Wikipedia
rwwiki
https://rw.wikipedia.org/wiki/Intangiriro
MediaWiki 1.47.0-wmf.3
first-letter
Itangazamakuru
Ibidasanzwe
Ibiganiro
Umukoresha
Ibiganiro by'umukoresha
Wikipedia
Ibiganiro kuri Wikipedia
Dosiye
Ibiganiro kuri dosiye
MediyaWiki
Ibiganiro kuri MediyaWiki
Inyandikorugero
Ibiganiro ku nyandikorugero
Ubufasha
Ibiganiro ku bufasha
Ikiciro
Ibiganiro ku byiciro
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
Rwanda
0
775
131340
130713
2026-05-20T14:25:52Z
~2026-30319-79
18190
131340
wikitext
text/x-wiki
{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
|+<big>'''Repubulika y'u Rwanda<br />Republic of Rwanda<br />République du Rwanda<br />Jamhuri ya Rwanda'''</big>
|-
| style="background:#efefef;" align="center" colspan=2 |
{| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0"
|-
| align="center" width="140px" | [[File:Flag of Rwanda.svg|125px]]
| align="center" width="140px" | [[File:Coat of arms of Rwanda.svg|125px]]
|-
| align="center" width="140px" | [[Ibendera rya Repubulika y’u Rwanda|<span style="color:grey">Ibendera rya Repubulika y’u Rwanda</span>]]
| align="center" width="140px" | [[Ikimenyetso mpamo cy’inyandiko za Leta y’u Rwanda|<span style="color:grey">Ikimenyetso mpamo cy’inyandiko za Leta y’u Rwanda</span>]]
|}
|-
| align=center colspan=2 | [[File:Rwanda (orthographic projection with locator).svg|300px]]
|}
= U Rwanda =
'''[[U Rwanda rufite urubyiruko rw’abakoranabushake miliyoni 1,9|U Rwanda]]''' ni igihugu giherereye muri Afurika y'uburengerazuba, mu karere k’ibiyaga bigari. Umurwa mukuru ni '''Kigali'''.
[[U Rwanda rufite urubyiruko rw’abakoranabushake miliyoni 1,9|U Rwanda]] n'igihugu gifite ubuso bwa km² 26,338, rukaba rutuwe n’abaturage barenga miliyoni 14 (2024). U Rwanda ni kimwe mu bihugu bifite ubucucike bw’abaturage buri hejuru muri Afurika.<ref>https://www.google.com/search?q=abaturage+b%27u+Rwanda&oq=abaturage+b%27u+Rwanda&gs_lcrp=EgZjaHJvbWUyBggAEEUYOTIICAEQABgWGB4yCggCEAAYogQYiQUyBwgDEAAY7wUyBwgEEAAY7wUyBwgFEAAY7wUyBwgGEAAY7wXSAQkxNjcxN2owajeoAgCwAgA&sourceid=chrome&ie=UTF-8</ref>
== Imiterere n’Imipaka ==
[[U Rwanda rufite urubyiruko rw’abakoranabushake miliyoni 1,9|U Rwanda]] ntirukora ku nyanja. ruhana imbibi na:
* '''Burundi''' mu majyepfo,
* '''Tanzaniya''' mu burasirazuba,
* '''Uganda''' mu majyaruguru,
* '''Repubulika Iharanira Demokarasi ya Kongo''' mu burengerazuba.
Igihugu gifite ibirunga, ibiyaga (nk’ikiyaga cya Kivu, Rweru, Ruhondo, Muhazi,...) n’imigezi myinshi, imwe muri yo ikaba ari inkomoko y’uruzi rwa Nil. umusozi muremure kurusha indi ni '''Kalisimbi''' ifite ubutumburuke bwa (m 4,519), naho hato ni '''Rusizi Valley''' (m 950).<ref>
'''Amakuru rusange'''
U Rwanda ruherereye muri Afurika y'uburengerazuba, mu karere k’ibiyaga bigari.
Umurwa mukuru ni Kigali.
Abaturage barenga miliyoni 14 (2024).
'''Imiterere n’imipaka'''
Ubuso: km² 26,338.
Gihana imbibi na: Uganda, Tanzaniya, Burundi na Repubulika Iharanira Demokarasi ya Kongo.
Ahantu harehare ni Kalisimbi (m 4,519), ahato Rusizi Valley (m 950).
'''Ubuyobozi n’imiterere y’igihugu'''
Repubulika iyoborwa na Perezida.
Intara 4 n’Umujyi wa Kigali, bigabanyijemo uturere 30.
Itegeko nshinga ryatowe mu 2003.
'''Indimi'''
Ikinyarwanda, Icyongereza, Igifaransa, Igiswayire.
'''Ibimenyetso by’igihugu'''
Ibendera: ubururu, umuhondo, icyatsi.
Intego: Ubumwe, Umurimo, Gukunda Igihugu.
Indirimbo: ''Rwanda Nziza''.
'''Ubukungu'''
Ubuhinzi: ikawa, icyayi, ibitoki, imyumbati, ibirayi.
Amatungo: inka, ihene, intama.
'''Ubukerarugendo'''
Pariki y’Akagera, Pariki ya Nyungwe, Pariki y’Ibirunga.
Inyamaswa n’umuco w’Abanyarwanda.
'''Idini'''
Abakirisitu (Gatolika, Angilikani, Abaporotesitanti), Abayisilamu n’amadini mato.</ref>
== Ubuyobozi ==
U Rwanda ni '''Repubulika''' iyoborwa na Perezida utorwa n'abaturage binyuze mu matora . Ubuyobozi bugendera ku '''itegeko nshinga ryatowe mu 2003'''.
Igihugu kigizwe n’'''intara enye (4)''' n’'''Umujyi wa Kigali.''' Igihugu cy' u Rwanda kigizwe n'uturere mirongo itatu (30 districts) n'imirenge maganane na cumi n'itandatu n'utugari ibihumbi bibiri n'ijana na mirongo ine n'umunani (2148) n'imidugudu ibihumbi icumi na bine maganinani mirongo itatu n'irindwi (14837).<ref>https://www.westernprovince.gov.rw/en/intara-1/uturere</ref>
== Ururimi ==
[[U Rwanda rufite urubyiruko rw’abakoranabushake miliyoni 1,9|U Rwanda]] nk'igihugu , abaturage b'[[U Rwanda rufite urubyiruko rw’abakoranabushake miliyoni 1,9|U Rwanda]] bakoresha ururimi rumwe ari rwo rubaranga, rukabahuza kandi rukabaranga aho bari hose.Kugeza ubu mu Rwanda hemewe gukoreshwa indimi zitandukanye z'amahanga ariko ku isonga haza:
* '''Ikinyarwanda''' (ururimi gakondo),
* '''Icyongereza''',
* '''Igifaransa''',
* '''Igiswayire'''.
== Ibimenyetso by’Igihugu ==
Nk'igihugu kigendera ku mahame ya demokarasi, u Rwanda rufite ibirango bitatu biruranga aho ruzwi hose mu ruhando rw'ibindi bihugu.Ibyo birango ( ibimenyetso) ni ibi bikurikira:<ref>https://x.com/lyvine_rwanda/status/1854124418471256089</ref>
* '''Ibendera''': Ibendera ry' u Rwanda rigaragara mu mabara atatu avugwa uhereye hejuru ugana hasi: '''ubururu, umuhondo, icyatsikibisi'''. Ibendera ry' u Rwanda rifite ishusho y'izuba mu ibara ry'ubururu iryo zuba rigizwe n'imirasire ya zahabu makumyabiri n'ine isobanura urumuri rumurikira abanyarwanda, abaturarwanda n'inshuti zarwo. ibi kand bisobanura gukorera hamwe nta vangura mu banyarwanda no kurwanya ubujiji. Ibara ry'ubururu risobanura Amahoro n'umutekano urambye by'abanyarwanda.Ibara ry'umuhondo risobanura iterambere ry'ubukungu n'imbaraga biturutse ku banyarwanda. Ibara ry'icyatsikibisi risobanura icyizere kirambye cy'abanyarwanda.
*
* '''Ikirangantego''': Mu kirangantego cy'u Rwanda habonekamo amagambo akurikira: Ubumwe, '''Ubumwe,umurimo, no gukunda ukunda igihugu'''.
*
* '''Indirimbo yubahiriza igihugu''': Indirimbo yubahiriza cy'u yitwa ''Rwanda Nziza''.Iyi ndirimbo ikaba igizwe n'ibitero cyangwa ibika bine.
== Ubukungu ==
Ubukungu bushingiye ku '''buhinzi''', cyane cyane ikawa n’icyayi. Ibindi bihingwa ni ibitoki, imyumbati, amasaka n’ibirayi. Amatungo (inka, [[ihene]], intama) na yo ni ingenzi mu mibereho y’abaturage.
== Ubukerarugendo ==
[[U Rwanda rufite urubyiruko rw’abakoranabushake miliyoni 1,9|U Rwanda]] rwamenyekanye cyane ku '''bukerarugendo bushingiye ku nyamaswa n’umurage w’umuco'''. Pariki zikomeye ni:
* [[Pariki y’Igihugu y’Ibirunga|Pariki y’Ibirunga]],
* [[Pariki ya Nyungwe]],
* [[Pariki y'Akagera|Pariki y’Akagera.]]
== Idini ==
Abaturage benshi ni '''abakirisitu''' (Gatolika, Angilikani, Abaporotesitanti), hakiyongeraho Abayisilamu n’amadini mato atandukanye.[[Dosiye:View from Virunga Lodge in Rwanda of Mount Muhavura.jpg|thumb|281x281px|Uku niko urwanda rugaragara uri mumisozi.]]
[[File:Rwanda (rw) pronunciation.ogg|thumb|Rwanda (rw) pronunciation]]
[[Dosiye:Kigali Arena|thumb|Aho u Rwanda rugeze mu iterambere]]
[[Umuceli|U]] '''[[Rwanda]]''' ni [[igihugu]] giherereye muri [[Afurika]] y'uburengerazuba mu karere k’ibiyaga bigari, munsi y'umurongo wa Koma y'isi.
[[Dosiye:Communes_of_Rwanda_in_1994.svg|thumb|Intara n'Uture muri 1994]]
[[Umurwa]] mukuru w’u Rwanda witwa [[Kigali]]. Iki gihugu gikunze kwitwa icy'imisozi igihumbi gikoresha indimi enye: [[Ikinyarwanda]], [[Icyongereza]], [[Igifaransa]] n'[[igiswahili|Igiswayire]]. Ururimi gakondo rw'Abanyarwanda ni Ikinyarwanda.
Ubutegetsi bw'u Rwanda burigenga, u buyobozi bufite intego igamije guteza imbere abaturage, kandi imiyoborere y'igihugu ntabwo ishingiye ku idini.
[[Ibirango by’igihugu]] cy’u [[Rwanda]] ni [[ibendera|i]]<nowiki/>nkingi, ikimenyetso mpamo cy’inyandiko z' ubuyobozi, intego n’indirimbo y’Igihugu.
[[Intego ya Repubulika|Intego y'Umutegetsi]] ni [[Ubumwe]], [[Umurimo]], [[Gukunda Igihugu]].
[[Indirimbo y’Igihugu]] ni [[Rwanda Nziza]].U [[Rwanda]] rugizwe n' uturere 30, intara 5, n'imirenge 416. U Rwanda kandi rufite abaturage million zisaga14 z'abaturage.
== [[Amateka]] ==
[[U Rwanda rufite urubyiruko rw’abakoranabushake miliyoni 1,9|U Rwanda]] ruri mu bihugu 10 bya mbere bikungahaye k'ubukerarugendo bushingiye k'umuco n'umurage Ndangamateka.
== "Ubumenyi bw'isi" ==
[[File:Map of Rwanda.png|300px|Map of Rwanda]]
Ni igihugu kidakora ku nyanja, kiri muri Afurika y'uburengerazuba mu karere bita ak’ibiyaga bigari. [[U Rwanda rufite urubyiruko rw’abakoranabushake miliyoni 1,9|U Rwanda]] rufite [[Ikirunga|ibirunga]] bitanu, ibiyaga makumyabiri na bitatu n’imigezi myinshi, imwe akaba ariyo soko y’uruzi rwa [[Nili|Nil.]] U Rwanda rufite ubuso bwa 26,338 km² ubutaka bukaba bwihariye 24,948 km² amazi agafata 1,390 km². Abaturage babarirwa hafi ya 11,533,446 (National Institute of Statistics of Rwanda, 2016), ubwo rero ni abantu 438 kuri buri km², u Rwanda rubarirwa mu bihugu bituwe cyane kurusha ibindi muri Afurika.
[[File:Rwanda Gitarama landscape.JPG|thumb|250px|<span style="color:grey;"></span>]]
Imipaka n’ibihugu by’ibituranyi bikurikira ni 893 km: [[Burundi]] mu majyepfo (290km), [[Tanzaniya]] mu burasirazuba (217km), [[Uganda]] mu majyaruguru(169km) na [[Repubulika iharanira Demokarasi ya Kongo|Repubulika Iharanira Demokarasi ya Kongo]] (217km). U Rwanda rufite ibihe by’imvura bibiri Itumba-kuva Gashyantare kugera muri Gicurasi, Umuhindi-kuva muri Nzeli kugera muri Mutarama. Mu misozi ibihe biri mu rugero hajya haba ubutita rimwe na rimwe hakaza n’urubura rw’imbonekarimwe.
Igihugu gifite imiterere y’ubutaka itandukanye yiganjemo ibirunga mu majyaruguru kikaba gikikijwe [[Ikiyaga cya Kivu|n’ikiyaga cya Kivu]] [[https://rw.m.wikipedia.org/wiki/Ikiyaga_cya_Kivu]] mu burengerazuba. Parike National y’ibirunga iri mu birunga mu misozi miremire n’amashyamba biri mu majyaruguru, iyo pariki ifite ingangi zizwi cyane kw’isi nk'[[inyamaswa]] nini cyane zizwi ku kwita ku miryango yazo. Hari inyamaswa nini n’into, naho ikiyaga cya Kivu mu burengerazuba kikaba gifite umusenyi mwiza mu nkengero zacyo ku Kibuye, Kivu ikaba itatswe n’uturwa twinshi. Ahantu ha mbere haciye bugufi mu [[Rwanda]] ni mu kibaya cya Rusizi kikaba kiri ku butumburuke bwa metero 950 uhereye ku nyanja. Naho ahantu harehare cyane gusumba ahandi ni ikirunga cya Kalisimbi gifite ubutumburuke bwa metero 4,519.
MUDASIRU Pariki Nasiyonali
* [[Pariki ya Nyungwe]]
* [[Pariki y'Akagera]]
* [[Pariki y’Igihugu y’Ibirunga]][[File:Tour_du_Rwanda_2020.png|thumb|Tour du Rwanda 2020]]
== Intara ==
Igihugu cy’[[U Rwanda nicyo gihugu cya mbere cya Africa cyahawe inkunga ya miliyoni $319 y’urwego rushya rwa FMI|u Rwanda]] kigabanyijemo intara 4 n’umujyi wa Kigali. Intara zigabanyijemo uturere, imijyi, imirenge n’utugari. Umujyi wa Kigali ugabanyijemo uturere 30, imirenge 416 n’utugari.
Kugeza muri [[2005]], [[U Rwanda nicyo gihugu cya mbere cya Africa cyahawe inkunga ya miliyoni $319 y’urwego rushya rwa FMI|u Rwanda]] rwari rugabanyijemo intara cumi n’ebyiri (12) na Komini ijana na cumi n’esheshatu (116). Izi zari: Umujyi wa Kigali,9 intara ya Kigali Ngali,10 intara ya Gitarama,11 intara ya Butare,12 intara ya Gikongoro,13 [[intara ya Cyangugu]],14 intara ya Kibuye,15 intara ya Gisenyi,16 intara ya Ruhengeri,17 intara ya Byumba,18 intara y’Umutara,19 intara ya Kibungo.
Ariko ibi byarahindutse kuva ku itariki ya [[1 Mutarama]] [[2006]]. Muri porogaramu yo kwegereza ubuyobozi abaturage no kuvugurura ubutegetsi muri rusange mu gihugu, ubutegetsi bwite bwa leta bwagabanyijwe mu matsinda matoya [[U Rwanda nicyo gihugu cya mbere cya Africa cyahawe inkunga ya miliyoni $319 y’urwego rushya rwa FMI|u Rwanda]] 13rugabanywamo intara eshanu (5) zagabanyijwemo nazo [[Uturere tw’u Rwanda|uturere]] mirongo itatu (30). Uturere natwo tugabanyijwemo imirenge Magana ane na cumi n’itandatu (416) n’[[utugali]] ibihumbi bibiri n’ijana mirongo ine n’umunani (2148). Igihugu cy’[[U Rwanda nicyo gihugu cya mbere cya Africa cyahawe inkunga ya miliyoni $319 y’urwego rushya rwa FMI|u Rwanda]] kigabanyijemo Intara enye ( 4) n’Umujyi wa Kigali.
Amazina, umubare n’ibyicaro by’intara n’iby’Umujyi wa Kigali bigaragara mu mbonerahamwe ikurikira:
[[Dosiye:RwandaGeoProvinces.png|thumb|200px|<span style="color:grey;">Intara n’Uturere</span>]]
{| border="0" cellpadding="5" cellspacing="5"
|- bgcolor="#aaaaaa"
|N°
|Izina
|Icyicaro
|Akarere karimo icyicaro
|- bgcolor="#dddddd"
|1
|[[Intara y’Amajyaruguru]]
|[[Kinihira]]
|[[Akarere ka Rulindo]]
|- bgcolor="#dddddd"
|2
|[[Intara y’Amajyepfo]]
|[[Busasamana]]
|[[Akarere ka Nyanza]]
|- bgcolor="#dddddd"
|3
|[[Intara y'Uburasirazuba]]
|[[Kigabiro]]
|[[Akaere ka Rwamagana]]
|- bgcolor="#dddddd"
|4
|[[Intara y'Uburengerazuba]]
|[[Bwishyura]]
|[[Akarere ka Karongi]]
|- bgcolor="#dddddd"
|5
|[[Umujyi wa Kigali]]
|[[Nyarugenge]]
|[[Akarere ka Nyarugenge]]
|}
== [[Iyobokamana]] ==
[[Dosiye:RwamaganaChurch.jpg|thumb|left|100px|]]
[[Abanyarwanda]] benshi ni abayoboke b'amadini 2 akomeye ariyo [[Ubukirisitu]] ([[Abagatolika]], [[Abaporoso]], [[Abapresibuteliyani]] n’[[abangilikani]]) n’[[ubuyislamu]],
n'[[Abahamya ba Yehova]]
[[Kiliziya]] cyane cyane [[Kiliziya Gatolika]] niyo yashinze imizi mu Rwanda. Abanyarwanda benshi ni abagatolika. Rero Kiliziya ifite uruhare runini mu buzima bwa buri munsi. Hari andi madini nayo y’abakirisitu mu Rwanda, ariko ntabwo akomeye nka Kiliziya Gatorika. Iri dini niryo rya mbere ryinjiye mu Rwanda riyobowe na Musenyeri Hirth wo mu muryango w’abapadiri bera 27 mu w’1900. Abapadiri bera bazanywe mu Rwanda n’abadage, bayobora icyo gihe bategekaga u Rwanda, u Burundi na Tanzaniya y’icyo gihe. Abadage barindaga abapadiri bera bizera ko naho bazashyigikira ubutegetsi bw’Abadage (irohat) mu Rwanda.
Ibarura ry’abaturage rya 2002 ryagaragaje ko amadini ahagaze mu buryo bukurikira muri iki gihe: Abagatolika (49.5%), Abaporotesitanti bari mu madini atandukanye (27.2%), Abadivantisite (12.2%);Abahamya ba Yehova Andi madini ya gikirisito (4%), Abatagira idini (3.6%) N’Abayisilamu (1.8%), indi myemerere 1.7%. Iri barura riragaragaza ko 98.3% by abatuye u Rwanda biyemerera ko bafite idini babarizwamo. Ibi biratwereka ko amadini ari rumwe mu nzego z’imiyoborere ihuza abantu benshi kuko amenshi muri ayo madini atandukanye cyane n’idini gakondo kuko yo ahuza abayoboke bayo kandi akabaha gahunda y’imitekerereze ndetse n’imyitwarire. <ref>{{Cite web |title=Ishami Rishinzwe Uburere Mboneragihugu, Ukwakire, 2006 |url=http://www.nurc.gov.rw/documents/researches/Syllabus_Ingando.pdf |accessdate=2010-12-25 |archive-date=2012-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121029113019/http://www.nurc.gov.rw/documents/researches/Syllabus_Ingando.pdf |deadurl=yes }}</ref>
== [[Ibendera rya Repubulika y’u Rwanda]] ==
[[Dosiye:Secretary Kerry and Rwandan President Kagame Pose for A Photo With Rwandan Foreign Minister Musikiwabo and U.S. Ambassador Barks-Ruggles in Kigali (30326383225).jpg|center|thumb|480x480px|KAGAME PAUL perezida wa repubulika y' u Rwanda. (uwa kabiri uhereye iburyo )]]
[[Ibendera]] ry’Igihugu rigizwe n’amabara atatu: icyatsi kibisi, umuhondo, n’ubururu.
== [[Ubukungu bw’u Rwanda]] ==
Ubukungu bw’u Rwanda bugizwe ahanini n’ubuhinzi abenshi mu bahinzi batunzwe n’ibyo bahinga. Ubukungu bukaba buhura n’icyibazo cy’uko abantu ari benshi kurusha ubutaka buhari. Kuba u Rwanda rudakora ku nyanjya bikaba byongera ibyo bibazo kubera ko bituma igihugu kitagera ku masoko mpuzamahanga cyangwa kibagerayo bigoranye. Ibihingwa ngengabukungu bya mbere ni [[ikawa]], [[icyayi]] n’ibireti. Ibi n’ibyamasoko mpuzamahanga. Mu gihugu, ibihingwa bihaboneka muri byo ni ibitoki, imyumbati, amasaka, [[imboga]], n’ibirayi. Ariko ntibihagije ku isoko ryo mu Rwanda ibindi bitumizwa mu mahanga. Ibindi byongera ku ntungamubiri ku banyarwanda ni amatungo- [[inka]], ihene n’intama.<ref>[http://www.kituochakatiba.org/index2.php?option=com_docman&task=doc_view&gid=1199&Itemid=36 Ugushakisha Ukuri n’Ubumuntu, Kituo Cha Katiba, Nyakanga, 2004 – Gashyantare, 2006]</ref>
'''AHO U RWANDA RUGEZE MU ITERAMBERE'''
Iterambere ry' u Rwanda rireberwa mu bihe bibiri bitandukanye; hagati 1962 na 1994 ndetse n'igihe cy'imyaka 30 kiri hagati 1995 na 2025. Kuva ku gusabiriza kugera ku bukungu bugabye amashami: Mu 1989, u Rwanda rwohereje mu mahanga amabuye y'agaciro yinjije amadovize angana na miliyoni 2.5, ariko mu 2023, u Rwanda rwakubye uyu musaruro inshuro amagana, aho rwinjije amadovize miliyari 1.1 y'amadolari. Iterambere nk'iri rigaragaza ko [[Ubukungu bw'U Rwanda|ubukungu bw'u Rwanda]] bwagabye amashami.
Mu byerekeye u burezi, mbere abasozaga amashuri ya kaminuza bari ku kigero cyo hasi aho mu 1994 abasoje kaminuza bari 2870 ariko mu 2022 uwo mubare wikubye inshuro magana ugera ku 431,606.
Mu busanzwe, iyo igihugu kidafite uburyo bunoze bwo kugenderana haba mu gihugu mu imbere cyangwa no hanze y'igihugu bidindiza iterambere ry'igihugu.Mu 1993, u Rwanda rwari rufite ibirometero 530 by’imihanda ya kaburimbo. Uyu munsi, imihanda ya kaburimbo yariyongereye igera ku birometero 2,652 ibi bikaba byoroshya ubuhahirane n'iterambere.
Kuva kera kugera mu myaka ya 1994, ubuvuzi mu Rwanda bwari ku kigero cyo hasi aho 2.6% ari bo bari bafite ubwishingizi mu kwivuza. Ibi bisobanuye ko iyo umuntu yagiraga uburwayi bukomeye yashoboraga gukira agasiga umuryango we mu bukene bukabije cyangwa n'ubuvuzi ntabubonere igihe bikaba byatuma abura ubuzima. Uyu munsi , Abanyarwanda 97.3% bafite ubwishingizi mu kwivuza bisobanuye ko ntawe ugihura n'ingaruka nk'izavuzwe haruguru.Kuba serivisi z'ubuvuzi zariyongereye ndetswe zikegerezwa abaturage bisobanuye ubuzima buzira umuze n'icyizere kirambye cy'ubuzima bw'ejo hazaza.<ref>Raporo z’Ikigega cy’Isi cy’Imari</ref>
== Amashyaka ya Politiki ==
[[Dosiye:Kagame.jpg|thumb|250px|<span style="color:grey;">Paul Kagame</span>]]
U Rwanda ni igihugu kigendera kuri [[demokarasi]] y’amashyaka menshi.
Amashyaka ya politike mu gihugu n’abayayobora ni aya: [[Parti Démocratique Chrétien]] (PDC) iyobowe na [[Alfred Mukezamfura]] ; [[Parti Social Démocratique]] (PSD) iyobowe na [[Vincent Biruta]] ; [[Union Démocratique du Peuple Rwandais]] (UDPR) iyobowe na [[Adrien Rangira]] ; [[Mouvement Démocratique Républicain]] (MDR) yasheshwe ikaba yarayoborwaga na [[Kabanda Célestin]] ; [[Parti Démocratique Islamique]] (PDI) iyobowe na [[André Bumaya]] ; [[Parti Libéral]] (PL) iyobowe na [[Prosper Higiro]] ; na [[Front Patriotique Rwandais]] (FPR) iyobowe na [[Paul Kagame]].
Hari n’andi mashyaka yahagaritswe kubera ko atemewe n’amategekop. Ayo ni [[Parti Socialiste Rwandais]] (PSR), na [[Parti pour le Progres et la Concorde]] (PPC) na Parti pour le Renouveau Démocratique
=== Amashyaka yo mu wa 1959 ===
Ayo mashyaka ari ukubiri: hari ayo bamwe bita "partis nationaux", ni ukuvuga amashyaka yari afite abayoboke benshi, yari asakaye mu gihugu cyangwa mu duce tunini, akagira n'uburyo bugaragara bwo kwamamaza ibitekerezo byayo n'abayobozi batwaye bagaragara. Tuvuge ayo mashyaka ayo ari yo n'igihe yavukiye: <ref>{{Cite web |url=http://www.grandslacs.net/doc/2529.pdf |title=Ubumwe bw'Abanyarwanda, Kigali, Kanama 1999 |access-date=2010-12-24 |archive-date=2010-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100704012542/http://www.grandslacs.net/doc/2529.pdf |url-status=dead }}</ref>
:1. '''APROSOMA''' [[Association pour la Promotion Sociale de la Masse]] 15/02/1959
:2. '''UNAR''' [[Union Nationale Rwandaise]] 13/09/1959
:3. '''RADER''' [[Rassemblement Democratique Rwandaise]] 14/09/1959
:4. '''PARMEHUTU''' [[Parti du Mouvement de l’Emancipation des Bahutu]] 09/10/1959
Hari n'andi mashyaka akabakaba makumyabiri ataragize uburemere byayo tumaze kuvuga. Ndetse urebye neza, amwe n'amwe muri ayo mashyaka mato yegamiye ayo ane manini. Ayo mashyaka matoya ni aya:
:1) '''ABAKI''' [[Alliance des Bakiga]]
:2) '''ABESC''' [[Association des Bahutu evuluant pour la suppression des castes]]
:3) '''ACR''' [[Association des Cultivateurs du Rwanda]]
:4) '''APADEC''' [[Association du Parti Democrate Chretien]]
:5) '''APROCOMIN''' [[Association des Commerçants Indigenes]]
:6) '''AREDETWA''' [[Association pour le Relevement Democratique des Batwa]]
:7) '''ARUCO''' [[Alliance du Ruanda - Urundi et du Congo]]
:8) '''ASSERU''' [[Association des Eleveurs du Rwanda]]
:9) '''MOMOR''' [[Mouvement Monarchiste Rwandais]]
:10) '''MUR''' [[Mouvement pour 1'Union Rwandaise]]
:11) '''PAMOPRO''' [[Parti Monarchiste Progressiste]]
:12) '''PSCR''' [[Parti Social Chrétien du Rwanda]]
:13) '''UAARU''' [[Union des Aborozi Africains du Rwanda]]
:14) '''UMAR''' [[Union des Masses Rwandaises]]
:15) '''UNAFREUROP''' [[Union Afro-Europeenne]]
:16) '''UNINTERCOKI''' [[Union des Intérêts Communs du Kinyaga]]
== ==
* [[Banki Nkuru y'u Rwanda|Banki y’Amajyamabere y’u Rwanda]] (BRD)
* [[Ofisi y’Ubukerarugendo na Pariki Nasiyonali mu Rwanda]] (ORTPN)
* [[Perezidansi ya Repubulika]]
* [[Ibiro Bikuru by’Ishoramari rya Leta n’Inkunga Ituruka Hanze y’Igihugu]] (CEPEX)
* [[Ikigo cy’Igihugu gishinzwe Guteza Imbere Ishoramari n'Ibicuruzwa byoherezwa mu Mahanga]] (RIEPA)
* [[Urugaga Nyarwanda rw’Abikorera ku Giti cyabo]] (RPSF)
[[Dosiye:I&M Bank Rwanda plc logo.png|thumb|BANKI Y' UBUCURUZI MU RWANDA]]
== Amabanki ==
* Banque de Kigali (BK)
* Banque Rwandaise de Développement (BRD)
* I&M bank Rwanda
* Compagnie Générale de Banque (COGEBANQUE)
* Banque Commerciale du Rwanda (BCR)
* Ecobank Rwanda
* Banque de l'Habitat du Rwanda (BHR)
* Banque Populaire du Rwanda (BPR)
* Urwego Opportunity Microfinance Bank (UOMB)
* BANCOR SA
* Banque Populaire du Rwanda SA
*[[Kenya]] commercial bank (KCB)
*Equity bank
*Urwego Opportunity Bank(UOB)
*Zigama CSS
*Co-operative Bank Rwanda
== Sosiyete Sivile mu Rwanda ==
[[File:OLPC classroom teaching.JPG|thumbnail|[[:en:One Laptop per Child|OLPC]] classroom teaching]]
Iki gice kiraganira kuri sosiyete sivile yo mu Rwanda, ariko irashimangira ku mateka yayo, uko iteye, n’amashami yayo aba mu Rwanda. Iki gice kiranagaragaza imibereho ya sosiyete sivile, imigenderane ifitanye na leta y'u Rwanda ndetse n’abaterenkunga, ingorane ihura nazo. Iki gice kandi kiranagaragaza imbogamizi uwo muryango uhura nazo.
Urebye ibibazo uyu muryango uhura nabyo mu byerekeye kumvisha akamaro kawo, ni umuryango w’ubukorerabushake ufata umwanya hagati y’umuryango nyarwanda na leta. Hari amashyirahamwe atandukanye yigenga, yashizweho n’abantu ku giti cyabo kugira ngo babungabunge amahame n’imico yabo.
Ubundi inshingano z’uwo muryango ni kuwinjizamwo imiryango y’abakozi bo mu nzego zose, baba abunganira (avocats), za kiriziya, koperative, amashyirahamwe y’abana n’abagore n’andi mashyirahamwe ashinzwe imibereho myiza y’abaturage. <ref>[http://www.kituochakatiba.org/index2.php?option=com_docman&task=doc_view&gid=1199&Itemid=36 Ugushakisha Ukuri n’Ubumuntu, Kituo Cha Katiba, Nyakanga, 2004 – Gashyantare, 2006] </ref>
* [[Kituo Cha Katiba]]
* [[Avega Agahozo]]
* [[Haguruka]]
== Notes ==
<references/>
== Imiyoboro ==
* http://www.presidency.gov.rw/
* http://www.livinginkigali.com
* https://web.archive.org/web/20230113062710/https://discover.rw/
{{Afurika}}
{{commons|category:Rwanda}}
[[Category:Rwanda]]
[[Category:Ibihugu]]
[[Category:Afurika]]
1v3be6vaq99g9csvw2bvpx0mj96dmc7
Ubuki
0
6821
131350
112539
2026-05-20T16:24:46Z
MUCYO Ines
16551
Nkosoye imyandikire
131350
wikitext
text/x-wiki
[[Dosiye:Organic Honey.jpg|thumb|Organic Honey]]
[[Dosiye:Honey Market in Opi town, Enugu State.jpg|thumb|Ubuki]]
[[Dosiye:Honey_from_jar.jpg|thumb|'''Ubuki''']]
[[Dosiye:Pangetkon, Shan Hills, Myanmar, Fresh organic honey in honeycombs.jpg|thumb]]
'''Ubuki''' ni kimwe mu biribwa bitera umubiri imbaraga. Ubuki bukomoka ku mutobe [[inzuki]] zivana mu ndabyo z’ibiti cyangwa ibimera nk’ibiryo zifashishije umushongi (nectors) zikabubika mu binyangu. Ubuki bufite ibara rijya gusa nk’ ibihogo. Mu buryo bw’ubutabire bukozwe n’ubwoko bu biri bw’ibitera imbaraga bita fructose na glucose. Mubusanzwe ubuki bugizwe n’isukari n’amazi n’inzindi ntungamubiri zitandukanye nk’imyunyu ngugu. <ref name=":0">https://umuryango.rw/inkuru-zamamaza-85/article/dore-byinshi-ukwiye-kumenya-k-ubuki</ref>
Ubuki n’isukari n’ubwoko bw’ibitera imbaraga bikaba bimwe mu bintu biryoherera cyane (sweeteners) kandi bikunze gukoreshwa cyane ku isi mu nganda, mu gukora ibiribwa n’ibinyobwa bitandukanye.<ref name=":0" />
[[Dosiye:Honey comb with capped honey.jpg|thumb|ubuki]]
N'ubwo bamwe na bamwe bakunda kwitiranya isukari n’ubuki kuko bijya byenda gukora kimwe, hari itandukaniro rinini hagati ya byo. Hari abakoresha ubuki mu mwanya w’isukari nk’uburyo bwo kwirinda umubyibuho ukabije cyangwa kugabanya ibiro, naho bamwe mu barwaye diyabete bakabwifashisha mu mwanya w’isukari. Urubuga Kigali Today rwagaragajeko ubuki bugira ibyiza byinshi ariko iyo budakoreshejwe mu rugero rwiza bwateza ingaruka mbi k’ubukoresha. Kuko ubuki ari umwimere benshi bakunda kuvuga ko buba bwiza kurusha isukari iyo bukoreshejwe neza.
== Imiyoboro ==
* http://www.rarda.gov.rw/IMG/pdf/IFISHI_Y_INZUKI.pdf
* https://www.kigalitoday.com/amakuru/utuntu-n-utundi/article/ubuki-bugira-ibyiza-byinshi-ariko-iyo-butitondewe-buteza-ibibazo
[[Category:Ubuvumvu]]
[[Category:Inzuki]]
[[Category:Ibiribwa]]
<references responsive="" />
k347r2eb3epslfq6ut204ecz27lul8e
Ibiganiro by'umukoresha:Endikuemmy
3
17238
131351
104558
2026-05-20T17:20:14Z
MediaWiki message delivery
4287
/* You may be eligible to vote in the U4C election */ new section
131351
wikitext
text/x-wiki
== Translation request ==
Hi. sorry to bother you but I would like to ask you whether you could please translate this to Kinyarwanda?
<poem>
Lingua Franca Nova (“Elefen”) is a language designed to be particularly simple, consistent, and easy to learn for international communications. It has a number of positive qualities:
1. It has a limited number of phonemes. It sounds similar to Italian or Spanish.
2. It is phonetically spelled. No child should have to spend years learning irregularities.
3. It has a completely regular grammar, similar to the world’s creoles.
4. It has a limited and completely regular set of productive affixes for routine word derivation.
5. It has well-defined rules for word order, in keeping with many major languages.
6. Its vocabulary is strongly rooted in modern Romance languages. These languages are themselves widespread and influential, plus they have contributed the major part of English vocabulary
7. It is designed to be naturally accepting of Latin and Greek technical neologisms, the de facto “world standard”.
8. It is designed to seem relatively “natural” to those who are familiar with Romance languages, without being any more difficult for others to learn.
We hope you like Elefen!
</poem>
Thanks for your help. [[Umukoresha:Caro de Segeda|Caro de Segeda]] ([[Ibiganiro by'umukoresha:Caro de Segeda|talk]]) 09:49, 22 Kamena 2023 (UTC)
== Page creations by Umuganwa12 ==
Hi Endikuemmy, could you take a look at some of those page creations [https://rw.wikipedia.org/w/index.php?title=Ibidasanzwe%3AContributions&target=Umuganwa12&namespace=all&tagfilter=&newOnly=1&start=&end=&limit=100]?
The user got reported at [[:meta:Global sysops/Requests]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_sysops%2FRequests&diff=26050723&oldid=26050661#Requests] because they were introducing hoaxes at another wiki, so likely their page creations on this wiki need to be checked as well. It would be great if you as a native speaker can take a look at some sample pages to determine if the quality is ok or if it needs further action. Best regards [[Umukoresha:Johannnes89|Johannnes89]] ([[Ibiganiro by'umukoresha:Johannnes89|talk]]) 12:35, 11 Mutarama 2024 (UTC)
:... have you been able to take a look at this? Or could you direct me to other experienced users within your community I could ask to take a look? [[Umukoresha:Johannnes89|Johannnes89]] ([[Ibiganiro by'umukoresha:Johannnes89|talk]]) 12:15, 22 Mutarama 2024 (UTC)
== Flower of the month ==
[[File:Africa0703-0108a - Flickr - Dave Proffer.jpg|thumb|<center>Hibiscus sabdariffa</center>]]
Dear Endikuemmy.
For your huge efforts on Kinyarwanda Wikipedia I want to award you with the [[:als:Wikipedia:Blueme vum Monet|Flower of the month]].
Best regards, --[[Umukoresha:Holder|Holder]] ([[Ibiganiro by'umukoresha:Holder|talk]]) 05:04, 18 Mata 2024 (UTC)
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Reminder to vote now to select members of the first U4C</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="announcement-content" />
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote reminder|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote reminder}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]''
Dear Wikimedian,
You are receiving this message because you previously participated in the UCoC process.
This is a reminder that the voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) ends on May 9, 2024. Read the information on the [[Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|voting page on Meta-wiki]] to learn more about voting and voter eligibility.
The Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members were invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please [[Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]].
Please share this message with members of your community so they can participate as well.
On behalf of the UCoC project team,<section end="announcement-content" />
</div>
[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 22:54, 2 Gicurasi 2024 (UTC)
<!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2024/Previous_voters_list_3&oldid=26721208 -->
== <span lang="en" dir="ltr">You may be eligible to vote in the U4C election</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="announcement-content" />
I am contacting you because you previously voted in elections related to the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]]. You may be eligible to vote in the current U4C election, which is open now and closes on 2 June 2026. You can find out more about the candidates and the election on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the election page on Meta]], and from there you can access the vote itself. Your participation in these elections is important to the governance of Wikimedia communities, and your time spent learning about the candidates and voting is appreciated.
-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" />
</div>
[[m:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 17:20, 20 Gicurasi 2026 (UTC)
<!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30569831 -->
4h59mw39kn7iw9wont08lp3lunmhcs7
IMVUNJA
0
21506
131338
129931
2026-05-20T14:17:42Z
Irakoze dyna
17966
131338
wikitext
text/x-wiki
Amavunja ni indwara mbi cyane iterwa n'umwanda,ikaba ikwira kwira muburyo bwihuse iyo utabyitayeho nkiyo hari uyirwaye mumuryango.<ref>https://inyarwanda.com/rw/amakuru/yandura-byihuse-menya-uko-indwara-yamavunja-yandura-nuko-wayirinda-149524</ref>
<references />
ubushakashatsi bwakozwe kuri iyindwara bugaragaza ko hari uburyo butandukanye amavunja ashobora kwanduriramo. ahenshi cyane nimuburyo bwoguhura cyangwa kwegerana muburyo bwogukoranaho.<ref>[https://inyarwanda.com/rw/amakuru/yandura-byihuse-menya-uko-indwara-yamavunja-yandura-nuko-wayirinda-149524 https://inyarwanda.com/rw/amakuru/yandura-byihuse-menya-uko-indwara-yamavunja-yandura-nuko-wayirinda-149524https://inyarwanda.com/rw/amakuru/yandura-byihuse-menya-uko-indwara-yamavunja-yandura-nuko-wayirinda-149524]</ref>
<u>UBUSHAKASHATSI KUBIJYANYE NO KWANDURA AMAVUNJA MU MURYANGO:</u><ref>https://inyarwanda.com/rw/amakuru/yandura-byihuse-menya-uko-indwara-yamavunja-yandura-nuko-wayirinda-149524</ref>
Ubushakashatsi bwakozwe mubihugu bitandukanye bwerekanye ko amavunja yandura cyane mumiryango,aho umuntu umwe ashobora kuba intandaro yogukwirakwiza indwara mubandi.kuburyo bworoshye,ibiheri byinkuruka bituruka kumuryango umwe bigenda bigaragara kubagize urugo. <ref>https://inyarwanda.com/rw/amakuru/yandura-byihuse-menya-uko-indwara-yamavunja-yandura-nuko-wayirinda-149524</ref>
Ibi bigaragazwa nazaraporo zibigonderabuzima naza kaminuza aho amavunja yandura kuburyo bworoshye mumiryango cyane cyane habayeho kutita kwisuku. ubushakashatsi kandi bwerekanyeko igihe cyogukwirakwira kwamavunja gitandukana bitewe nicyiciro cyabantu.abana nabacecuru nibo bagaragaza ibyago byinshi byokwandura kuko umubiri wabo uba utabasha neza gukingira indwara nkamavunja. <ref>https://inyarwanda.com/rw/amakuru/yandura-byihuse-menya-uko-indwara-yamavunja-yandura-nuko-wayirinda-149524</ref>
urubyiruko rwari hagati yimyaka 18 na 35 rwasanganywe ibyago byinshi byogukwirakwiza amavunja kuberako hari byinshi bakora mumiryango nomumatsinda bituma bandura byoroshye.<ref>https://inyarwanda.com/rw/amakuru/yandura-byihuse-menya-uko-indwara-yamavunja-yandura-nuko-wayirinda-149524</ref>
<references />
nyzekjdrhv72o6wid903yvhbj843vbc
Ibiganiro:Kumenyesha
1
22643
131336
2026-05-20T13:19:17Z
Cyubahiro claude
18187
Created page with "Cyubahiro Claude numunyarwanda wavutse 1994 mukwa 12 itariki 13"
131336
wikitext
text/x-wiki
Cyubahiro Claude numunyarwanda wavutse 1994 mukwa 12 itariki 13
1ejy1dmrhe8c86aqh1vvaty971sw74n
Akamaro kibibuga byi mipiira
0
22644
131337
2026-05-20T14:12:25Z
~2026-30240-40
18188
Created page with "<u>AKAMARO KI BIBUGA BYI MPIPIRA</u>"
131337
wikitext
text/x-wiki
<u>AKAMARO KI BIBUGA BYI MPIPIRA</u>
qlnz60zt10w1gyvkqwecboysjuabmwm
MINEDIC yashyizeho inkunga kubanyeshuri barira ku mashuri
0
22645
131339
2026-05-20T14:25:40Z
FABIOLA 305
18077
edit
131339
wikitext
text/x-wiki
Ni uburyo MINEDIC yatangije kuwa 12 mata 2024 binyuze mubukangurambaga yise 'nditeguye'cyangwa' Ndi Ready'.<ref>https://www.igihe.com/amakuru/u-rwanda/article/mineduc-yashyizeho-uburyo-bwo-gutera-inkunga-gahunda-yo-kugaburira-abana-ku</ref>
Ubu buryo byatangiriye muri GS Kacyiru 2 mujyi wa Kigali<ref>https://www.igihe.com/amakuru/u-rwanda/article/mineduc-yashyizeho-uburyo-bwo-gutera-inkunga-gahunda-yo-kugaburira-abana-ku</ref>
hus8snp852detbrxb4gxxj32nbdw9ad
131341
131339
2026-05-20T14:36:02Z
FABIOLA 305
18077
edit
131341
wikitext
text/x-wiki
Ni uburyo MINEDIC yatangije kuwa 12 mata 2024 binyuze mubukangurambaga yise 'nditeguye'cyangwa' Ndi Ready'.<ref>https://www.igihe.com/amakuru/u-rwanda/article/mineduc-yashyizeho-uburyo-bwo-gutera-inkunga-gahunda-yo-kugaburira-abana-ku</ref>
Ubu buryo byatangiriye muri GS Kacyiru 2 mujyi wa Kigali<ref>https://www.igihe.com/amakuru/u-rwanda/article/mineduc-yashyizeho-uburyo-bwo-gutera-inkunga-gahunda-yo-kugaburira-abana-ku</ref>
<references />
Bizashyirwa mubikorwa kubufatanye ni shyirahamwe Umwalimu SACCO ndetse izaba irimo na konti yokuzajya ijyaho iyo nkunga.<ref>https://www.igihe.com/amakuru/u-rwanda/article/mineduc-yashyizeho-uburyo-bwo-gutera-inkunga-gahunda-yo-kugaburira-abana-ku</ref>
3th3phhuvlh0mdr1hr8465afyorewj6
Amateka ya Mwezi Gisabo
0
22646
131342
2026-05-20T14:42:07Z
Uwase grass
17967
Created page with "Imyaka 122 yaraye irangiye umwami w' Uburundi MWEZI GISABO asinyishijwe ku gahato amasezerano y'i Kiganda. Hari igenekerezo rya 6 Ruheshi 1903. Hari inyuma yo kubarwanya imyaka 18 yose.<ref>https://www.facebook.com/BSmith257/posts/658596403901882/</ref> <ref>https://www.facebook.com/BSmith257/posts/658596403901882/</ref>"
131342
wikitext
text/x-wiki
Imyaka 122 yaraye irangiye umwami w' Uburundi MWEZI GISABO asinyishijwe ku gahato amasezerano y'i Kiganda. Hari igenekerezo rya 6 Ruheshi 1903. Hari inyuma yo kubarwanya imyaka 18 yose.<ref>https://www.facebook.com/BSmith257/posts/658596403901882/</ref>
<ref>https://www.facebook.com/BSmith257/posts/658596403901882/</ref>
o6svaywk8eb8uflunin7vxceyz2z00s
Ibimenyetso by' indwara ya diabete
0
22647
131343
2026-05-20T14:51:24Z
Alphonse NSABIMANA
18192
edit
131343
wikitext
text/x-wiki
Abahanga bagaragaje ko hari ibimenyetso birindwi by 'ingenzi byerekana ko umuntu yaba arwaye diabete. <ref>https://igihe.com/ubuzima/inama/article/ibimenyetso-icyenda-byakwereka-ko-ugiye-kurwara-diabete-n-icyo-wakora</ref>
Muribyo twavuga:
1.INYOTA IKABIJE
2.Umunaniro ukabije
3.Kurya nabi
4. Kwihagarika buri kanya
5.Kubyibuha mu mayunguyungu
6.Indwara zibasira uruhu
7.Kutagira amarangamutima<ref>https://igihe.com/ubuzima/inama/article/ibimenyetso-icyenda-byakwereka-ko-ugiye-kurwara-diabete-n-icyo-wakora</ref>
5hmnnrv9ynv33i7n8wezkwq6ogvx9bv
Akamaro ka masoko
0
22648
131344
2026-05-20T14:51:29Z
~2026-30240-40
18188
https://www.google.com/search?q=akamaro+ka+masoko+yo+murwanda&sca_esv=5c36de9a9deeb3ee&sxsrf=ANbL-n5o70TI0ncfyT_EYve7c3qZfXL15Q%3A1779288167006&ei=Z8gNapUQlJWL6A-2t-gw&biw=1366&bih=641&ved=0ahUKEwjV35b5jMiUAxWUygIHHbYbGgYQ4dUDCBI&uact=5&oq=akamaro+ka+masoko+yo+murwanda&gs_lp=Egxnd3Mtd2l6LXNlcnAiHWFrYW1hcm8ga2EgbWFzb2tvIHlvIG11cndhbmRhMgoQABhHGNYEGLADMgoQABhHGNYEGLADMgoQABhHGNYEGLADMgoQABhHGNYEGLADMgoQABhHGNYEGLADMgoQABhHGNYEGLADMgoQABhHGNYEGLADMgoQABhHGNYEGLADSLIYUABYAHADeAGQAQCYAQCgAQCqAQC4AQPI
131344
wikitext
text/x-wiki
<u>AKAMARO KA MASOKO</u>
Amasoko agira uruhare runini muguteza imbere igihugu cyacu cyu rwanda kuko ariho abahinzi na bandi baturage babonera amasoko yi byo bakora abaguzi bakabona ibicuruzwa byibanze bakeneye kandi ikindi amasoko yinjiza imisoro myinshi mugihugu cyu rwanda <ref>https://www.google.com/search?q=akamaro+ka+masoko+yo+murwanda&sca_esv=5c36de9a9deeb3ee&sxsrf=ANbL-n5o70TI0ncfyT_EYve7c3qZfXL15Q%3A1779288167006&ei=Z8gNapUQlJWL6A-2t-gw&biw=1366&bih=641&ved=0ahUKEwjV35b5jMiUAxWUygIHHbYbGgYQ4dUDCBI&uact=5&oq=akamaro+ka+masoko+yo+murwanda&gs_lp=Egxnd3Mtd2l6LXNlcnAiHWFrYW1hcm8ga2EgbWFzb2tvIHlvIG11cndhbmRhMgoQABhHGNYEGLADMgoQABhHGNYEGLADMgoQABhHGNYEGLADMgoQABhHGNYEGLADMgoQABhHGNYEGLADMgoQABhHGNYEGLADMgoQABhHGNYEGLADMgoQABhHGNYEGLADSLIYUABYAHADeAGQAQCYAQCgAQCqAQC4AQPIAQCYAgOgAucCmAMAiAYBkAYIkgcDMS4yoAcAsgcAuAcAwgcFNS0xLjLIB6ECgAgB&sclient=gws-wiz-serp</ref>
0fu1mh1899mcfoywibf17djthiaecwo
Umuntu wanduye sida mu Rwanda wambere
0
22649
131345
2026-05-20T14:56:17Z
TUYIZERE Pacifique
18194
Created page with "U Rwanda rwanditse umuntu wa mbere wanduye Virusi itera SIDA ahagana mu mwaka 1983. Ku mpamvu z'ubuzima bwite n'amategeko agenga amakuru y'abarwayi, amazina n'amakuru yihariye by'uwo muntu wa mbere ntabwo byigeze bitangazwa ngo abantu bose ngo babimenye <ref>https://www.google.com/search?q=umuntu+wa+mbere+wanduye+sida+mu+rwanda&oq=umuntu+wambere+wanduye+sida+mu+Rwand&gs_lcrp=EgZjaHJvbWUqCQgBECEYChigATIGCAAQRRg5MgkIARAhGAoYoAEyCQgCECEYChigAdIBCTU2MDY3ajBqN6gCALACAA&source..."
131345
wikitext
text/x-wiki
U Rwanda rwanditse umuntu wa mbere wanduye Virusi itera SIDA ahagana mu mwaka 1983. Ku mpamvu z'ubuzima bwite n'amategeko agenga amakuru y'abarwayi, amazina n'amakuru yihariye by'uwo muntu wa mbere ntabwo byigeze bitangazwa ngo abantu bose ngo babimenye <ref>https://www.google.com/search?q=umuntu+wa+mbere+wanduye+sida+mu+rwanda&oq=umuntu+wambere+wanduye+sida+mu+Rwand&gs_lcrp=EgZjaHJvbWUqCQgBECEYChigATIGCAAQRRg5MgkIARAhGAoYoAEyCQgCECEYChigAdIBCTU2MDY3ajBqN6gCALACAA&sourceid=chrome&ie=UTF-8</ref>ku mugaragaro
dt4z7rroon7tkvtlpgtvs2o7vvrxybu
Ibibi byi biyobyabwenge
0
22650
131346
2026-05-20T14:56:21Z
Uwimbabazi Nelly1
18189
ibiyobyabwenge nibibi mubizima
131346
wikitext
text/x-wiki
ibiyobyabwenge bigira ingaruka kubuzima bwa bantu.kumuryango,mugihugu murirusengebyangiza ubwonko bigatuma umuntu agkora ibyaha harimo kwica,kwiba,gusambanaibiyobyabwenge bituma iterambere ryigihugu ritagenda neza ndetse no mumiryangomurwandagucuruza ibiyoga bihanwa na mategeko <ref>https://www.google.com/search?q=ibibi+byibiyobyabwenge&oq=ibibi+byibiyobyabwenge&gs_lcrp=EgZjaHJvbWUyBggAEEUYOTIICAEQABgNGB4yDQgCEAAYhgMYgAQYigUyBwgDEAAY7wUyBwgEEAAY7wUyBwgFEAAY7wXSAQkzNzAyOWowajeoAgCwAgA&sourceid=chrome&ie=UTF-8</ref>
ke4v0qxm65npjqcfb7oif6jq702fg4d
SIDA NIVURWA N'AMASENGESHO
0
22651
131347
2026-05-20T15:05:20Z
~2026-30369-27
18195
Created page with "Ubuyobozi bw'ikigo gishinzwe ubuzima bugaragaza ko virusi itera sida itavuzwa n'amsengesho yacu kuko kugabanuka kw'ingano yayo mu mubiri hari abashobora kubyita ukundi kuntu,bikagera naho umuntu avuga ko yasengewe agakira ariko atari byo kuko namuti n'urukingo bigira byayo.<ref name=":0">https://www.kigalitoday.com/ubuzima/urusobe-rw-ubuzima/article/sida-ntivurwa-n-amasengesho-rbc</ref> umubyeyi uzwi nka mama Rene utuye I kigari avuga ko ataririmwe atari kabiri'yabonye..."
131347
wikitext
text/x-wiki
Ubuyobozi bw'ikigo gishinzwe ubuzima bugaragaza ko virusi itera sida itavuzwa n'amsengesho yacu kuko kugabanuka kw'ingano yayo mu mubiri hari abashobora kubyita ukundi kuntu,bikagera naho umuntu avuga ko yasengewe agakira ariko atari byo kuko namuti n'urukingo bigira byayo.<ref name=":0">https://www.kigalitoday.com/ubuzima/urusobe-rw-ubuzima/article/sida-ntivurwa-n-amasengesho-rbc</ref>
umubyeyi uzwi nka mama Rene utuye I kigari avuga ko ataririmwe atari kabiri'yabonye asenga imana ikamwumva igakora ibitangaza ku buryo ahamya lko nta kiyinanira<ref name=":0" />
ghq4867de2y124emsn9hcf3a24yp6kf
Inyinya
0
22652
131348
2026-05-20T15:06:27Z
Irakoze dyna
17966
Created page with "Mu muco wurwanda inyinya ni umwanya cyangwa icyuho cyiba hagati yamenyo abiri yimbere. murwego rwamuganga cyangwa science icyi cyuho cyitwa diastema<ref name=":0">https://www.google.com/search?q=inyinya&sourceid=chrome&ie=UTF-8&amc=1&udm=50&aep=42&cud=0&qsubts=1779290238551&source=chrome.crn.rb&mstk=AUtExfA6zzaXeH63oP9CrwV3xT2EZj7us_Vp8r4B78imU9tzs7urA-wMijAmqXPp2SEMNb9sQowp9hbutURHpEsInVQ84Ca6kTySbTNeZViOgMqyY0A9XN6IxhbWsnxdWuVZsIdi5V1I2_i9Jd8ruwgcs-6gD65J6yF8zNk&csuir..."
131348
wikitext
text/x-wiki
Mu muco wurwanda inyinya ni umwanya cyangwa icyuho cyiba hagati yamenyo abiri yimbere. murwego rwamuganga cyangwa science icyi cyuho cyitwa diastema<ref name=":0">https://www.google.com/search?q=inyinya&sourceid=chrome&ie=UTF-8&amc=1&udm=50&aep=42&cud=0&qsubts=1779290238551&source=chrome.crn.rb&mstk=AUtExfA6zzaXeH63oP9CrwV3xT2EZj7us_Vp8r4B78imU9tzs7urA-wMijAmqXPp2SEMNb9sQowp9hbutURHpEsInVQ84Ca6kTySbTNeZViOgMqyY0A9XN6IxhbWsnxdWuVZsIdi5V1I2_i9Jd8ruwgcs-6gD65J6yF8zNk&csuir=1</ref>
'''Ibyo wamenya kunyinya'''
'''Ikirango cyubwiza:'''mumuryango nyarwanda ndetse nahandi muri africa inyinya ifatwa nkikimenyetso gikomeye cyubwiza no gukurura abandi cyane cyane kubagore<ref name=":0" />
'''Imyandiko nimyemerere:'''hari abizerako abantu bafite inyinya baba bafite amahirwe ari abahanga kandi bazi gucunga neza umutungo namafaranga <ref name=":0" />
gxmssqw06zi7zienvqufkt2fo3kpuxk
Ibiganiro:Ntibavuga bavuga
1
22653
131349
2026-05-20T15:19:45Z
~2026-30463-75
18196
/* ntibavuga bavuga ku byerekeye inka */ new section
131349
wikitext
text/x-wiki
== ntibavuga bavuga ku byerekeye inka ==
kunka [[Ibidasanzwe:Contributions/~2026-30463-75|~2026-30463-75]] ([[Ibiganiro by'umukoresha:~2026-30463-75|talk]]) 15:19, 20 Gicurasi 2026 (UTC)
l6vym96kr8pb3o2d0ay2uokmejloki6
Ibiganiro by'umukoresha:Kkekaannaa
3
22654
131352
2026-05-21T04:05:29Z
MediaWiki message delivery
4287
/* Wikipedia translation of the week: 2026-21 */ new section
131352
wikitext
text/x-wiki
== Wikipedia translation of the week: 2026-21 ==
<div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;">
<div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is
<div style="font-size:140%;">'''[[:en:Stela of the cactus bearer]]'''<br /> <small>''([[:es:Estela del portador del cactus]]) ([[:ca:Estela del portador del cactus]])''</small> </div>
Please be bold and help translate this article!
</div>
----
[[File:Estela Wachumero en Chavin.jpg|center|300px]]
<div style="text-align:left; padding: .4em;">
The '''stela of the cactus bearer''' is a monolith or stele of a single piece of granite, belonging to the Chavín culture of ancient Peru, which remains in its original location on the northwest side of the circular plaza at the archaeological site known as the ceremonial center of Chavín de Huántar in the Ancash region of Peru. It was discovered during the 1972 excavation season by Peruvian archaeologist Luis Guillermo Lumbreras.
<small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small>
----
[[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
</div>
</div>
--[[Umukoresha:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ibiganiro by'umukoresha:MediaWiki message delivery|talk]]) 04:05, 21 Gicurasi 2026 (UTC)
<!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30529698 -->
6x6ixz2mk9bu2rfa7vmuqt9r2jv5j33