk|author1-first=Frank Robert|author2-last=Jonassohn|author2-first=Kurt|title=The History and Sociology of Genocide: Analyses and Case Studies|url=https://archive.org/details/historysociology00chal|url-access=registration|year=1990|publisher=Yale University Press|location=New Haven, Connecticut|isbn=978-0-300-04445-4|pages=[https://archive.org/details/historysociology00chal/page/3 3], 23–27}}</ref> Позад того, ож булшина історичных обществ пережывала и практиковала ґеноцід, ун быв у тот час нормалізованый, и його моралноє засуджіня є продуктом сучасної моралі.<ref name="Frank Robert Chalk" />{{rp-primitive|27}} Дефініція того, што ся держит насилством, з часом читаво ся розшырила.<ref name="Matthew Lynch">{{cite book|last1=Lynch|first1=Matthew|title=Portraying Violence in the Hebrew Bible: A Literary and Cultural Study|date=2020|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-108-49435-9}}</ref>{{rp-primitive|1–2}} Біблія удображує зміны в сприятю насилства єї авторами.<ref name="Matthew Lynch" />{{rp-primitive|261}} Біблеїштка и фемініштка Філіс Трібыл у своюй книзі „Тексты терора“ пуднимат вопрос чотырьох біблійных історій за страданя жун у давнюм Ізраїлі. Она описує Біблію як „зерькало“, што указує челядь, людськый жывут у вшыткуй їх „сятости тай страхоті“.<ref>{{cite book|last1=Trible|first1=Phyllis|title=Texts of Terror: Literary-feminist Readings of Biblical Narratives|url=https://archive.org/details/textsofterrorlit0000trib|publisher=Fortress Press|year=1984|isbn=978-1-4514-1618-3|pages=[https://archive.org/details/textsofterrorlit0000trib/page/1 1]–2}}</ref> Джон К.&nbsp;Річез, професор біблійної критикы [[Ґлазґувськый університет|Ґлазґувського університета]] дає такый назур на історичні вливы Біблії: {{blockquote|[Біблія] вдухновила поєдні майвеликі монументы людської думкы, літературы, уміня; она такой жывила поєдні майгурші проявы людської дикости, еґоїзма и узкодумства. Она потручала чоловікув и жун на акты служіня и хоробрости, на борьбу за услобожіня и розвуй; и вна такой дала ідеолоґічну основу про общества, котрі берут людий у рабство и мечут їх у [[худоба|худобу]].&nbsp;… Она&nbsp;— што навірно майважно&nbsp;— стала жерелом реліґійных и моралных норм, што позволили обществам быти врокаши, старати ся єден за другого и защищати єден другого; и такой тото муцноє чуство приналежности у свою очерідь причинило етнічні, расові и межинародні конфлікты. Другыми словами, она жерело истины, доброты и красы, и в тот такой час вдухновліня про бріхні, дикусть и уродство.{{sfn|Riches|2000|p=134}}}} == Інтерпретації тай вдухновліня == === Реліґійна важность === Біблійні тексты потребувут інтерпретації&nbsp;— тото стало причинов появліня многых назорув и пудходув ид їх розуміню у разных реліґіях.{{sfn|Barton|2019|pp=3, 14}} Головным жерелом коментарюв и інтерпретацій юдаїштської Біблії є [[Талмуд]] ({{букв|„ученя“}})&nbsp;— зберька давнього усного закона тай коментарюв д ньому.{{sfn|Steinsaltz|2009|pp=3–4}} [[Адін Штайнзалц]] описує го ги „конґломерат законув, леґенд и філозофії, суміш унікалної лоґікы и розумного праґматизма, історії и наукы, быта и гумора“, націленый на штудованя Торы.{{sfn|Steinsaltz|2009|p=4}} Юдаїзм, християнство тай іслам ушыткі по иншакому інтерпрувут Біблію.{{sfn|Barton|2019|p=542}} Удну християнства інтерпретації и удношіня ид Біблії ся читаво рузнят залежно уд деномінації.{{sfn|Barton|2019|p=2, 9}} == Верзії тай товмачіня == {| class="wikitable" |+Товмачіня Біблії по світу (на септембер 2024)<ref>{{cite web |title=2024 Global Scripture Access |url=https://www.wycliffe.net/resources/statistics/ |access-date=14 October 2020 |archive-date=13 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201013191504/https://www.wycliffe.net/resources/statistics/ |url-status=live }}</ref> !Число !Статистика |- | style="text-align: right;" |7,396 |приблизно языкув, котрыма говорят у світі на днешньый день |- | style="text-align: right;" |3,526 |ищи розробльованых товмачінь на нові языкы |- | style="text-align: right;" |1,274 |языкув из потовмаченыма фраґментами Біблії |- | style="text-align: right;" |1,726 |языкув из товмаченьом Нового Завіта |- | style="text-align: right;" |756 |языкув из повным товмачіньом Біблії (протестантського канона) |- | style="text-align: right;" |3,756 |языкув из якымись товмачінями Біблії |} {| class="wikitable" |+Товмачіня Біблії по русинськы<ref>{{Cite web |last=Ґамбаль |first=Богдан |date=3. 2. 2020 |title=«Най ся друкує!». Святе Писмо в русиньскым языку |url=https://www.lem.fm/naj-sya-drukuye-svyate-pismo-v-rusinskym-yazyku/ |publisher=lem.fm |ref=Gambal20 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Новый Завіт по-русинськы |date=27. мая 2025 |url=https://otcuznyna.com/novyj-zavit-po-rusynsky/ |publisher=[[Отцюзнина (журнал)|Журнал „Отцюзнина“]] |ref=Otcuznyna25 }}</ref> !Рук !Товмачіня !Авторы !Варіант русинського языка !Коментарі |- |1989 |''Илустрована библия младих'' |Михал Холошняй |[[Паноньско-русиньскый язык|паннонськый]] | |- |2006 |''Святе Писмо. Нови Завит'' |о. Тадей Войнович, Янко Рамач, Михал Рамач |[[Паноньско-русиньскый язык|паннонськый]] | |- |2019 |''Святе Писмо'' |Янко Рамач, Михал Рамач |[[Паноньско-русиньскый язык|паннонськый]] |Повноє товмачіня християнської Біблії |- | |''Євангеліє од Іоанна на русинському языкови'' |о. Франтішек Крайняк, Йосиф Кудзей |пряшувськый |Товмачіня из церьковнословянського языка |- |2024 |''Тетраєвангеліє'' | |пряшувськый | |- |2025 |''Новый Завіт''<ref>{{Cite web |last1=Медвідь |first1=Петро |author-link=Петро Медвідь |title=Велике торжество в Пряшові. Русины мають свій переклад Нового завіта |url=https://www.lem.fm/velike-torzhestvo-v-pryashovi-rusiny-mayut-svij-pereklad-novoho-zavita/ |publisher=[[ЛЕМ.fm]] |date=2025-11-15 |access-date=2026-09-16 }}</ref> | |пряшувськый | |- |2025 |Новый Завіт | |пудкарпатськый | |} == Археолоґічноє тай історичноє зглядованя == :'''''Головні статі:''''' ''[[Біблійна археолоґічна школа]], [[Історичность Біблії]], [[Реліґійно мотивована псевдоархеолоґія]]'' :'''''Скапчана статя:''''' ''[[Датованя Біблії]]'' [[Файл:JRSLM_300116_Tel_Dan_Stele_01.jpg|міні|Стела из Тел Дана у Ізраїльськум музеї. Уділена білым послідовность букв: ביתדוד]] [[Біблійна археолоґія]] тото пуддисципліна [[Археолоґія|археолоґії]], котра ся занимат и проливат світло на гебрейські писаня тай Новый Завіт.<ref>Caraher, Pettegrew (2019), p.&nbsp;19.</ref> Она ся хоснує про вызначіня способу жывота тай практик людий, котрі жыли у біблійські часы.<ref>Caraher, Pettegrew (2019), p.&nbsp;11.</ref> Є шырокый шпектрум інтерпретацій у сфері біблійної археолоґії.<ref>Mazar (2003), pp.&nbsp;85–87.</ref> Єдна из течій тото біблійный максималізм, котрый головно держит ся назора, ож булшина Старого Завіта закладена на історії, хоть и представлена через реліґійну призму свого часу. Подля історика Лестера Л.&nbsp;Ґрабба, є „мало, кідь обще є“ максималіштув у мейнстрімнуй науці.<ref name=":1">Grabbe (2017), p.&nbsp;36.</ref> Біблійный максималізм ся держит крайньов протилежностьов біблійного мінімалізма, котрый рахує Біблію твором чисто повыгнатьовым (5.&nbsp;сторуча&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е. и дале).<ref>Davies (2000), p.&nbsp;27.</ref> Подля Мері-Джоан Лейт, професоркы реліґійных штудій, многі мінімалішты іґноровали доказы давности гебрейського языка у Біблії тай мало ко из них бере до увагы археолоґічні доказы.<ref>Leith (2022), p.&nbsp;5.</ref> Булшина штудовачув Біблії тай археолоґув ся розміщувут даґде на шпектрови помежи сима двома крайностями.<ref name=":1" /><ref>Leith (2022), p.&nbsp;4.</ref> Юдаїштська Біблія/Старый Завіт, давні небіблійні тексты тай археолоґія пудпорувут датованя Бабілонської неволи 586.&nbsp;роком&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.<ref>Leith (2022), p.&nbsp;1.</ref> Розкопкы у южнуй Юдеї указувут закономірность нищеня, котрый парує пуд неоассірійськоє спустошеня Юдеї пуд конець 8.&nbsp;стороча&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е тай 2&nbsp;Царі&nbsp;18:13.<ref>Leith (2022), p.&nbsp;6.</ref> У 1993.&nbsp;рокови у Тел Дані, археолоґ Аврагам Біран найшов фраґмент арамайського написа, стелу из Тел Дана, котра ся датує кунцьом 9.&nbsp;– зачатком 8.&nbsp;ст. и споминат „царя Ізраїля“ тай „дум Давыда“ („бет Давід“). Тото указує на вто, ож Давыд не годен быв быти угаданый у кунци 6.&nbsp;ст., тай на вто, ож царі Юдеї выводили свуй родовод уд когось, ко ся писав Давыд.<ref>Leith (2022), p.&nbsp;2.</ref> Айбо не є актуалного археолоґічного доказа екзістованя Царя Давыда, Соломона вадь Первого Храма у 10.&nbsp;ст.&nbsp;до.&nbsp;н.&nbsp;е., як тото описує Біблія.<ref>Leith (2022), pp.&nbsp;2–3.</ref> == Біблійный крітіцізм == [[Файл:Faculté_de_Médecine_Purpan_01.jpg|міні|Жан Аструк, котрого часто кличут „отцьом біблійного крітіцізма“, рельєф на Централнуй болници Тулузького універзитета]] : '''''Головні статі:''''' ''[[Біблійні штудії]], [[Біблійный крітіцізм]], [[Історичный крітіцізм]], [[Текстуалный крітіцізм]]'' Біблійный крітіцізм тото аналітичноє зглядованя Біблії ги текста, котроє нараблят из вопросами єї історії, авторства, датованя тай авторськых намірув. Ото не то самоє, што критика Біблії, котра є заявов против Біблії як жерела інформації вадь етичных приписув, тай не то самоє, што критика возможных товмацькых хыб.<ref>{{cite web |url=http://www.baptistlink.com/creationists/expondoerrossbinvi.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20021029221934/http://www.baptistlink.com/creationists/expondoerrossbinvi.htm |url-status=dead |archive-date=29 October 2002 |title=Expondo Os Erros Da Sociedade Bíblica Internacional |publisher=Baptistlink.com |year=2000 |access-date=13 January 2012 }}</ref> Біблійный крітіцізм учинив штудованя Біблії світськым, научным и май демократичным, што навхтема поміняло як челядь розуміє Біблію.<ref>Soulen, Soulen (2001), p.&nbsp;22.</ref> Біблія перестала ся держати сугубо реліґійным артефактом, а єї інтерпретація перестала быти ограниченов комунітов вірянув.<ref name=":2">Fishbane (1992), p.&nbsp;129.</ref> Майкел Фішбейн пише: „Сут тоты, ко видит десакралізацію Біблії серенчливым обстояньом про“ розвуй сучасного світа.<ref>Fishbane (1992), p.&nbsp;121.</ref> Про многых біблійный крітіцізм „упустив вонка жменю угроз“ християнськуй вірі; про другых ун „указав ся провалом, головно позад гани, ож діахронічноє, линійноє зглядованя годно пудкорити хотьякі звіданя тай проблемы, скапчані з інтерпретаційов“.<ref name=":3">Harrisville (2014), p.&nbsp;vii.</ref> Другі вірили, ож біблійный крітіцізм, кідь го брати „без його необґрунтованого высокомірства“, годен быти бізувным жерелом інтерпретації.<ref name=":3" /> Фішбейн рувнят біблійный крітіцізм из [[Йов (біблійный персонаж)|Йобом]] (Йовом), пророком, котрый розбив „корысливі візії ради май чесного перехода уд божественого ''текстуса'' ид людському“.<ref name=":2" /> Роджерсон каже: біблійный крітіцізм є услобожавучый про тых, ко хоче, обы віра їм была „розумно заоснована тай інтелектуално чесна“.<ref>Rogerson (2000), [[iarchive:oxfordcompaniont00hast/page/298|p.&nbsp;298]].</ref> == Ілустрації == Майґрандіозні середньовічні Біблії были [[Ілумінованый рукопис|ілуміноваными рукописами]], у котрых текст ся декоровав буквицями, краями (марґіналіями), мініатурныма ілустраціями. До 12.&nbsp;стороча булшина рукописув ся продуковала у монастырях про розміщеня у бібліотеці вадь на бештелунок богатого клієнта. Май великі манастырі часто мали скрипторії&nbsp;— окремі міста про монахув, котрі ся спеціалізовали у выробленьови рукописув, де „окремі малі комнаткы ся вділяли на переписованя книг; они ся розміщовали так, обы кажджый писарь мав си оболок, уходячый на монастырськый пішак.“<ref>Diringer (2013), [https://books.google.com/books?id=BOjCAgAAQBAJ&pg=PA208 p.&nbsp;208].</ref> На 14.&nbsp;стороча монахы у скрипторіях зачали брати д собі братув из варошськых скрипторіюв, а май у Парижі, Римі тай Нідерландах.<ref>De Hamel (1992), p.&nbsp;45.</ref> Жаданя на рукописы уросло было натулко, ож монашеські бібліотекы уже не могли го задоволнити, и зачали залучати у роботу світськых писарюв и ілумінаторув.<ref>De Hamel (1992), p.&nbsp;57.</ref> Тоты люде часто жыли близко коло монастыря и у подакотрых трафунках убирали ся ги монахы, кой заходили до монастыря, айбо могли йти собі гет у кунци дне.<ref>De Hamel (1992), p.&nbsp;65.</ref> Вызначный приклад ілумінованого рукописа тото Келлська книга, уроблена дас у 800.&nbsp;рокови, котра обсягує чотыри Єванґелія Нового Завіту вєдно из ушылиякыма вводныма текстами тай таблами. Рукопис „ся заганяв рубрикаторови, котрый додав цвітні наголовкы, буквиці, зазначкы и так дале; а товды&nbsp;— кідь книга ся мала ілустровати&nbsp;— она йшла ілумінаторови“.<ref>Diringer (2013), [https://books.google.com/books?id=BOjCAgAAQBAJ&pg=PA213 p.&nbsp;213].</ref> У трафунках рукописув, котрі йшли на комерцію, писаня „безсомнівно ся обговорьовало на зачаткови роботы межи клієнтом и писарьом (авадь писарьовым аґентом), айбо на тот момент, кой ся писаня заганяло ілумінаторови, уже ся не лишало міста про іновацію.“<ref>De Hamel (1992), p.&nbsp;60.</ref><gallery widths="200" heights="200"> Файл:Bible_chartraine_-_BNF_Lat116_f193.jpg|Біблія 1150.&nbsp;рока, из Скрипторія де Шартре, Христос из анґелами Файл:Blanche_of_Castile_and_King_Louis_IX_of_France.jpg|Біблія Бланкы Кастильської тай Лудовіка&nbsp;IX., 13.&nbsp;сторуча Файл:Maciejowski_Bible_Leaf_37_3.jpg|[[Біблія Мацєйовського]], лист&nbsp;37, 3.&nbsp;образчик, Абнер (у центрі у зеленому цурьови) заганят Мікола назад до Давыда. Файл:Jephthah's_daughter_laments_-_Maciejowski_Bible.JPG|Євтахова донька реве&nbsp;— [[Біблія Мацєйовського]] (Франція, дас&nbsp;1250) Файл:Whore-babylon-luther-bible-1534.jpg|Розфарблена верзія ілустрації Бабілонської блудниці из товмачіня Біблія Мартіна Лутера 1534.&nbsp;року Файл:Malnazar_-_Bible_-_Google_Art_Project.jpg|Арменська Біблія, 17.&nbsp;стороча, [[Ілумінованый рукопис|ілумінована]] Малназаром Файл:Foster_Bible_Pictures_0031-1.jpg|Утіканя из Содома и Гоморры, Біблія Фостера, 19.&nbsp;сторуча Файл:Kennicott_Bible_305r.l.jpg|Йону промыкат рыба, Перва Кеннікотська Біблія, 1476 </gallery> == Ґалерія == <gallery widths="200" heights="200" caption="Біблії"> Файл:Bibel_Kloster_Paleokastritsa.jpg|Стара Біблія из [[Ґреція|грецького]] монастыря Файл:Imperial_Bible.jpg|''Імперська Біблія'' вадь ''Віденські коронаційні Єванґелія'' из Відня, Австрія, дас&nbsp;1500 Файл:Kennicott_Bible.jpg|Перва Кеннікотська Біблія, 1476 Файл:A_religious_Baroque_Bible_-_7558.jpg|Барокова]] Біблія Файл:Lincoln_inaugural_bible.jpg|Біблія, на котруй присягав на своюй первуй інавґурації 16.&nbsp;президент [[Споєны Штаты Америцькы|США]] [[Абрагам Лінколн]] у&nbsp;році&nbsp;1861 Файл:Holy_Bible_The_Improved_Domestic_Bible_London_Schuyler_Smith_&_Co_1880_Maps.jpg|Ілустрована Біблія епохы [[Домова война в США|Громадянської войны]] в Америці Файл:Bible_and_Key_Divination.jpg|Мініатурна Біблія Файл:Bibel-1.jpg|Вікторіанська Біблія 1866.&nbsp;року Файл:Bizzell_Bible_Collection.jpg|Реґалы Біззеллської колекції Біблій у Біззеллськуй меморіалнуй бібліотеці, США Файл:Leonardo_da_Vinci_-_Annunciazione_(dettaglio).jpg|„Благовіщеня“ [[Леонардо да Вінчі|Леонарда да Вінчія]] (дас 1472–1475), на котрому [[Дїва Марія|Діва Марія]] читат Біблію </gallery> == Жерела == {{Refbegin|30em}} * {{cite book|last1=Aland|first1=Kurt|last2=Aland|first2=Barbara|title=The text of the New Testament : an introduction to the critical editions and to the theory and practice of modern textual criticism|url=https://archive.org/details/textofnewtestame0000alan_v4p7|date=1995|publisher=W.B. Eerdmans|location=Grand Rapids|isbn=978-0-8028-4098-1}} * {{cite book|editor-last1=Alter|editor-first1=Robert|editor-last2=Kermode|editor-first2=Frank|title=The Literary Guide to the Bible|year=1987|publisher=Harvard University Press|url=https://books.google.com/books?id=O4hYlvzWui8C|isbn=978-0-674-87531-9}} ** {{harvc|last=Savran|first=George|c=I and II Kings|year=1987|in1=Alter|in2=Kermode|ignore-err=no}} ** {{harvc|last=Rosenberg|first=Joel|c=I and II Samuel|year=1987|in1=Alter|in2=Kermode|ignore-err=no}} * {{cite book|last1=Aune|first1=David E.|title=The Blackwell Companion to The New Testament|date=22 January 2010|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-4443-1894-4|url=https://books.google.com/books?id=ygcgn8h-jo4C|language=en}} * {{Cite book|last=Baden|first=Joel S.|title=The Composition of the Pentateuch: Renewing the Documentary Hypothesis|publisher=Yale University Press|year=2012|url=https://books.google.com/books?id=CYW7z9tFHisC&q=The+Composition+of+the+Pentateuch%3A+Renewing+the+Documentary+Hypothesis|series=Anchor Yale Reference Library|isbn=978-0-300-15264-7}} * {{Cite book|last=Bandstra|first=Barry L.|date=2009|orig-date=2004|title=Reading the Old Testament: an introduction to the Hebrew Bible|edition=4th|publisher=[[Wadsworth Cengage Learning]]|isbn=978-0-495-39105-0|oclc=244017850}} * {{cite book|last1=Barnstone|first1=Willis|title=The Restored New Testament: A New Translation with Commentary, Including the Gnostic Gospels Thomas, Mary, and Judas|date=12 October 2009|publisher=W. W. Norton & Company|isbn=978-0-393-06493-3|url=https://books.google.com/books?id=CakJchHfN1QC|language=en}} * {{cite journal|last1=Bartkowski|first1=John|title=Beyond Biblical Literalism and Inerrancy: Conservative Protestants and the Hermeneutic Interpretation of Scripture|url=https://archive.org/details/sim_sociology-of-religion_fall-1996_57_3/page/259|journal=Sociology of Religion|date=1996|volume=57|issue=3|pages=259–272|doi=10.2307/3712156|jstor=3712156}} * {{cite book|last1=Barton|first1=John|title=Understanding Old Testament Ethics: Approaches and Expectations|url=https://archive.org/details/understandingold0000bart|date=2003|publisher=Westminster John Knox Press|location=Louisville, Kentucky|isbn=978-0-664-22596-4}} * {{cite book|last1=Barton|first1=John|title=The Nature of Biblical Criticism|date=2007|publisher=Westminster John Knox Press|location=Louisville, Kentucky|isbn=978-0-664-22587-2|url=https://books.google.com/books?id=Vocz7rnZ0IwC}} * {{cite book|last1=Barton|first1=John|title=Holy Writings, Sacred Text: The Canon in Early Christianity|url=https://archive.org/details/holywritingssacr0000bart_f3t2|date=1998|publisher=Westminster John Knox Press|isbn=978-0-664-25778-1|edition=reprint}} * {{cite book|last=Barton|first=John|title=A History of the Bible: The Story of the World's Most Influential Book|url=https://archive.org/details/historyofbiblest0000bart|edition=illustrated|year=2019|publisher=Penguin|isbn=978-0-525-42877-0}} * {{cite book|last1=Beach|first1=Waldo|title=Christian Ethics in the Protestant Tradition|url=https://archive.org/details/christianethicsi0000beac|date=1988|publisher=John Knox Press|isbn=978-0-8042-0793-5}} * {{cite book|last=Beekes|first=R. S. P.|title=Etymological Dictionary of Greek|year=2009|publisher=Brill|location=Leiden and Boston}} * {{cite book|last1=Black|first1=David Alan|title=New Testament Textual Criticism: A Concise Guide|url=https://archive.org/details/newtestamenttext00blac|date=1994|publisher=Baker Academic|isbn=978-0-8010-1074-3|edition=illustrated}} * {{cite book|last1=Blass|first1=Friedrich W.|last2=Thackeray|first2=Henry St. John|author-link2=Henry St. John Thackeray|title=Grammar of New Testament Greek|date=29 August 2008|publisher=Wipf and Stock Publishers|isbn=978-1-7252-2324-0|url=https://books.google.com/books?id=akD7DwAAQBAJ|language=en}} * {{cite journal|last=Blocher|first=Henri|title=Helpful or Harmful? The "Apocrypha" and Evangelical Theology|journal=European Journal of Theology|volume=13|issue=2|year=2004|pages=81–90}} * {{cite book|last=Brake|first=Donald L.|title=A visual history of the English Bible: the tumultuous tale of the world's bestselling book|year=2008|publisher=Baker Books|location=Grand Rapids, MI|isbn=978-0-8010-1316-4|url=https://archive.org/details/visualhistoryofe00brak/page/29}} * {{cite book|last1=Brock|first1=Sebastian|title=The Bible in the Syriac Tradition|date=1988|publisher=St. Ephrem Ecumenical Research Institute}} * {{cite encyclopedia|last=Bromiley|first=Geoffrey W.|title=The International Standard Bible Encyclopedia: Q–Z|year=1995|publisher=Wm. B. Eerdmans|isbn=978-0-8028-3784-4}} * {{cite journal|last=Brown|year=1997|first=Peter|title=''SO Debate'': The World of Late Antiquity Revisited|journal=Symbolae Osloenses|volume=72|issue=1|pages=5–30|issn=1502-7805|doi=10.1080/00397679708590917|url=https://www.academia.edu/37604019|access-date=25 April 2022|archive-date=25 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220425223626/https://www.academia.edu/37604019|url-status=live}} * {{cite book|last=Brown|first=Raymond E.|date=2010|orig-date=1997|title=An Introduction to the New Testament|url=https://archive.org/details/introductiontone0000brow_o1d8|series=[[Anchor Bible Series|The Anchor Yale Bible Reference Library]]|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=978-0-300-14016-3|oclc=762279536}} * {{cite book|last=Bruce|first=Frederick|title=The Canon of Scripture|url=https://archive.org/details/canonofscripture0000bruc|publisher=IVP Academic|location=Downers Grove, Illinois|year=1988|isbn=978-0-8308-1258-5}} * {{cite book|last=Brunner|first=Emil|title=The Divine Imperative: A Study in Christian Ethics|url=https://books.google.com/books?id=cmitRbD4V_MC&pg=PA494|year=2002|publisher=James Clarke & Co.|isbn=978-0-7188-9045-2}} * {{cite journal|last=Campbell|first=AF|title=Book Review: The Old Testament in Aotearoa New Zealand|url=https://archive.org/details/pacifica_2000_13_1-3/page/336|journal=Pacifica|year=2000|volume=13|issue=3|pages=336–338|doi=10.1177/1030570X0001300307|s2cid=149090942}} * {{cite book|author1-last=Caraher|author1-first=William R.|author2-last=Pettegrew|author2-first=David K.|title=The Oxford Handbook of Early Christian Archaeology|year=2019|publisher=Oxford University Press|edition=illustrated|editor1-last=Pettegrew|editor1-first=David K.|editor2-last=Caraher|editor2-first=William R.|editor3-last=Davis|editor3-first=Thomas W.|chapter=Introduction|isbn=978-0-19-936904-1}} * {{cite book|last1=Carmy|first1=Shalom|last2=Shatz|first2=David|editor1-last=Frank|editor1-first=Daniel H.|editor2-last=Learnman|editor2-first=Oliver|title=History of Jewish Philosophy|date=2003|publisher=Routledge|location=London|chapter=The Bible as a Source for Philosophical Reflection}} * {{Cite book|last=Carr|first=David McLain|title=An introduction to the Old Testament: sacred texts and imperial contexts of the Hebrew Bible|url=https://archive.org/details/introductiontool0000carr|date=2010|publisher=[[Wiley-Blackwell]]|isbn=978-1-4443-1995-8}} * {{cite book|title=The Formation of the Hebrew Bible: A New Reconstruction|url=https://archive.org/details/formationofhebre0000carr|last=Carr|first=David M.|year=2011|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-990820-2}} * {{cite book|last1=Coogan|first1=Michael David|title=A Brief Introduction to the Old Testament: The Hebrew Bible in Its Context|date=2009|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-533272-8|url=https://books.google.com/books?id=2rxBAQAAIAAJ|language=en}} * {{cite book|last=Crislip|year=2005|first=Andrew T.|title=From Monastery to Hospital: Christian Monasticism & the Transformation of Health Care in Late Antiquity|publisher=University of Michigan Press|place=Ann Arbor|isbn=978-0-472-11474-0|url={{googlebooks|r90OUzO9AP8C|plainurl=y}}}} * {{cite book|title=The Oxford dictionary of the Christian Church|url=https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_f0e0|editor-last1=Cross|editor-first1=F. L.|editor-last2=Livingstone|editor-first2=E. A.|date=2005|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-280290-3|edition=3rd rev.|doi=10.1093/acref/9780192802903.001.0001}} * {{cite journal|last=Davies|first=Philip|title=What separates a minimalist from a maximalist? Not much|journal=Biblical Archaeology Review|volume=26|issue=2|year=2000}} * {{cite book|last=De Hamel|first=Christopher|title=Medieval Craftsmen: Scribes and Illuminations|url=https://archive.org/details/scribesilluminat0000deha|location=Buffalo|publisher=University of Toronto|date=1992|isbn=978-0-8020-7707-3}} * {{cite book|last=Dever|first=William|title=Who Were the Early Israelites and Where Did They Come from?|location=Grand Rapids, Michigan|publisher=William B. Eerdmans Publishing Company|date=2003|isbn=978-0-8028-0975-9|title-link=Who Were the Early Israelites and Where Did They Come from?}} * {{cite book|last1=Diringer|first1=David|title=The Book Before Printing: Ancient, Medieval and Oriental|date=17 January 2013|publisher=Courier Corporation|isbn=978-0-486-14249-4|url=https://books.google.com/books?id=BOjCAgAAQBAJ|language=en}} * {{cite book|last1=Dorival|first1=Gilles|last2=Harl|first2=Marguerite|last3=Munnich|first3=Olivier|title=La Bible grecque des Septante : du judaïsme hellénistique au christianisme ancien|url=https://archive.org/details/labiblegrecquede0000dori|date=1988|publisher=Editions du Cerf|location=Paris|isbn=978-2-204-02821-9}} * {{cite book|last1=Duff|first1=Jeremy|last2=Wenham|first2=John William|title=The Elements of New Testament Greek|date=14 April 2005|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-75551-1|url=https://books.google.com/books?id=-YT1IjEjmDkC|language=en}} * {{cite book|last=Ewert|first=David|title=A General Introduction to the Bible: From Ancient Tablets to Modern Translations|date=11 May 2010|publisher=Zondervan|isbn=978-0-310-87243-6}} * {{cite book|editor-last1=Fahlbusch|editor-first1=E.|editor-last2=Bromiley|editor-first2=G. W.|title=The encyclopedia of Christianity|volume=4(P–Sh)|date=2004|publisher=Wm. B. Eerdmans|isbn=978-0-8028-2416-5}} * {{cite book|last1=Fishbane|first1=Michael|title=The Garments of Torah, Essays in Biblical Hermeneutics|year=1992|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-11408-2}} * {{cite book|last=Fitzmeyer|first=Joseph A.|title=Responses to 101 questions on the Dead Sea scrolls|url=https://archive.org/details/responsesto101qu0000fitz|year=1992|publisher=Paulist Press|isbn=978-0-8091-3348-2}} * {{cite book|last1=Flinn|first1=Frank K.|title=Encyclopedia of Catholicism|date=2007|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-7565-2|url=https://books.google.com/books?id=gxEONS0FFlsC|language=en}} * {{cite book|first1=Mary|last1=Fonseca|title=Weekend Getaways in Louisiana|publisher=Pelican Publishing|year=1996|isbn=978-1-4556-1398-4|url=https://books.google.com/books?id=DGfg8QoWY_EC|access-date=11 February 2020|archive-date=11 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201211135118/https://books.google.com/books?id=DGfg8QoWY_EC&q=%22Bible+Museum%22+Biedenharn&pg=PA249|url-status=live}} * {{cite journal|last1=Fox|first1=Michael V.|title=Ethics and Wisdom in the Book of Proverbs|journal=Hebrew Studies|date=2007|volume=48|pages=75–88|jstor=27913833|doi=10.1353/hbr.2007.0028|s2cid=201749265}} * {{cite journal|last=Gaster|first=M.|title=A Samaritan Book of Joshua|journal=The Living Age|volume=258|year=1908|url=https://books.google.com/books?id=HbYxAQAAMAAJ|access-date=5 January 2019}} * {{cite book|last=Geisler|first=Norman L.|title=Inerrancy|url=https://archive.org/details/inerrancy0000unse|date=1980|publisher=Zondervan Pub. House|location=Grand Rapids, Mich.|isbn=978-0-310-39281-1}} * {{cite book|last1=Geisler|first1=Norman L.|title=A general introduction to the Bible|date=1986|publisher=Moody Press|location=Chicago|isbn=978-0-8024-2916-2|edition=Rev. and expanded}} * {{cite book|last1=Gerber|first1=William|title=Nuggets of Wisdom from Great Jewish Thinkers: From Biblical Times to the Present|date=1994|publisher=Rodopi|isbn=978-90-5183-727-8|url=https://books.google.com/books?id=DygOmktEvFMC|language=en}} * {{cite book|last1=Gericke|first1=Jaco|title=The Hebrew Bible and Philosophy of Religion|url=https://archive.org/details/hebrewbiblephilo0000geri_r0k3|date=2012|publisher=Society of Biblical Literature|location=Atlanta, Georgia|isbn=978-1-58983-707-2}} * {{cite book|last1=Gomes|first1=Alan W.|title=Unitarian Universalism|date=15 December 2009|publisher=Zondervan Academic|isbn=978-0-310-86454-7|url=https://books.google.com/books?id=NhI2o_3hfwAC|language=en}} * {{cite journal|last=Goshen-Gottstein|first=M. H.|title=The Aleppo Codex and the Rise of the Massoretic Bible Text|journal=The Biblical Archaeologist|volume=42|issue=3|year=1979|pages=145–163|publisher=University of Chicago Press|doi=10.2307/3209386|jstor=3209386|s2cid=188037600}} * {{cite book|first=Lester L.|last=Grabbe|title=Ancient Israel: What Do We Know and How Do We Know It?: Revised Edition|url=https://books.google.com/books?id=4lzyDQAAQBAJ&pg=PA36|date=23 February 2017|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-0-567-67044-1}} * {{Cite book|last1=Gravett|first1=Sandra L.|last2=Bohmbach|first2=Karla G.|last3=Greifenhagen|first3=F. V.|last4=Polaski|first4=Donald C.|title=An introduction to the Hebrew Bible: a thematic approach|url=https://archive.org/details/introductiontohe0000unse_t6r6|date=2008|publisher=[[Westminster John Knox Press]]|isbn=978-0-664-23030-2|oclc=196303211|ref={{harvid|Gravett et al.|2008}}}} * {{Cite book|last=Greifenhagen|first=Franz V.|title=Egypt on the Pentateuch's Ideological Map|publisher=Bloomsbury|year=2003|url=https://books.google.com/books?id=r1evAwAAQBAJ&pg=PA207|isbn=978-0-567-39136-0}} * {{Cite book|last=Grudem|first=Wayne|url=https://books.google.com/books?id=moZrzQEACAAJ|title=Systematic Theology: An Introduction to Biblical Doctrine|publisher=[[Zondervan]]|year=2020|isbn=978-0-310-51797-9|edition=Second|location=Grand Rapids, MI|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230719025547/https://books.google.com/books?id=moZrzQEACAAJ|archive-date=19 July 2023|url-status=live}} * {{cite journal|last1=Gurry|first1=Peter J.|title=The Number of Variants in the Greek New Testament: A Proposed Estimate|journal=New Testament Studies|date=January 2016|volume=62|issue=1|pages=97–121|doi=10.1017/S0028688515000314|s2cid=170822522|url=https://www.repository.cam.ac.uk/handle/1810/250445}} * {{cite book|last=Harper|year=2013|first=Kyle|title=From Shame to Sin: The Christian Transformation of Sexual Morality in Late Antiquity|publisher=Harvard University Press|place=Cambridge, MA|isbn=978-0-674-07277-0|url={{googlebooks|oBipdkvxpGwC|plainurl=y}}}} * {{cite book|last1=Harris|first1=Stephen L.|title=Understanding the Bible : a reader's introduction|url=https://archive.org/details/understandingbib0000harr_w2l8|date=1985|publisher=Mayfield Pub. Co|location=Palo Alto, Calif.|isbn=978-0-87484-696-6}} * {{Cite book|last1=Harris|first1=Stephen L.|first2=Robert Leonard|last2=Platzner|title=The Old Testament: an introduction to the Hebrew Bible|date=2008|orig-date=2003|publisher=[[McGraw-Hill Higher Education]]|isbn=978-0-07-299051-5|edition=2nd|oclc=166317501}} * {{cite book|last1=Harrisville|first1=Roy A.|title=Pandora's Box Opened: An Examination and Defense of Historical-Critical Method and Its Master Practitioners|year=2014|publisher=Eerdmans|isbn=978-0-8028-6980-7}} * {{cite book|title=A History of Biblical Interpretation, Vol. 2: The Medieval Though the Reformation Periods|editor1-last=Hauser|editor1-first=Alan J.|editor2-last=Watson|editor2-first=Duane F.|editor3-last=Kaufman|editor3-first=Schuyler|year=2003|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|isbn=978-0-8028-4274-9}} * {{Cite book|first=Christine Elizabeth|last=Hayes|title=Introduction to the Bible|date=2012|series=Open Yale Courses|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=978-1-283-65655-9|oclc=817828470}} * {{cite book|author1-last=Hendel|author1-first=Ronald|author2-last=Joosten|author2-first=Jan|title=How Old Is the Hebrew Bible?: A Linguistic, Textual, and Historical Study|year=2018|publisher=Yale University Press|edition=unabridged|isbn=978-0-300-23488-6}} * {{cite book|last=Henshaw|first=T.|title=The Writings: The Third Division of the Old Testament Canon|publisher=George Allen & Unwin Ltd.|date=1963|url=https://archive.org/details/writingsthirddiv0000hens/mode/2up}} * {{cite book|last1=Heschel|first1=Abraham Joshua|title=The Prophets|url=https://archive.org/details/prophets0000hesc_y4z7|date=2001|publisher=Perennial|location=New York|isbn=978-0-06-093699-0|edition=1st Perennial classics}} * {{cite book|last=Hoffmeier|first=James K.|title=Israel in Egypt: The Evidence for the Authenticity of the Exodus Tradition|url=https://archive.org/details/israelinegyptevi0000jame_d2j0|publisher=Oxford University Press|year=1999|edition=illustrated, revised|isbn=978-0-19-513088-1}} * {{cite book|editor1-last=Homolka|editor1-first=Walter|editor2-last=Jacob|editor2-first=Walter|editor3-last=Chorin|editor3-first=Tovia Ben|title=Die Lehren des Judentums nach den Quellen / 1.|date=1999|publisher=Knesebeck|location=München|isbn=978-3-89660-058-5|edition=Verband der Deutschen Juden}} * {{cite book|last=Humphrey|first=Edith M.|title=Scripture and Tradition|date=15 April 2013|publisher=Baker Books|isbn=978-1-4412-4048-4}} * {{cite book|last1=Hunter|first1=Archibald Macbride|title=Introducing the New Testament|date=1972|publisher=SCM Press|isbn=978-0-334-00696-1|url=https://books.google.com/books?id=y7qKHAAACAAJ|language=en}} * {{cite book|last1=Johnson|first1=Paul|title=History of Christianity|date=2012|publisher=Simon and Schuster|isbn=978-1-4516-8851-1}} * {{cite book|last1=Kelly|first1=J. N. D.|title=Early Christian Doctrines|date=20 November 2000|publisher=A&C Black|isbn=978-0-8264-5252-8|url=https://books.google.com/books?id=UivDgM0WywoC|language=en}} * {{cite book|last=Kraus|first=Hans-Joachim|title=Psalms 1–59: A continental commentary|volume=1|publisher=Fortress Press|year=1993|isbn=978-1-4514-0936-9}} * {{cite book|last=Kraus|first=Matthew A|title=Jewish, Christian, and Classical Exegetical Traditions in Jerome's Translation of the Book of Exodus: Translation Technique and the Vulgate|url=https://archive.org/details/jewishchristianc0000krau|year=2017|publisher=Brill|chapter=The Critical Use of the Septuagint and Versions|isbn=978-90-04-34300-9|ref={{sfnref|Krauss|2017}}}} * {{cite book|last=Lavidas|first=Nikolaos|title=The Diachrony of Written Language Contact: A Contrastive Approach|publisher=Brill|year=2021|isbn=978-90-04-50356-4}} * {{Cite book|last=Lim|first=Timothy H.|title=The Dead Sea Scrolls: a very short introduction|date=2017|orig-date=2005|edition=2nd|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-877952-0|oclc=978451657|lccn=2016953719}} * {{cite journal|last1=Leith|first1=Mary Joan Winn|title=Biblical Israel: History and Historiography to 586 BCE|url=https://www.academia.edu/45001883|journal=The State of Jewish Studies in the Twenty-First Century, Carl Ehrlich, ed. (Berlin/New York: De Gruyter) in Press|access-date=23 February 2022|format=PDF|ref={{sfnref|Leith|2022}}}} * {{cite book|last1=Lightfoot|first1=Neil R.|title=How We Got the Bible|date=July 2003|publisher=Baker Books|isbn=978-0-8010-1252-5|url=https://books.google.com/books?id=89oz-U-JJ0sC|language=en}} * {{cite book|last=Marcos|first=Natalio Fernández|title=The Septuagint in context : introduction to the Greek version of the Bible|url=https://archive.org/details/septuagintincont0000fern|year=2000|publisher=Brill|isbn=978-90-04-11574-3}} * {{cite book|last=Mazar|first=Amihai|chapter=Remarks on Biblical Traditions and Archaeological Evidence Concerning Early Israel|title=Symbiosis, Symbolism, and the Power of the Past. Canaan, Ancient Israel, and Their Neighbors from the Late Bronze Age Through Roman Palestina|year=2003|pages=85–98|publisher=Pennsylvania State University Press|isbn=978-1-57506-081-1|url=https://books.google.com/books?id=yJVpAAAAMAAJ}} * {{cite book|last=McDonald|first=Lee Martin|title=The Oxford Handbook of the Apocrypha|year=2021|publisher=Oxford University Press|editor-last=Oegema|editor-first=Gerbern S.|chapter=A Canonical History of the Old Testament Apocrypha|isbn=978-0-19-068964-3}} * {{cite book|last1=McLay|first1=Tim|title=The use of the Septuagint in New Testament research|url=https://archive.org/details/useofseptuaginti0000mcla|date=2003|publisher=W.B. Eerdmans Pub. Co|location=Grand Rapids, Mich.|isbn=978-0-8028-6091-0}} * {{cite book|last1=Mears|first1=Henrietta C.|title=What the Bible is All About Visual Edition|date=5 February 2007|publisher=Gospel Light Publications|isbn=978-0-8307-4329-2|url=https://books.google.com/books?id=m2Lz7iwklhAC|language=en}} * {{cite journal|last1=Metzger|first1=Bruce M.|title=Literary Forgeries and Canonical Pseudepigrapha|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biblical-literature_1972-03_91_1/page/3|journal=Journal of Biblical Literature|date=1972|volume=91|issue=1|pages=3–24|doi=10.2307/3262916|jstor=3262916}} * {{cite journal|author1-last=Metzger|author1-first=David|author2-last=Katz|author2-first=Steven B.|title=The 'Place' of Rhetoric in Aggadic Midrash|journal=College English|volume=72|issue=6|publisher=National Council of Teachers of English|year=2010|pages=638–653|doi=10.58680/ce201011553|jstor=20749307|url=https://digitalcommons.odu.edu/english_fac_pubs/18|ref={{sfnref|Metzger & Katz|2010}}|archive-date=8 July 2024|access-date=17 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240708085814/https://digitalcommons.odu.edu/english_fac_pubs/18/|url-status=live}} * {{cite book|last1=Mittleman|first1=Alan L.|title=A Short History of Jewish Ethics: Conduct and Character in the Context of Covenant|date=2012|publisher=Wiley-Blackwell|location=Chichester, West Suffix|isbn=978-1-4051-8942-2}} * {{cite journal|last=Mowry|first=Lucetta|title=The Early Circulation of Paul's Letters|journal=Journal of Biblical Literature|volume=63|issue=2|year=1944|pages=73–86|doi=10.2307/3262644|jstor=3262644|url=https://www.jstor.org/stable/3262644}} * {{cite book|last=Nahkola|first=Aulikki|editor1-last=Jarick|editor1-first=John|chapter=The ''Memoires'' of Moses and the Genesis of Method in Biblical Criticism: Astruc's Contribution|title=Sacred Conjectures: The Context and Legacy of Robert Lowth and Jean Astruc|url=https://archive.org/details/sacredconjecture0000unse|year=2007|publisher=T&T Clark|isbn=978-0-567-02932-4}} * {{Cite book|last=Newsom|first=Carol Ann|title=The Self as Symbolic Space: Constructing Identity and Community at Qumran|publisher=Brill|year=2004|url=https://books.google.com/books?id=j3g7dwFK81IC|isbn=978-90-04-13803-2}} * {{cite journal|last1=Orsini|first1=Pasquale|last2=Clarysse|first2=Willy|title=Early New Testament Manuscripts and Their Dates|url=https://archive.org/details/ephemerides-theologicae-lovanienses_2012-12_88_4/page/443|journal=Ephemerides Theologicae Lovanienses|date=2012|volume=88|issue=4|pages=443–474|doi=10.2143/ETL.88.4.2957937}} * {{cite book|author-last=Pace|author-first=Sharon|editor1-last=Chapman|editor1-first=Stephen B.|editor2-last=Sweeney|editor2-first=Marvin A.|title=The Cambridge Companion to the Hebrew Bible/Old Testament|url=https://archive.org/details/cambridgecompani0000unse_u6y8|date=2016|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-88320-7|edition=illustrated|chapter=17 Deuterocanonical/Apocryphal books}} * {{Cite book|author1-first=David C.|author1-last=Parker|date=2013|chapter=The New Testament text and versions|pages=412–454|editor-first1=James Carleton|editor1-last=Paget|editor2-first=Joachim|editor2-last=Schaper|title=Volume 1: From the Beginnings to 600|series=The New Cambridge History of the Bible|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-0-521-85938-7|oclc=774213683}} * {{cite journal|last=Phillips|first=Kim|title=The Masora Magna of two biblical fragments from the Cairo Genizah, and the unusual practice of the scribe behind the Leningrad Codex|year=2016|journal=The Tyndale Bulletin|volume=67|issue=2|doi=10.17863/CAM.11381|s2cid=165565008}} * {{cite journal|last=Phillips|first=Thomas E.|title=The Genre of Acts: moving toward a consensus?|journal=Currents in Biblical Research|volume=4|issue=3|year=2006|pages=365–396|doi=10.1177/1476993X06064629|s2cid=145271094}} * {{cite journal|last=Porter|first=Stanley E.|title=Early Apocryphal Non-Gospel Literature and the New Testament Text|journal=Journal of Greco-Roman Christianity and Judaism|volume=8|issue=12|year=2011|pages=192–98|url=http://www.jgrchj.net/volume8/JGRChJ8-9_Porter.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.jgrchj.net/volume8/JGRChJ8-9_Porter.pdf|archive-date=9 October 2022|url-status=live}} * {{cite book|last1=Price|first1=Charles|title=Becoming Rasta: Origins of Rastafari Identity in Jamaica|date=2009|publisher=NYU Press|isbn=978-0-8147-6768-9|url=https://books.google.com/books?id=OC399TZD2BwC|language=en}} * {{cite book|last1=Reinhartz|first1=Adele|editor1-last=Dell|editor1-first=Katharine J.|title=The Biblical World|date=2021|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-39255-2|edition=2, illustrated|chapter=2, The Apocrypha and Pseudepigrapha}} * {{cite book|last1=Rezetko|first1=Robert|last2=Young|first2=Ian|title=Historical Linguistics and Biblical Hebrew Steps Toward an Integrated Approach|year=2014|publisher=SBL Press|isbn=978-1-62837-046-1}} * {{cite book|last1=Rice|first1=John R.|title=Our God-breathed Book: The Bible|date=1969|publisher=Sword of the Lord Publishers|isbn=978-0-87398-628-1|url=https://books.google.com/books?id=4Z_h1Q-iBvwC|language=en}} * {{cite book|title=The Bible: A Very Short Introduction|url=https://archive.org/details/bibleveryshortin0000rich|last=Riches|first=John|year=2000|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-285343-1}} * {{cite book|last1=Robinson|first1=George|title=Essential Torah : a complete guide to the five books of Moses|url=https://archive.org/details/essentialtorahco00robi|date=2006|publisher=Schocken Books|location=New York|isbn=978-0-307-48437-6|edition=1st}} * {{cite book|translator-last=Rodkinson|translator-first=Michael L.|title=The Babylonian Talmud, Vol. 7 of 9: Tract Baba Bathra (Last Gate)|publisher=Forgotten Books|year=2008|orig-date=1918|isbn=978-1-60506-736-0|url=https://books.google.com/books?id=9NUejG2IGPMC|language=en|ref={{sfnref|Rodkinson|2008}}}} * {{Cite book|last=Rogerson|first=J. W.|author-link=John W. Rogerson|date=2005|orig-date=1999|url=http://archive.org/details/J.w.Rogerson-AnIntroductionToTheBibleRevisedEdition|title=An Introduction to the Bible: Revised Edition|publisher=[[Equinox Publishing (Sheffield)|Equinox Publishing]]|language=English}} * {{cite book|last1=Rogerson|first1=J. W.|editor1-last=Mason|editor1-first=Alistair|editor2-last=Hastings|editor2-first=Adrian|editor3-last=Hastings|editor3-first=Ed|editor4-last=Pyper|editor4-first=Hugh|title=The Oxford Companion to Christian Thought|year=2000|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-860024-4|chapter=Higher criticism|url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont00hast}} * {{cite book|last1=Rossel|first1=Seymour|title=The Torah: Portion by Portion|date=2007|publisher=Torah Aura Productions|isbn=978-1-891662-94-2|url=https://books.google.com/books?id=AzZlANCOIRgC|language=en}} * {{cite book|last1=Royce|first1=James R.|editor-last1=Ehrman|editor-first1=Bart|editor-last2=Holmes|editor-first2=Michael W.|title=The Text of the New Testament in Contemporary Research: Essays on the Status Quaestionis|date=2013|publisher=Brill|isbn=978-90-04-23604-2|edition=Revised second|chapter=Scribal tendencies in the transmission of the text of the new testament}} * {{cite journal|last1=Rüger|first1=Hans Peter|title=The Extent of the Old Testament Canon1|url=https://archive.org/details/sim_bible-translator_1989-07_40_3/page/301|journal=The Bible Translator|date=July 1989|volume=40|issue=3|pages=301–308|doi=10.1177/026009358904000301|s2cid=164995721}} * {{cite book|title=The Wiley Blackwell Companion to World Christianity|editor-last1=Sanneh|editor-first1=Lamin|editor-last2=McClymond|editor-first2=Michael|year=2016|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-118-55604-7}} * {{cite book|last1=Schaff|first1=Philip|title=Ante-Nicene Fathers|date=1885|url=https://ccel.org/ccel/schaff/anf04/anf04.|volume=IV|archive-date=16 March 2022|access-date=16 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220316200134/https://ccel.org/ccel/schaff/anf04/anf04.|url-status=live}} * {{cite book|last1=Schwarz|first1=Leo Walder|last2=Baron|first2=Salo Wittmayer|title=Great Ages and Ideas of the Jewish People|date=1956|publisher=Random House|isbn=978-0-394-60413-8|url=https://books.google.com/books?id=rXUGAQAAIAAJ|language=en}} ** {{harvc|first=Yehezkel|last=Kaufmann|c=Israel In Canaan|in1=Schwarz|in2=Baron|year=1956|anchor-year=1956a}} ** {{harvc|first=Yehezkel|last=Kaufmann|c=The Age of Prophecy|in1=Schwarz|in2=Baron|year=1956|anchor-year=1956b}} * {{cite book|last1=Segal|first1=Alan|title=Life After Death: A History of the Afterlife in Western Religion|date=23 June 2010|publisher=Crown Publishing Group|isbn=978-0-307-87473-3|url=https://books.google.com/books?id=owd9zig7i1oC|language=en}} * {{cite book|last1=Soulen|first1=Richard N.|last2=Soulen|first2=R. Kendall|title=Handbook of Biblical Criticism|year=2001|edition=Third|publisher=Westminster John Knox Press|url=https://archive.org/details/handbookofbiblic0000soul_z2x8|isbn=978-0-664-22314-4}} * {{cite book|last1=Souryal|first1=Sam S.|title=Ethics in Criminal Justice: In Search of the Truth|date=2015|publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0-323-28091-4|edition=6th}} * {{cite book|last=Steinsaltz|first=Adin|title=The Essential Talmud|publisher=Basic Books|year=2009|isbn=978-0-7867-3541-9}} * {{cite book|author1-last=Stuckenbruck|author1-first=Loren T.|author2-last=Erho|author2-first=Ted M.|editor1-last=Maeir|editor1-first=Aren M.|editor2-last=Magness|editor2-first=Jodi|editor3-last=Schiffman|editor3-first=Lawrence|title='Go Out and Study the Land' (Judges 18:2): Archaeological, Historical and Textual Studies in Honor of Hanan Eshel|date=2011|publisher=Brill|isbn=978-90-04-20268-9|edition=illustrated|chapter=Book of Enoch and the Ethiopian manuscript tradition: New Data|ref={{sfnref|Stuckenbruck & Erho|2011}}}} * {{cite book|last1=Swenson|first1=Kristin|title=A Most Peculiar Book: The Inherent Strangeness of the Bible|date=2021|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-065173-2|url=https://books.google.com/books?id=5xQOEAAAQBAJ}} * {{cite book|last1=Tov|first1=Emanuel|title=Textual Criticism of the Hebrew Bible|url=https://archive.org/details/textualcriticism0000tove_g3e6|date=2001|publisher=Uitgeverij Van Gorcum|isbn=978-90-232-3715-0|edition=illustrated}} * {{cite book|last1=Ulrich|first1=Eugene|date=2013|chapter=The Old Testament text and its transmission|pages=83–104|editor1-first=James Carleton|editor1-last=Paget|editor1-link=James Carleton Paget|editor2-first=Joachim|editor2-last=Schaper|title=Volume 1: From the Beginnings to 600|series=The New Cambridge History of the Bible|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-0-521-85938-7|oclc=774213683}} * {{Cite book|first1=James C.|last1=VanderKam|first2=Peter W.|last2=Flint|title=The meaning of the Dead Sea scrolls: their significance for understanding the Bible, Judaism, Jesus, and Christianity|date=2013|orig-date=2002|publisher=[[HarperCollins]]|url=https://books.google.com/books?id=SBMXnB4CRpUC|isbn=978-0-06-224330-0|edition=E-book|oclc=856526599}} * {{cite book|last1=Wallace|first1=Daniel B.|title=Greek Grammar Beyond the Basics: An Exegetical Syntax of the New Testament|date=1996|publisher=Zondervan|url=https://books.google.com/books?id=SfglAQAAIAAJ|isbn=978-0-310-37340-7}} * {{cite journal|last=Wallace|first=Daniel B.|title=Challenges in New Testament textual criticism for the twenty-first century|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-evangelical-theological-society_2009-03_52_1/page/79|journal=Journal of the Evangelical Theological Society|volume=52|issue=1|year=2009|pages=79–100}} * {{cite book|last1=Walzer|first1=Michael|title=In God's Shadow: Politics in the Hebrew Bible|url=https://archive.org/details/ingodsshadowpoli0000walz|date=2012|publisher=Yale University Press|location=New Haven, Connecticut|isbn=978-0-300-18044-2}} * {{cite book|last=Wegner|first=Paul|title=The Journey From Texts to Translations|year=1999|url=https://books.google.com/books?id=kkVFOTsBOAEC&q=%22Masoretes+inherited%22|publisher=Baker Academic|isbn=978-0-8010-2799-4}} * {{cite book|last1=Wegner|first1=Paul D.|title=A Student's Guide to Textual Criticism of the Bible: Its History, Methods and Results|date=2006|publisher=InterVarsityPress|isbn=978-0-8308-2731-2|edition=illustrated}} * {{cite book|last1=Wells|first1=Preston B.|title=The Story of the English Bible|date=1911|publisher=Pentecostal Publishing Company}} * {{cite book|magazine=Quaker Life|title=Apocrypha : What's that?|volume=11|date=1970|publisher=Friends United Press|last=Williams|first=Melvin G.|url=https://books.google.com/books?id=CA3nAAAAMAAJ}} * {{cite book|last=Wright|first=Kevin J.|title=The Christian travel planner|year=2008|publisher=Thomas Nelson|isbn=978-1-4016-0374-8|url=https://books.google.com/books?id=onBZhX0H9YkC|access-date=11 February 2020|archive-date=11 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201211134937/https://books.google.com/books?id=onBZhX0H9YkC&q=the+great+passion+play+arkansas+eureka+springs&pg=PA327|url-status=live}} * {{cite book|last=Wright|first=N. T.|title=The Last Word: Scripture and the Authority of God – Getting Beyond the Bible Wars|url=https://archive.org/details/lastwordscriptur0000wrig|publisher=HarperCollins|date=2005|isbn=978-0-06-087261-8}} * {{cite journal|last=Young|first=Ian|title=What do we actually know about ancient Hebrew|journal=Australian Journal of Jewish Studies|volume=27|year=2013|pages=11–31}} * {{cite book|last1=Zuck|first1=Roy B.|title=Basic Bible interpretation|url=https://archive.org/details/basicbibleinterp0000zuck_j3p1|date=1991|publisher=Victor Books|location=Wheaton, Ill.|isbn=978-0-89693-819-9}} {{Refend}} == Референції == {{Reflist|30em}} [[Катеґорія:Христианска литература]] mrizs321c0wcgbz8s4z10f8vkvyli3t Чехія 0 10225 170088 168691 2026-09-22T06:12:14Z InternetArchiveBot 22034 Add 2 books for [[Вікіпедія:Перевірителность]] (20260922)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 170088 wikitext text/x-wiki {{Інфобокс країна | native_name = {{lang-cs|Česká republika}} | conventional_long_name = Чеська републіка | common_name = Чесько | image_flag = Flag of the Czech Republic.svg | image_coat = Coat of arms of the Czech Republic.svg | image_map = EU-Czechia.svg | national_anthem = <br/><small>[[Kde domov můj?]] („Де муй дум?“)</small><br/>[[Файл:Czech_anthem.ogg|center]] | official_languages = [[Чеськый язык|чеськый]] | ethnic_groups = | ethnic_groups_year = | capital = [[Прага]] | largest_city = capital | government_type = [[Парламентьска републіка]] | leader_title1 = [[Презідент]] | leader_title2 = | leader_name1 = [[Петр Павел]] | leader_name2 = | area_rank = 115 | area_magnitude = | area_km2 = 78866 | area_sq_mi = | percent_water = 2 | population_census = 10701777 | population_census_year = 2021 | population_census_rank = 86 | population_density_km2 = 135.3 | population_density_rank = 87 | GDP_PPP = $282,34 міліард | GDP_PPP_per_capita = $18985 | GDP_PPP_rank = 45 | GDP_PPP_year = 2021 | GDP_PPP_per_capita_rank = 38 | GDP_nominal = $282,34 міліард | GDP_nominal_rank = 45 | GDP_nominal_year = 2021 | GDP_nominal_per_capita = $18985<ref>Межинародный валутный фонд.</ref> | GDP_nominal_per_capita_rank = 38 | sovereignty_type = | Gini = | Gini_rank = | Gini_year = | Gini_category = | HDI = {{increase}} 0,891 | HDI_rank = 35 | HDI_year = 2021 | HDI_category = <span style="color:#090;">дужый высокый</span> | currency = [[Чеська коруна|Коруна]] (kč) | currency_code = CZK | country_code = | time_zone = СЕТ | utc_offset = +1 | time_zone_DST = СЕЛЧ | utc_offset_DST = +2 | demonym = | drives_on = правый | cctld = [[.cz]] | calling_code = +420 | footnotes = }} '''Че́хія''',<ref>{{cite web |title=the Czech Republic |url=https://unterm.un.org/unterm2/en/view/4275087d-4018-4082-899d-95f37efeda65 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230616122308/https://unterm.un.org/unterm2/en/view/4275087d-4018-4082-899d-95f37efeda65 |archive-date=16 June 2023 |access-date=28 November 2023 |publisher=The United Nations Terminology Database }}</ref> '''Че́сько''' ({{lang-cs|Česko}}), '''Че́хы''', офіціалнов назвов '''Че́ська республіка''' вадь курто '''ЧР''' ({{lang-cs|Česká republika}}, ''{{Lang|cs|ČR}}'', {{IPA2|ˈtʃɛskaː ˈrɛpublɪka}}),<ref>{{cite web |url=https://style-guide.europa.eu/en/content/-/isg/topic?identifier=7.1.1-designations-and-abbreviations |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230412222619/http://publications.europa.eu/code/en/en-370100.htm |archive-date=12 April 2023 |title=Publications Office — Interinstitutional style guide — 7.1. Countries — 7.1.1. Designations and abbreviations to use |publisher=Publications Office |access-date=8 October 2024 }}</ref> історично ай '''Боге́мія'''<ref>{{cite web |last1=Šitler |first1=Jiří |date=12 July 2016 |title=From Bohemia to Czechia |url=https://english.radio.cz/bohemia-czechia-8220362 |access-date=1 June 2021 |website=Czech Radio |author-link=Jiří Šitler }}</ref> вто [[держава]] без выхода до моря в централнуй [[Европа|Европі]], член [[Европска унія|Европської унії]] уд&nbsp;року&nbsp;2004, котра має гатары з [[Австрія|Австрійов]] на [[юг]]у, [[Німещина|Німещинов]] на [[запад]]і, [[Польща|Польщов]] на [[сѣверовосток|сіверовостоку]] тай [[Словакія|Словакійов]] на [[юговосток]]у.<ref>{{cite web |title=Information about the Czech Republic |url=http://www.mzv.cz/chicago/en/other_useful_information/information_about_the_czech_republic/index.html |website=Czech Foreign Ministry |access-date=25 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160403192723/http://www.mzv.cz/chicago/en/other_useful_information/information_about_the_czech_republic/index.html |archive-date=3 April 2016 |url-status=live }}</ref> У Чеськуй републіці офіціалнов валутов є [[чеська коруна]] ({{Code|CZK}}); головным варошом є [[Прага]]. Кроме неї сут великі вароші ги [[Бырно]], [[Острава]], [[Пылзень]] и [[Ліберець]]. Чехія має береговатый ландшафт и площу в 78,871&nbsp;км² из головно помірным контіненталным и океанічным [[Клімат|кліматом]]. Чеська републіка є унітарнов парламентарнов републіков из продвинутов, высокодоходнов соціалнов торговов економіков. Чехія ся держит европської соціалної моделі, має задарьну медіціну тай часточно понукат задарьноє університетськоє школованя. У Індексови людського розвою Чехія має 32.&nbsp;місто. Чеська републіка&nbsp;— член [[Орґанізація споєных націй|Орґанізації споєных націй]], [[НАТО|Орґанізації Сіверноатлантичного договора]], Европської унії, Орґанізації економічного спувробутництва и розвою, [[ОБСЕ]], [[Рада Европы|Рады Европы]] тай [[Вішеґрадська ґрупа|Вішеґрадської ґрупы]]. На юлій 2025.&nbsp;року президентом Чехії є [[Петр Павел]], премєрміністром&nbsp;— [[Петр Фяла]]. Чеськоє княжество было закладеноє у кунци 9.&nbsp;стороча пуд [[Велика Моравія|Великов Моравійов]]. Оно было формално признаноє ги [[імперськый став]] [[Сящена римська імперія|Сященої римської імперії]] у 1002.&nbsp;рокови тай стало корольством у 1198.<ref name="The Path">{{cite web |url=http://www.vlada.cz/assets/udalosti/vystavy/Cesty-ceske-ustavnosti.pdf |title=The Path of Czech Constitutionality |last1=Mlsna |first1=Petr |last2=Šlehofer |first2=F. |year=2010 |work=1st edition |publisher=Úřad Vlády České Republiky (The Office of the Government of the Czech Republic) |location=Praha |pages=10–11 |language=cs, en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116234802/http://www.vlada.cz/assets/udalosti/vystavy/Cesty-ceske-ustavnosti.pdf |archive-date=16 January 2013 |url-status=live |access-date=31 October 2012 |last3=Urban |first3=D. }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.nacr.cz/zpravy/zlatabula800.aspx |title=800 let Zlaté buly sicilské |last=Čumlivski |first=Denko |year=2012 |publisher=National Archives of the Czech Republic (Národní Archiv České Republiky) |language=cs |archive-url=https://web.archive.org/web/20121128035158/http://www.nacr.cz/zpravy/zlatabula800.aspx |archive-date=28 November 2012 |url-status=dead |access-date=31 October 2012 }}</ref> По битві Могача у 1526.&nbsp;році вшыткі землі Богемської короны были поступово інтеґровані до [[Габсбурзька монархія|Габсбурзької монархії]]. Через почти стувку рокув протестантськоє повстаня стало причинов Тридцятьручної войны. Из розпадом Сященої римської імперії у 1806.&nbsp;році Коронні землі стали частьов [[Австрійска імперія|Австрійської імперії]]. Бігом 19.&nbsp;стороча Чехія пруйшла індустріалізацію. По розпаді [[Австро-Мадярська імперія|Австро-Мадярської імперії]] по [[Перша світова война|Первуй світовуй войні]] бульша часть реґіона зайшла до [[Перша чехословацька републіка|Первої чехословацької републікы]] у 1918.&nbsp;році.<ref>{{cite book|last1=Dijk|first1=Ruud van|last2=Gray|first2=William Glenn|last3=Savranskaya|first3=Svetlana|last4=Suri|first4=Jeremi|last5=Zhai|first5=Qiang|title=Encyclopedia of the Cold War|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1135923112|page=76|url=https://books.google.com/books?id=QgX0bQ3Enj4C&pg=PA76|access-date=13 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20181122052153/https://books.google.cz/books?id=QgX0bQ3Enj4C|archive-date=22 November 2018|url-status=live}}</ref> Чехословакія была єдинов державов у централнуй и восточнуй Европі, котра ся обстала парламентарнов демократійов на вшыток меживоєнный період.<ref name="Ash0">Timothy Garton Ash ''[[iarchive:usesofadversitye0000gart h4f4|The Uses of Adversity]]'' Granta Books, 1991 {{ISBN|0-14-014038-7}} p. 60</ref> По Мінхенському договорі 1938.&nbsp;року [[Націштська Німещина]] окуповала чеські землі. У 1945.&nbsp;році Чехословакія ся удновила тай три рокы по тому стала комуністичнов державов Восточного блока по переворотови року&nbsp;1948. Провбы лібералізовати уряд и економіку ся гасили совєтськов інвазійов у крайину бігом [[Празька ярь|Празької яри]] 1968.&nbsp;року. У новемброви 1989, [[Боршоньова револуція]] поклала конець комуністичному правліньови тай удновила демократичный устрой. 31.&nbsp;децембра 1992.&nbsp;року Чехословакія ся мирно розпала, а єї державы-члены стали незалежными державами&nbsp;— Чеськов републіков и Словакійов. == Історія == === Правік === {{multiple image|align=right|total_width=320|direction=horizontal|image1=Vestonicka venuse edit.jpg|alt1=Керамічна скулптура|image2=The stone head of a Celt.jpg|alt2=Камінна скулптура|footer='''Зліва''': Венера з Долніх Вєстоніць, датована 29,000–25,000&nbsp;до&nbsp;н.&thinsp;е., є майстаров керамічнов фіґурков у світі.<ref>{{cite web |title=Oldest ceramic figurine |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/682622-oldest-ceramic-figurine |publisher=Guinness World Records |access-date=20 May 2024}}</ref><br />'''Справа''': камінна голова келта из Мшецькых Жегровіць є майціннов келтськов скулптуров у Европі, датує ся 3.&nbsp;сторочом&nbsp;до&nbsp;н.&thinsp;е.<ref>{{cite news |title=Hlava Kelta z Mšeckých Žehrovic – nejcennější keltská plastika v Evropě |url=https://www.kudyznudy.cz/ceska-nej/historicke/hlava-kelta-z-mseckych-zehrovic-nejcennejsi-keltsk |access-date=20 May 2024 |publisher=Kudyznudy.cz/}}</ref>|caption1=|caption2=}} Археолоґічні находкы указувут на вто, ож територія днешньої Чехії была заселена уд [[Палеоліт|палеоліта]]. У сьому реґіоні найшли были, наприклад, керамічну фіґурку, Венеру з Долніх Вєстоніць, датовану дас&nbsp;29,000–25,000.&nbsp;роками&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.,<ref>{{Cite journal|date=24 December 2013|title=Fingerprint on the venus of Dolní Vestonice I|journal=Anthropologie|volume=40|issue=2|url=https://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=15129276|access-date=7 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20131224110818/https://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=15129276|archive-date=24 December 2013}}</ref> котра ся держит майстаров керамічнов фіґурков у світі.<ref>Pamela B. Vandiver, Olga Soffer, Bohuslav Klima and Jiři Svoboda, "The Origins of Ceramic Technology at Dolni Věstonice, Czechoslovakia", ''Science'', New Series, '''246''', No. 4933 (24 November 1989: pp. 1002–1008)</ref> У класичну епоху, позад [[Келты|келтськых]] міґрацій 3.&nbsp;стороча&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е., Богемія ся стала асоційовати из племньом [[Бої (племня)|боюв]].<ref name="Rankin2002">{{cite book|first=David|last=Rankin|title=Celts and the Classical World|url=https://books.google.com/books?id=6oqFAgAAQBAJ&pg=PA16|date=2002|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-74722-1|page=16}}</ref> Бої заклали были [[опідум]] недалеко уд сучасної Прагы.<ref name="(Firm)1997">{{cite book|author=Kartografie Praha (Firm)|title=Praha, plán města|year=1997|publisher=Kartografie Praha|isbn=978-80-7011-468-1|page=17}}</ref> Май пак, у 1.&nbsp;сторочови, там ся заселили ґерманські племена [[Маркоманы|маркоманув]] и [[Квады|квадув]].<ref name="Salvia2007">{{cite book|author=Vasco La Salvia|title=Iron Making During the Migration Period: The Case of the Lombards|year=2007|publisher=Archaeopress|isbn=978-1-4073-0159-4|page=43}}</ref> [[Славяне|Словяне]] из реґіона [[Чорноє море|Чорного моря]] тай [[Карпаты|Карпат]] тоже ся селили у реґіонови, їхня міґрація ся мотивовала інвазійов народув из Сібіра тай [[Гуны|гунув]], [[Авары|аварув]], [[Булґары (племня)|булґарув]] и [[Мадяре (племня)|мадярув]].<ref name="Agnew2004">{{cite book|author=Hugh LeCaine Agnew|title=The Czechs and the Lands of the Bohemian Crown|url=https://books.google.com/books?id=Db76shTEM60C&pg=PT37|year=2004|publisher=Hoover Press|isbn=978-0-8179-4492-6|page=37}}</ref><ref name="HahnNadel2014">{{cite book|first1=Sylvia|last1=Hahn|first2=Stanley|last2=Nadel|title=Asian Migrants in Europe: Transcultural Connections|url=https://books.google.com/books?id=Zwq9BAAAQBAJ&pg=PA7|year=2014|publisher=V&R unipress GmbH|isbn=978-3-8471-0254-0|pages=7–8}}</ref> У 6.&nbsp;сторочу гуны ся сунули дале на запад у Богемію, Мораву и часті днешньых Австрії тай Німещины.<ref name="HahnNadel2014" /> Бігом 7.&nbsp;стороча франкськый торговець [[Само]], пудпорувучи словян у їхнюй борьбі против осілых недалеко аварув, став правительом першої задокументованої словянської державы у централнуй Европі&nbsp;— [[Імперія Сама|Імперії Сама]].<ref>''Lexikon des Mittelalters''. Verlag J.B. Metzler, Vol. 7, cols 1342-1343</ref> У 8.&nbsp;сторочі ся появила Велика Морава, контрольована династійов [[Мойміровці|Мойміровцюв]],<ref name="Champion2005">{{cite book|first=Tim|last=Champion|title=Centre and Periphery: Comparative Studies in Archaeology|url=https://books.google.com/books?id=mZ2IAgAAQBAJ&pg=PA233|year=2005|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-80679-9|page=233}}</ref> котра была у свому пікови у 9.&nbsp;сторочови бігом правліня [[Сятополк I. (Морава)|Сятополка&nbsp;I.&nbsp;Моравського]], удбивавучи ся уд влива франкув. Велика Морава была охрещена, у тум числі позад бізантійськых місій [[Кирил и Мефодій|Кирила и Мефодія]].<ref>{{Cite web |title=Svatopluk {{!}} prince of Moravia {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Svatopluk |access-date=7 April 2025 |website=www.britannica.com |language=en }}</ref> === Богемія === {{ГоловнаСтатя|Богемія}} [[File:Locator_Lands_of_the_Bohemian_Crown_within_the_Holy_Roman_Empire_(1618).svg|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Locator_Lands_of_the_Bohemian_Crown_within_the_Holy_Roman_Empire_(1618).svg|ліворуч|міні|Корона Богемії удну [[Сящена римська імперія|Сященої римської імперії]] (1600). Чеські землі были частьов Імперії у 1002–1806.&nbsp;роках, а Прага была імперськов резиденційов у 1346–1437 и 1583–1611.]] [[Богемські племена]] ся представляли многыми герцоґами; централізованоє [[Богемськоє княжство]] ся появило у другуй половині 9.&nbsp;стороча вдяку [[Пржемысловці|дому Пржемысловцюв]]. Уд 1002. по&nbsp;1806.&nbsp;рук Богемія была [[Імперськый став|імперськым ставом]] [[Сящена римська імперія|Сященої римської імперії]].<ref name="PánekTůma2019">{{cite book|first1=Jaroslav|last1=Pánek|first2=Oldřich|last2=Tůma|title=A History of the Czech Lands|url=https://books.google.com/books?id=lBiWDwAAQBAJ&pg=PA76|year=2019|publisher=Charles University in Prague, Karolinum Press|isbn=978-80-246-2227-9|page=76}}</ref> У 1212.&nbsp;рокови [[Пржемысл Отакар I.|Пржемысл Отакар&nbsp;I.]]&nbsp;утягнув уд імператора [[Золота сицилська була|Золоту сицилську булу]], пудтвержувучу корольськый статус Отакара и його наслідникув; Богемськоє княжство ся так пудняло у статусови до корольства.<ref name="PánekTůma2019b">{{cite book|first1=Jaroslav|last1=Pánek|first2=Oldřich|last2=Tůma|title=A History of the Czech Lands|url=https://books.google.com/books?id=lBiWDwAAQBAJ&pg=PA111|year=2019|publisher=Charles University in Prague, Karolinum Press|isbn=978-80-246-2227-9|page=111}}</ref> Німецькі іміґранты ся поселили у богемськуй периферії у 13.&nbsp;сторочови.<ref name="PánekTůma2019c">{{cite book|first1=Jaroslav|last1=Pánek|first2=Oldřich|last2=Tůma|title=A History of the Czech Lands|url=https://books.google.com/books?id=lBiWDwAAQBAJ&pg=PA237|year=2019|publisher=Charles University in Prague, Karolinum Press|isbn=978-80-246-2227-9|page=237}}</ref> [[Монґолська імперія|Монґолы]] бігом [[Монґолська інвазія до Европы|свої інвазії до Европы]] доходили до Моравы, айбо были розбиті пуд [[Оломовц|Оломовцом]].<ref>{{cite book|last1=Grousset|first1=René|title=The Empire of the Steppes|date=1970|publisher=Rutgers University Press|isbn=978-0-8135-1304-1|page=[https://archive.org/details/empireofsteppes00grou/page/266 266]|url=https://archive.org/details/empireofsteppes00grou|url-access=registration|access-date=26 August 2017}}</ref> По серії династійных воєн, богемськый престол добыв [[Луксембурґськый дум]].<ref>{{cite web |url=http://www.panovnici.cz/vaclav-II-kral |title=Václav II. český král |work=panovnici.cz |access-date=31 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110907142314/http://www.panovnici.cz/vaclav-II-kral |archive-date=7 September 2011 |url-status=live }}</ref> У другуй половині 14.&nbsp;столітя ся зачали [[Богемська реформація|провбы реформовати церьков у Богемії]]. Послідовникы [[Ян Гус|Яна Гуса]] ся удсторонили уд подаякых практик [[Католицька церьков|Католицької церьквы]] и бігом Гуситськых воєн 1419–1434.&nbsp;рокув побідили пять хрестовых походув, орґанізованых против них імператором Сященої римської імперії Сіґізмундом. Бігом слідувучых двох сторочув 90% населеня Богемії и Моравы ся держали за [[Гуситы|гуситув]]. Паціфішта Петр Хелчіцькый у середині 15.&nbsp;стороча вдухновив кываня Братерської єдноты, котра ся домак удкапчала уд римокатолицької церьквы.<ref>{{cite web |url=http://www.luther2017.de/en/reformation/and-its-people/jan-hus/ |title=Mentor and precursor of the Reformation |access-date=29 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404211907/http://www.luther2017.de/en/reformation/and-its-people/jan-hus/ |archive-date=4 April 2016 |url-status=dead }}</ref> 21.&nbsp;децембра 1421.&nbsp;року [[Ян Жіжка]], успішный воєвода и найманець, повюг своє войсько у [[Битка пуд Кутнов Горов|Битку пуд Кутнов Горов]] (Кутенберґом), котра ся кунчила побідов гуситув. И доныні го честувут як націоналного героя. [[File:Husité_-_Jenský_kodex.jpg|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Husit%C3%A9_-_Jensk%C3%BD_kodex.jpg|альт=Painting of battle between mounted knights|міні|Битка межи [[Гуситы|гуситами]] тай [[Хрестові походы|хрестоносцями]] бігом [[Гуситські войны|Гуситськых воєн]]; Єнськый кодекс, 15.&nbsp;стороча]] Уд року 1526 власть над Богемійов чим май дале, тым май концентровали [[Габсбурґы]]. Межи 1583. и&nbsp;1611.&nbsp;роками Прага была офіційнов резиденційов імператора Сященої римської імперії Рудолфа&nbsp;II. и його двора. [[Празька дефенестрація]] 1618.&nbsp;року тай далшоє Богемськоє повстаня против Габсбурґув означили зачаток [[Тридцятьручна война|Тридцятьручної войны]]. У 1620.&nbsp;році повстаня у Богемії было задусеноє бігом [[Битка пуд Білов Горов|биткы пуд Білов Горов]]. Лідеры повстаня были [[Згуба на Старомнєстськуй площи|згублені у&nbsp;році&nbsp;1621]]. Шляхта и протестантськый середньый клас мусіли авадь перейти у [[католицизм]], авадь лишити крайину.<ref>{{cite web |title=Protestantism in Bohemia and Moravia (Czech Republic) |url=http://www.museeprotestant.org/en/notice/protestantism-in-the-republic-of-czechoslovakia/ |website=Virtual Museum of Protestantism |access-date=25 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015211407/http://www.museeprotestant.org/en/notice/protestantism-in-the-republic-of-czechoslovakia/ |archive-date=15 October 2015 |url-status=live }}</ref> Період уд 1620.&nbsp;року по другу половину 18.&nbsp;стороча дустала назывку „Темных часув“. Бігом Тридцятьручної войны обывательство чеськых земель упало на третину позад кіряня протестантув тай войны, хворот и голоду.<ref>Oskar Krejčí, Martin C. Styan, Ústav politických vied SAV. (2005). ''[https://books.google.com/books?id=38ciAe4J4VMC Geopolitics of the Central European region: the view from Prague and Bratislava]''. p.293. {{ISBN|80-224-0852-2}}</ref> Габсбурґы заказовали вшыткі християнські деномінації кромі католицизма.<ref>{{cite web |url=http://archiv.radio.cz/history_96/history07.html |title=RP's History Online – Habsburgs |publisher=Archiv.radio.cz |access-date=25 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110717233917/http://archiv.radio.cz/history_96/history07.html |archive-date=17 July 2011 |url-status=dead }}</ref> Розквіт барокової културы указує двоякость сього історичного періода. [[Османська імперія]] и [[Крымськоє ханство]] напали на Мораву у 1663.<ref>"''[https://books.google.com/books?id=j08L5xLOQKwC&pg=PA557 History of the Mongols from the 9th to the 19th Century. Part 2. The So-Called Tartars of Russia and Central Asia. Division 1]''". Henry Hoyle Howorth. p.557. {{ISBN|1-4021-7772-0}}</ref> У 1679–1680 чеськыми землями пруйшли [[Велика віденська чума]] и [[Кмѣть|кметськоє]] повстаня.<ref>"''[https://books.google.com/books?id=FzQ9AAAAIAAJ&pg=PA494 The new Cambridge modern history: The ascendancy of France, 1648–88]''". Francis Ludwig Carsten (1979). p.494. {{ISBN|0-521-04544-4}}</ref> [[File:Prager.Fenstersturz.1618.jpg|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Prager.Fenstersturz.1618.jpg|ліворуч|міні|[[Празька дефенестрація|Празька дефенестрація 1618]] означила зачаток [[Богемськоє повстаня|Богемського повстаня]] против [[Габсбурґы|Габсбурґув]] и першый етап [[Тридцятьручна война|Тридцятьручної войны]].]] Позад голодув ся ставали селянські повстаня.<ref>"''The Cambridge economic history of Europe: The economic organization of early modern Europe''". E. E. Rich, C. H. Wilson, M. M. Postan (1977). p.614. {{ISBN|0-521-08710-4}}</ref> Кметьство было скасованоє помежи роками 1781 и 1848. Дакулько битв [[Наполеонувські войны|Наполеонувськых воєн]] ся стали на території днешньої Чехії. Падіня Сященої римської імперії у 1806.&nbsp;році привело д деґрадації політичного ставу Богемії, котра стратила свою позицію імперського [[Курфірт|курфірта]] и свою політичну репрезентацію у [[Імперськый сейм (Сящена римська імперія)|імперському сеймови]] (райхстаґови).<ref>{{cite journal|last1=Hlavačka|first1=Milan|title=Formování moderního českého národa 1815–1914|journal=Historický Obzor|date=2009|volume=20|issue=9/10|page=195|language=cs}}</ref> Богемські землі стали частьов [[Австрійська імперія|Австрійської імперії]]. Бігом 18. и&nbsp;19.&nbsp;стороч набирало обороты [[Чеськоє націоналноє удроджіня]] з цільов удродити [[чеськый язык]], културу и націоналну ідентичность. Револуція 1848.&nbsp;року в Празі, котра ся цілила на лібералні реформы тай автономію Богемської короны удну Австрійської імперії, была придусена.<ref name="auto">{{cite book|editor1-last=Cole|editor1-first=Laurence|editor2-last=Unowsky|editor2-first=David|title=The Limits of Loyalty: Imperial Symbolism, Popular Allegiances, and State Patriotism in the Late Habsburg Monarchy|publisher=Berghahn Books|location=New York, Oxford|url=http://www.brad.ac.uk/ssis/media/ssis/ceer/2013/Guyver_Cole-and-Unowsky.pdf|access-date=24 May 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150525013421/http://www.brad.ac.uk/ssis/media/ssis/ceer/2013/Guyver_Cole-and-Unowsky.pdf|archive-date=25 May 2015}}</ref> Попри надії на поступкы про Богемію, імператор [[Франц Йозеф I.|Франц Йозеф&nbsp;I.]]&nbsp;пушов на компроміс лиш из Мадярщинов. Австро-Мадярськый компроміс 1867.&nbsp;року и нереалізована коронація Франца Йозефа корольом Богемії стали розчарованьом про дакотрых чеськых політикув.<ref name="auto" /> Богемські коронні землі стали частьов так названої [[Ціслейтанія|Ціслейтанії]]. Чеські соціал-демократы и проґресивні політикы зачали борьбу за [[общоє убиранковоє право]]. Перші убиранкы з правом голоса про вшыткых чоловікув ся справили у&nbsp;році&nbsp;1907.<ref>{{cite web |date=29 February 2020 |title=Františka Plamínková: the feminist suffragette who ensured Czechoslovakia's Constitution of 1920 lived up to the principle of equality |url=https://english.radio.cz/frantiska-plaminkova-feminist-suffragette-who-ensured-czechoslovakias-8106811 |access-date=5 January 2021 |website=Radio Prague International }}</ref> === Чехословакія === {{ГоловнаСтатя|Чехословакія}} [[File:Czechoslovakia_I.png|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Czechoslovakia_I.png|альт=|міні|[[Перша чехословацька республіка]] чинила 27% населеня даколишньої Австро-Мадярщины и почти 80% єї індустрії.<ref name="Stephen J. Lee. Page 107.">Stephen J. Lee. ''Aspects of European History 1789–1980''. Page 107. Chapter "Austria-Hungary and the successor states". [[Рутледж|Routledge]]. 28 January 2008.</ref>]] ==== Перша чехословацька республіка ==== {{ГоловнаСтатя|Перша чехословацька республіка}} У 1918.&nbsp;році, бігом падіня [[Габсбурґська монархія|Габсбурґської монархії]] по [[Перша світова война|Першуй світовуй войні]] была вытворена незалежна [[Чехословацька республіка]] на чолі из [[Томаш Ґарріґ Масарик|Томашом Ґарріґом Масариком]], котра ся прикапчала ид Союзным силам.<ref>Preclík, Vratislav. Masaryk a legie (Masaryk and legions), váz. kniha, 219 pages, first issue – vydalo nakladatelství Paris Karviná, Žižkova 2379 (734 01 Karviná, Czech Republic) ve spolupráci s Masarykovým demokratickým hnutím (Masaryk Democratic Movement, Prague), 2019, {{ISBN|978-80-87173-47-3}}, pages 22–81, 85–86, 111–112, 124–125, 128, 129, 132, 140–148, 184–209.</ref> Ся нова держава інкорпоровала Богемську корону.<ref>{{cite web |title=Tab. 3 Národnost československých státních příslušníků podle žup a zemí k 15 February 1921 |url=http://www.czso.cz/sldb/sldb.nsf/i/8BE4678613181F2AC1256E66004C77DD/$File/tab3_21.pdf |publisher=Czech Statistical Office |language=cs |access-date=2 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070605105429/http://www.czso.cz/sldb/sldb.nsf/i/8BE4678613181F2AC1256E66004C77DD/%24File/tab3_21.pdf |archive-date=5 June 2007 |url-status=dead }}</ref> [[Перша чехословацька республіка]] чинила лиш 27% обывательства бывшої Австро-Мадярщины, айбо унаслідовала почти 80% єї індустрії, што позволило юй конкуровати з западными індустріалными державами.<ref name="Stephen J. Lee. Page 107." /> У 1929.&nbsp;році, рувнявучи з 1913, [[грубый домашньый продукт]] (ГДП) державы ся увеличив на 52%, а індустріалноє выробництво&nbsp;— на 41%. У 1938 Чехословакія мала 10.&nbsp;місто у світовум індустріалнум выробництві.<ref>{{cite web |date=21 August 1968 |title=Ekonomika ČSSR v letech padesátých a šedesátých |trans-title=The economy of the Czechoslovak Socialist Republic in the 1950s and 1960s |url=http://www.blisty.cz/art/59458.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140707063441/http://www.blisty.cz/art/59458.html |archive-date=7 July 2014 |access-date=14 May 2014 |publisher=Blisty.cz }}</ref> Чехословакія біла єдинов крайинов централної и восточної Европы, котра ся лишила лібералнов демократійов бігом цілого меживоєнного періода.<ref>{{cite book|last1=Dijk|first1=Ruud van|url=https://books.google.com/books?id=QgX0bQ3Enj4C|title=Encyclopedia of the Cold War|last2=Gray|first2=William Glenn|last3=Savranskaya|first3=Svetlana|last4=Suri|first4=Jeremi|last5=Zhai|first5=Qiang|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1135923112|page=76|access-date=13 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20181122052153/https://books.google.cz/books?id=QgX0bQ3Enj4C|archive-date=22 November 2018|url-status=live}}</ref> Хоть Перша чехословацька республіка и была унітарнов державов, она давала подаякі права меншинам, спомежи котрых были майвеликі [[Німці|німецька]] (23.6% у 1921), [[Мадяре|мадярська]] (5.6%), [[Русины|русинська]], [[Росіяне|російська]] и [[Украйинці|украйинська]] (3.5%).<ref>{{cite book|last=Rothenbacher|first=Franz|date=2002|title=The European Population 1850–1945|url=https://archive.org/details/europeanpopulati0000roth|publisher=Palgrave Macmillan, London.|page=[https://archive.org/details/europeanpopulati0000roth/page/145 145]|isbn=978-1-349-65611-0}}</ref> ==== Пудкарпатська Русь ==== {{ГоловнаСтатя|Пудкарпатська Русь}} [[File:Zabiełło,_Jan_-_Ruthenians_autonomy_in_Czecho-SLovak_state_declared_in_Treaty_of_Versailles_1919.jpg|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Zabie%C5%82%C5%82o,_Jan_-_Ruthenians_autonomy_in_Czecho-SLovak_state_declared_in_Treaty_of_Versailles_1919.jpg|міні|Мапа русинської автономії у Чехословацькуй державі, постановленої статьов&nbsp;№81 [[Версайськый мирный договор|Версайського мирного договора]] и пудтвержена [[Сенжерменськый мирный договор|Сенжерменськым мирным договором]] (Jan Zabiełło 1920). Видко [[Чоп]], [[Мункач]] (Мукачово), [[Береґсас]] (Берегово), [[Довгоє]], [[Тісоуйлок]] (Вилок), [[Кірайгазо]] (Корольово), [[Хуст]].]] Подля Статі&nbsp;№53 [[Сенжерменськый мирный договор|Сенжерменського мирного договора]] 10.&nbsp;септембра 1919 русины мали дустати автономію,<ref>{{cite web|url=http://www.austlii.edu.au/au/other/dfat/treaties/1920/3.html|title=Treaty of Peace between the Allied and Associated Powers and Austria; Protocol, Declaration and Special Declaration [1920] ATS 3|website=www.austlii.edu.au}}</ref> што ся пак реалізовало у даякуй мірі в чехословацькуй конституції. Попри вто, подакотрі права не были реалізовані; чехословацька власть заявляла, ож процес наданя автономії мав быти поступовым. Так представленя русинув у націоналнуй сфері было май малым ги ся надіяло. [[Пудкарпатська Русь]] у складі Чехословакії обсяговала території даколишньых комітатув [[Жупа Унґ|Унґ]], [[Жупа Берег|Береґ]], [[Жупа Уґоча|Уґоча]] и [[Жупа Мараморош|Мараморош]] и зайшла до складу Чехословакії по [[Паризька мирна конференція|Паризькуй мирнуй конференції]]. Подля чехословацької конституції 1920.&nbsp;року реґіон быв офіційно названый Пудкарпатськов Русьов ({{Lang-cs|Podkarpatská Rus}}). Вопрос популарности прикапчаня Пудкарпатя ид Чехословакії дискусійный; знає ся май набізувно, ож місному бывательство май важно было не ид котруй державі ся капчати, а автономія у єї складі. По процесови [[Мадяризація|мадяризації]] русины не хотіли ся лишати пуд мадярськов властьов и тяжіли д самоврядности.<ref>{{cite web |url=http://www.hungarian-history.hu/lib/macartney2/4Ruthenia.pdf|title=www.hungarian-history.hu|access-date=7 January 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924031930/http://www.hungarian-history.hu/lib/macartney2/4Ruthenia.pdf|archive-date=24 September 2015}}</ref> У 1920.&nbsp;році реґіон ся хосновав ги транспортный узол про переміщеня зброї тай амуніції про антисовєтськых полякув, котрі участвовали у Польсько-совєтськуй войні на сівері, а локалні комунішты саботовали поїзды тай пробовали помочи совєтськуй стороні.<ref>Illés, op.cit., refers to local Communists lighting fires on Carpathian peaks, which they hoped would show the way to Budyonny's Red Cavalry</ref> Бігом и по войні многі [[Украйинськый націоналізм|украйинські націоналішты]] з восточної [[Галичина|Галичины]], котрі ся опирали як польському, так и совєтському правліньови, утікнули у Пудкарпатську Русь.<ref>{{Cite book|last=Steiner|first=Zara|title=The lights that failed : European international history, 1919–1933|url=https://archive.org/details/lightsthatfailed0000stei|date=2005|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0191518812|location=Oxford|oclc=86068902}}</ref> 20.&nbsp;апріля 1920.&nbsp;року Масарик призначив быв [[Ґриґорій Жаткович|Ґриґорія Жатковича]] ґубернатором реґіона. Жаткович подав в удставку 17.&nbsp;апріля 1921, и вернув ся ид своюй юріштськуй практиці у [[Пітсбурґ|Пітсбурґови]], [[Пенсілванія]], у [[Споєні штаты Америкы|Споєных штатах Америкы]]. Причинов про такоє рішеня было незадоволеня гатарами з Словакійов.<ref>{{cite web |url=http://www.hungarian-history.hu/lib/macartney2/4Ruthenia.pdf|title=www.hungarian-history.hu|access-date=7 January 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924031930/http://www.hungarian-history.hu/lib/macartney2/4Ruthenia.pdf|archive-date=24 September 2015}} p. 223</ref> ==== Мінхенськый договор, Друга чехословацька республіка и німецька окупація ==== : ''Никайте ай: [[Друга світова война]], [[Мінхенськый договор]]'' [[File:Pilots_of_No._310_(Czechoslovak)_Squadron_RAF_in_front_of_Hawker_Hurricane_Mk_I_at_Duxford,_Cambridgeshire,_7_September_1940._CH1299.jpg|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Pilots_of_No._310_(Czechoslovak)_Squadron_RAF_in_front_of_Hawker_Hurricane_Mk_I_at_Duxford,_Cambridgeshire,_7_September_1940._CH1299.jpg|ліворуч|міні|Чехословацькі пілоты [[310. ескадра Корольськых воздушных сил|310.&nbsp;ескадры Корольськых воздушных сил]] бігом [[Битва за Британію|битвы за Британію]] в 1940]] Западна Чехословакія была окупована [[Націштська Німещина|Націштськов Німещинов]], котра поклала бульшу часть реґіона у [[Протекторат Богемія и Моравія]]. Протекторат быв уголошеный частьов Третього райха, а його президент и премєрміністер были пудпорядковані Націштськуй Німещині тай [[Райхспротектор|райхспротектору]]. У Терезіні, на сівер уд [[Прага|Прагы]], быв розміщеный [[Концентраційный лаґер Терезін|націштськый концентраційный лаґер Терезін]] (Терезієнштадт, {{Lang-de|Theresienstadt}}). Бульшина жыдув у Протектораті были забиті у [[Націштські концентраційні лаґры|націштськых концентраційных лаґрах]]. „<nowiki/>[[Ґенералплан Ост]]<nowiki/>“ ({{Lang-de|Generalplan Ost}}) постановляв выгубліня, укіряня, [[Ґерманізація|ґерманізацію]] вадь узятя у рабство бульшины вадь ушыткых чехув, обы услободити місто про німцюв.<ref>Chad Bryant (2009) ''[https://www.amazon.com/Prague-Black-Nazi-Czech-Nationalism/dp/0674034597/ref=sr_1_1?crid=2EJVFZM8S7A68&keywords=prague+in+black+nazi+rule+and+czech+nationalism&qid=1640960562&sprefix=prague+in+black+%2Caps%2C745&sr=8-1 Prague in Black: Nazi Rule and Czech Nationalism]'' (Harvard University Press, 2009), pp 104–178. [[Тімоті Снайдер|Snyder, Timothy]] (2010). ''[https://books.google.com/books?id=ks0WBQAAQBAJ&pg=PA160 Bloodlands: Europe Between Hitler and Stalin]''. Basic Books. p. 160. {{ISBN|0465002390}}</ref> За чехословацькый опур націштськуй окупації націшты чинили против них [[Німецькі воєнні злочины|воєнні злочины]]. Німецька окупація ся кунчила 9.&nbsp;мая 1945.&nbsp;року из приходом совєтської и америцької армій и [[Празькоє повстаня|Празькым повстаньом]].<ref>"''[https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&pg=PA409 A Companion to Russian History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150906054042/https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&pg=PA409|date=6 September 2015}}''". Abbott Gleason (2009). Wiley-Blackwell. p.409. {{ISBN|1-4051-3560-3}}</ref> Бульшина німецькоязычных бывателюв Чехословакії были [[Укіряня німцюв из Чехословакії|насилу укіряні]] из крайины, раз у резултаті місных актув насилства, а пак пуд еґідов „орґанізованої передачі“, пудтверженої Совєтськым союзом, США и Великов Британійов на Потсдамськуй конференції.<ref>Chad Bryant (2009) ''[https://www.amazon.com/Prague-Black-Nazi-Czech-Nationalism/dp/0674034597/ref=sr_1_1?crid=2EJVFZM8S7A68&keywords=prague+in+black+nazi+rule+and+czech+nationalism&qid=1640960562&sprefix=prague+in+black+%2Caps%2C745&sr=8-1 Prague in Black: Nazi Rule and Czech Nationalism]'' (Harvard University Press, 2009), 208–252.</ref> ==== Третя и четверта чехословацькі республікы ==== {{ГоловнаСтатя|Чехословакія}}[[File:Praga_11.jpg|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Praga_11.jpg|міні|Прага бігом [[Инвазия Варшавского пакта до Чехословакии|інвазії Варшавського пакта]] 1968.&nbsp;року.]] На убиранках 1946.&nbsp;року Комуністична партія Чехословакії набрала 38% голосув<ref>F. Čapka: [https://web.archive.org/web/20080620225613/http://www.libri.cz/databaze/dejiny/text/t98.html Dějiny zemí Koruny české v datech] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080620225613/http://www.libri.cz/databaze/dejiny/text/t98.html|date=20 June 2008}}. XII. Od lidově demokratického po socialistické Československo – pokračování. Libri.cz</ref> и стала майвеликов у чехословацькум парламенті, сформовала коаліцію з другыми партіями тай конзолідовала власть. У 1948 став ся [[Чехословацькый переворот 1948|переворот]], и быв исформованый єднопартійный уряд. На слідувучый 41&nbsp;рук (1948–1989) чехословацька комуніштська держава пудпорядкововала ся економічным и політичным рисам [[Восточный блок|Восточного блока]].<ref>{{cite news|title=Czech schools revisit communism|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4388764.stm|url-status=live|access-date=13 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140804202643/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4388764.stm|archive-date=4 August 2014}}</ref> Куртый період політичної лібералізації бігом [[Празька ярь|Празької яри]] быв спертый [[Инвазия Варшавского пакта до Чехословакии|інвазійов Варшавського пакта до Чехословакії в 1968.&nbsp;році]], котра пуджывила неґативноє удношіня ид авторитарному комунізму у межинароднум комуністичнум кываню и стимуловала популарность [[Еврокомунізм|еврокомунізма]] на Западі; у Чехословакії ся зачав репресивный [[Нормалізація (Чехословакія)|період нормалізації]], котрый ся продержав до [[Боршоньова револуція|Боршоньової револуції]] 1989.&nbsp;року.<ref>{{cite web |last1=Jones |first1=Gwen |title=“Do Friends Come to Visit with Tanks?” – Reactions to the 1968 Invasion of Czechoslovakia, 55 Years Later |url=https://www.archivum.org/entries/blog/do-friends-come-to-visit-with-tanks---reactions-to-the-1968-invasion-of-czechoslovakia-55-yea |website=Blinken OSA Archivum |access-date=4 April 2026 |language=en |date=18 August 2023 }}</ref> === Чеська республіка === [[File:Václav_Havel_cut_out.jpg|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/File:V%C3%A1clav_Havel_cut_out.jpg|міні|[[Вацлав Гавел]], єден из майважных челядникув у чеськуй історії 20.&nbsp;стороча&nbsp;— лідер [[Боршоньова револуція|Боршоньової револуції]], послідньый президент Чехословакії и першый президент Чеської республікы.]] У новембрі 1989.&nbsp;року Чехословакія зась стала лібералнов демократійов через [[Боршоньова револуція|Боршоньову револуцію]]. Айбо словацькі націоналні настрої ся інтензифіковали, што у тум числі ся проявило в [[Дефісова война|Дефісовуй войні]], и 31.&nbsp;децембра 1992 держава ся мирно розділила на незалежні крайины: Чехію и [[Словакія|Словакію]]. Уд 1990.&nbsp;року обідві державы пруйшли економічні реформы тай [[Приватизація|приватизації]] з цільов вытворіня [[Торгова економіка|торгової економікы]]. Процес быв бульшинов успішный: у 2006.&nbsp;році [[Світовый банк]] узнав Чехію „розвинутов державов“,<ref name="worldbank06">{{cite web |url=http://www.radio.cz/en/article/76314 |title=World Bank Marks Czech Republic's Graduation to 'Developed' Status |last=Velinger |first=Jan |date=28 February 2006 |publisher=Radio Prague |archive-url=https://web.archive.org/web/20080112081601/http://www.radio.cz/en/article/76314 |archive-date=12 January 2008 |url-status=live |access-date=22 January 2007 }}</ref> а в 2009.&nbsp;році [[Індекс людського розвою]] призначив Чехії статус „дуже высокого людського розвою“.<ref name="hdi09">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2009_EN_Complete.pdf |title=Human Development Report 2009 |work=UNDP.org |date=January 2009 |access-date=25 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091122115116/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2009_EN_Complete.pdf |archive-date=22 November 2009 |url-status=live }}</ref> Уд 1991.&nbsp;року Чеська республіка, раз ги часть Чехословакії, а пак уд 1993 и як окрема держава, стала членом [[Вішеґрадська ґрупа|Вішеґрадської ґрупы]], а уд 1995.&nbsp;року&nbsp;— [[Орґанізація про економічну спувпрацю и розвуй|Орґанізації про економічну спувпрацю и розвуй]]. Чехія ся прикапчала ид [[НАТО]] 12.&nbsp;марця 1999 и стала членом [[Европська унія|Европської унії]] 1.&nbsp;мая 2004. 21.&nbsp;децембра 2007.&nbsp;року Чехія ся закапчала у [[Шенґенська зона|Шенґенську зону]].<ref>{{Cite web |url=https://factsmaps.com/eu-nato-schengen-eurozone-member-states-in-europe/ |title=EU, NATO, Schengen and Eurozone member states in Europe |date=13 October 2018 }}</ref> До року 2017 уряд вела то центріштсько-ліва Чеська соціалнодемократична партія ({{Lang-cs|Sociální demokracie}}, ''{{Lang|cs|SOCDEM}}''), то центріштсько-права Громадянська демократична партія (''{{Lang|cs|Občanská demokratická strana}}'', ''{{Lang|cs|ODS}}''). У октовбрі 2017 убиранкы уйграло популіштськоє кываня ''ANO&nbsp;2011'' пуд проводом другого майбогатого челядника в крайині, міліардера [[Андрей Бабіш|Андрея Бабіша]]; ANO узяли трираз май бульше голосув ги їхньый майблизкый конкурент, ODS.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-41708844|title=Czech election: Billionaire Babis wins by large margin|work=BBC News|date=21 October 2017}}</ref> У децембрі 2017 чеськый президент [[Мілош Земан]] призначив Андрея Бабіша новым премєрміністром.<ref>{{Cite web |url=https://www.dw.com/en/czech-billionaire-andrej-babis-named-new-prime-minister/a-41680019 |title=Czech billionaire Andrej Babis named new prime minister |date=6 December 2017 |website=[[Deutsche Welle]] }}</ref> На убиранках 2021.&nbsp;року ANO з малым удрывом пруйграли, премєрміністром став [[Петр Фяла]].<ref>{{cite news|title=Czech Republic: Petr Fiala named new prime minister|date=28 November 2021|url=https://www.dw.com/en/czech-republic-petr-fiala-named-new-prime-minister/a-59960529|work=DW.COM}}</ref> Ун исклав урядову коаліцію аліанса SPOLU (''{{Lang|cs|Občanská demokratická strana}}'', ''{{Lang|cs|Křesťanská a demokratická unie – Československá strana lidová (KDU-ČSL)}}'' тай ''{{Lang|cs|Tradice Odpovědnost Prosperita (TOP&nbsp;09)}}'') и аліанса Піратув и Старостув. У януарови 2023 ґенерал в удставці [[Петр Павел]] уйграв президентські убиранкы и став новым чеськым президентом на зміну Мілошу Земану.<ref>{{cite news|title=Retired general Petr Pavel wins election to become Czech president|url=https://www.euronews.com/2023/01/28/retired-general-petr-pavel-wins-election-to-become-czech-president|work=euronews|date=28 January 2023}}</ref> 24.&nbsp;фебруара 2022 Російська федерація зачала [[Російсько-украйинська война#Повномасштабна інвазія (2022–днесь)|повномасштабну войну против Украйины]]. Чехія дала притулок пув&nbsp;міліону украйинськых утіканцюв&nbsp;— майвеликоє число украйинськых утіканцюв на душу населеня у світі.<ref>{{cite web |title=Regional Refugee Response Plan for the Ukraine Situation – Inter-Agency Operational Update: Czech Republic, July – October 2022 |url=https://reliefweb.int/report/czechia/regional-refugee-response-plan-ukraine-situation-inter-agency-operational-update-czech-republic-july-october-2022 |website=reliefweb |date=17 November 2022 |publisher=UN Office for the Coordination of Humanitarian Affairs |access-date=25 February 2023 }}</ref><ref>{{cite web |last1=Field |first1=Matt |title=Ukraine is fighting on behalf of all democracies |url=https://www.gov.uk/government/news/ukraine-is-fighting-on-behalf-of-all-democracies |website=GOV.UK |publisher=Embassy of the United Kingdom, Prague |access-date=25 February 2023 }}</ref> У децембрі 2025.&nbsp;року Бабіш изась став премєрміністром,<ref>{{cite news|title=Czech billionaire Babis becomes PM with promise to cut ties to business empire|url=https://www.bbc.com/news/articles/c5yqvrewz45o|work=www.bbc.com|date=9 December 2025}}</ref> кой його популіштська партія ANO уйграла октовберські убиранкы у парламент.<ref>{{cite news|title=Czech Republic: Billionaire populist Andrej Babis' party wins parliamentary election|url=https://www.bbc.com/news/articles/c62qezmr92lo|work=www.bbc.com|date=5 October 2025}}</ref> == Демоґрафія == Рождаємость у Чехії у 2020.&nbsp;році ся шацовала на 1.71&nbsp;дітины на жону, што є низше уд ґлобалного уровня удтворіня в&nbsp;2.1.<ref>{{cite web |url=https://www.czso.cz/csu/czso/ari/population-change-4-quarter-of-2015 |title=Population change – year 2015 |website=Population change – year 2015 }}</ref> Просіковый вік у Чехії є 43.3&nbsp;рокы.<ref>{{citation|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/czechia/|title=Czechia|date=18 November 2021|work=The World Factbook}}</ref> Просікова довгота жывота у 2021 ся шацовала на 79.5&nbsp;рокув (76.55&nbsp;рокув про чоловікув, 82.61&nbsp;рокув про жун).<ref name="cia.gov">The World Factbook (CIA).</ref> Дас 77,000&nbsp;чоловік іміґрувут на Чехы кажджый рук.<ref>"[https://archive.today/20130217021757/http://groups.yahoo.com/group/scotch-irish/message/50884 Press: Number of foreigners in ČR up ten times since 1989]". Prague Monitor. 11 November 2009.</ref> [[Вєтнамці|Вєтнамські]] іміґранты яли ся селити у крайині бігом комуністичного періода, коли їх кликав ги робутникув чехословацькый уряд.<ref>{{Cite news|first=Coilin|last=O'Connor|url=http://www.radio.cz/en/article/91826|title=Is the Czech Republic's Vietnamese community finally starting to feel at home?|work=Czech Radio|date=29 May 2007|access-date=1 February 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080113225626/http://www.radio.cz/en/article/91826|archive-date=13 January 2008|url-status=live}}</ref> У 2009 на Чехах было дас 70,000&nbsp;вєтнамцюв.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/05/world/europe/05iht-viet.html|title=Crisis Strands Vietnamese Workers in a Czech Limbo|work=The New York Times|date=6 June 2009|access-date=13 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140325032042/http://www.nytimes.com/2009/06/05/world/europe/05iht-viet.html|archive-date=25 March 2014|url-status=live|last1=Bilefsky|first1=Dan}}</ref> Многі из них рішили ся лишити у крайині навхтема.<ref>{{cite web |url=http://www.czech.cz/en/current-affairs/work-and-study/foreigners-working-in-the-czech-republic |title=Foreigners working in the Czech Republic |publisher=Ministry of Foreign Affairs |date=July 2006 |access-date=3 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090603021134/http://www.czech.cz/en/current-affairs/work-and-study/foreigners-working-in-the-czech-republic |archive-date=3 June 2009 }}</ref> Подля резултатув списованя людности 2021.&nbsp;року бульшина населеня Чеської републікы сут [[чехы]] (57.3%), а за нима йдут: [[моравакы]] (3.4%), [[словакы]] (0.9%), [[украйинці]] (0.7%), [[вєтнамці]] (0.3%), [[полякы]] (0.3%), [[росіяне]] (0.2%), [[сілезці]] (0.1%) тай [[німці]] (0.1%). Ищи 4.0% вписали комбінацію из двох націоналностий (3.6% дали комбінацію из чеської и другої націоналности). Ґрафа „націоналность“ была у списованьови немусайна, того многі люде ї лишили незаповненов (31.6%). Подля шацовань, у Чехії жыют 250,000[[Ромове|&nbsp;ромув]] (циґан).<ref>{{cite web |url=http://romove.radio.cz/en/article/18158 |title=The History and Origin of the Roma |publisher=Romove.radio.cz |access-date=25 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100425230018/http://romove.radio.cz/en/article/18158 |archive-date=25 April 2010 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news|last=Green|first=Peter S.|url=https://www.nytimes.com/2001/08/05/world/british-immigration-aides-accused-of-bias-by-gypsys.html|title=British Immigration Aides Accused of Bias by Gypsies|work=The New York Times|date=5 August 2001|access-date=25 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20121111163549/http://www.nytimes.com/2001/08/05/world/british-immigration-aides-accused-of-bias-by-gypsys.html|archive-date=11 November 2012|url-status=live}}</ref> Польська меншина быват головно у реґіоні Транс-Олза.<ref>"[http://media.efhr.eu/2014/09/03/jaroslaw-jot-druzycki-poles-living-in-zaolzie-identify-themselves-better-with-czechs-2/ Jarosław Jot-Drużycki: Poles living in Zaolzie identify themselves better with Czechs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180426080011/http://media.efhr.eu/2014/09/03/jaroslaw-jot-druzycki-poles-living-in-zaolzie-identify-themselves-better-with-czechs-2/|date=26 April 2018}}". ''European Foundation of Human Rights.'' 3 September 2014.</ref> У Чехії у 2021.&nbsp;рокови жыли 658,564&nbsp;чужоземці<ref>{{cite news|title=R01 Cizinci v ČR v letech 2004 – 2021 (stav k 31. 12.)|url=https://www.czso.cz/documents/11292/27320905/c01R01_2021.pdf/3684c8ef-fc19-493e-8498-416697170c0a?version=1.0|access-date=21 March 2023|agency=Czech Statistical Office}}</ref> подля Чеської статистичної службы, майвеликі їх ґрупы тото украйинці (22%), словакы (22%), вєтнамці (12%), росіяне (7%) тай німці (4%). Бульшина чужоземного населеня быват у Празі (37.3%) тай Стржедочеськум крайови (13.2%).<ref>{{Cite book|title=Foreigners in the Czech Republic – 2017|publisher=Czech Statistical Office|year=2017|isbn=978-80-250-2781-3|location=Prague}}</ref> [[Жыде|Жыдувськоє]] обывательство Богемії и Моравії, котроє мало 118,000&nbsp;чоловік подля списованя 1930.&nbsp;року, было практично выгубленоє Націштськов Німещинов бігом [[Голокост|Голокоста]].<ref>{{cite web |url=http://www.ushmm.org/wlc/article.php?lang=en&ModuleId=10007323 |title=The Holocaust in Bohemia and Moravia |publisher=Ushmm.org |access-date=25 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090805153601/http://www.ushmm.org/wlc/article.php?lang=en&ModuleId=10007323 |archive-date=5 August 2009 |url-status=live }}</ref> У 2021.&nbsp;рокови у Чеськуй републіці жыло дас 3,900&nbsp;жыдув.<ref>{{cite web |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Judaism/jewpop.html |title=The Virtual Jewish Library |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100621102211/http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Judaism/jewpop.html |archive-date=21 June 2010 |url-status=live }}</ref> Експремєрміністер Чехії, Ян Фішер&nbsp;— юдаїшта.<ref>[https://web.archive.org/web/20090725075412/http://www.radio.cz/en/article/118537 PM Fischer visits Israel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090725075412/http://www.radio.cz/en/article/118537|date=25 July 2009}}". Radio Prague. 22 July 2009.</ref> Націоналность бывателюв, котрі удповіли у списованьови 2021:<ref>{{cite web |title=První výsledky Sčítání 2021 |url=https://www.czso.cz/documents/142154812/176460729/csu_sldb_2021.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.czso.cz/documents/142154812/176460729/csu_sldb_2021.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |publisher=Czech Statistical Office |access-date=13 January 2022 }}</ref><ref>{{cite web |title=Všechny tabulky - sldb2021_pv_tabulky.xlsx |url=https://www.czso.cz/documents/142154812/176236044/sldb2021_pv_tabulky.xlsx |publisher=Czech Statistical Office |access-date=13 January 2022 }}</ref> {| class="wikitable" |+ !Націоналность !Частка |- |чехы |83.76% |- |моравакы |4.99% |- |чехы и моравакы |2.50% |- |словакы |1.33% |- |украйинці |1.08% |- |чехы и словакы |0.82% |- |вєтнамці |0.44% |- |полякы |0.37% |- |росіяне |0.35% |- |''другі'' |4.36% |} === Майвеликі вароші === {| class="wikitable" |+Майвеликі муніціпалітеты у Чеськуй републіці Чеська статистична служба&nbsp;– 1.&nbsp;януара 2025<ref>[https://csu.gov.cz/produkty/population-of-municipalities-t4l3n8d2iw „Population of Municipalities - as at 1 January 2025“]. Český statistický úřad. 16.&nbsp;мая 2025.</ref> !№ !Назывка !Край !Населеня !№ !Назывка !Край !Населеня |- |1 |[[Прага]] |[[Празькый край|Празькый]] |1,397,880 |11 |[[Злін]] |[[Злинскый край|Злінськый]] |74,684 |- |2 |[[Бырно]] |Югоморавськый |402,739 |12 |[[Кладно]] |Стржедочеськый |69,664 |- |3 |[[Острава]] | |283,187 |13 |Гавіржов | |68,674 |- |4 |[[Пылзень]] |Пылзенськый |187,928 |14 |Мост |Устецькый |63,474 |- |5 |[[Ліберець]] |Ліберецькый |108,090 |15 |Опава | |55,109 |- |6 |[[Оломовц]] |Оломовцькый |103,063 |16 |[[Їглава]] |Высочіна |54,624 |- |7 |[[Чеські Будейовіці]] |Югочеськый |97,231 |17 |Фридек-Містек | |53,590 |- |8 |[[Градець Кралове]] | |94,311 |18 |Тепліці |Устецькый |50,912 |- |9 |[[Пардубіці]] |Пардубіцькый |92,319 |19 |[[Карловы Вары]] | |49,073 |- |10 |[[Усті над Лабем]] |Устецькый |90,866 |20 |Карвіна | |48,937 |} == Референції == {{Reflist|30em}} == Вонкашні удкликованя == * [https://www.vlada.cz/ Урядовый вебсайт] * [https://www.hrad.cz/ Президентськый вебсайт] * [https://www.senat.cz/index-eng.php Сенат] * [https://portal.gov.cz/ Портал державної адміністрації] * [https://www.visitczechia.com/ #VisitCzechia] – офіційный туристичный портал Чехії {{Штаты Европы}} {{Европска унія}} {{НАТО}} [[Катеґорія:Країны Европы|Чесько]] [[Катеґорія:Европска унія]] [[Катеґорія:Країны|Чесько]] [[Катеґорія:Чесько]] h40ht7s4y3g48aqz8i0t10c8rmk4rks Кенія 0 11669 170085 169380 2026-09-22T06:10:36Z InternetArchiveBot 22034 Add 1 book for [[Вікіпедія:Перевірителность]] (20260922)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 170085 wikitext text/x-wiki [[Файл:Flag of Kenya.svg|міні|Прапор Кенії]] [[Файл:Location Kenya AU Africa.svg|міні|Кенія в [[Африка|Африці]]]] '''Ке́нія''' ({{Lang-sw|Kenya}} {{IPA|ˈkɛɲɑ}}), повнов назвов '''Республіка Ке́нія''' ({{Lang-sw|Jamhuri ya Kenya}})&nbsp;— внутроземна держава у Восточнуй [[Африка|Африці]], 27.&nbsp;майвелика крайина за бывательством у світі и 7.&nbsp;у Африці з населеньом 54.2&nbsp;міліоны чоловік на 2026.&nbsp;рук.<ref>{{cite web |date=23 December 2021 |title=Kenya National Bureau of Statistics – Kenya's Top Data Site |url=https://www.knbs.or.ke/ |access-date=11 January 2025 |language=en-US }}</ref> [[Головне місто|Головным]] и майвеликым варошом Кенії є [[Найробі]]; другый за розміром и майстарый варош тото [[Момбаса]]. На сіверозападі Кенія граничит из [[Южный Судан|Южным Суданом]], на сівер из [[Ефіопія|Ефіопійов]], на восток из [[Сомалія|Сомалійов]], на югозапад из [[Танзанія|Танзанійов]], на запад из [[Уґанда|Уґандов]]. На території Кенії на розкопках у [[Кообі Фора]] были найдені закамінілості майранньых знамых людий, еволуціоновавшых из предкув роду Homo. Май пак там жыли [[вадасы-збирачі]], котрі подабали на сучасных [[Гадза|гадзув]].<ref>{{Cite web |title=African Hunter-Gatherers: Survival, History and Politics of Identity |url=https://repository.kulib.kyoto-u.ac.jp/dspace/bitstream/2433/68396/1/ASM_S_26_257.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181104052710/https://repository.kulib.kyoto-u.ac.jp/dspace/bitstream/2433/68396/1/ASM_S_26_257.pdf |archive-date=4 November 2018 |access-date=18 October 2021 |website=repository.kulib.kyoto-u.ac.jp }}</ref><ref name="researchgate_271694891">{{cite web |title=The East African Bushmen |url=https://www.researchgate.net/publication/271694891 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220109200619/https://www.researchgate.net/publication/271694891_The_Myth_of_the_East_African_%27Bushmen%27 |archive-date=9 January 2022 |access-date=18 October 2021 |website=researchgate.net }}</ref> == Етимолоґія == Республіка Кенія названа на честь [[Кенія (гора)|горы Кенії]]. Майранньый споминок за сучасну назывку горы быв записаный німецькым вандрувником Йоганом Лудвіґом Крапфом у 19.&nbsp;сторочу, кой ун, вандрувучи з караваном пуд проводом вождов Ківойом, увидів гору и зазвідав, як ся кличе. Ківой уповів „Kĩ-Nyaa“ вадь „Kĩlĩma-Kĩinyaa“, гадано позад єї вонкашнього виду, котрый позад чередованя чорного каміня и білого снігу подабав на піря страуса.<ref name="sullivan">{{cite book|last=Sullivan|first=Paul|title=Kikuyu Districts|publisher=Mkuki na Nyota Publishers|year=2006|location=Dar es Salaam, Tanzania}}</ref> У архаїчному [[ґікую]] слово „nyaga“, вадь май часто „manyaganyaga“ хоснує ся на попис дуже яркого предмета. Аґікую, котрі жыют на горі Кенії, у языкови ґікую называвут ї „Kĩrĩma Kĩrĩnyaga“ ({{букв|„гора з яркустьов“}}), а [[ембу]] кличут ї „Ki-nyaga“ вадь „Kirima Kinyaga“. Вшыткі три назывкы мавут єднакоє значіня.<ref>{{cite web |title=History |url=http://www.kenyaembassy.com/aboutkenyahistory.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160526191351/http://www.kenyaembassy.com/aboutkenyahistory.html |archive-date=26 May 2016 |access-date=13 May 2016 }}</ref> Лудвіґ Крапф записав назывку ги Kenia и Kegnia.<ref name="Krapf">{{cite book|last=Krapf|first=Johann Ludwig|title=Travels, Researches, and Missionary Labours in Eastern Africa|publisher=Frank Cass & Co. Ltd|year=1860|location=London|author-link=Йоган Лудвіґ Крапф}}</ref><ref name="krapf_452">{{cite journal|last=Krapf|first=Johann Ludwig|author-link=Йоган Лудвіґ Крапф|date=13 May 1850|title=Extract from Krapf's diary|journal=Church Missionary Intelligencer|volume=i|page=452}}</ref><ref name="foottit">{{Cite book|last=Foottit|first=Claire|title=Kenya|url=https://archive.org/details/kenya0000foot|publisher=Bradt Travel Guides Ltd|year=2006|isbn=978-1-84162-066-4|series=The Brade Travel Guide|orig-date=2004}}</ref> У 1882.&nbsp;році Джозеф Томпсонс, [[Шкоты|шкотськый]] ґеолоґ и натуралішта, указав гору ги „Mount Kenia“.<ref name="sullivan">{{cite book|last=Sullivan|first=Paul|title=Kikuyu Districts|publisher=Mkuki na Nyota Publishers|year=2006|location=Dar es Salaam, Tanzania}}</ref> Назву горы прияли pars pro toto ги назву крайины; при тому вна не зайшла до шырокоприятого офіційного хоснованя бігом раннього колоніалного періода, кой ищи была в хоснованю назва Восточный африканськый протекторат. Офіційну назывку поміняли на Колонія Кенії в 1920.&nbsp;році. == Референції == {{Reflist}} [[Катеґорія:Країны]] [[Катеґорія:Африка]] d0d3wczown12iyaouss3z35gr0vhj5d Тімур Муцураєв 0 13978 170115 168789 2026-09-22T06:27:20Z InternetArchiveBot 22034 Add 1 book for [[Вікіпедія:Перевірителность]] (20260922)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 170115 wikitext text/x-wiki {{Діалект|Пряшівскый діалект русиньского языка|пряшівскым діалектом|пряшівскый}} {{Музиканты | name = Тімур Муцураєв | image = | caption = | image_size = 300 | birth_name = {{lang-ce|Муцурай ХӀамзат-кӀант Темур}}<br />{{lang-ru|Тимур Хамзатович Муцураев}} | native_name = {{lang-ce|Муцурай ХӀамзат-кӀант Темур}}<br />{{lang-ru|Тимур Хамзатович Муцураев}} | alias = Tимерболат | birth_date = {{Birth date and age|1976|7|25|df=y}} | origin = [[Ґрозный]], [[Чеченьско-інґушска автономна совєтьска соціалістічна републіка|Чеченьско-інґушска АССР]], [[Совєтьскый союз]] | instrument = Спів, ґітара | genre = [[Музика Чечнї]], [[авторьска пісня]], [[нашід]] | occupation = Співак, вояк | years_active = 1991—2008 | label = | associated_acts = | current_members = | past_members = | website = }} '''Тіму́р Хамза́товіч Муцура́єв''' ({{lang-ce|МуцIурийн Хьамзатан кIант Тимур}}, {{lang-ru|Тимур Хамзатович Муцураев}}; {{ДН|25.|07|1976}}, [[Ґрозный]], [[СССР]]) є чеченьскый співак і складатель, котрый співав в [[Російскый язык|російскім языку]]<ref name="dj">{{cite web |url=http://www.djsaga.narod.ru/mucuraev.html |script-title=ru:Тимур Муцураев |publisher=DJ SAGA |language=Russian}}</ref><ref name="regnum">{{cite web |url=http://www.regnum.ru/news/1021013.html |script-title=ru:Тимур Муцураев: Певец джихада призывает к миру? |year=2008 |publisher=REGNUM |language=Russian }}</ref><ref>{{cite book|title=Let Our Fame Be Great: Journeys among the defiant people of the Caucasus |url=https://archive.org/details/letourfamebegrea0000bull |author=Oliver Bullough|isbn= 9780141956220 |year=2010 |publisher=Penguin Books}}</ref> і зрїдка ай в [[Чеченьскый язык|чеченьскім]].<ref>{{Cite web |date=2021-10-28 |title=Тимур Муцураев - Даймохк (на чеченском) текст песни |url=https://txtsong.ru/timur-mucuraev/timur-mutsuraev-daymohk-na-chechenskom/ |access-date=2022-04-26 |website=Более 100 000 текстов песен - TxTsong.ru |language=ru-RU}}</ref> Векшына ёго пісень ся тыкать конфлікту в Чечнї. == Жывотопис == Муцураєв ся народив в Ґрознім [[25. юлія]] [[1976]]. В роцї [[1991]] ся став шампіоном Чеченьско-інґушской автономной совєтьской соціалістічной републікы в [[карате]].<ref>{{Cite web|title=Тимур Муцураев|url=http://www.djsaga.narod.ru/mucuraev.html|access-date=2021-10-17|website=www.djsaga.narod.ru}}</ref> Найзнаміша пісня Муцураєва з назвов „Иерусалим“ ся дістала до радіового етеру почас биткы о Ґрозный в роках [[1999]]–[[2000]].<ref name=":0" /> Обявує ся у філмі „Война“ Александра Балабанова з року 2002.<ref name=":0">[https://meduza.io/feature/2014/12/10/2567-dobro-pozhalovat-v-ad Welcome to hell (Russian)], by Mikhail Kazanik, [[Meduza (website)|Meduza]]</ref> Брав участь в чененьскых войнах під веджінём Руслана Ґелаєва.<ref name="regnum" /> Многы з Муцураєвовых пісень інтензівно підпорують чеченьску незалежность і він сам вірив, же міровы їднаня наконець завершить Другу чеченьску войну. Інтересно, же ёго найвекшов іншпіраціёв была западна рокова музика 90. років, головно ґрупы Metallica і Nirvana.<ref>{{cite web | url=https://meduza.io/feature/2014/12/10/2567-dobro-pozhalovat-v-ad | title=Добро пожаловать в ад К 20-летию Первой чеченской. Михаил Казиник — о главных песнях Тимура Муцураева }}</ref> Мать на контї ай много пісень з ісламсков тематіков.<ref name="regnum"/> По завершіню Другой чеченьской войны в роцї 2000 лишыв Чечню і жыв в [[Азербайджан]]ї і [[Турція|Турції]].<ref name=":0" /><ref name=":1" /> В роках 2000 аж 2008 дакілько раз навщівив [[Україна|Україну]].<ref>{{Cite web|title=Добро пожаловать в ад К 20-летию Первой чеченской. Михаил Казиник — о главных песнях Тимура Муцураева|url=https://meduza.io/feature/2014/12/10/2567-dobro-pozhalovat-v-ad|access-date=2021-10-17|website=Meduza|language=ru}}</ref> Веце як 30 ёго пісень заказала російска влада, протоже были означены за „екстремістічны“.<ref name=":1">[https://www.kavkazr.com/a/zapretnyj-mutsuraev/29969883.html Forbidden Mutsurayev (Russian)], Kavkaz.realii, [[RFE/RL]]</ref><ref>{{cite web |url=http://minjust.ru/ru/extremist-materials?search=%D0%9C%D1%83%D1%86%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 |script-title=ru:Федеральный список экстремистских материалов |publisher=Министерство юстиции Российской Федерации |language=Russian}}</ref> Од мая до юнія 2008 награв Муцураєв дві звуковы награвкы в [[Чеченьскый язык|чеченьскім языку]], в котрых ся обернув на „людей Хамзата“ (т. є. Руслана „Хамзата“ Ґелаєва).<ref name="regnum" /><ref>{{cite web|url=http://www.watchdog.cz/?show=000000-000004-000001-000230 |title=Why has Timur Mutsurayev returned (or not returned)? |year=2008 |author=Andrei Babitsky |publisher=Prague Watchdog}}</ref> В сучасноти уж музику не складать ани не выступать.<ref name=":0" /> == Діскоґрафія == === 1995: Добро пожаловать в ад === # Добро пожаловать в ад! # Кровавый горизонт # Летят года (Свободы ветер) # Миротворцы # Чеченец я # Грозный, ты держал врага # Край моих отцов # Ночная тоска (Ночи огня) # Город мой # Первомайское # Чеченский спецназ # Чечня — стон ушедших сыновей (Чечня в огне) # Шатой (Джохар, не падай духом!) === 1996: Гелаевский спецназ === # Аллаху Акбар # Бамут # Гелаевский спецназ # Горит огонь # Город живет # Дорожи друзьями (Верные друзья) # Имя твое — Грозный # Король и пастух # Кровь за любовь # Мне больно, я устал # Посвящается Хачукаеву Магомеду # Посвящается Яхьяеву Аслану # Предатели (Оппозиционер) # Самашки # Сержень-Юрт # Судьба не балует (Чеченский атом — гранатомет) # Цена свободы (Свободна, милая Чечня) # Шамиль ведет отряд === 1996: Чечня в огне === # Чечня в огне # Самашки # Чеченцы # Мы вернёмся, Грозный # Шамиль ведет отряд === 1997: Рай под тенью сабель === # За Родину, за веру, за свободу # Даймохк # Наиб Байсангур # Рай под тенью сабель # Война # Джохар # Святые воины Чечни # Вставай, Чечня! # Аварское село # Город смерти # Гӏазотех кхелхина кӏенти # Слёзы печали === 1998: Иерусалим (День возмездия) === # Гимн # День возмездия (Ислам) # Гуниб # Соломон # Жизни путь лишь один # Жизни суета # Нет дороги назад # Ветер # Необъятные дали # Иерусалим # Я уйду # Исламская умма # Погасли свечи # Никогда не падай духом === 1998: Ты мусульманин (Единобожие) === # Ночь # Душа поступит к горлу # Единобожие # Конец войне # Армия свободы (Армия Джохара) # Не зови # О милость дарующий # О, Русь, забудь былую славу # Коран — священное писанье # Млечный путь # Прощай # Сын Адама # Гимн (В ту ночь, когда рождались волки) === 1999: Великий джихад === # Мы Нахи из народа Ноя # Жизнь прошла # Мой Грозный # Эй, шахид # Великий джихад # Хадис пророка # Туман над горами встает # Звени струна # Мир содрогнись # Шейх Мансур === 2000: Двенадцать тысяч моджахедов === # Пророк Муса (хадис) # 12 тысяч моджахедов # Священный джихад (Восстань, Муслим) # Аллах, свобода и джихад # Коран — священное писанье # Знай вечны будут райские сады === 2001: ИншАллах, сады нас ждут === # Наши сёстры (Хава Бараева) # Молитва моджахеда # Чеченский Карфаген # Будь проклят ты, Сталин # Исламская Умма # Исламская Реконкиста # Иншаллах, сады нас ждут # Проданные крылья Джихада # Галерея памяти — Шахиды в Судный День === Піснї, котры не были заряджены до албумів === # 18 лет # Бамут # Грозный, жди # Земля отцов # Кавказ, моя отчизна # Ночи огня (Здравствуй, ночь) == Референції == {{референції}} {{lifetime|1976||Муцураєв, Тімур}} nhxlod2x8rdngj1016t15qvf1m6ppyi Листы травы 0 15091 170101 113962 2026-09-22T06:17:44Z InternetArchiveBot 22034 Add 1 book for [[Вікіпедія:Перевірителность]] (20260922)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 170101 wikitext text/x-wiki {{Публикация | статус = Памятник свѣтовой литературы | назва = Листы травы | назва иншоязычна =Leaves of Grass | образчик = [[File:1860 LeavesOfGrass Thayer Eldridge NYPL.jpeg|250px]] | образчика подпис = Третье выданя | автор = [[Волт Витман]] | редактор = <!-- редактор/редакторка/редакторы --> | авдио награня = | назва оригинала = | товмач = <!-- товмач/товмачка/товмаче --> | илустратор = <!-- илустратор/илустраторка/илустраторы --> | обкладка роботы = | держава = [[США]] | язык = [[Англицкый язык|англицкый]] | едиция = | число выпуска = | темы = <!-- тема/темы --> | жанры = [[поезия]] | выдаватель = | датум появы = 1855—1892, 9 выдань | тип медиа = полиграфия<!-- полиграфия, дигитална книга, аудиофайл --> | число сторон = | награда = <!-- награда/награды --> | isbn = | зазначкы = | категория склада = Leaves of Grass }} '''Листы травы''', {{Реф-инфо|[[Англицкый язык|англ.]]}} ''Leaves of Grass'' — зберка [[поезия|поезий]] од [[США|америцкого]] [[автор]]а [[Волт Витман|Волта Витмана]], его цѣложивотне дѣло (1855–1892), котра высловила представу едности чоловѣка и модерного свѣта.<ref name=Macura>Macura V., сс.. 371–372.</ref> ==История== Переживши половку свого живота без всякого плана, не написавши нич достойного, [[Волт Витман|Витман]] ани не мав амбиций. Але вшитко ся перемѣнило по року 1848, коли, навщѣвив [[юг]] [[США]], побывавши путьом в 17 [[штат]]ах. «Споены Штаты самы по собѣ суть поемов,» — вызрѣло у него пересвѣдчѣня, и постановив написати тоту еще никым не написану поему. [[США|Америка]] переживала тогды найщастлившу добу своей истории, в току едного людского живота держава з тринадцятьох штатох меджи [[Атлантичный океан|Атлантичным океаном]] и рѣков [[Миссури (рѣка)|Миссури]] росширила ся до [[Тихый океан|Тихого океана]] и 34 [[штат]]ох. 80% землѣ были незаселены, каждый мог достати землю, газдовати и богатѣти, Тогдышна [[демокрация]], братство и ровность видѣли ся вѣчныма и прямов дорогов ку благобыту, еще невиданому на планетѣ. З того оптимизма родила ся книга [[Волт Витман|Витмана]].<ref name="Чуковский">Чуковский К., сс. 5–42.</ref> Далшым импулзами быв есей ''Поет'', 1844 од [[Ралф Волдо Емерсон|Ралфа Волдо Емерсона]], де ся назначовало, же [[США|Америка]] еще лем чекать на истинно америцкого [[поет]]а.<ref>Reynolds, David S., с.–82.</ref> Дѣло од зачатку было плановане о обдумане. [[15. мая]] [[1855]] [[Волт Витман|Витман]] зарегистровав назву ''Листы травы'' в Державном окружном судѣ [[Ню Джерзи]] и достав патент на авторске право.<ref>Kaplan J., с. 198.</ref> [[4. юна]] [[1855]] вышло перве выданя. Тота назва была игра слов: в полиграфичном жаргонѣ «трава» означовала роботы невеликой вартости, а «листы» — полиграфичны листы.<ref>Loving J., с. 179.</ref> ''Листы травы'' розростали ся поступно од первого выданя (1855), де было 12 неименованых [[поезия|поезий]], через далшы: 1856 (32 поезии), 1860 (156), 1867 (236), 1871 (245)... аж ку девятому, так званому «предсмертному» выданю з рокох 1891–1892 з понад 400 [[поезия]]ми. Додавали ся не лем новы [[верш]]ы, але и новы тематичны роздѣлы, мѣняла ся штруктура.<ref name=Macura/> ==Критика== ''Листы травы'' были встрѣчены голоснов лайков. Найвецей здержаны новинкы писали, же тота книга — «мѣшанка высоколетности, самохвалы, пустоты и спростости». Тоты нездержаны писали, же «книга — самый гной», «з автора такый поет, як зо свинѣ математик». Але пришло писмо од самого [[Ралф Волдо Емерсон|Емерсона]], котрый писав, же ''Листы травы'' суть «высшы и самобытнѣйшы од вшиткого, што дотеперь створила Америка.» Критик писав, же чув ся щастливый, читаючи тоту книгу. [[Ралф Волдо Емерсон|Емерсон]] думав, же е то простый поет з народа, котрый интуитивно сам пришов на [[трансцендентализм]]. Не мав ани гадкы, же [[Волт Витман|Витман]] свѣдомо писав, слѣдуючи идеям, выкладеным в есеях критика.<ref name="Чуковский"/> Зо загранича перве добре оцѣнѣня пришло в року 1868, коли в [[Лондон]]у опубликовали покуртане выданя ''Листох травы'', але тото нич не змѣнило позицию [[США|америцкой]] критикы. Аж в року 1882, коли в [[Бостон]]у было заказане выданя книгы, а суд во [[Вашингтон (мѣсто)|Вашингтон]]у тот заказ ануловав, зродив ся масовый интерес читательох о книгу.<ref name=Macura/> ==Концепция книгы== [[File:Leaves of Grass (1860) p4.png|thumb|Leaves of Grass (1860), сторона 4]] Кедь курто вызначити ядро книжкы, мож повѣсти так: ей тема — сам [[Волт Витман]], сюжет — [[Чоловік розумный|чоловѣк]] и [[Вселена]], идея — вѣчный и неодступный триумф людства. Вся книжка — не монументалне завершене полотно, а лем вѣчно жива ткань самого розманитого живота. Ту суть урывкы и цитаты зоз вшелиякых трактатох розличных доб, пробы объяснѣня научных явох, а при том цѣлый водопад новаторскых поступох, зачавши од добрѣ познатого нынѣ «витменовского каталогу» (довга лишта реалий, створююча доим всеохопности) и шпецифичной ритмикы (поужитя, напримѣр, граматичных категорий яко ритмотворных елементох) аж по такы зложены поступы яко реинтерпретация (замонтованя рознородных походжѣньом фрагментох и цитатох до зовсѣм нового естетичного контексту).<ref>Герасимчук Л., сс. 5–14.</ref> ==Жерела и одказы== * {{cite book|author='''Kaplan, Justin'''|title=Walt Whitman: A Life|location= New York|publisher= Simon and Schuster|date= 1979|isbn= 0-671-22542-1}} * {{cite book|author='''Loving, Jerome'''|title=Walt Whitman: The Song of Himself|url=https://archive.org/details/waltwhitmansongo0000lovi|publisher=University of California Press|date= 1999|isbn= 0-520-22687-9}} * {{Cite book |author='''Macura V.''' |chapter=Whitman Walt: Listy trávy |title=//Slovník světových literárních děl |location=Praha |volume=2/M–Ž |publisher=Odeon |date=1989 |isbn=80-207-0960-6 |language=[[Чешскый язык|чешскы]]}} * {{cite book|author='''Reynolds, David S.''' |title=Walt Whitman's America: A Cultural Biography|location= New York|publisher= Vintage Books|date= 1995|isbn= 0-679-76709-6}} * {{Cite book |author='''Герасимчук Л.''' |chapter=Уолт Уїтмен |title=//Уолт Уїтмен. Поезії |location=Київ |publisher=Дніпро |date=1984 |language=[[Украинскый язык|украинскы]]}} * {{Cite book |author='''Чуковский К.''' |chapter=Уолт Уитман, его жизнь и творчество |title=//Уолт Уитман. Избранные стихотворения и проза |location=Москва |publisher=ОГИЗ Гос. изд-во художественной литературы |date=1944 |language=[[Русскый язык|русскы]]}} == Референции == {{reflist}} {{Переклад|en|Leaves of Grass|899285244}} [[Катеґорія:Англицка литература]] tip9p856ebgf8j8quwr82cxp4omzn4h Реторика 0 17235 170109 128669 2026-09-22T06:21:56Z InternetArchiveBot 22034 Add 1 book for [[Вікіпедія:Перевірителность]] (20260922)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 170109 wikitext text/x-wiki [[File:Schnorr von Carolsfeld Bibel in Bildern 1860 126.png|thumb|300px|Schnorr von Carolsfeld Bibel in Bildern 1860 126]] '''Рето́рика''', {{ref-grc}} ''ἡ ῥητορικὴ τέχνη'' ''ораторске умѣня'' — [[Филология|филологична]] дисциплина, котра штудуе способы организации артистично выразной [[речь|речи]], передо вшиткым прозовой и устной речи, ораторске умѣня.<ref name=Toporov>Топоров В. Н.</ref> == Сферы поуживаня == Основны сферы, де потребна и поуживана реторика суть:<ref name=Abramovic>Семен Абрамович</ref> * политична, * церковна, * академична, * юридична, * каждоденной комуникации. == История == Риторика ся сформовала як окрема наука уже в [[Старовіка Греция|Старовѣкой Греции]]: уже в [[V. стороча до н. е.|V. сторочу до н. е.]] в Сиракузах быв написаный учебник реторикы (до нас не дойшов). В резултатѣ чинности ораторох и теоретикох в далшых сторочах у [[Аристотел]]а (''Риторика''), [[Цицерон]]а (''De oratore'', ''Orator'', ''De inventionе'', ''Brutus''), [[Квинтилиан]]а (Institutio oratore) и др. склала ся окрема область научного знаня, котра згорнула практичны скушености ораторского умѣня, аж и уложила про него свои законы и правила.<ref name=Toporov/> Понеже до [[IV. стороча до н. е.|IV. ст. до н. е.]] не ествовало писомне засвѣдчѣня понятя {{ref-grc}} ''ἡ ῥητορικὴ τέχνη'' ''ораторске умѣня'', его автором поважують [[Платон]]а (диалог ''Горгий'', около [[385 до н. е.]]). Тот датум появы термину фактично фиксуе зачаток формованя реторикы як теории.<ref name=Poliscuk>Поліщук А. С.</ref> В [[Середновік|середновѣку]] реторика была внесена в число семерох [[Слободны умѣня|слободных умѣнь]]. В значной мѣрѣ реторика ся прислужила до вывою [[Гомилетика|гомилетикы]]. В [[Нововік|нововѣку]] реторика процвѣтала в добѣ [[романтизм]]у и [[сентиментализм]]у в [[Проза|прозѣ]], а переливала ся и до [[поезия|поезии]] ([[Джордж Ґордон Байрон|Байрон]], [[Александр Пушкин|Пушкин]], [[Леся Украинка|Украинка]], [[Иван Франко|Франко]]). Але од конця XIX. стороча, напротив, вельо умѣлцьох выступають против всякой реторикы ([[Пол Верлен]], [[Антон Чехов]]). Зась новый поворот до риторикы як свого роду словесной [[Гипноза|гипнозы]] можеме видѣти в сполоченствах тоталитарного типу.<ref name=Abramovic/> == Законы реторикы == [[File:Rhetorical Triangle.png|right|200px]] Антична реторика обсяговала учѣня *о трьох жерелах краснореча # дар, природны даны — natura; # умѣня — ars — як резултат професионалной выукы; # цвѣчѣня — exercitatio; *о родах краснореча, задачах оратора и одповѣдных елементах речи: # вынайдѣня (inventio), циже систематизация материала, головны точкы, пункты доказу, логичны аргументы, # росклад материала (dispositio), его композиция (вступ, выклад, заключѣня), # словесный выклад (еlocutio), главна задача реторикы (критерии краснореча: правилность, ясность, упорядоченость, умѣстность, красота (выбер слов, их допарованя, фигуры речи), # запамятаня (memona), професионалн ораторска память и # выгваряня (pronunciatio, actio), интонация, мимика, гесты, спомагаючы успѣх речи.<ref name=Toporov/> Формализоване было учѣня за три штилы выкладу (зависимы од аудитории): высокый, середний, низкый; три цѣли реторикы: пересвѣдчити (logos), насолодити (ethos), прояти (pathos), три роды речницкых проявох: славностны, политичны, судовы.<ref name=Abramovic/> == Жерела и одказы == * {{Cite book |author='''Семен Абрамович''' |editor=Анатолій Волков |title=Лексикон загального та порівняльного літературознавства |language= |edition= |volume= |chapter=Риторика |quote= |location=Чернівці |publisher=Золоті литаври |date=2001 |series= |pages=477–480 |isbn=966-7577-88-0 |doi= |url= }}{{ref-uk}} * {{Cite book |author='''Поліщук А. С.''' |editor=Звонська Л. Л. |title=Енциклопедичний словник класичних мов |language= |edition=2-ге вид. випр. і допов. |volume= |chapter=Риторика антична |quote= |location=Київ |publisher=ВПЦ "Київський університет" |date=2017 |series= |pages=436–437 |isbn=978-966-439-921-7 |doi= |url= }}{{ref-uk}} * {{Cite book |author='''Топоров В. Н.''' |editor=Ярцева В. Н. |title=Большой энциклопедический словарь ЯЗЫКОЗНАНИЕ |language= |edition=2-е репринтное 1990 |volume= |chapter=Риторика |quote= |location=Москва |publisher=Научное издательство «Большая Российская энциклопедия» |date=1998 |series= |pages=416–417 |isbn=5-85270-307-9 |doi= |url=https://archive.org/details/iazykoznaniebols0000unse}}{{ref-ru}} {{Commonscat|Rhetoric}} == Референции == {{reflist}} [[Катеґорія:Реторика]] sfagmbbhy7zybhd1lynxaqmi1dmciv5 Пуризм (лингвистика) 0 18143 170100 137259 2026-09-22T06:17:19Z InternetArchiveBot 22034 Add 1 book for [[Вікіпедія:Перевірителность]] (20260922)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 170100 wikitext text/x-wiki {{Вецезначность|Пуризм}} '''Языко́вый пури́зм''' од {{ref-la}} ''purus'' ''чистый'' — усилованя захранити литературный [[язык]] в нерушаном видѣ, идеализация его чистоты, яко высшой вартости, бой против [[неологизм]]ох и чужоязычных позычань, недопущаня в литературный язык новот, ненормованых лексичных и граматичных елементох (простой бесѣды, диалектизмох, професионализмох), субъ­ек­тив­но приймованых за псутя язы­ка.<ref name=BRE>Большая российская энциклопедия</ref> == Характерны стороны == Позитивныма сторонами пуризма мож поважовати стараня о розвой своефайтовости народностной културы, черпаня зоз богатых жерел родного языка, его лексико-семантичных и словотворных ресурсох. Негативны стороны пуризма суть: субъективность его прихылникох, неисторичность, нерозумѣня процеса розвою языка.<ref name=Levitskaia>Левитская Л. С.</ref> Пуризм годен быти ретроспективный (при одмѣтаню новых фактох признавать то, что уже закрѣпило ся в языку) або твердо конзервативный (нетерпить ани освоены и хоснованы позычѣня, усилуе ся их вымѣняти новотворами зоз родных морфем и флексий).<ref name=Levitskaia/> Пуризм характерный про добу формованя народностных литературных языкох, указуе ся тыж в часах важных сполоченскых подѣй (демократичных рухох, револуций, войн и т. п.) и звязаных з нима вызнамных перемѣн в языку (переважно в [[Лексика|лексицѣ]]), коли язык скоро и на очох ся мѣнять, вбираючи много позычѣнь, [[неологизм]]ох, штилистичных новот и т. п.<ref name=BRE/><ref name=Levitskaia/> == См. тыж == * [[Давид Сабов Барцафалви]] == Жерела и одказы == * {{Cite book |author='''Левитская Л. С.''' |editor=Ярцева В. Н. |title=Большой энциклопедический словарь ЯЗЫКОЗНАНИЕ |url=https://archive.org/details/iazykoznaniebols0000unse |language= |edition=2-е репринтное 1990 |volume= |chapter=Культура речи |quote= |location=Москва |publisher=Научное издательство «Большая Российская энциклопедия» |date=1998 |series= |pages=247–248 |isbn=5-85270-307-9 |doi= }}{{ref-ru}} * {{Cite book |chapter=Пуризм |title=// '''Большая российская энциклопедия''' |volume=Том 27 |location=Москва |date=2015 |pages=750–751 |url= https://old.bigenc.ru/linguistics/text/3173318 }}{{ref-ru}} == Референции == {{reflist}} [[Катеґорія:Лінґвістіка]] aoqvjp5dxqnh8wkfakmmddf7djy9ejo Неологизм 0 18147 170083 128711 2026-09-22T06:10:05Z InternetArchiveBot 22034 Add 1 book for [[Вікіпедія:Перевірителность]] (20260922)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 170083 wikitext text/x-wiki '''Неологи́зм''' од {{ref-el}} ''νεολογισμός'', од ''νέος'' ''новый'' и ''λόγος'' ''слово''— [[слово]], або вызнам слова ци [[словозлука|словозлукы]], однедавна взникле в [[язык]]у, котрого перед тым не было.<ref name=Kotelova>Котелова Н. З.</ref><ref name=Zerebilo>Жеребило Т. В.</ref> ;Властности:Неологизмы суть слова, котры хыблять в словниках, але таке означѣня нич не каже о властностях, котры характерны про неологизмы. В розвитых языках число неологизмох, котре фиксують в новинках и часописах в току едного року, сягать на десяткы тысяч. Тому причина социална потреба поименованя вшиткого нового, што взникло и хоче мати свое мѣсто в системѣ языковых средств. Обычайно неологизмы ся творять на основѣ слов и морфем, котры уже были в языку. Але ся можуть творити ай експериментално, напримѣр, в научно-фантастичной литературѣ. Велика часть неологизмох суть слова, позычены з иншых языкох, одкы пришли тоты новы реалии, котры они означують.<ref name=Kotelova/> ;Типология:Розознають ''неологизмы денотативны'' (тоты означують новы реалии), або ''штилистичны'' (котры приносять ефект новоты штилу). <ref name=Kotelova/> <br>В широком вызнамѣ неологизм годен быти лексичным, словотворным,фонетичным, морфологичным и синтаксичным: в узком вызнамѣ неологизмом называють лексичный або семантичный словотвор. Семантичны неологизмы суть слова з активного словного фонда, у котрых ся появлять новы вызнамы. Лексичны неологизмы ся появляють: # з властных слов языка через продуктивны словотворны парадигмы; # перебраньом з чужого языка.<ref name=Zerebilo/> ;Неология:Роздѣл [[Лингвистика|лингвистикы]], што ся занимать штудиями неологизмох, ся называть ''неология'', а в дакотрых штатах ([[СССР]], [[США]], [[Франция]], [[Япония]]) были створены ай центры неологии.<ref name=Kotelova/> Неология штудуе активны процесы в [[Лексика|лексицѣ]] и [[Фразеология|фразеологии]].<ref name=Zerebilo/> == Жерела и одказы == * {{Cite book |author='''Жеребило Т. В.''' |editor= |title=Словарь лингвистических терминов |language= |edition=5-е, испр. и доп. |volume= |chapter= |quote= |location=Назрань |publisher=«Пилигрим» |date=2010 |series= |pages=216–217 |isbn=978-5-98993-133-0 |doi= |url= }} * {{Cite book |author='''Котелова Н. З.''' |editor=Ярцева В. Н. |title=Большой энциклопедический словарь ЯЗЫКОЗНАНИЕ |url=https://archive.org/details/iazykoznaniebols0000unse |language= |edition=2-е репринтное 1990 |volume= |chapter=Неологизмы |quote= |location=Москва |publisher=Научное издательство «Большая Российская энциклопедия» |date=1998 |series= |page=331 |isbn=5-85270-307-9 |doi= }}{{ref-ru}} == Референции == {{reflist}} [[Катеґорія:Лінґвістіка]] nwocnpmwg20x9ml78kv1yuginmxtgwt Михаил Котрадов 0 18188 170118 167466 2026-09-22T06:29:27Z InternetArchiveBot 22034 Add 1 book for [[Вікіпедія:Перевірителность]] (20260922)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 170118 wikitext text/x-wiki {{Особа проста |Имя=Михаил Котрадов |Имя_оригиналне= |Категория_склада= |Образчик= |Образчика_подпис= |Чинность=[[священик]], [[педагог]], просвѣтитель, [[меценаш]] |Уроджѣня={{Birth date|1831|11|30}} |Мѣсто_роджѣня=[[Торискы]], [[окрес Левоча]], [[Мадярске кральовство]] |Упокоеня={{Death date and age|1901|01|29|1831|11|30}} |Мѣсто_смерти=[[Пряшов]], [[Мадярске кральовство]] |Причина_смерти=запал плюц<ref name=OSVV>І. Р.</ref> |Мѣсто_погребу=<!-- не знати --> }} '''Михаил Котрадов''', {{ref-sk}} ''Michal Kotradov''<ref name=Schematizmus>{{Cite web |url=http://www.grkatpo.sk/?schematizmus&show=knaz&id=844&idx=272 |title=Michal Kotradov |publisher=Gréckokatolícke arcibiskupstvo Prešov |accessdate= 2021-12-06}}{{ref-sk}}</ref> — *[[30. новембер]] [[1831]], [[Торискы]], [[окрес Левоча]], [[Мадярске кральовство]] – †[[29. януар]] [[1901]], [[Пряшов]], [[Мадярске кральовство]] — [[священик]], [[педагог]], просвѣтитель, [[меценаш]].<ref name=OSVV/><ref name=Petrusova>Mária Petrusová</ref> == Биография == === Походжѣня и штудии === Походив з родины богобойного грекокатолицкого земледѣлця. Учив ся в мѣстной церковной школѣ, де указав велику здалость ку «книжной науцѣ», зато го отець дав учити найлѣпшому учительови в околици, «за горы-лѣсы» до села [[Якубяны]], де ся научив, окрем иншого, основы [[латинскый язык|латины]] и [[нѣмецкый язык|нѣмецкого языка]]. Гимназиалне образованя достав во [[Левоча|Левочи]] (1.–3. класа), [[Пряшов]]ѣ (4.–6. класа) и [[Кошицѣ|Кошицях]] (7.–8. класа) и быв приятый в [[клер]] [[Пряшовска грекокатолицка архиепархия|Пряшовской епархии]] ([[диакон]]). Богословскы штудии мав на духовной семинарии в [[Унгвар]]ѣ, за чим ся вернув домов и при освячѣню новой церкви в [[Камюнка|Камюнцѣ]] [[епископ]]ом [[Осиф Гаганець|Осифом]], неженатый, быв высвяченый на [[пресбитер]]а (1858).<ref name=OSVV/> === Священича служба === По высвячѣню первый рок служив яко писарь в епархиалной канцеларни, а в роках 1859–1868 в парохиях [[Пстрина]], [[Нехваль Полянкы]] (1862–1863),<ref name=Schematizmus/> [[Гостовіцї|Гостовицѣ]] (1863–1868),<ref name=Schematizmus/> в часѣ куртой войны 1866 служив священиком при войску во [[Львов]]ѣ.<ref name=OSVV/> В роках 1868–1876 в парохии Шайовпетри около [[Мишколц]]а, а в року 1876 новый [[епископ]] [[Николай Товт|Николай]] взяв го до [[Пряшов]]а за свого секретаря и уже року 1878 повысив на [[каноник]]а. По смерти епископа Николая (1883) [[капитула]] еднодушно выбрала Котрадова за [[Викарь|викаря]] и быв он на чолѣ [[Епархия|епархии]] до прихода нового епископа [[Йоанн Валий|Йоанна]]. Под новым епископом в капитулѣ поступно аванжовав аж до препозитора, а тыж стало майже до своей кончины быв ректором Пряшовской богословской семинарии (1880–1889). Довгый час быв иншпектором школ (1880–1888) и [[професор]]ом [[Богословие|богословия]].<ref name=OSVV/><ref name=Petrusova/> Выступовав и з многыма публикациями переважно о вылѣпшѣню людовой просвѣты, в ровной мѣрѣ го интересовало школство и позашколне воспитаня молодежи, бой против пияцтва, газдовскы порады селянам.<ref name=Almasi>Михайло Алмаші</ref> Публикации му написаны етимологичным правописом, по традиции [[Александер Духнович|Духновича]] и [[Михаил Лучкай|Лучкая]], котрый мав быти еден про вшиткых Русинох, але Котрадов поясняв, же читати ся можуть «по-народному» так, як в той конкретной локалитѣ ся говорить.<ref>Анна Плїшкова</ref> == Меценашство == Уже в року 1881 Котрадов заложив двѣ первы фундации, а то про Торисску и Шайовпетрянску школы, за тыма пак една за другов слѣдовали ай далшы, так же до конця року 1900 сягли сумарно до сто тысяч корун. Таку можность му дав его скромный, щадливый способ живота. Его фундации творив частьов пѣняжный капитал, частьов земля, котру купив. Фундацийны акты своих фондох передав на справованя Пряшовской капитулѣ з повинностьов рочно подати справозданя министерству. Вшиткых фундаций его числить ся 40, котры мож на такы 5 категорий задѣлити:<ref name=OSVV/> # штипендии про руску молодежь высшых школ свѣтского характера, # штипендии и награды ученикам середних, ремеселных и [[Народна школа (Мадярске кралевство)|народных школ]] за выникаючы знаня церковных предметох и [[русинскый язык|руского языка]], # фундации на ужиток [[Народна школа (Мадярске кралевство)|народной школы]] своего родиска и народных школ тых [[Парохия|парохий]], в котрых он служив парохом, # штипендии про дѣти своих родных братох и сестер на школны штудии, # фундации на ужиток [[Общество св. Іоанна Крестителя|Общества св. Йоанна Крестителя]], Пряшовской семинарии, учительской препарандии, дѣвочого сиротинця и, наконець фундации за упокой души своей, родительох, братов и сестер своих. == Жерела и одказы == * {{Cite book |author='''Mária Petrusová''' |editor=Magocsi Paul R.; Pop, Ivan |title=ENCYCLOPEDIA OF RUSYN HISTORY AND CULTURE |language= |edition=Revised and Expanded |volume= |chapter=Kotradov, MykhaїI |quote= |location=Toronto Buffalo London |publisher=University of Toronto Press |date=2005 |series= |pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofru0000mago/page/250 250]–251 |isbn=0-8020-3566-3 |doi= |url=https://archive.org/details/encyclopediaofru0000mago}} * '''Михайло Алмаші''': Котрадов Михайло //Русинська педагогічна енциклопедія. — Ужгород: Карпатська Вежа, 2005. — 304 с. {{ISBN| 966-2674-43-X}}{{ref-uk}} * {{Cite book |author='''І. Р.''' |editor=Августинъ Ив. Волошинъ |title=Мѣсяцословъ на 1902. годъ, имѣющій дней 365 |language= |edition= |volume= |chapter=Михаилъ Котрадовъ |quote= |location=Унгваръ |publisher=Общество Св. Василія Великаго |date=1901 |series= |pages=70–74 |isbn= |doi= |url= }} * {{Cite book |author='''Анна Плїшкова''' |editor= |title=Studium Carpato-Ruthenorum 2018 |language= |edition= |volume= |chapter=Николай Бескид в процесї крішталізації русиньской народно-языковой ідеолоґії на переломі ХІХ. і ХХ. стороча |quote=Михаил Котрадов: «Мы пишемъ по русски, такъ якъ пишетъ розумнѣйшая, образованнѣйшая и большая часть русского свѣта, а письма свои и заграничныи читаемъ по выговору нашого народа...» |location=Пряшів |publisher=Пряшівска універзіта – Інштітут русиньского языка і културы |date=2018 |series= |pages=167 |isbn=978-80-555-2082-7 |doi= |url=https://www.academia.edu/38435511/Studium_Carpato_Ruthenorum_2018_pdf }} == Референции == {{reflist}} {{Lifetime|1831|1901|Котрадов, Михаил}} [[Катеґорія:Педаґоґы]] [[Катеґорія:Русиньскы церьковны дїятелї]] [[Катеґорія:Меценашы]] kb0nu1sux4u8vdhrucjo6i0thkxaqm4 Яромир Горжец 0 18228 170103 166202 2026-09-22T06:18:25Z InternetArchiveBot 22034 Add 1 book for [[Вікіпедія:Перевірителность]] (20260922)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 170103 wikitext text/x-wiki {{Писатель проста | name = Яромир Горжец |portrait={{Фоторамка|Увидьте фото|width=90|align=center|pos=top |link=https://uk.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:JaromirHorec.JPG}} | pseudonym = Jan Svoboda, Zdeněk Hrubý, Jiří Hynek, Jan Čech, Ignotus<ref>{{Cite web |title= '''Jaromír Hořec Svoboda''' |url= https://cs.isabart.org/person/17445 |publisher= Archiv výtvarného umění ABART |accessdate= 2021-12-19}}{{ref-cs}}</ref> | birthname = Яромир Галбгубер | birthdate = {{Birth date|1921|12|18}} | birthplace = [[Хуст]], [[Подкарпатска Русь]], [[Чехословакия]] | deathdate = {{Death date and age|2009|11|22|1921|12|18}} | deathplace = [[Прага]], [[Чехия]] | occupation = [[писатель]], [[новинарь]], | nationality = [[Чехы|Чех]] | notableworks = | language = [[Чешскый язык|чешскый]] | period = 1945–2007 | genre = [[проза]], [[поезия]], [[история]] | citizenship = чехословацке | alma_mater = [[Карлова универзита]] | spouse = | partner = | relatives = | awards = }} '''Яромир Горжец''', {{ref-cs}} ''Jaromír Hořec'', *[[18. децембер]] [[1921]], [[Хуст]], [[Подкарпатска Русь]] – †[[22. новембер]] [[2009]],<ref>[http://kultura.ihned.cz/c1-39166300-ve-veku-nedozitych-88-let-zemrel-basnik-jaromir-horec Ve věku nedožitých 88 let zemřel básník Jaromír Hořec]</ref> [[Прага]], родж. ''Halbhuber'',<ref name=Med-Piorecký>Jaroslav Med, Karel Piorecký</ref> быв [[Чехы|чешскый]] [[поет]], [[писатель]], [[новинарь]] и [[Публицистика|публициста]] и [[педагог]]. == Живот и творба == ;Походжѣня и штудии:Походив з родины лѣсника. Абсолвовав [[Реална гимназия|реалну гимназию]] в [[Прага|Празѣ]] (1932–1940) и приправный курз торговелной академии (1941). За нѣмецкой окупации быв участником илегалного молодежного руху. В року 1945 быв едным зо закладательох денника ''Mladá fronta'' и до року 1950 его шефредактором ай выдавательскым директором. В роках 1950–1953 редактор выдавательства ''Mír'', В роках 1953–1965 шефредактор [[часопис]]у ''Hlas revoluce'' и редактор выдавательства ''Naše vojsko''. Выштудовав фах чешского языка и литературы на Карловой универзитѣ (1954), од року 1965 асистент факулты освѣты и новинарства, в року 1967 з роботов ''Příspěvek k rozboru tzv. legionářské literatury'' зыскав ступень PhDr.; в року 1969 з роботов ''K počátkům české knihy'' — ступень CSc. (кандидат наук). Быв редактором периодичной едиции ''Magnet'' (1965–1970 a 1990–1992) Министерства народной обороны.<ref name=Med-Piorecký/> ;Конфликт з режимом:Опубликовав велике число зберок властной поезии, литературознательскы роботы. Окрем того писав тексты спѣванок, выступав з роботами о музицѣ ай историчнов публицистиков.<ref name=Med-Piorecký/> Его модерна поезия была оцѣнена як грозна про комунистичный режим Чехословакии. Горжец привѣтав [[Пражска ярь|Пражску ярь]], а по [[Инвазия Варшавского пакта до Чехословакии|придушуючой збройной инвазии]] быв директором илегалного выдавательства ''Česká expedice'' (1969–1989).<ref name=Pop2005>Ivan Pop (2005)</ref> В року 1969 быв за то выказаный з [[Комунистична партия Чехословакии|КПЧ]] и збавленый роботы на универзитѣ, в року 1970 одышов на инвалидску пензию. В року 1981 быв засудженый и шѣсть мѣсяци сидѣв в арештѣ за «подкопованя републикы и ширѣня илегалной литературы». По падѣ комунистичного режиму свое илегалне выдавательство ''Česká expedice'' перемѣнив на приватне выдавательство, а в року 1991 достав назад роботу доцента факулты сполоченскых наук на [[Карлова универзита|Карловой универзитѣ]].<ref name=Med-Piorecký/> ;Чинность про Подкарпатя и Русинох:Горжец не забывав, же походить з [[Подкарпатска Русь|Подкарпатской Руси]]. Видячи негативне одношѣня новой независимой [[Украина|Украины]] ку [[Русины|Русинам]], створив и став у чолѣ чешского ''Общества приятельох Подкарпатской Руси'' (Společnost přátel Podkarpatské Rusi), помогав створити его печатный орган, быв членом [[Світова рада Русинів|Свѣтовой рады]] Свѣтового конгреса Русинох (1997–2001). Быв закладаючым редактором двох едиций брожур: ''Edice Podkarpatská Rus'' (од року 1992, 21 выпуск), котра переважно указуе историю и днешный статус региона, и ''Vrchovina'' (од року 1997, 3 выпускы), котра приносить невеликы белетрийны дѣла чешскых авторох, звязаны з русинскыма темами (меджи нима была и Горжецова зберька поезий ''Chléb na stole'', 1998). Быв тыж редактором зберькы историчных документох о прилучѣню [[Подкарпатска Русь|Подкарпатской Руси]] ку [[Чехословакия|Чехословакии]] по [[Перва свѣтова война|Первой свѣтовой войнѣ]]: ''Dokumenty o Podkarpatské Rusi'', 1997.<ref name=Pop2005/> Его властны публикации, дотычны истории [[Подкарпатска Русь|Подкарпатской Руси]] (як в тых едициях, так и поза нима), обсягують:<ref name=Pop2001>Иван Поп (2001)</ref> :* Nedělitelná svoboda — Podkarpatská Rus, Praha, 1992; :* Podkarpatská Rus — země neznámá, Praha, 1993; :* Podkarpatská Rus včera a dnes, Praha, 1994; :* Minulost a současnost Podkarpatské Rusi, Praha, 1994; :* Země nadéje, Praha, 1995; :* První kroky svobody, Praha, 1999. == Интересны факты == * Во своей скоршой поезии Яромир Горжец быв под вплывом [[Владимир Маяковскый|Владимира Маяковского]].<ref name=Med-Piorecký/> * Мав вецеро псевдонимох, але их поуживав переважно в илегалных выданях.<ref name=Sigl>{{Cite web |author= '''Miroslav Sígl''' |title= Na mramorové kytaře o básníkovi z Podkarpatské Rusi |publisher= Neviditelný pes |date= 28.1.2011 |url= https://neviditelnypes.lidovky.cz/kultura/osobnost-na-mramorove-kytare-o-basnikovi-z-podkarpatske-rusi.A110127_212354_p_kultura_wag |accessdate= 2021-12-19}}{{ref-cs}}</ref> * Призвиско ''Hořec'' прибрав на память о Подкарпатской Руси, по [[Мюнхенска догварька|Мюнхенском диктатѣ]], коли родина вымушено вернула ся з [[Хуст]]а до [[Прага|Прагы]], ''hořec'' — чешска назва цвѣтка роду ''Gentiana'' жовтой або фиаловой фарбы, што росте в [[Карпаты|Карпатах]].<ref name=Sigl/><ref>{{Cite book |chapter= hořec |editor= '''B. Havránek (hlavní redaktor), J. Bělič, M. Helcl a A. Jedlička''' |title= Slovník spisovného jazyka českého |url= https://ssjc.ujc.cas.cz/search.php?heslo=ho%C5%99ec&sti=EMPTY&where=hesla |publisher= Ústav pro jazyk český AV ČR }}{{ref-cs}}</ref> == Жерела и одказы == * {{Cite book |author= '''Jaroslav Med''' (1995); '''Karel Piorecký''' (2008) |date= Aktualizace: 2020 |chapter= Jaromír HOŘEC |title= Slovník české literatury po roce 1945 |publisher= ÚČL AV ČR |url= http://www.slovnikceskeliteratury.cz/showContent.jsp?docId=1026}}{{ref-cs}} * {{Cite book |author= '''Ivan Pop''' |chapter= Hořec, Jaromír |editor= еditors: P. R. Magocsi and I. Pop |location= Toronto ; Buffalo ; London |title= Encyclopedia of Rusyn History and Culture |url= https://archive.org/details/encyclopediaofru0000mago |publisher= University of Toronto Press |date= 2005 |at= Pp.&nbsp;197–198 |isbn= 0-8020-3566-3 |edition= Revised and expanded }}{{ref-en}} * {{Поп2001|позиция=С. 140|статья=Горжец, Яромир (Hořec Jaromír)}} == Референции == {{reflist}} {{Lifetime|1921|2009|Горжец, Яромир}} [[Катеґорія:Чешскы писателе]] dwv7sw9tjuborei9px4zdkyz5bj6xng Ернест Контратович 0 18517 170107 167086 2026-09-22T06:20:39Z InternetArchiveBot 22034 Add 1 book for [[Вікіпедія:Перевірителность]] (20260922)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 170107 wikitext text/x-wiki {{Особа проста |Имя=Ернест Контратович |Имя_оригиналне= |Категория_склада= |Образчик= {{Фоторамка|Увидьте фото|pos=top|align=center|width=90 |link=https://esu.com.ua/images/article_images/K/Kontratovich%20Ernest%20Rudolyfovich1.jpg}} |Чинность=Малярь |Уроджѣня={{Birth date|1912|05|17}} |Мѣсто_роджѣня= [[Кална Розтока]], [[жупа Земплин]], [[Мадярске кральовство]] |Упокоеня={{Death date and age|2009|12|23|1912|05|17}} |Мѣсто_смерти= [[Ужгород]], [[Закарпатска область]], [[Украина]] |Причина_смерти= }} '''Ернест Контратович''', {{ref-uk}} ''Ернест Рудольфович Контратович'', *&nbsp;[[17. май]] [[1912]], [[Кална Розтока]], [[жупа Земплин]], [[Мадярске кральовство]] (дн. [[Словакия]]) – †&nbsp;[[23. децембер]] [[2009]], [[Ужгород]], [[Закарпатска область]], [[Украина]] — подкарпатскый [[малярь]] и [[педагог]].<ref name="Jurcenko">Юрченко-Микита О. В.</ref><ref name="ZAM">Закарпатська академія мистецтв</ref> == Биография == По закончѣню народной школы в родном селѣ, де его отець быв [[учитель]]ом, Ернест одышов до [[Ужгород]]а, намѣряючи ся тыж добыти фах учителя в [[пѣвцоучитель]]ской семинарии (1928–1932), в якой тогды директором быв [[Августин Волошин]], а мальованя выучовав [[Адалберт Ерделий]]. Стямивши здатность Ернеста до мальованя, Ерделий го припросив до своей приватной Публичной школы рисунку, де выучовав тыж [[Йосиф Бокшай]], и так [[малярство]] и робота [[педагог]]а стали ся обсягом его цѣлого живота. В роках 1932–1942 учительовав по селах [[Уг (приток Лаборця)|Ужанской верховины]] — Луг, Сухый, [[Ужок]].<ref name="ZAM"/> В часѣ [[Друга світова война|войны]] быв мобилизованый до мадярского войска, але неодовго трафив до заятя. В року 1945 активно ся зучастнив створѣня малярского училища и малярского сполку, а од року 1946 став ся сполузакладательом закарпатской секции Сполку малярьох Украины и преподавательом Ужгородского умѣлецко-промыслового училища.<ref name="ZAM"/> До року 1960 выучовав ту рисунок, мальбу, композицию, а его учениками были [[Юрий Герц]], [[Иван Илько]], [[Володимир Микита]] идр. В роках 1960–1972 працовав в Ужгородскых умѣлецко-выробных майстернях.<ref name="Jurcenko"/> В комунистичной добѣ Ернест Контратович осторонив ся навязованого владов [[соцреализм]]а, зоставаючи при пейзажах и сценах людовых традиций, а так, поважованый за чудака, быв мимо фокуса увагы. Интерес ку его творбѣ вырос од {{nowrap|1970-х}}, коли зачав активно ся выставляти в [[Киев]]ѣ и заграничу. Зачали о том писати ведучы умѣлствознателѣ Украины, а наконець пришло ай официалне вызнаня — званя Заслуженого умѣлця Украины.<ref name="ZAM"/> В року 1991 быв оцѣненый званьом Народный умѣлець Украины, а в року 2007 — орденом князя Ярослава Мудрого 5-го ступеня.<ref name="Jurcenko"/> == Творба == Первой выставкы ся зучастнив в року 1938.<ref name="Jurcenko"/> Продовжовав традиции Подкарпатской школы малярства и въедно з тым створив свой властный напрям [[експресионизм]]а зоз сериов образох, указуючых драматичны моменты живота карпатскых верховинцьох (''Свячѣня воды'' 1938, ''Одпровод бѣдняка'' 1939, ''Смутны мелодии'' 1940, ''Ведуть арештованых'' 1943) и двома епичныма циклами ''Карпатскы мадоны'' и ''Еврейскы теметовы''.<ref name="Pop2005">Ivan Pop</ref><ref name="Pop2001">Иван Поп</ref> По року 1945 лишив ся социалных тем и зображовав пейзажы и генерализованы жанровы сцены людовых традиций, без портретной конкретизации и детализации облечѣня. В своих образах досягать высокой майстерности. Полотна Контратовича розкуповують украинскы музеи.<ref name="ZAM"/> Персоналны выставкы: [[Ужгород]] (1967, 1972, 1987, 1997), [[Киев]] (1973, 1975–76, 1982, 2001), [[Бардеёв|Бардейов]] (1973–74), [[Пряшов]] (1975–76), Великый Березный (1977).<ref name="Jurcenko"/> == Жерела и одказы == * {{Cite book |editor= Paul Robert Magocsi, Ivan Pop |author= '''Ivan Pop''' |chapter= Kontratovych, Ernest |title= //Encyclopedia of Rusyn History and Culture |year= 2002 |url= https://archive.org/details/encyclopediaofru0000mago |location= Toronto Buffalo London |publisher= University of Toronto Press, 2005 |edition= Revised and expanded |pages= |doi= 10.3138/9781442674431 |isbn= 0-8020-3566-3 |page= [https://archive.org/details/encyclopediaofru0000mago/page/246 246] }}{{ref-en}} * {{Cite web |title= Контратович Ернест Рудольфович (1912-2009), народний художник України |publisher= '''Закарпатська академія мистецтв''' - офіційний сайт |url= http://artedu.uz.ua/2204-kontratovich-ernest-rudolfovich-1912-2009.html |date= 2021-05-28 |accessdate= 2022-05-08}}{{ref-uk}} * {{Поп2001|статья= Контратович Эрнест|позиция=С.&nbsp;218}} * {{Cite web |author= '''Юрченко-Микита О. В.''' |title= Контратович Ернест Рудольфович |publisher= // Енциклопедія Сучасної України: електронна версія [онлайн] / гол. редкол.: {{nowrap|І. М. Дзюба}}, {{nowrap|А. І. Жуковський}}, {{nowrap|М. Г. Железняк}} та&nbsp;ін.; НАН України, НТШ. Київ: Інститут енциклопедичних досліджень НАН України, 2014 |url= https://esu.com.ua/search_articles.php?id=5047 |accessdate= 18.05.2022}}{{ref-uk}} * {{Cite web |title= '''Контратович Ернест (1912-2009), укажка з творбы''' |publisher= Brovdi Art |url= https://zakarpat.brovdi.art/khudozhnyky/klasyky-zakarpatskoi-shkoly/kontratovich-ernest#parentHorizontalTab2 |date= |accessdate= 2022-05-19}}{{ref-uk}} == Референции == {{reflist}} {{Lifetime|1912|2009|Контратович, Ернест}} [[Катеґорія:Русиньскы малярї]] [[Катеґорія:Русиньскы педаґоґы]] fpqicr123zi0ndh0ee7epxtytgu2trx Нагорный Карабах (автономна область) 0 18630 170108 163188 2026-09-22T06:21:17Z InternetArchiveBot 22034 Add 1 book for [[Вікіпедія:Перевірителность]] (20260922)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 170108 wikitext text/x-wiki {{Вецезначность|Нагорный Карабах}} {{Регион |статус= Автономна область [[АзССР]] |регион= Нагорнокарабашска<br>автономна область |регион оригинал= <small>Нагорно-Карабахская автономная область</small><br> <small>Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզ, ԼՂԻՄ</small><br> <small>Дағлыг Гарабағ Мухтар Вилајәти, ДГМВ / Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti, DQMV</small> |образчик= {{Photomontage |photo1a= Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1952–1991).svg |photo2a= Emblem of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Azerbaijan (1991–1993).svg |size= 90 |position = center |color = transparent |border = 0 }} |подпис= Застава и герб |розлога= 4400 км<sup>2</sup> |обывательство= 180 000 особ (1987)<ref name="Kudricki">Кудрицкий А.В. и др.</ref> |центер= [[Степанакерт]]<br/>{{Coord|39|48|55|N|46|45|06|E|format=dms}} |зложѣня= 5 районы, 2 городы, 6&nbsp;мѣстечок |язык= арменскый, русскый, азербайджанскый |пост ведучого= Взникнутя<br>Заникнутя |имя ведучого= [[7. юл]] [[1923]]<ref name="Kudricki"/><br>[[20. януар]] [[1989]]<ref name="Tresnikov">Трёшников А.Ф.</ref><small>де факто</small> |url= |интернет-сайт= |категория склада= }} [[File:Nagorno Karabakh03.png|thumb|260px|{{center|Районы НКАО в року 1988}}]] '''Нагорнокараба́шска автоно́мна о́бласть (НКАО)''' ({{ref-az}} ''Дағлыг Гарабағ Мухтар Вилајәти/Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti'', {{ref-hy}} ''Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզ'') — автономна область, бывша в роках [[1923]]—[[1991]] частьов [[Азербайджанска Совѣтска Социалистична Република|Азербайджанской ССР]], обывана переважно етничныма [[Армены|Арменами]].<ref name="EB">Encyclopedia Britannica</ref> == История == Од року 1805 (а дефинитивно од 1813) Карабахске ханство было под владов [[Российска империя|России]]. По револуции 1917 националисты, подтриманы заграничнов интервенциев, спровоковали меджиетничны конфликты. Совѣтска влада, установлена в Карабаху в маю 1920, рѣшила проблему так, же [[7. юл|7. юла]] [[1923]] створила Нагорнокарабашску автономну область (НКАО) на територии [[Азербайджанска Совѣтска Социалистична Република|Азербайджанской ССР]]. Отдѣлена од [[Арменска ССР|Арменской ССР]] на [[запад]]ѣ Карабахскым гребеньом, НКАО так ся стала меншинсков енклавов вдну Азербайджана и спокойно ся розвивала за многы десятьроча совѣтской влады.<ref name="EB"/> Але в року 1988 етничны [[Армены]] Нагорного Карабаха имили ся агитовати за передачу своей области под юрисдикцию Армении, против чого остро выступили як [[Азербайджанска ССР]], так и централна влада [[СССР]]. Выострѣня конфликта донутило централну владу од [[20. януар|20. януара]] [[1989]] призоперти функции областной влады и нарядити в НКАО шпециалну администрацию из Москвы, хоть формално статус автономии не быв скасованый.<ref name="Tresnikov"/> [[26. новембра]] [[1991]] Верховна Рада [[Азербайджан]]а прияла рѣшѣня о скасованю НКАО.<ref>{{cite web| title=Азербайджан — Армения: военные приготовления к переговорам| author=РОМАН Ъ-ГЛЕБОВ, ГЕОРГИЙ Ъ-ЛЕССКИС| publisher=Журнал «Коммерсантъ»| url=https://www.kommersant.ru/doc/1711 | date=02.12.1991}}</ref>. Понеже Комитет Конштитучного дозора СССР выголосив тото рѣшѣня неконштитучным,<ref>[https://aprel.org/d10kkn.pdf АКТЫ КОМИТЕТА КОНСТИТУЦИОННОГО НАДЗОРА СССР 1990–1991 годы]</ref> формално НКАО екзистовала до роспада [[СССР]] 26. децембра 1991.<ref>{{cite web |url = http://edoc.bibliothek.uni-halle.de/servlets/MCRFileNodeServlet/HALCoRe_derivate_00003079/Nagorno-Karabakh%20Conflict.pdf?hosts=local |title = Svante E. Cornell. The Nagorno-Karabakh Conflict. Report No 46, Department of East European Studies, Uppsala University, 1999 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20110531191005/http://edoc.bibliothek.uni-halle.de/servlets/MCRFileNodeServlet/HALCoRe_derivate_00003079/Nagorno-Karabakh%20Conflict.pdf?hosts=local |archivedate = 2011-05-31 }}</ref> Административно автономная область была роздѣлена на: * город [[Степанакерт]] — административный центр области; * 5 районы ** Аскеранскый (до 1978 — Степанакертскый); ** Гадрутскый район; ** Мардакертскый; ** Мартунинскый; ** Шушинскый. == Обывательство == <div style="float:right;"> {| class="wikitable" |+ '''Динамика 1921–1989'''<ref>{{Переклад|en|Nagorno-Karabakh Autonomous Oblast|1095070826}}</ref> |- style="background:#e0e0e0;" ! rowspan="2" | Етнична<br />група ! colspan="2" | 1921 ! colspan="2" | 1926 ! colspan="2" | 1989 |- style="background:#e0e0e0;" ! Число ! % ! Число ! % ! Число ! % |- | [[Армены]] | style="text-align:right;"| 122 426 | style="text-align:right;"| 94,73% | style="text-align:right;"| 111 694 | style="text-align:right;"| 89,14% | style="text-align:right;"| 145 450 | style="text-align:right;"| 76,92% |- | [[Азербайджанцѣ]] | style="text-align:right;"| 6 550 | style="text-align:right;"| 5,07% | style="text-align:right;"| 12 592 | style="text-align:right;"| 10,05% | style="text-align:right;"| 40 688 | style="text-align:right;"| 21,52% |- | [[Русы]] | style="text-align:right;"| | style="text-align:right;"| | style="text-align:right;"| 596 | style="text-align:right;"| 0,48% | style="text-align:right;"| 1 922 | style="text-align:right;"| 1,02% |- | '''Область''' | style="text-align:right;"| 129 243 | style="text-align:right;"| 100% | style="text-align:right;"| 125 159 | style="text-align:right;"| 100% | style="text-align:right;"| 189 085 | style="text-align:right;"| 100% |- style="text-align:center;" | colspan="7" |<small>Указаны групы з числом од cca 0,5%</small> |} </div> Обывательство области в зачатку 1920-х переважно было арменске {{nowrap|(cca 95%)}}, а лем незначна часть была азербайджанска {{nowrap|(cca 5%)}}. За рокы екзистованя НКАО частка [[Армены|Арменох]] упала од 94,7% до 76,9%, при том частка [[Азербайджанцѣ|Азербайджанцьох]] выросла на четыре раз векшу, од 5,1% до 21,5%, што указуе на културны и економичны тяжкости, до котрых ся мѣстне [[Армены|арменске обывательство]] достало под совѣтскым азербайджанскым проводом и котры го вели ку емиграции до [[Арменска ССР|Армении]] и до [[Баку]].<ref>{{Cite book |url=https://www.worldcat.org/oclc/229988654 |title=The Armenians : past and present in the making of national identity |date=2005 |publisher=RoutledgeCurzon |others=Edmund Herzig, Marina Kurkchiyan |isbn=0-203-00493-0 |location=London |pages=121 |oclc=229988654}}</ref> В городах (Степанакерт, Шуша) и мѣстечках жие cca 48% обывательства.<ref name="Kudricki"/> == Газдовство == Промысел стоить на выхоснованю мѣстных сыровин. На 1. мѣстѣ потравиновый конарь: главнѣ винарство (Степанакерт, Гадрут, Мартуни, Мардакерт, Аскеран, Ленинаван, Красный Базар) и маслосырна продукция. Розвитый [[лѣс]]ный и деревопромысел, выроба бутору, выроба ставебных материалох. Важным продуцент тыж Степанакертска електротехнична фабрика. Централный город мать ай великый шовковый комбинат, обувну, коверцьову и одежну фабрикы. В купельовом городѣ Шуша — фабрика восточных музичных инштрументох.<ref name="Kudricki"/><ref>Большая Советская Энциклопедия</ref> == Жерела и одказы == * {{Cite web |title= "Nagorno-Karabakh" |publisher= '''Encyclopedia Britannica''' (online) |date= 12 Nov. 2020 |url= https://www.britannica.com/place/Nagorno-Karabakh |accessdate= 12 July 2022}}{{ref-en}} * {{Cite web |title= Нагорно-Карабахская автономная область |url= http://bse.sci-lib.com/article079682.html |publisher= '''Большая Советская Энциклопедия''' (online) |accessdate= 2022-07-13}}{{ref-ru}} * {{Cite book |editor= '''Кудрицкий А.В. и др.''' |title= Украинский советский энциклопедический словарь в трех томах |volume= 2 |location= Киев |publisher= Главная редакция Украинской Советской Энциклопедии {{nowrap|им. М.П. Бажана}}, 1988 — |at=Сс.&nbsp;461–462 |isbn= 5-88500-002-6}}{{ref-ru}} * {{Cite book |editor= '''Трёшников А.Ф.''' |title= Географический энциклопедический словарь: Географические названия. /Гл. ред. А. Ф. Трёшников. |year= 1989 |url= https://archive.org/details/geograficheskiie0000unse_g1k4 |edition= 2-е изд., доп. |location= Москва |publisher= Сов. энциклопедия, 1989.— 592&nbsp;с |at=C.&nbsp;584 |isbn= 5-85270-057-6}}{{ref-ru}} == Референции == {{reflist}} [[Катеґорія:Кавказ]] [[Катеґорія:СССР]] [[Катеґорія:Штаты і теріторії, котры основаны 1923]] [[Катеґорія:Штаты і теріторії, котры заникли 1991]] dphadwfuxdm5mxdi5pjy69l6iqf717e Иван Мигович 0 18752 170102 167012 2026-09-22T06:18:03Z InternetArchiveBot 22034 Add 1 book for [[Вікіпедія:Перевірителность]] (20260922)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 170102 wikitext text/x-wiki {{Ученый |noyat = <!-- непустый про опцию без ятя --> |имя = Иван Мигович |имя оригиналне = {{ref-uk}} Іван Іванович Мигович |образчик = [[Файл:НДУ 3 Мигович Іван Іванович.jpg|200px]] |образчика подпис = |познатый як = професор, депутат Найвысшой Рады |позната як = |имя при уроджѣню = |уроджѣня = {{Birth date and age|1942|09|17}} |мѣсто роджѣня = [[Мала Мартинка]], [[Мадярске кральовство]] |упокоеня = <!-- {{Death date and age|1934|07|04|1867|11|07}} --> |мѣсто смерти = |причина смерти = |сферы наук = [[социология]] |ученый ступень = [[Доктор наук|доктор]] филозофии |alma mater = |главны роботы = |честны титулы = |членство в = |одзнакы = |категория склада = Members of the Verkhovna Rada of the third convocation }} '''Иван Мигович''', {{ref-uk}} ''Іван Іванович Мигович'', *[[17. септембер]] [[1942]], [[Мала Мартинка]], [[Подкарпатя]], [[Мадярске кральовство]] (днесь [[Украина]]) — [[социолог]], [[професор]] и политичный активиста, посланець Найвысшой Рады Украины третього и четвертого скликаня (1998–2006).<ref name="Magocsi">Paul Robert Magocsi</ref><ref name="AlmasiPop">М. Алмаший, И. Поп</ref> ;Походжѣня и родина<ref>Офіційна Україна сьогодні</ref>: Походив з родины роботника и селянкы. По скончѣню Мукачовского агротехникума (1956–1960) працовав в земледѣлствѣ. Служив во войску (1962–1965). Женатый, мать двое дѣти. ;Высокошколскы штудии и робота<ref name="Magocsi"/><ref name="Zozulak">А. Зозуляк</ref>:Иван Мигович скончив штудии на Украинском полиграфичном инштитутѣ И.&nbsp;Федорова во [[Львов]]ѣ (1969), наслѣдно здобыв званя кандидата наук ([[Киев]], 1973) и доктора наук ([[Москва]], 1986). Робив в централных органах Комунистичной партии аж до конця {{nowrap|1980-х}}, пак ся вернув на Подкарпатя и учив на [[Ужгородска народна универзита|Ужгородской державной универзитѣ]]. Иван Мигович быв тыж едным из закладательох и первым директором (1992–1996) оддѣлѣня социалных проблем Карпатского региону инштитуту социологии Народной Академии Наук Украины. В том часѣ писав штудии о роли религии на Подкарпатю. Меджи роботами на тоту тему треба спомянути главно „Религия и церкви в нашому краї‟ (1993). ;Роботы о Русинах<ref name="Magocsi"/><ref name="Zozulak"/>:Иван Мигович быв едным из первых ученых посткомунистичной добы, котрый объективно описав русинскый народный рух того периоду в научных выданях [[Киев]]а („Карпатські русини в контексті сучасного етнополітичного життя‟, в сполуавторствѣ з Миколом Макаром, 1994). Много публикаций ученого объявило ся в зборнику „Слово за русинів‟ (1999). :Иван Мигович быв тыж секретарь Закарпатского областного выбору Комунистичной партии (1994–1996) и посланець Найвысшой Рады Украины (1998–2006), якый з трибуны того важного органа часто говорив о неминучости узнаня Русинох як самостатной народности. == Жерела и одказы == * {{Cite book |editor= Paul Robert Magocsi, Ivan Pop |author= '''Paul Robert Magocsi''' |chapter= Myhovych, Ivan |title= //Encyclopedia of Rusyn History and Culture |year= 2002 |url= https://archive.org/details/encyclopediaofru0000mago |location= Toronto Buffalo London |publisher= University of Toronto Press, 2005 |edition= Revised and expanded |pages= |doi= 10.3138/9781442674431 |isbn= 0-8020-3566-3 |page= [https://archive.org/details/encyclopediaofru0000mago/page/339 339] }}{{ref-en}} * {{Поп2001|автор= М. Алмаший, И. Поп |статья= Мигович Иван Иванович |позиция= Сс.&nbsp;251–252}} * {{Cite web |author= '''А. Зозуляк''' |title= 80-роча од народжіня політічного дїятеля Підкарпатя – Івана МИГОВІЧА |date= 16. 9. 2022 |url= http://www.cms3.rusynacademy.sk/?16-9-2022-80-роча-од-народжіня-політічного-дїятеля-Підкарпатя-–-Івана-МИГОВІЧА }} * {{Cite web |title= Довідка: Мигович Іван Іванович |url= http://dovidka.com.ua/user/?code=34755 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20170402165616/http://dovidka.com.ua/user/?code=34755 |archivedate= 2 квітня 2017 |publisher= '''Офіційна Україна сьогодні''' }} == Референции == {{reflist}} {{Lifetime|1942||Мигович, Иван}} [[Катеґорія:Социологы]] d7srhfqen18g4f4fti2c5pql9m0djeo Пряшовскый литературный сполок 0 19715 170094 135960 2026-09-22T06:14:41Z InternetArchiveBot 22034 Add 1 book for [[Вікіпедія:Перевірителность]] (20260922)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 170094 wikitext text/x-wiki [[File:Pozdrav1851.jpg|thumb|Первый русинскый алманах Пряшовского литературного сполку]] '''Пряшовскый литературный сполок''', оригиналнов назвов ''Литературное заведеніе пряшевское'', (1850–1853) — быв первый литературный сполок подкарпатскых Русинох, основаный [[Александер Духнович|Александром Духновичом]].<ref name="Pop">Ivan Pop</ref> Замѣряня и выдавательска чинность сполку были сформулованы в Духновичовых словах, же „заведение“​​ „возникло под покровительством Его преосвященства Архиерея Пряшевского, Пана [[Осиф Гаганець|Осифа Гаганця]] з такым цѣлем, жебы про​​ освѣту русинского народа​​ ужыточны книжочкы ся выдавали, жебы тот народ поступно ку читаню и благородным наукам привыкав и даколи до блаженѣйшого ставу ся достав“.<ref name="Koporova">Кветослава Копорова</ref> В планах сполку было створѣня властной печатнѣ з [[Кирилиця|кириличныма]] [[Тіп (шріфт)|буквами]] и выдаваня [[Литература|литературного]] [[часопис]]у. Сполок фунговав понад три рокы, коли [[Мадярске кральовство]] было под штатариов, нарядженов габсбургсков имперсков администрациов, але так и не достав официалну регистрацию. Наперек тому зыскав широкый вплыв не лем меджи [[Русины|русинскыма]] [[Писатель|писателями]], але ай [[Словаци|словацкыма]] и [[Чехы|чешскыма]]. Членами сполку были [[Русины]] [[Адолф Добрянскый|Адолф]] и [[Виктор Добрянскый|Виктор Добрянскы]], Антон Рубий, [[Александер Павлович]], Андрей Балудянскый, [[Николай Нодь]]; зоз [[Словаци|Словакох]] — [[Богуш Носак Незабудов|Богуслав Носак Незабудов и его брат Богумил Носак]], Петер Келлнер-Гостинскый, Ян Андращик; зоз [[Чехы|Чехох]] были переважно литературны урядникы, посланы контроловати чинность сполку. Хоть и не удало ся реализовати идею властной печатнѣ и литературного [[часопис]]у,але сполок выдав 12 робот, меджи котрыма были первы русинскы литературны алманахы (Поздравленіе русиновъ на годъ 1851, 1852), первый русинскый календарь (Мѣсяцесловъ для угорскихъ русиновъ на годъ 1854), дѣла [[Александер Духнович|А. Духновича]] (Краткій землеписъ для молодыхъ русиновъ, 1851) и его найпопуларнѣйшый молитвеник (Хлѣбъ души или набожныя молитвы и пѣсни восточныя церкви православныхъ христіанъ, 1851). Сполок быв заказаный имперскым декретом з року 1953, але за резултаты его чинности тогочасны литературны експерты клали го в еден ряд з такыма славянскыма организациями, як ''Матица чешска'', ''Матица сербска'' и польске выдавательство ''Ossolineum'' ([[Львов]]).<ref name="Pop"/> == Жерела и одказы == * {{Cite book |editor= Paul Robert Magocsi, Ivan Pop |author= '''Ivan Pop''' |chapter= Prešov Literary Society / Lyteraturnoe zavedenie priashevskoe |title= //Encyclopedia of Rusyn History and Culture |year= 2002 |url= https://archive.org/details/encyclopediaofru0000mago |location= Toronto Buffalo London |publisher= University of Toronto Press, 2005 |edition= Revised and expanded |pages= [https://archive.org/details/encyclopediaofru0000mago/page/397 397]–398 |doi= 10.3138/9781442674431 |isbn= 0-8020-3566-3 |page= }}{{ref-en}} * {{Cite web |author= '''Кветослава Копорова''' |title= СПОЛОК РУСИНЬСКЫХ ПИСАТЕЛЇВ І ЁГО РОЛЬ В ПЕСТОВАНЮ ЛІТЕРАТУРНОГО ЯЗЫКА РУСИНІВ НА СЛОВАКІЇ |url=http://rusynlit.sk/index.php/2018/09/11/378/ |accessdate= 2023-02-20}} == Референции == {{reflist}} [[Катеґорія:Русиньскы орґанізації]] a739hgism824n6wrv81l1o5nvx43xlg Василь Масцюх 0 19869 170099 147400 2026-09-22T06:16:39Z InternetArchiveBot 22034 Add 1 book for [[Вікіпедія:Перевірителность]] (20260922)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 170099 wikitext text/x-wiki {{Везирь | имя = Василь Масцюх | жена = <!-- Хотьяке значѣня, кедь жена --> | образок = Bazyli Maściuch (1936).JPG | величина_образка = 250px | подпис_под_образком = J.E. KS. DR BAZYLI MAŚCIUCH<br> Administrator Apostolskí Łemkowszczyzny<ref>Rocznik Rymanowa-Zdroju</ref> | пост = [[Апостолска Администрация Лемковины|Апостолскый Администратор Лемковины]] | монарх = | президент = | вице-президент = | премьер = | предходник = новый пост | наступник = [[Яков Медвецкый]] | меживлада = <!-- хотьяке значѣня, кедь еще не зайняв пост --> | зачаток_термина = 17. новембер 1934<ref name="Cheney">David M. Cheney</ref> | конець_термина = 12. марец 1936 | герб = | подпис_герба = | пост2 = | монарх2 = | президент2 = | премьер2 = | зачаток_термина2 = | конець_термина2 = | предходник2 = | наступник2 = <!-- Дале так само з номерами 3-9 --> | датум_уроджѣня = {{Birth date|1873|03|30}} | мѣсто_уроджѣня = Нова Весь | датум_смерти = {{Death date and age|1936|03|12|1873|03|30}} | мѣсто_смерти = Риманув-Здруй | назывка = | alma_mater = | едукация = | горожанство = | народность = | партия = | династия = | род = <!-- алтернатива параметру «династия» --> | мати = | отець = | супруга = | супруг = | дѣти = | своина = | профессия = | шаржа = <!-- про военных --> | вѣра = | награды = | премии = | честна титула = | сайт = | категория в Commons = Apostolic Exarchs of Łemkowszczyzna }} '''Василь Масцюх''', {{ref-pl}} ''Bazyli Maściuch''; *[[30. марец]] [[1873]], [[Нова Весь]], [[Австро-Мадярщина|австрийска Галичина]] (днесь повѣт Новый Санч, Польща) – †[[12. марец]] [[1936]], [[Риманув-Здруй]],<ref>{{cite web |url=http://lemko.org/lih/lihchp23.html|title= Села в Польщи де до 1945 року пережывали Лемкы|publisher=www.lemko.org |accessdate= [[31. юл]] [[2024]]}}</ref> [[Рѣчь Посполита II.]] — [[священик]], [[професор]], [[Теология|теолог]], [[Апостолска Администрация Лемковины|Апостолскый Администратор Лемковины]].<ref name="Horbal">Bogdan Horbal</ref><ref name="Lubcik">І. Д. Любчик</ref> По закончѣню [[Гимназия|гимназии]] в [[Новый Санч|Новом Санчу]] выштудовав [[Теология|теологию]] на [[Грекокатолицка Церковь|грекокатолицкых]] [[семинария]]х во [[Львов]]ѣ и [[Перемышль|Перемышлю]].<ref name="Horbal"/><ref name="Lubcik"/> 12. новембра 1899 быв высвяченый на [[священик]]а и в далшых роках служив в [[Перемышль|Перемышлю]], Самборѣ и [[Санок]]у.<ref name="Cheney"/> Наступно робив дизертацию (1899–1903) на Инштитутѣ Святого Августина [[Вѣденьска универзита|Вѣденьской универзиты]] (доктор теологии, Th.D., 1903). Вернувши ся до [[Галич]]ины, Василь Масцюх выучовав на теологичной семинарии в Перемышлю (професор церковного права, 1903–1914) и на Львовской универзитѣ, де быв повышеный до званя приват-доцента каноничного права (1912). В том часѣ написав свои найвызнамнѣйшы научны штудии о каноничном правѣ (''Церковне право супруже'', 1910; ''Право церковне'', непубликована).<ref name="Horbal"/> Быв тыж нотарьом Перемышлянского епархиалного суда, референтом епископской конзистории, сполузакладательом Богословского научного товаришства во [[Львов]]ѣ.<ref name="Lubcik"/> В септембрѣ 1914 отець Василь зостав австрийскыма верхностями арештованый ай интернованый в [[Концентрачный лагер|лагру]] [[Талергоф]]. Выслободив ся з нього в року 1916 дякуючи интервенции Львовской универзиты, але быв мобилизованый яко [[каплан]] про грекокатоликох до австрийского войска и посланый на талианскый фронт.<ref>{{Cite web |author= Демко Трохановскій |title= 80 років од смерти o. Василя Масцюха – першого Апостольского Адміністратора Лемковины |publisher= LEM.FM |url= https://www.lem.fm/80-rokiv-od-smerti-o-vasilya-mastsyuha-pershogo-apostolskogo-administratora-lemkovinyi-2/? |accessdate=2023-04-04}}</ref> В року 1918 трафив до талианского заятя и аж по войнѣ вернув ся на мѣсто приват-доцента до Львовской универзиты, а тыж служив парохом. В року 1934 [[Свята Столиця]] створила [[Апостолска Администрация Лемковины|Апостолску Администрацию Лемковины]].<ref name="Horbal"/> И 17. новембра того року отець Василь достав пост Администратора.<ref name="Cheney"/> За тот куртый час, што му ся судило быти Администратором, створив курию Апостолской Администрации, навщѣвив з визитациов понад 30 парохий, зачав выдавати информачный билтен ''Вісти Апостольскої Адміністрації'', 1935–1941, основав студитскый монастырь во [[Флоринка|Флоринцѣ]]. Його погляды на религийный и културный живот [[Лемкы|Лемкох]] найлѣпше указуе уже ''Перше пастирске посланіє'', 1935 ай иншы статѣ, в котрых остро критикуе [[украинофил]]скый рух на Лемковинѣ.<ref name="Horbal"/> == Жерела и одказы == * {{Cite web |title= Father Vasyl Mastiukh (Maścjuch) † |url= http://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bmastiu.html |publisher= Catholic-Hierarchy.org |author= '''David M. Cheney''' |accessdate=2023-04-04}}{{ref-en}} * {{Cite book |author= '''Marek Hanus''' |chapter= Administracja Apostolska Łemkowszczyzny |url= http://www.rymanow-zdroj.pl/materialy/tom01_8.pdf |title= Rocznik Rymanowa-Zdroju, tom 1 |accessdate=2023-04-07}}{{ref-pl}} * {{Cite book |editor= Paul Robert Magocsi, Ivan Pop |author= '''Bogdan Horbal''' |chapter= Mastsiukh, Vasilii / Maściuch, Wasyl |title= //Encyclopedia of Rusyn History and Culture |year= 2002 |url= https://archive.org/details/encyclopediaofru0000mago |location= Toronto Buffalo London |publisher= University of Toronto Press, 2005 |edition= Revised and expanded |pages= |doi= 10.3138/9781442674431 |isbn= 0-8020-3566-3 |page= [https://archive.org/details/encyclopediaofru0000mago/page/326 326] }}{{ref-en}} * {{Cite book |chapter= Масцюх Василь |author= '''І. Д. Любчик''' |title= // Енциклопедія Сучасної України [Електронний ресурс] |editor= І.&nbsp;М.&nbsp;Дзюба, А.&nbsp;І.&nbsp;Жуковський, М.&nbsp;Г.&nbsp;Железняк [та ін.] |publisher= НАН України, НТШ. |location= Київ, Інститут енциклопедичних досліджень НАН України, 2018 |url= https://esu.com.ua/article-66808 |accessdate=2023-04-04}}{{ref-uk}} == Референції == {{reflist}} {{Lifetime|1873|1936|Масцюх Василь}} [[Катеґорія:Русиньскы церьковны дїятелї]] [[Катеґорія:Апостолска Администрация Лемковины]] am2px83izykdu2k3ep3i9k57izkk4wc Ханкенди 0 20186 170091 150485 2026-09-22T06:14:01Z InternetArchiveBot 22034 Add 1 book for [[Вікіпедія:Перевірителность]] (20260922)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 170091 wikitext text/x-wiki {{Локалита |статус = [[Город]] в [[Азербайджан|Азербайджанѣ]] |руська назва = Ханкенди<ref name="az" /><br>Степанакерт<ref name="nkr"/> |оригинална назва = {{ref-az}} ''Xankəndi''<br>{{ref-hy}} ''Ստեփանակերտ'' <!-- словацка, мадярска и т.п. --> |застава = Flag of Stepanakert, Artsakh.svg<!-- назва файла, нп.: Zastava.png --> |опис заставы = Застава Ханкенди <!-- появить ся над фотков --> |ширина заставы = <!-- в пикселах, нп.: 150 --> |герб = <!-- назва файла, нп.: Herb.jpg --> |опис герба = <!-- появить ся над фотков --> |ширина герба = 80<!-- в пикселах, нп.: 100 --> |вид крайны = Регион<!--2.гарадича администрации --> |крайна = Южный Кавказ<!-- Do not put link here for the location map accuracy (if used)!--> |lat_dir = N |lat_deg = 39 |lat_min = 48 |lat_sec = 55 <!-- землеписна ширка--> |lon_dir = E |lon_deg = 46 |lon_min = 45 |lon_sec = 07 <!-- землеписна довжка--> |CoordAddon = |CoordScale = 300000 <!-- мапы укажуть ся в маштабѣ (скалѣ) 3 км/цм --> |карта страны = <!-- локачна мапа штату (имплицитно дасть мапу свѣта) --> |размер карты страны = 250 <!-- 0 затлумить выдачу мапы под рамов --> |давны назвы = |вид региона = [[Держава]]<!--3.гарадича администрации--> |регион = [[Азербайджан]] |вид района = <!--4.гарадича администрации, предволено: Район --> |район = |вид общины = Мер<!--5.гарадича администрации ПОВИННЫЙ ПАРАМЕТЕР!--> |община = Сардар Сафаров |площа = 29,12<!-- в квадр. км --><ref name="НКР в цифрах 2020">{{Cite web |url=http://stat-nkr.am/files/publications/2020/Artsakhy_tverov_2020.pdf |title=ARTSAKH IN FIGURES 2020 |accessdate=2023-007-03 |archivedate=2021-12-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211203160547/http://stat-nkr.am/files/publications/2020/Artsakhy_tverov_2020.pdf |deadlink=no }}</ref> |вид высоты = Высота центра <!-- або: Найвысша точка, Надморска вышка…--> |высота = 853<!-- в метрах --> |население = 58 300<ref name="НКР в цифрах 2020"/> |год переписи = 2020 |часовый пояс = +4 |DST = |телефонный код = +374 47 (9) +994 26 22 |почтовый индекс = &nbsp; |вид идентификатора = <!-- локална система кодованя територии--> |цифровой идентификатор = |категория в Commons = Stepanakert |сайт = khankendi.az |язык сайта = {{ref-az}} }} '''Ханкенди́''' {{Audio|Az-Khankendi.ogg|<small><small>слухати</small></small>}} ({{ref-az}} ''Xankəndi'', {{ref-hy}} ''Խանքենդի''),<ref name="az">Подля административного устрою [[Азербайджан]]а</ref> ай '''Степанаке́рт''' ({{ref-hy}} ''Ստեփանակերտ'')<ref name="nkr">Подля административного устрою бывшой [[Нагорный Карабах (република)|Републикы Нагорный Карабах]]</ref> — [[город]] в [[Азербайджан]]ѣ. Лежить на меджинародно вызнаной територии [[Азербайджан]]а, котру давно контроловала невызнана [[Нагорный Карабах (република)|Република Арцах]]. Подля административного устрою [[Азербайджан]]а — [[город]] републикового рангу<ref name="EB">Encyclopedia Britannica</ref>. == Етимология == Подля арменскых [[Середновік|середновѣкых]] жерел Степанакерт быв розбудованый на мѣстѣ давного арменского села Вараракн ({{ref-hy}} ''Վարարակն'' скора ярь), а така была его локална арменска назва аж до року 1923,<ref>{{Cite book |author= Payaslian, Simon |title= The History of Armenia: From the Origins to the Present |publisher= New York: Palgrave Macmillan, 2008 |page= 174 |isbn= 978-0-230-60858-0}}{{ref-en}}</ref> коли болшевици прейменовали го на честь Степана Георгиевича Шаумяна на прозывку ''Кавказскый Ленин'', арменского болшевицкого комисаря, едного з вождьох Бакинской комуны.<ref>{{Cite book |author= Panossian, Razmik |title= The Armenians: From Kings And Priests to Merchants And Commissars |year= 2006 |url= https://archive.org/details/armeniansfromkin00razm |publisher= New York: Columbia University Press, 2006 |page= [https://archive.org/details/armeniansfromkin00razm/page/211 211] |isbn= 0-231-13926-8}}{{ref-en}}</ref> Векшина азербайджанскых жерел твердить, же ту аж в конци [[XVIII. стороча]], в добѣ Карабахского ханства, было створене ''Ханске село'' ({{ref-az}} ''Xanın kəndi''), познате под тов назвов, бо ту бывали лем ханска фамилия и родина,<ref>{{Cite book |author= Hewsen, Robert H. Armenia: A Historical Atlas |publisher= Chicago: University of Chicago Press, 2001 |isbn= 0-226-33228-4 |page= 265}}{{ref-en}}</ref> а од [[XIX. стороча|XIX. ст]], в роках 1847–1923, уже под владов [[Российска империя|России]], прейменовали го на Ханкенди ({{ref-az}} ''Xankəndi'').<ref name="Barancikov">Баранчиков Е. В.</ref> == История == По [[Октоброва револуция|Октобровой револуции]] став ся объектом вымаганя арменской и азербайджанской републик. Жебы тот спор вырѣшити, была створена [[НКАО]] в составѣ [[Азербайджанска Совѣтска Социалистична Република|Азербайджанской ССР]]. По роспадѣ [[СССР]] конфликт обновив ся. [[2. септембра]] [[1991]] Степанакерт быв выголошеный за [[Столиця|столицю]] [[Нагорный Карабах (република)|Републикы Нагорный Карабах]]. На то влада [[Азербайджанска Совѣтска Социалистична Република|Азербайджанской ССР]] [[26. новембра]] [[1991]] прейменовала город на Ханкенди, ай быв аж до мая 1992 тяжко обстрѣльованый, покы арменскы силы [[Нагорный Карабах (република)|Карабаха]] не вытѣснили противника з околичных высот и города Шуша.<ref name="Barancikov"/> == Газдовство == Ханкенди — быв едным з промысловых центрох [[Азербайджан]]а. Основный сектор газдовства — службы: финанчны, транспортно-логистичны, торговля, здоровництво, утриманя войсковых объектох. Потравиновый (коняк, конзервы) и легкый промысел (обувь, коверцѣ), продукция ставебных материалох, бутора и годинок.<ref name="Barancikov"/> == Наука и култура == В городѣ суть: Арцахска державна универзита (1969), Арцахскый державный историко-краеписный музей (1939), Драматичный театер В.&nbsp;Папазяна (1932); Державны ансамблѣ: спѣванкы и танця НКР (1958), ''Арцахи баликнер'' (1992); Державный камерный хор ''Вараракн'' (1990). Каждорочно ся одбывать меджинародный фестивал класичной музикы ''Тнджре'' (од року 2010).<ref name="Barancikov"/> [[File:Armenian red carpet.jpg|thumb|{{center|Типовый арменскый коверець}}]] == Обывательство == {| class="wikitable" style="float:center; <!-- clear:right;--> margin-left:1em; text-align:right; font-size:88%;" |- ! rowspan="2" | Рок ! scope="col" colspan=2 style="width:80px; text-align: right;" | Армены ! scope="col" colspan=2 style="width:80px; text-align: right;" | Азербанджанцѣ<ref>Спомянуты яко "Магомедане" под роком 1897 и "Туркотатары" под роком 1926</ref> ! scope="col" colspan=2 style="text-align: right;"| Иншы ! rowspan="2" style="text-align: right;" | Довъедна |- !Особ !% !Особ !% !Особ !% |- | style="text-align:left" | 1897<ref name=":0">{{Cite book |last=Troinitsky |first=N. A. |url=https://www.prlib.ru/item/428670 |title=Населенные места Российской империи в 500 и более жителей с указанием всего наличного в них населения и числа жителей преобладающих вероисповеданий, по данным первой всеобщей переписи населения 1897 г. |publisher=Tipografiya Obshchestvennaya polza |year=1905 |location=Saint Petersburg |pages=32 |language=ru |trans-title=Populated areas of the Russian Empire with 500 or more inhabitants, indicating the total population in them and the number of inhabitants of the predominant religions, according to the first general population census of 1897 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220810153601/https://www.prlib.ru/item/428670 |archivedate=10 August 2022}}</ref> |628 |42.0 |442 |29.6 |425 |28.4 | '''1,495''' |- | style="text-align:left" | 1926<ref name="ethno-kavkaz.narod.ru">{{Cite web|url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rnkarabax.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110916085723/http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rnkarabax.html|urlstatus=dead|title=население нагорно-карабахской республики|archivedate=16 September 2011|website=www.ethno-kavkaz.narod.ru}}</ref> | 2,724 | 85.4 | 343 | 10.8 | 122 | 3.8 | '''3,189''' |- | style="text-align:left" | 1939<ref name="ethno-kavkaz.narod.ru" /> | 9,079 | 86.8 | 672 | 6.4 | 708 | 6.8 | '''10,459''' |- | style="text-align:left" | 1959<ref name="ethno-kavkaz.narod.ru" /> | 17,640 | 89.5 | 1,143 | 5.8 | 920 | 4.7 | '''19,703''' |- | style="text-align:left" | 1970<ref name="ethno-kavkaz.narod.ru" /> | 26,684 | 88.1 | 2,762 | 9.1 | 847 | 2.8 | '''30,293''' |- | style="text-align:left" | 1979<ref name="ethno-kavkaz.narod.ru" /> | 33,898 | 87.0 | 4,303 | 11.0 | 747 | 2.0 | '''38,948''' <!--|- ! colspan=8 | September 1988: Nagorno-Karabakh conflict: [[1988 violence in Shusha and Stepanakert|Expulsion of Azerbaijani population]]<ref>{{harvnb|de Waal|2013|p=46}}</ref>--> |- | style="text-align:left" | 2005<ref>[http://census.stat-nkr.am/nkr/1-1.pdf De facto and De Jure Population by Administrative Territorial Distribution and Sex] [https://web.archive.org/web/20110302100506/http://census.stat-nkr.am/nkr/1-1.pdf Archived on 2 March 2011] Census in NKR, 2005. The National Statistical Service of Nagorno-karabakh Republic</ref> | 49,848 | 99.7 | 2 | 0.0 | 136 | 0.3 | '''49,986''' |- | style="text-align:left" | 2010<ref name="stat-nkr.am">[http://stat-nkr.am/index.php?option=com_content&view=article&id=431:-2007-2013&lang=en&Itemid=] [https://web.archive.org/web/20150929234855/http://stat-nkr.am/index.php?option=com_content&view=article&id=431:-2007-2013&lang=en&Itemid= Archived on 29 September 2015] Statistics in NKR, 2010. The National Statistical Service of Nagorno-Karabakh Republic</ref> | 52,900 | | | | | | '''52,900''' |- | style="text-align:left" | 2015<ref name="2015 pop">{{cite web |title=Table 1.6 NKR urban and rural settlements grouping according to de jure population number |url=http://stat-nkr.am/files/publications/2016/Mardahamar_2015_eng/CHAPTER%20%202/1_6.pdf |website=stat-nkr.am |publisher=Population Census 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200307091745/http://stat-nkr.am/files/publications/2016/Mardahamar_2015/MAS_2/1_6LXH.pdf |archive-date=7 March 2020}}</ref> | 55,309 | | | | | | '''55,309''' |- | style="text-align:left" | 2021<ref name= Karen>{{Cite web |author= Karen Khachatryan |title= Drought leads to “unprecedented” water crisis in Stepanakert city |url= https://armenpress.am/eng/amp/1060676 |date= 13 August, 2021 |accessdate= 2023-07-05}}{{ref-en}}</ref> | 75,000 | | | | | | '''75,000''' |} == Жерела и одказы == * {{Cite web |title= Xankändi |publisher= '''Encyclopedia Britannica''' |date= 5 Oct. 2020 |url= https://www.britannica.com/place/Xankandi |accessdate= 2023-07-03}}{{ref-en}} * {{Cite book |author= '''Баранчиков Е. В.''' |chapter= СТЕПАНАКЕРТ |title= // Большая российская энциклопедия |volume= Том&nbsp;31 |location= Москва, 2016 |at= стр.&nbsp;225 |url= https://old.bigenc.ru/geography/text/4165408 |accessdate= 2023-07-03}}{{ref-ru}} == Референции == {{reflist}} [[Катеґорія:Населены пункты Азербайджана]] 7lqip1u7a925k2k844nubp86ek0b5mp 170092 170091 2026-09-22T06:14:05Z KiranBOT 33324 removed AMP tracking from URLs ([[:m:User:KiranBOT/AMP|details]]) ([[User talk:Usernamekiran|report error]]) v3.1.1-current 170092 wikitext text/x-wiki {{Локалита |статус = [[Город]] в [[Азербайджан|Азербайджанѣ]] |руська назва = Ханкенди<ref name="az" /><br>Степанакерт<ref name="nkr"/> |оригинална назва = {{ref-az}} ''Xankəndi''<br>{{ref-hy}} ''Ստեփանակերտ'' <!-- словацка, мадярска и т.п. --> |застава = Flag of Stepanakert, Artsakh.svg<!-- назва файла, нп.: Zastava.png --> |опис заставы = Застава Ханкенди <!-- появить ся над фотков --> |ширина заставы = <!-- в пикселах, нп.: 150 --> |герб = <!-- назва файла, нп.: Herb.jpg --> |опис герба = <!-- появить ся над фотков --> |ширина герба = 80<!-- в пикселах, нп.: 100 --> |вид крайны = Регион<!--2.гарадича администрации --> |крайна = Южный Кавказ<!-- Do not put link here for the location map accuracy (if used)!--> |lat_dir = N |lat_deg = 39 |lat_min = 48 |lat_sec = 55 <!-- землеписна ширка--> |lon_dir = E |lon_deg = 46 |lon_min = 45 |lon_sec = 07 <!-- землеписна довжка--> |CoordAddon = |CoordScale = 300000 <!-- мапы укажуть ся в маштабѣ (скалѣ) 3 км/цм --> |карта страны = <!-- локачна мапа штату (имплицитно дасть мапу свѣта) --> |размер карты страны = 250 <!-- 0 затлумить выдачу мапы под рамов --> |давны назвы = |вид региона = [[Держава]]<!--3.гарадича администрации--> |регион = [[Азербайджан]] |вид района = <!--4.гарадича администрации, предволено: Район --> |район = |вид общины = Мер<!--5.гарадича администрации ПОВИННЫЙ ПАРАМЕТЕР!--> |община = Сардар Сафаров |площа = 29,12<!-- в квадр. км --><ref name="НКР в цифрах 2020">{{Cite web |url=http://stat-nkr.am/files/publications/2020/Artsakhy_tverov_2020.pdf |title=ARTSAKH IN FIGURES 2020 |accessdate=2023-007-03 |archivedate=2021-12-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211203160547/http://stat-nkr.am/files/publications/2020/Artsakhy_tverov_2020.pdf |deadlink=no }}</ref> |вид высоты = Высота центра <!-- або: Найвысша точка, Надморска вышка…--> |высота = 853<!-- в метрах --> |население = 58 300<ref name="НКР в цифрах 2020"/> |год переписи = 2020 |часовый пояс = +4 |DST = |телефонный код = +374 47 (9) +994 26 22 |почтовый индекс = &nbsp; |вид идентификатора = <!-- локална система кодованя територии--> |цифровой идентификатор = |категория в Commons = Stepanakert |сайт = khankendi.az |язык сайта = {{ref-az}} }} '''Ханкенди́''' {{Audio|Az-Khankendi.ogg|<small><small>слухати</small></small>}} ({{ref-az}} ''Xankəndi'', {{ref-hy}} ''Խանքենդի''),<ref name="az">Подля административного устрою [[Азербайджан]]а</ref> ай '''Степанаке́рт''' ({{ref-hy}} ''Ստեփանակերտ'')<ref name="nkr">Подля административного устрою бывшой [[Нагорный Карабах (република)|Републикы Нагорный Карабах]]</ref> — [[город]] в [[Азербайджан]]ѣ. Лежить на меджинародно вызнаной територии [[Азербайджан]]а, котру давно контроловала невызнана [[Нагорный Карабах (република)|Република Арцах]]. Подля административного устрою [[Азербайджан]]а — [[город]] републикового рангу<ref name="EB">Encyclopedia Britannica</ref>. == Етимология == Подля арменскых [[Середновік|середновѣкых]] жерел Степанакерт быв розбудованый на мѣстѣ давного арменского села Вараракн ({{ref-hy}} ''Վարարակն'' скора ярь), а така была его локална арменска назва аж до року 1923,<ref>{{Cite book |author= Payaslian, Simon |title= The History of Armenia: From the Origins to the Present |publisher= New York: Palgrave Macmillan, 2008 |page= 174 |isbn= 978-0-230-60858-0}}{{ref-en}}</ref> коли болшевици прейменовали го на честь Степана Георгиевича Шаумяна на прозывку ''Кавказскый Ленин'', арменского болшевицкого комисаря, едного з вождьох Бакинской комуны.<ref>{{Cite book |author= Panossian, Razmik |title= The Armenians: From Kings And Priests to Merchants And Commissars |year= 2006 |url= https://archive.org/details/armeniansfromkin00razm |publisher= New York: Columbia University Press, 2006 |page= [https://archive.org/details/armeniansfromkin00razm/page/211 211] |isbn= 0-231-13926-8}}{{ref-en}}</ref> Векшина азербайджанскых жерел твердить, же ту аж в конци [[XVIII. стороча]], в добѣ Карабахского ханства, было створене ''Ханске село'' ({{ref-az}} ''Xanın kəndi''), познате под тов назвов, бо ту бывали лем ханска фамилия и родина,<ref>{{Cite book |author= Hewsen, Robert H. Armenia: A Historical Atlas |publisher= Chicago: University of Chicago Press, 2001 |isbn= 0-226-33228-4 |page= 265}}{{ref-en}}</ref> а од [[XIX. стороча|XIX. ст]], в роках 1847–1923, уже под владов [[Российска империя|России]], прейменовали го на Ханкенди ({{ref-az}} ''Xankəndi'').<ref name="Barancikov">Баранчиков Е. В.</ref> == История == По [[Октоброва револуция|Октобровой револуции]] став ся объектом вымаганя арменской и азербайджанской републик. Жебы тот спор вырѣшити, была створена [[НКАО]] в составѣ [[Азербайджанска Совѣтска Социалистична Република|Азербайджанской ССР]]. По роспадѣ [[СССР]] конфликт обновив ся. [[2. септембра]] [[1991]] Степанакерт быв выголошеный за [[Столиця|столицю]] [[Нагорный Карабах (република)|Републикы Нагорный Карабах]]. На то влада [[Азербайджанска Совѣтска Социалистична Република|Азербайджанской ССР]] [[26. новембра]] [[1991]] прейменовала город на Ханкенди, ай быв аж до мая 1992 тяжко обстрѣльованый, покы арменскы силы [[Нагорный Карабах (република)|Карабаха]] не вытѣснили противника з околичных высот и города Шуша.<ref name="Barancikov"/> == Газдовство == Ханкенди — быв едным з промысловых центрох [[Азербайджан]]а. Основный сектор газдовства — службы: финанчны, транспортно-логистичны, торговля, здоровництво, утриманя войсковых объектох. Потравиновый (коняк, конзервы) и легкый промысел (обувь, коверцѣ), продукция ставебных материалох, бутора и годинок.<ref name="Barancikov"/> == Наука и култура == В городѣ суть: Арцахска державна универзита (1969), Арцахскый державный историко-краеписный музей (1939), Драматичный театер В.&nbsp;Папазяна (1932); Державны ансамблѣ: спѣванкы и танця НКР (1958), ''Арцахи баликнер'' (1992); Державный камерный хор ''Вараракн'' (1990). Каждорочно ся одбывать меджинародный фестивал класичной музикы ''Тнджре'' (од року 2010).<ref name="Barancikov"/> [[File:Armenian red carpet.jpg|thumb|{{center|Типовый арменскый коверець}}]] == Обывательство == {| class="wikitable" style="float:center; <!-- clear:right;--> margin-left:1em; text-align:right; font-size:88%;" |- ! rowspan="2" | Рок ! scope="col" colspan=2 style="width:80px; text-align: right;" | Армены ! scope="col" colspan=2 style="width:80px; text-align: right;" | Азербанджанцѣ<ref>Спомянуты яко "Магомедане" под роком 1897 и "Туркотатары" под роком 1926</ref> ! scope="col" colspan=2 style="text-align: right;"| Иншы ! rowspan="2" style="text-align: right;" | Довъедна |- !Особ !% !Особ !% !Особ !% |- | style="text-align:left" | 1897<ref name=":0">{{Cite book |last=Troinitsky |first=N. A. |url=https://www.prlib.ru/item/428670 |title=Населенные места Российской империи в 500 и более жителей с указанием всего наличного в них населения и числа жителей преобладающих вероисповеданий, по данным первой всеобщей переписи населения 1897 г. |publisher=Tipografiya Obshchestvennaya polza |year=1905 |location=Saint Petersburg |pages=32 |language=ru |trans-title=Populated areas of the Russian Empire with 500 or more inhabitants, indicating the total population in them and the number of inhabitants of the predominant religions, according to the first general population census of 1897 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220810153601/https://www.prlib.ru/item/428670 |archivedate=10 August 2022}}</ref> |628 |42.0 |442 |29.6 |425 |28.4 | '''1,495''' |- | style="text-align:left" | 1926<ref name="ethno-kavkaz.narod.ru">{{Cite web|url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rnkarabax.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110916085723/http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rnkarabax.html|urlstatus=dead|title=население нагорно-карабахской республики|archivedate=16 September 2011|website=www.ethno-kavkaz.narod.ru}}</ref> | 2,724 | 85.4 | 343 | 10.8 | 122 | 3.8 | '''3,189''' |- | style="text-align:left" | 1939<ref name="ethno-kavkaz.narod.ru" /> | 9,079 | 86.8 | 672 | 6.4 | 708 | 6.8 | '''10,459''' |- | style="text-align:left" | 1959<ref name="ethno-kavkaz.narod.ru" /> | 17,640 | 89.5 | 1,143 | 5.8 | 920 | 4.7 | '''19,703''' |- | style="text-align:left" | 1970<ref name="ethno-kavkaz.narod.ru" /> | 26,684 | 88.1 | 2,762 | 9.1 | 847 | 2.8 | '''30,293''' |- | style="text-align:left" | 1979<ref name="ethno-kavkaz.narod.ru" /> | 33,898 | 87.0 | 4,303 | 11.0 | 747 | 2.0 | '''38,948''' <!--|- ! colspan=8 | September 1988: Nagorno-Karabakh conflict: [[1988 violence in Shusha and Stepanakert|Expulsion of Azerbaijani population]]<ref>{{harvnb|de Waal|2013|p=46}}</ref>--> |- | style="text-align:left" | 2005<ref>[http://census.stat-nkr.am/nkr/1-1.pdf De facto and De Jure Population by Administrative Territorial Distribution and Sex] [https://web.archive.org/web/20110302100506/http://census.stat-nkr.am/nkr/1-1.pdf Archived on 2 March 2011] Census in NKR, 2005. The National Statistical Service of Nagorno-karabakh Republic</ref> | 49,848 | 99.7 | 2 | 0.0 | 136 | 0.3 | '''49,986''' |- | style="text-align:left" | 2010<ref name="stat-nkr.am">[http://stat-nkr.am/index.php?option=com_content&view=article&id=431:-2007-2013&lang=en&Itemid=] [https://web.archive.org/web/20150929234855/http://stat-nkr.am/index.php?option=com_content&view=article&id=431:-2007-2013&lang=en&Itemid= Archived on 29 September 2015] Statistics in NKR, 2010. The National Statistical Service of Nagorno-Karabakh Republic</ref> | 52,900 | | | | | | '''52,900''' |- | style="text-align:left" | 2015<ref name="2015 pop">{{cite web |title=Table 1.6 NKR urban and rural settlements grouping according to de jure population number |url=http://stat-nkr.am/files/publications/2016/Mardahamar_2015_eng/CHAPTER%20%202/1_6.pdf |website=stat-nkr.am |publisher=Population Census 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200307091745/http://stat-nkr.am/files/publications/2016/Mardahamar_2015/MAS_2/1_6LXH.pdf |archive-date=7 March 2020}}</ref> | 55,309 | | | | | | '''55,309''' |- | style="text-align:left" | 2021<ref name= Karen>{{Cite web |author= Karen Khachatryan |title= Drought leads to “unprecedented” water crisis in Stepanakert city |url= https://armenpress.am/en/article/1060676 |date= 13 August, 2021 |accessdate= 2023-07-05}}{{ref-en}}</ref> | 75,000 | | | | | | '''75,000''' |} == Жерела и одказы == * {{Cite web |title= Xankändi |publisher= '''Encyclopedia Britannica''' |date= 5 Oct. 2020 |url= https://www.britannica.com/place/Xankandi |accessdate= 2023-07-03}}{{ref-en}} * {{Cite book |author= '''Баранчиков Е. В.''' |chapter= СТЕПАНАКЕРТ |title= // Большая российская энциклопедия |volume= Том&nbsp;31 |location= Москва, 2016 |at= стр.&nbsp;225 |url= https://old.bigenc.ru/geography/text/4165408 |accessdate= 2023-07-03}}{{ref-ru}} == Референции == {{reflist}} [[Катеґорія:Населены пункты Азербайджана]] ayu5nih2b60q3su5q172iwk4znqpl1o Сан Маріно (місто) 0 20998 170096 168587 2026-09-22T06:16:11Z InternetArchiveBot 22034 Add 1 book for [[Вікіпедія:Перевірителность]] (20260922)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 170096 wikitext text/x-wiki {{Діалект|Пряшівскый діалект русиньского языка|пряшівскым діалектом|пряшівскый}} {{Otheruses|Сан Маріно (чеперушка)}} {{Місто |місцёва назва = {{lang-it|Città di San Marino}} |країна = {{flag|Сан Маріно}} |братьскы міста = {{flagicon|Хорватія}} Раб, [[Хорватія]]<br>{{flagicon|Італія}} Сан Лео, [[Італія]]<br>{{flagicon|Кітай}} Нанкінґ, [[Кітай]] }} '''Сан Марíно''' ({{lang-it|Città di San Marino}}) є [[головне місто]] [[штат]]у [[Сан Маріно]] і єдно з ёго девятёх [[кастел]]ів. Має 4 118 обывателїв.<ref name=pop>{{cite web |url=https://www.statistica.sm/pub1/StatisticaSM/en/Dati-statistici/Popolazione/Struttura-Demografica.html |title=Demographic structure |access-date=20 July 2025 |website=Office of Informatics, Technology, Data and Statistics }}</ref> Находить ся на западных схылах найвысшого пункту Сан Маріна, горы [[Монте Тітано (гора)|Монте Тітано]]. Пяте найменше головне місто подля чісла обывателїв. == Ґеоґрафія == Місто Сан Маріно сусїдить з [[кастел]]ами Аквавіва, Борґо Маджоре, Фіорентіно і Кєзануова і з італьсков комунов Сан Лео. Місто Сан Маріно ся складать зо семох курацій: Ка Берлоне, Канепа, Казоле, Кастелларо, Монталбо, Мурата і Санта Мустіола.<ref name="Elezioni">{{cite web |last1=Rattini |first1=Maurizio |last2=Venturini |first2=Gian Carlo |last3=Volpinari |first3=Antonio L. |date=21 March 1997 |title=Regolamento per la disciplina della campagna elttorale |url=http://www.elezioni.sm/index.php?id=299 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090805215911/http://www.elezioni.sm/index.php?id=299 |archivedate=5 August 2009 |accessdate=14 February 2020 |website=Elezioni |language=it}}</ref><ref>{{Cite web |title=Città di San Marino |trans-title=City of San Marino |url=https://www.sanmarinoweb.it/castelli-di-san-marino/citta-di-san-marino/ |access-date=9 February 2024 |website=San Marino Web |language=it-SM}}</ref> Меджінародна академія наук Сан Маріно мала свою резіденцію в тім містї. == Історія == Предпокладать ся, же місто было заложене святым Маріном і дакількома хрістіаньскыма утеченцями, котры втїкали перед римскым пронаслїдованём в роцї 301.<ref>{{cite book |last=Duursma |first=Jorri C. |title=Fragmentation and the International Relations of Micro-states: Self-determination and Statehood |year=1996 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521563604 |pages=211–212}}</ref><ref>{{cite book |last=Kohn |first=George Childs |title=Dictionary of Wars |year=2006 |publisher=Checkmark Books |isbn=9780816065783 |page=437}}</ref> Сердце міста охраняли три вежы: перша, Ґуаіта, поставена в 11. столїтю, мала репутацію неприступной, што до великой міры стримовало од нападів.<ref>{{cite book |last=Miller |first=William |title=Essays on the Latin Orient |url=https://archive.org/details/essaysonlatinori0000mill |year=1921 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9781107455535 |page=[https://archive.org/details/essaysonlatinori0000mill/page/456 456]}}</ref><ref>{{cite book |last=Baron |first=James |title=The History of San Marino |year=2009 |publisher=CreateSpace Independent Publishing |isbn=9781449513566 |page=89}}</ref> Напятя зо сусїдныма силами выкликало потребу побудовати другу вежу, Честа (13. столїтя).<ref>{{cite book |last=Miller |first=William |title=Essays on the Latin Orient |url=https://archive.org/details/essaysonlatinori0000mill |year=1921 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9781107455535 |page=[https://archive.org/details/essaysonlatinori0000mill/page/n478 457]}}</ref><ref>{{cite book |last=Baron |first=James |title=The History of San Marino |year=2009 |publisher=CreateSpace Independent Publishing |isbn=9781449513566 |page=92}}</ref> Оборонна сістема была докончена аж по ставбі третёй вежы, Монтале (14. столїтя) – найменшой зо вшыткых, поставеной на послїднїм верьху Монте Тітано.<ref>{{cite book |last=Miller |first=William |title=Essays on the Latin Orient |url=https://archive.org/details/essaysonlatinori0000mill |year=1921 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9781107455535 |page=[https://archive.org/details/essaysonlatinori0000mill/page/458 458]}}</ref><ref>{{cite book |last=Baron |first=James |title=The History of San Marino |year=2009 |publisher=CreateSpace Independent Publishing |isbn=9781449513566 |page=94}}</ref> З ростом чісла обывателїв міста ся теріторія країны розшырила о дакілько [[квадратный кілометер|квадратных кілометрів]].<ref>{{cite book |last=Duursma |first=Jorri C. |title=Fragmentation and the International Relations of Micro-states: Self-determination and Statehood |year=1996 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521563604 |page=213}}</ref><ref>{{cite book |last=Eccardt |first=Thomas M. |title=Secrets of the Seven Smallest States of Europe |url=https://archive.org/details/secretsofsevensm0000ecca |year=2005 |publisher=Hippocrene Books |isbn=9780781810326 |page=[https://archive.org/details/secretsofsevensm0000ecca/page/45 45]}}</ref> Кедьже політіка Сан Маріна не была замірена на інвазії або войны з цїлём здобыти новы теріторії, Сан Маріно здобыло остатнїх вісем кастелів, котры творять країну, посередництвом накупів і договорів.<ref>{{cite book |last=Duursma |first=Jorri C. |title=Fragmentation and the International Relations of Micro-states: Self-determination and Statehood |year=1996 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521563604 |page=214}}</ref><ref>{{cite book |last=Eccardt |first=Thomas M. |title=Secrets of the Seven Smallest States of Europe |url=https://archive.org/details/secretsofsevensm0000ecca |year=2005 |publisher=Hippocrene Books |isbn=9780781810326 |page=[https://archive.org/details/secretsofsevensm0000ecca/page/n60 47]}}</ref> == Політіка == Місто є резіденціёв Санмаріньской хрістіаньско-демократічной партії, конзерватівной партії, котра є в сучасности єднов з головных владных партій.<ref>{{cite book |last=Duursma |first=Jorri C. |title=Fragmentation and the International Relations of Micro-states: Self-determination and Statehood |year=1996 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521563604 |page=217}}</ref><ref>{{cite web |title=Sammarinese Christian Democratic Party |url=https://www.golden.com/wiki/Sammarinese_Christian_Democratic_Party-VG39G8 |publisher=Golden |accessdate=11 August 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=Partito Democratico Cristiano Sammarinese |url=https://www.pdcs.sm/ |publisher=Sammarinese Christian Democratic Party |accessdate=11 August 2025}}</ref> == Економіка == Економіка міста Сан Маріно была всягды узко повязана з економіков країны.<ref>{{cite book |last=Duursma |first=Jorri C. |title=Fragmentation and the International Relations of Micro-states: Self-determination and Statehood |year=1996 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521563604 |page=215}}</ref> Аж донедавна были головныма господарьскыма чінностями той локації добываня каміня і каменарьство.<ref>{{cite book |last=Eccardt |first=Thomas M. |title=Secrets of the Seven Smallest States of Europe |url=https://archive.org/details/secretsofsevensm0000ecca |year=2005 |publisher=Hippocrene Books |isbn=9780781810326 |page=[https://archive.org/details/secretsofsevensm0000ecca/page/50 50]}}</ref><ref>{{cite book |last=Baron |first=James |title=The History of San Marino |year=2009 |publisher=CreateSpace Independent Publishing |isbn=9781449513566 |page=120}}</ref> Днесь є економіка розманїтїша і обсягує путёвый рух, бізніс, продай поштовых знамок і мале польногосподарьство, хоць тото послїднє є на упадку.<ref>{{cite book |last=Eccardt |first=Thomas M. |title=Secrets of the Seven Smallest States of Europe |url=https://archive.org/details/secretsofsevensm0000ecca |year=2005 |publisher=Hippocrene Books |isbn=9780781810326 |page=[https://archive.org/details/secretsofsevensm0000ecca/page/n65 52]}}</ref><ref>{{cite book |last=Catudal |first=Honoré M. |title=The Exclave Problem of Western Europe |url=https://archive.org/details/exclaveproblemof0000catu |year=1979 |publisher=University of Alabama Press |isbn=9780817305178 |page=88}}</ref><ref>{{cite book |last=Duursma |first=Jorri C. |title=Fragmentation and the International Relations of Micro-states: Self-determination and Statehood |year=1996 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521563604 |page=216}}</ref> == Шпорт == Місто Сан Маріно має три фотбаловы команды: СС Мурата, СП Тре Пене і San Marino Academy.<ref>{{cite web |title=SP Tre Penne vs SS Murata live score, H2H and lineups |url=https://www.sofascore.com/sp-tre-penne-ss-murata/ocsVcs |publisher=Sofascore |accessdate=11 August 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=San Marino Academy U22 vs SP Tre Penne live score, H2H and lineups |url=https://www.sofascore.com/san-marino-academy-u22-sp-tre-penne/ocsVcs |publisher=Sofascore |accessdate=11 August 2025}}</ref><ref>{{cite book |last=Eccardt |first=Thomas M. |title=Secrets of the Seven Smallest States of Europe |url=https://archive.org/details/secretsofsevensm0000ecca |year=2005 |publisher=Hippocrene Books |isbn=9780781810326 |page=[https://archive.org/details/secretsofsevensm0000ecca/page/55 55]}}</ref> Містом проходила штафета з олімпійскым огнём через Сан Маріно в періодї перед зимныма олімпійскыма грами в роцї 2006.<ref>{{cite web |title=Torino 2006 Olympic Torch Relay Route |url=https://www.olympic.org/torino-2006/torch-relay |publisher=International Olympic Committee |accessdate=11 August 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=San Marino and the Olympic Flame |url=https://www.consolatosanmarino.com/en/news/2006-olympic-flame |publisher=Consulate of San Marino |accessdate=11 August 2025}}</ref> == Ґалерія == <gallery class="center" widths=150> Palazzo Pubblico - esterno.jpg|Палаццо Публіко<br />містьска радніця Fortress of Guaita - First Tower (San Marino).jpg|вежа Ґуаіта Second Tower in San Marino and Paragliding.jpg|вежа Честа Montale Tower.jpg|вежа Монтале Hastalapolastra.jpg|уліця Павла III. Statua della Libertà.jpg|Скулптура слободы на намістї перед містьсков радніцёв The Walls of the Liberty DLO.jpg|панораматічный погляд з Мураты </gallery> == Референції == {{reflist}} {{Головны міста европскых країн}} [[Катеґорія:Населены пункты подля алфавиту]] [[Катеґорія:Населены пункты Сан Маріна]] [[Катеґорія:Головны міста]] [[Катеґорія:Міста Сан Маріна]] 0qapitb9kht6ib7cr87al9c5dg5uuwl Статуя Слободы 0 21044 170086 169343 2026-09-22T06:11:00Z InternetArchiveBot 22034 Add 1 book for [[Вікіпедія:Перевірителность]] (20260922)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 170086 wikitext text/x-wiki [[Файл:IMG_20180818_162654730_HDR-EFFECTS.jpg|міні|праворуч|Статуя Слободы]] '''Ста́туя Слобо́ды''' ({{Lang-en|Statue of Liberty}}), повнов назвов '''„Слобода освічує світ“''', {{Lang-en|Liberty Enlightening the World}}) є колосална [[Мідь|мідна]] [[Неокласицизм|неокласицистична]] [[скулптура]] жоны у туніці и короні на [[Остров Слободы|Острові Слободы]] в [[Ню Йорк (місто)|Ню Йорку]], [[США]], у [[Аппер-Ню-Йорк-Бей|Верьхньому Нюйоркському заливі]]. Дизайн скулптуры вчинив французькый [[скулптор]] [[Фредерік Оґюст Бартолді]], металічну раму постройив [[Ґюстав Еффель]]. Статуя Слободы была подарком [[Споєні штаты Америкы|Споєным штатам Америкы]] уд народа [[Франція|Франції]]. Церемонія удкрытя ся удбыла 28.&nbsp;октовбра 1886. Статуя Слободы тото класично убрата жона,{{sfn|Hayden|Despont|1986|p=45}} вдухновлена римськов богыньов слободы, Лібертас.{{sfn|Sutherland|2003|p=19}} Над головов у правуй руці вна держит факлю, а в лівуй&nbsp;— дощку з написом „<small>JULY IV MDCCLXXVI</small>“ („4.&nbsp;юлія 1776“), датов уголошіня декларації незалежности США. Лівов ногов она стає на вломленый ланц и окову,{{sfn|Hayden|Despont|1986|p=45}} што симболізує скасованя рабства по [[Америцька громадянська война|Америцькуй громадянськуй войні]].<ref>{{Cite news|last=Jacobs|first=Julia|date=May 15, 2019|title=New Statue of Liberty Museum Illuminates a Forgotten History|url=https://www.nytimes.com/2019/05/15/arts/design/statue-of-liberty-museum.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20240621055727/https://www.nytimes.com/2019/05/15/arts/design/statue-of-liberty-museum.html|archive-date=June 21, 2024|access-date=July 22, 2024|work=The New York Times|language=en-US}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |date=October 25, 2021 |title=Celebrate Lady Liberty |url=https://www.statueofliberty.org/liberty135/ |access-date=July 22, 2024 |website=The Statue of Liberty—Ellis Island Foundation |language=en }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.nps.gov/stli/learn/historyculture/abolition.htm |title=Abolition |date=February 26, 2015 |website=Statue of Liberty National Monument |publisher=National Park Service |language=en |access-date=November 18, 2019 |archive-date=November 8, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191108202033/https://www.nps.gov/stli/learn/historyculture/abolition.htm |url-status=live }}</ref> У 1865.&nbsp;році французькый історик и аболіціонішта Едуар де Лабуле предложив покласти монумент на честь стороча америцької незалежности и [[Всесвітня выставка (1876)|Всесвітньої выставкы 1876.&nbsp;року]], стуйкости америцької демократії и услободжіня рабув.<ref>{{cite web |url=https://www.nps.gov/stli/learn/historyculture/the-french-connection.htm |title=The French Connection |work=National Park Service |date=May 19, 2019 |access-date=June 10, 2023 }}</ref> Франко-пруська война задержала проґрес над ним до 1875.&nbsp;року, кой Лабуле запропоновав, обы наруд Франції профінансовав статую, а США означили пуд неї місто и поклали педестал. Бартолді завершив голову и руку з факльов ищи сперед тым, як статус была до кунця пропланована, и тоты дві єї дарабы ся возили по межинародных выставках и вказовали ся публіці. Рука з факльов была представлена на [[Всесвітня выставка (1876)|Всесвітнюй выставці 1876.&nbsp;року]] в [[Філаделфія|Філаделфії]] тай у Медісон Сквер Паркови в Менгеттені в 1876–1882.&nbsp;роках. Збираня гроший ишло тяжко, и [[Джозеф Пуліцер]] из ґазеты „New York World“ зачав закликати челядь жертвовати гроші на завершеня проєкта. Статую вчинили у Франції, перевезли через море у ящиках и зобрали на готовому педесталі на товдышньому острові Бедловз. Завершеня статуї ся удпразновало першым конфеті-парадом ({{Lang-en|ticker-tape parade}}<ref>''Ticker-tape parade'' ся забило у америцькый лексикон ипен позад сеї події.</ref>) у Ню Йорку и церемонійов удкрытя з участьов президента [[Ґровер Клівленд|Ґровера Клівленда]]. Статуя стала симболом слободы тай Споєных штатув Америкы, кланявучым ся іміґрантам, што приходили до крайины морьом. До 1901.&nbsp;року нив ся розпоряжала Рада маякув США, пак [[Департамент войны США|Департамент войны]]; по 1933.&nbsp;році вна перейшла до юрисдикції [[Служба націоналных паркув США|Службы націоналных паркув]] ги часть націоналного монумента „Статуя Слободы“. Навщивителюв пущавут на краєць педестала тай удну короны; доступ публікы до факлі уд 1916.&nbsp;року заказаный. Уд 1984.&nbsp;року входит до [[Світова дїдовизна ЮНЕСКО|исписа Світової дідузнины]] [[ЮНЕСКО]].<ref>{{Cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/307 |title=Statue of Liberty |publisher=UNESCO |work=UNESCO World Heritage List |ref=UNESCOWHC |access-date=6. 9. 2026 }}</ref> == Проєктованя и ставба == === Зароджіня ідеї === [[Файл:Disc Sol BM GR1899.12-1.2.jpg|міні|Скулптура, присячена [[Сол Інвіктус|Солу Інвіктусу]], богови сонця у пузнюй [[Римська імперія|Римськуй імперії]]. Сол Інвіктус и [[Лібертас]], римська богыня-перзоніфікація слободы, вплынули на дизайн Статуї Слободы.]] [[Файл:Frederic_Auguste_Bartholdi.jpg|міні|праворуч|[[Фредерік Оґюст Бартолді]]&nbsp;— французькый [[скулптор]], автор проєкта Статуї Слободы. Фотоґрафія Наполеона Сароні, 1880.]] Подля [[Служба націоналных паркув США|Службы націоналных паркув США]] ідею про монумент уд французького народа Споєным штатам Америкы на зачаткови подав голова французького Общества против рабства тай знамый політик свого часу [[Едуар Рене де Лабуле]]. Тримле ся, ож ун ї озвучив у бесіді из скулптором [[Фредерік Оґюст Бартолді|Фредеріком Оґюстом Бартолдійом]] у&nbsp;1865.&nbsp;році; по вечері у своюй хыжи коло Версая Лабуле, твердый пудпоровач [[Унія (Америцька громадянська война)|Унії]] в [[Америцька громадянська война|Америцькуй громадянськуй войні]], гадано вповів: „Кедь бы ся у Споєных штатах и клав монумент ги памнятка за їхню незалежность, думаву си, ож было бы природньо, кобы вун ся клав через ворошный труд обох нашых держав“.{{sfn|Harris|1985|pp=7–9}} Айбо в звіті 2000.&nbsp;року Служба націоналных паркув назвала йсю історію леґендов из зазывавучого на пожертвы памфлета 1885.&nbsp;року, и указала 1870.&nbsp;рук майвіроятнов часовов точков зароджіня ідеї статуї.<ref name="Africa" /> Подля Службы націоналных паркув Лабуле ся надіяв, ож такый подарок даст увагу на успіх Споєных штатув у досягненьови демократії и вдухновит французькый наруд тоже бороти ся за власну демократію перед лицьом репресивної монархії.<ref>{{Cite web |url=https://www.nps.gov/stli/learn/historyculture/abolition.htm |title=Abolition |publisher=National Park Service |access-date=July 7, 2014 |archive-date=July 14, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714131717/https://www.nps.gov/stli/historyculture/abolition.htm |url-status=live }}</ref> Подля слув скулптора Бартолдія, котрый май пак споминав тоту історію, Лабуле не задумовав свою гадану репліку ги понуку, айбо вдухновив го нив.{{sfn|Harris|1985|pp=7–9}} Бартолді, никавучи на жорсткый характер режима [[Наполеон III.|Наполеона&nbsp;III.]], нич нараз не зачинав чинити про йсю ідею, долиш обговорьовав ї з Лабуле.{{sfn|Harris|1985|pp=7–9}} У любому случайови вун быв у тот час занятый и другыми проєктами; у 1856.&nbsp;році пушов до [[Еґипет|Еґипта]] штудовати античні вытворы.{{sfn|Hayden|Despont|1986|p=24}} Пуд конець 1860.&nbsp;рокув Бартолді указав [[Ісмаʼіл Паша|Ісмаʼілу Паші]], [[Хедів|хедіву]] Еґипта, план скулптуры „Проґрес“ авадь „Еґипет несе світло в Азію“&nbsp;— ґіґантськый [[маяк]] у формі давньоеґипетської [[Фелах|фелашкы]] у робі и з факльов на сіверному вході до [[Суезькый канал|Суезького канала]] в [[Порт Саід|порті Саід]].{{sfn|Harris|1985|pp=7–9}} Бартолді ся спирав на класичный прецедент, [[Родоськый Колос|Родоського Колоса]]&nbsp;— античну 30-метрову бронзову статую грецького бога [[Сонце|сонця]] [[Геліос|Геліоса]],{{sfn|Harris|1985|pp=7–8}} котра похожо стояла на вході до порта и фунґовала ги маяк про шіфы. Про статую „Проґрес“ ся чинили нарисы и мініатурні макеты, айбо нич из того не уйшло: и хедів, и Фердінанд де Лессепс, керовник ставбы Суезького канала, удказали ся уд ідеї статуї, бо была подорога в реалізації.<ref>{{Cite book|first=Zachary|last=Karabell|title=Parting the desert: the creation of the Suez Canal|publisher=Alfred A. Knopf|date=2003|page=[https://archive.org/details/partingdesertcre00kara/page/243 243]|isbn=0-375-40883-5|url=https://archive.org/details/partingdesertcre00kara/page/243}}</ref> Вмісто того в 1869 поклали маяк у порті Саід за проєктом Франсва Кынєта,<!-- François Coignet --> котрый там стойит дотеперь. По вертаню з Еґипта Бартолді пушов поникати на скулптуру [[Санкарлоне]] авторства [[Джовані Батіста Креспі|Джованія Батісты Креспія]]&nbsp;— 23-метрову статую [[Карл Боромейськый|сят.&nbsp;Карла Боромейського]] з [[Репусованя|репусованої]] міді поверьх желізної арматуры на [[Лаґо Маджоре]] в [[Італія|Італії]]. Ун быв видів ай памнятник Верцінґеторіксови авторства Еме Мілле&nbsp;— ипен реставрація Міллейової статуї через сто рокув звернула межинародну увагу на пудлый став Статуї Слободы. Бартолді убрав мідь, а не бронзу вадь камінь позад єї дешевости, май малої вагы тай май легкої транспортації.{{sfn|Hayden|Despont|1986|p=24}} Проґрес над хотьякым потенційным масштабным проєктом задержала Франко-пруська война, у котруй Бартолді служив майором ополченя. Бігом войны Наполеон&nbsp;III.&nbsp;быв узятый у плін и звергнутый. Рудна провінція Бартолдія, [[Алзас]], перейшов до [[Прусія|Прусії]], а у Франції ся поклала [[Третя французька республіка|май ліберална республіка]].{{sfn|Harris|1985|pp=7–9}} Планувучи вандрованя до США, Бартолді заприказовав из Лабуле&nbsp;— они рішили, ож настав час обговорити ідею з вливовыми америчанами.{{sfn|Khan|2010|pp=60–61}} У юнійови 1871.&nbsp;року Бартолді перейшов [[Атлантічный океан|Атлантичный океан]] из допроводным листом, пудписаным Лабуле.{{sfn|Moreno|2000|pp=39–40}} Прибывши до Нюйоркського порта, Бартолді ся заникав на острув Бедловз (днешньый [[острув Слободы]]) ги місто про статую, бо полюбило му ся, ож шіфы, заходячи в Ню Йорк, мусіли мімо нього проплывати. На його щастя, острув быв у власности федералної власти Споєных штатув; штат Ню Йорк го уддав у 1800.&nbsp;році про защиту порта. Як Бартолді тото описав у листі Лабуле: „земля, ворошна про вшыткі штаты“.{{sfn|Harris|1985|pp=12–13}} Кромі вливовых нюйоркцюв Бартолді навщивив президента [[Уліс Ґрант|Уліса Ґранта]], котрый му вповів, ож місто про статую выділити бде нетяжко.{{sfn|Khan|2010|pp=102–103}} Бартолді двараз ся [[Цуґ|цуґом]] провюз Споєными штатами и стрітив много американцюв, котрых держав позитивно наштімоваными д свому проєктови,{{sfn|Moreno|2000|pp=39–40}} айбо думав си, ож популус по вбадва бокы океана щи не были доста удкрыті про таку понуку, и вни з Лабуле рішили мало почекати з зачатком публічної кампанії.{{sfn|Harris|1985|pp=16–17}} [[Файл:2014-09-15 16-14-55 lion-belfort.jpg|міні|„Белфорськый лев“&nbsp;— Бартолдійова скулптура 1880.&nbsp;року]] Бартолді вчинив першый макет скулптуры в 1870.{{sfn|Khan|2010|p=85}} Сын Бартолдійового цімбора, умілець Джон Ла Фарж, пак говорив, ож скулптор учинив перші нарисы статуї бігом свої навщивы до студії Ла Фаржа у [[Ровд Айленд|Ровд Айленді]]. Бартолді дале розробляв концепцію уже у Франції.{{sfn|Khan|2010|p=85}} Межи тым ун робив над скулптурами, націлеными на пуднятя патріотичного духа французув по пруйгратуй войні з прусаками. Єднов из них став Белфорськый лев&nbsp;— монументална пісковикова скулптура пуд фортецьов у Белфорі, котра бігом войны три місяці ся защищала уд [[Облога Белфора|пруської облогы]]. Лев має 22&nbsp;метры в довготу и 11&nbsp;метрув у высоту, подакотрі елементы [[Романтизм|романтизма]]; май пак елементы романтизма Бартолді ухосновав и на Статую Слободы.{{sfn|Harris|1985|pp=10–11}} Бартолді зробив акварельный начерк, изсокотившый ся до нашых дню. На ньому намальована статуя Слободы, доста сильно рузняча ся уд свойої нынїшньої версії. На начеркови в лївуй руцї статуї находит ся разбита ваза, давньый символ рабства, котра май тош была замінена на табличку з датов принятя Декларації независимості. Кроме того, поміняли й містонахоженя статуї в границях острова и форма педестала. В ходї перевезеня Бартолді познакомив ся з журналістом Хорасом Ґрілі, писательом Джорджом Кортісом и поетом Ґенрі Лонґфелло, котрі пуддержали проєкт. Дїяня скулптора так само одобрив президент Улісса Ґранта. 4. юлія 1871. года, коли прибыв ун у [[Вашінґтон (місто)|Вашинґтон]], Бартолді стрітив ся з сенатором уд Масачусетса Чарлзом Самнером. В письмови де Лабуле ун писав: «Я глядаю людий, котрі хотят приняти участь в реалізації нашого проєкта, и я нашов пудходячоє число такых». Особенну роль в послїдуючуй реалізації ідеї удыграло востановленя контакту з Джоном Лафаржом, з якым Бартолді познакомив ся йще в Парижі. В наслїдок Лафарж дав скулпторови свою студію в Нюпорті, де в продовж слїдуючых десятигодю Бартолді рабив над статуйов. В ходї свого вандрованя, кроме Ню-Йорка, Бостона и Вашинґтона, скулптор бывав у Чікаґо, Пітсбурзї, Сент-Луїсі, Денвері, Солт-Лейк-Сіті, Сакраменто и Сан-Франциско. Восени 1871. года ун вернув ся в Францію.{{Жрідло}} == Ґабаріты == [[Файл:Statue_of_Liberty_frontal_2.jpg|праворуч|міні|Вид на Статую Слободы з землі]] {| class="wikitable" |+Ґабаріты |Высота мідної статуї |46&nbsp;м |- |Уд фундамента педестала до верьхушкы факлі |93&nbsp;м |- |Уд талпы до верьха головы |34&nbsp;м |- |Высота рукы |5&nbsp;м |- |Указный перст |2.44&nbsp;м |- |Обхват другого сустава |1.07&nbsp;м |- |Голова уд вилиці до верьха |5.26&nbsp;м |- |Head thickness from ear to ear |3.05&nbsp;м |- |Distance across the eye |0.76&nbsp;м |- |Довгота носа |1.48&nbsp;м |- |Довгота правої рукы |12.8&nbsp;м |- |Шырина майгрубого міста на правуй руці |3.66&nbsp;м |- |Шырина пояса |10.67&nbsp;м |- |Шырина рота |0.91&nbsp;м |- |Довгота дощкы |7.19&nbsp;м |- |Шырина дощкы |4.14&nbsp;м |- |Грубина дощкы |0.61&nbsp;м |- |Высота педестала |27.13&nbsp;м |- |Высота фундамента |19.81&nbsp;м |- |Маса міді, ухоснованої на статую |27.22&nbsp;тоны |- |Маса сталі, ухоснованої на статую |113.4&nbsp;тоны |- |Мага статуї вцілови |204.1&nbsp;тоны |- |Грубина мідного листа |2.4&nbsp;мм |} {{clear}} == Референції == {{Reflist|colwidth=20em|refs= <ref name=Africa>{{Cite web |last1=Joseph |first1=Rebecca M. |first2=Brooke |last2=Rosenblatt |first3=Carolyn |last3=Kinebrew |title=The Black Statue of Liberty Rumor |publisher=National Park Service |date=September 2000 |url=https://home.nps.gov/stli/learn/historyculture/black-statue-of-liberty.htm |access-date=July 31, 2012 |archive-date=July 1, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140701124157/https://www.nps.gov/stli/historyculture/black-statue-of-liberty.htm |url-status=live }}</ref> }} == Література == {{Refbegin|30em}} * {{Cite book |last=Harris |first=Jonathan |year=1985 |title=A Statue for America: The First 100 Years of the Statue of Liberty |publisher=Four Winds Press (a division of Macmillan Publishing Company) |location=New York City |isbn=978-0-02-742730-1 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/statueforamerica0000harr |ref=Harris1985 }} * {{Cite book |last1=Hayden |first1=Richard Seth |last2=Despont |first2=Thierry W. |year=1986 |title=Restoring the Statue of Liberty |url=https://archive.org/details/restoringstatueo0000hayd |url-access=registration |publisher=McGraw-Hill Book Company |location=New York City |isbn=978-0-07-027326-9 |ref=HaydenDespont1986 }} * {{Cite book |last=Khan |first=Yasmin Sabina |year=2010 |title=Enlightening the World: The Creation of the Statue of Liberty |publisher=Cornell University Press |location=Ithaca, New York |isbn=978-0-8014-4851-5 |url=https://archive.org/details/enlighteningworl00khan }|ref=Khan2010 } * {{Cite book |last=Moreno |first=Barry |year=2000 |title=The Statue of Liberty Encyclopedia |url=https://archive.org/details/statueoflibertye00more |url-access=registration |publisher=Simon & Schuster |location=New York City |isbn=978-0-7385-3689-7 }} * {{Cite book |last=Sutherland |first=Cara A. |year=2003 |title=The Statue of Liberty |url=https://archive.org/details/statueofliberty0000suth |publisher=Barnes & Noble Books |location=New York City |isbn=978-0-7607-3890-0 |ref=Sutherland2003 }} {{Refend}} [[Катеґорія:ЮНЕСКО]] [[Катеґорія:История США]] 0t0v2do7ieck4rlelxof2ekik71e5s3 Одоакер 0 21107 170082 168678 2026-09-22T06:09:29Z InternetArchiveBot 22034 Add 1 book for [[Вікіпедія:Перевірителность]] (20260922)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 170082 wikitext text/x-wiki {{Інфобокс монарха |name=Одоакер |image=[[Файл:Coin_of_Odoacer_at_the_British_Museum_(obverse).png|300px]] |title=Король Італії • Rex/Dux<ref>Король и командовач</ref> • [[Патриций|Патріцій]] • Flavius<ref name="FlaviusNote1" /> |caption=Монета Одоакра, накарбована у Равенні, 477, из профільом Одоакра, зображеным из „варварськыма“ бавусами |reign=4.&nbsp;септембра 476&nbsp;– 15.&nbsp;марця 493 |successor=Теодоріх Великый|date of birth=дас 433|date of death=15.&nbsp;марця 493 (дас 60 рокув)|place of death=Равенна, Корольство Італії|spouse=Суніґілда|issue=Тела|father=Едеко|religion=[[Аріянізм]]}} '''Одоа́кер''' ({{Lang-la|Odoacer}},<ref>[http://www.uni-mannheim.de/mateo/camenaref/hofmann/hof3/s0417b.html Hofmann, Johann Jacob, ''Lexicon universale''].</ref><ref name="FlaviusNote1">На дакулкох монетах записаный {{Lang|la|''Flavius''}}. Тото имня до 5.&nbsp;сторуча стало тітулом.</ref><ref>{{Lang-grc|Ὀδόακρος ''Odóakros''}}, Martindale 1980.</ref> записаный ай як {{Lang|la|Odoacar}},<ref>[http://penelope.uchicago.edu/Thayer/L/Roman/Texts/Excerpta_Valesiana/2*.html Excerpta Valesiana]</ref> {{Lang|la|Audoachari}},<ref>[http://www.thelatinlibrary.com/origo.html Origo gentis Langobardorum 3].</ref> {{Lang|la|''Odovacer''}} вадь {{Lang|la|''Odovacar''}}, прибл.&nbsp;433&nbsp;– 15.&nbsp;марця 493&nbsp;н.&nbsp;е.) быв варварськый катуна тай державный діяч из середньої части [[Дунай|Дунайського]] базена, котрый змістив [[Западна Римська імперія|западноримського]] імператора-дітвака Ромула Авґуста тай став правительом Італії (476–493). Одоакрово зміщеня Ромула Авґуста традично означує конець Западної Римської імперії.<ref>„Odoacer was the first barbarian who reigned over Italy, over a people who had once asserted their just superiority above the rest of mankind.“ Edward Gibbon, ''The Decline and Fall of the Roman Empire'', Chapter XXXVI. —&nbsp;Gibbon 1998, p.&nbsp;716.</ref> Хоть ун держав власть над Італійов, Одоакер репрезентовав себе ги [[Патронаж (Старовікый Рим)|''клієнт'']] імператора [[Восточна Римська імперія|Восточної Римської імперії]] у Константінопольови, [[Зенон (імператор)|Зенона]]. Ид ньому ся звертали не лиш як ид королю ({{Lang-la|rex}}), айбо и як ид командовачу ({{Lang-la|dux}}), вадь через римськый тітул [[Патриций|патріція]], котрый му дав Зенон. Одоакер сам ухосновав тітул короля у єдиному дожывшому до днешнього дне офіціалному документови из його канцеларії, хосновав го ай конзул Басілій.<ref>Марцеллін, Кассіодор тай подакотрі [[Папа римскый|папські]] документы усі называвут його ''rex''. Йордан у якыйись момент назвав го {{Lang|la|''Gothorum Romanorumque regnator''}}: „правитель ґотув тай римлянув“. Прокопій у ''Bellum Gothicum'' называт го автократором ({{Lang-la|autokrator}}) и тираном ({{Lang-la|tyrannos}}). Єдиный споминок за Одоакра ги „Короля Італії“ тото Victor Vitensis: ''Odouacro Italiae regi''.</ref><ref>Martindale 1980.</ref> Ун мав пудпору римського сената тай муг роздавати землю свойим людьом практично без опора. Бунт межи його вояками перерус у насилство у 477–478, айбо у май пузньый період його правліня такых епізодув уже не было. Хоть Одоакер быв [[Аріянізм|аріянцьом]], ун рідко ся вмішовав у діла трінітарної державної церькви Римської імперії. Сперед коронаційов Одоакер быв воєводом у Італії, котрый керовав повстаньом [[Герулы|герулськых]], [[Руґії|руґійськых]] и [[Скіры|скірськых]] катун, котрі зверли Ромула Авґуста 4.&nbsp;септембра 476. Менше ги перед роком єденадцятьручный Авґуст быв уголошеный за западноримського імператора свойим отцьом Орестом, ґенералом армії у Італії, айбо не дустав прибучництва вадь признаня поза централнов Італійов. Из пуддержков римського сената Одоакер удтовды правив Італійов автономно, на словах признавучи власть Юлія Непоса, пруйшлого западного імператора, тай Зенона. По убивству Непоса у 480.&nbsp;рокови Одоакер зайшов у [[Далмация|Далмацію]], обы покарати убивцюв; ун изгубив заговорникув, захватив реґіон и прикапчав ид свойим володіньом за два рокы. Кой Ілл, командовач солдатув Восточної Римської імперії, у 484.&nbsp;році попросив уд Одоакра помуч у змітованю Зенона, Одоакер зайшов у майзападні провінції Зенона. Імператор раз удповів на тото так, ож натравив на Італію руґіюв из території днешньої [[Австрія|Австрії]]. У зимі 487–488 Одоакер перейшов Дунай и побідив руґіюв на їхнюй такой території. Зенон из часом призначив [[Остроґоты|остроґота]] Теодоріха Великого, котрый ся грозив Восточнуй імперії на [[Балканскый полуостров|Балканах]]. Теодоріх зайшов у Італію у 489.&nbsp;рокови тай до авґуста 490 узяв почти всьый пувострув, чим посиловав Одоакра удыйти у Равенну. Варош ся здав 5.&nbsp;марця рока&nbsp;493. Теодоріх закликав Одоакра на банкет про примиреня, айбо вмісто закладеня аліянса забив го тай забрав си тітул короля. == Походжіня == === Отець тай брат === У фраґменті Пріска Панійського, котрый у 7.&nbsp;сторочови репродуковав Йоан Антіохійськый, Одоакер ся описує ги скір, сын Едека (''Idiko'') тай брат Гунулфа, котрый забив Армата у Восточнуй Римськуй імперії.<ref name=":1" /><ref>Kim 2013, pp.&nbsp;98–99.</ref> Анонім Валезіанськый соглашат ся, ож отця Одоакра звали Едеко (''Aediko'') тай споминат, ож ун керовав скірами тай герулами.<ref name=":0" /> Щи єден запис за Едека є у Йордана, котрый го ідентифікує ги лідера скірув уєдно из Гунуулфом (майскорі його сыном) по падіню [[Аттіла|Аттілы]]. Они были побіждені [[Остроґоты|остроґотами]] у [[Битва на Болії|битві на Болії]] у [[Паннония|Паннонії]] дас у&nbsp;рокови&nbsp;469.<ref>Heather 2005, pp.&nbsp;314–317.</ref> Другый Едеко (''Edekon'') быв описаный Пріском ги довіреный чоловік Аттілы тай посол у [[Константинополь|Константінопольови]]. Ун провожав Пріска тай другых высокопоставленых імперськых особ назад у Аттілин лаґер. Верзія, ож Едеко отець Одоакра, не є абсолутно признанов. Пріск єден раз кличе го [[Скіты|скітом]], а пак [[Гуны|гуном]]. Поважовало ся, ож класифікація його ги „скіта“ вадь „гуна“ у сесь період годна была значити соціалный тип авадь спосуб жывота, а не точный етнічный повуд,<ref>Castritius 2005.</ref> айбо Макбейн контерарґументує, ож Пріск быв дуже осторожный из такыма термінами, тай видит у сюм доказ, ож Едеко не годен быти скірськым отцьом Одоакра.<ref>Macbain 1983, p.&nbsp;326.</ref> === Етнічна приналежность === Точноє етнічноє походжіня Одоакра не знати, кромі того, ож ун ся не держав за [[Римляне|римлянина]].<ref>Дале за йсе: Stefan Krautschick, "Zwei Aspekte des Jahres 476", ''Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte'', '''35''' (1986), pp.&nbsp;344–371.</ref> Віроятно, ож його коріня иде з многоетнічної імперії [[Аттіла|Аттілы]], котра обсяговала дакулко ґруп, у його період называні „ґотами“, як и многоетнічный комплекс, котрый доміновав у арміях, за керованя котрыма ся Одоакер прославив у пузнішый період свого жывота. На основі сиї верзії ун маймало часточно ґерманського поводу. Ранні середньовічні жерела, наприклад Теофан, называли го [[Ґоты|ґотом]].<ref name=":0">Pohl 1986.</ref><ref>MacGeorge 2002, p.&nbsp;284.</ref> Так само и літописець Марцеллін Комес у 6.&nbsp;сторочу назвав го „корольом ґотув“ ({{Lang-la|Odoacer rex Gothorum}}).<ref>Marcellinus Comes, ''Chronicon'', s.&nbsp;a.&nbsp;476.</ref> Єдным из майважных жерел на йсю тему быв історик 6.&nbsp;стороча Йордан, котрый капчав Одоакра из дакулкома ґотськыма народами, котрі прийшли у середню часть Дунайського базена у епоху Аттілиної імперії, у тому числі из [[Скіры|скірами]], [[Герулы|герулами]] тай [[Руґії|руґіями]]. Йордан ищи го капчав из ''туркілінґами''&nbsp;— незнамым народом авадь дінастійов, котрі ся булше ни у якых независимых (т.&nbsp;є.&nbsp;не деривативных уд Йордановых робут) жерелах не споминавут. Они годні были быти [[Ґоты|ґотами]], [[Гуны|гунами]] вадь предками [[Турінґы|турінґув]]. У єдному абзаці „De origine actibusque Getarum“ Йордан описує Одоакра ги короля туркілінґув ({{Lang-la|Torcilingorum rex}}),<ref>Jordanes 1915, p.&nbsp;119 [XLVI.242].</ref> у другому пише, ож Італія была „потрясена тіранійов торкілінґув тай руґув“ при Одоакровому правліню.<ref>Jordanes 1915, p.&nbsp;135 [LVII.291].</ref> У своюй „Романі“ Йордан означує Одоакра предком руґіюв авадь челядника пуд имньом Роґ ({{Lang-la|Odoacer genere Rogus}}).<ref>Jordanes, ''Romana'' 344.</ref> Скіры тай герулы у час Одоакра ся знали як „ґотські народы“, у тому числови так їх называв історик Прокопій, котрый жыв у тот період.<ref>Castritius 2005.</ref> Обадва йсі народы гадано походили з дунайського реґіона, из напряма теперішньої території [[Україна|Украйины]], як и ґоты, гуны тай [[аланы]]. Руґії, котрі пушли з южного балтського берега, знавут ся з другых жерел за своє пост-Аттіловоє корольство на Дунайови. Сі ґрупы ся били на єднум боці из скірами у битці на Болії у рокови&nbsp;468, де побідили [[Остроґоты|остроґотув]], котрі были єднов из майдомінантных пост-Аттіловых ґруп. Рейнолдс и Лопез зазначувут, ож Аттіла мав уйка Роґа тай ож Йордан годен быв говорити за походжіня Одоакра уд того Роґа.<ref name=":1">Reynolds, Lopez 1946, p.&nbsp;44.</ref> По битві на Болії скіры, руґії тай герулы чинили булшину армії, котру Одоакер контроловав у Італії, а остроґоты пушли у восточноримські землі на Балканах. „Auctorium Havniense“ называт Одоакра корольом герулув.<ref name=":0" /> Многі історикы, наприклад Майкл Фрассетто, держат, ож Одоакер быв скірського походжіня позад фамілных зязкув из Едеком тай Гунулфом.<ref>Frassetto 2003, p. 275.</ref> [[File:Petersfriedhof-Kat-Martyrer.jpg|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Petersfriedhof-Kat-Martyrer.jpg|праворуч|міні|Меморіална табла 1521.&nbsp;року по латинськы, котра называт Одоакра ''Rex Rhutenorum'' (Петерсфрідгоф, Залцбурґ)]] === Меморіална табла у Петерсфрідгофі === Меморіална табла 1521.&nbsp;рока, найдена у катакомбах капелы сятого Максімуса у Петерсфрідгофі&nbsp;— поховалному місті Абатства сятого Петра у Залцбурґови (Австрія)&nbsp;— споминат Одоакра ги „короля рутенув“ ({{Lang-la|Rex Rhvtenorvm}}), котрый зайшов у Норік у&nbsp;рокови&nbsp;477. Позад дуже пузнього датованя (1521.&nbsp;рук) тай дакулкох анахроністичных елементув, обсяг таблы ся держит сугубо леґендов.<ref>{{Cite web |url=https://www.stift-stpeter.at/de/kloster/index.asp?dat=Friedhof-Katakomben |title=Friedhof und Katakomben im Stift St. Peter |website= |at=www.stift-stpeter.at }}</ref> Попри вто, табла стала популарным „жерелом“ про разні провбы закапчати Одоакра на давньоє келтськоє племня рутенув авадь на [[Славяне|славянськых]] [[Русины (чеперушка)|русинув]].<ref>Sotiroff 1974, p.&nbsp;93.</ref> Русинішта [[Павел Роберт Маґочій]] правит, ож на такі [[Теорія|теорії]] варта никати ги на „казкы креативных“ писателюв и нич булше.<ref>Magocsi 2015, pp.&nbsp;50–51.</ref> == Ник. щи == * [[Аларик I.]] * [[Варварські інвазії]] * [[Ґерманські народы]] == Жерела == * {{Cite book |last=Amory |first=Patrick |title=People and Identity in Ostrogothic Italy, 489–554 |url=https://archive.org/details/peopleidentityin0000amor |publisher=Cambridge University Press |year=1997 |isbn=978-0-51152-306-9 |location=Cambridge; New York |ref=Amory97}} * {{Cite book |last=Bernard |first=Jack F. |title=Up from Caesar: A Survey of the History of Italy from the Fall of the Roman Empire to the Collapse of Fascism |url=https://archive.org/details/isbn_9789997550910 |publisher=Doubleday & Co. |year=1970 |location=New York |oclc=806326076 |ref=Bernard70}} * {{Cite book |last=Bunson |first=Matthew |title=A Dictionary of the Roman Empire |url=https://archive.org/details/dictionaryofroma0000buns |publisher=Oxford University Press |year=1995 |isbn=978-0-19510-233-8 |location=Oxford and New York |ref=Bunson95}} * {{Cite book |last=Bury |first=J.B. |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/secondary/BURLAT/12*.html |title=History of the Later Roman Empire: From the Death of Theodosius I to the Death of Justinian |publisher=Macmillan |year=1923 |volume=I |location=New York |oclc=963903029 |ref=Bury23}} * {{Cite book |last=Bury |first=J.B. |title=History of the Later Roman Empire: From the Death of Theodosius I to the Death of Justinian |publisher=Dover Publications Inc. |year=1958 |volume=II |location=New York |oclc=62206973 |ref=Bury58}} *{{Cite encyclopedia |year=2005 |title=Skiren (Histrorisch) |encyclopedia=Reallexikon der Germanischen Altertumskunde |last=Castritius |first=Helmut |editor-last=Beck |editor-first=Heinrich |edition=2 |volume=28 |isbn=978-3-11-018207-1 |editor-first2=Dieter |editor-last2=Geuenich |editor-last3=Steuer |editor-first3=Heiko |ref=RdGA}} * {{Cite journal |last=Cameron |first=Alan |date=1988 |title=Flavius: a Nicety of Protocol |url=https://www.jstor.org/stable/41540754 |journal=Latomus |volume=47 |issue=1 |pages=26–33 |jstor=41540754 |ref=Cameron88}} * {{Cite journal |last=Clover |first=Frank M. |year=1999 |title=A Game of Bluff: The Fate of Sicily after A.D. 476 |journal=Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte |volume=48 |issue=1 |pages=235–244 |jstor=4436542 |ref=Clover99}} * {{Cite book |last=Davis |first=Raymond |title=Book of the Pontiffs (Liber Pontificalis) |publisher=Liverpool University Press |year=2001 |isbn=978-0-85323-545-3 |location=Liverpool |ref=Davis01}} * {{Cite book |last=Delbrück |first=Hans |title=The Barbarian Invasions |publisher=University of Nebraska Press |year=1990 |isbn=978-0-80329-200-0 |series=History of the Art of War |volume=II |location=Lincoln and London |ref=Delbruck90}} * {{Cite book |last=Ennodius |first=Magnus Felix |title=The Life of Saint Epiphanius |publisher=Catholic University Press |others=Translated, Edited, and Commentary by Genevieve Marie Cook |year=1942 |location=Washington DC |oclc=883796942 |ref=Ennodius42}} * {{Cite book |last=Elton |first=Hugh |title=The Roman Empire in Late Antiquity: A Political and Military History |url=https://archive.org/details/romanempireinlat0000elto |publisher=Cambridge University Press |year=2018 |isbn=978-1-10845-631-9 |location=Cambridge and New York |ref=Elton18}} * {{Cite book |last=Eugippius |title=The Life of Saint Severin |publisher=Catholic University Press |others=Translated by Ludwig Bieler |year=1965 |location=Washington DC |chapter=Commemoratorium Severinus |oclc=422145289 |ref=Eugippius65}} * {{Cite book |last=Frassetto |first=Michael |title=Encyclopedia of Barbarian Europe: Society in Transformation |url=https://archive.org/details/isbn_9791576072638 |publisher=ABC-CLIO |year=2003 |isbn=978-1-57607-263-9 |location=Santa Barbara, CA}} * {{Cite book |last=Gibbon |first=Edward |url=https://books.google.com/books?id=yvlYUpqe-JMC |title=The Decline and Fall of the Roman Empire |publisher=Wordsworth Editions |year=1998 |isbn=978-1-85326-499-3 |location=London |orig-year=1789}} * {{Cite book |last=Goldsworthy |first=Adrian |url=https://archive.org/details/howromefelldeath0000gold |title=How Rome Fell: Death of a Superpower |publisher=Yale University Press |year=2009 |isbn=978-0-30013-719-4 |location=New Haven and London |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Grant |first=Michael |title=From Rome to Byzantium: The Fifth Century AD |url=https://archive.org/details/fromrometobyzant0000gran |publisher=Routledge |year=1998 |isbn=978-1-13516-672-4 |location=London and New York}} * {{Cite book |last=Gregory of Tours |url=https://archive.org/details/historyoffranks00greg |title=The History of the Franks |publisher=Penguin Books |others=Translated by Lewis Thorpe |year=1974 |isbn=978-0-14044-295-3 |location=New York |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Halsall |first=Guy |title=Barbarian Migrations and the Roman West, 376–568 |url=https://archive.org/details/barbarianmigrati0000hals |publisher=Cambridge University Press |year=2007 |isbn=978-0-52143-543-7 |location=Cambridge and New York}} * {{Cite book |last=Heather |first=Peter |title=The Goths |url=https://archive.org/details/goths0000heat_c0r7 |publisher=Blackwell |year=1996 |isbn=978-0-63120-932-4 |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Heather |first=Peter |title=The Fall of the Roman Empire: A New History of Rome and the Barbarians |url=https://archive.org/details/fallofromanempir0000heat |publisher=Oxford University Press |year=2005 |isbn=978-0-19515-954-7 |location=Oxford and New York}} * {{Cite book |last=Heather |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=AB7qAgAAQBAJ |title=The Restoration of Rome: Barbarian Popes & Imperial Pretenders |date=2013 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-936851-8 |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Jensen |first=Erik |title=Barbarians in the Greek and Roman World |publisher=Hackett Publishing |year=2018 |isbn=978-1-62466-712-1 |location=Cambridge; Indianapolis}} * {{Cite book |last=Jones |first=A.H.M. |url=https://archive.org/details/laterromanempire01jone |title=The Later Roman Empire, 284–602: A Social, Economic, and Administrative Survey |publisher=Johns Hopkins University Press |year=1964 |isbn=0801832845 |volume=I |location=Baltimore, MD |chapter=The Fall of the Western Empire and the Barbarian Kingdoms}} * {{Cite book |last=Jordanes |url=https://archive.org/details/gothichistoryofj00jord |title=The Gothic History of Jordanes |publisher=Oxford University Press |others=Translated by Charles C. Mierow |year=1915 |location=London |oclc=463056290}} * {{Cite book |last=Kim |first=Hyun Jin |title=The Huns, Rome and the Birth of Europe |url=https://archive.org/details/hunsromebirthofe0000kimh |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |isbn=978-1-10700-906-6 |location=Cambridge; New York}} * {{Cite book |last=Lee |first=A.D. |title=From Rome to Byzantium AD 363 to 565: The Transformation of Ancient Rome |publisher=Edinburgh University Press |year=2013 |isbn=978-0-74862-790-5 |location=Edinburgh}} * {{Cite journal |last=Macbain |first=Bruce |year=1983 |title=Odovacer the Hun? |journal=Classical Philology |volume=78 |issue=1 |pages=323–327 |doi=10.1086/366807 |jstor=269961 |s2cid=162185151}} * {{Cite book |last=Magocsi |first=Paul R. |author-link=Павел Роберт Маґочій |url=https://books.google.com/books?id=Nzj2DAAAQBAJ |title=With Their Backs to the Mountains: A History of Carpathian Rus' and Carpatho-Rusyns |publisher=Central European University Press |year=2015 |isbn=978-6155053467 |location=Budapest and New York |ref=Magocsi15}} * {{Cite book |last=Martindale |first=J.R. |title=Prosopography of the Later Roman Empire |publisher=Cambridge University Press |year=1980 |isbn=0-521-20159-4 |volume=2 (A.D. 395–527) |location=London; New York |pages=791–793 |chapter=Odoacer |chapter-url=https://archive.org/details/prosopography-later-roman-empire/PLRE-II/page/791 |ref=Martindale80}} * {{Cite book |last=MacGeorge |first=Penny |url=https://books.google.com/books?id=vw-NAsihhekC |title=Late Roman Warlords |publisher=Oxford University Press |year=2002 |isbn=978-0-19-925244-2 |location=Oxford and New York}} * {{Cite book |last=Paul the Deacon |title=History of the Lombards |publisher=University of Pennsylvania Press |others=Translated by William Dudley Foulke |year=2003 |isbn=0-8122-1079-4 |location=Philadelphia}} *{{Cite encyclopedia |year=1986 |title=Edika |encyclopedia=Reallexikon der Germanischen Altertumskunde |last=Pohl|first=Walter |editor-last=Beck |editor-first=Heinrich |edition=2 |volume=6 |isbn=978-3-11-010468-4 |editor2-first=Dieter |editor2-last=Geuenich |editor3-first=Heiko |editor3-last=Steuer}} * {{Cite book |last=Pritsak |first=Omeljan |author-link=Омелян Прицак |url=http://projects.iq.harvard.edu/files/huri/files/vvi_n4_dec1982.pdf |title=The Hunnic Language of the Attila Clan |publisher=Harvard Ukrainian Research Institute |year=1982 |volume=IV |location=Cambridge, Massachusetts |issn=0363-5570 |access-date=6 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161213172602/http://projects.iq.harvard.edu/files/huri/files/vvi_n4_dec1982.pdf |archive-date=13 December 2016 |url-status=dead |issue=4|archivedate=13 December 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161213172602/http://projects.iq.harvard.edu/files/huri/files/vvi_n4_dec1982.pdf}} * {{Cite book |last=Prokopios |title=The Wars of Justinian |publisher=Hackett Publishing |others=Translated by H. B. Dewing |year=2014 |isbn=978-1-62466-172-3 |location=Indianapolis; Cambridge}} *{{Cite encyclopedia |year=2002 |title=Odowakar |encyclopedia=Reallexikon der Germanischen Altertumskunde |last=Reichert |first=Hermann |editor-last=Beck |editor-first=Heinrich |edition=2 |volume=28 |isbn=978-3-11-017272-0 |editor2-first=Dieter |editor2-last=Geuenich |editor3-first=Heiko |editor3-last=Steuer}} * {{Cite journal |last=Reynolds |first=Robert L. |last2=Lopez |first2=Robert S. |year=1946 |title=Odoacer: German or Hun? |url=https://archive.org/details/sim_american-historical-review_1946-10_52_1/page/36 |journal=The American Historical Review |volume=52 |issue=1 |pages=36–53 |doi=10.1086/ahr/52.1.36 |jstor=1845067}} * {{Cite journal |last=Shiels |first=Ian |date=2022 |title='Wulf and Eadwacer' Reloaded: John of Antioch and the Starving Wife of Odoacer |url=https://eprints.whiterose.ac.uk/195321/1/10.1515_ang-2022-0056.pdf |journal=Anglia: Journal of English Philology |volume=140 |issue=3–4 |pages=373–420 |doi=10.1515/ang-2022-0056 |s2cid=254294773}} * {{Cite book |last=Sotiroff |first=G. |title=The Assassination of Justinian's Personality |publisher=Lynn Publishing |year=1974 |oclc=906162550}} * {{cite book |last=Springer |first=Matthias |title=Die Sachsen |year=2004 |publisher=Kohlhammer Verlag |isbn=978-3-17-023227-3 |language=de|url=https://books.google.com/books?id=3op4DwAAQBAJ}} * {{Cite book |last=Thompson |first=E.A. |url=https://archive.org/details/romansbarbarians00thom |title=Romans and Barbarians: The Decline of the Western Empire |publisher=University of Wisconsin Press |year=1982 |isbn=0-299-08700-X |location=Madison |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Voyles |first=Joseph |title=Early Germanic Grammar: Pre-, Proto-, and Post-Germanic Languages |publisher=Academic Press |year=1992 |isbn=0-12-728270-X}} * {{Cite book |last=Wolfram |first=Herwig |title=History of the Goths |url=https://archive.org/details/historyofgoths0000wolf |publisher=University of California Press |year=1988 |isbn=0-520-05259-5 |location=Berkeley and Los Angeles}} * {{Cite book |last=Wolfram |first=Herwig |title=The Roman Empire and its Germanic Peoples |url=https://archive.org/details/romanempireitsge0000wolf |publisher=University of California Press |year=1997 |isbn=0-520-08511-6 |location=Berkeley and Los Angeles}} == Референції == <references /> n535afwbp6hn7aysenplyin5sc9z2ls Резолуція 0 22974 170072 170071 2026-09-21T14:53:14Z Flipdot 23893 170072 wikitext text/x-wiki {{Стыржень}} '''Резолу́ція''' ({{Lang-la|resolutio}} „рішеня“, від {{Lang|la|resolvere}} „рішити“) тото [[Документ (право)|документ]], що фіксує рішеня, постановліня. Майчасто резолуцію приймают на зборах, нарадах, зъїздах, конференціях; єї вміщают у конци [[Протокол (документы)|протоколу]] авадь пишут окремо і додают до нёго. Сим терміном ся може кликати ай письмовоє указаня керовника сповнителю про характер, форму тай термін исповненя документа. Елементами названого реквізіту є покуртана назва установы-діставача документа, реґістраційный індекс, [[дата]] (за потребы&nbsp;— [[година]] і [[минута]]), приход документа. Складує ся з такых елементів: * фамілія сповнителя; * дії; * термін на сповненя; * дата приятя резолуції; * підпис руководителя. [[Файл:17750324 Resolution - In Provincial Congress - John Hancock - The Virginia Gazette.jpg|міні|Резолуція Конґресу провінції Масачусетс від 24.&nbsp;марца 1775.&nbsp;рока, підписана Джоном Генкоком за пару тыжнїв до битв при Лексінґтоні тай Конкорді, призыват до переведеня колонії у „повный боронителный стан“. Резолуціям часто передуют пункты „Зачим…“<ref>''he Virginia Gazette''. Williamsburg, Virginia. April 21, 1775. p. 15.</ref>, котрі говорят про причины авадь обґрунтованя резолуції.]] Резолуція розміщає ся на площі реквізіту „адресат“ авадь на инакій свободній площі письма. == У корпораціях == У [[Корпорація|корпораціях]] письмовоє рішеня иппен на хосен у трафунку рады діректорів корпорації, котра звычаём мусит дати свій соглас на купованя авадь продаваня нерухомости корпораціёв. Сякоє рішеня, высвідченоє секретарём корпорації, ґарантує другій сторонї угоды, що продаж быв бизувно соглашеный. Инакі приклады включают рішеня про одобреня відкрытя банковых контів авадь соглас на выпуск акцій корпорації. == Никати тоже == * Порядок роботы * Тонкінська резолуція * [[Буджетна резолуція]] == Жерела == * https://web.archive.org/web/20111222032421/http://zakony.com.ua/lawbase.html?catid=8554 == Література == * Т.&nbsp;І.&nbsp;Шинкаренко. Резолюція // Українська дипломатична енциклопедія: У 2-х т./Редкол.:Л.&nbsp;В.&nbsp;Губерський (голова) та ін.&nbsp;— К.:Знання України, 2004&nbsp;— Т.2&nbsp;— 812с. ISBN 966-316-045-4 == Одкликаня == * [http://cyclop.com.ua/content/view/1292/58/1/7/#15613 Резолюція] // Юридична енциклопедія : [у 6 т.] / ред. кол.: Ю. С. Шемшученко (відп. ред.) [та ін.]. — К. : Українська енциклопедія ім. М. П. Бажана, 2003. — Т. 5 : П — С. — 736 с. — <nowiki>ISBN 966-7492-05-2</nowiki>. * Резолюція // Літературознавча енциклопедія : у 2 т. / авт.-уклад. Ю. І. Ковалів. — Київ : ВЦ «Академія», 2007. — М — Я. — С. 311. [[Катеґорія:Дїловодство]] [[Катеґорія:Статя написана верьховинськым діалектом]] 56gmuowgjbvv4kpjepph2tz8dhiairn 170073 170072 2026-09-21T14:53:49Z Flipdot 23893 170073 wikitext text/x-wiki {{Стыржень}} '''Резолу́ція''' ({{Lang-la|resolutio}} „рішеня“, від {{Lang|la|resolvere}} „рішити“) тото [[Документ (право)|документ]], що фіксує рішеня, постановліня. Майчасто резолуцію приймают на зборах, нарадах, зъїздах, конференціях; єї вміщают у конци [[Протокол (документы)|протоколу]] авадь пишут окремо і додают до нёго. Сим терміном ся може кликати ай письмовоє указаня керовника сповнителю про характер, форму тай термін исповненя документа. Елементами названого реквізіту є покуртана назва установы-діставача документа, реґістраційный індекс, [[дата]] (за потребы&nbsp;— [[година]] і [[минута]]), приход документа. Складує ся з такых елементів: * фамілія сповнителя; * дії; * термін на сповненя; * дата приятя резолуції; * підпис руководителя. [[Файл:17750324 Resolution - In Provincial Congress - John Hancock - The Virginia Gazette.jpg|міні|Резолуція Конґресу провінції Масачусетс від 24.&nbsp;марца 1775.&nbsp;рока, підписана Джоном Генкоком за пару тыжнїв до битв при Лексінґтоні тай Конкорді, призыват до переведеня колонії у „повный боронителный стан“. Резолуціям часто передуют пункты „Зачим…“<ref>''he Virginia Gazette''. Williamsburg, Virginia. April 21, 1775. p. 15.</ref>, котрі говорят про причины авадь обґрунтованя резолуції.]] Резолуція розміщає ся на площі реквізіту „адресат“ авадь на инакій свободній площі письма. == У корпораціях == У [[Корпорація|корпораціях]] письмовоє рішеня иппен на хосен у трафунку рады діректорів корпорації, котра звычаём мусит дати свій соглас на купованя авадь продаваня нерухомости корпораціёв. Сякоє рішеня, высвідченоє секретарём корпорації, ґарантує другій сторонї угоды, що продаж быв бизувно соглашеный. Инакі приклады включают рішеня про одобреня відкрытя банковых контів авадь соглас на выпуск акцій корпорації. == Жерела == * https://web.archive.org/web/20111222032421/http://zakony.com.ua/lawbase.html?catid=8554 == Література == * Т.&nbsp;І.&nbsp;Шинкаренко. Резолюція // Українська дипломатична енциклопедія: У 2-х т./Редкол.:Л.&nbsp;В.&nbsp;Губерський (голова) та ін.&nbsp;— К.:Знання України, 2004&nbsp;— Т.2&nbsp;— 812с. ISBN 966-316-045-4 == Одкликаня == * [http://cyclop.com.ua/content/view/1292/58/1/7/#15613 Резолюція] // Юридична енциклопедія : [у 6 т.] / ред. кол.: Ю. С. Шемшученко (відп. ред.) [та ін.]. — К. : Українська енциклопедія ім. М. П. Бажана, 2003. — Т. 5 : П — С. — 736 с. — <nowiki>ISBN 966-7492-05-2</nowiki>. * Резолюція // Літературознавча енциклопедія : у 2 т. / авт.-уклад. Ю. І. Ковалів. — Київ : ВЦ «Академія», 2007. — М — Я. — С. 311. [[Катеґорія:Дїловодство]] [[Катеґорія:Статя написана верьховинськым діалектом]] 606m5qawl7rg9wolzu3v4sgzuy8hrki Письмова система 0 23282 170114 168900 2026-09-22T06:27:02Z InternetArchiveBot 22034 Add 2 books for [[Вікіпедія:Перевірителность]] (20260922)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 170114 wikitext text/x-wiki [[Файл:WritingSystemsOfTheWorld_de.svg|посилання=https://cs.wikipedia.org/wiki/Soubor:WritingSystemsOfTheWorld_de.svg|міні|300x300пкс|Письмові системы у світі]] [[Файл:Writing_directions_of_the_world.svg|посилання=https://cs.wikipedia.org/wiki/Soubor:Writing_directions_of_the_world.svg|міні|300x300пкс|Письмові системы подля напряму писаня]] '''Письмо́ва систе́ма''' є спосуб записа языка з помочов стандартизованых ґрафічных знакув. Майдавньоє письмо ся появило у другуй половині 4.&nbsp;тысячроча до&nbsp;н.&nbsp;е. Письмові системы ся типово класифікувут подля того, як їх знакы ([[Ґрафема|ґрафемы]]) удносят ся ид єдиницям языка. Фонетичні письмові системы&nbsp;— наприклад [[Алфавіт|алфавіты]] тай [[Силабарій|силабарії]]&nbsp;— хоснувут ґрафемы, котрі удповідавут звукам у респективнуй говоренуй бесіді. Алфавіты хоснувут ґрафемы, котрі ся называвут [[Буква|буквы]], и обычно удповідавут говореным [[Фонема|фонемам]]. З правила алфавіты ся ділят на три филі: чисті алфавіты хоснувут буквы и на согласні (консонанты), и на гласні звукы; абжады хоснувут лиш буквы, котрі репрезентувут согласні звукы; а абуґіды хоснувут буквы на представленя пар согласных–гласных. Силабарії хоснувут ґрафемы, котрі ся кличут силабоґрамы&nbsp;— они репрезентувут цілі [[Склад (лінґвістика)|склады]] авадь [[Мора (языкознавство)|моры]]. Лоґоґрафічні (вадь морфоґрафічні) письмові системы мавут ґрафемы на репрезентацію єдиниць значіня у языкови, наприклад [[Слово|слув]] авадь [[Морфема (языкознавство)|морфем]]. Алфавіты типово хоснувут менше ги 100&nbsp;разных знакув, а силабарії тай лоґоґрафії годні респективно хосновати стувкы тай тысячі знакув. == Історія == Письмові системы ся появляли з протописьма, айбо історично булшина протописьмовых систем не розвила ся у письмові системы. Протописьмові системы часто хосновали мнемонічні знакы вадь мали ідеоґрафічну основу, т.&nbsp;є.&nbsp;хосновали знакы, котрі прямо репрезентовали даяку ідею вадь понятя. Їм хыбіла можность повнустю передавати языкы. Наприклад: * знакы з Чаху (дас 7.&nbsp;тысячроча до&nbsp;н.&nbsp;е.&nbsp;), урізані на панцырьох корытниць, найдені у 24&nbsp;неолітичных гробах у Чаху, Сіверный Китай.<ref>Houston (2004), pp.&nbsp;245–246.</ref> * знакы з Вінчі (дас 6–5.&nbsp;тысячроча до&nbsp;н.&nbsp;е.), найдені на артефактах културы Вінча у централнуй и юговосточнуй Европі.<ref>Condorelli (2022), pp.&nbsp;20–21; Daniels (2018), p.&nbsp;148.</ref> * гарапськоє письмо (вадь письмо долины Інд; дас 2600–2000 до&nbsp;н.&nbsp;е.), найденоє на вшылиякых артефактах, выробленых індськов цивілізаційов на Індійському субконтіненті.<ref>Sproat (2010), p.&nbsp;110.</ref> * [[Кіпу]] (15.&nbsp;стороча н.&nbsp;е.), система сплетеных в узлы мотузув, котрі ся хосновали ги мнемонічна серсама у Інкськуй імперії у Южнуй Америці.<ref>Coulmas (2002), p.&nbsp;20.</ref> [[Файл:Comparative evolution of Cuneiform, Egyptian, and Chinese characters.svg|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Comparative evolution of Cuneiform, Egyptian, and Chinese characters.svg|міні|Діаґрама порувняня абстракції у піктоґрафії межиріцького клинописа, еґіпетськых гієроґліфув тай китайськых знакув.&nbsp;— из публікації 1870.&nbsp;рока авторства французького еґіптолоґа Ґастона Маспера.<ref>{{Cite book|last=Maspero|first=Gaston|url=http://archive.org/details/recueildetravaux27masp/page/244/mode/2up|title=Recueil de travaux relatifs à la philologie et à l'archéologie égyptiennes et assyriennes|publisher=Librairie Honoré Champion|year=1870|page=243|language=fr}}</ref>]]Письмо ся незалежно унаходило много раз бігом людської історії, першый раз появлявучи ся межи 3400.&nbsp;тай 3200.&nbsp;роками до&nbsp;н.&nbsp;е.&nbsp;у виді [[Клинопис|клинописа]], системы, котров ся на зачаткови записовав [[шумерськый язык]] у южнуй [[Мезопотамія|Мезопотамії]] (Межирічови); пак його адаптовали пуд запис акадської бесіды, кой єї носителі ся розселили по реґіонови.<ref>Krispijn (2012), p.&nbsp;184.</ref> За унайденьом клинописа хронолоґічно йшли еґіпетські гієроґліфы; вцілови є научный консенсус, ож сі дві письмові системы ся появили незалежно єдна уд другої&nbsp;— обідві они ся розвили з протописьмовых систем, майстарі послідовні тексты котрых ся датувут дас 2600.&nbsp;роками до&nbsp;н.&nbsp;е. Китайські знакы ся появили самостуйно у долині [[Хуанхе]] (Жовтої рікы) дас у 1200.&nbsp;роках до&nbsp;н.&nbsp;е. Не є доказув контакта межи Китайом тай ґрамотныма народами Близкого Востока, а межиріцькый и китайськый пудходы д репрезентації звукув и значінь ся дуже читаво розличавут.<ref>Bagley (2004), p.&nbsp;190.</ref><ref>Boltz (1999), p.&nbsp;108.</ref><ref>Keightley (1983), pp.&nbsp;415–416.</ref> Мезоамерицькі письмові системы, у тум числі олмецькоє письмо и письмо мая тоже ся розвивали незалежно.<ref>Gnanadesikan (2023), p.&nbsp;36. </ref> Из розвойом письма май сучасні верзії письмовых систем ся удкапчовали уд того прямого зязка межи ґрафемами тай ідеями. Тото ся ставало через [[Ребус|ребусовый]] принцип: знак ся брав и на означованя даякого другого слова, котроє в уговорі звучало похожо на слово, ідею котрого знак зачатково репрезентовав. Сесе позволило словам без конкретных візуалізацій першый раз быти поданыма у виді сімболув; поступовоє удходжіня уд ідеоґрафії ид системам письма, валовшным повноцінно передавати язык, ишло цілі стороча и потребовало свідомої аналізы даякого языка тыма, ко пробовав го записовати.<ref>Robertson (2004), pp.&nbsp;21–24.</ref> Алфавітноє письмо походит уд май ранньых морфоґрафічных письмен, и першый раз ся появило до 2000.&nbsp;року до&nbsp;н.&nbsp;е.&nbsp;про писаня семітського языка, говореного на Сінайськум пувострові. Булшина світовых алфавітув авадь прямо походят уд сього протосінайського письма, вадь были ним напряму іншпіровані. Межи його потомками сут фінікійськый алфавіт (1050 до&nbsp;н.&nbsp;е.) тай його дериватив, грецькый алфавіт (800 до&nbsp;н.&nbsp;е.).<ref>Fischer (2001), p.&nbsp;84–86.</ref><ref>Millard (1986), p.&nbsp;396.</ref> [[Латиньскый алфавіт|Латинськый алфавіт]] (латиниця), котрый пушов уд грецького, є майчастым письмом, хоснованым письмовыма системами. == Русинськый язык == Днешньый [[Русиньскый язык|русинськый язык]] хоснує два письма: [[кириличный алфавіт]] (кирилицю) и [[Латиньскый алфавіт|латинськый]] (латиницю). Усі варіації русинського языка мавут кириличні варіанты запису; поєдні варіації мавут офіціалні латинські еквіваленты, як наприклад [[Пряшів|пряшовські]] русины у [[Словеньско|Словакії]]. Латиниця ся головно хоснує русинами, жыючыми у тых крайинах, де [[Урядный язык|офіціалный язык]] пише ся латинков, т.&nbsp;є.&nbsp;на [[Словеньско|Словаках]], на [[Чеська републіка|Чехах]] и у [[Польско|Польщи]]&nbsp;— и удповідно латинськый запис язык варіює ся подля ортоґрафії офіціалного языка респективної державы; наприклад, русины у Чехії и Словакії хоснувут похожый на словацькый алфавіт на латиничный запис русинського, а [[лемкы]], жыючі у Польщи&nbsp;— полськый алфавіт. Окрем того, латиницю пораз сохтувут хосновати [[Руснаци у Сербиї|паннонські (бачванські)]] руснакы, и она є головно закладена на сербськогорватськуй латиничнуй ортоґрафії. {{Clear}} == Референції == <references /> == Жерела == {{Refbegin|30em}} * {{Cite book |last=Boltz |first=William G. |title=The Cambridge History of Ancient China: From the Origins of Civilization to 221 BC |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=978-0-521-47030-8 |editor-last=Loewe |editor-first=Michael |editor-link=Michael Loewe |chapter=Language and writing |editor-last2=Shaughnessy |editor-first2=Edward L. |editor-link2=Edward L. Shaughnessy |chapter-url=https://books.google.com/books?id=cHA7Ey0-pbEC&q=The+Origin+and+Early+Development+of+the+Chinese+Writing+System.&pg=PA108}} * {{Cite book |last=Bußmann |first=Hadumod |title=Routledge Dictionary of Language and Linguistics |publisher=Routledge |year=1998 |isbn=978-0-203-98005-7}} * {{Cite book |title=The First Writing: Script Invention as History and Process |publisher=Cambridge University Press |year=2004 |isbn=978-0-521-83861-0 |editor-last=Houston |editor-first=Stephen }} ** Bagley, Robert. "Anyang writing and the origin of the Chinese writing system". In Houston (2004), pp. 190–249. ** Robertson, John S. "The possibility and actuality of writing". In Houston (2004), pp. 16–38. * {{Cite book |last=Condorelli |first=Marco |title=Introducing Historical Orthography |publisher=Cambridge University Press |year=2022 |isbn=978-1-00-910073-1}} * {{Cite book |title=The Cambridge Handbook of Historical Orthography |publisher=Cambridge University Press |year=2023 |isbn=978-1-108-48731-3 |editor-last=Condorelli |editor-first=Marco |editor-mask=3 |series=Cambridge Handbooks in Language and Linguistics |editor-last2=Rutkowska |editor-first2=Hanna}} ** Barbarić, Vuk-Tadija. "Grapholinguistics". In Condorelli, Rutkowska (2023), pp. 118–137. ** Gnanadesikan, Amalia E. "Classifying and comparing early writing systems". In Condorelli, Rutkowska (2023), pp. 29–49. |in1=Condorelli |in2=Rutkowska |c= |pages=29–49}} ** Hartmann, Stefan; Szczepaniak, Renata. "Elements of writing systems". In Condorelli, Rutkowska (2023), pp. 50–72. ** Joyce, Terry. "Typologies of writing systems". In Condorelli, Rutkowska (2023), pp. 138–160. ** Rutkowska, Hanna. "Theoretical approaches to understanding writing systems". In Condorelli, Rutkowska (2023), pp. 95–117. ** Tamošiūnaitė, Aurelija. "Orthographic conventionality". In Condorelli, Rutkowska (2023), pp. 74–94. * {{Cite encyclopedia |year=2002 |title=Language and Writing Systems |encyclopedia=An Encyclopedia of Language |publisher=Routledge |url=https://books.google.com/books?id=1PbO7NveuRgC&pg=RA7-PT21 |last=Collinge |first=N. E. |isbn=978-1-134-97716-1}} * {{Cite book |last=Coulmas |first=Florian |title=The Writing Systems of the World |url=https://archive.org/details/writingsystemsof0000coul |publisher=Blackwell |year=1991 |isbn=978-0-631-18028-9 |orig-date=1989}} * {{Cite book |last=Coulmas |first=Florian |title=The Blackwell Encyclopedia of Writing Systems |publisher=Blackwell |year=2002 |isbn=978-0-631-19446-0 |edition=Repr. |ref={{sfnref|Coulmas|1996}} |author-mask=3 |orig-date=1996}} * {{Cite book |last=Coulmas |first=Florian |title=Writing Systems: An Introduction to Their Linguistic Analysis |url=https://archive.org/details/writingsystemsin0000coul |publisher=Cambridge University Press |year=2002 |isbn=978-0-521-78217-3 |series=Cambridge Textbooks in Linguistics |author-mask=3}} * {{Cite book |last=Crystal |first=David |title=A Dictionary of Linguistics and Phonetics |publisher=Blackwell |year=2008 |isbn=978-1-4051-5296-9 |edition=6th |series=The Language Library}} * {{Cite book |title=The World's Writing Systems |url=https://archive.org/details/isbn_9780195079937 |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=978-0-19-507993-7 |editor-last=Daniels |editor-first=Peter T. |editor-last2=Bright |editor-first2=William }} * {{Cite book |last=Daniels |first=Peter T. |title=The Oxford Handbook of the History of Linguistics |url=https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_l6r3 |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=978-0-19-958584-7 |editor-last=Allan |editor-first=Keith |pages=[https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_l6r3/page/53 53]–70 |chapter=The history of writing as a history of linguistics |author-mask=3}} * {{Cite book |last=Daniels |first=Peter T. |title=An Exploration of Writing |publisher=Equinox |year=2018 |isbn=978-1-78179-528-6 |author-mask=3}} * {{Cite journal |last=de Kovel |first=Carolien G. F. |last2=Carrión-Castillo |first2=Amaia |last3=Francks |first3=Clyde |year=2019 |title=A large-scale population study of early life factors influencing left-handedness |journal=Scientific Reports |volume=9 |issue=1 |page=584 |bibcode=2019NatSR...9..584D |doi=10.1038/s41598-018-37423-8 |issn=2045-2322 |pmc=6345846 |pmid=30679750}} * {{Cite book |last=DeFrancis |first=John |title=Visible Speech: The Diverse Oneness of Writing Systems |url=https://archive.org/details/visiblespeechdiv0000defr |publisher=University of Hawaiʻi Press |year=1989 |isbn=978-0-8248-1207-2}} * {{Cite book |last=DeFrancis |first=John |title=The Chinese Language: Fact and Fantasy |publisher=University of Hawaiʻi Press |year=1990 |isbn=978-0-8248-1068-9 |author-mask=3 |orig-year=1986}} * {{Cite book |last=Diringer |first=David |title=Writing: Ancient Peoples And Places |url=https://archive.org/details/writingancientpe0000davi_y6c7 |publisher=Frederick A. Praeger |year=1962 |oclc=2824973}} * {{Cite journal |last=Dobbs-Allsopp |first=F. W. |year=2023 |title=On Hieratic and the Direction of Alphabetic Writing |url=https://janes.scholasticahq.com/article/75247-on-hieratic-and-the-direction-of-alphabetic-writing/attachment/159076.pdf |journal=Journal of the Ancient Near Eastern Society |volume=36 |issue=1 |pages=28–47}} * {{Cite book |last=Fischer |first=Steven Roger |title=A History of Writing |url=https://archive.org/details/historyofwriting0000fisc |publisher=Reaktion |year=2001 |isbn=978-1-86189-101-3 |series=Globalities}} * {{Cite book |last=Gnanadesikan |first=Amalia E. |title=The Writing Revolution: Cuneiform to the Internet |url=https://archive.org/details/writingrevolutio0000gnan |publisher=John Wiley & Sons |year=2009 |isbn=978-1-4051-5406-2 |series=The Language Library}} * {{Cite journal |last=Gnanadesikan |first=Amalia E. |year=2017 |title=Towards a typology of phonemic scripts |journal=Writing Systems Research |volume=9 |issue=1 |pages=14–35 |doi=10.1080/17586801.2017.1308239 |issn=1758-6801 |author-mask=3}} * {{Cite book |last=Haarmann |first=Harald |title=Geschichte der Schrift |publisher=C. H. Beck |year=2004 |isbn=978-3-406-47998-4 |edition=2nd |orig-date=2002 |language=de |trans-title=History of Writing}} * {{Cite book |last=Hannas |first=William C. |title=Asia's Orthographic Dilemma |url=https://archive.org/details/asiasorthographi0000hann_o2q7 |publisher=University of Hawaiʻi Press |year=1997 |isbn=978-0-8248-1842-5}} * {{Cite book |last=Harris |first=Roy |title=Signs of Writing |url=https://archive.org/details/signsofwriting0000harr |publisher=Routledge |year=1995 |isbn=0-415-10088-7}} * {{Cite book |last=Keightley |first=David N. |title=The Origins of Chinese Civilization |publisher=University of California Press |year=1983 |isbn=978-0-520-04229-2}} * {{Cite book |title=Analyses of Script: Properties of Characters and Writing Systems |publisher=Mouton de Gruyter |year=2008 |isbn=978-3-11-019641-2 |editor-last=Köhler |editor-first=Reinhard |series=Quantitative Linguistics |volume=63 |editor-last2=Altmann |editor-first2=Gabriel |editor-last3=Fan |editor-first3=Fengxiang}} * {{Cite book |last=Meletis |first=Dimitrios |title=The Nature of Writing: A Theory of Grapholinguistics |publisher=Fluxus |year=2020 |isbn=978-2-9570549-2-3 |series=Grapholinguistics and Its Applications |volume=3 |doi=10.36824/2020-meletis |issn=2681-8566 |doi-access=free}} * {{Cite book |last=Meletis |first=Dimitrios |title=Writing Systems and Their Use: An Overview of Grapholinguistics |last2=Dürscheid |first2=Christa |publisher=De Gruyter Mouton |year=2022 |isbn=978-3-11-075777-4 |series=Trends in Linguistics |volume=369 |author-mask=3}} * {{Cite journal |last=Millard |first=A. R. |year=1986 |title=The Infancy of the Alphabet |journal=World Archaeology |volume=17 |issue=3 |pages=390–398 |doi=10.1080/00438243.1986.9979978}} * {{Cite journal |last=Morford |first=Jill P. |last2=Wilkinson |first2=Erin |last3=Villwock |first3=Agnes |last4=Piñar |first4=Pilar |last5=Kroll |first5=Judith F. |year=2011 |title=When deaf signers read English: Do written words activate their sign translations? |journal=Cognition |volume=118 |issue=2 |pages=286–292 |doi=10.1016/j.cognition.2010.11.006 |pmc=3034361 |pmid=21145047 |doi-access=free}} * {{Cite book |last=Ottenheimer |first=Harriet Joseph |title=The Anthropology of Language: An Introduction to Linguistic Anthropology |url=https://archive.org/details/anthropologyofla0000otte_j6o4 |publisher=Cengage |year=2012 |isbn=978-1-133-70909-1}} * {{Cite journal |last=Papadatou-Pastou |first=Marietta |last2=Ntolka |first2=Eleni |last3=Schmitz |first3=Judith |last4=Martin |first4=Maryanne |last5=Munafò |first5=Marcus R. |last6=Ocklenburg |first6=Sebastian |last7=Paracchini |first7=Silvia |year=2020 |title=Human handedness: A meta-analysis |journal=Psychological Bulletin |volume=146 |issue=6 |pages=481–524 |doi=10.1037/bul0000229 |issn=1939-1455 |pmid=32237881 |s2cid=214768754 |hdl-access=free |hdl=10023/19889}} * {{Cite book |last=Powell |first=Barry B. |title=Writing: Theory and History of the Technology of Civilization |url=https://archive.org/details/writingtheoryhis0000powe |publisher=Wiley-Blackwell |year=2012 |isbn=978-1-118-25532-2 |ref={{sfnref|Powell|2009}} |orig-date=2009}} * {{Cite journal |last=Primus |first=Beatrice |year=2003 |title=Zum Silbenbegriff in der Schrift-, Laut- und Gebärdensprache—Versuch einer mediumübergreifenden Fundierung |trans-title=On the concept of syllables in written, spoken and sign language—an attempt to provide a cross-medium foundation |journal=Zeitschrift für Sprachwissenschaft |language=de |volume=22 |issue=1 |pages=3–55 |doi=10.1515/zfsw.2003.22.1.3 |issn=1613-3706}} * {{Cite journal |last=Primus |first=Beatrice |author-mask=3 |year=2004 |title=A featural analysis of the Modern Roman Alphabet |url=http://idsl1.phil-fak.uni-koeln.de/fileadmin/IDSLI/dozentenseiten/artikel_primus/Primus_Featural_Analysis_2004.pdf |url-status=dead |journal=Written Language and Literacy |publisher=John Benjamins |volume=7 |issue=2 |pages=235–274 |doi=10.1075/wll.7.2.06pri |issn=1387-6732 |eissn=1570-6001 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010183819/http://idsl1.phil-fak.uni-koeln.de/fileadmin/IDSLI/dozentenseiten/artikel_primus/Primus_Featural_Analysis_2004.pdf |archive-date=10 October 2017}} * {{Cite book |last=Rogers |first=Henry |title=Writing Systems: A Linguistic Approach |url=https://archive.org/details/writingsystemsli0000roge |publisher=Blackwell |year=2005 |isbn=978-0-631-23463-0 |series=Blackwell Textbooks in Linguistics}} * {{Cite book |last=Sampson |first=Geoffrey |title=Writing Systems: A Linguistic Introduction |url=https://archive.org/details/writingsystemsli0000samp |publisher=Stanford University Press |year=1985 |isbn=978-0-8047-1254-5}} * {{Cite book |last=Sampson |first=Geoffrey |title=The Routledge Handbook of Linguistics |publisher=Routledge |year=2016 |isbn=978-0-415-83257-1 |editor-last=Allan |editor-first=Keith |pages=47–61 |chapter=Writing systems: methods for recording language |author-mask=3}} * {{Cite book |last=Schmandt-Besserat |first=Denise |title=How Writing Came About |url=https://archive.org/details/howwritingcameab0000schm |publisher=University of Texas Press |year=1996 |isbn=978-0-292-77704-0 |ref={{sfnref|Schmandt-Besserat|1992}} |orig-year=1992}} * {{Cite book |last=Sproat |first=Richard |title=Language, Technology, and Society |publisher=Oxford University Press |year=2010 |isbn=978-0-19-954938-2}} * {{Cite book |editor-last=Steele |editor-first=Philippa M. |title=Understanding Relations Between Scripts: The Aegean Writing Systems |volume=I |publisher=Oxbow |year=2017 |isbn=978-1-78570-644-8}} * {{Cite book |title=Writing Around the Ancient Mediterranean: Practices and Adaptations |publisher=Oxbow |year=2022 |isbn=978-1-78925-850-9 |editor-last=Steele |editor-first=Philippa M. |editor-mask=3 |series=Contexts Of and Relations Between Early Writing Systems |volume=6 |page=232 |editor-last2=Boyes |editor-first2=Philip J.}} * {{Cite book |title=Vernacular Literacy: A Re-Evaluation |publisher=Oxford University Press |year=1997 |isbn=978-0-19-823635-1 |editor-last=Tabouret-Keller |editor-first=Andrée |series=Oxford Studies in Anthropological Linguistics |volume=13 |editor-last2=Le Page |editor-first2=Robert B. |editor-last3=Gardner-Chloros |editor-first3=Penelope |editor-last4=Varro |editor-first4=Gabrielle}} ** Baker, Philip. "Developing ways of writing vernaculars: problems and solutions in a historical perspective". In Tabouret-Keller et al. (1997), pp.&nbsp;93–141. * {{Cite book |title=Scripts and Literacy: Reading and Learning to Read Alphabets, Syllabaries and Characters |publisher=Springer |year=1995 |isbn=978-94-010-4506-3 |editor-last=Taylor |editor-first=Insup |series=Neuropsychology and Cognition |volume=7 |editor-last2=Olson |editor-first2=David R.}} ** Scholes, Robert J. "Orthography, vision, and phonemic awareness". In Taylor, Olson (1995), pp. 359–374. * {{Cite book |title=The Idea of Writing: Writing Across Borders |publisher=Brill |year=2012 |isbn=978-90-04-21545-0 |editor-last=Voogt |editor-first=Alexander J. de |editor-last2=Quack |editor-first2=Joachim Friedrich}} ** Krispijn, Theo J. H. "Writing Semitic with cuneiform script. The interaction of Sumerian and Akkadian orthography in the second half of the third millennium BC". In Voogt, Quack (2012), pp. 181–218. * {{Cite book |last=Woods |first=Christopher |title=Visible Language: Inventions of Writing in the Ancient Middle East and Beyond |last2=Emberling |first2=Geoff |last3=Teeter |first3=Emily |publisher=Oriental Institute, University of Chicago |year=2010 |isbn=978-1-885923-76-9 |series=Oriental Institute Museum Publications}} {{Refend}} bheatcjy088p3zano7jy66ioil9ufwo Баклава 0 23894 170119 168670 2026-09-22T06:30:33Z InternetArchiveBot 22034 Add 2 books for [[Вікіпедія:Перевірителность]] (20260922)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 170119 wikitext text/x-wiki {{Не поплетьте|Балаклава}} {{Інфобокс|title=Баклава|image=[[Файл:Baklava(1).png|250px]]|caption=Фісташкова баклава из [[Ґазіантеп]]а, [[Турція]]|label1=Подає ся на|data1=десерт|label2=Головні інґредієнты|data2=[[Філо]], оріхы, сіруп ([[мнюд]] вадь [[цукор]])}} '''Баклава́''' ци '''пахлава́''' ({{Lang-tr|baklava}}) є [[десерт]] из кіста [[філо]], котрый ся з правила наповнят молотыми оріхами тай пудсоложує ся [[Мнюд|медом]], [[Цукор|цукром]] авадь сірупом. Баклава популарна у кухнях народув западної [[Азія|Азії]], юговосточної [[Европа|Европы]], централної Азії тай сіверної [[Африка|Африкы]]. == Етимолоґія == Майстароє хоснованя слова ''баклава'' (осм. тур.{{Lang|ota|باقلاوه}}) на письмі ся фіксує у поемі 15.&nbsp;стороча авторства турецького поета Кайґусуза Абдала.<ref>{{Cite book|last=Işın|first=Priscilla Mary|title=Sherbet and Spice: The Complete Story of Turkish Sweets and Desserts|url=https://archive.org/details/sherbetspicecomp0000isnp|publisher=I.B. Tauris|year=2013|isbn=978-1848858985|pages=[https://archive.org/details/sherbetspicecomp0000isnp/page/32 32]}}</ref> Історик Пол&nbsp;Д.&nbsp;Бюел припустив, ож ''baklava'' годно походити уд [[Монґольскый язык|монґолського]] пня ''{{lang|mn|baγla-}}'' „язати, завертати, намітовати на ворох“ тай [[Турецькый язык|турецького]] часослувного закунченя ''-v'';<ref name="Buell2">Paul D. Buell, "Mongol Empire and Turkicization: The Evidence of Food and Foodways", p.&nbsp;200''ff'', in Amitai-Preiss, 1999.</ref> при тум ''{{lang|mn|baγla-}}'' у монґолськый позыченоє из турецького.<ref>{{cite book |last=Sukhbaatar |first=O. |url=http://altaica.narod.ru/LIBRARY/e_sukheb.htm |title=A Dictionary of Foreign Words in Mongolian |publisher=Mongolian Academy of Sciences, Institute of Language and Literature |year=1997 |location=Ulaanbaatar |page=25 |language=mn |format=PDF |oclc=46685208 |access-date=2008-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060925074540/http://altaica.narod.ru/LIBRARY/e_sukheb.htm |archive-date=2006-09-25 |url-status=dead}}</ref> Лексикоґраф Севан Нішанян держит майстарыма зафіксованыма формами слова {{Lang|tr|''baklağı''}} тай {{Lang|tr|''baklağu''}} и дає їм прототурецькоє походжіня.<ref>Nişanyan, Sevan (2009) (in Turkish). Sözlerin Soyağacı - Çağdaş Türkçenin Etimolojik Sözlüğü [Words' Family Tree - An Etymological Dictionary of Contemporary Turkish]. İstanbul. http://nisanyansozluk.com/?k=baklava {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110714184508/http://nisanyansozluk.com/?k=baklava|date=2011-07-14}}</ref> Щи єдна форма фіксує ся у [[Перьскый язык|перському]]&nbsp;— {{lang|fa|باقلبا}} (''{{lang|fa-Latn|bāqlabā}}'').<ref>{{cite web |title=Dehkhoda Persian Dictionary, باقلبا |url=http://www.loghatnaameh.com/dehkhodaworddetail-e134b0f538ae4d14b9c367f1c7ee1ab4-fa.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111003184850/http://www.loghatnaameh.com/dehkhodaworddetail-e134b0f538ae4d14b9c367f1c7ee1ab4-fa.html |archive-date=2011-10-03 |access-date=2012-04-22 |website=Loghatnaameh.com }}</ref> Хоть суфікс ''-vā'' годен указовати на перськоє походжіня слова,<ref name="Batmanglij, Najmieh 2007, page 1562">Batmanglij, Najmieh, ''A Taste of Persia: An Introduction to Persian Cooking'', I.B.Tauris, 2007, {{ISBN|1-84511-437-X}}, 9781845114374; page 156.</ref><ref>{{cite web |title=Dehkhoda Persian Dictionary, باقلبا |url=http://www.loghatnaameh.com/dehkhodaworddetail-e134b0f538ae4d14b9c367f1c7ee1ab4-fa.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111003184850/http://www.loghatnaameh.com/dehkhodaworddetail-e134b0f538ae4d14b9c367f1c7ee1ab4-fa.html |archive-date=2011-10-03 |access-date=2012-04-22 |website=Loghatnaameh.com }}</ref> ''baqla-'' не з перського тай не має встановленого походжіня.<ref>"a derivation from ''balg'', a common dialect form of ''barg'' "leaf", or from Ar. ''baql'' "herb" is unlikely", W. Eilers, ''Encyclopædia Iranica'', ''s.v.'' [http://www.iranicaonline.org/articles/baqlava-or-baqlava- 'bāqlavā'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111228150904/http://www.iranicaonline.org/articles/baqlava-or-baqlava-|date=2011-12-28}}</ref> Лінґвішта Тунчер Ґіленсой пише, ож ''baklava'' йде уд прототурецького {{lang|tr|''bakl-ı''}} „кормити“, ид котрому ся додали суфіксы {{lang|tr|''-la-ğı''}}: {{lang|tr|''bakılağı''}} → {{lang|tr|''bakılavı''}} → {{lang|tr|''baklava''}}.<ref>{{Cite book |last=Gülensoy |first=Tuncer |title=Türkiye Türkcesindeki Türkçe Sözcüklerin Köken Bilgisi Sözlüğü - I |publisher=Türk Dil Kurumu |year=2007 |isbn=978-9751619709 |location=Turkey |pages=106}}</ref> [[Арабскый язык|Арабська]] назывка {{lang|ar|بقلاوة}} (''{{lang|ar-Latn|baqlāwa}}'') походит из турецького языка.<ref name="Lambraki, p. 248-249">Akın and Lambraki, ''Turkish and Greek Cuisine / {{lang|tr|Türk ve Yunan Mutfağı}}'' p. 248-249, {{ISBN|975-458-484-2}}</ref> == Історія == Три основні теорії походжіня баклавы тото: уд грецького слоєного десерта плаценты (рецепта, вдухновленого перськым кістом);<ref name="faas">[{{Google books|plainurl=yes|id=YXGlAr17oekC}} Patrick Faas (2003). ''Around the Roman Table: Food and Feasting in Ancient Rome''. Chicago: University of Chicago Press. p.&nbsp;185f.]</ref> уд середньовічного арабського тай перського мигдальового десерта лавзінаджа;<ref name=":1">{{Cite book|last=Nasrallah|first=Nawal|title=The Oxford Companion to Sugar and Sweets|url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_t7v7|publisher=Oxford University Press|year=2015|isbn=978-0-19-931361-7|editor-last=Goldstein|editor-first=Darra|location=|page=[https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_t7v7/page/395 395]|language=en}}</ref><ref name="marks">{{cite book|last=Marks|first=Gil|date=2010|title=Encyclopedia of Jewish Food|url={{Google books |plainurl=yes |id=gFK_yx7Ps7cC |page=151 }}|publisher=Houghton Mifflin Harcourt|page=151|isbn=978-0470391303}}</ref> уд централноазійської тюркської традіції чинити слоєный хліб.<ref name="perry">Perry, Charles. "The Taste for Layered Bread among the Nomadic Turks and the Central Asian Origins of Baklava", in ''A Taste of Thyme: Culinary Cultures of the Middle East'' (ed. Sami Zubaida, Richard Tapper), 1994. {{ISBN|1-86064-603-4}}, page 87</ref> Сут ай пропозиції, ож баклава походит из асірійської кухні, подля котрых асірійці чинили такый десерт у 8.&nbsp;сторочови&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.<ref>{{cite journal|url=https://www.researchgate.net/publication/324107511|title=Past, present and tomorrow of baklava|first1=Ayşenur|last1=Akkaya|first2=Banu|last2=Koc|journal=International Rural Tourism and Development Journal|volume=1|issue=1|pages=47–50|year=2017|access-date=2021-05-01|archive-date=2022-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20220430004620/https://www.researchgate.net/publication/324107511_Past_Present_and_Tomorrow_of_Baklava|url-status=live}}</ref> Баклава мало подабат на старогрецькі десерты ''ґастріс'' ({{Lang-el|γάστρις}}),<ref>[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dga%2Fstris γάστρις] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225070801/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dga%2Fstris |date=2021-02-25 }}, Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref> ''копте сесаміс'' ({{Lang-el|κοπτὴ σησαμίς}}) тай ''коптон'' ({{Lang-el|κοπτόν}}), за котрі ся споминат у 14.&nbsp;книзі „Трапезы філозофув“ ({{Lang-el|Δειπνοσοφισταί, ''Deipnosophistaí''}}).<ref>[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dkopto%2Fs κοπτός] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224142408/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dkopto%2Fs |date=2021-02-24 }}, Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref><ref>{{lang|el-Latn|Deipnosophists}} '''14''':647, discussed by Charles Perry, "The Taste for Layered Bread among the Nomadic Turks and the Central Asian Origins of Baklava", in ''A Taste of Thyme: Culinary Cultures of the Middle East'' (ed. Sami Zubaida, Richard Tapper), 1994. {{ISBN|1-86064-603-4}}. p. 88.</ref> Айбо рецепт у нюй обсягує начинку из оріхув и меду из горішньым и долушньым слоями з меду тай перемолотого сезама, што є май ближе ид сучасным пастелі вадь [[Халва|халві]], и не має кіста.<ref>Charles Perry, "The Taste for Layered Bread among the Nomadic Turks and the Central Asian Origins of Baklava", in ''A Taste of Thyme: Culinary Cultures of the Middle East'' (ed. Sami Zubaida, Richard Tapper), 1994. {{ISBN|1-86064-603-4}}.</ref> Щи єден подобный рецепт ся стрічат у турецькуй кухни з назывков ґіллач ({{Lang-tr|güllaç}}), котрый дако держит родаком баклавы.<ref name=Husihui>{{cite book |title=A soup for the Qan: Chinese dietary medicine of the Mongol era as seen in Hu Szu-Hui's Yin-shan cheng-yao |year=2010 |publisher=Brill |location=Leiden |isbn=978-90-04-18020-8 |author=Husihui |edition=2nd rev. and expanded |author2=Paul D. Buell |author3=Eugene N. Anderson |author4=Charles Perry }}</ref> Ун ся чинит из слоюв філа, котрі ся по єден кладут у молоко тай цукор; подає ся из волоськым оріхом тай свіжым ґранатом и сохтує ся їсти у Рамадан. Майпершый спомин за ґіллач ся подає у настанові за їдіня тай здоровля „Важні принципы їдіня тай питя“ ({{Lang-zh|飮膳正要, ''Yinshan Zhengyao''}}), написануй у 1330.&nbsp;рокови етнічным [[Монґолы|монґолом]] и придворным дієтолоґом [[Дінастія Юан|юанської дінастії]] [[Ху Сыхвей|Ху Сыхвейом]].<ref name="Buell">Paul D. Buell, "Mongol Empire and Turkicization: The Evidence of Food and Foodways", p.&nbsp;200''ff'', in Amitai-Preiss, 1999.</ref><ref name="sticky">{{Cite web |last=Işın |first=Priscilla Mary |date=2023-09-16 |title=The Sticky History of Baklava |url=https://www.smithsonianmag.com/travel/the-sticky-history-of-baklava-180982771/ |website=Smithsonian Magazine |language=en}}</ref> Попри вто, ож історія баклавы не є дуже добрі задокументована, припущат ся, ож архаічна верзія баклавы ся чинила у [[Бізантійська імперія|Бізантійськуй імперії]],<ref name="Salaman222">{{Cite book |last=Davidson |first=Alan |url=https://books.google.com/books?id=jYa3J6xrjt4C&pg=PA184 |title=Food in Motion: The Migration of Foodstuffs and Cookery Techniques : Proceedings : Oxford Symposium 1983 |date=1983 |publisher=Oxford Symposium |isbn=978-0-907325-16-1 |language=en}}</ref><ref name="Speros Vryonis 1971, p. 48222">Speros Vryonis ''The Decline of Medieval Hellenism in Asia Minor'', 1971, p. 482</ref> а єї турецька верзія была майскорі розроблена у імперськых кухнях палаца [[Топкапы]] у [[Константинополь|Константінопольови]] (ныні [[Істанбул]]).<ref name="perry" /><ref>{{Cite journal |author1=Ayşenur Akkaya |author2=Banu Koc |year=2017 |title=Past, Present and Tomorrow of Baklava |url=https://www.researchgate.net/publication/324107511 |url-status=live |journal=IRTAD Journal |issue=August |pages=47–50 |issn=2602-4462 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220430004620/https://www.researchgate.net/publication/324107511_Past_Present_and_Tomorrow_of_Baklava |archive-date=30 April 2022 |access-date=20 November 2021}}</ref> Султан подавав яничарам тепші баклавы кажджого 15.&nbsp;числа Рамадана у церемоніалнуй процесії, котра ся кликала {{lang|ota-Latn|''Baklava Alayı''}}.<ref name="marks" /><ref>{{cite journal |last=Wasti |first=Syed Tanvir |year=2005 |title=The Ottoman Ceremony of the Royal Purse |url=https://archive.org/details/sim_middle-eastern-studies_2005-03_41_2/page/193 |journal=Middle Eastern Studies |volume=41 |issue=2 |pages=193–200 |doi=10.1080/00263200500035116 |s2cid=143202946}}</ref> === Плацента === Повно верзій походжіня баклавы выводят ї уд старогрецького рецепта плаценты ({{Lang-el|πλατσέντα}}).<ref name="Mayer-1989">{{cite news |last=Mayer |first=Caroline E. |url=https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/food/1989/05/03/phyllo-facts/1ca7102a-fb19-4abe-af8d-2cb17f49b98b/?noredirect=on |title=Phyllo Facts |newspaper=Washington Post |year=1989 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191229205837/https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/food/1989/05/03/phyllo-facts/1ca7102a-fb19-4abe-af8d-2cb17f49b98b/?noredirect=on |archive-date=2019-12-29}}</ref> Гомерова Одіссея, написана приблизно у 800.&nbsp;роках&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е., споминат тонкі слої кіста, пудсоложені волоськым оріхом и медом. У 5.&nbsp;ст.&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е. Філоксен у своюй поемі „Вечеря“ пише, ож на послідньый етап питя бігом їдіня ґазды чинили тай подавали сырні шитимині из молоком и медом, котрі ся пекли у колач.<ref>Hoffman, Susanna. ''The Olive and the Caper''. Workman Publishing Company, Inc. {{ISBN|9781563058486}}</ref> Слово „плацента“ ({{Lang-el|πλατσέντα}}) походит уд грецького {{lang|grc|πλακοῦς ''plakous''}}, што значит дашто „плыскоє и шырокоє“.<ref name="Salaman2">[{{Google books |plainurl=yes |id=jYa3J6xrjt4C |page=184 }} Rena Salaman, "Food in Motion the Migration of Foodstuffs and Cookery Techniques" from the Oxford Symposium on Food Cookery, Vol. 2, p. 184]</ref><ref>[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0059%3Aentry%3Dplacenta placenta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210307120657/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0059%3Aentry%3Dplacenta|date=2021-03-07}}, Charlton T. Lewis, Charles Short, ''A Latin Dictionary'', on Perseus</ref> Архестрат у свойих поемах споминат ''плакус'' ги десерт авадь делікатес другого стола; ун описує подачу из оріхами вадь [[Сушені овочі|сушеными овочами]] тай хвалит полляту медом [[Атены|атенську]] верзію ''плакуса''.<ref name="Goldstein">{{harvnb|Goldstein|2015|loc="ancient world": "The next cake of note, first mentioned about 350 B.C.E. by two Greek poets, is ''plakous''. [...] At last, we have recipes and a context to go with the name. ''Plakous'' is listed as a delicacy for second tables, alongside dried fruits and nuts, by the gastronomic poet Archestratos. He praises the ''plakous'' made in Athens because it was soaked in Attic honey from the thyme-covered slopes of Mount Hymettos. His contemporary, the comic poet Antiphanes, tells us the other main ingredients, goat’s cheese and wheat flour. Two centuries later, in Italy, Cato gives an elaborate recipe for placenta (the same name transcribed into Latin), redolent of honey and cheese. The modern Romanian ''plăcintă'' and the Viennese ''Palatschinke'', though now quite different from their ancient Greek and Roman ancestor, still bear the same name."}}</ref> Антіфан, сучасник Архестрата, дав такый попис ''плакуса'':<ref name="Goldstein" /><ref>{{harvnb|Dalby|1998|loc=p. 155: "Placenta is a Greek word (plakounta, accusative form of plakous 'cake').}}</ref> {{Цитат|— […] «Взбитый сгусток влаги блеющей козы [сыр],<br> Смешанный с источниками полосато-жёлтых пчел [мнюд],<br> Угнездившийся под плоской кровлей девы, дочери<br> Непорочнейшей Деметры [мука], и роскошествующий<br> Мириадами сложенных утонченно покрывал»,<br> Иль скажу «пирог-лепёшка» [πλακοῦς]? — Я лепёшку [πλακοῦς] предпочту.|[[Антіфан]], цитованый [[Атеней]]ом|„Трапеза філозофув“ (Deipnosophistae) у російському товмачіньови Н.&nbsp;Т.&nbsp;Ґолінкевіча|3.&nbsp;стороча<ref name="Dalby155">{{cite book |last= Dalby |first= Andrew |title=Cato on farming-De Agricultura-A modern translation with commentary |year=1998 | page = 155}}</ref>}} У Бізантійськуй імперії ся їла плацента (знама ги ''коптоплакус'', {{Lang|grc|κοπτοπλακοῦς}}), котра подабала на баклаву.<ref>{{Cite book |last=Ash |first=John |url=https://archive.org/details/byzantinejourney00ashj |title=A Byzantine Journey |date=1995 |publisher=Random House Incorporated |isbn=978-1-84511-307-0 |location=New York |page=223 |url-access=registration}}</ref><ref>{{Cite book |last=Faas |first=Patrick |url=https://books.google.com/books?id=YXGlAr17oekC |title=Around the Roman Table: Food and Feasting in Ancient Rome |date=2005 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-23347-5 |location=Chicago, IL |page=184 |access-date=14 September 2023 |orig-date=1994 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160730151401/https://books.google.com/books?id=YXGlAr17oekC |archive-date=30 July 2016 |url-status=live}}</ref><ref>Speros Vryonis, 1971, p. 482.</ref> Майстарый знамый деталный рецепт плаценты, датованый 2.&nbsp;ст.&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е., описує покрытый медом печеный слоєный десерт, котрый Патрік Фаас, ґастрономічный історик, держит родаком баклавы.<ref name="faas" /><ref>{{cite web |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cato/De_Agricultura/E*.html |title=LacusCurtius • Cato On Agriculture — Sections 74‑90 |website=Penelope.uchicago.edu |access-date=2017-01-28 |archive-date=2021-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210713102652/https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cato/De_Agricultura/E%2A.html |url-status=live }}</ref> Тот рецепт записаный так: {{Цитат|Сформуйте плаценту так: покладьте єден шор [[Тракта|тракты]] по цілуй довготі основного кіста. Товды покрыйте йсе сумішов [сыра тай меду] из товчкы. Покладьте щи єден шор тракты поверьх сього тай чиніт так докідь не ухоснуйте вшыток сыр и мед. Завершіт слойом тракты. […] покладьте плаценту в шпор и накрыйте навпереда нагрітов крышков. […] Кой буде готовоє, полляйте плаценту медом.|[[Катон Старшый]]|De agri cultura|160&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;е.<ref name="faas"/>}} Подля подакотрых ученых, ''коптоплакус'' быв родаком баклавы;<ref name="faas" /><ref>{{harvnb|Salaman|1986|p=184}}; {{harvnb|Vryonis|1971|p=482}}.</ref><ref>{{Cite book |last=Ash |first=John |url=https://books.google.com/books?id=eQCKEk1GXlYC&pg=PA223 |title=A Byzantine Journey |date=2006 |publisher=Tauris Parke Paperbacks |isbn=978-1-84511-307-0 |language=en}}</ref> межи другыма,<ref name="Salaman2"/> Історик Сперос Вріоніс описує ''коптоплакус'' ги „облюбленый [десерт] бізантійцюв“ и „тото ипен, што и турецька баклава“.<ref name="Speros Vryonis 1971, p. 482">Speros Vryonis ''The Decline of Medieval Hellenism in Asia Minor'', 1971, p. 482</ref> Назывка плацента ({{Lang-el|πλατσέντα}}) хоснує ся ныні на острові Лесбос про печеный и покрытый сірупом тонкый слоєный шитиминь из товченыма оріхами.<ref>{{cite web |last=Τριανταφύλλη |first=Κική |date=17 October 2015 |title=Πλατσέντα, από την Αγία Παρασκευή Λέσβου |url=http://www.bostanistas.gr/?i=bostanistas.el.article&id=3528 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161012043857/http://www.bostanistas.gr/?i=bostanistas.el.article&id=3528 |archive-date=12 October 2016 |access-date=7 February 2020 |website=bostanistas.gr}}</ref><ref>{{cite book |last=Γιαννέτσου |first=Βασιλεία Λούβαρη |url=https://books.google.com/books?id=5U0iAwAAQBAJ |title=Τα Σαρακοστιανά: 50 συνταγές για τη Σαρακοστή και τις γιορτές της από τη MAMAVASSO |publisher=Georges Yannetsos |year=2014 |page=161 |quote="Η πλατσέντα είναι σαν τον πλακούντα των αρχαίων Ελλήνων, με ξηρούς καρπούς και μέλι."}}</ref> === Лавзінадж === Баклава&nbsp;— частый десерт у сучасных арабськых крайинах, айбо арабськоязычна книга рецептув „Кітаб ал-Табіх“, зобрата Ібн Саяром ал-Вараком у 10.&nbsp;сторочу, не має ниякых рецептув баклавы.<ref>{{cite web |url=http://archive.aramcoworld.com/issue/200604/cooking.with.the.caliphs.htm |title=Saudi Aramco World : Cooking with the Caliphs |website=Archive.aramcoworld.com |access-date=2017-01-28 |archive-date=2016-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160218235811/http://archive.aramcoworld.com/issue/200604/cooking.with.the.caliphs.htm |url-status=live }}</ref> Рецепт лавзінаджа ({{Lang-ar|لوزينج}}) у нюй говорит за малі дарабчикы мигдальової пасты, завернуті у дуже тонкоє кісто („тонкоє ги крыло коника“) тай умачані у сірупі.<ref name="Perry2">Perry, Charles. "What to Order in Ninth Century Baghdad," in Rodinson, Maxime, and Arthur John Arberry. "Medieval Arab Cookery." (2001). p. 223</ref> Поєдны писателі заявлявут, ож сесь десерт майбульше подабат на сучасну баклаву,<ref>{{cite book |last3=Elias |first3=Leila Salloum |last2=Salloum |first2=Muna |last1=Salloum |first1=Habeeb |title=Sweet Delights from A Thousand and One Nights: the Story of Tradition Arab Sweets |date=2013 |publisher=Bloomsbury |pages=45–48}}</ref> айбо ґастрономічный історик Чарлз Перрі писав, ож „ун не быв похожый на баклаву“.<ref name="Perry">Perry, Charles. "What to Order in Ninth Century Baghdad," in Rodinson, Maxime, and Arthur John Arberry. "Medieval Arab Cookery." (2001). p. 222 "As for lauzinaj, it was not much like baklava."</ref> Подобні рецепты лавзінаджа ся споминавут и у „Кітабі ал-Табіхови“ 13.&nbsp;стороча авторства Мугамада бін Гасана ал-Багдаді, написаному на території днешьного Ірака тай закладеному на май раннюй зберьці перськых рецептув.<ref name="marks"/> Подля Ґілберта Маркса ближньовосточні повары пак розробили процес наслойованя інґредієнтув, хоснованый на ріхтованя сучасної баклавы.<ref name="marks"/> == Ріхтованя == [[Файл:Kadayıf_Taksim_(4).JPG|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kaday%C4%B1f_Taksim_(4).JPG|міні|Великі тепші, хосновані на чиненя баклавы]] [[Файл:Baklava_-_Turkish_special,_80-ply.JPEG|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Baklava_-_Turkish_special,_80-ply.JPEG|міні|Баклава, нарізана на ромбикы]] Баклава ся часто чинит у великых [[Тепша|тепшах]]. Слої [[Філо|філа]] вєдно из маслом и рослинным [[Олуй|олойом]] ся складувут у тепшу; на них ся кладе слуй молотых [[Оріх|оріхув]]&nbsp;— майчасто [[Волоськый оріх|волоськых]], [[Фісташка|фісташок]], айбо пораз хоснувут и [[Ліска|ліску]] вадь [[мигдаль]]; пак изгорі ся давут далші слої філа. Перед печіньом кісто ся розрізає на [[Прямоуголник|прямоуголникы]], [[Ромб|ромбы]] вадь [[Триуголник|триуголникы]]. По печіню баклаву поливавут сірупом, котрый ся годен чинити з меду, цукру и другых інґредієнтув. == Реґіоналні варіації == === Алжир === Алжирська баклава ({{Lang-ar|بقلاوة ''baklawa''}}, у [[Тіфінаг|тіфінагови]] ⴱⴰⴽⵍⴰⴹⴰ) є головным десертом. Она походит из алжирського вароша Константін и єї основнов особеностьов є удсутство кіста філо&nbsp;— умісто нього ся хоснує иншакый филь кіста, малсука ({{Lang-ar|ملسوقة ''malsouka''}}) вадь варка ({{Lang-ar|ورقة ''warqa''}}), а вмісто волоського оріха вадь фісташок ся хоснує мигдаль.<ref>{{Cite journal |last=Wagda |first=Marin |date=2004 |title=Bricks en vrac à l'est d'Ithaque |url=https://www.persee.fr/doc/homig_1142-852x_2004_num_1251_1_4253 |journal=Hommes & Migrations |volume=1251 |issue=1 |pages=136–139 |doi=10.3406/homig.2004.4253}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Bakhaï |first=Fatima |date=1996 |title=Dounia |url=https://www.torrossa.com/en/resources/an/5093106?digital=true |journal=Dounia |language=en |pages=1–302}}</ref><ref>{{Cite web|last=Bouayed|first=Fatima-Zohra|date=1970|title=La cuisine algérienne|url=https://www.abebooks.com/cuisine-alg%C3%A9rienne-Bouayed-Fatima-Zohra-Temps-Actuels/31073983930/bd|access-date=2022-01-31|website=www.abebooks.com|language=french|archive-date=2022-01-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20220130072632/https://www.abebooks.com/cuisine-alg%C3%A9rienne-Bouayed-Fatima-Zohra-Temps-Actuels/31073983930/bd|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Petrick |first=G. M. |date=2003 |title=Food, Drink and Identity: Cooking, Eating and Drinking in Europe Since the Middle Ages. Edited by Peter Scholliers (New York: Berg, 2001. xi plus 223pp. $65.00/cloth $19.50/paper) |url=https://www.academia.edu/224003 |journal=Journal of Social History |volume=37 |issue=2 |pages=515–517 |doi=10.1353/jsh.2003.0189 |issn=0022-4529 |s2cid=142890270}}</ref> Ги другі формы баклавы, алжирська баклава ся часто ріже на ромбы тай украшає ся мигдальом. Товды ї умочувут у сірупі из меду, цукру тай лимонного соку.<ref>{{Cite journal |last=Bertrand |first=Georges |date=2009-07-01 |title=Turquie, France : le voyage des mots |url=https://journals.openedition.org/hommesmigrations/313 |journal=Hommes & migrations. Revue française de référence sur les dynamiques migratoires |language=fr |issue=1280 |pages=100–104 |doi=10.4000/hommesmigrations.313 |issn=1142-852X|doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Scholliers |first=Peter |date=2001 |title=Food, Drink and Identity. Cooking, Eating and Drinking in Europe since the Middle Ages |url=https://www.academia.edu/224003 |journal=Academia}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Wagda |first=Marin |date=2003 |title=Bricks, boureks et briouates |url=https://www.persee.fr/doc/homig_1142-852x_2003_num_1245_1_4076 |journal=Hommes & Migrations |volume=1245 |issue=1 |pages=125–127 |doi=10.3406/homig.2003.4076}}</ref> === Сірія === У сірійськуй кухни баклава ({{Lang-ar|البقلاوة}}, [[Сірійськый язык|сір.]] {{Lang|syc|ܒܩܠܘܐ}}) вадь варбат ({{Lang-ar|وربات ''warbat''}})<ref>{{cite web |title=The Sweets Story: When Syrians Come to Cairo |url=http://www.huffingtonpost.com/sarah-dajani/the-sweets-story-when-syr_b_5624639.html |access-date=2016-03-17 |publisher=Huffingtonpost.com}}</ref><ref name="Salamandra2004">{{cite book |author=Christa Salamandra |url=https://books.google.com/books?id=l6UKhO5KJO4C&pg=PA97 |title=A New Old Damascus: Authenticity and Distinction in Urban Syria |date=10 December 2004 |publisher=Indiana University Press |isbn=0-253-11041-6 |pages=97–}}</ref> тото десерт, головно подаваный на сята ги [[Ід ал-Фітр]] вадь сірійськоє [[Руздво]].<ref>{{Cite book |last=John A. Shoup |title=Culture and Customs of Syria |url=https://archive.org/details/culturecustomsof0000shou_e5u3 |publisher= Bloomsbury Academic|year=2008 |isbn=978-0313344565}}</ref> Она ся ріхтує из 24&nbsp;слоюв намащеного маслом філа, начинкы з молотых фісташок авадь молотого волоського оріха тай сірупа з цукру, воды з цвіта норонча тай лимонного сока.<ref>{{Cite book |last=Imad Alarnab |title=Syrian Kitchen |date=6 July 2023 |publisher=HarperCollins Publishers Limited |isbn=978-0008532376}}</ref> Сірійська баклава годна ся подавати в ушылиякых формах, айбо майчасто ся трафлят ромбова.<ref>{{Cite book |last=Bodic |first=Slavka |title=The Ultimate Syrian Cookbook: A Journey Through Syrian Cuisine With 111 Traditional Recipes |date=11 September 2020 |publisher=Independently Published |isbn=9798685380357}}</ref> Сірійськый варбат ся чинит из слоюв кіста філо тай заварної начинкы з манкы,<ref>{{cite web |author=Faye, Yakir Levy \ |date=2012-07-26 |title=An 'iftar' feast - FoodIndex - Jerusalem Post |url=https://www.jpost.com/Food-Index/An-iftar-feast |access-date=2016-03-17 |publisher=Jpost.com}}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=gqQvAQAAMAAJ |title=Madison Magazine |publisher=Consumer Publications, Limited |year=1999}}</ref> айбо знає ся давати туды и фісташкы, волоські оріхы, мигдаль<ref>{{cite web |title=The Sweets Story: When Syrians Come to Cairo |url=http://www.huffingtonpost.com/sarah-dajani/the-sweets-story-when-syr_b_5624639.html |access-date=2016-03-17 |publisher=Huffingtonpost.com}}</ref> авадь солодкый сыр.<ref>{{cite web |author=JOYCE SMITHThe Kansas City Star |date=2014-11-04 |title=Sultan's Bakery opens on 39th Street &#124; The Kansas City Star |url=http://www.kansascity.com/news/local/community/816/816-business/article3559174.html |access-date=2016-03-17 |publisher=Kansascity.com}}</ref> Десерт ся поливат сірупом из цукра, воды тай лимонного соку, котрый ся раз варит, а пак остужує ся, вбы став твердый.<ref>[https://www.hungrypaprikas.com/warbat/ Warbat]</ref> Рецепт сірійської баклавы принюс у турецькый Ґазіантеп Челебі Ґіллі у 1871.&nbsp;рокови по тому, як узнав за нього уд повара у [[Дамаск|Дамаскови]]; ун став сучаснов популарнов ґазіантепськов баклавов.<ref name="brunner2018">{{Cite web |last=Brunner |first=Esther |date=2 January 2009 |title=Sweet journey of Güllüoğlu baklava |url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/sweet-journey-of-gulluoglu-baklava-10682696 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181110080253/http://www.hurriyet.com.tr/gundem/sweet-journey-of-gulluoglu-baklava-10682696 |archive-date=2018-11-10 |access-date=2018-11-09}}</ref> У сірійську баклаву ся дає пряженоє масло, похожоє на [[ґгі]], котроє ся кличе [[Самне|самне]] ({{Lang-ar|سمن}}).<ref name="opb2025">{{cite news |title=A baklava crawl in the Turkish city that’s obsessed with the pastry |url=https://www.opb.org/article/2025/06/07/how-one-city-in-turkey-made-beloved-baklava-its-own/ |access-date=27 November 2025 |work=Oregon Public Broadcasting |date=7 Jun 2025 |language=en}}</ref><ref name="raseef2024">{{cite news |title=البقلاوة... ملكة على عرش الحلويات العربية برغم النزاع حول أصولها |url=https://raseef22.net/article/1096911-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%82%D9%84%D8%A7%D9%88%D8%A9-%D9%85%D9%84%D9%83%D8%A9-%D8%B9%D9%84%D9%89-%D8%B9%D8%B1%D8%B4-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D9%84%D9%88%D9%8A%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%A9-%D8%A8%D8%B1%D8%BA%D9%85-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%B2%D8%A7%D8%B9-%D8%AD%D9%88%D9%84-%D8%A3%D8%B5%D9%88%D9%84%D9%87%D8%A7 |access-date=27 November 2025 |work=Raseef22 |date=29 March 2024 |language=ar |trans-title=Baklava... the queen of Arabic sweets despite the dispute over its origins}}</ref><ref name="tna2023">{{cite news |title=الحلويات السورية... إقبال كبير في تركيا رغم كل التحديات |url=https://www.alaraby.co.uk/society/%D8%A7%D9%84%D8%AD%D9%84%D9%88%D9%8A%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%B1%D9%8A%D8%A9-%D8%A5%D9%82%D8%A8%D8%A7%D9%84-%D9%83%D8%A8%D9%8A%D8%B1-%D9%81%D9%8A-%D8%AA%D8%B1%D9%83%D9%8A%D8%A7-%D8%B1%D8%BA%D9%85-%D9%83%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%AD%D8%AF%D9%8A%D8%A7%D8%AA |access-date=27 November 2025 |work=The New Arab |date=19 Sep 2023 |language=ar-AR |trans-title=Syrian sweets... huge demand in Türkiye despite all the challenges}}</ref> === Арменія === Арменська пахлава ({{Lang-hy|Փախլավա}}) ся чинит из слоюв філа, начинкы з товченых волоськых оріхув, заправляных корицьов тай сірупа из гвоздикы, кориці, лимонного соку, цукру тай воды.<ref>{{Cite book |title=The Armenian Cookbook |url=https://archive.org/details/armeniancookbook0000rach_a7k0 |year=2014 |isbn=978-1497387065 |last1=Hogrogian |first1=Rachel |publisher=CreateSpace Independent Publishing Platform }}</ref><ref>{{Cite web |title=Armenian Pakhlava |url=https://www.floatingkitchen.net/p-is-for-paklava/ |website=Floating Kitchen|date=20 December 2019 }}</ref> Она ся ріже на ромбы тай украшат ся лісков, мигдальов авадь половинков волоського оріха. Часто ся подає на сята, наприклад арменські [[Руздво]] вадь [[Пасха|Пасху]].<ref>''The flower of paradise and other Armenian tales'' by Bonnie C. Marshall, Virginia A. Tashjian, Libraries Unlimited, 2007, p. 179, {{ISBN|1-59158-367-5}}</ref><ref>{{Cite book |title=The Language of Baklava |isbn=978-1400077762 |last1=Abu-Jaber |first1=Diana |date=14 March 2006 |publisher=Knopf Doubleday Publishing }}</ref> Арменська пахлава хоснує разні числа слоюв: єден варіант має 40&nbsp;листув філа ги 40&nbsp;днув [[говіня]] [[Исус Христос|Исуса]] у пустыни;<ref>{{Cite web |title=Recipe Corner: Chocolate Walnut-Raisin Baklava with California Raisins |url=https://mirrorspectator.com/2023/01/05/recipe-corner-chocolate-walnut-raisin-baklava-with-california-raisins/ |website=Mirror-Spectator|date=5 January 2023 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Paklava – Traditional Style |url=https://thearmeniankitchen.com/paklava-traditional-style/ |website=The Armenian Kitchen|date=12 April 2011 }}</ref><ref>{{cite book |last1=Petrosian |first1=I. |url=https://books.google.com/books?id=0oXYX9Qzx9oC&pg=PA47 |title=Armenian Food: Fact, Fiction & Folklore |last2=Underwood |first2=D. |publisher=Yerkir Publishing |year=2006 |isbn=978-1-4116-9865-9 |series=Armenian Research Center collection |page=47 |access-date=11 December 2019}}</ref> друга варіація обсягує 33&nbsp;слої кіста, символізувучі 33&nbsp;рокы Исусового жывота.<ref name="Theodore Kyriakou and Charles Campion 2004">{{Cite book |last=Theodore Kyriakou and Charles Campion |title=The Real Greek at Home |year=2004 |publisher=Octopus Books |isbn=978-1845334512}}</ref> Варош [[Ґавар]] має свою верзію пахлавы, чиненої из 25&nbsp;слоюв кіста, начинкы из чищеных, сушеных, молотых грецкых оріхув, цукру тай медово-косичаного сірупа, котрый ся дає на готову пахлаву.<ref>{{Cite web |title=Gavar Baklava: The Queen of Local Pastries, Antidote for Holiday Drinking |date=29 December 2017 |url=https://hetq.am/en/article/84697}}</ref><ref>{{Cite web |title=Baklava Gavar |date=9 July 2023 |url=https://www.jidlonacestach.cz/en/baklava-gavar/}}</ref> Такый филь пахлавы ся чинив у товды щи арменському вароши Баязет, айбо челядь міґровала удтідь у Ґавар и сосідні реґіоны у&nbsp;1830.&nbsp;рокови.<ref name="george">{{cite book |last=Bournoutian |first=George |url=https://books.google.com/books?id=Cb9aDwAAQBAJ&pg=PT48 |title=Armenia and Imperial Decline: The Yerevan Province, 1900-1914 |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=9781351062602 |series=Routledge Advances in Armenian Studies |location=New York |page=48 }}</ref> Традиція ладити пахлаву у Ґаварі включена у испис културної дідузнины [[Арменія|Арменії]].<ref>{{cite web|url=https://int-heritage.am/ich-list-of-ra/|title=ՀՀ ՈՆՄԺ Արժեքների Ցանկ|trans-title=List of Intangible Cultural Values of Armenia|language=hy|website=int-heritage.am|access-date=3 July 2025}}</ref> === Азербайджан === Азербайджанська пахлава ({{Lang-az|Azərbaycan paxlavası}}) ся чинит головно на сята, такі ги Норуз.<ref>{{cite news|last1=Nazarli|first1=Amina|title=Azerbaijanis welcome beloved Novruz holiday|url=https://www.azernews.az/nation/79255.html|access-date=23 April 2018|agency=AzerNews|publisher=AzerNews|date=19 April 2018|archive-date=24 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180424072602/https://www.azernews.az/nation/79255.html|url-status=live}}</ref><ref name="AzerNews">{{cite news|last1=Ismayilova|first1=Laman|title=Delicious sweets for Novruz holiday|url=https://www.azernews.az/nation/128011.html|access-date=23 April 2018|agency=AzerNews|publisher=AzerNews|date=20 March 2018|archive-date=22 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180422181105/https://www.azernews.az/nation/128011.html|url-status=live}}</ref><ref name="Caspian News">{{cite news|last1=Gadimova|first1=Nazrin|title=Celebrating Novruz? Try These 3 Pastries!|url=https://caspiannews.com/news-detail/celebrating-novruz-try-these-3-pastries-2018-2-21-40/|access-date=23 April 2018|agency=Caspian News|publisher=Caspian News|date=27 February 2018|archive-date=24 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180424072113/https://caspiannews.com/news-detail/celebrating-novruz-try-these-3-pastries-2018-2-21-40/|url-status=live}}</ref> Хоснувут ся у нюй кардамом, шафран, оріхы (майбульше ліска, мигдаль, волоськый оріх) тай цукор.<ref>{{Cite book|title=The World Cookbook: The Greatest Recipes from Around the Globe|last=Jeanne Jacob, Michael Ashkenazi|publisher=ABC-CLIO|year=2014|isbn=9781610694698|pages=82–83}}</ref><ref>{{Cite book|title=Azerbaijan - Culture Smart!: The Essential Guide to Customs & Culture|last=Nikki Kazimova|publisher=Kuperard|year=2011|isbn=9781857335484}}</ref><ref>{{Cite book |title=Ethnic Minorities in Azerbaijan |date= 21 April 2010|isbn=9786130609948|last1= Miller|first1= Frederic P.|last2= Vandome|first2= Agnes F.|last3= John|first3= Mcbrewster|publisher= VDM}}</ref> ''Tenbel paxlava'' ся начинює мигдалями вадь волоськыми оріхами тай має 8–10&nbsp;слоюв, а горі ся покрыват жовтком яйця<ref>{{Cite web |title=Easy Baklava |url=https://azcookbook.com/2008/03/18/easy-baklava/ |website=AZ Cookbook|date=18 March 2008 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Tenbel Baklava |date=20 May 2016 |url=https://www.196flavors.com/azerbaijan-tenbel-pakhlava/}}</ref> тай украшат ся половинков оріха.<ref name="Ahmedov-1986">{{Cite book|title=Azərbaycan kulinariyası, Азербайджанская кулинария, Azerbaijan Cookery - cookbook, in Azeri, Russian & English|last=Ahmedov|first=Ahmed-Jabir|publisher=Ishig|year=1986|location=Baku}}</ref> ''Ganja paxlava'' має 18&nbsp;слоюв и начинку з мигдаля, цукра тай кардамома; у кісто ся давут лупенкы ружі.<ref name="Ahmedov-1986" /> [[Gulkand|Rose petals]] are added to the dough.<ref name="Azerbaijan State News Agency">{{Cite news|url=https://azertag.az/en/xeber/A_tasty_journey_through_Azerbaijan_Sheki_and_Ganja_cuisine-1198357|title=A tasty journey through Azerbaijan: Sheki and Ganja cuisine|work=Azerbaijan State News Agency|access-date=2018-11-07|language=en|archive-date=2019-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20191022020630/https://azertag.az/en/xeber/A_tasty_journey_through_Azerbaijan_Sheki_and_Ganja_cuisine-1198357|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ganja.az/az/mədəniyyət/milli-mətbəx/gəncə-paxlavası|title=Gəncə paxlavası|website=Website of Ganja city of Azerbaijan|language=az|access-date=2019-02-27|archive-date=2018-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20180916213305/http://www.ganja.az/az/m%C9%99d%C9%99niyy%C9%99t/milli-m%C9%99tb%C9%99x/g%C9%99nc%C9%99-paxlavas%C4%B1|url-status=live}}</ref> ''Guba paxlava'' має покрытя из шафрана на горішньому слойови тай 50&nbsp;слоюв рішты (кіста из рисової мукы).<ref>{{Cite web|url=https://report.az/multimedia/quba-paxlavasi-bele-hazirlanir-fotoreportaj/|title=Preparation of Guba pakhlava|website=Report Information Agency|language=az|access-date=2019-02-27|archive-date=2019-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20190227182149/https://report.az/multimedia/quba-paxlavasi-bele-hazirlanir-fotoreportaj/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://azertag.az/xeber/CHay_sufrelerinin_bezeyi___Quba_paxlavasi-937350|title=Guba pakhlava|website=Azerbaijan State News Agency|language=az|access-date=2019-02-27|archive-date=2019-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20190227182220/https://azertag.az/xeber/CHay_sufrelerinin_bezeyi___Quba_paxlavasi-937350|url-status=live}}</ref> ''Sheki paxlava'' вадь ''Sheki halva'' ся чинит из рішты, ліскы тай кардамома тай сірупа.<ref name="Ahmedov-1986" /><ref name="Azerbaijan State News Agency" /> === Албанія === Албанці сохтувут чинити баклаву ({{Lang-al|bakllava}}) на поєдны мусулманські, католицькі вадь православні празникы тай часто на зимні сяткы вадь на Новый рук. === Боснія === У боснійськуй кухни реґіоналный варіант баклавы ся кличе ''ružice'' (ружіце).<ref>{{cite web |last=Manning |first=Anneka |url=http://www.sbs.com.au/food/article/2016/08/22/bakeproof-bosnian-baking |title=Bakeproof: Bosnian baking : SBS Food |website=Sbs.com.au |date=22 August 2016 |access-date=2017-01-28 |archive-date=2016-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161107234711/http://www.sbs.com.au/food/article/2016/08/22/bakeproof-bosnian-baking |url-status=live }}</ref> === Румынія === У румынськуй кухни баклава ({{Lang-ro|baclava}}) тото єден из майпопуларных десертув уєдно из катайфом ({{Lang-ro|cataif}}) и сарайльов ({{Lang-ro|sarailia}}).<ref>{{cite book|chapter-url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/64667189/ITEMA_2019-DRAFT-Conference-Proceedings.pdf?1602583602=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DFerrari_S_Iaffaldano_N_and_Santamato_V_R.pdf&Expires=1619884310&Signature=PnJylhYa07v3YzWFQ7g5IGPNDknRr9wHYR-1fMnOg7w2Ojc562uRxkjXKpYug8DJQhsA3gYGioTRxunLLmTDnahZs-yCMJu1eYz6xmmpal14VJq6VLPqoRhy6ZP6P7KKR~ai0jGW-hV74P7SUDCTuaieNAI6bjw55fQqWVCf5UjAhFVy0xBQiS2kNV1edy9Yn5jD9mmXQPiq5xqHNXaQgXClgJXgWsA79N1IuJuiqERi9CrzsXTYhnNMXGeGHBRASSbW1RvuBXb9Cud-Mt79j~gUrdYMKZX6VBR~xp5bBDDt2AVGpodYOqzzjZBfftnWDqUUlsDEu7v5Iyo4xhRSoQ__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=43|archive-url=https://web.archive.org/web/20210501150223/https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/64667189/ITEMA_2019-DRAFT-Conference-Proceedings.pdf?1602583602=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DFerrari_S_Iaffaldano_N_and_Santamato_V_R.pdf&Expires=1619884310&Signature=PnJylhYa07v3YzWFQ7g5IGPNDknRr9wHYR-1fMnOg7w2Ojc562uRxkjXKpYug8DJQhsA3gYGioTRxunLLmTDnahZs-yCMJu1eYz6xmmpal14VJq6VLPqoRhy6ZP6P7KKR~ai0jGW-hV74P7SUDCTuaieNAI6bjw55fQqWVCf5UjAhFVy0xBQiS2kNV1edy9Yn5jD9mmXQPiq5xqHNXaQgXClgJXgWsA79N1IuJuiqERi9CrzsXTYhnNMXGeGHBRASSbW1RvuBXb9Cud-Mt79j~gUrdYMKZX6VBR~xp5bBDDt2AVGpodYOqzzjZBfftnWDqUUlsDEu7v5Iyo4xhRSoQ__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=43|url-status=dead|archive-date=2021-05-01|first1=Adina|last1=Săcara-Onița|first2=Andra-Teodora|last2=Porumb|first3=Ciprian Beniamin|last3=Benea| title=3rd International Scientific Conference ITEMA Recent Advances in Information Technology Tourism Economics Management and Agriculture | chapter=The Evolution of the Romanian Pastry. Traditions, European Influences, New Trends |publisher=Association of Economists and Managers of the Balkans|pages=35–44 |year=2019|doi=10.31410/ITEMA.2019.35|isbn = 9788680194233|doi-access=free}}</ref> === Болґарія === У Болґарії ''баклава'' популарна ги зимовый десерт. === Греція === У грецькуй кухни волоські оріхы ся стрічавут май часто ги фісташкы, тай десерт ся приправлят корицьов. Грецька баклава ({{Lang-el|μπακλαβάς}}) має повно реґіоналных варіантув из разными назывками: {{Lang|el|σαμοσάδες}} (самусадес), {{Lang|el|ζουρναδάκια}} (зурнадакія), {{Lang|el|μασουράκια}} (масуракія). Вцілови на югови Греції баклаву майчасто чинят из мигдалю, на сівері&nbsp;— из волоського оріха. Подакотрі рецепты давут ліску, сезам авадь грозенкы.<ref>{{Cite book |title=More Than Baklava |isbn=9780960666812|last1= Semos|first1= Evelyn|date= 1982|publisher= Neiman Marcus}}</ref> сіруп ся чинит из цукра, меду, воды, кориці тай норонча вадь цедры лимона тай соку.<ref>{{Cite book |last=Alexiadou |first=Vefa |title=Greece: The Cookbook |url=https://archive.org/details/greececookbook0000vefa |date=20 March 2017 |publisher=Phaidon Press |isbn=978-0714873800}}</ref><ref>{{Cite web |title=Traditional Greek Baklava Recipe |date=15 May 2021 |url=https://thegreekdeli.com/traditional-greek-baklava-recipe/ }}</ref> Грецька баклава ся символічно чинит из 33&nbsp;слоюв філа на знак рокув, котрі прожыв [[Исус Христос|Исус]].<ref name="Theodore Kyriakou and Charles Campion 2004"/> На острові Лесбос филь баклавы усе щи ся кличе плацента ({{Lang-el|πλατσέντα}}), як и старогрецькоє кісто, котроє подако держит прототипом баклавы. Сучасна баклава-плацента ся чинит из наслоєных листув кіста філо тай оріхув, по печіньови ся умочує у цукровому сірупови тай посыпає ся корицьов.<ref>{{cite web |author=Αποστολή με |title=Πλατσέντα, από την Αγία Παρασκευή Λέσβου &#124; Άρθρα &#124; Bostanistas.gr : Ιστορίες για να τρεφόμαστε διαφορετικά |url=http://www.bostanistas.gr/?i=bostanistas.el.article&id=3528 |access-date=2017-01-28 |website=Bostanistas.gr}}</ref><ref name="cookbook">{{cite book |last=Λούβαρη-Γιαννέτσου |first=Βασιλεία |title=Τα Σαρακοστιανά 50 συνταγές για τη Σαρακοστή και τις γιορτές |year=2014 |trans-title=Lent foods: 50 recipes for Lent and the holidays |chapter=Πλατσέντα ή γλυκόπιτα |chapter-url=https://books.google.com/books?id=5U0iAwAAQBAJ&q=%CF%80%CE%BB%CE%B1%CF%84%CF%83%CE%AD%CE%BD%CF%84%CE%B1&pg=PT161}}</ref><ref>{{Cite web |title=Cuisine of Lesvos |work=VisitGreece |url=https://www.visitgreece.gr/experiences/gastronomy/traditional-cuisine/cuisine-of-lesvos/}}</ref> === Іран === Іранська баглава ([[фарсі]]: {{Lang|fa|باقلوا ''baghlava''}}) не така хрумтяча тай хоснує менше сірупа ги другі варіації баклавы.<ref>{{Cite web |title=Baghlava – Persian Baklava |url=https://thecaspianchef.com/2018/11/24/persian-baklava-baghlava/ |website=The Caspian Chef|date=24 November 2018 }}</ref> Вароші Єзд, Табріз, Казвін, Кашан тай провінція Ґілан знамі за свої филі баклавы.<ref>{{Cite web |title=Baklava in Iran |url=https://iranhikers.com/iranian-cuisine/snacks/baklava}}</ref><ref>N. Ramazani, "''Bāqlavā''", ''Encyclopaedia Iranica'', Volume 3, Issues 5–8, page 729.</ref><ref>{{Cite web |title=The Most Heavenly Baklava Kadayif |url=https://rozinaspersiankitchen.wordpress.com/2019/07/27/baklava-kadayif/ |website=Rozinas Persian Kitchen|date=27 July 2019 }}</ref><ref>{{Cite book |last=Batmanglij |first=Najmieh |title=Cooking in Iran: Regional Recipes and Kitchen Secrets |date=2020 |publisher=Mage Publishers |isbn=978-1949445077}}</ref> Іранська баклава хоснує мікс из молотої ліскы, мигдалю вадь волоського оріха тай фісташок приправленых шафраном, кардамомом авадь жасміном. У сіруп ся знавут давати ружова вода, сок лимона, цукор, мнюд и вода.<ref>Food and Booze: A Tin House Literary Feast, Michelle Wildgen, Nicole J. Georges, Tin House Books, 2007, {{ISBN|0-9773127-7-1}}, {{ISBN|978-0-9773127-7-1}}; page 200.</ref><ref>{{Cite web |title=Baklava Recipe (Persian Style) |date=30 March 2023 |url=https://www.thedeliciouscrescent.com/baklava/}}</ref> Іранська баклава ся ріже на квадратикы вадь ромбикы.<ref>{{Cite book |last=Porter |first=Jamaal |title=Persian Sweets |date=5 December 2022 |publisher=Amazon Digital Services LLC - Kdp |isbn=979-8367005806}}</ref> Кой она готова, та часто ї украшавут подроблеными фісташками, лупенками ружі, жасміном авадь кокосовым порошком, залежно на реґіон.<ref>{{Cite book |last=Rylee |first=Bryan |title=Persian Dessert Recipes |date=31 March 2020 |publisher=Draft2Digital |isbn=978-1393153382}}</ref> === Турція === У турецькуй кухни ''baklava'' ся часто чинит из начинков из фісташок, волоськых оріхув авадь, у поєдных частях Еґейського реґіона, из мигдаля. У Чорноморському реґіоні часто ся хоснує на начинку ліска.<ref>{{cite web |url=http://www.wittistanbul.com/magazine/what-is-baklava-and-where-to-find-the-best-baklava-in-istanbul |title=What is baklava—and where to find the best baklava in Istanbul? |work=Witt magazine |access-date=2013-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004231854/http://www.wittistanbul.com/magazine/what-is-baklava-and-where-to-find-the-best-baklava-in-istanbul/ |archive-date=2013-10-04 |url-status=dead }}</ref> Ліска ся дає ай у турецькый десерт ''sütlü nuriye''&nbsp;— май легку верзію баклавы, у котру умісто сірупа йде молоко.<ref>{{Cite web| title = Ihtilal Tatlısı Sütlü Nuriye'nin Trajikomik Hikayesi| work = Milliyet Haber| date = 30 June 2014| access-date = 2018-11-09| url = http://www.milliyet.com.tr/ihtilal-tatlisi-sutlu-nuriye-nin-trajikomik-istanbul-yerelhaber-270887/| archive-date = 2016-11-26| archive-url = https://web.archive.org/web/20161126195306/http://www.milliyet.com.tr/ihtilal-tatlisi-sutlu-nuriye-nin-trajikomik-istanbul-yerelhaber-270887/| url-status = live}}</ref> ''Midye baklava'' тото оріхова баклава у формі мушлі.<ref>{{cite news |last1=Ajith |first1=Adithi Reena |title=Turkish delights: Kebabs, kunefe & more at Delhi’s Ophelia |url=https://www.newindianexpress.com/cities/delhi/2025/Mar/20/turkish-delights-kebabs-kunefe-more-at-delhis-ophelia |work=The New Indian Express |date=20 March 2025 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=Midye baklavayı ben buldum diyen baklavacının tescili iptal edildi |url=https://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/midye-baklavayi-ben-buldum-diyen-baklavacinin-tescili-iptal-edildi-40962110 |access-date=9 November 2025 |work=Hurriyet |date=20 September 2018 |language=tr |trans-title=The registration of the baklava shop that claimed to have invented mussel baklava was cancelled.}}</ref> ''Sarma baklava'' тото баклава из начинков из фісташкового масла, завернута у листя.<ref>{{cite web |title=Fıstıklı sarma {{!}} Traditional Sweet Pastry From Turkiye |url=https://www.tasteatlas.com/fistikli-sarma |website=Taste Atlas |access-date=27 November 2025}}</ref><ref>{{cite news |title=Fıstıklı sarma fiyatı yeni gelen zamla birlikte bin lirayı aştı |url=https://www.halkinsesi.com.tr/fistikli-sarma-fiyati-yeni-gelen-zamla-birlikte-bin-lirayi-asti |access-date=27 November 2025 |work=HALKIN SESİ |language=tr |trans-title=The price of pistachio wraps has exceeded 1,000 lira with the new price increase.}}</ref><ref>{{cite news |last1=Merkezi |first1=Haber |title=Türk tatlıları dünya listesine damga vurdu: 2024'ün en iyi 100 tatlısı arasında Türkiye’nin başarısı! |url=https://www.politikam.com/turk-tatlilari-dunya-listesine-damga-vurdu-2024un-en-iyi-100-tatlisi-arasinda-turkiyenin-basarisi |access-date=27 November 2025 |work=Politika |date=20 November 2024 |language=tr |trans-title=Turkish desserts made their mark on the world list: Türkiye's success among the top 100 desserts of 2024!}}</ref> ''Şöbiyet'' ото варіація баклавы из начинков из [[Каймак|каймака]] (верьшкоподобного молочного їдіня)<ref>{{Cite web |title=Kaymaklı Şöbiyet Tarifi |url=https://www.kisikates.com.tr/tarif/kaymakli-sobiyet-tarifi-1743 }}</ref> и оріхув.<ref>{{Cite web| title = Şöbiyet| work = Arda'nın Mutfağı| date = 9 January 2016| access-date = 2018-11-09| url = http://www.ardaninmutfagi.com/yemek-tarifleri/tatlilar/sobiyet| archive-date = 2018-11-10| archive-url = https://web.archive.org/web/20181110040607/http://www.ardaninmutfagi.com/yemek-tarifleri/tatlilar/sobiyet| url-status = live}}</ref> Ґазіантеп у югоцентралнуй части Турції знамый за свою баклаву, ріхтовану из місных фісташок,<ref>{{cite web |title=Capital of baklava |website=Aramco world |url=https://archive.aramcoworld.com/issue/201503/capital.of.baklava.htm |access-date=2020-12-19 |archive-date=2021-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210202235118/https://archive.aramcoworld.com/issue/201503/capital.of.baklava.htm |url-status=live }}</ref> часто подавану из каймаком. Десерт трафив до Ґазіантепа у 1871.&nbsp;рокови позад Челебі Ґіллі, котрый узнав за рецепт уд повара у [[Дамаск|Дамаскови]].<ref name="brunner2018" /> У 2008 турецькоє патентноє міністерство зареєстровало ґеоґрафічноє указаня про антепську баклаву,<ref>{{cite web|url=http://bsanna-news.ukrinform.ua/newsitem.php?id=3731&lang=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20111004081345/http://bsanna-news.ukrinform.ua/newsitem.php?id=3731&lang=en |url-status=dead |archive-date=2011-10-04 |title=Bsanna News, February 21, 2008 |publisher=Bsanna-news.ukrinform.ua |date=2008-02-21 |access-date=2012-04-22 }}</ref> а у 2013 Европська комісія зареєстровала защищеноє ґеоґрафічноє указаня ''Antep Baklavası'' вадь ''Gaziantep Baklavası''.<ref>{{cite web |url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:C:2013:229:0043:0046:EN:PDF |title=Publication of an application pursuant to Article 50(2)(a) of Regulation (EU) No 1151/2012 of the European Parliament and of the Council on quality schemes for agricultural products and foodstuffs |publisher=European Commission |date=2009-10-07 |access-date=2013-12-20 |archive-date=2013-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131220181920/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:C:2013:229:0043:0046:EN:PDF |url-status=live }}</ref> Ґазіантепська баклава стала была першым турецькым продуктом, котрый дустав таку защиту уд Европської комісії.<ref>{{cite web |title=Greek writers praise world-famous Turkish baklava |work=Daily News |date=October 2019 |url=https://www.hurriyetdailynews.com/greek-writers-praise-world-famous-turkish-baklava-147021 |access-date=2020-12-19 |archive-date=2021-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210131104435/https://www.hurriyetdailynews.com/greek-writers-praise-world-famous-turkish-baklava-147021 |url-status=live }}</ref> === Узбекы тай татары === В узбецькуй кухни є ''paxlava'', ''puskal'' и ''yupka'' (по татарськы ''yoka'')&nbsp;— солодкоє тай соленоє їдіня, чиненоє из 10–12 слоюв кіста.<ref name="Lambraki, p. 248-249" /> === Крымські татары === Крымськотатарська ''пахлава'' ({{Lang-crh|baqlava}}) ся чинит из пары скрученых, май грубых слоюв кіста.<ref>{{cite web |author=Olga Kovalenko |date=2015-11-24 |title=A taste of Crimea far from the frontline |url=http://roadsandkingdoms.com/2015/a-taste-of-crimea-far-from-the-frontline/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208193922/http://roadsandkingdoms.com/2015/a-taste-of-crimea-far-from-the-frontline/ |archive-date=2015-12-08 |access-date=2015-12-05 |work=Roads and Kingdoms }}</ref> == Ґалерія == <gallery> Файл:Azərbaycan_paxlavası.jpg|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Az%C9%99rbaycan_paxlavas%C4%B1.jpg|[[Азербайджан|Азербайджанська]] пахлава Файл:Gəncə_paxlavası.JPG|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/File:G%C9%99nc%C9%99_paxlavas%C4%B1.JPG|Пахлава з [[Ганджа|Ґанджі]], Азербайджан Файл:Quba_paxlavası.jpg|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Quba_paxlavas%C4%B1.jpg|Пахлава з Ґубы, Азербайджан Файл:Kadayıf_Taksim_(2).JPG|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kaday%C4%B1f_Taksim_(2).JPG|Дакулько видув баклавы у Істанбулови, друга зліва туй ''sarma baklava'' Файл:Baklava_ST_06.JPG|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Baklava_ST_06.JPG|Тепша баклавы у [[Старый варош (Єрусалим)|Старому вароши]], [[Єрусалим]] Файл:PatisseriesTunisiennes2005.jpg|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/File:PatisseriesTunisiennes2005.jpg|Тепша туніського кіста, у тум числі баклавы Файл:Pakhlava_from_Gavar,_Armenia.jpg|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/Файл:Pakhlava_from_Gavar,_Armenia.jpg|Арменська баклава Файл:Algerian_Baklawa.jpg|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Algerian_Baklawa.jpg|Алжирська баклава, чинена на [[Ід ал-Фітр]] ([[Ораза-байрам]]) Файл:Baklava_from_Turkey.jpg|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Baklava_from_Turkey.jpg|[[Ґазіантеп|Ґазіантепська]] баклава Файл:Mussel_baklava_with_walnuts.jpg|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/Файл:Mussel_baklava_with_walnuts.jpg|Мідє-баклава у формі мушлі з начинков из грецького оріха Файл:Yazdi_Baqleva,_with_pistachio_topping_(cropped).jpg|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/Файл:Yazdi_Baqleva,_with_pistachio_topping_(cropped).jpg|альт=Photo of baklava on wooden dish, garnished with pistachios|Баклава з [[Єзд|Єзда]], Іран Файл:Baklava_kymi_greece.jpg|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Baklava_kymi_greece.jpg|Грецька баклава з волоськым оріхом Файл:Bakllava,_ëmbëlsirë..jpg|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/Файл:Bakllava,_%C3%ABmb%C3%ABlsir%C3%AB..jpg|Тепша албанської баклавы у [[Косово|Косові]] Файл:مدلهای_انواع_باقلوا_(_7_).jpg|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D9%85%D8%AF%D9%84%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%B9_%D8%A8%D8%A7%D9%82%D9%84%D9%88%D8%A7_(_7_).jpg|Сірійська баклава </gallery> == Література == * {{cite book |editor-last1=Amitai-Preiss |editor-first1=Reuven |editor-first2=David O. |editor-last2=Morgan |title=The Mongol Empire and Its Legacy |url=https://archive.org/details/mongolempireitsl0000unse_u4b0 |publisher=Brill |year=1999 |isbn=90-04-11946-9}} * {{cite book |last=Buell |first=Paul D. |chapter=Mongol Empire and Turkicization: The Evidence of Food and Foodways |editor-last1=Amitai-Preiss |editor-first1=Reuven |editor-first2=David O. |editor-last2=Morgan |title=The Mongol Empire and Its Legacy |url=https://archive.org/details/mongolempireitsl0000unse_u4b0 |publisher=Brill |year=1999 |isbn=90-04-11946-9}} * {{cite journal |last=Christian |first=David |title=Review of Amitai-Preiss, 1999 |journal=Journal of World History |volume=12 |issue=2 |page=476 |year=2001|doi=10.1353/jwh.2001.0055 |s2cid=161517912 }} *{{cite book|editor-last=Goldstein|editor-first=Darra|year=2015|title=The Oxford Companion to Sugar and Sweets|location=Oxford|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0199313396|url=https://books.google.com/books?id=jbi6BwAAQBAJ}} * {{cite book |last=Perry |first=Charles |chapter=The Taste for Layered Bread among the Nomadic Turks and the Central Asian Origins of Baklava |title=A Taste of Thyme: Culinary Cultures of the Middle East |url=https://archive.org/details/tasteofthymeculi0000unse |editor-first1=Sami |editor-last1=Zubaida |editor-first2=Richard |editor-last2=Tapper |year=1994 |publisher=Bloomsbury USA |isbn=1-86064-603-4}} *{{cite book|last=Perry|first=Charles|chapter=Studies in Arabic Manuscripts|pages=91–163|editor-last1=Rodinson|editor-first1=Maxime|editor-last2=Arberry|editor-first2=Arthur John|year=2001|title=Medieval Arab Cookery|location=Totnes|publisher=Prospect Books|isbn=0907325912|url=https://books.google.com/books?id=EbHYAAAAMAAJ}} * {{cite book |last=Roden |first=Claudia |title=A New Book of Middle Eastern Food |url=https://archive.org/details/newbookofmiddlee0000rode |date=1986 |publisher=Penguin |isbn=0-14-046588-X}} *{{cite book|last=Salaman|first=Rena|chapter=The Case of the Missing Fish, or ''Dolmathon Prolegomena'' (1984)|pages=184–187|editor-last=Davidson|editor-first=Alan|year=1986|title=Oxford Symposium on Food & Cookery 1984 & 1985, Cookery: Science, Lore and Books Proceedings|location=London|publisher=Prospect Books Limited|isbn=9780907325161|url=https://books.google.com/books?id=jYa3J6xrjt4C}} *{{cite book|last=Vryonis|first=Speros|year=1971|title=The Decline of Medieval Hellenism in Asia Minor and the Process of Islamization from the Eleventh through the Fifteenth Century |location=Berkeley |publisher=University of California Press|isbn=978-0-52-001597-5|url=https://books.google.com/books?id=wBpIAAAAMAAJ}} Quoted in Perry (1994). * {{cite journal |last=Wasti |first=Syed Tanvir |date=March 2005 |title=The Ottoman Ceremony of the Royal Purse |url=https://archive.org/details/sim_middle-eastern-studies_2005-03_41_2/page/193 |journal=Middle Eastern Studies |volume=41 |issue=2 |pages=193–200|doi=10.1080/00263200500035116 |s2cid=143202946 }} == Референції == <references /> [[Катеґорія:Їдла]] [[Катеґорія:Десерты]] 3hv8tll13nnkej8j5zbcj89k5axhyeg Дінастія Чінґ 0 24131 170113 163370 2026-09-22T06:26:31Z InternetArchiveBot 22034 Add 1 book for [[Вікіпедія:Перевірителность]] (20260922)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 170113 wikitext text/x-wiki {{Стыржень}} {{Інфобокс країна | name = Дінастія Чінґ | native_name = <!-- {{native name list|tag1=zh|name1=大清|tag2=mnc|name2={{ManchuSibeUnicode|lang=mnc|ᡩᠠᡳ᠌ᠴᡳᠩ<br />ᡤᡠᡵᡠᠨ|style=text-align:left}}}} --> | conventional_long_name = | life_span = 1636/1644–1912 | era = [[History of Asia#Late modern|Late modern]] | demonym = [[китайці]] | ethnic_groups = {{hlist|[[Ханы (народ)|ханы]]|[[мяо]]|[[манджуры]]|[[монґолы]]|[[тібетці]]|[[уйгуры]]|''другі''}} | event_pre = [[History of the Qing dynasty#Hong Taiji|Proclaimed]] | date_pre = 1636 | event_start = [[Transition from Ming to Qing|Ming–Qing transition]] | year_start = 1644–1662 | event1 = {{nowrap|[[Dzungar–Qing Wars]]}} | date_event1 = 1687–1758 | event2 = [[Десять великых кампаній]] | date_event2 = 1747–1792 | event3 = [[Перша опійова война]] | date_event3 = 1839–1842 | event4 = [[Повстаня Тайпінґ]] | date_event4 = 1850–1864 | event5 = [[Друга опійова война]] | date_event5 = 1856–1860 | event6 = [[Кываня самозмуцненя]] | date_event6 = 1861–1895 | event7 = [[Перша китайсько-японська война]] | date_event7 = 1894–1895 | event8 = [[Сто днув реформ]] | date_event8 = 1898 | event9 = [[Повстаня Боксерув]] | date_event9 = 1900–1901 | event10 = [[Реформы пузньої Чінґ]] | date_event10 = 1901–1911 | event_end = [[Шінхайська револуція]] | year_end = 1911–1912 | event_post = [[Imperial Edict of the Abdication of the Qing Emperor|End of monarchy]] | date_post = {{nowrap|12. фебруара 1912}} | p1 = Пузньый Джін (1616–1636){{!}}Пузньый Джін | p2 = Дінастія Мінґ | p3 = Ханат Джунґар | p6 = Тунґнінґ | s1 = Республіка Китай (1912–1949){{!}}Республіка Китай | s2 = Ханат Боґд | s3 = Урянхайська республіка | s4 = Тібет (1912–1951){{!}}Тібет | image_flag = Flag of the Qing Dynasty (1889-1912).svg | flag_type = Флаґ дінастії Чінґ (1889–1912) | flag_border = no | image_symbol = Seal of Qing dynasty.svg | symbol_type = Імперська печатка | national_anthem = {{lang|zh|[[鞏金甌]]}}<br />("Погар из чистого золота"){{center|[[File:Gǒng Jīn'ōu.ogg]]}} | image_map = Qing dynasty in 1760.svg | image_map_caption = The Qing dynasty at its greatest extent in 1760, with modern borders shown for the rest of the world. Territory claimed but not controlled is shown in light green. | capital = [[Пекінґ]] | largest_city = Пекінґ | official_languages = {{hlist|[[Манджурськый язык|манджурськый]]{{sfnp|Söderblom Saarela|2021}}|{{nowrap|[[Мандарін (пузньоімперська лінґва франка)|мандарін]]{{sfnp|Norman|1988|pp=[https://books.google.com/books?id=wOPArZVCk-wC&q=official%20language 133–134]}}}}}} | government_type = [[Абсолутна монархія]] | title_leader = [[List of emperors of the Qing dynasty|Emperor]] | leader1 = [[Chongde Emperor]] | year_leader1 = 1636–1643 (proclaimed in Shenyang) | leader2 = [[Shunzhi Emperor]] | year_leader2 = 1644–1661 (first in Beijing) | leader3 = [[Xuantong Emperor]] | year_leader3 = 1908–1912 (last) | title_representative = [[Regent]] | representative1 = [[Dorgon]], Prince Rui | representative2 = {{nowrap|[[Zaifeng]], Prince Chun}} | year_representative1 = 1643–1650 | year_representative2 = 1908–1911 | deputy1 = {{nowrap|[[Yikuang]], Prince Qing}} | deputy2 = [[Yuan Shikai]] | year_deputy1 = 1911 | year_deputy2 = 1911–1912 | title_deputy = [[Prime Minister of the Imperial Cabinet|Prime Minister]] | legislature = {{ubli|[[Deliberative Council]] {{nwr|(1636–1733)}}|[[Advisory Council (Qing dynasty)|Advisory Council]] {{nwr|(1910–1912)}}}} | stat_year1 = 1700 | stat_area1 = 8800000 | ref_area1 = <ref name="Taagepera1997">{{Cite journal |last=Taagepera |first=Rein |author-link=Rein Taagepera |date=September 1997 |title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia |url=https://escholarship.org/content/qt3cn68807/qt3cn68807.pdf |url-status=live |journal=International Studies Quarterly |volume=41 |issue=3 |page=500 |doi=10.1111/0020-8833.00053 |issn=0020-8833 |jstor=2600793 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200707203055/https://escholarship.org/content/qt3cn68807/qt3cn68807.pdf |archive-date=2020-07-07 |access-date=2020-07-24}}</ref> | stat_year2 = 1790 | stat_area2 = 14700000 | ref_area2 = <ref name="Taagepera1997" /> | stat_year3 = 1860 | stat_area3 = 13400000 | ref_area3 = <ref name="Taagepera1997" /> | stat_year4 = 1908 | stat_area4 = 11350000 | ref_area4 = <ref>{{Cite book |last1=Wang |first1=Jianqiang |last2=Chen |first2=Jiahua |last3=Wang |first3=Yonhzhong |publisher=Ningbo chubanshe |year=2018 |isbn=9787552632859 |page=8 |language=zh |script-title=zh:歷史與時事學法指導 |author-mask=Wang Jianqiang (王堅強); |author-mask2=Chen Jiahua (陳家華); |author-mask3=Wang Yongzhong (王永中)}}</ref> | population_estimate = 426,000,000<ref name="Broomhall1907" /> | population_estimate_year = 1907 | currency = {{hlist|[[Монеты дінастії Чінґ|Монеты]]|[[Таел]]|[[Папірьові гроші дінастії Чінґ|Папірьові гроші]]}} }} '''Дінастія Чінґ''', офіційно '''Велика Чінґ''' (прост.&nbsp;кит. {{Lang|zh|大清国}}, трад.&nbsp;кит. {{Lang|zh|大清國}}, пхіньїн {{Lang|zh|''Dà Qīng guó''}}), знама и як '''Імперія Чінґ''', была [[Манджуры|манджурська]] [[Китайські дінастії|китайська імперська дінастія]] тай ранньомодерна імперія у [[Азія|восточнуй Азії]], котра екзістовала уд 1636/1644. по 1912.&nbsp;рук. Дінастія Чінґ была послідньов імперськов дінастійов у китайськуй історії; перед нив была [[дінастія Мінґ]], а по нюй&nbsp;— [[Республіка Китай (1912–1949)|Республіка Китай]]. На пікови моци імперія ся простігала уд [[Японськоє море|Японського моря]] на востоці до [[Памірські горы|Памірськых гур]] на западі, тай уд [[Монґолськоє плато|Монґолського плата]] на сівері до [[Южнокитайськоє море|Южнокитайського моря]] на югови. Дінастія зачатково ся вывела уд [[Пузня дінастія Тін|Пузньої дінастії Тін]], закладеної у 1616.&nbsp;році тай уголошеної у Шенянґови у 1636. Дінастія Чінґ узяла контроль над [[Пекінґ|Пекінґом]] и Сіверным Китайом у 1644.&nbsp;році&nbsp;— тот рук ся традиційно держит зачатком єї правліня.{{Refn|Разні жерела по разному означувут рук зачатку дінастії Чінґ: 1644,<ref name="StartYear">"Ritual Music in the Court and Rulership of the Qing Dynasty (1644–1911)" (p. 136): "[1636] was the start of the Qing dynasty, although historians usually date the Qing dynasty started in 1644 when the Manchus conquered Beijing and north China."</ref><ref>{{Cite book |title=The Oxford History of Modern China |first=Jeffrey N. |last=Wasserstrom |publisher=Oxford University Press |year=2022 |isbn=978-0-19-264830-3 |page=ix}}</ref><ref>{{Cite book |title=Patterns of Modern Chinese History |first=Charles |last=Desnoyers |publisher=Oxford University Press |year=2017 |isbn=978-0-19-994645-7}}</ref>{{sfnp|Rowe|2009|p=292}} 1636<ref>{{Cite book |title=The Board of Rites and the Making of Qing China |first=Macabe |last=Keliher |publisher=University of California Press |year=2019 |isbn=978-0-520-97176-9 |page=ix}}</ref><ref>{{Cite book |title=The Tarikh-i Hamidi: A Late-Qing Uyghur History |first=Eric |last=Schluessel |publisher=Columbia University Press |year=2023 |isbn=978-0-520-97176-9 |page=xv}}</ref><ref>{{Cite book |title=Our Great Qing: The Mongols, Buddhism, and the State in Late Imperial China |first=Johan |last=Elverskog |publisher=University of Hawaii Press |year=2008 |isbn=978-0-8248-6381-4 |page=17}}</ref> вадь 1616.<ref>{{Cite book |title=A HISTORY OF FINE ARTS ECONOMY OF CHINA |last=Li |first=Xiangmin |publisher=American Academic |year=2024 |isbn=978-1-63181-470-9 |page=282}}</ref><ref>{{Cite book |title=Images of Women in Chinese Thought and |url=https://archive.org/details/isbn_0087220652 |first=Robin |last=Wang |publisher=Hackett |year=2003 |isbn=978-0-87220-651-9 |page=[https://archive.org/details/isbn_0087220652/page/285 285]}}</ref><ref>{{Cite book |title=Convergence of East-West Poetics |first=Zhanghui |last=Yang |publisher=Taylor & Francis |year=2024 |isbn=978-1-04-009828-8 |page=37}}</ref>|name="year"|group=зазначка}} Дінастія правила до Шінгайської револуції октовбра 1911.&nbsp;року, резултатом котрої стало зреченя власти послідньым імператором у фебруарі&nbsp;1912. Многоетнічна дінастія Чінґ зобрала територіалну основу сучасної [[Китайська народна республіка|Китайської народної республікы]]; Чінґ контрольовали майвелику територію спомежи вшыткых дінастій у китайськуй історії&nbsp;— на 1790.&nbsp;рук їхня імперія была четвертов майвеликов імперійов у світовуй історії. У свуй час она была и майвеликов державов подля населеня, мавучи 426&nbsp;міліонув у 1907.&nbsp;році.<ref name="Broomhall1907">{{Cite book|last=Broomhall|first=Marshall|title=The Chinese Empire: A General and Missionary Survey, Volumes 678–679|publisher=Morgan at Scott|year=1907|pages=2–3}}</ref> [[Нургачі]], правитель [[Джанжовські джурчены|джанжовськых джурченув]] и [[Дум Айсін-Ґйоро|Дома Айсін-Ґйоро]], котрый быв васалом [[Дінастія Мінґ|дінастії Мінґ]], скапчав кланы джурченув (котрі пак стали знамі як [[манджуры]]) и заклав [[Пузня дінастія Тін|Пузню дінастію Тін]] у 1616, удмітувучи власть дінастії Мінґ. Ги закладный хан манджурської державы ун заклав и воєнну [[Система Восьми флаґув|систему Восьми флаґув]], а його сын [[Гонґ Тайджі]] быв уголошеный Імператором Великої Чінґ у 1636.&nbsp;році. По падіньови контроля Мінґ, селянські повстанці заяли Пекінґ и стали курточаснов [[Дінастія Шун|дінастійов Шун]], айбо ґенерал дінастії Мінґ, [[Ву Санґуй]], удкрыв [[Шанхайґванськый проход]] армії Чінґ, котра побідила повстанцюв, узяла столицю тай забрала урядный контроль у 1683.&nbsp;році, што стало зачатком еры Высокої Чінґ. Імператор манджурського етнічного роду, [[Імператор Канґші|Канґші]] (1661–1722), консолідовав власть, узяв на ся роль конфуціанського правителя, пудпоровав [[будгізм]], стимуловав науку, руст населеня тай економікы. Обы удержати перевагу над сосідами, дінастія Чінґ хосновала тай адаптововала традиційну трибутарну систему, што позволило юй дале доміновати в удношінях из державами на периферії, такыми ги [[Чосон]] у [[Корея|Кореї]] тай [[Дінастія Ле|дінастійов Ле]] у [[Вєтнам|Вєтнамі]], и при тум розшырьовати свуй контроль в Уднушнюй Азії. Дінастія Чінґ была у пікови бігом правліня [[Імператор Чанлонґ|Імператора Чанлонґа]] (1735–1796), котрый вюг завойованя бігом [[Десять великых кампаній|Десяти великых кампаній]] тай лично дониковав за конфуціанськыми културными проєктами. По його смерти дінастія упала в уднушні конфлікты, економічну нестабілность, урядницьку корупцію, чужоземноє вмішаня тай нехотіня конфуціанськых еліт міняти свої никаня. Кой ся вернули мир и процвітаня, населеня ся пудняло до 400&nbsp;міліонув, айбо налогы тай доходы уряда были на низкому уровньови, што пак привело ид фіскалнуй кризі. По пруйграшу Китая у Опійовых войнах, западні колоніалні силы посиловали уряд Чінґ пудписати нерувні договоры, давучи їм торгові привілеї, [[екстратериторіалность]] тай [[договорні порты]] пуд їх контроль. Тайпінґськоє (1850–1864) тай Дунґанськоє повстаня (1862–1877) у западнум Китаї стали причинов смерти бульш ги 20&nbsp;міліонув чоловік уд голоду, хворот и войны. [[Реставрація Тхунґ-чі]] у 1860.&nbsp;роках увела важні реформы тай хоснованя чужоземных воєнных технолоґій у гатарах [[Кываня самозмоцненя]]. Пруйграш у Першуй китайсько-японськуй войні (1894–1895) привела ид страті [[Сузеренітет|сузеренітета]] над Корейов и передачі Тайвана [[Японська імперія|Японськуй імперії]]. Амбіційні [[Сто днув реформ]] у 1898.&nbsp;році предлагали фундаменталні зміны, айбо были слабо реалізовані тай сперті Імператорков Цхі-сі (1835–1908) бігом переворота Ву-сӱ. У 1900.&nbsp;році ксенофобні „Боксеры“ (оф.&nbsp;''Общество праведных и гармонійных кулакув'') забили многых китайцюв-християн и загатарных місонерув; позад сього [[Аліанс восьми держав]] зайшов у Китай и присудив [[індемнітет]]. В удповідь уряд зачав безпрецедентні фіскалні тай адміністративні реформы, у тум числі убиранкы, новый правовый кодекс тай скасованя системы [[Урядницькі екзамены в Китаї|урядницькых екзаменув]]. [[Сун Ятсен]] и револуціонеры дискутовали з чиновниками-реформаторами тай конституційными монархіштами, такыми як [[Кханґ Йов-вей]] тай [[Ліанґ Чхі-Чхао]] за тото, як трансформовати манджурську імперію в модернізовану державу. По смерти [[Імператор Ґуанґ-сӱ|Імператора Ґуанґ-сӱ]] тай Цхі-сі у 1908.&nbsp;році придворні конзервативні манджуры заблоковали реформы. [[Вучханґськоє повстаня]] 10.&nbsp;октовбра 1911.&nbsp;року привело ид [[Шінхайська револуція|Шінхайськуй револуції]]. Зречіня власти [[Пху I.|Імператором Сӱан-тхунґ]] 12.&nbsp;фебруара 1912.&nbsp;року стало кунцьом дінастії. == Зазначкы == <references group="зазначка" /> == Референції == <references /> 11orm71c0m9ae7s79n6m62y0j7prne8 Босняци 0 24479 170080 169098 2026-09-22T06:08:48Z InternetArchiveBot 22034 Add 2 books for [[Вікіпедія:Перевірителность]] (20260922)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 170080 wikitext text/x-wiki {{Діалект|Пряшівскый діалект русиньского языка|пряшівскым діалектом|пряшівскый}} {{Інфобокс Етнічна ґрупа | group = Босняци | native_name = ''Bošnjaci / Бошњаци'' | flag = [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina (1992–1998).svg|thumb]] | flag_caption = Прапор [[Босна і Герцеґовина|Босны і Герцеґовины]], котрый ся днесь поужывать як [[етнічный прапор]] | population = {{прибл}} '''3.5 міліона''' (верьхнїй одгад)<ref group="note">Загранічны списованя народу або владны одгады часто заряджують босняньску діаспору на основі народности або штатной приналежности, а не на основі меншых етнічных ґруп, што значіть, же Босняци суть заряджены вєдно з іншыма етнічныма ґрупами з Босны і Герцеґовины, чім ся скреслює точне чісло Босняків в тых країнах. Цїлкове чісло членів босняньской діаспоры ся лемже одгадує на приближно два міліоны, з котрых ся векшына поважує за Босняків. {{citation |date= 2018 |url= https://www.undp.org/sites/g/files/zskgke326/files/migration/ba/4cfb53e535e6ab3cad66a3150ca29986e9ab2ac5cdd2e91a7edd2dfa9ff577db.pdf |title= Halilovich, Hariz & Hasic, Jasmin & Karabegovic, Dzeneta & Karamehic-Muratovic, Ajlina & Oruc, Nermin. (2018). Mapping the Bosnian-Herzegovinian Diaspora: Utilizing the Socio-Economic Potential of the Diaspora for Development of BiH. |publisher= [[International Organization for Migration]], Ministry of Human Rights and Refugees B&H |access-date= 2025-05-02 |archive-date= 2025-05-02 |archive-url= https://web.archive.org/web/20250502174205/https://www.undp.org/sites/g/files/zskgke326/files/migration/ba/4cfb53e535e6ab3cad66a3150ca29986e9ab2ac5cdd2e91a7edd2dfa9ff577db.pdf |url-status= live }}</ref> | image = [[File:A_lamb_roast_and_"kolo"_(circle)_dancing_-_Bosnia_and_Herzegovina_1895.jpg|thumb]] | image_caption = Образ з року 1895, на котрім Босняци печуть ягня і танцюють [[Коло (танець)|коло]] | popplace = {{flag|Босна і Герцеґовина}} 1,769,592<ref>{{cite web |url=http://www.popis2013.ba/popis2013/doc/Popis2013prvoIzdanje.pdf |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini, 2013. Rezultati popisa |trans-title=Cenzus of population, households and dwellings in Bosnia and Herzegovina, 2013. Final results |access-date=2017-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160630143615/http://www.popis2013.ba/popis2013/doc/Popis2013prvoIzdanje.pdf |archive-date=2016-06-30 }}</ref> | tablehdr = Значна босняньска діаспора | region1 = {{flag|Турція}} | pop1 = {{прибл}} 115,000, подля передків {{прибл}} 2,000,000 | ref1 = <ref name="Türkiye'deki Kürtlerin sayısı!">{{cite web|url=https://www.milliyet.com.tr/cadde/turkiyedeki-kurtlerin-sayisi-873452|access-date=2006-06-09|title=Türkiye'deki Kürtlerin sayısı! - Magazin Haberleri - Milliyet|archive-date=2021-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20211226173959/https://www.milliyet.com.tr/cadde/turkiyedeki-kurtlerin-sayisi-873452|url-status=live}}</ref> | region2 = {{flag|США}} | pop2 = {{прибл}} 100,000 | ref2 = <ref name="The 2000 USA census">{{cite web|url=https://www.census.gov/|title=U.S. Census website|access-date=2008-06-06|archive-date=2021-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709054630/https://www.census.gov/|url-status=live|publisher= U.S. Census Bureau}}</ref> | region3 = {{flag|Сербія}} | pop3 = 153,801 | ref3 = <ref>{{cite web|url=https://www.stat.gov.rs/vesti/20230428-konacnirezpopisa/|title=Коначни резултати Пописа становништва, домаћинстава и станова 2022.|website=stat.gov.rs|access-date=2023-10-08|archive-date=2023-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20230608013816/https://www.stat.gov.rs/vesti/20230428-konacnirezpopisa/|url-status=live}}</ref> | region4 = {{flag|Чорна Гора}} | pop4 = 58,956 | ref4 = {{lower|<ref name="t819">{{cite web | title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova, 2023. godine | url=https://www.monstat.org/uploads/files/popis%202021/saopstenja/SAOPSTENJE_Popis%20stanovnistva%202023%20II_cg.pdf | access-date=2024-10-15 | archive-date=2025-04-04 | archive-url=https://web.archive.org/web/20250404194901/https://www.monstat.org/uploads/files/popis%202021/saopstenja/SAOPSTENJE_Popis%20stanovnistva%202023%20II_cg.pdf | url-status=live }}</ref>}} | region5 = {{flag|Канада}} | pop5 = {{прибл}} 50,000 | ref5 = {{lower|<ref>{{cite web|url=https://bosniak.org/about-bosniaks/|title=About Bosniaks|date=December 2020 |access-date=1 January 2023|archive-date=4 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221204052510/https://bosniak.org/about-bosniaks/|url-status=live}}</ref>}} | region6 = {{flag|Косово}} | pop6 = 27,533 | ref6 = {{lower|<ref>{{citation|title=Kosovo Census 2011 |publisher=ask.rks-gov.net}}</ref>}} | region7 = {{flag|Хорватія}} | pop7 = 24,131 | ref7 = {{lower|<ref>[https://podaci.dzs.hr/media/3hue4q5v/popis_2021-stanovnistvo_rh.xlsx "Population by Ethnicity/Citizenship/Mother tongue/Religion"] (xlsx). Census of Population, Households and Dwellings in 2021. Zagreb: Croatian Bureau of Statistics. 2022.</ref>}} | region8 = {{flag|Слоаіньско}} | pop8 = 21,542 | ref8 = {{lower|<ref>{{cite web|url=http://www.stat.si/popis2002/en/rezultati/rezultati_red.asp?ter=SLO&st=15|title=Statistični urad RS - Popis 2002|access-date=1 May 2016|archive-date=30 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170530131402/http://www.stat.si/popis2002/en/rezultati/rezultati_red.asp?ter=SLO&st=15|url-status=live}}</ref>}} | region9 = {{flag|Даньско}} | pop9 = 21,000 | ref9 = {{lower|<ref>{{cite web |url=http://www.folkedrab.dk/sw52060.asp?usepf=true |title=Kilde: "Ældre bosniske flygtninge søger hjem" |publisher=Folkedrab.dk |access-date=2012-01-05 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120325153158/http://www.folkedrab.dk/sw52060.asp?usepf=true |archive-date=2012-03-25 }}</ref>}} | region10 = {{flag|Северна Македонія}} | pop10 = 17,018 | ref10 = {{lower|<ref>{{cite web |url=http://www.stat.gov.mk/pdf/kniga_13.pdf |title=Macedonian Census 2002 |access-date=2012-01-05 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070708073549/http://www.stat.gov.mk/pdf/kniga_13.pdf |archive-date=2007-07-08 }}</ref>}} | region11 = {{flag|Австралія}} | pop11 = 14,620 | ref11 = <ref>{{cite web|url= https://mojabih.oslobodjenje.ba/mb/kolumne/zasto-je-tesko-procijeniti-broj-bosanaca-i-hercegovaca-u-australiji-1321|title= Zašto je teško procijeniti broj Bosanaca i Hercegovaca u Australiji?|date= 17 September 2019|access-date= 17 September 2019|archive-date= 6 November 2023|archive-url= https://web.archive.org/web/20231106061158/https://mojabih.oslobodjenje.ba/mb/kolumne/zasto-je-tesko-procijeniti-broj-bosanaca-i-hercegovaca-u-australiji-1321|url-status= live}}</ref> | languages = [[Босняньскый язык|босняньскый]] | religions = Переважно [[суннітьскый іслам]] <ref name="Cambridge University Press">{{cite book|author1=Aziz Al-Azmeh|author2=Effie Fokas|title=Islam in Europe: Diversity, Identity and Influence|url=https://books.google.com/books?id=uoSUovCrjLwC&pg=PA97|date=15 November 2007|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-139-46782-7|page=97}}</ref> | related = Остатнї [[Южны Славяне]],<br/>головне [[Сербы в Боснї і Герцеґовинї|босаньскы Сербы]], [[Хорваты в Боснї і Герцеґовинї|босаньскы Хорваты]] }} '''Босня́ци'''<ref>{{Русиньскый правопис|Босня́к|84}}</ref> ({{lang-bs|Bošnjaci / Бошњаци}} {{IPA|[bɔ'ʃɲaːt͡si]}}) суть южнославяньскый народ, котрый ся традічно голосить к [[іслам]]у і жыє переважно на теріторії [[Босна і Герцеґовина|Босны і Герцеґовины]], як ай в історічнім реґіонї Санджак на граніцї [[Сербія|Сербії]] і [[Чорна Гора|Чорной Горы]]. == Етнонім і термінолоґія == В научній літературї, політолоґії і етноґрафії є дуже важно розлишовати меджі етноніном „Босняк“ і політоніном „Босанець“. [[Босанцї|Босанець]] ({{lang-bs|Bosanac}}) є обчаньска або реґіонална приналежность. Тот термін означує каждого обывателя Босны і Герцеґовины без огляду на ёго етнічне або реліґійне походжіня (може то быти Хорват, Серб або Босняк). Наопак, Босняк є представитель конкретной етнічной ґрупы (народа), котра мать властну културу, ідентіту і язык і є історічно повязана з ісламсков реліґійнов традіціёв.<ref>{{cite book | last = Friedman | first = Francine | title = The Bosnian Muslims: Denial of a Nation | url = https://archive.org/details/isbn_9780813320960 | publisher = Westview Press | location = Boulder | year = 1996 | language = en }}</ref> == Ґеоґрафія і розложіня обывательства == Абсолутна векшына Босняків жыє на теріторії сучасной Босны і Герцеґовины, де творять веце як половину обывательства країны (суть сконцентрованы переважно у рамках субєкту Федерації Босны і Герцеґовины). Значна автохтонна комуніта Босняків тыж історічно жыє в реґіонї Санджак, котрый є роздїленый штатної граніцёв меджі южнозападнов Сербіёв і севернов Чорнов Горов.<ref>{{cite book | last = Bieber | first = Florian | title = Post-War Bosnia: Ethnicity, Inequality and Public Sector Governance | url = https://archive.org/details/postwarbosniaeth0000bieb | publisher = Palgrave Macmillan | location = New York | year = 2006 | language = en }}</ref><ref>{{cite book | last = Morrison | first = Kenneth | last2 = Roberts | first2 = Elizabeth | title = The Sandžak: A History | publisher = Hurst & Company | location = London | year = 2013 | language = en }}</ref> В резултатї працовной міґрації в 20. сторочу і ніченых воєн на Балканї в 90. роках 20. стороча взникла обровска босняцька діаспора. Найвекшы комуніты в загранічі ся находять в Нїмецьку, Австрії, Турції, Швеції, як ай в Споєных штатах америцькых і Канадї.<ref>{{cite book | last = Valenta | first = Marko | last2 = Ramet | first2 = Sabrina P. | title = The Bosnian Diaspora: Integration in Transnational Communities | publisher = Ashgate | location = Farnham | year = 2011 | language = en }}</ref> == Історія == === Походжіня і ісламізація === Етноґенеза Босняків є неоддїлительно повязана із славяньскыма племенами, котры заселили западны Балкан в період раннёго середнёвіку. В період екзістенції середнёвікого Босняньского кралёвства належила значна часть містного обывательства к автокефалній Босняньской церькви, хрістіаньскому пруду, котрый як католицькый Рим, так ай православна Візантія часто поважовали за геретічный (споєный із рухом богомілів). По добыты Босны Османьсков імперіёв в роцї 1463 зачав довготырваючій процес ісламізації містного славяньского обывательства. Переход на іслам дав містній елітї (бегам) можность заховати сі своє земельне властництво і соціалный статус в новій імперії, а звычайным рольникам – выгнути ся додаточным данём, котрыма было затяжено немусулманьске обывательство. Часом ся іслам став ключовым елементом ідентіты того народа.<ref>{{cite book | last = Malcolm | first = Noel | title = Bosnia: A Short History | url = https://archive.org/details/bosniashorthisto0000malc | publisher = New York University Press | location = New York | year = 1994 | language = en }}</ref> === Австро-угорьскый договор і Югославія === В роцї 1878 перешла справа Босны на основі рїшіня Берліньского конґресу під Австро-Угорьско. В тім часї ся австрійска справа (головно Бенямін фон Каллаі) снажила умело вытворити єднотный „босняцькый народ“, котрый бы загорнув вшыткых обывателїв реґіону, жебы так протидїяла ростучому сербскому і хорватьскому націоналізму. Тота ідея лемже зазнала неуспіху. В періодї соціалістічной Югославії по [[Друга світова война|Другій світовій войнї]] не мали Босняци статус самостатного народа. Аж в роцї 1968 їх югославска влада офіціално узнала як самостатну етнічну ґрупу під назвою „Мусулмане“ (з великой буквы, на роздїл од реліґійной прислушности „мусулмане“ з малой буквы). Тот народный статус быв дефінітівно узаконеный в югославскій конштітуції з року 1974.<ref>{{cite book | last = Donia | first = Robert J. | last2 = Fine | first2 = John V. A. | title = Bosnia and Hercegovina: A Tradition Betrayed | url = https://archive.org/details/bosniahercegovin0000doni | publisher = Columbia University Press | location = New York | year = 1994 | language = en }}</ref> === Босняньска война і сучасность === Розпад Югославії вів к кырвавій босняньскій войнї (1992–1995). Босняци зазнали найтяжшы демоґрафічны страты почас того конфлікту, котрый спроваджали масовы чісткы і акты ґеноціды (з котрых найзнамішых є масакер Сребреніцї в юлї 1995). Праві почас войны, в септембрї 1993, было на Першім босняньскім саборї в Сараєві прияти історічны рїшіня о одмітнутю навязаной югославской назвы „Мусулмане“ і навернутя к історічному етноніму „босняк“. == Реліґія і култура == Переважна векшына Босняків суть суннітьскы мусулмане, котры належать к ханафітьскій мазгабі (реліґійно-правной школї). Ханафітьска школа, котру на Балкан принесли Османы, ся традічно вызначує релатівнов поміркованостёв і приспособливостёв містным звыкам. Іслам зогравать ключову задачу в захованы народной ідентіты Босняків, лемже уровень реліґійности в сполочности є дуже розмаїтый: од строго практікуючіх мусулманів аж по цалком світьскых людей, про котрых є іслам радше културнов і історічнов дїдовизнов чім каждоденнов практіков. Култура Босняків є унікатным европскым феноменом – іде о сінтезу славяньскых, османьскых (выходных) і середнёевропскых (австро-угорьскых) традіцій.<ref>[https://www.britannica.com/place/Bosnia-and-Herzegovina/Cultural-life Bosnia and Herzegovina - Cultural life // Britannica.]</ref> Тота сінтеза ся ясно проявлює в архітектурї (стары містьскы четвертї із мешітами і [[оріент]]алныма торгами коло европской забудовы),<ref>[https://www.fomoso.org/en/mosoculture/feuilleton/architectural-historical-heritage-of-austria-hungary-and-ottoman-empire-in-sarajevo/ Hodžić N. Architectural historical heritage of Austria-Hungary and Ottoman Empire in Sarajevo // FOMOSO.]</ref> народній кухнї (чевапчічі, бурек, [[баклава]])<ref>[https://www.tasteatlas.com/bih/map#modal Traditional Food in Bosnia and Herzegovina // TasteAtlas.]</ref><ref>[https://www.tasteatlas.com/best-rated-dishes-in-bih Bosnian and Herzegovinian Food // TasteAtlas.]</ref> і традічній музицї. Візітков босняньской музичної културы є севдалінка – традічна меланхолічна містьска пісня о ласцї, тужбі і душевній боли.<ref>[https://ich.unesco.org/en/RL/sevdalinka-traditional-urban-folk-song-01872 Sevdalinka, traditional urban folk song // UNESCO Intangible Cultural Heritage.]</ref> == Язык == Босняци говорять [[Босняньскый язык|босняньскым языком]], котрый є одним із штирёх рівноцїнных літературных штандартів плуріцентрічного [[Сербохорватьскый язык|сербохорватьского языка]]. Выходить з выходогерцеґовиньского діалекту штокавского наріча (переважно із єкавсков высловностёв). Шпеціфічнов чертов босняньской лексікы, котра ю одлишує од сербского і хорватьского штандарту, є значне чісло оріенталізмів – слов турецького, арабского і перзьского походжіння, котры ся дістали до словной засобы в часї надвлады Османьской імперії. Історічно Босняци хосновали на писаня арабского писма – шпеціално управленый арабскый алфавіт про славяньску фонетіку, як ай стару босняньску кіріліцю. Сучасный босняньскый літературный язык офіціално поужывать латиніку, котра є абсолутно домінантна во вшыткых сферах жывота, хоць кіріліця мать тыж конштітучный статус.<ref>{{cite book | last = Alexander | first = Ronelle | title = Bosnian, Croatian, Serbian, a Grammar: With Sociolinguistic Commentary | publisher = University of Wisconsin Press | location = Madison | year = 2006 | language = en }}</ref> Нынї є створеный языковый роздїл [[Вікіпедія|Вікіпедії]] тым языком — [[Босняцька Вікіпедія]]. == Референції == {{референції}} [[Катеґорія:Босняци]] [[Катеґорія:Южны Славяне]] [[Катеґорія:Етнічны ґрупы в Боснї і Герцеґовинї]] [[Катеґорія:Народы Европы]] ptpqln43c3ew1xn9c6mggdzgj39fbpg Баптізм 0 24518 170104 169158 2026-09-22T06:18:59Z InternetArchiveBot 22034 Add 1 book for [[Вікіпедія:Перевірителность]] (20260922)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 170104 wikitext text/x-wiki [[Файл:Baptism_at_Northolt_Park_Baptist_Church_(cropped)_(cropped).jpg|міні|320x320пкс|[[Хрещеня]] у Баптіштськуй церькві у Нортголт Парку, [[Великый Лондон]], афіліовануй из Баптіштськов унійов Великої Британії, 2015]] '''Бапті́зм''' (уд [[Грецькоє койне|гр.&nbsp;койне]]&nbsp;{{Lang|grc-x-koine|βάπτισμα}} ''váptisma'', {{Букв}}&nbsp;„зануреня у воду“) є [[Протестантство|протестантська]] традиція у [[Християнство|християнстві]], котра ся удличат [[Хрещеня вірувучых|хрещеньом лиш вірувучых]] (кредобаптізмом) через [[Хрещеня зануреньом|повноє зануреня]] їх у воду. Сучасні баптіштські церьквы як правило ся держат доктрин удповідалности кажджої особы перед Богом, [[sola fide]] (управданя через саму віру), [[sola scriptura]] (Біблія ги єдиноє безхыбноє авторитетноє жерело) тай [[Конґреґаціоналізм|конґреґаціоналізма]] (незалежна самоврядность кажджої церьквы). Баптізм головно признає два тайинства: [[хрещеня]] тай [[Евхарістія|евхарістію]].<ref name="BS2025">{{cite web |title=Orthodox Creed |url=https://baptiststudiesonline.com/wp-content/uploads/2007/02/orthodox-creed.pdf |publisher=California Baptist University |access-date=2 July 2025 |at=XXVII. Article. |quote=These two Sacraments, (viz.) Baptism, and the Lord's Supper, are Ordinances of Positive, Soveraign, and holy Institution |date=1679 }}</ref><ref name="NAFWB2025">{{cite web |title=What We Believe |url=https://nafwb.org/site/about/what-we-believe/ |publisher=National Association of Free Will Baptists |access-date=2 July 2025 |quote=Gospel Ordinances – Free Will Baptists believe the Bible teaches three ordinances for the church to practice: Baptism in water by immersion, the Lord’s Supper, to be perpetuated until His return, and the Washing of the Saints’ feet, an ordinance teaching humility. }}</ref><ref name="BRBC2024">{{cite web |title=What we believe |url=https://www.berbc.org/articles-of-faith-consitution-rules |publisher=Bethel Reformed Baptist Church |access-date=2 July 2025 |language=en |date=2024 |quote=Female members should remember the teaching of 1 Cor. 14:34–35, and so must ask questions at Members’ Meetings through their own husbands or a male member of the Church. Female head covering is the teaching of Holy Scripture, as seen in 1 Cor. 11, and so is to be observed by all female Church members in all Church Services, business and prayer meetings. }}</ref> Послідовникы баптізма ся кличут '''бапті́шты'''. На днешньый день тоты, ко ся ідентифікує баптіштами, годні мати дуже разні представліня за вто, у што вірят, як практикувут віру, удношіня ид другым християнам тай розуміня того, што є важным у християнськых учінях.<ref name="Shurden turning">{{Cite web |last=Shurden |first=Walter |title=Turning Points in Baptist History |publisher=The Center for Baptist Studies, Mercer University |location=Macon, GA |year=2001 |access-date=16 January 2010 |url=http://www.centerforbaptiststudies.org/pamphlets/style/turningpoints.htm }}</ref> Баптіштські місіонеры пошырили на кажджый контінент разні баптіштські церьквы.<ref name="ODCC self">{{cite encyclopedia|title=The Oxford Dictionary of the Christian Church|edition=4th|editor=Andrew Louth|publisher=Oxford University Press|date=2022|isbn=9780191744396|entry=Baptists|last=Fiddes|first=Paul|entry-url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780199642465.001.0001/acref-9780199642465-e-688|entry-url-access=subscription}}</ref> Сут ушылиякі разні ґрупы баптіштськых церьков тай окремі приходы; майвеликов ґрупов баптіштськых церьков є [[Світовый аліанс баптіштув]]. [[Файл:John-Smyth.png|міні|Джон Сміт вюг першу баптіштську церьков у [[Амстердам|Амстердамі]] у 1609.&nbsp;році.]] Баптізм ся выводит уд [[Анґліцькі дисиденты|дисидентув]] [[Церьков Анґлії|Церьквы Анґлії]] у [[Велика Британія|Великуй Британії]]. У [[Ґейнсборо, Лінкыншыр|Ґейнсборо]], [[Лінкыншыр]], [[теолоґ]] Джон Сміт быв заклав церьков; його приход уєдно из церьковльов у Скрубі, [[Нотінґемшыр]], пушли у екзиль у [[Амстердам]] у 1608.&nbsp;році.<ref name="Gourley">Gourley, Bruce. "A Very Brief Introduction to Baptist History, Then and Now."</ref> Подля свої інтерпретації [[Новый Завіт|Нового Завіта]] они не признавали хрещеня дітий тай установили хрещеня лиш свідомых вірувучых.<ref name="ODCC self" /> Томас Гелвіс вернув приход Анґлії, сформуловавши філозофськоє прошіня, обы церьков и [[Штат|держава]] ся держали поокреме у юридичнум плані, про [[Слобода думкы|слободу думкы]]. Баптішты ся розыйшли Анґлійов, и поділили ся на прибучникув [[Вселюдськоє выкупленя|вселюдського выкупленя]] (вірячи, ож Христос выкупив ушыткых людий) тай часточного искупления (межи котрыма не є конзенса за тото, якый критерій дефінує, на кого ся пошырює Христовоє искуплениє).<ref name="Benedict1848">{{cite book|last=Benedict|first=David|title=A General History of the Baptist Denomination in America and Other Parts of the World|url=https://archive.org/details/ageneralhistory00benegoog|year=1848|publisher=Lewis Colby|language=en|page=[https://archive.org/details/ageneralhistory00benegoog/page/n222 325]|quote=It is, however, well known by the community at home and abroad, that from a very early period they have been divided into two parties, which have been denominated ''General'' and ''Particular'', which differ from each other mainly in their doctrinal sentiments; the Generals being Arminians, and the other, Calvinists.}}</ref> Другоє Лондонськоє баптіштськоє віросповіданя 1689.&nbsp;року є майобшырным документом про баптіштув-прибучникув часточного искупления, а Ортодоксноє віросповіданя 1679.&nbsp;року є шыроко приятоє баптіштами-прибучниками вселюдського выкупленя. == Походженя == Історик баптізма Брус Ґурлі уокремив чотыри головні никаня на походжіня баптізма: # сучасный научный конзенс<ref name="Gourley2">Gourley, Bruce. "A Very Brief Introduction to Baptist History, Then and Now."</ref> є такый, ож коріня деномінації ся тягнут уд анґліцькых дисидентув 17.&nbsp;стороча и влив анабаптіштув на них быв мінімалный авадь домак удсутствовав; # никаня, ож деномінація ся у 1525.&nbsp;році удокремила уд [[Анабаптізм|анабаптіштського]] кываня у континенталнуй Европі; # сукцесіоніштськоє никаня, котроє держит, ож баптіштські церьквы екзістовали у незрушенум ланці поза основнов Церьквов щи уд часув Исуса Христа;<ref name="Gourley2" /><ref>The First Church, J. T. Mann</ref> # подобный ид сукцесіоніштському назур, котрый тримле, ож баптіштська віра и практикы ся тягнут уд епохы Исуса Христа. === Теорія походженя уд анґліцькых дисидентув === === Теорія походженя уд анабаптіштув === === Теорії походженя уд епохы Христа === === Походженя баптізма у Великуй Британії === === Походженя баптізма у Сівернуй Америці === === Походженя баптізма у Німещині === === Походженя баптізма у Фінландії === === Походженя баптізма в Украйині === [[File:Ecbua_temple.jpg|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ecbua_temple.jpg|праворуч|міні|„Дум Єванґелія“ в Кийові, централна церьков [[Всеукрайинська унія церьков єванґелськых християн-баптіштув|Всеукрайинської унії церьков єванґелськых християн-баптіштув]] (''ВСЦ ЄХБ'').]] Перед баптіштськыми церьквами в [[Украйина|Украйині]] ся появили общины німецькых анабаптіштув и менонітув, котрі бывали в южнуй Украйині уд 16.&nbsp;стороча тай практиковали хрещеня дорослых вірувучых.<ref>{{Cite web |url=http://www.risu.org.ua/eng/major.religions/baptists |title=RISU / English / Major Religions / Baptists |access-date=20 April 2005 |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20050420001102/http://www.risu.org.ua/eng/major.religions/baptists/ |archive-date=20 April 2005 |url-status=dead }}</ref> Першоє баптіштськоє хрещіня (т.&nbsp;є.&nbsp;дорослого и повным зануреньом) в Украйині ся стало у 1864.&nbsp;році на ріці [[Інгул]] у Єлисаветградськум повіті (ныні [[Кропивницькый район]]) у німецькому поселеньови. У 1867 у тум реґіоні были орґанізовані перші баптіштські церьквы; удтідь баптіштська традиція ся пошырила югом Украйины тай у другі реґіоны. Єдна из першых баптіштськых общин была зареєстрована у Кийові в 1907.&nbsp;році, а у 1908 там пруйшли Перші всеросійські зборы баптіштув (на тот момент Украйина щи была пуд контрольом [[Російська імперія|Російської імперії]]). Всеросійська унія баптіштув была закладена у Єкатеринославі (теперь [[Дніпро (варош)|Дніпро]]). На конець 19.&nbsp;стороча в Украйині было уд&nbsp;100,000 до&nbsp;300,000&nbsp;баптіштув.<ref>[http://ecbua.info/index.php?option=com_content&task=view&id=44&Itemid=29 Історія ВСЦ ЄХБ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160805104147/http://ecbua.info/index.php?option=com_content&task=view&id=44&Itemid=29|date=5 August 2016}} Всеукраїнський Союз Церков Євангельських Християн-Баптистів</ref> Незалежна Всеукрайинська украйинська баптіштська унія была закладена бігом куртого періода незалежности [[Украйинська народна республіка|Украйинської народної республікы]] на зачаткови 20.&nbsp;стороча тай пак по розвалови [[Совєтськый союз|Совєтського союза]]; майвеликов ґрупов баптіштськых церьков в Украйині на днешньый день є ''Всеукраїнський союз церков євангельських християн-баптистів'' (''ВСЦ ЄХБ''). До уголошіня незалежности в 1991 Украйина мала другу майвелику баптіштську общину у світі по Споєных штатах Америкы, и єї завто кликали „<nowiki/>[[Біблійовый пояс|Біблійовым поясом]]<nowiki/>“ Совєтського союза.<ref name="NCEEER">{{cite journal|url=http://www.ucis.pitt.edu/nceeer/2006_819_19g_Wanner.pdf|title=EVANGELICALISM AND THE RESURGENCE OF RELIGION IN UKRAINE|author=Wanne, Catherine|journal=The National Council for Eurasian and East European Research|year=2006}}</ref> == Баптіштські церьквы == [[File:Hong_Kong_Baptist_Hospital_2019.jpg|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Hong_Kong_Baptist_Hospital_2019.jpg|праворуч|міні|Гонконґськый баптіштськый госпіталь, афіліованый из Баптіштськов конвенційов Гонконґа]] [[File:Regent’s_Park_College_Dining_Hall.jpg|посилання=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Regent%E2%80%99s_Park_College_Dining_Hall.jpg|міні|[[:en:Regent's_Park_College,_Oxford|Regent's Park College]] in [[:en:Oxford|Oxford]], affiliated with the [[:en:Baptist_Union_of_Great_Britain|Baptist Union of Great Britain]]]] Подакотрі баптіштські церьквы убиравут быти незалежными уд май великых церьковных орґанізацій; другі рішавут быти частьов межинародных авадь націоналных баптіштськых асоціацій, при тум ся держачи [[Конґреґаціоналізм|конґреґаціоналізма]].<ref>{{cite web |title=Family Trees |url=https://www.thearda.com/us-religion/history/family-trees?F=96 |publisher=Association of Religion Data Archives |access-date=28 November 2023 |quote=Modern Baptists are a group of Christian denominations and churches who subscribe to a theology of believer's baptism (as opposed to infant baptism), salvation through faith alone, Scripture alone as the rule of faith and practice, and the autonomy of the local church. }}</ref><ref>{{cite book|last1=Williams|first1=Michael Edward|last2=Shurden|first2=Walter B.|title=Turning Points in Baptist History|date=2008|publisher=Mercer University Press|pages=63, 72|language=en|quote=63: "Baptists' practice of congregational church government means that all authority and power in Baptist life is focused in the local congregation of believers, not in any extra-local ecclesiastical body. From their beginnings, especially in America, the Baptist people consistently and repeatedly affirmed the local church as the center of their life together. For that reason there is no "The Baptist Church" in the same sense that there is "The Methodist Church," "The Episcopal Church," or "The Presbyterian Church." There are only "Baptist churches." Baptists have formed "conventions" of churches, "unions" of churches, and "associations" of churches, but final authority in Baptist life resides in the local congregation of believers. That authority does not rest in a denomination or any extra-local church body of any kind, civil or ecclesiastical." 72: " If you examine Baptist associations among different national Baptist bodies in contemporary America or if you compare Baptist associations in various countries today, you will find a wide divergence in the nature and practice of associations. This leads to the conclusion that Baptists really have no consistent or obvious theology of church order beyond the local church. Baptists do not have an ecclesiology beyond the local church that tells them how they must organize or structure their local churches into a Baptist denomination. For the most part, each group of Baptists has been guided primarily by practical issues, though they usually conscript both the Bible and Baptist theology in making the case for church connectionalism."}}</ref><ref>{{cite book|last1=Blankman|first1=Drew|last2=Augustine|first2=Todd|title=Pocket Dictionary of North American Denominations: Over 100 Christian Groups Clearly & Concisely Defined|date=17 April 2010|publisher=InterVarsity Press|isbn=978-0-8308-6706-6|page=88|language=en}}</ref><ref>Stephen R. Holmes, ''Baptist Theology'', T&T Clark, Edinburgh, 2012, p. 104-105</ref> Такоє коопераційноє удношіня позволяє розвивати ворошні орґанізації про місіонерські вадь обществені цілі, наприклад про гуманітарну помуч, ошколованя, теолоґічні інституції вадь медичні заклады.<ref>William H. Brackney, ''Historical Dictionary of the Baptists'', Scarecrow Press, US, 2020, p. 173–174</ref> Бульшина баптіштськых церьквув ся капчавут у націоналні деномінації/асоціації/кооперативні ґрупы тай [[Світовый аліанс баптіштув]], исформованый у 1905.&nbsp;році 24&nbsp;баптіштськыми деномінаціями из разных крайин.<ref>Robert E. Johnson, ''A Global Introduction to Baptist Churches'', Cambridge University Press, UK, 2010, p. 238</ref><ref>{{cite book|last1=Brackney|first1=William H.|title=Historical Dictionary of the Baptists|date=2009|publisher=Scarecrow Press|pages=38–40|language=en|quote=ASSOCIATIONS, BAPTIST. Groups of Baptist churches formed for the purpose of mutual support, aid to destitute congregations, and advice on matters of order, discipline, expansion, and identity. Based upon a principle common to most Christian organizations, Baptists have almost from their beginnings associated in this way with other churches of like faith and order. The Baptist association is not considered a superior body to the local congregation but rather an advisory body voluntarily covenanting with local churches for specific tasks.}}</ref><ref>{{cite book|last1=Weaver|first1=C. Douglas|title=In Search of the New Testament Church: The Baptist Story|url=https://archive.org/details/insearchofnewtes0000weav|date=2008|publisher=Mercer University Press|pages=[https://archive.org/details/insearchofnewtes0000weav/page/26 26]|language=en|quote=Interdependence of Churches: Associations. Baptist life has accented the independence of the local church more than the interdependence of churches. At the same time, Baptists from their earliest decades of existence sought to practice cooperative work with other Baptist churches in associations. Churches met for fellowship and mutual encouragement and sought doctrinal unity with like-minded churches.}}</ref> Межи цілями аліанса сут: помуч нужденным, світовый єванґелізм, защита людськых прав и реліґійної слободы. == Місіонерські орґанізації == Місіонерські орґанізації ся вытворьовали про пошыріня баптіштського кываня на вшыткых контінентах. У 1792.&nbsp;році в анґліцькум Кетерінґу было закладеноє Баптіштськоє місіонерськоє общество ({{Lang-en|Baptist Missionary Society}}), знамоє ай як ''{{Lang|en|BMS World Mission}}''.<ref>Robert E. Johnson, ''A Global Introduction to Baptist Churches'', Cambridge University Press, UK, 2010, p. 99</ref><ref>J. Gordon Melton and Martin Baumann, ''Religions of the World: A Comprehensive Encyclopedia of Beliefs and Practices'', ABC-CLIO, US, 2010, p. 292</ref> У Споєных штатах Америкы были закладені орґанізації {{Lang|en|International Ministries}} (у 1814) тай International Mission Board (у 1845).<ref>George Thomas Kurian, Mark A. Lamport, ''Encyclopedia of Christianity in the United States, Volume 5'', Rowman & Littlefield, US, 2016, p. 63</ref><ref>George Thomas Kurian, Mark A. Lamport, ''Encyclopedia of Christianity in the United States, Volume 5'', Rowman & Littlefield, US, 2016, p. 1206</ref> == Членство == {{multiple image|direction=vertical|width=220|image1=Linkway Church Cape Town service.jpg|caption1=Богослужіня у Лінквейськуй церькві у Кейптавні, афіліовануй из Баптіштськов унійов Южної Африкы|image2=Crossway Church service.jpg|caption2=Богослужіня у Кросвейськуй баптіштськуй церькві у [[Мелбурн]]ови, афіліовануй из Австралійськыми баптіштськыми церьквами, 2008|image3=KABA 2.jpg|caption3=Богослужіня у Баптіштськуй церькві Когіма Ао у Когімі, афіліовануй из Наґалендськов радов баптіштськых церьквув, [[Індія]], 2019}} Політика баптіштськых церьквув за членство годна ся варійовати межи приходами позад їх автономної природы, айбо як правило особа стає членом церьквы через хрещеня вірувучого: публічної демонстрації віры в Исуса и хрещеня через повноє занурьованя у воду.<ref>{{Cite book|last=Pendleton|first=James Madison|url=http://www.reformedreader.org/rbb/pendleton/churchmanual/bcm01.htm|title=Church Manual For Baptist Churches|publisher=The Judson Press|year=1867}}</ref> Многі баптішты держат, ож хрещеня є не мусайным елементом спасіня, а публічным выраженьом уднушнього покаяня тай віры.<ref name="Brackney">{{Cite book|last=Brackney|first=William H|title=Baptists in North America: an historical perspective|url=https://archive.org/details/baptistsinnortha00brac|publisher=Blackwell Publishing|year=2006|page=[https://archive.org/details/baptistsinnortha00brac/page/22 22]|isbn=978-1-4051-1865-1}}</ref> Вцілови баптіштські церьквы не мавут конкретного ограниченя у віці, айбо про хрещеня вірувучого особа має быти годна свідомо тай исто сповідовати свою віру.<ref>{{cite web |title=Baptist Faith and Mission |url=http://www.sbc.net/bfm/ |access-date=8 November 2011 |publisher=Southern Baptist Convention }}</ref> У 2010.&nbsp;році ся шацовало, ож дас&nbsp;100&nbsp;міліонув христян ся ідентифікувут баптіштами вадь належачыма ид баптіштського филя церькві.<ref>J. Gordon Melton and Martin Baumann, ''Religions of the World: A Comprehensive Encyclopedia of Beliefs and Practices'', ABC-CLIO, USA, 2010, p.299</ref> Подля Сибастєна Фата из Французького націоналного центра научного зглядованя, у 2020.&nbsp;році баптіштськоє кываня мало по світови дас&nbsp;170&nbsp;млн вірувучых.<ref>{{Cite web |date=2020-07-28 |title=Qui sont les baptistes ? |url=https://www.reforme.net/religion/protestantisme/2020/07/28/qui-sont-les-baptistes/ |access-date=2023-05-09 |website=Réforme |first1=Louis |last1=Fraysse |language=fr-FR }}</ref> Подля списованя Світового аліанса баптіштув 2025.&nbsp;року, у нюм ся числят 283&nbsp;баптіштськых обществ у 138&nbsp;крайинах, котрі чинят 178,000&nbsp;церьквув и 53,000,000&nbsp;хрещеных вірувучых.<ref name="Member Unions">{{Cite web |date=2025 |title=Member Unions {{!}} Baptist World Alliance |url=https://baptistworld.org/member-unions/ |access-date=August 16, 2025 |website=baptistworld.org |language=English }}</ref> Тота статистика годна быти нерепрезентативна, бо подакотрі церьквы у США мавут двойну вадь тройну націоналну баптіштську афіліацію, што значит, ож тота сама церьков и єї прихожане могли быти пораховані дакулькома баптіштськыми асоціаціями-членами аліанса нараз.<ref>Robert E. Johnson, ''A Global Introduction to Baptist Churches'', Cambridge University Press, UK, 2010, p. 361</ref><ref>Paul Finkelman, Cary D. Wintz, ''Encyclopedia of African American History, 1896 to the Present: From the Age of Segregation to the Twenty-first Century Five-volume Set'', Oxford University Press, US, 2009, p. 193</ref> У списованях, справленых у 2025.&nbsp;році окремыми баптіштськыми асоціаціями, ґрупами з майбульшым числом членув были записані:<ref name="Member Unions" /> {| class="wikitable col3right" !Реґіон !Назывка !Церьквув !Членув |- | rowspan="2" |[[Сіверна Америка]] |Южна баптіштська конвенція |46,608 |12,331,954<ref>Aaron Earls, [https://research.lifeway.com/2026/05/05/southern-baptists-see-attendance-and-baptism-gains-amid-membership-declines/ Southern Baptists See Attendance and Baptism Gains Amid Membership Declines], research.lifeway.com, May 5, 2026</ref> |- |Націонална баптіштська конвенція, США |21,145 |8,415,100 |- | rowspan="2" |[[Южна Америка]] |Бразилська баптіштська конвенція |9,238 |1,814,158 |- |Єванґелська баптіштська конвенція Арґентіны |1,216 |85,000 |- | rowspan="3" |[[Африка]] |Ніґерійська баптіштська конвенція |14,678 |9,015,000 |- |Баптіштська конвенція Танзанії |1,432 |2,692,179 |- |Баптіштська община рікы Конґо |2,697 |1,769,444 |- | rowspan="3" |[[Азія]] |Мянмарська баптіштська конвенція |5,494 |1,723,500 |- |Наґалендська рада баптіштськых церьквув |1,724 |716,495 |- |Конвенція філіпінськых баптіштськых церьквув |1,400 |700,000 |- | rowspan="3" |[[Европа]] |Всеукрайинська унія церьков єванґелськых християн-баптіштув |2,154 |112,000 |- |Баптіштська унія Великої Британії |1,822 |99,121 |- |Унія християнськых баптіштськых церьквув Румынії |1,223 |87,468 |- | rowspan="2" |[[Океанія]] |Баптіштська унія Папуы Нової Ґвінеї |500 |85,100 |- |Австралійські баптіштські церьквы |1,041 |79,326 |} == Референції == <references /> [[Катеґорія:Хрістіанство]] [[Катеґорія:Христианскы конфессии]] [[Катеґорія:Протестантство]] [[Катеґорія:Баптізм]] 6x65omp86vz7j65i7o8zgct5kkuwxov Афріканеры 0 24586 170087 168600 2026-09-22T06:11:34Z InternetArchiveBot 22034 Add 2 books for [[Вікіпедія:Перевірителность]] (20260922)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 170087 wikitext text/x-wiki {{Народ | group = Афріканеры | flag = | flag_caption = | pop = дас 2.8–3.5&nbsp;млн<ref name="unpo">''"Afrikaners constitute nearly three million out of approximately 53 million inhabitants of the Republic of South Africa, plus as many as half a million in diaspora."'' [http://www.unpo.org/members/8148 Afrikaner] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171128102230/http://unpo.org/members/8148 |date=28 November 2017 }} – Unrepresented Nations and Peoples Organization. Retrieved 24 August 2014.</ref> | region1 = {{Flag|ЮАР}} | pop1 = 2,710,461 <small>(2011)</small><ref name="Census 2011" /> | ref1 = | region2 = {{Flag|Намібія}} | pop2 = 92,400 <small>(2003)</small><ref>{{cite web|url=http://www.namibiagovernment.com/demographics.htm|title=Demographics|website=Namibiagovernment.com|access-date=18 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20141028054131/http://www.namibiagovernment.com/demographics.htm|archive-date=28 October 2014|url-status=dead}}</ref> | region3 = {{Flag|Замбія}} | pop3 = ≈41,000 <small>(2006)</small>{{Efn|name=ethnologue|Ethnologue нараховав 41,000&nbsp;хосновачув [[афріканса]] у [[Замбія|Замбії]] и 13,000 у [[Есватіні|Свазіленді]]. Число афріканерув у кажджуй крайині годно быти высшоє вадь низшоє.<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/language/AFR/***EDITION*** |title=Afrikaans |work=Ethnologue |date=19 February 1999 |access-date=12 May 2014 |archive-date=24 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224215223/https://www.ethnologue.com/language/AFR/***EDITION***%20 |url-status=live }}</ref>}} | ref3 = | region4 = {{Flag|Велика Брітанія}} | pop4 = ≈40,000 <small>(2006)</small>{{Efn|name=ethnologue}} | ref4 = | region5 = {{Flag|Ботсвана}} | pop5 = ≈20,000 <small>(2010)</small><ref name="Okavango">{{cite book| last = Chris McIntyre| title = Botswana: Okavango Delta - Chobe - Northern Kalahari| year = 2010| edition = 2010| page = [https://archive.org/details/isbn_9781841623085/page/37 37]| publisher = Bradt Travel Guides Ltd| isbn = 978-1-84162-308-5| url-access = registration| url = https://archive.org/details/isbn_9781841623085/page/37}}</ref> | region6 = {{Flag|Есватіні}} | pop6 = ≈13,000 <small>(2006)</small>{{Efn|name=ethnologue}} | ref6 = | region7 = {{Flag|Австралія}} | pop7 = 5,079 <small>(2011)</small>{{Efn|[[Австралія|Австралійськоє]] списованя 2011.&nbsp;року нараховало 5,079&nbsp;австралійцюв, котрі ся записали „афріканерами“ (т.&thinsp;є.&nbsp;не рахувучи тых, ко ся записав „африканцьом“ авадь „южноафриканцьом“); число нарахованых хосновачув [[афріканс]]а было 35,031&nbsp;чоловік.<ref>[https://web.archive.org/web/20140714131850/http://www.immi.gov.au/media/publications/statistics/immigration-update/people-australia-2013-statistics.pdf ''The People of Australia: Statistics from the 2011 Census''] – Department of Immigration and Border Protection. p. 29, p. 55. Retrieved 8 August 2014.</ref>}} | ref7 = | region8 = {{Flag|Новый Зеланд}} | pop8 = 1,197 <small>(2013)</small>{{Efn|[[Нова Зеландія|Новозеландськоє]] списованя 2013.&nbsp;року нараховало 1,197&nbsp;бывателюв, котрі ся записали „афріканерами“ (т.&thinsp;є.&nbsp;не рахувучи тых, ко ся записав „африканцьом“ авадь „южноафриканцьом“); число нарахованых хосновачув [[афріканс]]а было 27,387&nbsp;чоловік.<ref>[http://www.stats.govt.nz/~/media/Statistics/Census/2013%20Census/profile-and-summary-reports/quickstats-culture-identity/tables.xls 2013 Census QuickStats about culture and identity] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150115195646/http://www.stats.govt.nz/~/media/Statistics/Census/2013%20Census/profile-and-summary-reports/quickstats-culture-identity/tables.xls |date=15 January 2015}} (Excel file) – Statistics New Zealand. Retrieved 8 August 2014.</ref>}} | ref8 = | region9 = {{Flag|Арґентіна}} | pop9 = 650 <small>(2019)</small><ref>{{cite web|title=Afrikaans is making a comeback in Argentina - along with koeksisters and milktart|url=https://www.businessinsider.co.za/afrikaans-is-making-a-comeback-in-argentina-2019-1|publisher=Business Insider South Africa|access-date=11 October 2019|archive-date=16 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190116003955/https://www.businessinsider.co.za/afrikaans-is-making-a-comeback-in-argentina-2019-1|url-status=live}}</ref> | ref9 = | languages = '''Першый язык'''<br />[[афріканс]]<br />'''Другі ци треті языкы''' {{hlist| [[Южноафриканськый анґліцькый язык|южноафриканськый анґліцькый]] | [[языкы банту]] | [[Нідерландськый язык|нідерландськый]] |[[Німецькый язык|німецькый]]}} | religions = головно [[реформатство]]<br />(ник. [[афріканерськый калвінізм]]; <small>specifically: [[Nederduitse Gereformeerde Kerk|Dutch Reformed]]{{•}}[[Nederduitsch Hervormde Kerk van Afrika|Dutch Reformed of Africa]]{{•}}[[Gereformeerde Kerke|Reformed]]{{•}}[[Африканерська протестантська цирьков|африканерські протестанты]]</small>)<br />Minority<br />[[Нереліґійні]] ([[Атеізм]], [[Аґностицизм]]) and [[Римокатолицька церьков|Римокатолицтво]] | related = {{hlist| [[бастры]] | [[білі намібці]] | [[британська діаспора в Африці]] | [[гуґеноты]] | [[ґріка]] | [[індо]] | [[капські цвітні]] | [[нідерландці]] | [[німецькі намібці]] | [[оорламы]] | [[фламанды]] | [[фрізы]] }}<!-- includes groups with significant intermarriage, ordered alphabetically --> }} '''Афріка́неры''' ({{Lang-af|Afrikaners}} {{IPA|[afriˈkɑːnərs]}}) тото [[Южна Африка (реґіон)|южноафриканська]] [[етнічна ґрупа]], котра пушла головно уд [[Нідерландці|нідерландськых]] [[Поселенськый колоніалізм|поселенцюв]], што прибыли до [[Мыс Доброї Надії|мыса Доброї Надії]] у&nbsp;році&nbsp;1652.<ref name="Britannica1933">Entry: Cape Colony. ''Encyclopædia Britannica Volume 4 Part 2: Brain to Casting''. Encyclopædia Britannica, Inc. 1933. James Louis Garvin, editor.</ref> До 1994.&nbsp;року они доміновали в політиці, комерційнум и ґаздувськум секторах [[Южна Африка|Южної Африкы]].<ref name="zastudy">{{cite book|last=Kaplan|first=Irving|title=Area Handbook for the Republic of South Africa|pages=46–771|url=http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED056947.pdf|access-date=7 March 2015|archive-date=28 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150428004403/http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED056947.pdf|url-status=live}}</ref> Материнськым языком про афріканерув и бульшину [[Капські цвітні|капськых цвітных]] є [[афріканс]], котрый ся розвив из [[Голандськый діалект|голандського діалекта]] [[Нідерландськый язык|нідерландського языка]], котрым приказувут у [[Южна Голандія|Южнуй Голандії]].<ref name="zastudy" /> Подля южноафриканського націоналного списованя людности 2022.&nbsp;року 10.6% южноафриканцюв приказувут дома афрікансом ги першов бесідов, што ї чинит третьов майвеликов домашньов бесідов по [[Язык зулу|зулу]] и [[Язык ч’оса|ч’осі]].<ref>{{Cite web |date=10 October 2023 |title=Census 2022: Statistical Release |url=https://census.statssa.gov.za/assets/documents/2022/P03014_Census_2022_Statistical_Release.pdf |access-date=8 July 2024 |website=statssa.gov.za }}</ref> Прибытя портуґалського удкрывача Васка да Ґамы в Кожікоде, Індія, в&nbsp;1498.&nbsp;році удкрыло слобудный доступ у [[Азія|Азію]] из [[Западна Европа|западної Европы]] попри [[мыс Доброї Надії]]. Зад того ся появило жаданя на торгові пункты на африканськуй и азійськуй береговых линіях.<ref name="Britannica1933" /> Портуґалці ся усадили на [[Моселбай]] у&nbsp;1488.&nbsp;році, через два рокы розвідали [[Столова затока|Столову затоку]] и до&nbsp;року&nbsp;1510 уже зачали правити рейды удну континента.<ref name="Kaap">{{cite book|last=Alexander Wilmot & John Centlivres Chase|title=History of the Colony of the Cape of Good Hope: From Its Discovery to the Year 1819|date=February 2010|edition=2010|pages=1–548|publisher=Claremont: David Philip (Pty) Ltd|isbn=978-1144830159}}</ref> Мало май пак [[Республіка споєных Нідерландув|Споєна нідерландська республіка]] загнала купецькі шіфы до Індії и в&nbsp;1602 заклала [[Нідерландська восточноіндійська компанія|Споєну восточноіндійську компанію]] ({{Lang-nl|Vereenigde Oostindische Compagnie}}, ''VOC'').<ref name="VanGoor">{{cite book|last=Van Goor, Jurrien|title=Prelude to Colonialism: The Dutch in Asia|year=2004|edition=2005|pages=9–83|publisher=Verloren B.V., Uitgeverij|isbn=978-9065508065}}</ref> Позад збульшеня трафіка через мыс VOC у 1652 поклала у його природнуй гавани штацію про поповненя припасув у довгых вандрованьох до Восточної Азії.<ref name="Britannica1933" /> Керовництво VOC не одобрьовало [[Поселенськый колоніалізм|фурташньоє поселеня]] европейцюв на території їх торгової імперії, хоть бігом 140&nbsp;рокув нідерландського правліня многі робутникы компанії ишли в удставку вадь были удсторонені и лишали ся там ги приватні особы.<ref name="VanGoor" /> Окрем того, потреба забезпечовати місні ґарнізоны и проходячі мімо флоты силовала адміністрацію давати робутникам статус слобудных громадянув и тручати їх ставати незалежными фермерами.<ref name="Keegan">{{cite book|last=Keegan|first=Timothy|title=Colonial South Africa and the Origins of the Racial Order|year=1996|url=https://archive.org/details/colonialsouthafr0000keeg|url-access=registration|edition=1996|pages=[https://archive.org/details/colonialsouthafr0000keeg/page/15 15–37]|publisher=David Philip Publishers (Pty) Ltd|isbn=978-0813917351}}</ref> На габі успіху сього експеримента компанія розшырила слобудноє проходжіня про файты, што хотіли ся поселити коло мыса, у&nbsp;1685–1707.&nbsp;роках.<ref name="Keegan" /> У&nbsp;році&nbsp;1688 она профінанцовала поселеня 200&nbsp;[[Французы|французькых]] [[Гуґеноты|гуґенотськых]] утіканцюв, котрых укіряли были [[Едикт Фонтенбло|едиктом Фонтенбло]].<ref name="Greaves">{{cite book|last=Greaves|first=Adrian|title=The Tribe that Washed its Spears: The Zulus at War|url=https://archive.org/details/zulusatwarhistor00unse|date=2 September 2014|location=Barnsley|publisher=Pen & Sword Military|edition=2013|pages=[https://archive.org/details/zulusatwarhistor00unse/page/36 36]–55|isbn=978-1629145136}}</ref> Гуґеноты ся согласили іміґровати пуд тыми такой условіями, што ся давали и другым субєктам VOC, у тум числі слобудный проход и кредит на фермерську серсаму. Пруйшлі провбы култивовати винниці вадь брати плоды з оливковых ліскув не мали успіх, того ся надіяло, ож гуґеноты, присохтовавші ся на середземноморськоє ґаздувство, могли бы тото поміняти.<ref name="Theale">Theale, George McCall (4 May 1882). ''Chronicles of Cape Commanders, or, An abstract of original manuscripts in the Archives of the Cape Colony''. Cape Town: WA Richards & Sons 1882. pp 24—387.</ref> Їм помагали катуны VOC, котрі ся вертали з Азії, головно [[німці]], везені в Амстердам обшырнов рекрутнов сітков компанії.<ref name="Kaapstad">{{cite book|last=Nigel Worden, Elizabeth Van Heyningen & Vivian Bickford-Smith|title=Cape Town: The Making of a City|year=2004|edition=2012|pages=51–93|publisher=New Africa Books|isbn=978-0864866561}}</ref><ref name="Atlantic">{{cite book|last=Groenewald|first=Gerald|editor-last=D'Maris Coffman, Adrian Leonard & William O'Reilly|title=The Atlantic World|year=2015|edition=2015|pages=15–37|publisher=Routledge Books|isbn=978-0415467049}}</ref> Попри разні націоналності колонішты хосновали ворошный язык и зыйшли ся у похожых никаньох на політику.<ref name="Worden">{{cite book|last=Worden|first=Nigel|title=Slavery in Dutch South Africa|url=https://archive.org/details/slaveryindutchso0000nige|date=5 August 2010|edition=2010|pages=[https://archive.org/details/slaveryindutchso0000nige/page/94 94]–140|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0521152662}}</ref> Їхня ворошна атрибутика стала основов про розвуй афріканерської ідентичности и свідомости.<ref name="Tamarkin">{{cite book|last=Tamarkin|first=Mordechai|title=Cecil Rhodes and the Cape Afrikaners: The Imperial Colossus and the Colonial Parish Pump|url=https://archive.org/details/cecilrhodescapea0000tama|year=1996|edition=1996|pages=[https://archive.org/details/cecilrhodescapea0000tama/page/24 24]–92|publisher=Frank Cass & Co. Ltd|isbn=978-0714642673}}</ref> У 20.&nbsp;сторочу [[афріканерськый націоналізм]] ся проявляв у політичных партіях и закрытых обществах, такых ги „Братство афріканерув“ ({{Lang-af|Afrikaner Broederbond}}). У&nbsp;році&nbsp;1914 была закладена [[Націонална Партія (ЮАР)|Націонална Партія]], цільов котрої было тручаня афріканерськых інтересув.<ref name="Britannica1933" /> Она си добыла власть, уйгравши на южноафриканськых убиранках у парламент 1948.&nbsp;року.<ref name="NP">{{Cite web |title=National Party (NP) {{!}} South African History Online |url=https://www.sahistory.org.za/article/national-party-np |access-date=15 November 2023 |website=www.sahistory.org.za }}</ref> Партія увела жорстоку політику расової сеґреґації ([[апартеїд]]) и уголосила Южну Африку республіков у&nbsp;році&nbsp;1961.<ref name="Britannica1933" /> Далші десятьроча уднушньої напругы тай межинародных санкцій привели д два- и многосторонньым переговорам про завершеня апартеїда, а пак и першых нерасовых убиранках и общому праву голоса у&nbsp;році&nbsp;1994.<ref>{{Cite web |title=1994 Election – Apartheid Museum |url=https://www.apartheidmuseum.org/exhibitions/1994-election |access-date=18 November 2023 |website=www.apartheidmuseum.org |language=en }}</ref> Подля резултатув убиранок Націонална партія стратила власть и пак у 2005.&nbsp;році ся розпала.<ref name="NP" /> == Термінолоґія == == Обывательство == == Запяткы == <references group="lower-alpha" /> == Референції == {{Reflist|30em|refs= <ref name="Census 2011">{{cite book |title=Census 2011: Census in brief |url=http://www.statssa.gov.za/census/census_2011/census_products/Census_2011_Census_in_brief.pdf |publisher=Statistics South Africa |location=Pretoria |year=2012 |isbn=9780621413885 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150513171240/http://www.statssa.gov.za/census/census_2011/census_products/Census_2011_Census_in_brief.pdf |archive-date=13 May 2015 |url-status=live |page=26 }} The number of people who described themselves as white in terms of population group and specified their first language as Afrikaans in South Africa's 2011 Census was 2,710,461. The total white population with a first language specified was 4,461,409 and the total population was 51,770,560.</ref> }} 50iqg4plkz3b3xvovcy29xfgv3zrzdi Хоснователь:Gazdadev 2 24781 170077 169912 2026-09-21T20:44:53Z Gazdadev 36573 /* */ 170077 wikitext text/x-wiki Ни буде видав із того нич == Вклад у інформаційноє пространство русинӱв в общому == <small>Я не знау як уто назвати такшто думаву пудобравим май ліпшу назву тому</small> '''Стікер-пак у Тилиґрамови.''' Нивиликый стікер-пак за Вікіпедію - https://t.me/addstickers/vicoxivivocicciruecicic_by_fStikBot. '''Постинг фіґль у Телеґрам-каналови Нео-ту́ман.''' Инколи штось пощу, обычно смішное хоть мало хаха. Лиш тамка ни витко ко постить та не думайте ош я ся чокнув. Нео-ту́ман - https://t.me/neotuman. '''Реклама новоутвориных русинськых рисурсӱв.''' Рекламувавим ввыгляді удкликуваня неофіційный канал нашої Вікі '''Редаґованя статті за Загаття 1.''' Просто додана стара назва села - [[Загатя|Гатмег]]. == Вклад у реальности у культуру русинӱв і не лиш в общому == '''Вербованіє новых соратникӱв і просвітлиння мающыхся.''' Розказуву за русинӱв тай заохочуву знакомых уд патріотизмови (ко русин канешно) 0w7su0irokbeu3pkwldjwx6w7e2j5eg 170078 170077 2026-09-21T21:03:36Z Rue323 31002 Реклама у любому видови на Вікі є заказана 170078 wikitext text/x-wiki Ни буде видав із того нич == Вклад у інформаційноє пространство русинӱв в общому == <small>Я не знау як уто назвати такшто думаву пудобравим май ліпшу назву тому</small> '''Реклама новоутвориных русинськых рисурсӱв.''' Рекламувавим ввыгляді удкликуваня неофіційный канал нашої Вікі '''Редаґованя статті за Загаття 1.''' Просто додана стара назва села - [[Загатя|Гатмеґ]]. == Вклад у реальности у культуру русинӱв і не лиш в общому == '''Вербованіє новых соратникӱв і просвітлиння мающыхся.''' Розказуву за русинӱв тай заохочуву знакомых уд патріотизмови (ко русин канешно) qp5qjmmidbf65ujiau7qggcqz6b3vww 170079 170078 2026-09-22T04:34:03Z Gazdadev 36573 170079 wikitext text/x-wiki Ни буде видав із того нич == Вклад у реальности у культуру русинӱв і не лиш в общому == '''Вербованіє новых соратникӱв і просвітлиння мающыхся.''' Розказуву за русинӱв тай заохочуву знакомых уд патріотизмови (ко русин канешно) 3nhgblt56g9jh3ol6ots311gpb6pifd 170123 170079 2026-09-22T10:28:41Z Gazdadev 36573 /* */ 170123 wikitext text/x-wiki Ни буде видав із того нич {{Языкы}} == Вклад у реальности у культуру русинӱв і не лиш в общому == '''Вербованіє новых соратникӱв і просвітлиння мающыхся.''' Розказуву за русинӱв тай заохочуву знакомых уд патріотизмови (ко русин канешно) slkbjxqo1dz6s5w6k718wx7hqj7671s 170124 170123 2026-09-22T10:28:59Z Gazdadev 36573 /* */ 170124 wikitext text/x-wiki А як сисе настроіти {{Языкы}} == Вклад у реальности у культуру русинӱв і не лиш в общому == '''Вербованіє новых соратникӱв і просвітлиння мающыхся.''' Розказуву за русинӱв тай заохочуву знакомых уд патріотизмови (ко русин канешно) pet2q6ad7mphf3l20bxu6jby60qk10i Атаназ Фединець 0 24911 170089 168794 2026-09-22T06:12:59Z InternetArchiveBot 22034 Add 1 book for [[Вікіпедія:Перевірителность]] (20260922)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 170089 wikitext text/x-wiki {{Особа проста |Имя=Атаназ Фединець |Образчик={{Фоторамка|Фото од József Balogh|align=center|pos=top|width=90 |link=https://scontent-iev1-1.xx.fbcdn.net/v/t39.30808-6/503495837_2774462462742029_3562163220339126583_n.jpg?stp=dst-jpg_tt6&cstp=mx828x1167&ctp=p417x417&_nc_cat=109&ccb=1-7&_nc_sid=833d8c&_nc_ohc=mPhy95LSXWEQ7kNvwGvEKcv&_nc_oc=Adrd3xqXPFgv6oD_8TbW9av-FX27BjHZTLTiNuBUJ0cok893ipDSIbWL4TO3RF9NTwU&_nc_zt=23&_nc_ht=scontent-iev1-1.xx&_nc_gid=KeDFl2T077eLrfdVVEwcuw&_nc_ss=7f2a8&oh=00_AQFNe-0621cACey-8RHZXsjLGW2oRO30st6LSZzFIU3nKg&oe=6A9709B4}} |Уроджѣня={{birth date|1936|12|2}} |Мѣсто_роджѣня=[[Ужгород]], [[Чехословакія|Чехословакия]] |Упокоеня={{death date and age|2012|11|3|1936|12|2}} |Мѣсто_смерти=[[Асовд]], [[Мадярщина]] }} '''Фединець, Атаназ''' (псевдоним: Фруци) (*[[2. децембер]] [[1936]], [[Ужгород]], [[Чехословакія|Чехословакия]] – †[[3. новембер]] [[2012]], [[Асовд]], [[Мадярщина]]) — [[дохтор]] и [[малярь]]. Як ай отець му, [[Александер Фединець]], знамый ужгородскый дохтор-хирург, Атаназ Фединець, выштудовав [[Ужгородска народна универзита|Ужгородску державну универзиту]], 1960, и став ся дохтором-рентгенологом.<ref name="Магочи">Paul Robert Magocsi</ref><ref name="ЗОУНБ">ЗОУНБ</ref> {{Фоторамка|Фруци: Горянска ротонда|align=right |pos=|width=260 |link=https://giriczvera.hu/wp-content/uploads/2023/10/Fruci-A-gerenyi-Rotonda.jpg}} == Притяг до малярства == Року 1973 закончив [[Одеса|Одесску]] еднорочну школу умѣлств. В тоты рокы роки стало ся його зближеня з умѣлскым окруженьом. Серед його приятельох были знамый кинорежисер Сергей Параджанов, маляре Ференц Семан и Аттила Дунчак. Одушевляли го й старшы майстры: [[Федор Манайло]], [[Антон Кашшай]]. Свои образы подписовав псевдом Фруци. Быв яркым представительом авантгардной малярской богемы Закарпатя {{nobr|1970-х}} рокох. Заимали го и [[фотография]], [[театер]], [[музика]] и колекционованя образох. У малярствѣ подарило ся му органично злучити закарпатскы малярскы традиции з близкыма му основами [[експресионизм]]у й наивного малярства, а тыж тогочасныма модернистскыми прудами. Найвыразнѣйша риса малярства Фруция — оригиналный, стилистично и композицийно оправненый "примитивизм". В його мальбах експресия учинкуе на уровни формы и колору, сягаючи даколи гротескности.<ref name="ЗОУНБ"/> == На емиграции == В року 1980 выемигрировав до [[Мадярщина|Мадярщины]], де дале працовав во своем медицинском фаху в городѣ [[Асовд]]. Як и до емиграции из родной [[Подкарпатска Русь|Подкарпатской Руси]] Фруци зостав и ту знамым [[малярь]]ом, автором пейзажи, портретох и безживной натуры. Мальовав переважно в [[Експресионизм|експресионистичном]] стилу и вшыткы його сюжеты основаны на сценах, особах и симболичных образах из його подкарпатской отцюзнины.<ref name="Магочи"/> == Жерела == * {{Cite book |author=<big>Paul Robert Magocsi</big> |editor= |title=ENCYCLOPEDIA OF RUSYN HISTORY AND CULTURE |year=2002 |language={{ref-en}} |edition=Revised and expanded edition 2005 |volume= |chapter=Fedynets', Atanasii/Fedinecz, Atanáz. |quote= |location= |publisher= |series= |pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofru0000mago/page/120 120] |isbn=0-8020-3566-3 |doi= |url=https://archive.org/details/encyclopediaofru0000mago}} * {{cite web |author=<big>ЗОУНБ ім. Ф. Потушняка</big> |editor= |date= |url=https://www.biblioteka.uz.ua/painters/avtor.php?avtor=103 |title=Художники Закарпаття: Фединець Атаназ |publisher= |format= |quote= |language={{ref-uk}} |accessdate= |archiveurl= |archivedate= }} == Референции == {{reflist}} {{Lifetime|1936|2012|Фединець, Атаназ}} [[Катеґорія:Русиньскы малярї]] 8ce3fot0ggf0qet54b8gpcnqta37u7z Мнягкуны 0 24967 170093 168999 2026-09-22T06:14:23Z InternetArchiveBot 22034 Add 2 books for [[Вікіпедія:Перевірителность]] (20260922)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 170093 wikitext text/x-wiki '''Мнягкуны''' вадь '''молу́скы''' ('''''Mollusca''''') тото біолоґічный [[Тип (біолоґія)|тип]] перворотых безхребтовых звірюв. Тип чинят 86,000&nbsp;жывых [[Вид (біолоґія)|видув]],<ref>{{Cite web |title=MolluscaBase |url=https://www.molluscabase.org/about.php |access-date=2025-12-14 |website=www.molluscabase.org |language=en }}</ref> што чинит їх другым майвеликым типом по [[Членкаре|членкарях]]. Окрем того подля оцінок сут межи 60,000 и&nbsp;100,000&nbsp;закамінілых<ref>{{cite book|author1=Taylor, P.D.|author2=Lewis, D.N.|year=2005|title=Fossil Invertebrates|url=https://archive.org/details/isbn_9780674019720|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-01972-0|oclc=912402392}}</ref> и дуже много неописаных жывых видув. Многі таксоны мнягкунув мало зглядовані.<ref>{{cite journal|last1=Fedosov|first1=Alexander E.|last2=Puillandre|first2=Nicolas|title=Phylogeny and taxonomy of the ''Kermia–Pseudodaphnella'' (Mollusca: Gastropoda: Raphitomidae) genus complex: A remarkable radiation via diversification of larval development|journal=Systematics and Biodiversity|date=2012|volume=10|issue=4|pages=447–477|doi=10.1080/14772000.2012.753137|doi-access=}}</ref> Мнягкуны тото майвеликый морськый тип и чинит дас 23% уд ушыткых названых морськых орґанізмув. Они читаво ся рузнят, не лиш розміром и анатомічнов структуров, айбо и справованьом и [[Біотоп|біотопами]]; многі їх ґрупы сут прісноводні вадь даже наземні. Тип мнягкуны ся типово ділит на сім авадь вусям таксономічных [[Клас (біолоґія)|класув]],<ref>{{Cite book|title=Phylogeny and evolution of the Mollusca|url=https://archive.org/details/phylogenyevoluti0000unse_p3z6|date=2008|publisher=University of California Press|editor1-first=W. F.|editor1-last=Ponder|editor2-first=David R.|editor2-last=Lindberg|isbn=978-0-520-25092-5|location=Berkeley|oclc=152581003}}</ref> два з котрых сут цілково [[Вымираня|вымерші]]. Головоногі мнягкуны, такі ги [[каламарі]], ''[[Sepiidae]]'' вадь [[вусямногы]], сут єдныма з невролоґічно майрозвитых безхребтовых; майвеликі два жыві виды безхребтовых тото [[Ґіґантськый каламарь|ґіґантськый]] тай [[колосалный каламарь]]. Черевоногі ([[Чіґобіґо|чіґобіґы]], [[слимакы]], абалоны) сут майрузношерстым класом и чинят 80% ушыткых класифікованых мнягкунув. Чотыри майуніверзалні рисы, дефінувучі сучасных мнягкунув, ото: мнягкоє тіло, котроє ся складат почти цілком из мускулув; [[Мантія (мнягкуны)|мантія]] из великов заглубинов про дыханя тай выділеня; присутность [[Радула|радулы]] (кроме як у двостулковых); структура нервової системы. Попри сі ворошні елементы, мнягкуны мавут читаву морфолоґічну рузноту. == Етимолоґія == Термін „молуск“ походит уд {{Lang-fr|mollusque}}, котроє пушло уд посткласичного {{Lang-la|mollusca}}, уд ''{{Lang|la|mollis}}'' „мнягкый“, першый раз ухоснованого Яном Йонстоном у Historiæ Naturalis (1650) на попис ґрупы головоножцюв.<ref>{{cite encyclopedia|contribution=|dictionary=|publisher=Oxford University Press|year=2023|encyclopedia=Oxford English Dictionary|title=mollusc}}</ref> ''{{Lang|la|molluscus}}'' ся хосновало у класичнуй латині лиш ги якусник до слова ''{{Lang|la|nux}}'' „оріх“ и значило конкретный филь мнягкого оріха. Годно быти, ож Йонстон и пак Лінней хосновали ''{{Lang|la|mollusca}}'' у біолоґічнуй таксономії пуд вливом Арістотельового {{lang|grc|τὰ μαλάκια ''ta malákia''}} „мнягкі“ уд {{lang|grc|μαλακός ''malakós''}} „мнягкый“, котроє вун хосновав у тому числі на ''[[Sepiidae]]''.<ref>[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=mala/kia2 μαλάκια], [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=malako/s μαλακός]. Liddell, Henry George; Scott, Robert; ''A Greek–English Lexicon'' at the Perseus Project.</ref><ref>{{cite book|author=Aristotle|title=History of Animals|chapter=Book I part 1, Book IV part 1, etc.|title-link=History of Animals}}</ref> Наука, штудувуча молускы, завто ся кличе малаколоґія.<ref>{{cite encyclopedia|contribution=Malacology|dictionary=Shorter Oxford English Dictionary|editor=Little, L.|editor2=Fowler, H.W.|editor3=Coulson, J.|editor4=Onions, C.T.|publisher=Oxford University press|year=1964}}</ref> Май давно ся сохтовало хосновати термін ''Molluscoida'' на удділеня звірячого царства, обсягувучоє плечоногых, міхувцюв и покрывникув, котрі гадано подабали на мнягкунув. Як ся теперькы знає, плечоногі, міхувці и мнягкуны вшыткі сут частьов клады лофотрохозоюв, айбо мавут дуже мало ворошного з покрывниками, того термін ''Molluscoida'' выйшов из хоснованя.<ref>Chisholm, Hugh, ed. (1911). [[wikisource:1911_Encyclopædia_Britannica/Molluscoida|''Molluscoida'']]. Encyclopædia Britannica. Vol. 18 (11th ed.). Cambridge University Press. p. 675.</ref> == Референції == {{Reflist}} [[Катеґорія:Біолоґія]] 9qiaynylaszdmmm5yq6xgkscsdkoruz Алєксандр Зіновєв 0 24985 170084 169655 2026-09-22T06:10:28Z InternetArchiveBot 22034 Add 1 book for [[Вікіпедія:Перевірителность]] (20260922)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 170084 wikitext text/x-wiki {{Інфобокс писатель | name = Алєксандр Зіновєв | image = Зиновьев А.jpg | birthname = {{Lang-ru|Александр Александрович Зиновьев}} | deathplace = [[Москва]], [[Російська федерація]] | birthdate = 29.&nbsp;октовбра 1922 | birthplace = Пахтіно, Костромська ґубернія, [[РСФСР]] | deathdate = 10.&nbsp;мая 2006 (83&nbsp;рокы)<br>[[Раковіна|рак мозґу]] | signature = Alexander_Zinoviev_signature.svg | notableworks = {{unbulleted list|„Зияющие высоты“|„Homo Sovieticus“|„Глобальный человейник“}} | education = доктор філозофії (1962), професор | alma_mater = Московськый державный університет (1951) | genre = соціолоґічный роман | occupation = [[філозоф]], [[писатель]], [[соціолоґ]], [[журналішта]] | spouse = Ольґа Зіновєва, {{Рожд|Сорокіна}} (1969) | children = {{unbulleted list|Поліна (1971)|Ксєнія (1990)}} }} '''Алєкса́ндр Зіно́вєв''' ({{Lang-ru|Алекса́ндр Алекса́ндрович Зино́вьев}}; 29.&nbsp;октовбра 1922, Пахтіно, [[РСФСР]]&nbsp;– 10.&nbsp;мая 2006, [[Москва]], [[Росія]]) быв [[Совєтськый союз|совєтськый]] и [[Росіяне|російськый]] [[філозоф]], [[писатель]], [[Соціолоґія|соціолоґ]] и [[Журналістіка|журналішта]]; совєтськый [[Дисидент (политика)|дисидент]]. Походив из бідної селянської файты, участвовав у [[Друга світова война|Другуй світовуй войні]]. У 1950–1960.&nbsp;роках Зіновєв быв єдным из симболув удроджіня філозофської думкы в [[Совєтськый союз|Совєтському союзі]]. По уданьови в Европі книгы „Зияющие высоты“ дустав світову славу;<ref name="Hgre">{{cite journal|last1=Хусейнов|date=2008|title=Зиновьев|url=https://bigenc.ru/philosophy/text/2879259|journal=Большая российская энциклопедия|volume=10|pages=493–495|first1=Абдусалам}}</ref> в 1978.&nbsp;році быв укіряный из СССР, а його совєтськоє громадянство было анулованоє. Вернув ся до Росії в 1999.&nbsp;році. Креативноє портфоліо Зіновєва обсягує дас&nbsp;40&nbsp;книг на вшылиякі темы: [[соціолоґія]], [[соціална філозофія]], [[математична лоґіка]], [[етика]], політична думка. Кой у 1960.&nbsp;роках став популарный у еміґрації ги зглядователь [[Некласична лоґіка|некласичної лоґікы]], Зіновєв мусів лишити ся наукы тай стати професійным писательом, рахувучи себе майперше соціолоґом. Його творы в ориґіналнум жанрі „соціолоґічного романа“ принесли му межинародноє узнаня. Зіновєв ся держит за єдну из майориґіналных и спорных перзоналій у російськуй соціалнуй думці другої половины 20.&nbsp;стороча. Цілый жывут Зіновєв мав активну громадянську позицію: в юні рокы быв [[Антісталінізм|антісталінішта]], дале критиковав совєтську систему, пак російську політичну систему тай [[Западный світ]], а пуд конець и процес [[Ґлобалізація|ґлобалізації]].<ref name="Kirk2010">{{cite book|last=Michael Kirkwood|title=Alexander Zinoviev: An Introduction to His Work|location=L., etc.|publisher=Macmillan Press|date=1992|isbn=978-1-349-12485-5}}</ref><ref name="Fok">{{cite book|last=Фокин|date=2016|title=Александр Зиновьев: Прометей отвергнутый|location=[[Москва]]|publisher=Молодая гвардия|pages=749|isbn=978-5-235-03928-5|first=Павел}}</ref> Мав траґічні тай песимістичні никаня на світ. Як на Западі, так и в Росії, його неконформіштські позоры ся пуддавали силнуй критиці. Алєксандр Зіновєв увюг в оборот терміны „гомо совєтікус“ (на попис архетипа совєтського челядника: „…навыклый жыти в удносно пудлых обстояньох, готовый пережывати тяжкоты, фурт чекат ищи гуршого, пудчиняє ся наказам… є продуктом адаптації до подаякых соціалных условій“)<ref name="Krug">{{cite web |url=http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/literatura/ZINOVEV_ALEKSANDR_ALEKSANDROVICH.html |title=Зиновьев, Александр Александрович |last=Ермакова |first=Ирина |publisher=Энциклопедия «Кругосвет» }}</ref> и „человейнік“ (т.&nbsp;є.&nbsp;„людська мурянкова купина“, [[портманто]] уд {{Lang-ru|человек}} и ''{{Lang|ru|муравейник}}''; зачатково на попис соціалных асоціацій людий).<ref name="Hgre" /><ref name="Hus20">{{cite book|last1=Хусейнов|title=Об Александре Зиновьеве и его социологии|issue=Александр Зиновьев. На пути к сверхобществу|location=[[Москва]]|publisher=Центрполиграф|date=2000|pages=3–21|isbn=978-5-8243-1073-3|first1=Абдусалам}}</ref><ref name="Kry">{{cite journal|last1=Крылов|date=2010|title=В память об Александре Зиновьеве|url=http://zinoviev.info/wps/archives/231|journal=Константин Крылов. Прогнать чертей|pages=318–408|isbn=978-5-903066-06-3|first1=Константин}}</ref> == Бібліоґрафія == === Научні роботы === * ''Философские проблемы многозначной логики'' (1960) * ''Логика высказываний и теория вывода'' (1962) * ''Основы научной теории научных знаний'' (1967) * ''Комплексная логика'' (1970) * ''Логика науки'' (1972) * ''Логическая физика'' (1972) * ''Non-standard logic and its applications'' (серія лекцій у Оксфорді) (1983) === Фікшын и соціолоґія === {{div col}} * ''Зияющие высоты'' (1976) * ''Светлое будущее'' (1978) * ''В преддверии рая'' (1979) * ''[http://antisoviet.imwerden.de/zinoviev_a_bez_illuz.html.zip Без иллюзий]'' (1979) * ''В преддверии рая'' (1979) * ''Коммунизм как реальность'' (1980) * ''Желтый дом'' (1980) * ''Мы и Запад'' (1981) * ''Гомо советикус'' (1982) {{ISBN|0-87113-080-7}} * ''Ни свободы, ни равенства, ни братства'' (1983) * ''Пара беллум'' (1982) * ''Мой дом – моя чужбина'' (1982) * ''[https://web.archive.org/web/20070328213457/http://moshkow.perm.ru/win/PROZA/ZINOWXEW/polet.txt Нашей юности полёт]'' (1983) * ''Евангелие для Ивана'' (1982) * ''[https://web.archive.org/web/20060222023124/http://moshkow.perm.ru/win/PROZA/ZINOWXEW/golgofa.txt Иди на Голгофу]'' (1985) * ''Горбачевизм'' (1988) * ''[http://moshkow.perm.ru/win/PROZA/ZINOWXEW/ktastrojka.txt Катастройка]''{{dead link|date=December 2017|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} (1988) * ''Живи'' (1989) * ''Мой Чехов'' (1989) * ''Смута'' (1994) * ''Русский эксперимент'' (1994) * ''Запад: феномен западнизма'' (1995) * ''Посткоммунистическая Россия'' (1996) * ''Глобальный человейник'' (1997) * ''Русская судьба'' (1999) * ''[http://shelestiuk.narod.ru/Aleksandr-Zinovyev-Global-Suprasociety-and-Russia.htm Глобальное сверхобщество и Запад]'' (2000) * ''Затея'' (2000) * ''Гибель русского коммунизма'' (2001) * ''Логическая социология'' (2003) * ''Запад'' (2003) * ''Русская трагедия: гибель утопии'' (2002) * ''Идеология партии будущего'' (2003) * ''На пути к сверхобществу'' (2004) * ''Логический интеллект'' (2005) * ''Распутье'' (2005) * ''Исповедь отщепенца'' (2005) * ''Фактор понимания'' (2006) {{div col end}} === За Зіновєва === * {{Cite book|last1=Hanson|last2=Kirkwood|first1=Philip|first2=Michael|year=1988|title=Alexander Zinoviev as Writer and Thinker: An Assessment|url=https://archive.org/details/alexanderzinovie0000unse|pages=[https://archive.org/details/alexanderzinovie0000unse/page/207 207]|isbn=9780312015428|publisher=Palgrave Macmillan}} * {{Cite journal|last1=Hanson|first1=Philip|year=1988|title=Alexander Zinoviev on Stalinism: Some Observations on "The Flight of Our Youth"|pages=125–135|journal=Soviet Studies|issue=1 (Jan., 1988)|volume=40}} == Референції == {{Reflist}} {{Lifetime|1922|2006}}{{СТАНДАРТНЕ_СОРТУВАННЯ:Зіновєв, Алєксандр Алєксандровіч}} [[Катеґорія:Писателї]] [[Катеґорія:Писателе СССР]] [[Катеґорія:Писателе 20. стороча]] [[Катеґорія:Філозофы]] [[Катеґорія:Социологы]] bgnon8ez59ddh3qknrde76055akvk5x Верблюд 0 25042 170105 169223 2026-09-22T06:19:34Z InternetArchiveBot 22034 Add 1 book for [[Вікіпедія:Перевірителность]] (20260922)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 170105 wikitext text/x-wiki {{Таксобокс | fossil_range = {{Fossil range|3.6|0|[[Pliocene]]–Recent|ref=<ref>{{cite web|url=https://paleobiodb.org/classic/checkTaxonInfo?taxon_no=42521|title=Fossilworks: Camelus|website=fossilworks.org|access-date=2021-12-17|archive-date=2021-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20211212195107/http://www.fossilworks.org/cgi-bin/bridge.pl?a=taxonInfo&taxon_no=42521|url-status=live}}</ref>}} | name = Camel | image = 07. Camel Profile, near Silverton, NSW, 07.07.2007.jpg | image_upright = | image_alt = Єдногорбый верблюд | image_caption = [[Єдногорбый верблюд]]<br/> (''Camelus dromedarius'') | image2 = Camelus bactrianus (55026866188).jpg | image2_upright = | image2_alt = Чудный двагорбый верблюд | image2_caption = [[Двагорбый верблюд]]<br/> (''Camelus bactrianus'') | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Mammalia]] | ordo = [[Artiodactyla]] | familia = Camelidae | tribus = Camelini | genus = [[Camelus]] | genus_authority = [[Карл ЛІнней|Linnaeus]], [[10. уданя Systema Naturæ|1758]] | taxon = Camelus | authority = [[Карл ЛІнней|Linnaeus]], [[10. уданя Systema Naturæ|1758]] | type_species = ''[[Camelus dromedarius]]''<ref>{{cite book |author= |chapter= |chapter-url=http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?id=14200111 |editor1-last=Wilson |editor1-first=D. E. |editor2-last=Reeder |editor2-first=D. M. |date=2005 |title=Mammal Species of the World: A Taxonomic and Geographic Reference |url=http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?id=14200111 |edition=3rd |location=Baltimore |publisher=Johns Hopkins University Press |isbn=978-0-8018-8221-0 |oclc=62265494 |ref=MSW3 }}</ref> | type_species_authority = Linnaeus, 1758 | type_species_ref = | subdivision_ranks = Species | subdivision = {{Plain list| * ''[[Camelus bactrianus]]'' * ''[[Camelus dromedarius]]'' * ''[[Camelus ferus]]'' * †''[[Camelus grattardi]]'' (fossil)<ref name="Geraads2019">{{cite journal|last1=Geraads|first1=D.|last2=Barr|first2=W. A.|last3=Reed|first3=D.|last4=Laurin|first4=M. |last5=Alemseged|first5=Z.|title=New Remains of ''Camelus grattardi'' (Mammalia, Camelidae) from the Plio-Pleistocene of Ethiopia and the Phylogeny of the Genus|journal=Journal of Mammalian Evolution|date=2019|volume=28|issue=2 |pages=359–370|doi=10.1007/s10914-019-09489-2 |s2cid=209331892|url=https://hal.sorbonne-universite.fr/hal-02457813/file/Geraads%20et%20al.%20-%202019%20-%20New%20Remains%20of%20Camelus%20grattardi%20%28Mammalia%2C%20Cameli.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20201003073130/https://hal.sorbonne-universite.fr/hal-02457813/file/Geraads%20et%20al.%20-%202019%20-%20New%20Remains%20of%20Camelus%20grattardi%20%28Mammalia%2C%20Cameli.pdf |archive-date=2020-10-03 |url-status=live|issn = 1064-7554}}</ref> * †''[[Camelus knoblochi]]'' (fossil)<ref name="Titov2018">{{cite journal|last1=Titov|first1=V. V.|title=Habitat conditions for ''Camelus knoblochi'' and factors in its extinction|journal=Quaternary International |date=2008|volume=179 |issue= 1 |pages=120–125|doi=10.1016/j.quaint.2007.10.022|bibcode=2008QuInt.179..120T}}</ref> * †''[[Syrian camel|Camelus moreli]]'' (fossil) * †''Camelus sivalensis'' (fossil)<ref>{{cite book| publisher = R. Hardwicke| last = Falconer| first = Hugh| title = Palæontological Memoirs and Notes of the Late Hugh Falconer: Fauna antiqua sivalensis| year = 1868| page = [https://archive.org/details/bub_gb_4r4wAQAAMAAJ/page/n274 231]| url = https://archive.org/details/bub_gb_4r4wAQAAMAAJ}}</ref> * †''[[Camelus thomasi]]'' (fossil)<ref name="Martini2018">{{cite journal|last1=Martini|first1=P.|last2=Geraads|first2=D.|title=''Camelus thomasi'' Pomel, 1893 from the Pleistocene type-locality Tighennif (Algeria). Comparisons with modern ''Camelus''|journal=Geodiversitas |date=2019|volume=40 |issue= 1|pages=115–134|doi= 10.5252/geodiversitas2018v40a5|doi-access=free}}</ref> }} | range_map = Camels by country per capita.png | range_map_caption = Distribution of camels worldwide | synonyms = {{collapsible list|title=List |''Camellus'' <small>[[Juan Ignacio Molina|Molina]], 1782</small> |''Dromedarius'' <small>[[C. L. Gloger|Gloger]], 1841</small> }} | audio = Cri du chameau.ogg | audio_caption = Двагорбый верблюд }} '''Верблю́д''' ци '''комі́ла'''<ref>{{Cite book|last=Керча|first=Іґорь|author-link=Іґорь Керча|title=Словник русинсько-руськый|url=https://jazyk.rueportal.eu/slovnyk/|year=2007|chapter=коміла|chapter-url=https://jazyk.rueportal.eu/slovnyk/komila|location=[[Ужгород]]|ref=Kercha2007}}<br>{{bulleted list|Украинская лексика сер. XVI века: Няговские поучения (словарь и анализ). Дебрецен, 1985|Деловая письменность русинов в XVII-XVIII веках. Словарь, анализ, тексты. Ред. Иштван Удвари. Ниредьгаза, 1996}}</ref> (уд {{Lang-la|camelus}} и {{Lang-grc|κάμηλος ''kamēlos''}}, уд [[Семітські языкы|давньосемітського]] ''gāmāl<ref>{{cite web |last=Herper |first=Douglas |title=camel |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=camel |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927090522/http://www.etymonline.com/index.php?term=camel |archive-date=27 September 2013 |access-date=28 November 2012 |work=Online Etymology Dictionary }}</ref>'') є [[Парнокопытникы|парнокопытник]] из роду '''''Camelus''''', котрый має характерні запасы масти у виді горбув на плечох. Верблюды давно приручені и як маржина сут жерелом їдіня (молоко тай мнясо) и текстиля (тканина и [[філц]] из верблюдового волоса), [[Робоча марга|робочов силов]]. Они добрі присохтовані ид жывоту в пустыни тай сут критично важні про транспортацію пасажірув и терьху. Сут три жыві виды верблюдув: представникув [[Єдногорбый верблюд|єдногорбого ''Camelus dromedarius'']] майбулше&nbsp;— 94% уд ушыткої популації верблюдув; [[Двагорбый верблюд|двагорбый ''Camelus bactrianus'']] чинит 6%; [[дикый верблюд]] (''Camelus ferus''), на ныні [[Загрожені виды|загроженый вид]], має популацію дас&nbsp;1,000&nbsp;особин, котра дале паде.<ref>{{Cite web|url=https://www.iucnredlist.org/species/63543/50197851|title=Camelus ferus: Mallon, D., Jemmett, A., Xue, Y., Whitemore, S. & Yadamsuren, A.: The IUCN Red List of Threatened Species 2025: e.T63543A50197851|last=IUCN|date=2025-05-03|publisher=International Union for Conservation of Nature|doi=10.2305/IUCN.UK.2025-2.RLTS.T63543A50197851.en|language=en}}</ref> Верблюды належат до родины ''Camelidae'', ид котруй ся удносят ай представникы окремого племені ''Lamini'': [[Лама|ламы]], [[Алпака|алпакы]], [[Ґванако|ґванакы]] тай [[Вікуня|вікуні]].<ref name="bornstein10">{{cite journal|doi=10.1186/1751-0147-52-S1-S17|issn=1751-0147|volume=52|issue=Suppl 1|article-number=S17|last=Bornstein|first=Set|title=Important ectoparasites of Alpaca (Vicugna pacos)|journal=Acta Veterinaria Scandinavica|year=2010|pmc=2994293|doi-access=free}}</ref> ''Camelidae'' походят из [[Сіверна Америка|Сіверної Америкы]], де ся появили у еоцені, а предок сучасных верблюдув, ''Paracamelus'', гіпотетично міґровав до Азії через земный муст у [[Берінґія|Берінґії]] (днешнюй Берінґовуй земли) бігом пузнього міоцена, дас&nbsp;6&nbsp;міліонув рокув&nbsp;теперь == Біолоґія == Просікова довгота жывота верблюда&nbsp;— 40–50&nbsp;рокув.<ref name="nationalgeo-bactrian">{{cite web |title=Bactrian Camel: Camelus bactrianus |work=National Geographic |date=10 May 2011 |access-date=28 November 2012 |url=http://animals.nationalgeographic.com/animals/mammals/bactrian-camel/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121104103313/http://animals.nationalgeographic.com/animals/mammals/bactrian-camel |archive-date=4 November 2012 }}</ref> Доросла особина єдногорбого верблюда має высоту 1.85&nbsp;м на уровни плечий и 2.15&nbsp;м на уровни горба.<ref name="camello">{{cite web |publisher=Camello Safari |title=The amazing characteristics of the camels |access-date=26 November 2012 |url=http://www.camellosafari.com/?page_id=251 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121107134110/http://www.camellosafari.com/?page_id=251 |archive-date=7 November 2012 }}</ref> Двагорбі верблюды годні быти щи на 30&nbsp;цм май высокі. Верблюды бирувут бігати куртыми рывками до 65&nbsp;км/год, вадь из постоянов скоротов до 40&nbsp;км/год.<ref name="bigfacts">{{cite web |title=How Fast Can Camels Run and How Long Can They Run For? |work=Big Site of Amazing Facts |date=17 April 2010 |access-date=29 November 2012 |url=http://www.bigsiteofamazingfacts.com/how-fast-can-camels-run-and-how-long-can-they-run-for/ }}</ref> Єдногорбі верблюды важат 300–600&nbsp;кґ, двагорбі&nbsp;— 300–1,000&nbsp;кґ. [[Файл:Teve_3.jpg|міні|Верблюды мавут у горбах масть на трафункы, кой їдіня мало. Кой верблюд ухосновує запасы масти, горб стає кылавый и спадає.]] Є пошыреный міт, гибы верблюды мавут у горбах воду,<ref name="auto">{{cite web |url=https://www.loc.gov/everyday-mysteries/zoology/item/how-much-water-does-a-camels-hump-hold/#:~:text=A%20camel's%20hump%20does%20not,become%20limp%20and%20droop%20down. |publisher=Library of Congress |accessdate=2025-05-06 |title=How much water does a camel's hump hold? }}</ref> айбо посправді у них сут резервуары масти, котрі годні ся хосновати ги запасноє жерело калорій, а не воды. Кой тота масть ся метаболізує, она дає воду спозад того, ож травліня масти перечинює [[кысень]] на воду; айбо процес дыханя того кысня выпаровує тоту воду з легкых&nbsp;— и в резултаті в сухых кліматах з метаболізма масти з горба обсяг воды ся дустає удємный.<ref name="vannjones">{{cite web |url=http://www.djur.cob.lu.se/Djurartiklar/Kamel.html |title=What secrets lie within the camel's hump? |first=Kerstin |last=Vann Jones |publisher=Lund University |location=[[Швеція|Sweden]] |access-date=7 January 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090523104134/http://www.djur.cob.lu.se/Djurartiklar/Kamel.html |archive-date=23 May 2009 }}</ref><ref name="rastogi71">{{cite book|publisher=New Age International|isbn=9788122412796|last=Rastogi|first=S. C.|title=Essentials Of Animal Physiology|year=1971|pages=180–181}}</ref> [[Файл:Eylcamel.jpg|альт=Транспортный верблюд на водилови|міні|Верблюд у [[Сомалія|Сомалії]]&nbsp;— крайині з мавеликов їх популаційов<ref name="Bernstein">{{cite book|first=William J.|last=Bernstein|title=A Splendid Exchange: How Trade Shaped the World|url=https://archive.org/details/splendidexchange0000bern|publisher=Grove Press|year=2009|page=[https://archive.org/details/splendidexchange0000bern/page/56 56]|isbn=9780802144164}}</ref>]] Верблюды мавут шор фізіолоґічных адаптацій, котрі помагавут їм ужывати в сухых пустынных кліматах и довгый час ся обходити без жерел воды.<ref name="roberts86">{{cite book|last=Roberts|first=Michael Bliss Vaughan|title=Biology: A Functional Approach|publisher=Nelson Thornes|year=1986|isbn=9780174480198|pages=234–235, 241}}</ref> [[Єдногорбый верблюд|Єдногорбі верблюды]] бирувут не пити 10&nbsp;днув у дуже горячу погоду тай страчати до&nbsp;30% масы тіла позад [[Дегідрація|дегідрації]].<ref>{{Cite web |url=http://unesdoc.unesco.org/images/0022/002240/224033e.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20151109175143/http://unesdoc.unesco.org/images/0022/002240/224033e.pdf |archive-date=2015-11-09 |url-status=live |title=The Camel from Tradition To Modern Times |author=[[UNESCO]] }}</ref> Они годні пити до&nbsp;140&nbsp;літрув воды за раз,<ref>{{Cite web |last=Crupi |first=Sarah |date=2021-04-06 |title=Truth or Tail: A camel's hump |url=https://www.clevelandzoosociety.org/z/2021/04/06/truth-or-tail-a-camels-hump |access-date=2025-08-04 |website=www.clevelandzoosociety.org |language=en }}</ref> айбо тота вода ся держит у їхньому кровобігови, а не горбі, як ся сохтує думати.<ref name="auto" /> == Етимолоґія == ''Верблюд'' походит уд [[Прасловянськый язык|прасловянського]] {{Lang|sla-pro|*velьb(l)ǫdъ}} ← {{Lang|sla-pro|vъlbǫdъ}}, позыченого з [[Ґотськый язык|ґотського]] ''{{Lang|got|ulbandus}}'' и через [[Народна етимолоґія|народну етимолоґію]] зближеного з velь „великый“ и blǫdъ „блуд“. ''{{Lang|got|ulbandus}}'' у свою очерідь походит уд [[Давньогрецькый язык|давньогрецького]] {{Lang|grc|ἐλέφας ''eléfas''}}, {{Lang|grc|ἐλέφαντος ''eléfantos''}} „<nowiki/>[[слон]]<nowiki/>“, котроє ся позычило из восточных языкув (грецькоє ἐλ- удповідат [[Арабськый язык|арабському]] ''al'' авадь хамітському ''eḷu'' „слон“, а -έφας представленоє в єґипетському ''āb(u)'' „слон, слонова кустка“).<ref>{{Cite book|editor1-first=О. С.|editor1-last=Мельничук|location=[[Київ]]|url=https://archive.org/details/etslukrmov1|title=Етимологічний словник української мови|chapter-url=https://archive.org/details/etslukrmov1/page/n350/mode/1up?view=theater|chapter=верблю́д|publisher=Наукова думка|volume=Том 1 (А – Г)|page=351|year=1982}}</ref> == Референції == {{Reflist}} [[Катеґорія:Біолоґія]] 463eyi82yz9c9ck7g0db9khsc85nry6 Говіня 0 25063 170095 169315 2026-09-22T06:15:44Z InternetArchiveBot 22034 Add 3 books for [[Вікіпедія:Перевірителность]] (20260922)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 170095 wikitext text/x-wiki [[Файл:Empty table setting plate fork knife (42585288225).jpg|міні|Пустый танірь]] '''Гові́ня''' вадь '''пуст''' тото акт повного вадь часточного удказу уд [[Їджіня|їдіня]] и пораз [[питя]] вадь другых занять, майчасто ги часть [[Реліґія|реліґійного]] ритуала. Кой чоловік держит говіня, каже ся, ож ''гові́є'' вадь ож ся ''не порзни́т''. == Християнство == === Католицизм === [[Файл:Brooklyn Museum - Jesus Tempted in the Wilderness (Jésus tenté dans le désert) - James Tissot - overall.jpg|міні|„Исус, спокушованый у пустыни“ (Jésus tenté dans le désert), [[Джеймс Тіссо]], из колекції Бруклінського музея]] У католицькуй церькві практика говіня представлена зменшеньом обсягу спожытого за день їдіня и головно ся держит у період Говіня, котрый иде 44&nbsp;дны уд [[Попілна середа|Попілної середы]] до [[Пасха|Пасхы]] (на знак покаяня и на подобу Исусовому 40-дньовому говіню в пустыни), реґулує ся канонами 1250–1253 Кодекса канонічного права 1983.&nbsp;року.<ref>{{cite web |url=https://www.vatican.va/archive/ENG1104/__P4O.HTM |title=1983 Code of Canon Law |publisher=[[Свята Столиця|The Holy See]] |access-date=2011-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111115004422/https://www.vatican.va/archive/ENG1104/__P4O.HTM |archive-date=2011-11-15 }}</ref> У них пише, ож періодом покаяня сут ушыткі пятниці року и доба Говіня; вшыткі, кому ся уповнило 14&nbsp;рокув, мусят не їсти мнясо в Попілну середу, Велику (Страсну) пятницю и вшыткі другі пятниці року кроме літурґійных торжеств (славностий), а уд дорослого віку и до 60.&nbsp;року жывота мусай держати говіня. Кроме того католикам не мож нич їсти вадь пити окрем воды тай лікув годину до приятя тайинства [[Євхаристія|євхаристії]] (причастя)&nbsp;— тото ся кличе євхаристійный пуст.<ref>Code of Canon Law (CIC), Rome: Libreria Editrice Vaticana, 4 November 2003 [1983], [http://www.vatican.va/archive/ENG1104/_P39.HTM#4.1.0.3.1.2.919 c. 919].</ref> Подакотрі католикы убиравут ай удержовати ся уд другых активностий у період Говіня (наприклад никаня телевізії, бавліня у компютер) авадь заміньовати їх на молитвы, адорації и другі реліґійні ритуалы. === Православіє === Православні християны восточного обряда говіют бігом дакулькох пусных періодув у році: Великоє говіня 40&nbsp;днув перед Пасхов, Малоє говіня перед Руздвом, кажджу середу и пятницю кромі подакотрых празникув, Апостолськоє говіня по Великодню и два тыжні перед [[Успіня пресятої Дівы Марії|Успіньом]]. === Лутеранство === У [[Лутеранство|лутеранстві]] традиційными днями говіня и удказа їдіня уд мняса сут [[просьбенні дны]];<ref>{{cite web |title=Fasting Guidelines |url=https://www.glctulsa.org/wp-content/uploads/2016/02/Fasting-Guidelines-Rev-2016.pdf |publisher=Grace Evangelical Lutheran Church |access-date=5 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200630235736/https://www.glctulsa.org/wp-content/uploads/2016/02/Fasting-Guidelines-Rev-2016.pdf |archive-date=30 June 2020 |page=3 }}</ref> подакотрі лутеранські церьквы говіют у період Говіня,<ref name="GassmannOldenburg2011">{{cite book|last1=Gassmann|first1=Günther|last2=Oldenburg|first2=Mark W.|title=Historical Dictionary of Lutheranism|url=https://archive.org/details/historicaldictio0000gass_a7j3|date=10 October 2011|publisher=Scarecrow Press|language=en|isbn=978-0-8108-7482-4|page=[https://archive.org/details/historicaldictio0000gass_a7j3/page/229 229]|quote=In many Lutheran churches, the Sundays during the Lenten season are called by the first word of their respective Latin Introitus (with the exception of Palm/Passion Sunday): Invocavit, Reminiscere, Oculi, Laetare, and Judica. Many Lutheran church orders of the 16th century retained the observation of the Lenten fast, and Lutherans have observed this season with a serene, earnest attitude. Special days of eucharistic communion were set aside on Maundy Thursday and Good Friday.}}</ref><ref>[http://www.lcms.org/pages/wPage.asp?ContentID=246&IssueID=19 What is the holiest season of the Church Year?] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090209190015/http://www.lcms.org/pages/wPage.asp?ContentID=246&IssueID=19|date=9 February 2009}}. Retrieved 3 February 2010. [https://web.archive.org/web/20090209190015/http://www.lcms.org/pages/wPage.asp?ContentID=246&IssueID=19 Archived copy] at the [[Internet Archive]]</ref> особено в Попілну середу и Велику пятницю.<ref name="GassmannOldenburg2011" /><ref name="Pfatteicher1990">{{cite book|last=Pfatteicher|first=Philip H.|title=Commentary on the Lutheran Book of Worship: Lutheran Liturgy in Its Ecumenical Context|url=https://archive.org/details/commentaryonluth0000pfat_v3p7|year=1990|publisher=Augsburg Fortress Publishers|language=en|isbn=978-0-8006-0392-2|pages=[https://archive.org/details/commentaryonluth0000pfat_v3p7/page/223 223]–244, 260|quote=The Good Friday fast became the principal fast in the calendar, and even after the Reformation in Germany many Lutherans who observed no other fast scrupulously kept Good Friday with strict fasting.}}</ref><ref name="JacobsHaas1899">{{cite book|last1=Jacobs|first1=Henry Eyster|last2=Haas|first2=John Augustus William|title=The Lutheran Cyclopedia|url=https://archive.org/details/cu31924029466533|year=1899|publisher=Scribner|language=en|page=[https://archive.org/details/cu31924029466533/page/n121 110]|quote=By many Lutherans Good Friday is observed as a strict fast. The lessons on Ash Wednesday emphasize the proper idea of the fast. The Sundays in Lent receive their names from the first words of their Introits in the Latin service, Invocavit, Reminiscere, Oculi, Lcetare, Judica.|access-date=14 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20100409170648/http://www.archive.org/details/cu31924029466533|archive-date=9 April 2010|url-status=live}}</ref> „Пудручник дисципліны говіня“ (A Handbook for the Discipline of Lent) прописує такі настановы: {{blockquote|# Говіти в Попілну середу и Велику пятницю, їсти лиш єдно простоє їдіня за день, радно без мняса. # Вдержовати ся уд їдіня мняса (крывавого їдіня) вшыткі пятниці бігом Говіня, замінювучи го наприклад на рыбу. # Забрати из раціона на цілый період даякоє їдіня вадь його катеґорію. Особено мож присокотити доброє и масноє їдіня на Пасху. # Не їсти перед причастьом у період Говіня. # Здержовати ся вадь ограничити даякоє облюбленоє занятя (наприклад телевізію, кіна и так дале) на цілый період и булше ся молити, читати [[Біблія|Біблію]] и другі реліґійні матеріалы.<ref name="ELCA1978">{{cite web|url=http://www.ststephenlutheranchurch.org/pdf/Disciplines%20of%20Lent-%20Handbook.pdf|title=A Handbook for the Discipline of Lent|last=Weitzel|first=Thomas L.|year=1978|publisher=Evangelical Lutheran Church in America|language=en|access-date=17 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180317164940/http://www.ststephenlutheranchurch.org/pdf/Disciplines%20of%20Lent-%20Handbook.pdf|archive-date=17 March 2018|url-status=live}}</ref>}}Лутерув „<nowiki/>[[Малый катехизм Мартіна Лутера|Малый катехизм]]<nowiki/>“ за євхаристійный пуст пише: „Говіня и прилажованя тіла тото направду добра дисципліна“.<ref>{{cite web |title=The Small Catechism |url=https://els.org/wp-content/download/centennial/ELS-Small-Catechism-w-questions-2016-WEB.pdf |publisher=Evangelical Lutheran Synod |access-date=18 May 2025 |author=Martin Luther|authorlink=Мартін Лутер}}</ref><ref name="Preus2015">{{cite web |last1=Preus |first1=Klemet |title=Communion Every Sunday: Surprise, Surprise |url=https://steadfastlutherans.org/blog/2015/01/communion-every-sunday-surprise-surprise/ |access-date=18 May 2025 |date=8 January 2015 }}</ref> У лутеранстві євхаристійный пуст є доброволный и держит ся уд пувночи до приятя євхаристії. Теолоґічно „євхаристійный пуст є фурт у чеканьови тайинства євхаристії, напоминаньови за Послідньый день, кой ушытка [[худоба]] пропаде, потреба в говіньови удпаде и кажджа молитва буде сповнена, а вшыткі Божі люде будут празновати на свальбовуй вечери Агнця“.<ref name="Ristau2020">{{cite web |last1=Ristau |first1=Harold |title=Tempted to fast? Fasting and feasting as the Body of Christ |url=https://www.lutheranmissionaustralia.org.au/news/tempted-to-fast-fasting-and-feasting-as-the-body-of-christ |publisher=Lutheran Mission Australia |access-date=18 May 2025 |language=en-AU |date=2020 |archive-date=17 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250517073021/https://www.lutheranmissionaustralia.org.au/news/tempted-to-fast-fasting-and-feasting-as-the-body-of-christ |url-status=live }}</ref> === Мормонізм === Вірникы Церьквы Исуса Христа Сятых послідньых днув типово ся вдержувут уд їдіня и питя на два прийомы їдіня за 24-годинный період у першу суботу кажджого місяця, и церьков закликає жертвовати гроші, котрі бы инак пушли на тото їдіня, тым, ко того потребує.<ref name="ReferenceB">{{Cite web |title=The Law of the Fast |url=https://www.churchofjesuschrist.org/bc/content/ldsorg/topics/fasting-and-fast-offerings/PD60001350_TMP_2016%20LeadMtg_The%20Law%20of%20the%20Fast_9-15-16%20KW.pdf |access-date=7 October 2023 |website=[[The Church of Jesus Christ of Latter-day Saints]] |archive-date=23 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220823034959/https://www.churchofjesuschrist.org/bc/content/ldsorg/topics/fasting-and-fast-offerings/PD60001350_TMP_2016%20LeadMtg_The%20Law%20of%20the%20Fast_9-15-16%20KW.pdf |url-status=live }}</ref> === Ранньоє християнство === У раннюм християнстві до 6.&nbsp;стороча была традиція Чорного говіня&nbsp;— строгый пуст, бігом котрого челядник не їст и не пє удень домак нич, а з заходом сонця молит ся, пє воду и їст пусноє їдіня без мняса, яєць, молочных продуктув и алкоголя.<ref name="BecchioSchadé2006">{{cite book|last1=Becchio|first1=Bruno|last2=Schadé|first2=Johannes P.|title=Encyclopedia of World Religions|url=https://archive.org/details/encyclopediaofwo0000unse_h7v5|date=2006|publisher=Foreign Media Group|isbn=978-1-60136-000-7|language=en|quote=Black Fast: Only one meal in the evening is allowed on these days of penance. In addition, meat, eggs, dairy products, and alcohol are forbidden. Only bread, water, and vegetables forms the diet of such a fast.}}</ref><ref name="Butler1774">{{cite book|last1=Butler|first1=Alban|title=The Moveable Feasts, Fasts, and Other Annual Observances of the Catholic Church|date=1774|publisher=C. Kiernan|page=257|language=en|quote=It is undoubted, that anciently to drink on fasting days was no less forbid than to eat, only in the refection after sunset.}}</ref> Такый пуст ся держав у період Говіня.<ref name="Butler">{{cite book|last1=Butler|first1=Alban|title=The Moveable Feasts, Fasts, and Other Annual Observances of the Catholic Church|date=1839|publisher=James Duffy|location=[[Дублін|Dublin]]|page=144-146|language=en|quote=The primitive Christians in Lent broke their fast only after sunset, and then usually only with herbs, roots, and bread. At least all were obliged to abstain not only from flesh meat, but also from fish, and whatever had life; also whatever is derived from flesh, as eggs, milk, cheese, butter, according to the ancient canon. Likewise from wine, which in the primitive ages was no less forbidden on all fasting days than the use of flesh meat itself ... Some mitigations were introduced in part of abstinence in the sixth century ... Fish was in the same age allowed, but not of the dearer and more dainty kinds.}}</ref> == Юдаїзм == [[Йом кіпур]], [[Тіша беʼав]], [[говіня Естер]], [[Говіня Ґедалії|Ґедалії]], [[Говіня 17. тамуза|17.&nbsp;тамуза]], [[Говіня 10. тевета|10.&nbsp;тевета]], [[Говіня першорожденых|першорожденых]] сут прикладами говіня в [[Юдаїзм|юдаїзмови]].<ref>{{cite web |url=http://www.al-mawrid.org/pages/articles_english_detail.php?rid=196&cid=330&search=fasting |title=History of the Fast |access-date=2016-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141227090756/http://www.al-mawrid.org/pages/articles_english_detail.php?rid=196&cid=330&search=fasting |archive-date=27 December 2014 }}</ref> Йом кіпур и Тіша беʼав ся держат 25&nbsp;годин: челядник не їст и не пє нич (кромі другых ограничень) уд єдного заходу сонця до слідувучого. Говіня Естер, Ґедалії, 17.&nbsp;тамуза, 10.&nbsp;тевета вшыткі йдут уд сходу сонця до заходу. Говіня першорожденых не є біблійно мусайноє и завто може ся достроково завершовати у случайови [[Сеудат міцва|сеудат міцвы]]. == Іслам == В [[Іслам|ісламі]] ся держит говіня кажджый рук&nbsp;— цілый місяць [[рамадан]]. Они не їдят и не пют уд сходу до заходу сонця. Говіти в рамадан мусай ушыткым [[Мусулмане|мусулманам]] кромі дітий авадь тых, ко фізично не бирує.<ref>{{Cite web |title=Islamic Laws of Fasting |url=https://imam-us.org/islamic-laws-of-fasting-online-book |access-date=2026-02-25 |website=IMAM-US.org |language=en-US }}</ref> == Гіндуїзм и будгізм == Говіня є частьов [[Аскетизм|аскетичных]] традицій у [[Індуїзм|гіндуїзмі]] и [[Будгізм|будгізмі]].<ref>{{Cite journal|last=Trabelsi|first=Khaled|last2=Ammar|first2=Achraf|last3=Boujelbane|first3=Mohamed Ali|last4=Puce|first4=Luca|last5=Garbarino|first5=Sergio|last6=Scoditti|first6=Egeria|last7=Boukhris|first7=Omar|last8=Khanfir|first8=Saber|last9=Clark|first9=Cain C. T.|last10=Glenn|first10=Jordan M.|last11=Alhaj|first11=Omar A.|last12=Jahrami|first12=Haitham|last13=Chtourou|first13=Hamdi|last14=Bragazzi|first14=Nicola Luigi|date=2022|title=Religious fasting and its impacts on individual, public, and planetary health: Fasting as a "religious health asset" for a healthier, more equitable, and sustainable society|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9729557/|journal=Frontiers in Nutrition|volume=9|article-number=1036496|doi=10.3389/fnut.2022.1036496|doi-access=free|issn=2296-861X|pmc=9729557|pmid=36505246}}</ref> [[Магаяна|Магаянські]] традиції, котрі ся держат [[Брагмаджаласутра|Брагмаджаласутры]], мавут „шість днув говіня кажджый місяць и три місяці говіня кажджый рук“.<ref>Brahma's Net Sutra, minor precept 30</ref> == Багаізм == Кажджый марець [[Багаізм|багаішты]] уд 15 до 70&nbsp;рокув мусят держати 19-денноє говіня уд сходу до заходу сонця; уйимкы ся чинят про бетіжных и жун у [[Тяж|тяжи]].<ref>{{Cite web |title=Fasting {{!}} Devotion {{!}} The Life of the Spirit {{!}} What Bahá'ís Believe |url=https://www.bahai.org/beliefs/life-spirit/devotion/fasting |access-date=2026-02-25 |website=www.bahai.org |language=en }}</ref> == Скапчані статі == * [[Пусноє їдіня]] * [[Голодовка]] * [[Дієта]] == Референції == {{Reflist}} e5r7b1t9zslth1ze6wa9y8s1ypffabo Кріштяну Роналду 0 25071 170081 170043 2026-09-22T06:09:05Z InternetArchiveBot 22034 Add 1 book for [[Вікіпедія:Перевірителность]] (20260922)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 170081 wikitext text/x-wiki {{Куртый попис|Портуґалськый професійный фотбалішта}} {{Не поплетьте|Роналдо|Роналдіню}} [[Файл:Cristiano_Ronaldo_Croatia_v_Portugal_2_July_2026-075_(cropped).jpg|міні|Кріштяну Роналду за націоналну зборну Портуґалії в 2026.&nbsp;році]] '''Кріштя́ну Рона́лду душ Са́нтус Аве́йру''', знамый ги '''Кріштяну Роналду''' вадь '''CR7''' ({{Lang-pt|Cristiano Ronaldo dos Santos Aveiro}} {{IPA|[kɾiʃˈtjɐnu ʁuˈnaldu duʃ ˈsɐ̃tuz‿aˈvɐjɾu], [kɾɨʃˈ-]}}; рожд.&nbsp;5.&nbsp;фебруара 1985, [[Фуншал]], [[Мадейра]], [[Портуґалія]]) є портуґалськый професійный [[фотбал]]ішта, нападник и капітан клуба Ал-Наср Саудської професійної ліґы и портуґалської націоналної зборної. Ун ся держит за єдного з майліпшый бавлячув у історії фотбалу; має пять [[Золота лобда|Золотых лобд]] [[ФІФА]], три нагороды ги Майліпшый бавляч року межи чоловіками [[УЕФА]], чотыри Золоті копачкы. Быв пятьраз уголошеный Майліпшым бавлячом у світі ФІФА. Кріштяну Роналду&nbsp;— єден из майнагородженых професійных фотбаліштув: за свою карєру ун уйграв 35&nbsp;трофеюв, у тум числі пять чемпіонськых ліґ УЕФА, дві націоналні ліґы УЕФА и Европськый чемпіонат УЕФА. Ун держит рекорд за майвеликоє число: ґолув (140) и ґоловых передач (42) у чемпіонськуй лізі; ґолув (14) и ґоловых передач (8) у Европському чемпіонаті; межинародных выступув за націоналну зборну (233), межинародных ґолув межи чоловіками (146), межинародных побід (141). Ун єдиный бавляч, котрый забив 100&nbsp;ґолув за чотыри разні клубы и фінішовав из майвеликым числом ґолув у чотырьох разных домашньых ліґах. Професійно вун выступив булш як 1,300&nbsp;раз и забив булш як 970 офіційных ґолув за дорослу карєру за клуб и зборну, што го чинит майуспішным забивачом ґолув за вшыток час. == Біоґрафія == Кріштяну Роналду душ Сантус Авейру ся родив 5.&nbsp;фебруара 1985.&nbsp;року у районі Сан Педру в [[Фуншал]]і, столици автономного реґіона [[Мадейра]] в [[Портуґалія|Портуґалії]]. Урус у сосідньому районі Санту Антоніу.<ref>{{Cite news|url=https://www.dn.pt/dossiers/desporto/cristiano-ronaldo/perfil/interior/pelos-caminhos-de-ronaldo-1298338.html |newspaper=Diário de Notícias |title=Desporto – Pelos caminhos de Ronaldo |date=6 July 2009 |access-date=22 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170808072949/http://www.dn.pt/dossiers/desporto/cristiano-ronaldo/perfil/interior/pelos-caminhos-de-ronaldo-1298338.html |archive-date=8 August 2017}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.marca.com/en/football/real-madrid/2017/02/05/5896528d22601db9458b4599.html |last=Jimenez |first=Ruben |title=Cristiano turns 32 |work=Marca |location=Spain |date=5 February 2017 |access-date=22 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170715151746/http://www.marca.com/en/football/real-madrid/2017/02/05/5896528d22601db9458b4599.html |archive-date=15 July 2017 }}</ref> Його мати, Марія Долорес душ Сантус Вівейрус Авейру, робила поварихов и харитьов.<ref>{{Cite web |date=6 July 2018 |title=Família de Cristiano Ronaldo inaugura restaurante em Gramado: 'Me apaixonei pela cidade', diz irmã |url=https://g1.globo.com/rs/rio-grande-do-sul/noticia/familia-de-cristiano-ronaldo-inaugura-restaurante-em-gramado-me-apaixonei-pela-cidade-diz-irma.ghtml |access-date=20 November 2023 |website=G1 |language=pt-br |archive-date=20 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231120134441/https://g1.globo.com/rs/rio-grande-do-sul/noticia/familia-de-cristiano-ronaldo-inaugura-restaurante-em-gramado-me-apaixonei-pela-cidade-diz-irma.ghtml |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=26 April 2023 |title=Cristiano Ronaldo, do início humilde à grandeza no futebol |url=https://bomdia.ch/cristiano-ronaldo-do-inicio-humilde-a-grandeza-no-futebol/ |access-date=20 November 2023 |website=BOM DIA Suíça |language=pt |archive-date=20 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231120134442/https://bomdia.ch/cristiano-ronaldo-do-inicio-humilde-a-grandeza-no-futebol/ |url-status=live }}</ref> Його втець, Хосе Дініс Авейру, быв муніципалным загородником (садовником) про місну власть Санту Антоніу и пудробляв завідувучым екіпірованьом у фотбаловому клубі Андоріня.<ref name="LittleBee">{{cite web |title=The 'little bee' who always cried – the story of young Ronaldo's path to greatness in Madeira |url=http://www.goal.com/en-us/news/the-little-bee-who-always-cried-the-story-of-young-ronaldos-path-/k927thno26e41b42er1z9zhqo |work=Goal |first=Ben |last=Hayward |date=23 June 2017 |access-date=23 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170830041632/http://www.goal.com/en-us/news/the-little-bee-who-always-cried-the-story-of-young-ronaldos-path-/k927thno26e41b42er1z9zhqo |archive-date=30 August 2017}}</ref><ref>{{Cite web |title=José Dinis: "O meu filho é uma força da natureza" |url=https://www.record.pt/futebol/futebol-nacional/liga-betclic/sporting/detalhe/jose-dinis-o-meu-filho-e-uma-forca-da-natureza |access-date=20 November 2023 |website=www.record.pt |language=pt-PT |archive-date=20 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231120132119/https://www.record.pt/futebol/futebol-nacional/liga-betclic/sporting/detalhe/jose-dinis-o-meu-filho-e-uma-forca-da-natureza |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=18 June 2011 |title=Deixou a Madeira em lágrimas e chegou ao topo do Mundo |url=https://www.dn.pt/gente/deixou-a-madeira-em-lagrimas-e-chegou-ao-topo-do-mundo-1881777.html |access-date=20 November 2023 |website=www.dn.pt |language=pt-PT |archive-date=20 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231120132753/https://www.dn.pt/gente/deixou-a-madeira-em-lagrimas-e-chegou-ao-topo-do-mundo-1881777.html |url-status=live }}</ref> Отець Роналду служив у портуґалськуй армії бігом Портуґалської колоніалної войны и участвовав у бойовых діях в [[Анґола|Анґолі]]; тото го травматизовало так, ож ушыткый жывут мав проблему з алкоголізмом.<ref>{{cite book|last1=Doyle|first1=Brian|title=Cristiano Ronaldo: World-Beater|url=https://archive.org/details/cristianoronaldo0000doyl|date=2017|pages=[https://archive.org/details/cristianoronaldo0000doyl/page/13 13]}}</ref> Через прабабку, Ізабел да Пєдаде, рождену на острові Сан Вісенті (товды [[Портуґалськоє Кабу Верде]]), Роналду має [[Кабу Верде|кабувердські]] коріня.<ref>{{Cite web|title=Cristiano Ronaldo tem 'costela' cabo-verdiana |url=https://expresso.sapo.pt/actualidade/cristiano-ronaldo-tem-costela-cabo-verdiana=f491641 |first=Pedro |last=Miguel Neves |work=Sapo Expresso |access-date=23 July 2017 |language=pt |archive-url=https://web.archive.org/web/20170713163733/http://expresso.sapo.pt/actualidade/cristiano-ronaldo-tem-costela-cabo-verdiana=f491641 |archive-date=13 July 2017}}</ref><ref>{{Cite web |last=Sousa |first=Hugo Daniel |date=12 January 2015 |title=O que mais distingue Cristiano Ronaldo dos outros? A potência |url=https://www.publico.pt/2015/01/12/desporto/noticia/o-que-mais-distingue-cristiano-ronaldo-dos-outros-a-potencia-1681928 |access-date=16 January 2024 |website=PÚBLICO |language=pt |archive-date=16 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240116215951/https://www.publico.pt/2015/01/12/desporto/noticia/o-que-mais-distingue-cristiano-ronaldo-dos-outros-a-potencia-1681928 |url-status=live }}</ref> Роналду має старшого брата Угу и дві сестры, котрых звут Елма и Ліліана Катя.<ref name="AtFeet">{{#invoke:cite|web|last=Lewis |first=Tim |url=https://www.theguardian.com/football/2008/jun/08/manchesterunited.portugal |title=He's got the world at his feet |work=The Guardian |location=London |date=8 June 2008 |access-date=5 November 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927042123/http://www.theguardian.com/football/2008/jun/08/manchesterunited.portugal |archive-date=27 September 2013 |url-status=live }}</ref> Їх отець честовав президента США Роналда Рейґана и назвав на його честь Роналду.<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/news/early-lead/wp/2016/01/19/cristiano-ronaldo-was-named-after-ronald-reagan-no-really/|title=Cristiano Ronaldo was named after Ronald Reagan. No, really.|quote=My parents named me after [Ronald Reagan] because they both liked this name and thought it sounded strong. [...] I know that my father admired him.|last=Payne|first=Marissa|newspaper=Washington Post|via=GQ|date=19 January 2016|access-date=23 June 2023|archive-date=6 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230306034422/https://www.washingtonpost.com/news/early-lead/wp/2016/01/19/cristiano-ronaldo-was-named-after-ronald-reagan-no-really/|url-status=live}}</ref> Мати Роналду розказала, ож позад [[Худоба|худобы]], алкоголізма чоловіка и позад того, ож уже мали повно дітий, хотіла вчинити [[аборт]], кой уношовала Роналду, айбо єї дохтор удказав ся правити таку операцію.<ref>{{Cite web|title=Cristiano Ronaldo's mother: I wanted an abortion, but God said no |url=https://www.eurosport.co.uk/football/liga/2014-2015/cristiano-ronaldos-mother-i-wanted-an-abortion-but-god-said-no_sto4979169/story.shtml |access-date=26 January 2021 |publisher=[[Eurosport]] |date=5 November 2015}}</ref><ref>{{Cite web |title=Ronaldo's mother reveals she tried to abort her son |url=https://www.independent.ie/sport/soccer/other-soccer/ronaldos-mother-reveals-she-tried-to-abort-her-son-30441371.html |access-date=30 June 2022 |work=Irish independent |date=18 July 2014 |archive-date=30 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220630105713/https://www.independent.ie/sport/soccer/other-soccer/ronaldos-mother-reveals-she-tried-to-abort-her-son-30441371.html |url-status=live }}</ref> Роналду урус у біднуй [[Католицизм|католицькуй]] файті, мусів ділити комнату з братом и сестрами,<ref>{{cite news |title=Cristiano Ronaldo spills all to his 'close friend' Jasmine about women, football, cars... and money |url=https://www.mirror.co.uk/3am/celebrity-news/cristiano-ronaldo-spills-all-to-his-close-friend-139054 |date=3 July 2011 |work=Daily Mirror |access-date=21 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130819214735/http://www.mirror.co.uk/3am/celebrity-news/cristiano-ronaldo-spills-all-to-his-close-friend-139054 |archive-date=19 August 2013}}</ref> и продовжує ідентифіковати себе католиком у дорослум віці.<ref>{{Cite web |last=Rhodes |first=Charlie |date=17 December 2018 |title=Cristiano Ronaldo: "Juventus? As a group, it is better than Real Madrid" |url=https://sportslens.com/news/cristiano-ronaldo-juventus/ |access-date=4 August 2023 |website=Sportslens.com }}</ref> У юности вун ідолізовав бразільськых фотбаліштув [[Роналду]] и [[Роналдіню]].<ref>{{Cite web |url=https://m.allfootballapp.com/news/EPL/%E2%80%9CLeft-a-beautiful-history-in-football%E2%80%9D-%E2%80%93-Ronaldo-reveals-his-2-idols-in-the-game/2750394 |title="Left a beautiful history in football" – Ronaldo reveals his 2 idols in the game &#124; All Football |website=m.allfootballapp.com |access-date=2 March 2025 |archive-date=5 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260305105722/https://m.allfootballapp.com/news/EPL/%E2%80%9CLeft-a-beautiful-history-in-football%E2%80%9D-%E2%80%93-Ronaldo-reveals-his-2-idols-in-the-game/2750394 |url-status=live }}</ref> == Референції == {{Reflist}} {{Lifetime|1985||Роналду, Кріштяну душ Сантус Авейру}} [[Катеґорія:Фотбал]] [[Катеґорія:Фотбалісты]] 79qzaxrk0s5mwidu4o3c14nn24lv00u Undertale 0 25090 170110 169617 2026-09-22T06:22:37Z InternetArchiveBot 22034 Add 2 books for [[Вікіпедія:Перевірителность]] (20260922)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 170110 wikitext text/x-wiki {{Діалект|Пряшівскый діалект русиньского языка|пряшівскым діалектом|пряшівскый}} {{Інфобокс відеогра | назва = Undertale | образ = [[Файл:Undertale vector logo on black borders.svg|250px]] | опис = Лоґо гры | вывоярь = [[Тобі Фокс]]{{efn|Конзоловы верзії вывинуло штудіо [[8-4]].<ref name="psdev">{{cite web |url=https://blog.playstation.com/2017/06/13/undertale-is-coming-to-playstation/ |title=''Undertale'' is Coming to PlayStation! |quote=Along the way that transformed into having them develop and publish the PlayStation versions, too. |last=Fox |first=Toby |website=PlayStation.Blog |date=June 13, 2017 |access-date=June 22, 2020 |archive-date=May 31, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200531203049/https://blog.playstation.com/2017/06/13/undertale-is-coming-to-playstation/ |url-status=live }}</ref><ref name="swdev">{{cite game |title=Undertale |platform=Nintendo Switch |developer=(([[Toby Fox]]; [[8-4]])) |publisher=8-4 |year=2018 |scene=Credits |quote=Nintendo Switch Conversion: 8-4, Ltd.}}</ref>}} | выдаватель = {{ubl|Тобі Фокс{{efn|Выданы властным накладом про ПК}}|8-4{{efn|Конзоловы верзії выдало штудіо 8-4.}}}} | жанер = [[ролёва відеогра]], [[пригоды]] | платформа = {{ubl|OS X|Windows|Linux|PlayStation 4|PlayStation Vita|Nintendo Switch|Xbox One}} | датум_выданя = {{Collapsible list|title={{nobold|15. септембра 2015}} |'''OS X''', '''Windows''' |15. септембра 2015 |'''Linux''' |17. юлія 2016 |'''PS4, PS Vita''' |15. авґуста 2017 |'''Nintendo Switch''' |18. септембра 2018 |'''Xbox One''' |16. марца 2021 }} | режім = [[Гра єдного грача]] | язык = [[Анґліцькый язык|анґліцькый]] і [[японьскый язык|японьскый]] | сценаріста = Тобі Фокс | дізайнер = {{ubl|[[Теммі Чанґ]]|Тобі Фокс<ref name="Undertale Art Book" />}} | проґраматор = Тобі Фокс | композітор = Тобі Фокс | мотор = GameMaker Studio | носіч = Діґітална дістрібуція | наслїдуюча = [[Deltarune]] | офіціална_сторінка = {{Офіціална сторінка}} }} '''''Undertale''''' ({{Высловность2|Андерте́йл}}; дословно з [[анґліцькый язык|анґл.]] „Підземна приповідка“; штілізовано як '''UNDERTALE''') є [[ролёва відеогра]] з року 2015, котру створив америцькый незалежный вывоярь [[Тобі Фокс]]. Грач овладать дїтя, котре впало до Підземля: розсяглой, одляглой области під земскым поверьхом, оддїленой маґічнов барьєров. Почас дорогы назад на поверьх ся грач стрїчать з розлічныма монштрами, з котрых дакотры з ним можуть вступити до боя. Боёва сістема полїгать в тім, же грач мусить маневровати меджі „mini-bullet hell“ атаками противника. Може вырїшыти успокоёвати монштрів, жебы їх змиловати намісто того, жебы їх забити. Тоты выберы впливають на перебіг гры, причім діалогы, поставы і сюжет ся мінять в залежности од резултатів. Окрем ґрафічных концептів і дізайнів постав, котры створила [[Теммі Чанґ]] і далшы гостюючі дізайнеры, Фокс вывинув цїлу гру сам, в тім чіслї сценаря і музикы. Гра черьпала іншпірацію з дакількох жрїдел, меджі котры належали серії ролёвых гер „Brandish“, „Mario & Luigi“ і „Mother“, серія [[стрїлячка|стрїлячок]] тіпу „bullet hell“ „Touhou Project“ і ролёва гра „Moon: Remix RPG Adventure“. Гра Undertale мала спочатку выйти в половинї рока 2014, дішло єднак к запізнїням. Гра Undertale вышла про OS X і Windows в септембрї 2015. В роцї 2016 была портована на Linux, в роцї 2017 на PlayStation 4 і PlayStation Vita, в роцї 2018 на Nintendo Switch і в роцї 2021 на Xbox One. Гра была оцїнена за свою тематіку, боёву сістему, музичный допровод, оріґіналность, сюжет, діалогы і поставы, хоць реакції на вытварный штіл были змішаны. Продало ся з нёй найменше пять міліонів копій. Была номінована на дакілько оцїнень, в тім чіслї тітулу „Гра рока“ од дакількох герных публікацій і подїй, і є поважована за єдну з найлїпшых відеогер, котры коли взникли. Гра з паралелным сюжетом, Deltarune, выходила по епізодах од року 2018 аж до єй повного выданя в роцї 2025; пята капітола вышла в юнї 2026 і далшы капітолы суть во вывої. == Грательность == Undertale є ролёва відеогра з поглядом згоры.<ref name="rps funniest" /> В грї грач овладать дїтя і выконує задачі, жебы поступив в сюжетї.<ref name="Destructoid Review" /> Грачі дослїджують підземный світ повный міст і пещер і почас своєй дорогы мусять рїшыти множство гаданок.<ref name="Destructoid Review" /><ref name="Boing Boing" /> Підземный світ є домом монштрів, з котрых многы вызывають грача на дуел;<ref name="Boing Boing" /> грачі вырїшують, ці їх забють, утечуть перед нима або ся з нима скамаратять.<ref name="Destructoid Review" /><ref>{{cite news |url=https://www.rockpapershotgun.com/2015/10/15/conversations-with-myself-on-undertales-universal-appeal/ |title=Conversations With Myself: On ''Undertale''<nowiki>'s</nowiki> Universal Appeal |author=Smith, Adam |date=October 15, 2015 |website=[[Rock Paper Shotgun]] |publisher=[[Gamer Network]]|access-date=May 16, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160516012147/https://www.rockpapershotgun.com/2015/10/15/conversations-with-myself-on-undertales-universal-appeal/ |archive-date=May 16, 2016 |url-status=live}}</ref> Выберы, котры грач зробить, радікално впливають на сюжет і цїлковый перебіг гры, причім моралка грача є основним каменём вывоя гры.<ref>{{Cite web |last=Couture |first=Joel |date=October 27, 2015 |title=How ''Undertale'' makes you think hard before killing monsters |url=https://www.gamedeveloper.com/design/how-i-undertale-i-makes-you-think-hard-before-killing-monsters |access-date=November 12, 2023 |website=Gamasutra |language=en |archive-date=November 12, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231112215104/https://www.gamedeveloper.com/design/how-i-undertale-i-makes-you-think-hard-before-killing-monsters |url-status=live }}</ref> Кедь ся грачі стрїчать з противниками у рамках предписаных подїй або трафунковых стрїтнуть, пройдуть до боёвого режіму. Почас боїв грачі овладають мале сердце, котре представлює їх душу, і мусять маневровати помеджі атаками, котры на них выпущають противницькы монштры, подобно як в стрїлянинї тіпу „bullet hell“.<ref name="Destructoid Review" /><ref name="Boing Boing" /> В перебігу гры ся обявують новы елементы, як суть фаребны перешкоджіня і дуелы з босами, котры мінять способ, котрым грачі овладають сердце.<ref name="RPS: Scrollbars" /> Грачі можуть вырїшыти атаковати противника, што вымагать притискати на ґомбічку в справнім часї. Забиванём противників грач здобывать EXP (чім ся звышує ёго LOVE) і золото.<ref name="Escapist EarthBound" /> Помочов можности ACT може сконтролёвати атакуючі і оборонны атрібуты противника, як ай выконати розлічны далшы дїї, котры ся одлишать в залежности од противника.<ref name="Destructoid Review" /> Кедь грач хоснує справно дїї на реакцію на противника або го атакує, покы не мать низке HP (але ай все жывый), може вырїшыти змиловати го і завершыти бой без того, жебы го забив.<ref name="IndieGames Guilt" /> Жебы было можне дакотры дуелы з босами завершыти міровов дорогов, грач мусить прожыти, покы постава, з котров ся бє, не завершыть свій діалоґ. Гра понукать дакілько обног сюжету і розлічны завершіня в залежности од того, ці грачі вырїшать противників забити або змиловати; вдяка тому є можне гру завершыти без забитя єдиного противника.<ref name="Polygon Gameplay" /> Монштры будуть почас боя комуніковати з грачом і гра буде грачам ознамлёвати, котры суть почутя і дїї даного монштра.<ref name="RPGamer Review" /> Атакы противників ся мінять в залежности од того, як з нима грачі комунікують, як ай од уровни обтяжности.<ref name="Boing Boing" /><ref name="RPGamer Review" /> Гра ся операть о ряд метафікчных елементів в грательности, як ай в сюжетї.<ref name="Wired">{{cite magazine |url=https://www.wired.com/2016/01/metafiction-games/ |title=The Best New Videogames Are All About … Videogames |first=Jack |last=Muncy |date=January 18, 2016 |access-date=January 18, 2016 |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |publisher=[[Condé Nast]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20160327004328/http://www.wired.com/2016/01/metafiction-games/ |archive-date=March 27, 2016 |url-status=live}}</ref> Кедь грачі при другім проходжіню гры беруть участь в бої з босом, діалоґ ся змінить в залежности од дїї в попереднїх проходжінях.<ref name="Kotaku Secrets" /> == Сюжет == Гра Undertale ся одогравать в Підземлї, царьстві, до котрого были монштры выгнаны по зачатку войны з людми іщі перед подїями в грї. Підземля є од поверьху оддїлены маґічнов барьєров з єдинов дїров на верьху Еботт. На зачатку гры впаде людьске дїтя з верьху Еботт до Підземля і стрїтне ся з Квітиком, чутливов квітков, котра грача научіть герны механікы і бреше му о „LV“ або „LOVE“ в сназї го забити. Людьске дїтя потім захранить Торіел, матерьскый монштер подобна козї, котра го научіть, як прожыти конфлікты в Підземлї без забиваня. Мать в умыслї дїтя адоптовати, жебы го охранила перед Асґором, кралём Підземля. Грач наконець зохабить Торіел, жебы выглядав Асґоровый замок, в котрім ся находить барьєра ведуча до світа на поверьху. Стрїчать ся з дакількома монштрами, як суть скелеты Санс і Папайрус, двоє братів, котры стражать лїс Сновдін; Андайн, велителька кралёвской ґарды; Алфіс, кралёвска науковіця; і Меттатон, роботічный телевізный модератор, котрого створила Алфіс. З векшынов монштрів ся бєме, причім грач сі може выбрати, ці їх забє, або змилує і припадно ся з нима скамаратить. Почас своєй дорогы ся грач дізнає, же перед многыма роками ся Асріел, сын Асґора і Торіел, скамаратив з першым чоловіком, котрый впав до Підземля. Кедь дїтя неочековано умерло, Асріел хосновав ёго душу, жебы прошов через барьєру, з умыслом вернути тїло на поверьх. Люде, котры там жыли, напали і забили Асріела, што вело Асґора к выголошіню войны. В сучасности Асґор назберав шість душ павшых людей і потребує іщі єдну, жебы міг зніщіти барьєру. Конець гры залежить од того, як грач перейде стрїтнутя з монштрами.<ref name="polygon endings"/><ref name="Polygon Gameplay" />{{efn|Тоты три концї ся означують як: „невтралный перебіг“, „правдивый паціфістічный перебіг“ і „ґеноцідный перебіг“ (менше обычайно знамый як „перебіг без змилованя“).<ref name="Kotaku Secrets" /><ref name="IGN Review" /><ref name="avclub" />}} Кедь грач забив дакотрых, але не вшыткых монштрів, або не забив жадного, чекать го „невтралный“ конець. Грач дійде до Асґорового замку і є змушеный з ним боёвати. Санс заставить грача перед їх конфронтаціёв і одкрыє, же „LOVE“ і „EXP“ суть скорочіня про „уровень насилства“ і „боды забитя“.{{efn|В ролёвых грах суть „LV“ і „EXP“ скорочінями про [[скушеностны боды|„уровень [скушености]“ і „скушеностны боды“]], причім є желателно їх звышовати.<ref>{{cite book |last=Moore |first=Michael E. |date=2011 |title=Basics of Game Design |url=https://archive.org/details/basicsofgamedesi0000moor |publisher=[[A K Peters, Ltd.]] |page=[https://archive.org/details/basicsofgamedesi0000moor/page/142 142] |isbn=978-1-56881-433-9}}</ref>}} Санс посуджує грача на основі ёго нагромадженых „LOVE“ і „EXP“. Грач потім ся бє з Асґором, але Квітик го перерве, забє Асґора і перемінить ся на міцнїшу, ґротескну подобу тым, же вкраде людьскы душі. З помочов бунтованых душ грач поразить Квітика і може вырїшыти, ці го забє, або змилує. Грач потім зохабить Підземля. Пізнїше дістане телефонат од Санса, котрый му высвітлить став Підземля по ёго одходї. Кедь грач не забє жадного монштра перед досягнутём „невтралного“ конця, може начітати свою [[уложена гра|уложену гру]] і досягнути „правдивый паціфістічный“ конець.<ref name="avclub">{{cite web |url=https://www.avclub.com/undertale-dares-players-to-make-a-mistake-they-can-neve-1798287299 |title=''Undertale'' dares players to make a mistake they can never take back |first=William |last=Hughes |date=December 9, 2015 |access-date=January 5, 2025 |website=[[The A.V. Club]] |publisher=[[The Onion]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325162749/http://www.avclub.com/article/undertale-dares-players-make-mistake-they-can-neve-228716 |archive-date=March 25, 2016 |url-status=live}}</ref><ref name="polygon endings">{{cite web |last=Hughes |first=William |date=July 14, 2017 |title=A speedrunner is getting every ''Undertale'' ending — for 34 hours straight |url=https://www.polygon.com/2017/7/14/15971422/undertale-all-endings-100-percent-speedrun |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210720140604/https://www.polygon.com/2017/7/14/15971422/undertale-all-endings-100-percent-speedrun |archive-date=July 20, 2021 |access-date=July 20, 2021 |work=[[Polygon (website)|Polygon]]}}</ref> Укаже ся, же Квітик є [[Реінкарнація|реінкарнаціёв]] Асріела, котрого створили Алфісовы експеріменты. Саме перед дуелом з Асґором Торіел заставить бой і припоять ся к нёй ай остатнї монштры, з котрыма ся чоловік скамаратив. Квітик нападе на ґрупу і поглотить душі вшыткых людей і монштрів, жебы набыв подобу старшого Аcріела. Почас наслїдуючого боя ся чоловіку подарить споїти ся з душами своїх приятелїв і наконець поразить Асріела: Тот ся верне до дїтьской подобы, зніщіть барьєру і перед одходом выразить жалость над своїма дїянями, причім розкрыє реалне мено чоловіка як Фріск. Чоловік впаде до непритомности і кедь ся пробудить, буде відїти, же го окружають приятелї. Монштры ся мірово зась зачленять меджі людей, покы чоловік мать можность прияти Торіел за свою адоптівну матїрь. Третїй конець, знамый меджі фанушиками як конець „без змилованя“ або „ґеноніда“, настане, кедь грач забє цїлком вшыткых монштрів, з котрыма ся дасть боёвати. Мусить в каждій области [[Ґріндінґ (відеогры)|повторно выкликовати трафунковы стрїтнутя]] доты, покы не зістане жадного монштра. Тота дорога мінять дакотры аспекты гры: многы поставы ся евакуують, жебы уникнути грача, і тоты, котры зістануть, мають управены діалогы одражаючі вплив, котрый мають грачовы дїяня на герный світ.<ref name="Kotaku Secrets" /><ref>{{Cite news |last=Hall |first=Mat |date=September 22, 2018 |title=''Undertale'' Genocide run explained: How to play the game in the most evil way possible |url=https://www.eurogamer.net/undertale-genocide-run-4873 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230728031142/https://www.eurogamer.net/undertale-genocide-run-4873 |archive-date=July 28, 2023 |access-date=July 28, 2023 |work=[[Eurogamer]]}}</ref> Кедь чоловік дійде до Асґорового замку, Санс ся попробує го заставити, але не подарить ся му то і забють го. Квітик забє Асґора в намазї здобыти мілость, але є забитый чоловіком. Хара,{{efn|Тоту поставу поменує грач, причім зволене мено ся хоснує про грачів файл з уложенов гров. „Хара“ є на образовцї про поменованя означанована як „реалне мено“.}} перше впавше дїтя, котре ся скамаратило з Асріелом, ся потім обявить і вымаже світ. Жебы было можне гру грати знову, мусить грач оддати свою душу Харї, чім обновить світ і приведе к тырвалым змінам правдивого паціфістічного конця.<ref name="avclub" /> == Вывой == {{Статья в роботѣ|[[Хоснователь:Halajkovič|<span style="color:#000">H</span><span style="color:#1a1a1a">a</span><span style="color:#333">l</span><span style="color:#4d4d4d">a</span><span style="color:#666">j</span><span style="color:#808080">k</span><span style="color:#999">o</span><span style="color:#aaa">v</span><span style="color:#b5b5b5">i</span><span style="color:#bbb">č</span>]] ([[Діскузія з хоснователём:Halajkovič|<span style="color:#bbb">д</span><span style="color:#a0a0a0">і</span><span style="color:#808080">с</span><span style="color:#606060">к</span><span style="color:#404040">у</span><span style="color:#202020">с</span><span style="color:#1a1a1a">і</span><span style="color:#000">я</span>]])|section=yes|датум=21:28, 15 септембра 2026 (CEST)|1|m|section=yes|details=Секція ся праві пише, робота сі выжадує веце часу}} === Дізайн гры === === Писаня === === Музика === ==== Концертне турне ==== 17. марца 2026 было оголошено приближуюче концертне турне присвячене 25-членному орхестру, котрый буде грати музику зо саундтреку гры „Undertale“ під кураторьскым веджінём Тобі Фокса. Концерты бы мали зачати 23. авґуста 2026<ref>{{cite web |date=17 March 2026 |title=UNDERTALE: The Determination Symphony concert tour brings the beloved music of the hit indie game to more people than ever before |url=https://www.gamespress.com/UNDERTALE-The-Determination-Symphony-concert-tour-brings-the-beloved-m |access-date=14 May 2026 |website=Games Press |ref={{sfnref|Games Press|2026}}}}</ref> і будуть продовжати в [[Северна Америка|Северній Америцї]], [[Европа|Европі]], [[Споєне кралёвство|Споєнім кралёвстві]], [[Азія|Азії]] і [[Австралія|Австралії]] аж до року 2027.<ref>{{cite web |date=18 March 2026 |title=Undertale: The Determination Symphony world tour announced, begins August |url=https://www.rpgsite.net/news/19904-undertale-the-determination-symphony-world-tour-dates-tickets |access-date=14 May 2026 |website=RPG Site |ref={{sfnref|RPG Site|2026}}}}</ref> == Выданя == {{Статья в роботѣ|[[Хоснователь:Halajkovič|<span style="color:#000">H</span><span style="color:#1a1a1a">a</span><span style="color:#333">l</span><span style="color:#4d4d4d">a</span><span style="color:#666">j</span><span style="color:#808080">k</span><span style="color:#999">o</span><span style="color:#aaa">v</span><span style="color:#b5b5b5">i</span><span style="color:#bbb">č</span>]] ([[Діскузія з хоснователём:Halajkovič|<span style="color:#bbb">д</span><span style="color:#a0a0a0">і</span><span style="color:#808080">с</span><span style="color:#606060">к</span><span style="color:#404040">у</span><span style="color:#202020">с</span><span style="color:#1a1a1a">і</span><span style="color:#000">я</span>]])|section=yes|датум=21:28, 15 септембра 2026 (CEST)|1|m|section=yes|details=Секція ся праві пише, робота сі выжадує веце часу}} === Пропаґація === Были выданы ай далшы медіалны продукты і сувеніры повязаны з гров „Undertale“, в тім чіслї фіґурок і плішовых грачок іншпірованых поставами з гры.<ref>{{cite web |url=http://www.destructoid.com/get-your-name-in-early-for-these-undertale-figures-340372.phtml |title=Get your name in early for these ''Undertale'' figures |author=Rowen, Nic |date=February 9, 2016 |website=[[Destructoid]] |publisher=[[ModernMethod]] |access-date=May 2, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310072257/http://www.destructoid.com/get-your-name-in-early-for-these-undertale-figures-340372.phtml |archive-date=March 10, 2016 |url-status=live}}</ref> Офіціално саундтрек к грї выдало музичне выдавательство Materia Collective, котре ся шпеціалізує на музику з відеогер,<ref>{{cite web |url=http://store.steampowered.com/app/391570/ |title='Undertale' Soundtrack |website=[[Steam (service)|Steam]] |publisher=[[Valve Corporation|Valve]] |access-date=May 2, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160109184400/http://store.steampowered.com/app/391570/ |archive-date=January 9, 2016 |url-status=live}}</ref> в тот істый день як самотна гра. Окрем того вышли два офіціалны албумы з кавер верзіями пісень з гры „Undertale“: металово-електронічный албум „Determination“ з року 2015 од RichaadEB і Емі Вотерс<ref>{{cite web |url=http://steamed.kotaku.com/undertale-has-an-officially-sanctioned-fan-album-and-i-1751497766 |title=''Undertale'' has an officially sanctioned fan album, and it's awesome. |author=Grayson, Nathan |date=January 6, 2016 |website=[[Kotaku]] |publisher=[[Gawker Media]] |access-date=May 2, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331192340/http://steamed.kotaku.com/undertale-has-an-officially-sanctioned-fan-album-and-i-1751497766 |archive-date=March 31, 2016 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=https://determination-ut.bandcamp.com/album/determination |title=Determination |author1=RichaadEB |author2=Waters, Amie |website=[[Bandcamp]] |access-date=July 6, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204135856/https://determination-ut.bandcamp.com/album/determination |archive-date=December 4, 2020 |url-status=live}}</ref> і джезовый албум „Live at Grillby's<!-- Назвы албумів суть подля штандартів написаны курзівов. -->“ з року 2016 од Карлоса Іні.<ref>{{cite magazine |url=https://www.gameinformer.com/b/news/archive/2016/02/06/official-undertale-jazz-album-released.aspx |title=Official Undertale Jazz Album Live At Grillby's Released |author=Gwaltney, Javy |date=February 6, 2016 |magazine=[[Game Informer]] |publisher=[[GameStop]] |access-date=May 2, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160502123402/http://www.gameinformer.com/b/news/archive/2016/02/06/official-undertale-jazz-album-released.aspx |archive-date=May 2, 2016 |url-status=live}}</ref> Далшый джезовый дуетовый албум заложеный на піснях з гры „Undertale“, „Prescription for Sleep“, выдали в роцї 2016 саксафоніста Норігіко Нібіно і піаністка Аякі Сато.<ref>{{cite web |last=Hamilton |first=Kirk |date=December 5, 2016 |title=''Undertale'' just got a nice new musical tribute |url=http://kotaku.com/1789701441 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161206163614/http://kotaku.com/1789701441 |archive-date=December 6, 2016 |access-date=December 5, 2016 |work=[[Kotaku]]}}</ref> В тім істім роцї вышло ай 2-LP вінілове выданя саундтреку к грї „Undertale“, котре продуковала сполочность [[iam8bit]].<ref>{{Cite web |last=Dornbush |first=Jonathon |date=August 26, 2016 |title=''Undertale'' soundtrack Coming to Vinyl |url=http://www.ign.com/articles/2016/08/26/undertale-soundtrack-coming-to-vinyl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160827204130/http://www.ign.com/articles/2016/08/26/undertale-soundtrack-coming-to-vinyl |archive-date=August 27, 2016 |access-date=August 26, 2016 |website=[[IGN]]}}</ref> В роках 2017 і 2018 выдало выдавательство Materia Collective дві офіціалны нотовы збіркы і діґіталны албумы під назвов „UNDERTALE Piano Collections“, котрых аранжманы приправив Дейвід Пікок і награв їх Авґустін Маюґа Ґонзалес.<ref>{{cite web |url=http://www.rpgfan.com/soundtracks/undertale-piano/index.html |title=RPGFan Music – ''Undertale'' Piano Collections |website=RPGFan |access-date=July 26, 2019 |archive-date=July 11, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711000438/http://www.rpgfan.com/soundtracks/undertale-piano/index.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite magazine |date=March 3, 2018 |title=『''Undertale''』のピアノアレンジアルバム第2弾『''Undertale Piano Collections 2''』が発表。Bandcampで予約開始（試聴動画アリ） |url=https://www.famitsu.com/news/201803/03153012.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711000435/https://www.famitsu.com/news/201803/03153012.html |archive-date=July 11, 2019 |access-date=July 26, 2019 |magazine=[[Famitsu]]}}</ref> В септембрї 2019 зробила сполочность [[Nintendo]] доступным на стягнутя костім боёвника Міі іншпірованый поставов Санса про гру „Super Smash Bros. Ultimate“, вєдно з новым аранжманом композіції „Megalovania“.<ref>{{cite web |url=https://www.destructoid.com/sans-from-undertale-is-getting-a-costume-in-smash-ultimate-565839.phtml |title=Sans from ''Undertale'' is getting a costume in Smash Ultimate |first=Peter |last=Glogowski |date=September 4, 2019 |access-date=September 4, 2019 |work=[[Destructoid]] |archive-date=August 9, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809184205/https://www.destructoid.com/sans-from-undertale-is-getting-a-costume-in-smash-ultimate-565839.phtml |url-status=live }}</ref> Режісер серії „Super Smash Bros.“ Масагіро Сакурай зазначів, же Санс быв єднов з найжаданїшых постав, котры мали в грї фіґуровати.<ref>{{Cite web|url=https://youtube.com/watch?v=953dc07NMEk| archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/953dc07NMEk | archive-date=November 17, 2021 | url-status=live | title = Sans Costume in ''Smash Bros. Ultimate''! Version 5.0 Update: Home-Run Contest & More!| website=[[YouTube]] | date=September 4, 2019 }}{{cbignore}}</ref> Музика з гры „Undertale“ была тыж придана до гры „Taiko no Tatsujin: Drum 'n' Fun!“ як обсяг на стягнутя.<ref>{{Cite web |last=Doolan |first=Liam |date=October 13, 2019 |title=Undertale Song Pack Arrives In Taiko no Tatsujin: Drum 'n' Fun! As Paid DLC |url=http://www.nintendolife.com/news/2019/10/undertale_song_pack_arrives_in_taiko_no_tatsujin_drum_n_fun_as_paid_dlc |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115132924/https://www.nintendolife.com/news/2019/10/undertale_song_pack_arrives_in_taiko_no_tatsujin_drum_n_fun_as_paid_dlc |archive-date=November 15, 2021 |access-date=November 11, 2019 |website=Nintendo Life}}</ref> === Японьска локалізація === По выданю гры „Undertale“ ся поступно зачала формовати мала комуніта японьскых фанушиків, што вело к выданю неофіціалного фанушиковского локалізачного патчу зачатком рока 2016. Кедьже Фокс уж почас роботы над гров поважовав японьскый переклад за конечный цїль, конзултовав з многыма сполочностями і наконець сі выбрав сполочность 8-4, котра передтым переклала гры „Aquaria“ і „Shovel Knight“.<ref name="eightfour">{{cite web |last1=Ricciardi |first1=John |title=Breaking Down Borders: ''Undertale''<nowiki>'s</nowiki> Journey to Japan and Back |url=https://blog.playstation.com/2017/08/08/breaking-down-borders-undertales-journey-to-japan-and-back/ |website=PlayStation.Blog |access-date=September 23, 2023 |date=August 8, 2017 |archive-date=September 24, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230924210256/https://blog.playstation.com/2017/08/08/breaking-down-borders-undertales-journey-to-japan-and-back/ |url-status=live }}</ref><ref name="mandelin">{{cite book |last=Mandelin |first=Clyde |author-link=Clyde Mandelin |date=November 16, 2022 |title=UNDERTALE |series=Legends of Localization |language=English |volume=3 |edition=1st |publisher=Independently Published |publication-place=[[Tucson]] |isbn=9781945908019}}</ref> Жебы ся забезпечів єднотный штіл гры, сполочность 8-4 вырїшыла взяти до роботы лем єдну головну перекладательку, Кейко Фучічо, хоць то значіло, же выданя японьской верзії буде тырвати довше. Підпоровав ю малый тім редакторів, коректорів і проґраматора, котрый управив гру так, жебы фунґовала з японьскыма писомныма сістемами. Іщі перед зачатком перекладу зачатком рока 2016 дав Фокс тіму вывоярьскы позначкы і анотованы діалоґы і почас цїлого процесу творчости їм надале надавав підпору і рады.<ref name="mandelin"/> Кедь ПК гры не суть в Японії аж так популарны, сучасно вырїшыли выдати гру „Undertale“ ай про конзолы, причім портованя забезпечовала таксамо сполочность 8-4.<ref name="eightfour"/><ref>{{cite web |last1=Fox |first1=Toby |title=''Undertale'' is Coming to PlayStation! |url=https://blog.playstation.com/2017/06/13/undertale-is-coming-to-playstation/comment-page-2/ |website=PlayStation.Blog |access-date=September 23, 2023 |date=June 13, 2017 |archive-date=October 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231010222829/https://blog.playstation.com/2017/06/13/undertale-is-coming-to-playstation/comment-page-2/ |url-status=live }}</ref> По оголошіню локалізації многых фанушиків неочековано рїшіня хосновати про поставу Санса японьскы містоназывникы „oйра“ (おいら) через ёго конотацію з сельскым жывотом, што вело к взнику понятя „ойра шок“.<ref name="mandelin"/><ref>{{cite web |last1=Ashcraft |first1=Brian |title=''Undertale''<nowiki>'s</nowiki> Japanese Localization Is Causing A Fan Frenzy |url=https://kotaku.com/undertales-japanese-localization-is-causing-a-fan-frenz-1796085385 |website=Kotaku |language=en |date=June 14, 2017 |access-date=September 23, 2023 |archive-date=October 4, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231004154318/https://kotaku.com/undertales-japanese-localization-is-causing-a-fan-frenz-1796085385 |url-status=live }}</ref> Локалізована верзія вышла про PS4 і Vita 16. авґуста 2017 і про ПК 22. авґуста.<ref>{{cite tweet |user=UndertaleJP | title= お待たせしました！PS4/Vita向け日本語版UNDERTALEは、8月16日(水) 1,620円で配信開始です。クロスバイ対応で1度の購入で2機種分をゲット。8月31日までに購入いただくとダイナミックテーマ「いせき」をプレゼント！ |number= 890805668927619072 |date= July 28, 2017 | access-date=September 25, 2023 |language=en}}</ref><ref>{{cite tweet |user=UndertaleJP |title= UNDERTALEのPC/Mac向け日本語対応版がSteamで配信開始となりました！ | number= 899817931369963520 |access-date=September 25, 2023 |language=en |date=August 22, 2017}}</ref> == Оцїнёваня і крітіка == {{Статья в роботѣ|[[Хоснователь:Halajkovič|<span style="color:#000">H</span><span style="color:#1a1a1a">a</span><span style="color:#333">l</span><span style="color:#4d4d4d">a</span><span style="color:#666">j</span><span style="color:#808080">k</span><span style="color:#999">o</span><span style="color:#aaa">v</span><span style="color:#b5b5b5">i</span><span style="color:#bbb">č</span>]] ([[Діскузія з хоснователём:Halajkovič|<span style="color:#bbb">д</span><span style="color:#a0a0a0">і</span><span style="color:#808080">с</span><span style="color:#606060">к</span><span style="color:#404040">у</span><span style="color:#202020">с</span><span style="color:#1a1a1a">і</span><span style="color:#000">я</span>]])|section=yes|датум=21:28, 15 септембра 2026 (CEST)|1|m|section=yes|details=Секція ся праві пише, робота сі выжадує веце часу}} === Продаж === Подля приправной інформації службы [[Steam Spy]] была гра „Undertale“ до конця рока 2015 єднов з найпродаванїшых гер на [[Steam]] з 530 343 проданыма копіями.<ref name="Steam Spy" /> Зачатком фебруара 2016 гра перевышыла граніцю єдного міліона проданых копій<ref name="GamesBeat" /> і до юлія 2018 мала на Steam одгадом цїлково три і півміліона грачів.<ref>{{cite web |url=https://arstechnica.com/gaming/2018/07/steam-data-leak-reveals-precise-player-count-for-thousands-of-games/ |title=Valve leaks Steam game player counts; we have the numbers |author=Orland, Kyle |date=July 6, 2018 |website=[[Ars Technica]] |access-date=July 11, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180710173043/https://arstechnica.com/gaming/2018/07/steam-data-leak-reveals-precise-player-count-for-thousands-of-games/ |archive-date=July 10, 2018 |url-status=live}} [https://arstechnica.com/wp-content/uploads/2018/07/games_achievements_players_2018-07-01.csv Complete list]. {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20180711204821/https://arstechnica.com/wp-content/uploads/2018/07/games_achievements_players_2018-07-01.csv |date=July 11, 2018}}</ref> Продаж діґіталных верзій про PlayStation 4 і PlayStation Vita в Японії до фебруара 2018 перекрочів 100 000 проданых копій.<ref>{{cite web |url=https://gematsu.com/2018/02/undertale-ps4-ps-vita-sales-top-100000-japan |title=''Undertale'' PS4 and PS Vita sales top 100,000 in Japan |last=Romano |first=Sal |date=February 15, 2018 |website=Gematsu |access-date=February 15, 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180215143737/https://gematsu.com/2018/02/undertale-ps4-ps-vita-sales-top-100000-japan |archive-date=February 15, 2018}}</ref> В марцї 2019 належала гра „Undertale“ меджі десять найпродаванїшых [[незалежна гра|незалежных гер]] на конзолї Switch.<ref>{{Cite web |date=March 21, 2019 |title=Nintendo Reveals The 10 Current Best-Selling Indie Games On Switch |url=https://kotaku.com/nintendo-reveals-the-10-current-best-selling-indie-game-1833472265 |access-date=November 12, 2023 |website=Kotaku |language=en |archive-date=November 12, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231112184926/https://kotaku.com/nintendo-reveals-the-10-current-best-selling-indie-game-1833472265 |url-status=live }}</ref> К 13. децембру 2025 одгадує служба Steam Spy, же ся гра „Undertale“ на платформі Steam продала меджі 5 і 10 міліонами копій.<ref>{{Cite web |title=''Undertale'' |url=https://steamspy.com/app/391540 |access-date=December 13, 2025 |website=SteamSpy - All the data about Steam games}}</ref>{{efn|Тото чісло обсягує лем продаж на платформі Steam.}} == Вплив і дїдовизна == === Фендом === [[Файл:Undertale cosplay at Tsunacon 2016.JPG|thumb|[[Косплей|Косплеєры]] в ролї (злїва направо) Санса, Андайн, Папайруса, Торіел, Ґріллбі і Напстаблука на Tsunacon в [[Роттердам]]і]] Гра „Undertale“ сі швыдко здобыла [[култова популарность|култову популарность]].<ref name="Paste cult" /><ref name="NLife cult"/> Приближно рік по выданю Фокс зазначів, же го неочековало, котру популарность гра досягла, і хоць сі тоту позорность цїнив, сприїмав ю як стресуючу. Фокс повів: „Не неочековало бы ня, кебы єм уж нїґда не створив таку успішну гру. Але не вадить мі то“.<ref>{{cite web |last=Wawro |first=Alex |date=September 14, 2016 |title=''Undertale'' dev reflects on what it's like to have your game become a phenomenon |url=http://www.gamasutra.com/view/news/281395/Undertale_dev_reflects_on_what_its_like_to_have_your_game_become_a_phenomenon.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170803052141/http://www.gamasutra.com/view/news/281395/Undertale_dev_reflects_on_what_its_like_to_have_your_game_become_a_phenomenon.php |archive-date=August 3, 2017 |access-date=September 14, 2016 |work=[[Gamasutra]]}}</ref> Ана Діаз „[[NPR]]“ зазначіла, же гра „Undertale“ „вплинула смак цїлой ґенерації в области забавы“ і же „вдяка мемам здобыла новый жывот“.<ref name="npr" /> Рейд Янґ, ґенералный директор сполочности [[Fangamer]], повів, же гра ся стала „абсолутно домінантнов силов“.<ref name="npr">{{Cite web |last=Diaz |first=Ana |date=October 17, 2020 |title=Make Love, Not War: Five Years Of <nowiki>'</nowiki>''Undertale''<nowiki>'</nowiki> |url=https://www.npr.org/2020/10/17/924581553/make-love-not-war-five-years-of-undertale |access-date=November 12, 2023 |website=NPR |archive-date=October 18, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201018051829/https://www.npr.org/2020/10/17/924581553/make-love-not-war-five-years-of-undertale |url-status=live }}</ref> Постава Санс была грачами дуже добрї прията і стала ся предметом многых фанушиковскых дїл.<ref>{{cite web |date=August 19, 2016 |title=''Undertale'': 21 Creepy and Cute Sans Fan Art |url=https://www.ign.com/articles/2016/08/19/undertale-21-creepy-and-cute-sans-fan-art |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160930085408/https://www.ign.com/articles/2016/08/19/undertale-21-creepy-and-cute-sans-fan-art |archive-date=September 30, 2016 |publisher=[[IGN]]}}</ref><ref>{{cite web |last=Vas |first=Gergo |date=December 31, 2015 |title=''Undertale''<nowiki>'</nowiki>s Papyrus And Sans Have Dark Souls |url=https://www.kotaku.com.au/2015/12/artist-meiura-venn-drew-a-pretty-cool-mash-up-of-papyrus-and-sans-from-undertale-and-dark-souls-sol/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160612034829/https://www.kotaku.com.au/2015/12/artist-meiura-venn-drew-a-pretty-cool-mash-up-of-papyrus-and-sans-from-undertale-and-dark-souls-sol/ |archive-date=June 12, 2016 |website=[[Kotaku Australia]]}}</ref><ref>{{cite news |last=Altland |first=Morgan |date=February 18, 2016 |title=''Undertale'' still captivates audiences |work=[[The Oswegonian]] |url=https://www.oswegonian.com/2016/02/18/undertale-still-captivates-audiences/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170603162838/https://www.oswegonian.com/2016/02/18/undertale-still-captivates-audiences/ |archive-date=June 3, 2017}}</ref> Професіоналный запасник Кенні Омеґа выразив свою любов к грї „Undertale“ тым, же ся в епізодї релації „[[All Elite Wrestling: Dynamite]]“ з 30. октобра 2019 облїк як Санс.<ref>{{cite web |last=Crosby |first=Jack |date=October 30, 2019 |title=AEW Dynamite results, recap: Inner Circle wreaks havoc, inaugural tag team champions crowned |url=https://www.cbssports.com/wwe/news/aew-dynamite-results-recap-inner-circle-wreaks-havoc-inaugural-tag-team-champions-crowned/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191101135949/https://www.cbssports.com/wwe/news/aew-dynamite-results-recap-inner-circle-wreaks-havoc-inaugural-tag-team-champions-crowned/ |archive-date=November 1, 2019 |access-date=November 4, 2019 |work=[[CBS Sports]]}}</ref> Заряджіня Санса як костіму про боёвника Мії в грї „Super Smash Bros. Ultimate“ сі выслужыла позітівны одзывы од фанушиків, хоць денник „[[The Commonwealth Times]]“ поважовав ёго заряджіня за „потенціалный проблем“ через знижованя фактору [[носталґія|носталґії]] при каждій новій поставі і неустанно за розшырюючому списку постав.<ref>{{cite news |last=Schuhart |first=Jonah |date=September 16, 2019 |title=''Smash Bros.'' creates potential problem with new DLC characters |work=[[The Commonwealth Times]] |url=https://commonwealthtimes.org/2019/09/15/smash-bros-creates-potential-problem-with-new-dlc-characters/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200507092316/https://commonwealthtimes.org/2019/09/15/smash-bros-creates-potential-problem-with-new-dlc-characters/ |archive-date=May 7, 2020}}</ref> Фендом гры „Undertale“ є тыж знамый творчостёв розлічных [[фанушиковска гра|фанушиковскых гер]], котры понукають унікатны сюжеты і герны механікы заложены на світї гры „Undertale“.<ref>{{cite web|last=Childers|first=Juliet|date=October 27, 2021|title=15 Undertale Fan Games Every Fan Should Know About|work=TheGamer|url=https://www.thegamer.com/undertale-best-fan-games/|archive-url=https://web.archive.org/web/20211104182818/https://www.thegamer.com/undertale-best-fan-games/|archive-date=November 4, 2021|access-date=April 22, 2024}}</ref> Єднов з найвекше очекованых фанушиковскых гер быв [[пріквел]] <nowiki>„</nowiki>[[Undertale Yellow]]<nowiki>“</nowiki>, котрый по семох роках вывоя вышов в роцї 2023 і здобыв обровску популарность меджі фанушиками на многых соціалных сїтях.<ref name="yellow">{{Cite web |last1=Nelson |first1=Will |date=December 10, 2023 |title=Steam's best indie game gets a colossal free prequel seven years in the making |url=https://www.pcgamesn.com/undertale/yellow |access-date=December 12, 2023 |website=PCGamesN |language=en-US |archive-date=April 17, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240417213055/https://www.pcgamesn.com/undertale/yellow |url-status=live }}</ref> Фанушиковска основна гры „Undertale“ была тыж предметом контроверзії, што вело к тому, же сі здобыла неґатівну репутацію. Часточно то было запрічінено незгодами меджі фанушиками оглядом справного способу граня гры.<ref name="npr" /><ref name=drama /> По выданю гры были дакотры [[стрімер]]ы обтяжованы фанушиками гры за то, же забивали противників в грї і выбрали дорогу „ґеноціды“. Ютубер Markiplier вырїшыв не завершовати своє перше проходжіня гры з арґументаціёв, же му „не є весело“ через претензії фанушиків.<ref name=drama>{{cite web|last=Spencer|first=Chloe|date=August 21, 2017|title=The ''Undertale'' Drama|url=https://kotaku.com/the-undertale-drama-1798159975|access-date=October 1, 2021|website=Kotaku|language=en-US|archive-date=December 1, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191201120241/https://kotaku.com/the-undertale-drama-1798159975|url-status=live}}</ref> В юлії 2016 почас саміту о інтернетї, котрый ся конав во [[Ватікан]]ї, даровав ютубер [[MatPat]] папови Франтїшкови копію гры „Undertale“. MatPat высвітлив свій выбер дарунка одказом на рік 2016 як рік [[Міморядный юбілей мілосердности|Міморядного юбілею мілосердности]] і перепоїв то з головнов темов гры „Undertale“, котров є мілосердность.<ref>{{Cite web|last=Good|first=Owen S.|date=July 6, 2016|title=Someone gave the pope a copy of ''Undertale''|url=https://www.polygon.com/2016/7/6/12105428/pope-undertale-youtuber|access-date=January 5, 2022|website=Polygon|language=en-US|archive-date=January 5, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220105051853/https://www.polygon.com/2016/7/6/12105428/pope-undertale-youtuber|url-status=live}}</ref> Пізнїше, в януарї 2022, ціркусовый ансамбель выступив перед папов почас ёго тыжденной авдіенції во Ватіканї на мелодію композіції „Megalovania“, чім створив паралелу зо сімболічным подарунком гры, котру MatPat даровав папови Франтїшкови.<ref name="Colp">{{Cite web |last=Colp |first=Tyler |date=January 6, 2022 |title=The Pope started 2022 by blasting a song from hit RPG ''Undertale'' |url=https://www.pcgamer.com/the-pope-started-2022-by-blasting-a-song-from-hit-rpg-undertale/ |access-date=January 7, 2022 |website=PC Gamer |language=en |archive-date=January 7, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220107022833/https://www.pcgamer.com/the-pope-started-2022-by-blasting-a-song-from-hit-rpg-undertale/ |url-status=live }}</ref><ref name="Diaz">{{Cite web |last=Diaz |first=Ana |date=January 6, 2022 |title=The Pope listening to ''Undertale''<nowiki>'</nowiki>s 'Megalovania' is already 2022's weirdest video |url=https://www.polygon.com/22870441/pope-undertale-toby-fox-megalovania |access-date=February 19, 2022 |website=Polygon |language=en-US |archive-date=February 19, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220219013700/https://www.polygon.com/22870441/pope-undertale-toby-fox-megalovania |url-status=live }}</ref> Крістофер Каярі з часопису „International Journal of Education & the Arts“ описав популарность гры „Undertale“ як приклад того, же музика з відеогер може служыти як медіум, котрый може быти дуже хосенным про учітелїв музикы, причім поуказав на партіціпатівну културу фанушиковской комуніты.<ref>{{cite journal |last1=Cayari |first1=Christopher |title=The Music of ''Undertale'': Participatory Culture, Video Game Music, and Creating Covers for YouTube |journal=International Journal of Education & the Arts |date=2023 |volume=24 |issue=22 |doi=10.26209/ijea24n22}}</ref> === Оцїнїня === Гра ся обявила в дакількох списках найлїпшых гер рока 2015, причім од порталу „Rock Paper Shotgun“<ref name="RPS GOTM">{{cite web |date=October 30, 2015 |title=Game of the Month: October – ''Undertale'' |url=https://www.rockpapershotgun.com/2015/10/13/undertale-game-of-the-month/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160526055443/https://www.rockpapershotgun.com/2015/10/13/undertale-game-of-the-month/ |archive-date=May 26, 2016 |access-date=January 21, 2016 |website=[[Rock Paper Shotgun]]}}</ref><ref name="rps funniest"/> здобыла оцїнїня „Гра місяця“ і „Найсмішнїша гра на ПК“, од порталу „GameFAQs“<ref name="GameFAQs">{{Cite web |last=Frank |first=Allegra |date=December 16, 2015 |title=''Undertale'' wins GameFAQs' Best Game Ever contest |url=http://www.polygon.com/2015/12/16/10323192/undertale-gamefaqs-best-game-ever |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151217013026/http://www.polygon.com/2015/12/16/10323192/undertale-gamefaqs-best-game-ever |archive-date=December 17, 2015 |access-date=January 21, 2016 |website=[[Polygon (website)|Polygon]]}}</ref> оцїнїня „Найлїпша гра вшыткых часів“ і од порталів „Zero Punctuation“<ref name="Zero Punctuation">{{Cite web |last=Croshaw |first=Ben |date=January 7, 2016 |title=Top 5 Games of 2015 |url=http://www.escapistmagazine.com/videos/view/zero-punctuation/116617-Top-5-Best-and-Worst-Games-of-2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160106183824/http://www.escapistmagazine.com/videos/view/zero-punctuation/116617-Top-5-Best-and-Worst-Games-of-2015 |archive-date=January 6, 2016 |access-date=January 21, 2016 |website=The Escapist}}</ref> і „IGN“<ref name="IGN">{{cite web |title=PC Game of the Year |date=December 7, 2015 |url=https://uk.ign.com/wikis/best-of-2015/PC_Game_of_the_Year |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191203193939/https://uk.ign.com/wikis/best-of-2015/PC_Game_of_the_Year |archive-date=December 3, 2019 |access-date=December 3, 2019 |publisher=[[IGN]]}}</ref> оцїнїня „Гра рока на ПК“. Од порталу „Destructoid“ здобыла оцїнїня „Найлїпша гра на ПК“.<ref name="Destructoid Award">{{cite web |date=December 22, 2015 |title=Destructoid's award for Best PC Game of 2015 goes to... |url=http://www.destructoid.com/destructoid-s-award-for-best-pc-game-of-2015-goes-to--328410.phtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222180544/http://www.destructoid.com/destructoid-s-award-for-best-pc-game-of-2015-goes-to--328410.phtml |archive-date=December 22, 2015 |access-date=January 21, 2016 |website=[[Destructoid]]}}</ref> Гра „Undertale“ здобыла оцїнїня і номінації в розлічных катеґоріях і была хвалена за свій сюжет, оповіданя і герну сістему. В рейтінґу IGN „Best of 2015“ здобыла гра оцїнїня за „найлїпшый сюжет“.<ref name="IGN Story">{{cite web |date=January 12, 2016 |title=Best Story |url=http://au.ign.com/wikis/best-of-2015/Best_Story |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151217013930/http://au.ign.com/wikis/best-of-2015/Best_Story |archive-date=December 17, 2015 |access-date=February 17, 2016 |website=[[IGN]]}}</ref> Академія інтерактівных умень і наук номіновала гру „Undertale“ в катеґоріях <nowiki>„</nowiki>[[Цїна D.I.C.E. за найлїпшу ролёву гру рока|ролёва гра/масівна гра многых грачів рока]]<nowiki>“</nowiki>, <nowiki>„</nowiki>[[Цїна D.I.C.E. за вынятковы успіхы в области режії гер|вынятковый успіх в области режії гры]]<nowiki>“</nowiki> і <nowiki>„</nowiki>[[Цїна D.I.C.E. за вынятковы успіхы в области незалежной гры|цїну D.I.C.E. Sprite Award]]<nowiki>“</nowiki>.<ref name="DICE2">{{Cite web |last=Frank |first=Allegra |date=January 13, 2016 |title=DICE Awards finalists include ''Fallout 4'', ''Witcher 3'', ''Life is Strange'' and more |url=http://www.polygon.com/2016/1/13/10760412/dice-awards-2016-nominees |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160113163015/http://www.polygon.com/2016/1/13/10760412/dice-awards-2016-nominees |archive-date=January 13, 2016 |access-date=January 21, 2016 |website=[[Polygon (website)|Polygon]]}}</ref> Гра „Undertale“ была номінована на цїну за іновацію, найлїпшый дебут і найлїпшый сюжет на удїлёваню цїн [[Game Developers Choice Awards]].<ref name="GDC" /> В роцї 2016 на фестівалї [[Independent Games Festival]] гра здобыла цїну позерателїв і три номінації в катеґоріях „Вынятковый звук“, „Вынятковый сюжет“ і на цїну [[Головна цїна Шеймуса Макналлі|Головной цїны Шеймуса Макналлі]].<ref name="IGFwinners" /><ref>{{cite web |title=Nominees for 2016 Independent Games Festival Awards Revealed |url=https://www.gamespot.com/articles/nominees-for-2016-independent-games-festival-award/1100-6433578/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191203195325/https://www.gamespot.com/articles/nominees-for-2016-independent-games-festival-award/1100-6433578/ |archive-date=December 3, 2019 |access-date=December 3, 2019 |website=GameSpot}}</ref> SXSW Gaming Awards ю выголосили за „найуспішнїшу гра фінанцована посередництвом кравдфундінґу“ і удїлили єй цїну „Matthew Crump Cultural Innovation Award“.<ref name="SXSW" /> В тім істім роцї на [[Steam Awards]] была гра номінована на цїну „I'm not crying, there's just something in my eye“.<ref name="Sarkar-2016">{{cite web |last=Sarkar |first=Samit |date=December 20, 2016 |title=2016 Steam Awards finalists go all the way back to 2006 |url=https://www.polygon.com/2016/12/20/14027538/steam-awards-2016-finalists-voting |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161221133243/http://www.polygon.com/2016/12/20/14027538/steam-awards-2016-finalists-voting |archive-date=December 21, 2016 |access-date=November 23, 2019 |website=[[Polygon (website)|Polygon]]}}</ref> В роцї 2019 зарядив портал „Polygon“ гру меджі найлїпшых гер десятьроча.<ref>{{Cite web |last=''Polygon'' staff |date=November 4, 2019 |title=The 100 best games of the decade (2010–2019): 100–51 |url=https://www.polygon.com/features/2019/11/4/20944265/best-games-2019-2010-ps4-switch-xbox-pc-100-51 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191105015557/https://www.polygon.com/features/2019/11/4/20944265/best-games-2019-2010-ps4-switch-xbox-pc-100-51 |archive-date=November 5, 2019 |access-date=November 9, 2019 |website=[[Polygon (website)|Polygon]]}}</ref> В роцї 2021 зарядив портал „IGN“ гру „Undertale“ на 20. місто в рейтінґу [[Список відеогер поважованых за найлїпшы|найлїпшых гер вшыткых часів]], за тот час в [[Японія|Японії]] ся в цїлонародній анкетї телевізії [[TV Asahi]], до котрой ся запоїло высше 50 000 грачів, гра „Undertale“ умістила на 13. містї в рейтінґу найлїпшых гер вшыткых часів.<ref name=":6" /><ref>{{Cite web |last=Romano |first=Sal |date=December 27, 2021 |title=Over 50,000 Japanese users vote for their favorite console games in TV Asahi poll - Top 100 announced |url=https://www.gematsu.com/2021/12/over-50000-japanese-users-vote-for-their-favorite-console-games-in-tv-asahi-poll-top-100-announced |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220103083040/https://www.gematsu.com/2021/12/over-50000-japanese-users-vote-for-their-favorite-console-games-in-tv-asahi-poll-top-100-announced |archive-date=January 3, 2022 |access-date=January 3, 2022 |website=Gematsu}}</ref> {| class="wikitable sortable plainrowheaders" width="auto" ! scope="col" |Оцїнїня ! scope="col" |Датум церемонії ! scope="col" |Катеґорія !Резултат ! scope="col" class="unsortable" |{{Abbr|Реф|Референції}}. |- ! scope="row" align="left" |Global Game Awards | align="center"|27. новембра 2015 |Найлїпша інді-гра |{{won|2. місто|place=Silver}} | align="center" |<ref>{{cite web |url=https://game-debate.com/awards/2015 |title=Global Game Awards 2015 |website=Game Debate |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191123122128/https://game-debate.com/awards/2015 |archive-date=November 23, 2019 |access-date=November 23, 2019}}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" |[[The Game Awards]] | rowspan="3" align="center" |3. децембра 2015 |Найлїпша незалежна гра |{{nom}} | rowspan="3" align="center" |<ref>{{Cite web |last=Sarkar |first=Samit |date=November 13, 2015 |title=Here are the nominees for The Game Awards 2015 |url=https://www.polygon.com/2015/11/13/9728874/the-game-awards-2015-nominees |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191123122611/https://www.polygon.com/2015/11/13/9728874/the-game-awards-2015-nominees |archive-date=November 23, 2019 |access-date=November 23, 2019 |website=[[Polygon (website)|Polygon]]}}</ref> |- |Games for Change |{{nom}} |- |Найлїпша ролёва гра |{{nom}} |- ! rowspan="3" scope="row" |Цїна D.I.C.E. | rowspan="3" align="center" |18. фебруара 2016 |[[Цїна D.I.C.E. за найлїпшу ролёву гру рока|Ролёва гра/масівна гра многых грачів рока]] |{{nom}} | rowspan="3" align="center" |<ref name="DICE2" /> |- |[[Цїна D.I.C.E. за вынятковы успіхы в области незалежной гры|Цїна D.I.C.E. Sprite Award]] |{{nom}} |- |[[Цїна D.I.C.E. за вынятковы успіхы в области режії гер|Вынятковый успіх в области режії гры]] |{{nom}} |- ! rowspan="3" scope="row" |[[Game Developers Choice Awards]] | rowspan="7" align="center" |16. марца 2016 |Цїна за іновацію |{{nom}} | rowspan="3" align="center" |<ref name="GDC">{{Cite web |last=Nunneley-Jackson |first=Stephany |date=January 8, 2016 |title=''The Witcher 3'', ''Metal Gear Solid 5'' lead nominees for GDC 2016 Awards |url=http://www.vg247.com/2016/01/08/the-witcher-3-metal-gear-solid-5-lead-nominees-for-2016-game-developers-choice-awards/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160108185324/http://www.vg247.com/2016/01/08/the-witcher-3-metal-gear-solid-5-lead-nominees-for-2016-game-developers-choice-awards/ |archive-date=January 8, 2016 |access-date=January 21, 2016 |website=[[VG247]]}}</ref> |- |Найлїпшый дебют |{{nom}} |- |Найлїпшый сюжет |{{nom}} |- ! rowspan="4" scope="row" align="left" '' |Цїна [[Independent Games Festival]] |Головна цїна Шеймуса Макналлі |{{nom}} | rowspan="3" align="center" |<ref name="IGF2">{{Cite web |last=Nunneley-Jackson |first=Stephany |date=January 6, 2016 |title=''Her Story'', ''Undertale'', ''Darkest Dungeon'' receive multiple 2016 IGF Award nominations |url=http://www.vg247.com/2016/01/06/her-story-2016-igf-awards/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160107002445/http://www.vg247.com/2016/01/06/her-story-2016-igf-awards/ |archive-date=January 7, 2016 |access-date=January 21, 2016 |website=[[VG247]]}}</ref> |- |Вынятковый звук |{{nom}} |- |Вынятковый сюжет |{{nom}} |- |Цїна позерателїв |{{won}} | align="center" |<ref name="IGFwinners">{{cite web |date=March 16, 2016 |title=''Her Story'' takes home top honors at the 18th annual IGF Awards |url=http://www.gamasutra.com/view/news/268277/Her_Story_takes_home_top_honors_at_the_18th_annual_IGF_Awards.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160411213833/http://www.gamasutra.com/view/news/268277/Her_Story_takes_home_top_honors_at_the_18th_annual_IGF_Awards.php |archive-date=April 11, 2016 |access-date=March 16, 2016 |website=[[Gamasutra]] }}</ref> |- ! rowspan="5" scope="row" align="left" |[[SXSW Gaming Awards]] | rowspan="5" align="center" |19. марца 2016 |Гра рока |{{nom}} | rowspan="3" align="center" |<ref name="SXSW nom2">{{Cite web |last=Frank |first=Allegra |date=January 25, 2016 |title=''Bloodborne'', ''Metal Gear Solid 5'' among SXSW Gaming Award nominees |url=http://www.polygon.com/2016/1/25/10830286/sxsw-gaming-award-nominees-2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160126003028/http://www.polygon.com/2016/1/25/10830286/sxsw-gaming-award-nominees-2016 |archive-date=January 26, 2016 |access-date=February 17, 2016 |website=[[Polygon (website)|Polygon]]}}</ref> |- |Выняткова грательность |{{nom}} |- |Найперспектівнїша нова інтелектуална властность |{{nom}} |- |Найуспішнїша гра фінанцована посередництвом кравдфундінґа |{{won}} | rowspan="2" align="center" |<ref name="SXSW">{{Cite web |last=Sarkar |first=Samit |date=March 21, 2016 |title=''The Witcher 3'' takes top honors at yet another award show, the SXSW Gaming Awards |url=http://www.polygon.com/2016/3/21/11277046/sxsw-gaming-awards-winners-2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160321173028/http://www.polygon.com/2016/3/21/11277046/sxsw-gaming-awards-winners-2016 |archive-date=March 21, 2016 |access-date=June 5, 2016 |website=[[Polygon (website)|Polygon]]}}</ref> |- |Matthew Crump Cultural Innovation Award |{{won}} |- ! scope="row" align="left" |[[British Academy Games Awards]] | align="center" |7. апріля 2016 |Історія |{{nom}} | align="center" |<ref>{{Cite web|first=Rachel |last=Weber |date=April 7, 2016 |title=''Fallout 4'' wins best game at BAFTAs |url=http://www.gamesindustry.biz/articles/2016-04-07-fallout-4-wins-best-game-at-baftas |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160407214440/http://www.gamesindustry.biz/articles/2016-04-07-fallout-4-wins-best-game-at-baftas |archive-date=April 7, 2016 |access-date=April 7, 2016 |website=[[Gamesindustry.biz]]}}</ref><ref name="bafta noms2">{{Cite web |last=Nunneley-Jackson |first=Stephany |date=March 10, 2016 |title=''Rocket League'', ''The Witcher 3'', ''Fallout 4'', others up for BAFTA Best Game Award |url=http://www.vg247.com/2016/03/10/rocket-league-the-witcher-3-fallout-4-others-up-for-bafta-best-game-award/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160526055517/http://www.vg247.com/2016/03/10/rocket-league-the-witcher-3-fallout-4-others-up-for-bafta-best-game-award/ |archive-date=May 26, 2016 |access-date=March 10, 2016 |website=[[VG247]]}}</ref> |- ! scope="row" align="left" |[[Dragon Awards]] | align="center" |11. авґуста 2016 |Найлїпша научно-фантастічна або фентезі гра про ПК/конзолы |{{nom}} | align="center" |<ref>{{cite web |url=http://mediarelations.dragoncon.org/2016/08/12/vote-for-the-dragon-con-awards/ |title=Vote for the Dragon Awards! |date=August 12, 2016 |publisher=[[Dragon Con]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170827034207/http://mediarelations.dragoncon.org/2016/08/12/vote-for-the-dragon-con-awards/ |archive-date=August 27, 2017 |access-date=August 6, 2018}}</ref> |- ! scope="row" align="left" |[[Japan Game Awards]] | align="center" | 23. септембра 2018 |Цїна за вынятковы досягы |{{Won}} | align="center" |<ref>{{cite news |title=Japan Game Awards 2018: ''Monster Hunter: World'' wins top prize |url=https://www.thestar.com.my/tech/tech-news/2018/09/24/japan-game-awards-2018-monster-hunter-world-wins-top-prize/ |access-date=April 7, 2019 |work=[[The Star (Malaysia)|The Star]] |date=September 24, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018034501/https://www.thestar.com.my/tech/tech-news/2018/09/24/japan-game-awards-2018-monster-hunter-world-wins-top-prize/ |archive-date=October 18, 2022| url-status=live}}</ref> |} == Спін-оф == {{main|Deltarune}} Потім, як день передтым назначів дашто повязане з гров „Undertale“, Фокс 31. октобра 2018 безплатно выдав першу капітолу гры „Deltarune“ про сістемы macOS і Windows.<ref>{{Cite web |last=Hernandez |first=Patricia |date=October 31, 2018 |title=Cult RPG ''Undertale'' gets a surprise spinoff for Halloween |url=https://www.theverge.com/2018/10/31/18047410/undertale-spinoff-sequel-deltarune-toby-fox |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181031151031/https://www.theverge.com/2018/10/31/18047410/undertale-spinoff-sequel-deltarune-toby-fox |archive-date=October 31, 2018 |access-date=October 31, 2018 |website=[[The Verge]]}}</ref> Подля Фокса не є „Deltarune“ „світом гры Undertale“, хоць поставы і обставина можуть припоминати світ гры Undertale,<ref name="eg delta" /> є єднак „призначена про людей, котры гру Undertale завершыли“.<ref name="deltarune 2018">{{cite web |url=https://www.deltarune.com/ |title=DELTARUNE |last=Fox |first=Toby |website=www.deltarune.com |language=en |access-date=November 2, 2018 |archive-date=November 2, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181102053706/https://www.deltarune.com/ |url-status=live }}</ref> Назва „Deltarune“ є [[анаґрам]]ом слова „Undertale“.<ref name="polygon deltarune">{{cite web |last=Frank |first=Allegra |date=October 31, 2018 |title=''Undertale'' creator's new game is ''Deltarune'', a mysterious surprise |url=https://www.polygon.com/2018/10/31/18044640/deltarune-free-download-undertale-game |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181101015346/https://www.polygon.com/2018/10/31/18044640/deltarune-free-download-undertale-game |archive-date=November 1, 2018 |access-date=November 1, 2018 |work=[[Polygon (website)|Polygon]]}}</ref> Фокс зазначів, же „Deltarune“ буде розсяглїшый проєкт як „Undertale“, причім додав, же створїня першой капітолы гры му тырвало дакілько років, што є овелё довше, як му тырвало завершіня дема гры „Undertale“.<ref name="eg delta" /> На роздїл од гры „Undertale“ є гра „Deltarune“ пропаґована так, же мать лем єдень конець без огляду на то, котры рїшіня грач в грї зробить.<ref name="eg delta" /> Капітола 2 гры „Deltarune“ была безплатно выдана 17. септембра 2021, потім, як сі Фокс склав тім, котрый му помагать з далшым вывоём.<ref>{{Cite news|last=Bankhurst|first=Adam|date=September 15, 2021|title=''Deltarune'': Chapter 2 Arriving on PC and Mac This Week|work=[[IGN]]|url=https://www.ign.com/articles/deltarune-chapter-2-release-date-this-week-pc-mac|access-date=September 15, 2021|archive-date=September 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210916033148/https://www.ign.com/articles/deltarune-chapter-2-release-date-this-week-pc-mac|url-status=live}}</ref><ref name="deltarune 2021-09">{{cite web|url=https://deltarune.com/update-092021/|title=''Deltarune'' Status Update - Sept 2021|date=September 17, 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210918141650/https://deltarune.com/update-092021/|archive-date=September 18, 2021|access-date=September 18, 2021}}</ref> По завершіню вшыткых капітол буде гра выдана як уцїлене цїле; Фокс зазначів, же не мать встановленый предпокладаный гармоноґрам завершіня.<ref name="polygon deltarune"/><ref name="eg delta">{{cite web |url=https://www.eurogamer.net/articles/2018-11-02-undertale-creator-says-the-rest-of-deltarune-has-not-been-made-yet |title=''Undertale'' creator suggests it's going to be a while before we see more ''Deltarune'' |first=Emma |last=Kent |date=November 2, 2018 |access-date=November 2, 2018 |work=[[Eurogamer]] |archive-date=November 2, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181102141244/https://www.eurogamer.net/articles/2018-11-02-undertale-creator-says-the-rest-of-deltarune-has-not-been-made-yet |url-status=live }}</ref> Капітолы 1 аж 4 были выданы як плаченый пакунок 4. юнія 2025 і о день пізнїше в Японії.<ref>{{cite news |last1=Nightingale |first1=Ed |date=May 9, 2025 |title=Deltarune available on Switch 1 and 2 through cross-buy, when it launches with new Nintendo console |url=https://www.eurogamer.net/deltarune-available-on-switch-1-and-2-through-cross-buy-when-it-launches-with-new-nintendo-console |access-date=May 9, 2025 |work=Eurogamer.net |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Valentine |first=Rebekah |date=April 2, 2025 |title=Deltarune Chapters 3 and 4 Are Launching Alongside the Nintendo Switch 2 in June |url=https://www.ign.com/articles/deltarune-chapters-3-and-4-are-launching-alongside-the-nintendo-switch-2-in-june |access-date=April 2, 2025 |website=IGN |language=en}}</ref> Капітола 5 вышла 24. юнія 2026 сучасно во вшыткых реґіонах.<ref name="u269">{{cite web | title=DELTARUNE Chapter 5 Release Date Announcement | website=fangamer.com | date=2026-06-09 | url=https://toby.fangamer.com/newsletters/ch5-release-date/ | access-date=2026-08-03}}</ref> Вшыткы будучі капітолы будуть выдаваны як безплатны актуалізації.<ref name=":0">{{Cite web |date=May 8, 2025 |title=DELTARUNE CHAPTERS 1-4 RELEASE TIME ANNOUNCEMENT |url=https://toby.fangamer.com/newsletters/release-time/ |access-date=June 2, 2025 |website=Toby Fox |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Lewis |first1=Catherine |date=April 3, 2025 |title=Deltarune has finally been given a price tag, and Toby Fox says that future chapters beyond 4 "will be added as free updates" so "you only have to buy the game once" |url=https://www.gamesradar.com/games/rpg/deltarune-has-finally-been-given-a-price-tag-and-toby-fox-says-that-future-chapters-beyond-4-will-be-added-as-free-updates-so-you-only-have-to-buy-the-game-once/ |access-date=April 10, 2025 |website=[[GamesRadar]] |language=en}}</ref> == Позначкы == {{позначкы}} == Референції == <div style="column-width: 30em;"> <references> <!-- <ref name="Cliqist">{{cite web |url=http://cliqist.com/2015/09/29/undertale-new-cult-hit-making/ |title=Undertale: A New Cult Hit in the Making |last=Levine |first=Laguna |website=Cliqist |date=September 29, 2015 |access-date=June 10, 2016}}</ref> <ref name="Remeshed">{{cite web |url=http://remeshed.com/2015/undertale-won-internet/ |title=Why Undertale Won the Internet |last=McDonald |first=Mariko |website=Remeshed.com |date=December 22, 2015 |access-date=June 10, 2016}}</ref> <ref name="LeMonde">{{cite web |url=http://www.lemonde.fr/pixels/article/2015/12/17/undertale-elu-meilleur-jeu-video-de-l-histoire-a-la-surprise-generale_4833951_4408996.html |title=''Undertale'', élu " meilleur jeu vidéo de l'histoire " à la surprise générale |last=Audureau |first=William |website=[[LeMonde.fr]] |date=December 17, 2015 |access-date=June 10, 2016}}</ref> <ref name="CGR">{{cite web |url=http://completegamereviews.com/will-define-undertales-legacy/ |title=How Will We Define ''Undertale''<nowiki>'s</nowiki> Legacy? |last=Abbott |first=Josh |website=Complete Game Reviews |date=February 21, 2016 |access-date=June 10, 2016}}</ref> <ref name="DesignTrend">{{cite web |url=http://www.designntrend.com/articles/66980/20151219/legend-of-zelda-ocarina-of-time-undertale-best-game-ever-mad.htm |title='The Legend Of Zelda: Ocarina Of Time' Falls To {{'}}''Undertale''{{'}} As Best Game Ever, Gamers Get Mad! |last=Groux |first=Christopher |website=Design & Trend |date=December 19, 2015 |access-date=June 10, 2016}}</ref> --> <ref name="Boing Boing">{{cite web |url=http://boingboing.net/2015/09/24/undertale-game.html |title=In ''Undertale'', you can choose to kill monsters — or understand them |last=Hudson |first=Laura |website=[[Boing Boing]] |date=September 24, 2015 |access-date=January 20, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925214218/http://boingboing.net/2015/09/24/undertale-game.html |archive-date=September 25, 2015 |url-status=dead}}</ref> <ref name="BostonGlobe Review">{{cite web |url=https://www.bostonglobe.com/arts/2016/02/11/best-game-ever-but-undertale-warrants-praise/gv23nHdE6ZYUcbhzTVdnYN/story.html |title=Best game ever? No, but ''Undertale'' warrants the hype |first=Jesse |last=Singal |date=February 12, 2016 |access-date=February 12, 2016 |website=[[The Boston Globe]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20160322101150/http://www.bostonglobe.com/arts/2016/02/11/best-game-ever-but-undertale-warrants-praise/gv23nHdE6ZYUcbhzTVdnYN/story.html |archive-date=March 22, 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name="Den Famitsu Gamer">{{cite web |url=https://news.denfaminicogamer.jp/interview/181019 |title=『''Undertale''』トビー・フォックス×『東方』ZUN×Onion Games木村祥朗鼎談──自分が幸せでいられる道を進んだらこうなった──同人の魂、インディーの自由を大いに語る |language=ja |trans-title="''Undertale''" Toby Fox x "''Touhou''" ZUN x Onion Games Yoshiro Kimura ──This is what happened when I went on the path of being happy ── Talking about the soul of the same person, the freedom of indie |work=Den Famitsu Gamer |date=October 19, 2018 |access-date=August 27, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181019030227/https://news.denfaminicogamer.jp/interview/181019 |archive-date=October 19, 2018 |url-status=live }}</ref> <ref name="Destructoid Review">{{cite news |url=http://www.destructoid.com/review-undertale-312265.phtml |title=Review: ''Undertale'' |last=Davis |first=Ben |website=[[Destructoid]] |date=September 24, 2015 |access-date=January 21, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150927031432/http://www.destructoid.com/review-undertale-312265.phtml |archive-date=September 27, 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name="Escapist">{{cite web |url=https://www.escapistmagazine.com/v2/undertale-dev-every-monster-should-feel-like-an-individual/ |title=''Undertale'' Dev: "Every Monster Should Feel Like an Individual" |last=Bogos |first=Steven |website=[[The Escapist (magazine)|The Escapist]] |date=June 25, 2013 |access-date=January 20, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210619153326/https://www.escapistmagazine.com/v2/undertale-dev-every-monster-should-feel-like-an-individual/ |archive-date=June 19, 2021 |url-status=live}}</ref> <ref name="Escapist EarthBound">{{cite web |url=http://www.escapistmagazine.com/news/view/124536-Undertale-is-an-EarthBound-Inspired-Indie-RPG |title=''Undertale'' is an ''EarthBound'' Inspired Indie RPG |last=Bogos |first=Steven |website=[[The Escapist (magazine)|The Escapist]] |date=June 2, 2013 |access-date=January 21, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160514123829/http://www.escapistmagazine.com/news/view/124536-Undertale-is-an-EarthBound-Inspired-Indie-RPG |archive-date=May 14, 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name="Escapist Review">{{cite web |url=http://www.escapistmagazine.com/articles/view/video-games/columns/extra-punctuation/14860-Undertale-for-Best-Written-Game-2015 |title=Undertale May Be This Year's Best Written Game |last=Croshaw |first=Ben |author-link=Ben "Yahtzee" Croshaw |website=[[The Escapist (magazine)|The Escapist]] |date=October 28, 2015 |access-date=October 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151030035712/http://www.escapistmagazine.com/articles/view/video-games/columns/extra-punctuation/14860-Undertale-for-Best-Written-Game-2015 |archive-date=October 30, 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name="Existential Gamer">{{cite web |url=http://existentialgamer.com/interview-toby-fox-of-undertale |title=Interview: Toby Fox of ''Undertale'' |last=Feeld |first=Julian |website=Existential Gamer |date=October 9, 2015 |access-date=January 20, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117161517/http://existentialgamer.com/interview-toby-fox-of-undertale |archive-date=November 17, 2015 |url-status=dead}}</ref> <ref name="Gamasutra Music1">{{cite web |url=https://www.gamedeveloper.com/audio/an-examination-of-leitmotifs-and-their-use-to-shape-narrative-in-undertale---part-1-of-2 |title=An Examination of Leitmotifs and Their Use to Shape Narrative in ''Undertale'' – Part 1 of 2 |first=Jason |last=Yu |date=April 6, 2016 |access-date=April 21, 2016 |website=[[Gamasutra]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20160421131423/http://www.gamasutra.com/blogs/JasonYu/20160406/269573/An_Examination_of_Leitmotifs_and_Their_Use_to_Shape_Narrative_in_UNDERTALE__Part_1_of_2.php |archive-date=April 21, 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name="Gamasutra Music2">{{cite web |url=https://www.gamedeveloper.com/audio/an-examination-of-leitmotifs-and-their-use-to-shape-narrative-in-undertale---part-2-of-2 |title=An Examination of Leitmotifs and Their Use to Shape Narrative in ''Undertale'' – Part 2 of 2 |first=Jason |last=Yu |date=April 14, 2016 |access-date=April 21, 2016 |website=[[Gamasutra]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20160415154558/http://www.gamasutra.com/blogs/JasonYu/20160414/270290/An_Examination_of_Leitmotifs_and_Their_Use_to_Shape_Narrative_in_UNDERTALE__Part_2_of_2.php |archive-date=April 15, 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name="Game Informer Review">{{cite magazine |url=https://www.gameinformer.com/games/undertale/b/pc/archive/2015/10/01/an-enchanting-exhilarating-journey.aspx |title=An Enchanting, Exhilarating Journey – ''Undertale'' |last=Tack |first=Daniel |magazine=[[Game Informer]] |date=October 1, 2015 |access-date=January 21, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151012005411/http://www.gameinformer.com/games/undertale/b/pc/archive/2015/10/01/an-enchanting-exhilarating-journey.aspx |archive-date=October 12, 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name="GameRev">{{cite web |url=http://www.gamerevolution.com/news/undertale-dev-celebrates-1-year-anniversary-with-unreleased-music-37581 |title=''Undertale'' Dev Celebrates 1 Year Anniversary With Unreleased Music |last=Leack |first=Jonathan |work=[[Game Revolution]] |date=September 15, 2016 |access-date=September 15, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160914192756/http://www.gamerevolution.com/news/undertale-dev-celebrates-1-year-anniversary-with-unreleased-music-37581 |archive-date=September 14, 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name="GamesBeat">{{cite web |url=https://venturebeat.com/2016/04/13/stardew-valley-is-one-of-the-best-selling-pc-games-of-the-year-as-it-surpasses-1m-copies-sold/ |title=''Stardew Valley'' is one of the best-selling PC games of the year as it surpasses 1M copies sold |last=Grubb |first=Jeff |website=[[GamesBeat]] |publisher=[[VentureBeat]] |date=April 13, 2016 |access-date=April 22, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160422185414/http://venturebeat.com/2016/04/13/stardew-valley-is-one-of-the-best-selling-pc-games-of-the-year-as-it-surpasses-1m-copies-sold/ |archive-date=April 22, 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name="GameSpot Review">{{cite web |url=http://www.gamespot.com/reviews/undertale-review/1900-6416315/ |title=''Undertale'' Review |last=Hicks |first=Tyler |website=[[GameSpot]] |date=November 20, 2015 |access-date=January 21, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151221194409/http://www.gamespot.com/reviews/undertale-review/1900-6416315/ |archive-date=December 21, 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name="GI Show">{{cite web |url=https://www.gameinformer.com/b/podcasts/archive/2015/10/15/gi-show-%E2%80%93-yoshis-woolly-world%2C-star-wars%3A-battlefront%2C-undertale-toby-fox.aspx |title=GI Show – ''Yoshi<nowiki>'s</nowiki> Woolly World'', ''Star Wars'': Battlefront, ''Undertale''<nowiki>'s</nowiki> Toby Fox |last=Turi |first=Tim |magazine=[[Game Informer]] |date=October 15, 2015 |access-date=January 20, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190807210020/https://www.gameinformer.com/b/podcasts/archive/2015/10/15/gi-show-%E2%80%93-yoshis-woolly-world%2C-star-wars%3A-battlefront%2C-undertale-toby-fox.aspx |archive-date=August 7, 2019 |url-status=dead}}</ref> <ref name="Giant Bomb Review">{{cite web |url=http://www.giantbomb.com/reviews/undertale-review/1900-715/ |title=''Undertale'' Review |last=Walker |first=Austin |website=[[Giant Bomb]] |date=September 25, 2015 |access-date=January 21, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925203653/http://www.giantbomb.com/reviews/undertale-review/1900-715/ |archive-date=September 25, 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name="IGN Review">{{cite web |url=http://ign.com/articles/2016/01/13/undertale-review |title=''Undertale'' Review |last=Plagge |first=Kallie |website=[[IGN]] |date=January 12, 2016 |access-date=January 13, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160113010016/http://www.ign.com/articles/2016/01/13/undertale-review |archive-date=January 13, 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name="IndieGames Guilt">{{cite web |url=http://indiegames.com/2015/09/guilt_friendship_and_carrot_mo.html |title=Guilt, Friendship, and Carrot Monsters — ''Undertale'' and the Consequences of Easy Violence |last=Couture |first=Joel |website=[[IndieGames.com]] |date=September 22, 2015 |access-date=January 20, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160514123637/http://indiegames.com/2015/09/guilt_friendship_and_carrot_mo.html |archive-date=May 14, 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name="IndieGames Thinking">{{cite web |url=http://indiegames.com/2015/10/thinking_for_ourselves_-_toby_.html |title=Thinking for Ourselves – Toby Fox on Fighting and Introspection in ''Undertale'' |last=Couture |first=Joel |website=[[IndieGames.com]] |date=October 27, 2015 |access-date=January 20, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151103002946/http://indiegames.com/2015/10/thinking_for_ourselves_-_toby_.html |archive-date=November 3, 2015 |url-status=dead}}</ref> <ref name="Joystiq Kickstarter">{{cite web |url=https://www.engadget.com/2013/07/29/crowdfund-bookie-july-21-27-terminator-2-undertale-last-dr/ |title=Crowdfund Bookie, July 21–27: ''Terminator 2'', ''Undertale'', ''Last Dream'' |last=Suszek |first=Mike |website=[[Engadget]] |date=July 29, 2013 |access-date=January 20, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151012005417/http://www.engadget.com/2013/07/29/crowdfund-bookie-july-21-27-terminator-2-undertale-last-dr/ |archive-date=October 12, 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name="Kickstarter">{{cite web |url=https://www.kickstarter.com/projects/1002143342/undertale/description |title=''Undertale'' by Toby Fox |last=Fox |first=Toby |website=[[Kickstarter]] |date=June 25, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160317174547/https://www.kickstarter.com/projects/1002143342/undertale/description |archive-date=March 17, 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name="Kill Screen">{{cite web |url=https://killscreen.com/articles/behind-humor-toby-foxs-undertale/ |title=Behind the humor of Toby Fox's Undertale |last=Bennett |first=David |website=[[Kill Screen]] |date=October 22, 2015 |access-date=January 20, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160514123644/https://killscreen.com/articles/behind-humor-toby-foxs-undertale/ |archive-date=May 14, 2016 |url-status=dead}}</ref> <ref name="Kotaku Music">{{cite web |url=https://kotaku.com/undertale-has-one-of-the-greatest-final-boss-fights-in-1751201659 |title=''Undertale'' Has One Of The Greatest Final Boss Fights In RPG History |last=Schreier |first=Jason |website=[[Kotaku]] |date=January 5, 2016 |access-date=April 22, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160428031331/http://kotaku.com/undertale-has-one-of-the-greatest-final-boss-fights-in-1751201659 |archive-date=April 28, 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name="Kotaku Secrets">{{cite web |url=http://steamed.kotaku.com/players-still-havent-figured-out-all-of-undertales-secr-1733048190 |title=Players Still Haven't Figured Out All Of ''Undertale''<nowiki>'s</nowiki> Secrets |last=Grayson |first=Nathan |website=[[Kotaku]] |date=September 28, 2015 |access-date=April 19, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160217190652/https://steamed.kotaku.com/players-still-havent-figured-out-all-of-undertales-secr-1733048190 |archive-date=February 17, 2016 |url-status=dead}}</ref> <ref name="Mary Sue">{{cite web |url=http://www.themarysue.com/interview-undertale-game-creator-toby-fox/ |title=Interview: ''Undertale'' Game Creator Toby Fox |last=Isaac |first=Chris |website=[[The Mary Sue]] |date=December 10, 2015 |access-date=January 20, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151210182140/http://www.themarysue.com/interview-undertale-game-creator-toby-fox/ |archive-date=December 10, 2015 |url-status=dead}}</ref> <ref name="Metacritic">{{cite web |url=https://www.metacritic.com/game/undertale/critic-reviews/?platform=pc |title=''Undertale'' for PC Reviews |website=[[Metacritic]] |access-date=July 28, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151012005405/http://www.metacritic.com/game/pc/undertale |archive-date=October 12, 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name="Metacritic all time">{{cite web |url=http://www.metacritic.com/browse/games/score/metascore/all/pc/filtered?sort=desc |title=Best PC Video Games of All Time |website=[[Metacritic]] |access-date=July 28, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150807043134/http://www.metacritic.com/browse/games/score/metascore/all/pc/filtered?sort=desc |archive-date=August 7, 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name="NCL release date">{{cite news |title=世界的な大ヒットタイトル『''Undertale''』がNintendo Switchで発売！ |url=https://topics.nintendo.co.jp/c/article/13c60c96-1d22-11e8-a129-063b7ac45a6d.html |access-date=March 11, 2018 |work=Nintendo |archive-url=https://web.archive.org/web/20180310011558/https://topics.nintendo.co.jp/c/article/13c60c96-1d22-11e8-a129-063b7ac45a6d.html |archive-date=March 10, 2018 |url-status=live}}</ref> <ref name="NLife cult">{{cite web |url=https://www.nintendolife.com/news/2018/03/indie_smash_undertale_is_coming_to_switch_eventually |title=Indie Smash Undertale Is Coming To Switch "Eventually" |last=McFerran |first=Damien |work=[[Nintendo Life]] |date=March 9, 2018 |accessdate=June 27, 2023 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20180309054839/https://www.nintendolife.com/news/2018/03/indie_smash_undertale_is_coming_to_switch_eventually |archivedate=March 9, 2018 |url-status=live }}</ref> <ref name="Paste cult">{{cite web |url=http://www.pastemagazine.com/articles/2015/10/undertale-fan-makes-a-sequel-in-a-wrestling-game.html |title=''Undertale'' Fan Makes a Sequel... In a Wrestling Game? |last=Allen |first=Eric Van |website=[[Paste (magazine)|Paste]] |date=October 22, 2015 |access-date=January 21, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151025033939/http://www.pastemagazine.com/articles/2015/10/undertale-fan-makes-a-sequel-in-a-wrestling-game.html |archive-date=October 25, 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name="PC Gamer Review">{{cite web |url=http://www.pcgamer.com/undertale-review/ |title=''Undertale'' review |last=Cobbett |first=Robert |website=[[PC Gamer]] |date=September 29, 2015 |access-date=September 29, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150929231231/http://www.pcgamer.com/undertale-review/ |archive-date=September 29, 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name="Polygon Gameplay">{{cite web |url=http://www.polygon.com/2013/7/7/4497618/undertale-combines-classic-rpg-gameplay-with-a-pacifist-twist |title=''Undertale'' combines classic RPG gameplay with a pacifist twist |last=Farokhmanesh |first=Megan |website=[[Polygon (website)|Polygon]] |date=July 7, 2013 |access-date=September 25, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150926171853/http://www.polygon.com/2013/7/7/4497618/undertale-combines-classic-rpg-gameplay-with-a-pacifist-twist |archive-date=September 26, 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name="RPGamer Review">{{cite web |url=http://rpgamer.com/games/indie/undertale/reviews/undertalestrev1.html |title=''Undertale'' – Review |last=Welhouse |first=Zach |website=RPGamer |date=October 8, 2015 |access-date=January 21, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160514123711/http://rpgamer.com/games/indie/undertale/reviews/undertalestrev1.html |archive-date=May 14, 2016 |url-status=dead}}</ref> <ref name="rps funniest">{{cite news |url=https://www.rockpapershotgun.com/2015/12/16/funniest-pc-game-2015/ |title=The RPS Advent Calendar, Dec 16th: ''Undertale'' |date=December 16, 2015 |website=[[Rock Paper Shotgun]] |access-date=May 16, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151226135527/http://www.rockpapershotgun.com/2015/12/16/funniest-pc-game-2015/ |archive-date=December 26, 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name="RPS: Scrollbars">{{cite news |url=http://www.rockpapershotgun.com/2015/09/21/undertale/ |title=The RPG Scrollbars: ''Undertale'' |last=Cobbett |first=Richard |website=[[Rock Paper Shotgun]] |date=September 21, 2015 |access-date=October 31, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150921204409/http://www.rockpapershotgun.com/2015/09/21/undertale/ |archive-date=September 21, 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name="Seagaia">{{cite web |url=https://seagaia.wordpress.com/2013/05/25/toby-foxs-undertale-dev-2-dev-interview-1/ |title=Toby Fox's ''Undertale'' – DEV 2 DEV INTERVIEW #1 |last=Hogan |first=Sean |website=Seagaia |date=May 25, 2013 |access-date=January 20, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150926171839/https://seagaia.wordpress.com/2013/05/25/toby-foxs-undertale-dev-2-dev-interview-1/ |archive-date=September 26, 2015 |url-status=dead}}</ref> <ref name="Steam Spy">{{cite web |url=http://www.gamasutra.com/view/news/262548/GTA_5_leads_Steam_Spys_list_of_bestselling_2015_Steam_games.php |title=''GTA 5'' leads Steam Spy's list of best-selling 2015 Steam games |last=Wawro |first=Alex |website=[[Gamasutra]] |publisher=[[UBM TechWeb]] |date=December 22, 2015 |access-date=December 22, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222204636/http://www.gamasutra.com/view/news/262548/GTA_5_leads_Steam_Spys_list_of_bestselling_2015_Steam_games.php |archive-date=December 22, 2015 |url-status=dead}}</ref> <ref name="Undertale Art Book">{{cite book |last=Fox |first=Toby |date=2016 |title=''Undertale'' Art Book |url=https://www.fangamer.com/products/undertale-art-book |publisher=[[Fangamer]] |isbn=978-1-945908-99-6 |access-date=November 30, 2018 |archive-date=November 30, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181130202038/https://www.fangamer.com/products/undertale-art-book |url-status=live }}</ref> <ref name="Undertale FAQ">{{cite web |url=https://undertale.com/help/ |title=''Undertale'' Help, FAQ and Troubleshooting |publisher=[[Fangamer]] |access-date=August 20, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170617211837/https://undertale.com/help/ |archive-date=June 17, 2017 |url-status=live}}</ref> <ref name="USgamer Music">{{cite web |url=http://www.usgamer.net/articles/note-block-beat-box-listening-to-hopes-and-dreams-from-undertale |title=Note Block Beat Box: Listening to 'Hopes and Dreams' from ''Undertale'' |last=Oxford |first=Nadia |website=[[USgamer]] |publisher=[[Gamer Network]] |date=April 21, 2016 |access-date=April 22, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160502124052/http://www.usgamer.net/articles/note-block-beat-box-listening-to-hopes-and-dreams-from-undertale |archive-date=May 2, 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name="USgamer Review">{{cite web |url=http://www.usgamer.net/articles/undertale-pc-review-the-art-of-surprise |title=''Undertale'' PC Review: The Art of Surprise |last=Mackey |first=Bob |website=[[USgamer]] |publisher=[[Gamer Network]] |date=September 30, 2015 |access-date=October 31, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151031172027/http://www.usgamer.net/articles/undertale-pc-review-the-art-of-surprise |archive-date=October 31, 2015 |url-status=live}}</ref> <ref name="USgamer Moon">{{cite news |url=https://www.usgamer.net/articles/the-story-of-moon-the-anti-rpg-that-inspired-undertale |title=The Story of ''Moon'', the 'Anti-RPG' That Inspired ''Undertale'' |last=Oxford |first=Nadia |work=[[USgamer]] |publisher=[[Gamer Network]] |date=August 28, 2020 |access-date=September 1, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200828234252/https://www.usgamer.net/articles/the-story-of-moon-the-anti-rpg-that-inspired-undertale |archive-date=August 28, 2020 |url-status=live}}</ref> </references> </div> == Далшы жрїдла == * <!-- Bem 2022 --> {{cite book |last=Bem |first=Caroline |title=Video Games and Comedy |chapter=Humour in Pornographic Browser Games: From ''Undertale'' to ''Uddertale'', a Case Study |editor-last1=Giappone |editor-first1=Krista Bonello Rutter |editor-last2=Majkowski |editor-first2=Tomasz Z. |editor-last3=Švelch |editor-first3=Jaroslav |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |date=2022 |pages=307–324 |isbn=978-3-030-88337-9}} * <!-- Cayari 2023 --> {{cite journal |last=Cayari |first=Christopher |title=The Music of ''Undertale'': Participatory Culture, Video Game Music, and Creating Covers for YouTube |date=2023 |journal=International Journal of Education and the Arts |volume=24 |number=22 |issn=1529-8094 |doi=10.26209/IJEA24N22 |doi-access=free}} * <!-- Elvery 2023 --> {{cite journal |last=Elvery |first=Gabriel |title=''Undertale''''s Loveable Monsters: Investigating Parasocial Relationships with Non-Player Characters |journal=Games and Culture |volume=18 |issue=4 |date=2023 |issn=1555-4120 |doi=10.1177/15554120221105464 |doi-access=free |pages=475–497}} * <!-- Jagoda 2020 --> {{cite book |last=Jagoda |first=Patrick |title=Experimental Games: Critique, Play, and Design in the Age of Gamification |url=https://archive.org/details/experimentalgame0000jago |publisher=[[University of Chicago Press]] |date=2020 |isbn=978-0-226-63003-8}} * <!-- Kohlburn, Cho & Moore 2023--> {{cite journal |last1=Kohlburn |first1=Joseph |last2=Cho |first2=Hyerim |last3=Moore |first3=Hollis |title=Players' Perceptions of Sexuality and Gender-Inclusive Video Games a Pragmatic Content Analysis of Steam Reviews |journal=[[Convergence (journal)|Convergence]] |volume=29 |issue=2 |date=2023 |issn=1354-8565 |doi=10.1177/13548565221137481 |pages=379–399}} * <!-- Lind 2023 --> {{cite book |last=Lind |first=Stephanie |title=Authenticity in the Music of Video Games |publisher=[[Lexington Books]] |date=2023 |isbn=978-1-7936-2714-8}} * <!-- Seraphine 2018 --><!-- Verify this is peer-reviewed before citing. --> {{cite conference |last=Seraphine |first=Frederic |title=Ethics at Play in ''Undertale'': Rhetoric, Identity and Deconstruction |year=2018 |conference=DiGRA 2018 – The Game is the Message |publisher=[[Digital Games Research Association]] |url=https://dl.digra.org/index.php/dl/article/view/960 |access-date=February 18, 2025}} * <!-- Veale 2022 --> {{cite journal |last=Veale |first=Kevin |title='If Anyone's Going to Ruin Your Night, It Should Be You': Responsibility and Affective Materiality in ''Undertale'' and ''Night in the Woods'' |journal=[[Convergence (journal)|Convergence]] |volume=28 |issue=2 |date=2022 |issn=1354-8565 |doi=10.1177/13548565211014434 |pages=451–467}} * <!-- Youngblood 2018 --> {{cite book |last=Youngblood |first=Jordan |chapter='What Kind of Monster Are You...?': ''Undertale'', Queer Play, and Horror(ific) Video Games via Critical Gaming Literacy |pages=157–170 |title=Horror Literature and Dark Fantasy |editor-last=Fabrizi |editor-first=Mark A. |publisher=[[Brill Publishers]] |date=2018 |isbn=978-90-04-36625-1}} == Екстерны одказы == * {{Офіціална сторінка}} {{Undertale}} [[Катеґорія:Undertale| ]] [[Катеґорія:Відеогры з року 2015]] [[Катеґорія:Гры створены в GameMaker]] [[Катеґорія:Відеогры повязаны з комунітов ЛҐБТ]] [[Катеґорія:Белетрія о ґеноцідї]] [[Катеґорія:Переможцї оцїнїня Japan Game Award]] [[Катеґорія:Переможцї фестівалу незалежных гер]] [[Катеґорія:Незалежны гры]] [[Катеґорія:Відєогры фінанцованы посередництвом платформы Kickstarter]] [[Катеґорія:Гры про Linux]] [[Катеґорія:Гры про MacOS]] [[Катеґорія:Метафікчны відеогры]] [[Катеґорія:Гры про Nintendo Switch]] [[Катеґорія:Гры про PlayStation 4]] [[Катеґорія:Гры про PlayStation Vita]] [[Катеґорія:Портал фентезі]] [[Катеґорія:Лоґічны відеогры]] [[Катеґорія:Відеогры в ретро штілї]] [[Катеґорія:Научно-фантастічны ролёвы відеогры]] [[Катеґорія:Відеогры про єдного грача]] [[Катеґорія:Підземна белетрія]] [[Катеґорія:Відеогры о смутку]] [[Катеґорія:Відеогры о скелетах]] [[Катеґорія:Відеогры о часовых случках]] [[Катеґорія:Відеогры вывинуты в США]] [[Катеґорія:Відеогры з музиков од Тобі Фокса]] [[Катеґорія:Гры про Windows]] [[Катеґорія:Гры про Xbox Cloud Gaming]] [[Катеґорія:Гры про Xbox One]] [[Катеґорія:Відеогры з многыма концями]] sx2h0zjujr2cfxzgzcvb0ts62dahv36 Піца 0 25144 170117 169809 2026-09-22T06:29:10Z InternetArchiveBot 22034 Add 3 books for [[Вікіпедія:Перевірителность]] (20260922)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 170117 wikitext text/x-wiki {{Інфобокс | above = Піца | subheader = {{lang-it|Pizza}} | image = [[Файл:Pizza-3007395.jpg|250пкс]] | caption = Піца з [[Городина|городинов]] (маслинами, паприґов и цибульов), порізана на вусям дарабув | label1 = Филь | data1 = [[Боґач]] | label2 = Місто походжіня | data2 = [[Кампанія (Італія)|Кампанія]], [[Неапол]], [[Італія]] | label3 = Головні інґредієнты | data3 = Кісто, мачанка (типово томатна), сыр (типово [[моцарела]]) | below = [[Файл:Commons-logo.svg|12пкс|middle]] '''[[:Commons:Pizza|Піца на Commons]]''' }} '''Пі́ца''' ({{Lang-it|pizza}} {{IPA|[ˈpittsa]}}, по неаполськы {{IPA|[ˈpittsə]}}) є їдіня таліянської кухни, як правило плыскый [[боґач]] из [[Кісто|кіста]] з пшеничної мукы, намащеный томатнов мачанков, присыпаный сыром и другыми інґредієнтами, спеченый при высокуй температурі и традиційно в шпорі на дрывах. Термін „піца“ ся на письмі першый раз споминат у 997.&nbsp;році у латинськоязычнуй рукописи з варощика [[Ґаета]] в южнуй [[Італія|Італії]] на гатарі [[Кампанія (Італія)|Кампанії]].<ref name=MartinMaiden>{{cite web |first=Martin |last=Maiden |website=yourDictionary.com |title=Linguistic Wonders Series: Pizza is a German(ic) Word |url=http://www.yourdictionary.com/library/pizza.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20030115224054/http://www.yourdictionary.com/library/pizza.html |archive-date=January 15, 2003}}</ref> Авторство сучасної верзії піцы часто приписувут наполітанському шефови [[Рафаеле Еспозіто]] в кунци 19.&nbsp;стороча.<ref name="Schwartz">{{Cite book|author-first1=Arthur|author-last1=Schwartz|title=Naples at Table: Cooking in Campania|url=https://archive.org/details/naplesattablecoo0000schw|year=1998|page=[https://archive.org/details/naplesattablecoo0000schw/page/68 68]|publisher=Harper Collins |isbn=9780060182618}}</ref><ref name="Dickie">{{Cite book|author-first1=John|author-last1=Dickie|title=Delizia!: The Epic History of the Italians and Their Food|url=https://archive.org/details/deliziaepichisto0000dick_j9o8|year=2008|page=[https://archive.org/details/deliziaepichisto0000dick_j9o8/page/186 186]}}</ref><ref name="Orsini">{{Cite book|author-first1=Father Giuseppe|author-last1=Orsini|author-first2=Joseph E. |author-last2=Orsini|title=Italian Baking Secrets|url=https://archive.org/details/italianbakingsec00orsi|year=2007|page=[https://archive.org/details/italianbakingsec00orsi/page/99 99]}}</ref><ref>{{cite magazine |date=March 14, 2011 |title=Pizza Margherita: History and Recipe |url=http://www.italymag.co.uk/italy-featured/recipes/pizza-margherita-history-and-recipe |url-status=dead |magazine=ITALY Magazine |archive-url=https://web.archive.org/web/20130207192931/http://www.italymag.co.uk/italy-featured/recipes/pizza-margherita-history-and-recipe |archive-date=February 7, 2013 |access-date=February 21, 2022}}</ref> У 2009.&nbsp;році [[неаполська піца]] была зареєстрована в [[Европська унія|Европськуй унії]] ги [[ґарантована традиційна особеность]] (TSG).<ref>{{cite web |url=https://www.lacucinaitaliana.com/italian-food/how-to-cook/how-to-make-neapolitan-pizza |title=How to Make Neapolitan Pizza |date=June 16, 2020 |publisher=La Cucina Italiana |access-date=June 18, 2024 |archive-date=June 20, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240620005634/https://www.lacucinaitaliana.com/italian-food/how-to-cook/how-to-make-neapolitan-pizza |url-status=live }}</ref> У 2017.&nbsp;році уміня неаполської піцы зайшло до исписа [[Нематеріална културна дідузнина|нематеріалної културної дідузнины]] [[ЮНЕСКО]].<ref name="The Guardian-2017">{{Cite news |date=December 7, 2017 |title=Naples' pizza twirling wins Unesco 'intangible' status |language=en-GB |work=The Guardian |agency=Agence France-Presse |location=London |url=https://www.theguardian.com/world/2017/dec/07/naples-pizza-twirling-wins-unesco-intangible-status |url-status=live |access-date=December 7, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171207084312/https://www.theguardian.com/world/2017/dec/07/naples-pizza-twirling-wins-unesco-intangible-status |archive-date=December 7, 2017 |issn=0261-3077}}</ref> Піца и єї варіанты тото єдно з майпопуларных їдінь у світі. Піца ся продає у вшылиякых ресторанах, у тум числі спеціалных закладах&nbsp;— [[піцерія]]х; чинит ся на доставку и ги [[стрітфуд]].<ref name="Miller">{{cite web |last=Miller |first=Hanna |date=April–May 2006 |title=American Pie |url=http://www.americanheritage.com/content/american-pie |archive-url=https://web.archive.org/web/20120203155552/http://www.americanheritage.com/content/american-pie |archive-date=February 3, 2012 |url-status=live |work=American Heritage |access-date=May 4, 2012}}</ref> Піца ся ай продає у продуктовых бовтах у замороженум виді у формі основы з кіста на печіня дома у бловдері. Челядника, котрый чинит піцу, называвут „піцайоло“.<ref>{{cite web |last1=Doane |first1=Seth |title=Bringing authentic Neapolitan pizza home |url=https://www.cbsnews.com/news/bringing-authentic-neapolitan-pizza-home/ |publisher=CBS News |date=November 20, 2022}}</ref> У Італії ся піца як правило подає цілов и їст ся вилков и ножом;<ref>{{cite news |last=Naylor |first=Tony |date=September 6, 2019 |title=How to eat: Neapolitan-style pizza |newspaper=[[The Guardian]] |location=London |url=https://www.theguardian.com/food/2019/sep/06/how-to-eat-neapolitan-style-pizza |url-status=live |access-date=September 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190914233416/https://www.theguardian.com/food/2019/sep/06/how-to-eat-neapolitan-style-pizza |archive-date=September 14, 2019}}</ref><ref>{{cite web |last=Godoy |first=Maria |date=January 13, 2014 |title=Italians To New Yorkers: 'Forkgate' Scandal? Fuhggedaboutit |url=https://www.npr.org/sections/thesalt/2014/01/13/262087618/italians-to-new-yorkers-forkgate-scandal-fuggedaboutit |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190920211635/https://www.npr.org/sections/thesalt/2014/01/13/262087618/italians-to-new-yorkers-forkgate-scandal-fuggedaboutit |archive-date=September 20, 2019 |access-date=September 20, 2019 |publisher=The Salt, National Public Radio }}</ref> у неформалных обстоянях ї знавут розрізати и пак брати дарабчикы руками. Піца ся майчасто ріже на вусям дарабув. У 2017.&nbsp;році світовый торг піцы обсяговав 128&nbsp;міліардув [[Америцькый долар|америцькых доларув]], из котрых 44&nbsp;міліарды припадали на [[Споєні штаты Америкы]] и были поділені межи 76,000 америцькыми піцеріями.<ref>{{cite web|last1=Hynum|first1=Rick|title=Pizza Power 2017 – A State of the Industry Report|url=http://www.pmq.com/December-2016/Pizza-Power-2017-A-State-of-the-Industry-Report/|website=PMQ Pizza Magazine|date=December 2016 |access-date=July 28, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170729002308/http://www.pmq.com/December-2016/Pizza-Power-2017-A-State-of-the-Industry-Report/|archive-date=July 29, 2017|url-status=live}}</ref> == Етимолоґія == Майстарым письмовым споминком слова „піца“ ся держит „Codex diplomaticus Caietanus“, нотаріалный латинськоязычный документ из варощика [[Ґаета]], котрый товды быв ищи частьов [[Бізантська імперія|Бізантської імперії]].<ref name="pizza-origin-telegraph">{{cite web | url=https://www.telegraph.co.uk/foodanddrink/foodanddrinknews/11408256/Was-pizza-not-invented-in-Naples-after-all.html | title=Was pizza not invented in Naples after all? | first=Keith | last=Miller | website=The Daily Telegraph | date=February 12, 2015 | access-date=January 11, 2025 | quote=Giuseppe Nocca of the Istituto Alberghiero di Formia claims that the "codex diplomaticus cajtanus" of 997 CE contains the first ever written use of the word, in a list of food to be supplied annually as a tithe to the archbishops of Gaeta by the tenants of a mill on the nearby river Garigliano. | archive-date=November 2, 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20241102223327/https://www.telegraph.co.uk/foodanddrink/foodanddrinknews/11408256/Was-pizza-not-invented-in-Naples-after-all.html | url-status=live }}</ref> У тексті ся пише, ож орендарь хыжі мав кажджый рук плотити єпископу Ґаетському {{lang|la|duodecim pizze}}&nbsp;— дванадцятьма піцами&nbsp;— а щи свинськым плечом и почков на [[Руздво]] и дванадцятьма піцами тай паров курий на [[Пасха|Пасху]].<ref name="la-repubblica">{{cite web | title=Sorpresa: la parola "pizza" è nata a Gaeta | url=https://napoli.repubblica.it/cronaca/2015/02/09/news/sorpresa_la_parola_pizza_nata_a_gaeta-106914635/ | website=La Repubblica | date=February 9, 2015 | trans-title=Surprise: the word "pizza" was born in Gaeta | lang=it | access-date=November 16, 2021 | archive-date=November 16, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211116203026/https://napoli.repubblica.it/cronaca/2015/02/09/news/sorpresa_la_parola_pizza_nata_a_gaeta-106914635/ |url-status=live }}</ref> Сут такі пропоновані варіанты етимолоґії: * [[Бізантськый грецькый язык|бізантськоє грецькоє]] и [[Пузня латина|пузньолатинськоє]] ''pitta'' > ''pizza'', <abbr title="порувняй">пор.</abbr> сучасну грецьку [[Піта|піту]] тай апулськоє и калабрійськоє (товды тото была провінція [[Бізантська імперія|Бізантської імперії]]) ''pitta''<ref>{{cite book |last=Babiniotis |first=Georgios |date=2005 |script-title=el:Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας |trans-title=[[Dictionary of Modern Greek]] |language=el |publisher=Lexicology Centre |isbn=978-960-86190-1-2 |page=1413}}</ref>&nbsp;— круглый плыскый хліб, печеный у шпорі при высокуй температурі и пораз їдженый из топінґами. Слово ''pitta'' походит авадь уд {{Lang-grc|πικτή}} ''{{Lang|grc-Latn|pikte}}'' „ферментована выпічка“, котроє у латині стало {{Lang|la|picta}}, вадь уд {{Lang-grc|πίσσα}} ''{{Lang|grc-Latn|pissa}}'' ([[Аттичный грецькый язык|аттичный грецькый]]: πίττα, ''pitta''), „смола“,<ref>{{cite web |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=pizza |title=Pizza |work=Online Etymology Dictionary |access-date=June 5, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071024174005/http://www.etymonline.com/index.php?term=pizza |archive-date=October 24, 2007 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2383267 |title=''Pissa'', Liddell and Scott, "A Greek-English Lexicon, at Perseus |publisher=Perseus.tufts.edu |access-date=June 5, 2009 |archive-date=February 21, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220221104553/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2383267&redirect=true |url-status=live }}</ref> вадь {{Lang-grc|πήτεα}} ''{{Lang|grc-Latn|pḗtea}'' „высівкы“ ({{Lang|grc|πητίτης}}, {{Lang|grc-Latn|pētítēs}}, „высівковый хліб“).<ref>{{cite web |url=http://dictionary.reference.com/search?q=pizza&r=66 |title=Pizza |publisher=Dictionary.com |access-date=June 5, 2009}}</ref> * [[:it:Vocabolario etimologico della lingua italiana|„Етимолоґічный словник таліянського языка“]] выводит ''pizza'' уд діалектного ''pinza'' „щипці“ (сучасноє таліянськоє {{Lang|it|pinze}}). Оно у свою очерідь походит уд {{Lang-la|pinsere}} „бити“.<ref>[http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=pizza "pizza"] ({{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220221104555/https://www.etymonline.com/search?q=pizza|date=February 21, 2022}}), ''Online Etymology Dictionary''.</ref> * уд [[Ломбардськый язык|ломбардського]] {{Lang|lng|bizzo}} вадь {{Lang|lng|pizzo}}, што значит дарабчик, котрый ся вміщує у рот, є скапчаноє из {{Lang-en|bit}} и {{Lang|en|bite}}, и было принесеноє в Італію у середині 6.&nbsp;стороча прийшлыми [[Ланґобарды|ланґобардами]]<ref name=MartinMaiden /><ref>{{cite web|url=http://www.garzantilinguistica.it/ricerca/?q=pizza|title=Pizza|work=Garzanti Linguistica|publisher=De Agostini Scuola Spa|access-date=January 31, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201194513/http://www.garzantilinguistica.it/ricerca/?q=pizza|archive-date=February 1, 2014|url-status=live}}</ref> Переход b→p мож обяснити [[Верьхньонімецькый изсув согласных|верьхньонімецькым изсувом согласных]]; у сюм контексті ся удзначує, ож {{Lang-de|Imbiss}} значит „перекус“. == Варіації == Варіацій піцы екзістує преповно: они ся удличавут начинков, крайчиками, методом прилажіня вадь ушыткыми трьома пунктами. Варіанты піцы ся часто называвут позад реґіона, де вни ся зачатково пошырили, особено у Сівернуй Америці (ги наприклад [[піца по нюйоркськы]], {{Lang-en|New York–style pizza}}). Місні варіації піцы часто ставут символами реґіоналных кухнюв. Исі исписы указувут подакотрі знамі варіації піцы: {| class="wikitable sortable" |+Italian varieties !class="unsortable"| Подобенка !Назывка !Характерні інґредієнты !Походжіня !Першый спомин !Коментарі |- |[[Файл:Pizza marinara.jpg|160px]] |Марінара ({{Lang-it|Pizza marinara}}) |Томатный сос, оливковый олуй, ореґано, чеснок. Без сыра. |[[Неапол]], [[Італія]] |1734 |Єдна з майстарых варіацій неаполської піцы. |- |[[Файл:Traditional pizza from Napoli.jpg|160px]] |Марґаріта ({{Lang-it|Pizza margherita}}) |Парадичкы, [[моцарела]], базілік. |[[Неапол]], [[Італія]] |юній 1889 |Архетипна неаполська піца. |- |[[Файл:Pizza capricciosa.jpg|160px]] |Марінара ({{Lang-it|Pizza marinara}}) |Артішокы, буженина, грибы, оливкы, парадичкы. |[[Рим]], [[Лаціо]], [[Італія]] |1937 |Подабат на кватро стаджоні, айбо начинка переколочена, а не розділена. |- |[[Файл:Pizza Quattro Stagioni.jpg|160px]] |Кватро стаджоні/Чотыри сезоны ({{Lang-it|Pizza quattro stagioni}}) |Артішокы, буженина, грибы, оливкы, парадичкы. |[[Кампанія (Італія)|Кампанія]], [[Італія]] | |Начинкы удділені єдна уд другої по чотырьох секціях, што удкликує на чотыри поры року. |- |[[Файл:Pizza quattro formaggi at restaurant, Chalk Farm Road, London.jpg|160px]] |Кварто формаджі/Чотыри сыры ({{Lang-it|Pizza quattro formaggi}}) |Чотыри филі сыра: [[моцарела]], [[ґорґонзола]], два другі залежат уд реґіона. |[[Лаціо]], [[Італія]] || Походжіня не є ясно задокументованоє, айбо держит ся, ож она ся появила приближно на зачаткови 18.&nbsp;стороча.<ref>{{cite web|url=https://le80.fr/la-pizza-4-fromages-origines-et-recettes/|title=La pizza 4 fromages : origines et recettes.|publisher=Restaurant le Quatre Vingt.|date=May 31, 2017|access-date=December 10, 2023|archive-date=November 21, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221121153146/https://le80.fr/la-pizza-4-fromages-origines-et-recettes/|url-status=dead}}</ref> | |- |[[Файл:Seafood pizza (1).jpg|160px]] |З морьопродуктами |[[Морьопродукты]] |[[Італія]] | |Межи єї пудвидами сут піца ай фурті ді маре ({{Lang-it|Pizza ai frutti di mare}}, {{Букв|„піца з плодув моря“}}) без сыра и піца пескаторе ({{Lang-it|Pizza pescatore}}, {{Букв|рыбацька піца}}) из мушлями вадь каламарями. |} {| class="wikitable sortable" |+Italian styles !class="unsortable"| Подобенка !Назывка !Характеристикы !Походжіня !Першый спомин |- |[[Файл:CalzoneAlForno.jpg|160px]] |[[Калцоне]] ({{Lang-it|calzone}}) |Закрыта піца, складена удвоє. |[[Неапол]], [[Італія]] | |- |[[Файл: Panzerotti chez PanzerotTiamo (Lyon) - 2.jpg|160px]] |Панцероті ({{Lang-it|panzerotti}}) |Подабат на калцоне, лиш ся жарит, а не пече. |Апулія, [[Італія]] | |- |[[Файл:Pizza fritta in Rome (1).jpg|160px]] |Жарена піца ({{Lang-it|pizza fritta}}) |Піца ся жарит в олою вмісто выпіканя. |[[Неапол]], [[Італія]] | |- |[[Файл:Heart shape pizzetta.jpg|160px]] |Піцета ({{Lang-it|pizzetta}}) |Small pizza served as an [[hors d'oeuvre]] or [[snack]]. |[[Італія]] | |} {| class="wikitable sortable" |+North American styles !class="unsortable"| Подобенка !Назывка !Характеристикы !Походжіня !Першый спомин |- |[[Файл:California club pizza.jpg|160px]] |По каліфорнійськы ({{Lang-en|California-style pizza}}) |Нетрадиційні інґредієнты, особено вшылияка свіжа городина. |[[Каліфорнія]], [[США]] |1980 |- |[[Файл:Chicago-Style Stuffed Pizza.jpg|160px]] |По каліфорнійськы ({{Lang-en|Chicago-style pizza}}), ''{{Lang|en|deep dish pizza}}'' ({{Букв|„піца [вчинена] у глубокуй посудині“}}) |Пече ся у тепші з высокыми стінками и має грубый слуй начинкы; крайці пораз набивавут сыром авадь другыми інґредієнтами. |[[Чікаґо]], [[США]] |дас 1940-і-і |- |[[Файл:Colorado Pizza.jpg|160px]] |По колорадськы ({{Lang-en|Colorado-style pizza}}) |З характерными грубыми, плетеными крайцями, много соса и сыра. Традиційно ся продає на вагу и їст ся из медом. |[[Колорадо]], [[США]] |1973 |- |[[Файл:Detroit Style Pizza in Lloyds Detroit Style Pan.png|160px]] |По детройтськы ({{Lang-en|Detroit-style pizza}}) |Сыр доходит до крайцюв и карамелізує ся, докывувучи ся высокых стінок тяжкої прямокутної тепші, уд чого крайці ставут тверді и хрумтячі. |[[Детройт]], [[США]] |1946 |- |[[Файл:Sally's apizza half tomato half with cheese (72126).jpg|160px]] |По каліфорнійськы ({{Lang-en|New Haven–style pizza}}) |Тонкі крайці, характерна обугленусть на кістови. |Ню Гейвен, [[Конетікут]], [[США]] |1925 |- |[[Файл:Slices of thin-crust New York style pizza.jpg|160px]] |По нюйоркськы ({{Lang-en|New York–style pizza}}) |Вдухновлена неаполськов піца з характернов складувучыми ся при їдіньови крайцями. |[[Ню Йорк (місто)|Ню Йорк]], [[США]] |Зачаток 1900-ых |- |[[Файл:Imos Hampton Deluxe-OliveCanadianbacon.JPG|160px]] |По сентлуїськы ({{Lang-en|St. Louis–style pizza}}) |Тонкі крайці, учинені без дружджув, што подабавут на крекер; як правило прилажує ся з сыром „Provel“ и ріже ся на квадратні дарабчикы. |Сент Луіс, [[Мізурі]], [[США]] |1945 |- |[[Файл:Windsor-style pizza with shredded pepperoni and canned mushroom.jpg|160px]] |По віндзорськы ({{Lang-en|Windsor-style pizza}}) |Порізькана [[пепероні]] и конзервовані грибы. |[[Віндзор (Онтаріо)|Віндзор]], [[Канада]] |1950-і |} == Похожі їдіня == * [[Калцоне]] и [[стромболі]] тото похожі їдіня, котрі ся часто чинят из [[Кісто|кіста]] ги на піцу, котроє складувут удвоє ({{Lang-it|calzone}}) вадь закручувут ({{Lang|it|stromboli}}) у нього начинку. * [[Пінса]] тото низкокалорійна варіація піцы, на котру ся знає мастити сос по выпіканю. * [[Фокача]] тото плыскый таліянськый хліб, котрый подабат по стильови тай текстурі на піцу и в подакотрых містах ся кличе {{Lang|it|pizza bianca}}, {{букв|„біла піца“}}. == Референції == {{Reflist}} [[Катеґорія:Їдла]] [[Катеґорія:Таліянська кухня]] k87bm1lacg46gw4es2cyeg41k3i3gum Паралелоґрам 0 25157 170097 169872 2026-09-22T06:16:23Z Rue323 31002 Rue323 переменовав сторінку [[Тай другоє]] на [[Паралелоґрам]] 169872 wikitext text/x-wiki {{delete}} 35r2j9t4ectnt1cmb7mlgcqvwz6h5k6 170120 170097 2026-09-22T06:55:35Z Rue323 31002 170120 wikitext text/x-wiki {{Статья в роботѣ|Rue323|3}} n4qat4448jptwvsjtheiitko8x8tf9n 170121 170120 2026-09-22T07:15:26Z Flipdot 23893 170121 wikitext text/x-wiki {{Db-empty}} {{Статья в роботѣ|Rue323|3}} 4f01y7ru0vxu1yynazjs1biw9w14ac3 Діскузія:Майдан (чеперушка) 1 25173 170122 170029 2026-09-22T08:06:31Z Igor Kercsa 5504 /* Не занимайте ся, будьте добрі, вендетов */ Відповідь 170122 wikitext text/x-wiki == Не занимайте ся, будьте добрі, вендетов == @[[Хоснователь:Igor Kercsa|Igor Kercsa]], не занимайте ся, будьте добрі, вендетов. Не кывав єм правопис ниякых другых дарабув сеї статі, ай наспак єм дописав. Я розуміву, ож вам неприятно уд того, ож ваші правкы на другых статях ся ревертили, айбо тото не причина пуйти занимати ся деструктивными правками инде. [[Хоснователь:Flipdot|Flipdot]] ([[Діскузія з хоснователём:Flipdot|діскусія]]) 10:52, 21 септембра 2026 (CEST) :Перед тым як ступати дале давайте выясниме, ци согласны сьте з тым, же правопис вшыткых части статѣ мать быти тот самый (окрем, може, цитаций з иншых жерел)? [[Хоснователь:Igor Kercsa|Igor Kercsa]] ([[Діскузія з хоснователём:Igor Kercsa|діскусія]]) 10:06, 22 септембра 2026 (CEST) im611xyktawtzgltmvh723hxz3qqq8q Евромайдан 0 25174 170074 170037 2026-09-21T18:15:05Z Rue323 31002 170074 wikitext text/x-wiki {{Куртый попис|Протесты 2013–2014. рокув в Украйині}} [[Файл:Euromaidan collage.jpg|міні|260пкс|За годиннов стрілков, зачинавучи з верьхнього лівого кута: протестовалникы 27.&nbsp;новесбра 2013 махавут величезным флаґом [[Европська унія|Европської унії]] на Майдані; опозиційна актівіштка и знама украйинська співачка [[Руслана (співачка)]] говорит ид глоті на Майдані 29.&nbsp;новембра 2013; Евромайдан на ''Європейській площі'' в [[Кийов]]і 1.&nbsp;децембра; плінт демонтованого памнятника [[Владимир Ленин|Лєнінови]] в Кийові; глота прыскат шланґом у [[Міліція (Украйина)|міліцію]]; ялинка, обвішана флаґами тай постерами.]] '''Евромайдан''' ({{lang-uk|Євромайдан}} {{IPA|[ˌjɛu̯romɐjˈdɑn]|}}){{refn|Термін ''Евромайдан'' ся зачатково хосновав ги [[гештеґ]] у [[Twitter]].<ref name="What's in a name">{{cite news|title=Ukraine's Euromaidan: What's in a name?|url=https://www.washingtonpost.com/world/europe/ukraines-euromaidan-whats-in-a-name/2013/12/02/707851c2-5b31-11e3-801f-1f90bf692c9b_story.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20181212184231/https://www.washingtonpost.com/world/europe/ukraines-euromaidan-whats-in-a-name/2013/12/02/707851c2-5b31-11e3-801f-1f90bf692c9b_story.html|url-status=dead|archive-date=12 December 2018|newspaper=The Washington Post|date=2 December 2013|access-date=3 December 2013}}</ref> У першый день протестув быв учиненый Twitter-акаунт из назвов „Євромайдан“.<ref>{{cite web|title=Євромайдан|trans-title=Euromaidan|url=https://www.twitter.com/euromaidan/status/403636218065211393|publisher=Twitter|access-date=10 December 2013|date=21 November 2013|archive-date=9 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220409124611/https://twitter.com/euromaidan/status/403636218065211393|url-status=live}}</ref> Ун скоро став популарный у межинародных медіах.<ref>{{cite news|last=Chervonenko|first=Vitalii|title=Ukraine's EU options 'still open'|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-25087160|access-date=2 December 2013|date=25 November 2013|work=BBC News|archive-date=23 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220723183422/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-25087160|url-status=live}}</ref>}} ци курто '''Майдан''' быв габов [[Політичный протест|протестув]] в [[Украйина|Украйині]], котра ся зачала 21.&nbsp;новембра 2013.&nbsp;року з масштабных демонстрацій на [[Майдан Незалежности|Майдані Незалежности]] в [[Кийов]]і. Причинов протестув стало рішеня товдышнього президента [[Віктор Янукович|Віктора Януковича]] не пудписовати договор за асоціацію Украйины з [[Европська унія|Европськов унійов]], ай умісто того зближовати ся з [[Росія|Російов]] и [[Евразійська економічна унія|Евразійськов економічнов унійов]]. Украйинськый парламент на тот момент уже прияв рішеня фіналізовати договор из ЕУ,<ref>{{cite news |title=Parliament passes statement on Ukraine's aspirations for European integration |url=https://www.kyivpost.com/article/content/ukraine-politics/parliament-passes-statement-on-ukraines-aspirations-for-european-integration-320792.html |work=[[Kyiv Post]] |date=22 February 2013 |access-date=3 March 2022 |archive-date=27 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221127200200/https://www.kyivpost.com/article/content/ukraine-politics/parliament-passes-statement-on-ukraines-aspirations-for-european-integration-320792.html |url-status=live }}</ref> айбо Росія чинила тиск на Украйину, обы тота уд нього ся удказала.<ref>{{cite book |editor1-last=Dinan |editor1-first=Desmond |editor2-last=Nugent |editor2-first=Neil |title=The European Union in Crisis |publisher=Palgrave Macmillan |pages=3, 274}}</ref> Масштабы протестув уросли и яли закликати до удставкы Януковича и розпущеня [[Другый уряд Азарова|уряду Азарова]].<ref name="Reuters121213">[https://www.reuters.com/article/us-ukraine-idUSBRE9BA04420131212 Kiev protesters gather, EU and Putin joust] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140420012605/https://www.reuters.com/article/2013/12/12/us-ukraine-idUSBRE9BA04420131212 |date=20 April 2014 }}, [[Reuters]] (12 December 2013)</ref> Протестовалникы выступали против [[Корупція|корупції]] в уряді, злохоснованя власти, нарушеня людськых прав<ref name="RFEKT25114">[https://www.rferl.org/a/protesters-police-tense-standoff-ukraine/25241945.html Yanukovych Offers Opposition Leaders Key Posts] , Radio Free Europe/Radio Liberty (2014-01-25)</ref> и політичного влива оліґархув.<ref name="Euromaidan Analyses">{{cite book |editor1-last=Marples |editor1-first=David |editor2-last=Mills |editor2-first=Frederick |title=Ukraine's Euromaidan: Analyses of a Civil Revolution |date=2015 |publisher=Ibidem Press |pages=9–14}}</ref> Орґанізація Transparency International назвала Януковича майдемонстративным прикладом корупції у світі.<ref>{{cite news | url=http://www.kyivpost.com/article/content/ukraine-politics/transparency-international-names-yanukovych-worlds-most-corrupt-407875.html | title=Transparency International names Yanukovych world's most corrupt | work=Kyiv Post | date=11 February 2016 | access-date=11 February 2016 | archive-date=18 June 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240618232316/https://widgets.outbrain.com/nanoWidget/externals/topics/topics.html?r=https%3A%2F%2Fwww.kyivpost.com | url-status=live }}</ref> Насилственоє придусеня протеста 30.&nbsp;новембра узвало щи булше неґативных реакцій.<ref name="3011crackdownRtP">{{cite news|url=http://www.euronews.com/2013/12/13/ukrainian-opposition-uses-polls-to-bolster-cause/|title=Ukrainian opposition uses polls to bolster cause|publisher=Euronews|date=13 December 2013|access-date=13 December 2013|archive-date=28 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140128023135/http://www.euronews.com/2013/12/13/ukrainian-opposition-uses-polls-to-bolster-cause/|url-status=dead}}</ref> Евромайдан став майчитавым масовым демократичным кываньом у Европі уд 1989.&nbsp;року<ref>{{cite AV media|first=Klaus|last=Gestwa|title=Osteuropa-Historiker vs 8 Thesen zum Ukraine-Krieg|trans-title=Historian of Eastern Europe vs 8 theses on the Ukrainian War|minutes=19-20|url=https://www.youtube.com/watch?v=6GqWDhHzRdo|publisher=Eberhard Karls Universität Tübingen Philosophische Fakultät Institut für Osteuropäische Geschichte und Landeskunde|access-date=2024-06-02|url-status=live|year=2023|quote=Der Euromaidan im Jahr 2013 / 2014 war kein von den USA organisierter und von ukrainischen Faschisten durchgeführter Putsch, wie dies einige hier in Deutschland mit Verweis auf die russischen Medien darstellen wollen. ... Es gibt eine große Zahl von sehr überzeugenden, geschichts-, kultur-, sozial- und politikwissenschaftlichen Studien dazu, dass der Euromaidan die größte demokratische Massenbewegung Europas seit dem Jahr 1989 gewesen ist.|trans-quote=The Euromaidan in 2013 / 2014 was no coup organised by the US and carried out by Ukrainian faschists, as some people here in Germany want to present it with reference to the Russian media. ... There is a large number of very convincing studies from the fields of history, cultural science, social science, and political science showing that the Euromaidan was the largest democratic mass movement in Europe since 1989.|archive-date=7 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240607135700/https://www.youtube.com/watch?v=6GqWDhHzRdo}}</ref> и привюг ид [[Револуція достойности|Револуції достойности]]. Бігом протестув, кийовськый Майдан Незалежности став ґіґантськым протестным табором, защищеным саморобными барікадами, де бывали тысячі протестовалникув. У ньому были кухні, палаткы першої помочі, сцены про бесіды, лекції, дебаты и выставы.<ref>{{cite book |last1=Wynnyckyj |first1=Mychailo |title=Ukraine's Maidan, Russia's War |date=2019 |publisher=Ibidem Press |pages=93–99}}</ref><ref>[https://euromaidanpress.com/2014/01/30/anatomy-of-maidan-virtual-tour-of-the-protesters-grounds/ Anatomy of Maidan. Virtual tour of the protesters' grounds"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220308000320/https://euromaidanpress.com/2014/01/30/anatomy-of-maidan-virtual-tour-of-the-protesters-grounds/ |date=8 March 2022 }}. Euromaidan Press. 30 January 2014.</ref> Майдан ся сокотив „Самооборонов Майдану“&nbsp;— волонтерськов орґанізаційов в імпровізованых уніформах, шішаках и бронях, из щитами тай біґарями, каміньом, [[Коктель Молотова|коктелями Молотова]]. Протесты ся удбывали и в другых частях Украйины. В Кийові ся 1.&nbsp;децембра стала стычка з міліційов; пак 11.&nbsp;децембра міліція напала на табор. Протесты ся май активізовали з середины януара 2014.&nbsp;року, кой 16.&nbsp;януара Верьховнов радов были прияті диктаторські антипротестні законы. 19–22.&nbsp;януара ся стали смертелні стычкы на улици Грушевського. Май пак протестовалникы яли занимати адміністративні будовы у многых областях Украйины. Кулмінація стычок ся стала 18–20.&nbsp;фебруара, кой у Кийові битка межи міліційов и актівіштами привела ид смертям почти 100&nbsp;протестовалникув и 13&nbsp;міліціштув.<ref name="OHCHR">{{cite web |title=Accountability for killings in Ukraine from January 2014 to May 2016 |url=https://www.ohchr.org/Documents/Countries/UA/OHCHRThematicReportUkraineJan2014-May2016_EN.pdf |publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |pages=9, 21–25 |access-date=8 March 2022 |archive-date=16 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230916073321/https://www.ohchr.org/Documents/Countries/UA/OHCHRThematicReportUkraineJan2014-May2016_EN.pdf |url-status=live }}</ref> В резултаті протестув Янукович и парламентська опозиція 21.&nbsp;фебруара пудписали договор „за вреґулованя політичної кризы в Украйині“, подля котрого ся мала покласти дочасна власть, мали быти прияті конституційні реформы и справлені досрочні убиранкы. Міліція в тот день лишила центер Кийова, а Янукович и міністры вечур лишили варош.<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2014/feb/22/ukraine-tymoshenko-president-protests|title=Ukraine: 'The dictatorship has fallen.' But what will take its place?|last1=Walker|first1=Shaun|date=22 February 2014|work=The Observer|access-date=23 February 2019|last2=Salem|first2=Harriet|language=en-GB|issn=0029-7712|archive-date=12 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220612025106/https://www.theguardian.com/world/2014/feb/22/ukraine-tymoshenko-president-protests|url-status=live}}</ref> На слідувучый день парламент изняв Януковича з посады президента<ref name=RadioFreeEurope>{{cite web |last=Sindelar |first=Daisy |url=https://www.rferl.org/a/was-yanukovychs-ouster-constitutional/25274346.html |title=Was Yanukovych's Ouster Constitutional? |publisher=Radio Free Europe, Radio Liberty (Rferl.org) |date=23 February 2014 |access-date=25 February 2014 |quote=[I]t is not clear that the hasty February 22 vote upholds constitutional guidelines, which call for a review of the case by Ukraine's Constitutional Court and a three-fourths majority vote by the Verkhovna Rada – i.e., 338 lawmakers. |archive-date=29 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200729143204/https://www.rferl.org/a/was-yanukovychs-ouster-constitutional/25274346.html |url-status=live }}</ref> и уголосив дочасный уряд, в голові котрого став [[Арсеній Яценюк]].<ref>{{cite journal|ssrn=2627417|title=The Ukraine Crisis, Cold War II, and International Law|journal=The German Law Journal|date=6 July 2015|author=Boris N. Mamlyuk}}</ref> Скоро по тому ся стала [[російська анексія Крыма]], а на востоці Украйины ся удбыли проросійські демонстрації, што переросло в [[Російсько-украйинська война|Російсько-украйинську войну]]. == Скапчані статі == * [[Майдан Незалежности]] * [[Російсько-украйинська война]] * [[Норончова револуція]] == Запяткы == <references group="lower-alpha" /> == Референції == {{Reflist}} 15eklup3712kyry651itg1fyxzhz3t5 170076 170074 2026-09-21T20:28:09Z Flipdot 23893 170076 wikitext text/x-wiki {{Куртый попис|Протесты 2013–2014. рокув в Украйині}} [[Файл:Euromaidan collage.jpg|міні|260пкс|За годиннов стрілков, зачинавучи з верьхнього лівого кута: протестовалникы 27.&nbsp;новесбра 2013 махавут величезным флаґом [[Европська унія|Европської унії]] на Майдані; опозиційна актівіштка и знама украйинська співачка [[Руслана (співачка)]] говорит ид глоті на Майдані 29.&nbsp;новембра 2013; Евромайдан на ''Європейській площі'' в [[Кийов]]і 1.&nbsp;децембра; плінт демонтованого памнятника [[Владімір Лєнін|Лєнінови]] в Кийові; глота прыскат шланґом у [[Міліція (Украйина)|міліцію]]; ялинка, обвішана флаґами тай постерами.]] '''Евромайдан''' ({{lang-uk|Євромайдан}} {{IPA|[ˌjɛu̯romɐjˈdɑn]|}}){{refn|Термін ''Евромайдан'' ся зачатково хосновав ги [[гештеґ]] у [[Twitter]].<ref name="What's in a name">{{cite news|title=Ukraine's Euromaidan: What's in a name?|url=https://www.washingtonpost.com/world/europe/ukraines-euromaidan-whats-in-a-name/2013/12/02/707851c2-5b31-11e3-801f-1f90bf692c9b_story.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20181212184231/https://www.washingtonpost.com/world/europe/ukraines-euromaidan-whats-in-a-name/2013/12/02/707851c2-5b31-11e3-801f-1f90bf692c9b_story.html|url-status=dead|archive-date=12 December 2018|newspaper=The Washington Post|date=2 December 2013|access-date=3 December 2013}}</ref> У першый день протестув быв учиненый Twitter-акаунт из назвов „Євромайдан“.<ref>{{cite web|title=Євромайдан|trans-title=Euromaidan|url=https://www.twitter.com/euromaidan/status/403636218065211393|publisher=Twitter|access-date=10 December 2013|date=21 November 2013|archive-date=9 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220409124611/https://twitter.com/euromaidan/status/403636218065211393|url-status=live}}</ref> Ун скоро став популарный у межинародных медіах.<ref>{{cite news|last=Chervonenko|first=Vitalii|title=Ukraine's EU options 'still open'|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-25087160|access-date=2 December 2013|date=25 November 2013|work=BBC News|archive-date=23 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220723183422/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-25087160|url-status=live}}</ref>}} ци курто '''Майдан''' быв габов [[Політичный протест|протестув]] в [[Украйина|Украйині]], котра ся зачала 21.&nbsp;новембра 2013.&nbsp;року з масштабных демонстрацій на [[Майдан Незалежности|Майдані Незалежности]] в [[Кийов]]і. Причинов протестув стало рішеня товдышнього президента [[Віктор Янукович|Віктора Януковича]] не пудписовати договор за асоціацію Украйины з [[Европська унія|Европськов унійов]], ай умісто того зближовати ся з [[Росія|Російов]] и [[Евразійська економічна унія|Евразійськов економічнов унійов]]. Украйинськый парламент на тот момент уже прияв рішеня фіналізовати договор из ЕУ,<ref>{{cite news |title=Parliament passes statement on Ukraine's aspirations for European integration |url=https://www.kyivpost.com/article/content/ukraine-politics/parliament-passes-statement-on-ukraines-aspirations-for-european-integration-320792.html |work=[[Kyiv Post]] |date=22 February 2013 |access-date=3 March 2022 |archive-date=27 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221127200200/https://www.kyivpost.com/article/content/ukraine-politics/parliament-passes-statement-on-ukraines-aspirations-for-european-integration-320792.html |url-status=live }}</ref> айбо Росія чинила тиск на Украйину, обы тота уд нього ся удказала.<ref>{{cite book |editor1-last=Dinan |editor1-first=Desmond |editor2-last=Nugent |editor2-first=Neil |title=The European Union in Crisis |publisher=Palgrave Macmillan |pages=3, 274}}</ref> Масштабы протестув уросли и яли закликати до удставкы Януковича и розпущеня [[Другый уряд Азарова|уряду Азарова]].<ref name="Reuters121213">[https://www.reuters.com/article/us-ukraine-idUSBRE9BA04420131212 Kiev protesters gather, EU and Putin joust] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140420012605/https://www.reuters.com/article/2013/12/12/us-ukraine-idUSBRE9BA04420131212 |date=20 April 2014 }}, [[Reuters]] (12 December 2013)</ref> Протестовалникы выступали против [[Корупція|корупції]] в уряді, злохоснованя власти, нарушеня людськых прав<ref name="RFEKT25114">[https://www.rferl.org/a/protesters-police-tense-standoff-ukraine/25241945.html Yanukovych Offers Opposition Leaders Key Posts] , Radio Free Europe/Radio Liberty (2014-01-25)</ref> и політичного влива оліґархув.<ref name="Euromaidan Analyses">{{cite book |editor1-last=Marples |editor1-first=David |editor2-last=Mills |editor2-first=Frederick |title=Ukraine's Euromaidan: Analyses of a Civil Revolution |date=2015 |publisher=Ibidem Press |pages=9–14}}</ref> Орґанізація [[Transparency International]] назвала Януковича майдемонстративным прикладом корупції у світі.<ref>{{cite news | url=http://www.kyivpost.com/article/content/ukraine-politics/transparency-international-names-yanukovych-worlds-most-corrupt-407875.html | title=Transparency International names Yanukovych world's most corrupt | work=Kyiv Post | date=11 February 2016 | access-date=11 February 2016 | archive-date=18 June 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240618232316/https://widgets.outbrain.com/nanoWidget/externals/topics/topics.html?r=https%3A%2F%2Fwww.kyivpost.com | url-status=live }}</ref> Насилственоє придусеня протеста 30.&nbsp;новембра узвало щи булше неґативных реакцій.<ref name="3011crackdownRtP">{{cite news|url=http://www.euronews.com/2013/12/13/ukrainian-opposition-uses-polls-to-bolster-cause/|title=Ukrainian opposition uses polls to bolster cause|publisher=Euronews|date=13 December 2013|access-date=13 December 2013|archive-date=28 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140128023135/http://www.euronews.com/2013/12/13/ukrainian-opposition-uses-polls-to-bolster-cause/|url-status=dead}}</ref> Евромайдан став майчитавым масовым демократичным кываньом у Европі уд 1989.&nbsp;року<ref>{{cite AV media|first=Klaus|last=Gestwa|title=Osteuropa-Historiker vs 8 Thesen zum Ukraine-Krieg|trans-title=Historian of Eastern Europe vs 8 theses on the Ukrainian War|minutes=19-20|url=https://www.youtube.com/watch?v=6GqWDhHzRdo|publisher=Eberhard Karls Universität Tübingen Philosophische Fakultät Institut für Osteuropäische Geschichte und Landeskunde|access-date=2024-06-02|url-status=live|year=2023|quote=Der Euromaidan im Jahr 2013 / 2014 war kein von den USA organisierter und von ukrainischen Faschisten durchgeführter Putsch, wie dies einige hier in Deutschland mit Verweis auf die russischen Medien darstellen wollen. ... Es gibt eine große Zahl von sehr überzeugenden, geschichts-, kultur-, sozial- und politikwissenschaftlichen Studien dazu, dass der Euromaidan die größte demokratische Massenbewegung Europas seit dem Jahr 1989 gewesen ist.|trans-quote=The Euromaidan in 2013 / 2014 was no coup organised by the US and carried out by Ukrainian faschists, as some people here in Germany want to present it with reference to the Russian media. ... There is a large number of very convincing studies from the fields of history, cultural science, social science, and political science showing that the Euromaidan was the largest democratic mass movement in Europe since 1989.|archive-date=7 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240607135700/https://www.youtube.com/watch?v=6GqWDhHzRdo}}</ref> и привюг ид [[Револуція достойности|Револуції достойности]]. Бігом протестув, кийовськый [[Майдан Незалежности]] став ґіґантськым протестным табором, защищеным саморобными барікадами, де бывали тысячі протестовалникув. У ньому были кухні, палаткы першої помочі, сцены про бесіды, лекції, дебаты и выставы.<ref>{{cite book |last1=Wynnyckyj |first1=Mychailo |title=Ukraine's Maidan, Russia's War |date=2019 |publisher=Ibidem Press |pages=93–99}}</ref><ref>[https://euromaidanpress.com/2014/01/30/anatomy-of-maidan-virtual-tour-of-the-protesters-grounds/ Anatomy of Maidan. Virtual tour of the protesters' grounds"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220308000320/https://euromaidanpress.com/2014/01/30/anatomy-of-maidan-virtual-tour-of-the-protesters-grounds/ |date=8 March 2022 }}. Euromaidan Press. 30 January 2014.</ref> Майдан ся сокотив „Самооборонов Майдану“&nbsp;— волонтерськов орґанізаційов в імпровізованых уніформах, шішаках и бронях, из щитами тай біґарями, каміньом, [[Коктель Молотова|коктелями Молотова]]. Протесты ся удбывали и в другых частях Украйины. В Кийові ся 1.&nbsp;децембра стала стычка з [[Міліція (Украйина)|міліційов]]; пак 11.&nbsp;децембра міліція напала на табор. Протесты ся май активізовали з середины януара 2014.&nbsp;року, кой 16.&nbsp;януара Верьховнов радов были прияті диктаторські антипротестні законы. 19–22.&nbsp;януара ся стали смертелні стычкы на улици Грушевського. Май пак протестовалникы яли занимати адміністративні будовы у многых областях Украйины. Кулмінація стычок ся стала 18–20.&nbsp;фебруара, кой у Кийові битка межи міліційов и актівіштами привела ид смертям почти 100&nbsp;протестовалникув и 13&nbsp;міліціштув.<ref name="OHCHR">{{cite web |title=Accountability for killings in Ukraine from January 2014 to May 2016 |url=https://www.ohchr.org/Documents/Countries/UA/OHCHRThematicReportUkraineJan2014-May2016_EN.pdf |publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |pages=9, 21–25 |access-date=8 March 2022 |archive-date=16 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230916073321/https://www.ohchr.org/Documents/Countries/UA/OHCHRThematicReportUkraineJan2014-May2016_EN.pdf |url-status=live }}</ref> В резултаті протестув Янукович и парламентська опозиція 21.&nbsp;фебруара пудписали договор „за вреґулованя політичної кризы в Украйині“, подля котрого ся мала покласти дочасна власть, мали быти прияті конституційні реформы и справлені досрочні убиранкы. Міліція в тот день лишила центер Кийова, а Янукович и міністры вечур лишили варош.<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2014/feb/22/ukraine-tymoshenko-president-protests|title=Ukraine: 'The dictatorship has fallen.' But what will take its place?|last1=Walker|first1=Shaun|date=22 February 2014|work=The Observer|access-date=23 February 2019|last2=Salem|first2=Harriet|language=en-GB|issn=0029-7712|archive-date=12 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220612025106/https://www.theguardian.com/world/2014/feb/22/ukraine-tymoshenko-president-protests|url-status=live}}</ref> На слідувучый день парламент изняв Януковича з посады президента<ref name=RadioFreeEurope>{{cite web |last=Sindelar |first=Daisy |url=https://www.rferl.org/a/was-yanukovychs-ouster-constitutional/25274346.html |title=Was Yanukovych's Ouster Constitutional? |publisher=Radio Free Europe, Radio Liberty (Rferl.org) |date=23 February 2014 |access-date=25 February 2014 |quote=[I]t is not clear that the hasty February 22 vote upholds constitutional guidelines, which call for a review of the case by Ukraine's Constitutional Court and a three-fourths majority vote by the Verkhovna Rada – i.e., 338 lawmakers. |archive-date=29 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200729143204/https://www.rferl.org/a/was-yanukovychs-ouster-constitutional/25274346.html |url-status=live }}</ref> и уголосив дочасный уряд, в голові котрого став [[Арсеній Яценюк]].<ref>{{cite journal|ssrn=2627417|title=The Ukraine Crisis, Cold War II, and International Law|journal=The German Law Journal|date=6 July 2015|author=Boris N. Mamlyuk}}</ref> Скоро по тому ся стала [[російська анексія Крыма]], а на востоці Украйины ся удбыли проросійські демонстрації, што переросло в [[Російсько-украйинська война|Російсько-украйинську войну]]. == Скапчані статі == * [[Майдан Незалежности]] * [[Російсько-украйинська война]] * [[Норончова револуція]] == Запяткы == <references group="lower-alpha" /> == Референції == {{Reflist}} 9purroevvyqzschb2d7cxxchqtyeon2 Владімір Лєнін 0 25203 170075 2026-09-21T20:23:26Z Flipdot 23893 Напрямлїня на [[Владимир Ленин]] 170075 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Владимир Ленин]] rg7sq6kkgvzuactqabjkk49ftbgr9fd Тай другоє 0 25204 170098 2026-09-22T06:16:23Z Rue323 31002 Rue323 переменовав сторінку [[Тай другоє]] на [[Паралелоґрам]] 170098 wikitext text/x-wiki #ПЕРЕНАПРАВЛЕННЯ [[Паралелоґрам]] d86zy1y39z1h8r4x2ygcirrztf9snj5 Ігор Гербут 0 25205 170125 2026-09-22T10:50:06Z Obelick09 32400 помуч у перенесеньови статі @Gekkii 170125 wikitext text/x-wiki [[File:Igor Herbut (rus-wiki).webp|right|200x200px]] = Ігор Гербут = '''Ігор Гербут''' (вродж. 17 грудня/децембра 1990 р. в Лубіні) — [[:rue:Лемкы|лемківскій]] співак, композитор, творця слів [[:rue:Пісня|співанок]] ай [[:rue:Музика|музычный]] продуцент.<ref>https://www.igor-herbut.pl</ref> Засновник ай ведучый ансамблю «''LemON''» (рус. зап. «''ЛемОН''»). == Вчасны рокы тай родина == Гербут вродил ся 17 грудня/децембра 1990 рока в Лубіні в лемківскій родині<ref name=":1">http://eprzemkow.internetdsl.pl/readarticle.php?article_id=755</ref>. Його мати є [[:rue:Педагог|учытельком]] [[:rue:Русиньскый_язык|русиньского]] (лемківского) языка тай веде ансамбль народного [[:rue:Танець|танця]]. Його няньо тіж занимал ся мустецтвом — співал в лемківскым хорі, грал на [[:rue:Ґітара|ґітарі]] тай танцувал<ref name=":2">http://web.archive.org/web/20250516180055/https://biletyna.pl/blog/igor-herbut-biografia-zycie-i-tworczosc/</ref>. Ігор вырастал во Пшемкові, на Нижнім Шлезску, докаль з [[:rue:Лемковина|Лемковины]] выселены былы його дідове в рамках [[:rue:Акція_Вісла|акциі ''«Вісла»'']]. Тото, подля співака, єст цікаве, мултікултурне місце, де спільні жыют [[:rue:Поляци|Полякы]], [[:rue:Лемкы|Лемкы]], [[:rue:Українцї|Украінці]] тай [[:rue:Циґане|Циґаны]].<ref name=":3">https://warszawa.naszemiasto.pl/igor-herbut-z-lemon-opowiada-o-swojej-malej-ojczyznie-i/ar/c13-2091934</ref>[[File:Igor Herbut as a child.jpg|right|250x250px]]Його першым языком был русиньскый (лемківскій), котрым бесідувало ся в хыжы тай співало. Гербут брал участ в лемківскых ватрах ай [[:rue:Сято|праздниках]]. [[:rue:Польскый_язык|Польскый язык]] він познавал головні в передшколи, на дворі і з [[:rue:Телевізія|телевізиі]]. Музык приналежыт до [[:rue:Православна_церьков|православныйой церкви]].<ref name=":1" /> 2006 рока закінчыл Основну Школу но. 1 во Пшемкові. 2009 рока закінчыл Ліцей но. 4 мена Богдана-Ігора Антонича в Ліґніці. 2010 рока начал вчыти ся в Зеленогірскім Університеті на напрямі ''Джез і Музыка Сценічна'', котрого єст абсолвентом.<ref name=":1" /> Во молодых роках, Ігор приналежал до музычных груп такых як «Мозаіка» (діючым во Пшемкові), «Ластівочка», «Кычера», хор «Благодар» ай «Дикы бджолы» (котрый спілосновал во своім ліцею). <ref name=":1" /> == Карьєра == Ігор, разом зо своім двоюрідным братом, Адамом Горощаком, спонтанні взяли участ в кастінґу во [[:rue:Вроцлав|Вроцлаві]] до едициі телевізийного, музычного [[:rue:Конкуренция|замаганя]] «''Must be The Music. Tylko muzyka»'' з 2012 рока тай были преняты до видовиска<ref name=":2" />. Товды же мужчыны рішыли створити ансамбль ''«LemOn»'', з котрым выступлювали в замаганю. Мено бенду то получыня русиньского слова ''лем'' і [[:rue:Анґліцькый_язык|анґлицкого]] слова ''оn''. 13 мая 2012 рока група выграла конкурс, што придало ім славы. <ref name=":2" />[[File:LemOn on Must Be the Music..png|rigth|320x320px]]27 падолиста/новембра 2012 рока вышол першый албум бенду ''«Lemon»'' (рус. зап. ''«Лемон»''), што вказал ся великым хосном i продал ся в чыслі перешло 60 тисячів цедечок<ref name=":6"> https://www.olis.pl/charts/oficjalna-lista-wyroznien</ref>. Во його складі находит ся співанка ''«Napraw»'' (рус. ''«Направ»''), котра до гнескы лишат ся найзнанійшым твором групы. По тым успіху, Гербутові запропонували робити при музиці про [[:rue:Филм|фільм]] з 2013 рока «''Wkręceni»'' (рус. ''«Вкручены»''). В рамках того проєкту він створил співанку ''«Wkręceni — nie ufaj mi»'' (рус. ''«Вкручены — не вір ня»''), котра до гнеска єст його найзнанійшым соловым твором. Слідуючы албумы ''LemOn'' то ''«Scarlett»'' (рус. зап. ''«Скарльет»'') з 24 падолиста/новембра 2014 рока (він продал ся в чыслі перешло 60 тисячів цедечок<ref name=":6" />), ''«Etiuda zimowa»'' (рус. ''«Етюда зимова»'') з 13 падолиста/новембра 2015 рока (він продал ся в чыслі перешло 15 тисячів цедечок<ref name=":6" />) тай ''«Tu»'' (рус. ''«Ту»'') з 24 марця 2017 рока (він продал ся в чыслі перешло 15 тисячів цедечок<ref name=":6" />). 2020 рока артуста был оціняючым в телевізийным, музычным замаганю «''The Four. Bitwa o sławę»'' (рус. ''«Чвірка. Битва о славу»''), а в вересни/септембрі мал своє слуховлско в [[:rue:Радіо|радию]] ''«RMF Classic»'' (рус. ''«РМФ Клясичне»''). 17 квітня/апріля того самого рока вышол його першый соловый албум ''«Chrust»'' (рус. ''«Патыча»''). Назва походит од інспірациіі сыном, вродженым рик раньше, в котрым музык достерігат ''тепло і оген''. 7 марца 2022 рока він вєдно з польском артустком ''Sanah'' (рус. зап. ''«Санах»'') награли співанку ''«Mamo tyś płakała»'' (рус. ''«Мамо ты-с плакала»''), з котрого хосен был переданый на поміч про дітячы жертвы [[:rue:Росія|російского]] нападу на [[:rue:Україна|Украіну]]. Того самого рока він стал ся менаджером польской співачкы ''Sara James'' (рус. зап. ''Сара Джеймс''). 24 падолиста/новембра 2023 рока вышол пятый албум ''LemOn'' ''«Piatka»'' (рус. ''«Пятка»''). Выданя другого, солового албуму Гербута ''«Żeremie»'' мат одбыти ся в жолтни/октобрі 2026 рока. == Стиль творіня == Творы Ігора зрыхтуваны з ''LemOn'' оповідают, передовшыткым, о [[:rue:Любов|любови]], як во співанках ''«Napraw», «Jutro» i «Scarlett»''. В соловых проєктах артиста старат ся замірювати на барже особисты справы як родина тай [[:rue:Емоція|чутя]]. Співак нераз споминал о своіх проблемах з депресийом, особливо на зачатку своєй карьєры, што мало влияня на його стиль. Так гварил за албум ''«Chrust»'' в бесіді з [[:rue:Новинарь|новинарком]], Агафійом Млинарском (поль. Agata Młynarska):<blockquote>''«Єм думал, же буде зо мном конец, єм ниґда о тым никому не бесідувал, але вшытко єст на моім албумі».''<ref name=":4">https://www.youtube.com/watch?v=wsRyDc92K-E</ref></blockquote>[[File:Igor.Herbut.Flag2.jpg|rigth|200x200px]]Він творит співанкы головні по-польскы тай лемківскы, але деколи тіж по-украіньскы і білорускы (прим. «A u świecie nam»). Артиста часто підкреслят свій міцный звязок зо походжыньом ай його влияня на його творчіст: <blockquote>''«Моє походжыня єст чути не лем во словах моіх співанок, але тіж в музиці — во співі, котрый хосную, во способі выражыня емоций, в сесым, як хоснуєме [вєдно з LemOn] звучаня інструментів [...]».''<ref name=":3" /></blockquote> == Жытя особисте == [[File:Igor Herbut and his Son.jpg|rigth|275x275px]] 2013 рока Ігор звязал ся з Маргаритом Дацко (поль. Małgorzata Dacko), з котром зышол ся принагідні робіт при фільмі «''Wkręceni»'' (рус. ''«Вкручены»'')<ref name=":5">https://www.eska.pl/news/igor-herbut-wiek-choroba-operacja-zona-utwory-wiara-23-12-aa-caox-GPeY-svRc.html</ref>. Жена без якісый час была тіж менаджерком бенду ''LemOn'', а пак робила при телевізийній продукциі. Пара мат єдну дітину — хлопця, котрого зовут Каі (поль. Kai), вродженого 17 липця/юлия 2019 рока. Подля співака народжыня сына цілком змінило його жытя, котре помогло му впорядкувати своі справы.<ref name=":5" /> Артуста посвятил му співанку ''«Jasny»'' (рус. «Ясный»). <ref name=":4" /> Гербут старат ся хоронити своє родинне жытя ай не часто ділит ся інфорнациями о ним. == Жрідла == 79rp228rsija6p52043cnx7og1k0y9n 170126 170125 2026-09-22T11:32:40Z Halajkovič 33393 170126 wikitext text/x-wiki [[File:Igor Herbut (rus-wiki).webp|right|200x200px]] '''Ігор Гербут''' (вродж. 17 грудня/децембра 1990 р. в Лубіні) — [[Лемкы|лемківскій]] співак, композитор, творця слів [[:rue:Пісня|співанок]] ай [[:rue:Музика|музычный]] продуцент.<ref>https://www.igor-herbut.pl</ref> Засновник ай ведучый ансамблю «''LemON''» (рус. зап. «''ЛемОН''»). == Вчасны рокы тай родина == Гербут вродил ся 17 грудня/децембра 1990 рока в Лубіні в лемківскій родині<ref name=":1">http://eprzemkow.internetdsl.pl/readarticle.php?article_id=755</ref>. Його мати є [[Педагог|учытельком]] [[Русиньскый язык|русиньского]] (лемківского) языка тай веде ансамбль народного [[Танець|танця]]. Його няньо тіж занимал ся мустецтвом — співал в лемківскым хорі, грал на [[:rue:Ґітара|ґітарі]] тай танцувал<ref name=":2">http://web.archive.org/web/20250516180055/https://biletyna.pl/blog/igor-herbut-biografia-zycie-i-tworczosc/</ref>. Ігор вырастал во Пшемкові, на Нижнім Шлезску, докаль з [[:rue:Лемковина|Лемковины]] выселены былы його дідове в рамках [[:rue:Акція_Вісла|акциі ''«Вісла»'']]. Тото, подля співака, єст цікаве, мултікултурне місце, де спільні жыют [[:rue:Поляци|Полякы]], [[:rue:Лемкы|Лемкы]], [[:rue:Українцї|Украінці]] тай [[:rue:Циґане|Циґаны]].<ref name=":3">https://warszawa.naszemiasto.pl/igor-herbut-z-lemon-opowiada-o-swojej-malej-ojczyznie-i/ar/c13-2091934</ref>[[File:Igor Herbut as a child.jpg|right|250x250px]]Його першым языком был русиньскый (лемківскій), котрым бесідувало ся в хыжы тай співало. Гербут брал участ в лемківскых ватрах ай [[:rue:Сято|праздниках]]. [[:rue:Польскый_язык|Польскый язык]] він познавал головні в передшколи, на дворі і з [[:rue:Телевізія|телевізиі]]. Музык приналежыт до [[:rue:Православна_церьков|православныйой церкви]].<ref name=":1" /> 2006 рока закінчыл Основну Школу но. 1 во Пшемкові. 2009 рока закінчыл Ліцей но. 4 мена Богдана-Ігора Антонича в Ліґніці. 2010 рока начал вчыти ся в Зеленогірскім Університеті на напрямі ''Джез і Музыка Сценічна'', котрого єст абсолвентом.<ref name=":1" /> Во молодых роках, Ігор приналежал до музычных груп такых як «Мозаіка» (діючым во Пшемкові), «Ластівочка», «Кычера», хор «Благодар» ай «Дикы бджолы» (котрый спілосновал во своім ліцею). <ref name=":1" /> == Карьєра == Ігор, разом зо своім двоюрідным братом, Адамом Горощаком, спонтанні взяли участ в кастінґу во [[:rue:Вроцлав|Вроцлаві]] до едициі телевізийного, музычного [[:rue:Конкуренция|замаганя]] «''Must be The Music. Tylko muzyka»'' з 2012 рока тай были преняты до видовиска<ref name=":2" />. Товды же мужчыны рішыли створити ансамбль ''«LemOn»'', з котрым выступлювали в замаганю. Мено бенду то получыня русиньского слова ''лем'' і [[:rue:Анґліцькый_язык|анґлицкого]] слова ''оn''. 13 мая 2012 рока група выграла конкурс, што придало ім славы. <ref name=":2" />[[File:LemOn on Must Be the Music..png|rigth|320x320px]]27 падолиста/новембра 2012 рока вышол першый албум бенду ''«Lemon»'' (рус. зап. ''«Лемон»''), што вказал ся великым хосном i продал ся в чыслі перешло 60 тисячів цедечок<ref name=":6"> https://www.olis.pl/charts/oficjalna-lista-wyroznien</ref>. Во його складі находит ся співанка ''«Napraw»'' (рус. ''«Направ»''), котра до гнескы лишат ся найзнанійшым твором групы. По тым успіху, Гербутові запропонували робити при музиці про [[:rue:Филм|фільм]] з 2013 рока «''Wkręceni»'' (рус. ''«Вкручены»''). В рамках того проєкту він створил співанку ''«Wkręceni — nie ufaj mi»'' (рус. ''«Вкручены — не вір ня»''), котра до гнеска єст його найзнанійшым соловым твором. Слідуючы албумы ''LemOn'' то ''«Scarlett»'' (рус. зап. ''«Скарльет»'') з 24 падолиста/новембра 2014 рока (він продал ся в чыслі перешло 60 тисячів цедечок<ref name=":6" />), ''«Etiuda zimowa»'' (рус. ''«Етюда зимова»'') з 13 падолиста/новембра 2015 рока (він продал ся в чыслі перешло 15 тисячів цедечок<ref name=":6" />) тай ''«Tu»'' (рус. ''«Ту»'') з 24 марця 2017 рока (він продал ся в чыслі перешло 15 тисячів цедечок<ref name=":6" />). 2020 рока артуста был оціняючым в телевізийным, музычным замаганю «''The Four. Bitwa o sławę»'' (рус. ''«Чвірка. Битва о славу»''), а в вересни/септембрі мал своє слуховлско в [[:rue:Радіо|радию]] ''«RMF Classic»'' (рус. ''«РМФ Клясичне»''). 17 квітня/апріля того самого рока вышол його першый соловый албум ''«Chrust»'' (рус. ''«Патыча»''). Назва походит од інспірациіі сыном, вродженым рик раньше, в котрым музык достерігат ''тепло і оген''. 7 марца 2022 рока він вєдно з польском артустком ''Sanah'' (рус. зап. ''«Санах»'') награли співанку ''«Mamo tyś płakała»'' (рус. ''«Мамо ты-с плакала»''), з котрого хосен был переданый на поміч про дітячы жертвы [[:rue:Росія|російского]] нападу на [[:rue:Україна|Украіну]]. Того самого рока він стал ся менаджером польской співачкы ''Sara James'' (рус. зап. ''Сара Джеймс''). 24 падолиста/новембра 2023 рока вышол пятый албум ''LemOn'' ''«Piatka»'' (рус. ''«Пятка»''). Выданя другого, солового албуму Гербута ''«Żeremie»'' мат одбыти ся в жолтни/октобрі 2026 рока. == Стиль творіня == Творы Ігора зрыхтуваны з ''LemOn'' оповідают, передовшыткым, о [[:rue:Любов|любови]], як во співанках ''«Napraw», «Jutro» i «Scarlett»''. В соловых проєктах артиста старат ся замірювати на барже особисты справы як родина тай [[:rue:Емоція|чутя]]. Співак нераз споминал о своіх проблемах з депресийом, особливо на зачатку своєй карьєры, што мало влияня на його стиль. Так гварил за албум ''«Chrust»'' в бесіді з [[:rue:Новинарь|новинарком]], Агафійом Млинарском (поль. Agata Młynarska):<blockquote>''«Єм думал, же буде зо мном конец, єм ниґда о тым никому не бесідувал, але вшытко єст на моім албумі».''<ref name=":4">https://www.youtube.com/watch?v=wsRyDc92K-E</ref></blockquote>[[File:Igor.Herbut.Flag2.jpg|rigth|200x200px]]Він творит співанкы головні по-польскы тай лемківскы, але деколи тіж по-украіньскы і білорускы (прим. «A u świecie nam»). Артиста часто підкреслят свій міцный звязок зо походжыньом ай його влияня на його творчіст: <blockquote>''«Моє походжыня єст чути не лем во словах моіх співанок, але тіж в музиці — во співі, котрый хосную, во способі выражыня емоций, в сесым, як хоснуєме [вєдно з LemOn] звучаня інструментів [...]».''<ref name=":3" /></blockquote> == Жытя особисте == [[File:Igor Herbut and his Son.jpg|rigth|275x275px]] 2013 рока Ігор звязал ся з Маргаритом Дацко (поль. Małgorzata Dacko), з котром зышол ся принагідні робіт при фільмі «''Wkręceni»'' (рус. ''«Вкручены»'')<ref name=":5">https://www.eska.pl/news/igor-herbut-wiek-choroba-operacja-zona-utwory-wiara-23-12-aa-caox-GPeY-svRc.html</ref>. Жена без якісый час была тіж менаджерком бенду ''LemOn'', а пак робила при телевізийній продукциі. Пара мат єдну дітину — хлопця, котрого зовут Каі ({{lang-pl|Kai}}), вродженого 17 липця/юлия 2019 рока. Подля співака народжыня сына цілком змінило його жытя, котре помогло му впорядкувати своі справы.<ref name=":5" /> Артуста посвятил му співанку ''«Jasny»'' (рус. «Ясный»). <ref name=":4" /> Гербут старат ся хоронити своє родинне жытя ай не часто ділит ся інфорнациями о ним. == Жрідла == {{reflist}} 3gntklt1noec7uavy33xr2fxn06wc8j