Wikipedia
rwwiki
https://rw.wikipedia.org/wiki/Intangiriro
MediaWiki 1.47.0-wmf.6
first-letter
Itangazamakuru
Ibidasanzwe
Ibiganiro
Umukoresha
Ibiganiro by'umukoresha
Wikipedia
Ibiganiro kuri Wikipedia
Dosiye
Ibiganiro kuri dosiye
MediyaWiki
Ibiganiro kuri MediyaWiki
Inyandikorugero
Ibiganiro ku nyandikorugero
Ubufasha
Ibiganiro ku bufasha
Ikiciro
Ibiganiro ku byiciro
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
Igishyimbo
0
6033
131616
112965
2026-06-11T11:47:15Z
NDNT
13628
131616
wikitext
text/x-wiki
[[Dosiye:Rwanda Traditional meal.jpg|thumb|igishyimbo gitetse]]
[[Dosiye:Cowpeas (Vigna unguiculata) dry marketed (1).jpg|thumb|Ibishyimbo|220x220px]]
[[Dosiye:"+arya+" kacang panjang (Vigna unguiculata sesquipedalis) ꦏꦕꦁ ꦭꦚ꧀ꦗꦫꦤ꧀ 2020 4.jpg|thumb|imishingiriro]]
[[Dosiye:Beans in the market.jpg|thumb|ubishyimbo biri kwisoko]]
[[Dosiye:Garcia bolita beans with white back drop.jpg|thumb|Ibishyimbo]]
[[Dosiye:Ibishyimbo bishingirirwa.jpg|thumb]]
'''Igishyimbo''' (ubuke: '''Ibishyimbo''' ; izina ry’ubumenyi mu [[kilatini]] : ''Vigna unguiculata subsp. unguiculata'') ni [[ikimera]] n’ikiribwa.
<gallery mode="packed">
Lobia.jpg
Cowpea 2.jpg
BlackeyeBean.jpg
</gallery>
[[Category:Ibimera]]
[[Category:Ibiribwa]]
chd5ua2vdrctkp3sswfaevoy9pgm0d5
Umwami
0
8688
131613
126096
2026-06-11T09:47:41Z
Muzehe Pontien
18356
131613
wikitext
text/x-wiki
[[Dosiye:Umwami na abakoroni.jpg|thumb|Umwami wo hambere]]
[[Dosiye:King Faisal.png|thumb|413x413px|King Faisal]]
[[Dosiye:Civil Rights March on Washington, D.C. (Dr. Martin Luther King, Jr. and Mathew Ahmann in a crowd.) - NARA - 542015 - Restoration.jpg|thumb|King Martin Arthur]]
'''Umwami''' (ni izina ry'icyubahiro risanzwe mu bihugu bya [[Imiterere ya Afurika y'Iburasirazuba n'ibidukikije byaho|Afurika]] yo hagati n'Uburasirazuba. Risobanura ''umutware'' cyangwa umutware ''w'imiryango'' mu ndimi nyinshi za [[Umuntu wanduye sida mu Rwanda wambere|Bantu]]. Ryakoreshejwe mu mateka n'abami bo mu bihugu byinshi bya Afurika kandi n'ubu riracyakoreshwa ku bami gakondo cyangwa abategetsi b'uturere mu bihugu byinshi byo muri Afurika.
== Umutware w'imiryango ==
Mu ndimi nyinshi za Bantu - harimo [[Ikirundi]], [[Ikinyarwanda]], Nande, Lega, Luhya, na Chitonga - ijambo u''mwami'' risobanura " umutware w'imiryango ".Rikoreshwa nk'izina ry'umuyobozi w'imiryango .
Byongeyeho kandi, u''mwami'' bisobanura "umutware" cyangwa "umugabo" mu [[ikiganda|kigande]] . Rikoreshwa nk'izina ry'umuyobozi mukuru mu batware bavuga ururimi rw'uruganda hirya no hino mu karere [[Ibiyaga Bigari|k'ibiyaga bigari bya Afurika]], n'ubwo rishobora no gukoreshwa nk'icyubahiro rusange ku bagabo, kimwe [[Icyongereza|n'icyongereza]].
Abatware gakondo ba Lenje n'abanya bo muri [[Zambiya]], hamwe n'abanya Tonga bo muri Zambiya na [[Zimbabwe]] na bo bakoresha icyubahiro.
== Etymology ==
Umwami bikomoka ku ijambo Proto Bantu risobanura '''umutware''' cyangwa '''umwami'''.
== Umwami ==
Mu [[ABAMI BATEGETSE U RWANDA|Bwami bw'u Rwanda]], [[Urutonde rw'Abami bayoboye u Rwanda|Umwami w'u Rwanda]] yari azwi ku izina rya u''mwami'' ( ''abami'' ari benshi). Kuva mu 1961, [[igihugu]] cyayobowe na [[Perezida wa Repubulika y’u Rwanda|perezida w'u Rwanda]] .
[[Dosiye:Umwami n’Umwamikazi.jpg|thumb|Umwami n'umwamikazi]]
Ubwami bw'Uburundi bwategekwaga n'abami bitwaga ''mwami'', hagakurikiraho rimwe mu mazina ane ya regnal yakurikiyeho. Perezida w'u Burundi yategetse kuva repubulika yatangira mu 1966.
Ubwami gakondo mu ntara ya [[Intara ya Kivu y’Amajyaruguru|Kivu y'Amajyaruguru]], [[Intara ya Kivu y’Amajyepfo|Kivu y'Amajyepfo]], na Maniyema muri [[Repubulika Iharanira Demokarasi ya Kongo|Repubulika iharanira Demokarasi ya Congo]] bita abayobozi babo gakondo .
Abanya Luhya bo mu Burengerazuba bwa [[Kenya]] bavuga ko umutegetsi wabo w'ikirenga ari Um''wami'' .
[[Ikiciro:Ubwami bw'u Rwanda]]
[[Ikiciro:Umuco]]
[[Ikiciro:Umuco w' U Rwanda]]
f9kxh7to9ejoc0g91rx1lna2mh52xrn
131614
131613
2026-06-11T09:58:24Z
Muzehe Pontien
18356
131614
wikitext
text/x-wiki
[[Dosiye:Umwami na abakoroni.jpg|thumb|Umwami wo hambere]]
[[Dosiye:King Faisal.png|thumb|413x413px|King Faisal]]
[[Dosiye:Civil Rights March on Washington, D.C. (Dr. Martin Luther King, Jr. and Mathew Ahmann in a crowd.) - NARA - 542015 - Restoration.jpg|thumb|King Martin Arthur]]
'''Umwami''' (ni izina ry'icyubahiro risanzwe mu bihugu bya [[Imiterere ya Afurika y'Iburasirazuba n'ibidukikije byaho|Afurika]] yo hagati n'Uburasirazuba. Risobanura ''umutware'' cyangwa umutware ''w'imiryango'' mu ndimi nyinshi za [[Umuntu wanduye sida mu Rwanda wambere|Bantu]]. Ryakoreshejwe mu mateka n'abami bo mu bihugu byinshi bya Afurika kandi n'ubu riracyakoreshwa ku bami gakondo cyangwa abategetsi b'uturere mu bihugu byinshi byo muri Afurika.<ref>https://www.bbc.com/gahuza/articles/c4ndryw3yn3o</ref>
== Umutware w'imiryango ==
Mu ndimi nyinshi za Bantu - harimo [[Ikirundi]], [[Ikinyarwanda]], Nande, Lega, Luhya, na Chitonga - ijambo u''mwami'' risobanura " umutware w'imiryango ".Rikoreshwa nk'izina ry'umuyobozi w'imiryango .
Byongeyeho kandi, u''mwami'' bisobanura "umutware" cyangwa "umugabo" mu [[ikiganda|kigande]] . Rikoreshwa nk'izina ry'umuyobozi mukuru mu batware bavuga ururimi rw'uruganda hirya no hino mu karere [[Ibiyaga Bigari|k'ibiyaga bigari bya Afurika]], n'ubwo rishobora no gukoreshwa nk'icyubahiro rusange ku bagabo, kimwe [[Icyongereza|n'icyongereza]].
Abatware gakondo ba Lenje n'abanya bo muri [[Zambiya]], hamwe n'abanya Tonga bo muri Zambiya na [[Zimbabwe]] na bo bakoresha icyubahiro.
== Etymology ==
Umwami bikomoka ku ijambo Proto Bantu risobanura '''umutware''' cyangwa '''umwami'''.
== Umwami ==
Mu [[ABAMI BATEGETSE U RWANDA|Bwami bw'u Rwanda]], [[Urutonde rw'Abami bayoboye u Rwanda|Umwami w'u Rwanda]] yari azwi ku izina rya u''mwami'' ( ''abami'' ari benshi). Kuva mu 1961, [[igihugu]] cyayobowe na [[Perezida wa Repubulika y’u Rwanda|perezida w'u Rwanda]] .
[[Dosiye:Umwami n’Umwamikazi.jpg|thumb|Umwami n'umwamikazi]]
Ubwami bw'Uburundi bwategekwaga n'abami bitwaga ''mwami'', hagakurikiraho rimwe mu mazina ane ya regnal yakurikiyeho. Perezida w'u Burundi yategetse kuva repubulika yatangira mu 1966.
Ubwami gakondo mu ntara ya [[Intara ya Kivu y’Amajyaruguru|Kivu y'Amajyaruguru]], [[Intara ya Kivu y’Amajyepfo|Kivu y'Amajyepfo]], na Maniyema muri [[Repubulika Iharanira Demokarasi ya Kongo|Repubulika iharanira Demokarasi ya Congo]] bita abayobozi babo gakondo .
Abanya Luhya bo mu Burengerazuba bwa [[Kenya]] bavuga ko umutegetsi wabo w'ikirenga ari Um''wami'' .
[[Ikiciro:Ubwami bw'u Rwanda]]
[[Ikiciro:Umuco]]
[[Ikiciro:Umuco w' U Rwanda]]
m2tmgtk1abxqnpge6l9oi64t1y4lxox
131615
131614
2026-06-11T10:02:08Z
Muzehe Pontien
18356
131615
wikitext
text/x-wiki
[[Dosiye:Umwami na abakoroni.jpg|thumb|Umwami wo hambere]]
[[Dosiye:King Faisal.png|thumb|413x413px|King Faisal]]
[[Dosiye:Civil Rights March on Washington, D.C. (Dr. Martin Luther King, Jr. and Mathew Ahmann in a crowd.) - NARA - 542015 - Restoration.jpg|thumb|King Martin Arthur]]
[[Dosiye:Arthur-Pyle King Arthur of Britain.JPG|thumb|umwami]]
'''Umwami''' (ni izina ry'icyubahiro risanzwe mu bihugu bya [[Imiterere ya Afurika y'Iburasirazuba n'ibidukikije byaho|Afurika]] yo hagati n'Uburasirazuba. Risobanura ''umutware'' cyangwa umutware ''w'imiryango'' mu ndimi nyinshi za [[Umuntu wanduye sida mu Rwanda wambere|Bantu]]. Ryakoreshejwe mu mateka n'abami bo mu bihugu byinshi bya Afurika kandi n'ubu riracyakoreshwa ku bami gakondo cyangwa abategetsi b'uturere mu bihugu byinshi byo muri Afurika.<ref>https://www.bbc.com/gahuza/articles/c4ndryw3yn3o</ref>
== Umutware w'imiryango ==
Mu ndimi nyinshi za Bantu - harimo [[Ikirundi]], [[Ikinyarwanda]], Nande, Lega, Luhya, na Chitonga - ijambo u''mwami'' risobanura " umutware w'imiryango ".Rikoreshwa nk'izina ry'umuyobozi w'imiryango .
Byongeyeho kandi, u''mwami'' bisobanura "umutware" cyangwa "umugabo" mu [[ikiganda|kigande]] . Rikoreshwa nk'izina ry'umuyobozi mukuru mu batware bavuga ururimi rw'uruganda hirya no hino mu karere [[Ibiyaga Bigari|k'ibiyaga bigari bya Afurika]], n'ubwo rishobora no gukoreshwa nk'icyubahiro rusange ku bagabo, kimwe [[Icyongereza|n'icyongereza]].
Abatware gakondo ba Lenje n'abanya bo muri [[Zambiya]], hamwe n'abanya Tonga bo muri Zambiya na [[Zimbabwe]] na bo bakoresha icyubahiro.
== Etymology ==
Umwami bikomoka ku ijambo Proto Bantu risobanura '''umutware''' cyangwa '''umwami'''.
== Umwami ==
Mu [[ABAMI BATEGETSE U RWANDA|Bwami bw'u Rwanda]], [[Urutonde rw'Abami bayoboye u Rwanda|Umwami w'u Rwanda]] yari azwi ku izina rya u''mwami'' ( ''abami'' ari benshi). Kuva mu 1961, [[igihugu]] cyayobowe na [[Perezida wa Repubulika y’u Rwanda|perezida w'u Rwanda]] .
[[Dosiye:Umwami n’Umwamikazi.jpg|thumb|Umwami n'umwamikazi]]
Ubwami bw'Uburundi bwategekwaga n'abami bitwaga ''mwami'', hagakurikiraho rimwe mu mazina ane ya regnal yakurikiyeho. Perezida w'u Burundi yategetse kuva repubulika yatangira mu 1966.
Ubwami gakondo mu ntara ya [[Intara ya Kivu y’Amajyaruguru|Kivu y'Amajyaruguru]], [[Intara ya Kivu y’Amajyepfo|Kivu y'Amajyepfo]], na Maniyema muri [[Repubulika Iharanira Demokarasi ya Kongo|Repubulika iharanira Demokarasi ya Congo]] bita abayobozi babo gakondo .
Abanya Luhya bo mu Burengerazuba bwa [[Kenya]] bavuga ko umutegetsi wabo w'ikirenga ari Um''wami'' .
[[Ikiciro:Ubwami bw'u Rwanda]]
[[Ikiciro:Umuco]]
[[Ikiciro:Umuco w' U Rwanda]]
nydp8e1jgm1hlab6klyzwsn3e4mr5u7
Ubukwe bwa kinyarwanda
0
8723
131608
130351
2026-06-10T12:35:51Z
NDNT
13628
131608
wikitext
text/x-wiki
[[File:Map of Rwanda.svg|thumb| Ubukwe bwo mu Rwanda rwo hambere]]
[[Dosiye:Ubukwe.jpg|thumb|ubukwe]]
[[Dosiye:Ubukwe bwa kinyarwanda.jpg|thumb|ubukwe bwa kinyarwanda]]
Ubukwe ni [[itangiriro]] ryo kubaho k'umuryango, n'igihe abafashe Umwanzuro wo kubana bifatanya binyuze mu mucyo bakemera gushyigikirwa n'ababyeyi maze nabo bakajya kubaka umuryango wabo witezweho kwagura igihugu binyuze mu kubyara no kurera abana bazaba U [[Rwanda]] rwejo.<ref name=":2">{{Cite web |url=http://www.impamba.com/2020/08/18/imihango-yubukwe-bwa-kinyarwanda-ayigereranya-no-guterekera/ |title=Archive copy |access-date=2021-02-07 |archive-date=2021-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211128081307/http://www.impamba.com/2020/08/18/imihango-yubukwe-bwa-kinyarwanda-ayigereranya-no-guterekera/ |url-status=dead }}</ref> Ubukwe ni umuhango ubumbatiye [[Umuco nyarwanda]]. Uyu muhango w'ubukwe ukorwa hagati y'imiryango ibiri ihana abageni. Ni ukuvuga umuryango w'umusore n'umukobwa.<ref name=":2" />
== Imihango y'ubukwe bwa Kinyarwanda ==
Ubukwe bwa [[Kinyarwanda]] bwagiraga imihango myinshi itandukanye imwe iracyakorwa na magingo aya indi ntago igikorwa.. Imwe mu mihango yakorwaga hambere ni:
=== a. Kurambagiza no gufata irembo ===
Kurambagiza ni ukureba uburanga bw'umukobwa n'ubwiza bwe, kugenzura imico n'imyifatire ye, uko yitwara mu mibereho ye (umurimo), isuku ndetse n'umuryango akomokamo kugirango umuntu amenye niba yarahawe uburere bwiza. Mu [[Rwanda]] kurambagiza byakorwaga n'ababyeyi ariko bifashishije umuranga, habaga n'igihe umusore ari we wirambagiriza cyane cyane iyo yabaga ashaka kurambagiza umukobwa baturanye. Umuranga niwe wagombaga guhuza iyo miryango yombi kuko ariwe wasabiraga umuhungu. Gufata irembo ni igikorwa gikurikira kurambagiza, uyu muhango ubera iwabo w'umukobwa. umuryango w'umuhungu utegura inzoga maze ukazijyana iwabo w'umukobwa ubwo umuranga akababwira uburyo umuryango we washimye umukobwa wo muri urwo rugo ukaba wifuza ko yaba gahuza miryango<ref>Ubukwe bw'iwacu by Munezero Gasimba F. saveri</ref>
=== b.Gusaba no gukwa ===
[[Dosiye:Ubukwe nyarwanda.jpg|thumb|ubukwe]]
[[Umuco nyarwanda]] umuryango w'umuhungu niwe ujya gusaba umugeni kuko mu [[Rwanda]] umuryango,ubwoko n'igisekuru bishingira ku mugabo. kera umuhango wo gusaba babanzaga kuwitegura bihagije ndetse bakabanza no kuwuraguriza, inzuzi zakwera bakabona kohereza intumwa ku muryango bazajya gusabamo umugeni. Umukuru w'umuryango akenshi niwe wabaga umukwe mukuru yaba atabishoboye bagatoranya undi ubikwiriye. Gukwa mu [[Rwanda]] nugutanga ikintu kemewe nk'inkwano kugirango ubone umugeni kikaba ikimenyetso cyo kwerekana ko umugeni afite aho aturuka , ko atishyingiye, ko ashyingiwe n'umuryango. Inkwano rero yari ishimwe ry'umubyeyi w'umukobwa kubera ko yabaga yarareze neza, umwana akaba agiye gushinga urwe rugo.<ref>Bigirumwami aloys, imihango, Imigenzo n'imiziririzo, Nyundo 1964 p127</ref>
==== i. Kuvuga amazina y'Inka ====
[[File:Kuvugira inka no kubyina gakondo mu bukwe bwa kinyarwanda.jpg|thumb|Kuvuga amazina y'inka]]
Kuvuga amazina y'inka ni umuhango ukorwa n'umutahira mu bukwe bwa [[Kinyarwanda]]. Mu [[Rwanda]] rwo hambere abakwe bazaga gusaba umugeni bagatanga [[inka]] nk'inkwano izo nka bazanye rero umutahira yavugaga amazina yazo akazirata kugirango abasangwa bazishimire, no kuruhande rw'abasangwa naho nuko byagendaga umutahira wabo yavugaga amazina y'izo bari basanganywe. Uyu muhango wakorwaga n'abisi, Umwisi iyo yitaga ishyo yagarukaga amaze kwita izibyaye uburiza Nyuma akazagaruka, akitirira ishyo inka yigaragaje nk'igihangange nuko umwisi akagororerwa.<ref>{{Cite web |url=http://www.impamba.com/2020/08/18/imihango-yubukwe-bwa-kinyarwanda-ayigereranya-no-guterekera/ |title=Archive copy |access-date=2021-02-07 |archive-date=2021-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211128081307/http://www.impamba.com/2020/08/18/imihango-yubukwe-bwa-kinyarwanda-ayigereranya-no-guterekera/ |url-status=dead }}</ref>
==== ii. Umusore uraye ari bushyingirwe ====
Bamutegaga amasunzu, bakamwogosha ubwanwa, bakamuca inzara mbese agakorerwa isuku yose yo ku mubiri. Bamwambikaga uruhu rushya cyangwa indengera z'abagabo. Bamwambikaga ibitare n'inigi nshya hanyuma abagabo bamutanze kurongora bakamwigisha uko azifata mu bukwe, uko azabana n'umugore uko azarongora harimo gucira imbazi,kwambika umwishywa, gukirana n'ibindi.<ref>Byanafashe D. et Rutayisire , Histoire du Rwanda, UNR, Huye 2011</ref>
==== iii. Umukobwa uraye ari bushyingirwe ====
Bamutegaga amasunzu bakamukenura hose. Nyirasenge w'umukobwa cyangwa undi mugore wizewe wo mu muryango nka nyirakuru cyangwa nyina wabo yazaga kumuhana. Umukobwa n'umubyeyi ugiye kumuhana bajyaga ahantu hiherereye maze akamubwira uko azajya atsinda abakuru, sebukwe na nyirabukwe, uko azajya yubaha umugabo we akamurinda inzara n'inyota, akamurinda gukonoza akayoga kasigaye mu gicuma cy'umugabo. Akamubwira ukuntu azajya y'ubaha abagabo babo, akabaha agaciro nkakumugabo we kuko ari baramu be ariko bikagarukira aho.Yamuganirizaga ukuntu azajya yirinda gutesha agaciro umugabo we, yirindakumena amabanga y'urugo. Yamwigishaga kandi uko azitwara n'ahura n'umugabo we, uko azakirana akirinda kumuvuna cyangwa kumukibita ku kintu cyamukomeretsa, yamuhanaga kutagira inda nini ku biryo, ko yagombaga kurya bike ahubwo akinywera amata<ref>Bashayija stanislas, Le marriage coutumier au Rwanda, Bruxelle,Larcier 1996 p. 48</ref>
=== c. Gushyingira ===
Gushyingira ku Banyarwanda ni umuhango wo guhuza umusore n'umukobwa bakarema umuryango mushya.Ni igikorwa n'imiryango ibiri yombi ihuza abana bayo ikabaremera umuryango wayo.<ref>Kananura J.C.1980 P.53</ref>
==== i. Guhagurutsa umugeni ====
M' [[Umuco nyarwanda]] umugeni ntiyapfaga gusohoka barabanzaga bakamugoragoza, akinangira, akarira, agafata inkingi ngo batamusohora munzu kugeza ubwo bamuhaye impano runaka (ubutare,umuringa,itungo runaka n'ibindi) akabona gusohoka. Iyo yabaga agisohoka mu nzu agiye gushyingirwa, yageraga ku marembo bakamusaba kuvuna agati k'inkingi y'amarembo i buryo ni bumoso agira ati: "'''Nsenye urw'iwacu ngiye kubaka urw'ahandi'''" Utwo duti yaduherezaga ababyeyi be.Ibyo byamusuriraga kuzubaka urugo rugakomera. Nyuma y'ibyo baramuherekezaga bamugeza hafi yaho agiye gushyingirwa bakamushyira mu kirago.<ref>Nzamwita Uwanziga Joy, Manners in Rwanda, basic knowledge on Rwandan culture, customs and kinyarwanda language 2015</ref>
==== ii. Kwakira umugeni no kurongora ====
[[File:Kunya maziwa.jpg|thumb|Kunywa amata ku bageni ]]
Umugeni wese yaherekezwaga kwa sebukwe i wabo bamutwaje ibirongoranywa, buri muryango wateganyaga ibirongoranywa bijyanye n'ubushobozi cg ubutunzi bwabo.<ref name=":0">{{Cite web |url=http://umuco.bangmedia.org/2008/03/gushyingira-no-gushyingirwa.html |title=Archive copy |access-date=2021-02-09 |archive-date=2021-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210209150457/http://umuco.bangmedia.org/2008/03/gushyingira-no-gushyingirwa.html |url-status=dead }}</ref> Mu turere dutandukanye tw'igihugu bagiraga uburyo bunyuranye bwo kwakira umugeni hari abahitaga bamuha inka yicaye ku bibero bya sebukwe ahandi umugeni yasangaga batabye ingasire y'ikinanira mu bikingi byamarembo akayihagararaho sebukwe akamutera icyuhagiro naho nyirabukwe akamukoza umwuko mu ku ruhanga, mu gatuza no ku ntugu zombi nuko umugeni akinjira munzu. Iyo igihe cyo kurongora cyabaga kigeze sebukwe w'umukobwa, umusore, umushyingira n'abakobwa bamuherekeje bamusangaga mu mbere, mushiki w'umusore niwe wabaga amutwaje umwishywa n'imbazi bagera imbere y'umugeni umusore akayimwambika mu mutwe, hanyuma mushiki akamuhereza inkongoro y'amata akayajundika akayamucira mu maso avuga aya magambo ngo "'''Ndakurongoye ndi mwene kanaka'''"<ref name=":1">Nzajyibwami Eliphaz. Ubukwe bwa kinyarwanda n'imihango yabwo. kanama 2016</ref>
=== d. Gutwikurura ===
Gutwikurura ni umuhango ukorwa m' [[Umuco nyarwanda]] hagamijwe gusohora umugeni no kumuha uburenganzira bwo kugira imirimo akora. Mu [[Rwanda]], umugeni wese yaratinyaga akihisha ntagire umurimo numwe akora atarahabwa uburenganzira.Umuhango wo gutwikurura wabaga ugizwe n'ibice bine byingenzi: Gukura abageni mu nyegamo,Kogosha amasunzu, Guha abana amata, Kwerekana imitwa.<ref name=":0" />
=== e. Gutekesha ===
Gutekesha cyangwa gukoza ku mashyiga wari umuhango wakorwaga n'ababyeyi b'umuhungu hagamijwe guha uburenganzira umugeni bwo kuba yakwisanzura agakora imirimo yose ikenura urugo rwe.<ref name=":1" />
=== F. Guca Mwirembo no Kuramukanya ===
Hashize iminsi mike bashyingiwe abageni bajyaga iwabo w'umukobwa gukura ubwatsi, bajyanaga na se w'umuhungu, umuranga cg undi mukuru uri bushobore kubavugira amagambo. Iyo umuhango wo guca mu irembo utarakorwa, umukobwa ntiyabaga ashobora kujya gusura iwabo ku mugaragaro yajyagayo rwihishwa kandi agaca mu cyanzu. Gusura abageni cg kuramukanya ni umuhango wakorwaga nyuma yo guca mu irembo, Icyo gihe ababyeyi b'umukobwa bariteguraga bakajya gusura urugo rw'abana.<ref>{{Cite web |url=https://www.urwego.com/2008/06/imihango-y-bwa-kinyarwanda.html |title=Archive copy |access-date=2021-02-09 |archive-date=2021-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210211204302/https://www.urwego.com/2008/06/imihango-y-bwa-kinyarwanda.html |url-status=dead }}</ref> mubukwe bwa kinyarwanda habagamo no kurongoza umwishywa.<ref>https://mobile.igihe.com/umuco/article/inkomoko-y-umugenzo-wo-kurongoza-umwishywa-wakoreshwaga-mu-muhango-w</ref>
== Reba ==
[[Umuco nyarwanda]]
[[Umushanana]]
[[Umwami]]
[[Umuganura]]
== Reba ibitabo by'ifashishijwe n'amakuru yavuye kuri murandasi ==
[[Category:Rwanda]]
<references />
[[Category:Umuco w' U Rwanda]]
[[Category:Ubukwe]]
px9ikqw444ewi62awzyy5bb0xkjdbls
Imikino gakondo mu Rwanda
0
8739
131610
120811
2026-06-10T14:27:40Z
NDNT
13628
131610
wikitext
text/x-wiki
[[File:Jumping comptition at amahoro stadium in kigali, Rwanda.jpg|thumb]]
[[Dosiye:Umwana wa gihanga.jpg|thumb|igitogotogo]]
[[Dosiye:Umwana utwaye.jpg|thumb|Umukino abana bakina basanaho batwaye ikinyabiziga]]
[[Dosiye:Gutera Amarori.jpg|thumb|Gutera Amarori umwe mumukino ukunda gukinwa nabana.]]
[[Dosiye:Umugozi.jpg|thumb|Umukino ukunda gikinwa nabana babakobwa. ]]
[[Dosiye:Deux jeunes.jpg|thumb|Umugozi numukino abana bakina.]]
[[Dosiye:The Joy.jpg|thumb|Kanjenje umukino gakondo w'Abana]]
Mbere y’umwaduko w’abazungu n’ubukoloni mu [[Rwanda]], [[:fr:Banyarwanda|abanyarwanda]] bo hambere bagiraga uburyo bunyuranye bwo kwidagadura no gukina nka bimwe mu byatumaga ubusabane, urukundo n’ubumwe birushaho kwiyongera byaba mu bana bato, urubyiruko n’abakuru. Ibyo byose byerekana ko [[Umukino|imikino]] Atari imitirano ahubwo ko ari umwimere wa gakondo y’abanyarwanda.
Abakiri bato bakinaga cyane cyane [[Umukino|imikino]] yabafashaga kutigunga nko kwihishana, ubute, agati, no gusiganwa mu gihe urubyiruko rwakundaga guhurira hamwe rukina [[Umukino|imikino]] yarwubakagamo [[Umuco nyarwanda|umuco]] mwiza no kurujijura nko kubara, guhamya intego ndetse n’iyarwigishaga gushishoza. Urubyiruko rwisumbuye n’abakuru bo bakinaga [[Umukino|imikino]] yabamaraga irungu nko gusimbuka urukiramende, igisoro, kurasa intembe, uruziga, Sebutimbiri, kumasha no gukirana.
==Guhana ubute==
Uyu [[Umukino|mukino]] wo guhana ubute ubusanzwe ukinwa n’abana aho baba biruka bagenda bazibukirana maze uwatangiye yagira uwo akora akaba amuhaye ubute. Uyu wahawe ubute akora ibishoboka ngo agire uwo akoraho kugira ngo abumuhe. Abakina bakomeza batyo maze uwo [[umukino]] urangiriyeho akitwa ko araranye ubute ndetse akenshi bikamutera ipfunwe n’ikimwaro ku buryo na we ikindi gihe azajya aharanira kudatsindwa.
==Kubuguza==
Kubuguza ni umukino ufasha abawukina kumenya kubara neza no gutekereza cyane kuko mu byo ugomba gukora ngo utsinde harimo no kubara inka z’uwo mukina hamwe, ugakora ku buryo inka zawe ataza kuzirya kugira ngo atagutsinda.
[[File:Rwandan old Man playing Igisoro sharing drinks in traditional tool called AGACUMA.jpg|alt=Abagabo babiri babuguza ari na ko basangira inzoga mu gacuma|thumb|Abagabo babiri babuguza ari na ko basangira inzoga mu gacuma]]
==Igisoro==
[[Umukino]] w’Igisoro ni umwe mu mikino izwi ko ari iya kera cyane mu [[Rwanda]]. Igisoro kibazwa mu giti cyangwa kikabumbwa ariko n’abana bashobora kugikora bacukura utwobo mu butaka. Muri rusange, Igisoro kigizwe n’impande ebyiri, buri ruhande rugizwe n’utwobo cumi na dutandatu aho buri kamwe kitwa icuba. Bivuze ko utwobo twose tugize igisoro ari mirongo itatu na tubiri. Igisoro gikinwa n’abantu babiri bakoresheje utubuye tw’igisoro mirongo itandatu na tune. Utwo tubuye hari abatwita inka cyangwa imbuguzo. Kugira ngo utsinde, bisaba ko urya inka za mugenzi wawe zose ukazimumaraho.
[[File:Igisoro Traditional Game in Rwanda.jpg|alt=Igisoro, umwe mu mikino gakondo mu Rwanda|center|thumb|Igisoro, umwe mu mikino gakondo mu Rwanda]]
==Gusimbuka urukiramende==
Ubusanzwe, Urukiramende rugira uduti dutatu, udushingwa tubiri n’umutambiko wa gatatu. Abakina uyu [[Umukino|mukino]] bagenda basimbuka maze ugushije umutambiko w’urukiramende bakavuga ko arunereye. Abo basimbuka bahora bunguruza bazamura hejuru bagahagararira aho rubananiriye. Uyu [[Umukino|mukino]] wakundwaga cyane n’urubyiruko kuko wabashimishaga kandi ukerekana ko koko bafite ingufu.
==Sebutimbiri==
[[Dosiye:Urukiramende.jpg|thumb]]
Sebutimbiri ni ugusimbuka uzamuriye rimwe amaguru ugasimbuka inkiramende zikurikiranye. Iyo abantu bakinaga Sebutimbiri bakurikiranyaga inkiramende zigeze kuri esheshatu bakagenda bazisimbuka Sebutimbiri. Izo nkiramende aba ari ngufi cyane nka sentimetero mirongo itanu, ugushije rumwe akaba aratsinzwe.
==Gukirana==
Gukirana ni [[umukino]] wakinwaga n’abantu babiri aho bafatanaga mu nda hanyuma bakagundagurana ariko badakubitana. Uwitwaga ko yatsinze ni uwashoboraga gutura undi hasi.
[[File:A bana.jpg|thumb|Abana barimo gukina umukino wo gukirana]]
==Kunyabanwa==
Uyu wari [[umukino]] njyarugamba wakinwaga n’abashumba bapfa ibuga aho [[inka]] zanyweraga amazi. Uyu [[Umukino|mukino]] wakinishwaga inkoni hagamijwe kureba uganza bityo [[inka]] ze zikabanza kunywa amazi mbere.
==Intembe==
Intembe ubundi ni inguri y’insina babazagamo uruziga rwo guhirika, rwabaga rufite hagati umwenge babonezamo barasa. Abakinaga intembe babaga bafite umuheto n’imyambi y’ibisongo bagahagarara kuri gahunda bitegeye kuyibonezamo. Umwe akayihirika imbere yabo, hakavamo uboneza akayirasa yihirika akaboneza muri wa mwenge wayo akaba atsinze abandi igitego maze bagakomeza bose bakarushanwa.
==Kumasha==
Kumasha ni [[umukino]] wo kurushanwa kuboneza. Bareba ahantu hameze neza bakahateranira bafite umuheto n’impiru, bakareba icyo bashinga ngo bakimashe. Ibi babyitaga kandi kurasa intego. Bamwe bakundaga gushinga nk’umutumba w’insina. Uyu mukino watumaga urubyiruko rwitoza kuboneza kugira ngo ku rugamba cyangwa mu muhigo bazashobore guhiga abandi.
==Kwiyasira==
Ibi byarakorwanga n’abakurambere b’[[:fr:Banyarwanda|abanyarwanda]] ubwo babaga bari mu [[Umukino|mukino]] w’amahigi. Ni [[umukino]] abakurambere bakinaga bahiga [[inyamaswa]] aho muri uwo muhigo bashoboraga kuvanamo ibyo kurya, imyambaro n’ibindi. Uyu ntubarwa nk’[[umukino]] gusa kuko wari n’umwuga wa mbere wakozwe n’[[:fr:Banyarwanda|abanyarwanda]] bo hambere mbere yo kumenya guhinga no korora.
Nubwo iyi mikino usanga itagikinwa, ingoro z’amateka mu Rwanda ziracyayisigasiye kuko abana bagize amahirwe yo gusura ingoro ndangamurage berekwa ibyo byose uko byakorwaga, imikino yakinwaga n’akamaro bifitiye Abanyarwanda.
Gukina iyi mikino ku bana biruta cyane kuba umwana yakwerekwa Televiziyo umwanya munini ndetse bituma arushaho kugira ubusabane n’abandi bana ndetse akamenya n’imwe mu mikino yo hambere.
Mu gihe imyinshi mu mikino gakondo yo mu [[Rwanda]] isa n’iyazimye kandi yari ifatiye runini [[:fr:Banyarwanda|abanyarwanda]] mu mibereho yabo kuko yabafashaga gusabana no gukarishya ubwenge, kugira ubuzima buzira umuze, kuruhura [[umubiri]], gufasha amaraso gutembera neza mu [[Umubiri|mubiri]], kurinda indwara n’ibindi; ubu hatangiye kurebwa uko iyo [[Umukino|mikino]] igaruka.
==Isoko y’ibiri muri iyi nyandiko==
* P4: [[Ikinyarwanda|Kinyarwanda]], REB (Rwanda Education Board). Umutwe wa kane: imikino n’ imyidagaduro. Byarebwe ku wa 10 Gashyantare 2021 kuri https://elearning.reb.rw/course/view.php?id=187§ion=4#collapse-1
*Imikino Gakondo mu Rwanda ishobora kuba igiye kongera kugira agaciro. Pascal Bakomere. 13 Nyakanga, 2018. Byarebwe ku wa 10 Gashyantare 2021 kuri https://web.archive.org/web/20210613164637/http://www.impamba.com/2018/07/13/imikino-gakondo-mu-rwanda-ishobora-kuba-igiye-kongera-kugira-agaciro/
*Imikino gakondo iramutse itejwe imbere yatuma u Rwanda rumenyekana mu ruhando mpuzamahanga. Kuwa 28-08-2017 saa 10h28'. Byarebwe ku wa 10 Gashyantare 2021 kuri https://isangostar.rw/amakuru/mu-rwanda/article/imikino-gakondo-iramutse-itejwe
[[Category:Rwanda]]
[[Category:Afurika]]
[[Category:Umuco w' U Rwanda]]
bd5tk7gv3s8scrff0f4kzmtx83xk1p7
SWEDD
0
16647
131612
131600
2026-06-11T00:13:56Z
InternetArchiveBot
9716
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
131612
wikitext
text/x-wiki
[[Dosiye:Marcia Fudge - We Can Do It.jpg|thumb|SWEDD yarigamije kwereka abagore ko bafite ubushobozi buhagije kugirango biteze imbere|138x138px]]
[[Dosiye:Isabella Lövin signing climate law referral.jpg|thumb|143x143px|Abagore ]]
'''projet pour l’autonomisation des femmes et le dividende démographique au Sahel, (Umushinga wo kwitana k'ubushobozi bw’umugore wa Sahel)''', uzwi kandi ku magambo ahinnye y'Icyongereza, '''SWEDD''' (Sahel Empowerment and Demographics), watangijwe mu Gushyingo 2015 bisabwe n’ibihugu birindwi byo mu karere ka Sahel aribyo: [[Bene]], [[Burukina Faso]], [[Kote Divuwari]], [[Mali]], [[Moritaniya|Maritaniya]], [[Nigeri]] na [[cade]] . Intego yayo ni uguteza imbere ubushobozi bw’umugore n’abakobwa n'abangavu, ndetse no kunoza uburyo bwo kubona serivisi nziza z’imyororokere, iy'ababyeyi n’abana. Uyu mushinga wungukira ku nkunga y'amafaranga yatanzwe na Banki y'Isi, inkunga ya tekiniki y'Ikigega cy'Umuryango w'Abibumbye gishinzwe abaturage (UNFPA) n'Umuryango w'Abibumbye wita ku Buzima (OOAS). Icyifuzo cyayo muri rusange ni kwihutisha iterambere ry’abaturage, kubyaza inyungu z’abaturage no kugabanya ubusumbane bw’uburinganire mu karere ka Sahel. <ref name=":0">{{Cite web |title=Le SWEDD en action |url=https://www.banquemondiale.org/fr/data/interactive/2019/09/17/swedd-in-action |access-date=2023-06-03 |website=World Bank |language=fr}}</ref> <sup>,</sup> <ref name=":4"/> <sup>,</sup> <ref name=":5">{{Cite web |title=Mise en œuvre du projet SWEDD-BENIN : Le Gouvernement met en formation 1.200 adolescentes et filles jeunes déscolarisées |url=https://www.gouv.bj/actualite/1887/mise-oeuvre-projet-swedd-benin-gouvernement-formation-1.200-adolescentes-filles-jeunes-descolarisees/ |access-date=2023-06-03 |website=Gouvernement de la République du Bénin |language=fr}}</ref> <sup>,</sup> <ref>{{Cite web |date=2019-12-10 |title=Projet SWEED : un appui salutaire pour l'éducation des filles |url=https://www.education.gov.bf/informations/actualites/articles?tx_news_pi1%5Baction%5D=detail&tx_news_pi1%5Bcontroller%5D=News&tx_news_pi1%5Bnews%5D=174&cHash=9b5f1d59d4b88961dbb24699f9874d21 |access-date=2023-06-03 |website=Ministère de L'Education Nationale, de l'Alphabétisation et de la Promotion des Langues Nationales |language=fr}}</ref> <sup>,</sup> <ref>{{Cite web |last=administrator |date=2022-04-22 |title=MEFP/ SWEED 2 : le Comité National de Pilotage du Projet approuve un budget de 18 millions de Dollars US pour 2022 en faveur de l’Autonomisation des femmes et du Dividende Démographique. {{!}} MEFP GUINEE |url=https://mefp.gov.gn/2022/04/22/mefp-sweed-2-le-comite-national-de-pilotage-du-projet-approuve-un-budget-de-18-millions-de-dollars-us-pour-2022-en-faveur-de-lautonomisation-des-femmes-et-du-dividende-demographique/ |access-date=2023-06-03 |language=fr-FR |archive-date=2023-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603184047/https://mefp.gov.gn/2022/04/22/mefp-sweed-2-le-comite-national-de-pilotage-du-projet-approuve-un-budget-de-18-millions-de-dollars-us-pour-2022-en-faveur-de-lautonomisation-des-femmes-et-du-dividende-demographique/ |url-status=dead }}</ref> <sup>,</sup> <ref>{{Cite web |title=SWEDD Côte d’Ivoire : Les bénéficiaires de Bazré (Sinfra) évalués sur les acquis du projet |url=https://solidarite.gouv.ci/actualite/actudetail/swedd-cte-d-ivoire-les-bnficiaires-de-bazr-sinfra-valus-sur-les-acquis-du-projet239 |access-date=2023-06-03 |website=solidarite.gouv.ci |language=fr}}</ref> <sup>,</sup> <ref name=":6">{{Cite web |title=PHASE II DU PROJET SWEDD : 800 000 JEUNES FILLES ET FEMMES A RISQUE CIBLEES SUR LA PERIODE 2021-2024 EN COTE D'IVOIRE |url=http://www.gouv.ci/_actualite-article.php?recordID=13384 |access-date=2023-06-03 |website=GOUV.CI}}</ref> <sup>,</sup> <ref>{{Cite web |title=Contexte du projet |url=https://sweddchad.org/presentation/contexte-du-projet/ |access-date=2023-06-03 |website=SWEDD TCHAD |language=fr-FR}}</ref> <sup>,</sup> <ref>{{Cite web |date=2020-03-24 |title=Le dividende démographique pour un développement durable au Sahel |url=https://unowas.unmissions.org/fr/le-dividende-d%C3%A9mographique-pour-un-d%C3%A9veloppement-durable-au-sahel |access-date=2023-06-03 |website=UNOWAS |language=fr |archive-date=2023-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603184047/https://unowas.unmissions.org/fr/le-dividende-d%C3%A9mographique-pour-un-d%C3%A9veloppement-durable-au-sahel |url-status=dead }}</ref> <sup>,</sup> <ref>{{Cite web |title=Le Bénin adhère au projet Swedd pour autonomiser les jeunes filles et femmes |url=http://ortb.bj/archives/index.php/info/item/9604-le-benin-adhere-au-projet-sweed-pour-autonomiser-les-jeunes-filles-et-femmes |access-date=2023-06-03 |website=ortb.bj |language=fr-fr |archive-date=2023-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603130352/https://www.ortb.bj/archives/index.php/info/item/9604-le-benin-adhere-au-projet-sweed-pour-autonomiser-les-jeunes-filles-et-femmes |url-status=dead }}</ref> <sup>,</sup> <ref>{{Cite web |last=https://www.facebook.com/cheikh.aidara.581?fref=ts |date=2020-02-04 |title=De la Phase 1 à la Phase 2, le Projet SWEDD passe à l’échelle supérieure |url=https://aidara.mondoblog.org/2020/02/04/de-la-phase-1-a-la-phase-2-le-projet-swedd-passe-a-lechelle-superieure/ |access-date=2023-06-03 |website=Thaqafa |language=fr-FR}}</ref> <sup>,</sup> <ref name=":7">{{Cite web |title=SWEDD - Autonomisation des Femmes et Dividende Démographique au Sahel {{!}} Organisation Ouest Africaine de la Santé |url=https://www.wahooas.org/web-ooas/fr/projets/swedd-autonomisation-des-femmes-et-dividende-demographique-au-sahel |access-date=2023-06-03 |website=www.wahooas.org}}</ref> <sup>,</sup> [13] <sup>,</sup> <ref>{{Cite web |date=2023-01-09 |title=Autonomisation des Femmes et Dividende Démographique au Sahel – Education des Filles et Leadership Féminin |url=https://swedd.mr/wps/ |access-date=2023-06-03 |language=fr-FR |archive-date=2023-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603194941/https://swedd.mr/wps/ |url-status=dead }}</ref>, <ref>{{Cite web |title=Informations {{!}}{{!}} MDC |url=https://developpement.gouv.bj/post/article/Synth%C3%A8se%20de%20l%E2%80%99atelier%20d%E2%80%99appropriation%20des%20interrelations%20entre%20les%20objectifs%20du%20projet%20SWEDD%20et%20le%20pilier%20%C2%AB%C2%A0Population%C2%A0%C2%BB%20des%20ODD |access-date=2023-06-03 |website=developpement.gouv.bj}}</ref> <sup>,</sup> <ref>{{Cite web |date=2022-08-19 |title=Autonomisation des Femmes : Le Projet SWEDD tient son Comité de Pilotage inaugural - MINEPAT Cameroun |url=https://minepat.gov.cm/fr/2022/08/19/autonomisation-des-femmes-le-projet-swedd-tient-son-comite-de-pilotage-inaugural/ |access-date=2023-06-03 |language=fr-FR}}</ref> <sup>,</sup> <sup>[</sup> <ref>{{Cite web |date=2020-03-24 |title=Le dividende démographique pour un développement durable au Sahel |url=https://unowas.unmissions.org/fr/le-dividende-d%C3%A9mographique-pour-un-d%C3%A9veloppement-durable-au-sahel |access-date=2023-06-03 |website=UNOWAS |language=fr |archive-date=2023-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603184047/https://unowas.unmissions.org/fr/le-dividende-d%C3%A9mographique-pour-un-d%C3%A9veloppement-durable-au-sahel |url-status=dead }}</ref> <sup>,</sup> <sup>[</sup> <ref>{{Cite web |last=Fidelia |date=2020-04-01 |title=Le Comité National de Pilotage du projet SWEDD installé |url=https://partenariatouaga.org/le-comite-national-de-pilotage-du-projet-swedd-installe/ |access-date=2023-06-03 |website=Partenariat de Ouaga |language=fr-FR |archive-date=2023-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603193437/https://partenariatouaga.org/le-comite-national-de-pilotage-du-projet-swedd-installe/ |url-status=dead }}</ref> <sup>,</sup> <ref>{{Cite web |date=2022-02-11 |title=Le ministre des affaires économiques tient une réunion avec une mission conjointe pour soutenir du projet “SWEED” |url=https://ami.mr/fr/index.php/2022/02/11/Le-ministre-des-affaires-conomiques-tient-une-r-union-avec-une-mission-conjointe-pour-soutenir-du-projet-SWEED-/ |access-date=2023-06-03 |website=Agence mauritanienne d'information |language=fr-FR}}</ref> <sup>,</sup> <ref>{{Cite web |title=Mise en œuvre du projet Sweed au Bénin: Le gouvernement et l’Unfpa signent un accord-cadre |url=http://news.acotonou.com/h/123028.html |access-date=2023-06-03 |website=acotonou.com}}</ref> <sup>,</sup> <ref>{{Cite web |last=civinewsguinee |date=2022-04-26 |title=18 millions de dollars US approuvés pour démarrer les activités du Projet SWEED 2 en faveur de l’Autonomisation des femmes et du Dividende Démographique en Guinée. - CivinewsGuinee |url=https://civinewsguinee.com/18-millions-de-dollars-us-approuves-pour-demarrer-les-activites-du-projet-sweed-2-en-faveur-de-lautonomisation-des-femmes-et-du-dividende-demographique-en-guinee/ |access-date=2023-06-03 |language=fr-FR |archive-date=2023-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603193438/https://civinewsguinee.com/18-millions-de-dollars-us-approuves-pour-demarrer-les-activites-du-projet-sweed-2-en-faveur-de-lautonomisation-des-femmes-et-du-dividende-demographique-en-guinee/ |url-status=dead }}</ref> .
== Intego ==
[[Dosiye:Ghanaian women protest.jpg|thumb|162x162px|Abagore mubukangurambaga]]
Intego rusange yu mushinga wa SWEDD : ni ukunoza ubushobozi bw’umugore n’abakobwa n'abangavu, ndetse no kubona serivisi nziza z’imyororokere, abana n’ababyeyi. Igamije kandi gushimangira ubumenyi mu karere no gusangira ubumenyi, ndetse n'ubushobozi bw'akarere no guhuza ibikorwa . <ref name=":0"/> <sup>,</sup> <ref name=":5"/> <sup>,</sup> <ref name=":7"/> <sup>,</sup> <ref>{{Cite web |last=says |first=TOSSA Kénoudé Olouwachéhoun Gwladys |date=2020-10-14 |title=Séance d’information sur le projet SWEDD-Bénin |url=https://swedd.bj/2020/10/14/ladhesion-des-ongs-pour-un-accompagnement-qualitatif/ |access-date=2023-06-03 |website=SWEDD BENIN |language=fr-FR |archive-date=2023-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602134833/https://swedd.bj/2020/10/14/ladhesion-des-ongs-pour-un-accompagnement-qualitatif/ |url-status=dead }}</ref> <sup>,</sup> <sup>,</sup> <ref>{{Cite web |title=INITIATIVE SWEDD {{!}} AUTONOMISATION DES FEMMES ET DIVIDENDE DEMOGRAPHIQUE AU SAHEL |url=http://www.projetswedd.org/presentation_initiative/ |access-date=2023-06-03 |language=en |archive-date=2023-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603191052/http://www.projetswedd.org/presentation_initiative/ |url-status=dead }}</ref> <sup>,</sup> <ref>{{Cite web |title=Projet d’Autonomisation des Femmes et du Dividende Démographique au Sahel |url=https://social.gouv.bj/swedd |access-date=2023-06-03 |website=Ministère des Affaires Sociales et de la Microfinance du Bénin |language=fr |archive-date=2023-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602053551/https://social.gouv.bj/swedd |url-status=dead }}</ref> <sup>,</sup> <ref>{{Cite web |title=Projets de développements: Sahel Women's Empowerment and Demographics Project - P150080 |url=https://projects.banquemondiale.org/fr/projects-operations/project-detail/P150080 |access-date=2023-06-03 |website=World Bank |language=en}}</ref> <sup>,</sup> <ref>{{Cite web |title=Autonomisation des Femmes et du Dividende Démographique au Sahel (SWEDD) |url=https://beninrevele.bj/projet/46/autonomisation-femmes-dividende-demographique-sahel-swedd-/ |access-date=2023-06-03 |website=Programme d'Action du Gouvernement - République du Bénin |language=fr |archive-date=2023-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602043912/https://beninrevele.bj/projet/46/autonomisation-femmes-dividende-demographique-sahel-swedd-/ |url-status=dead }}</ref> <sup>,</sup> <ref>{{Cite web |title=ONG AUTRE VIE - swedd |url=https://ongautrevie.org/index.php/component/tags/tag/swedd |access-date=2023-06-03 |website=ongautrevie.org |archive-date=2023-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603193438/https://ongautrevie.org/index.php/component/tags/tag/swedd |url-status=dead }}</ref>, <ref>{{Cite web |date=2022-09-28 |title=Projet Swedd-Bénin/Autonomisation des femmes et filles: Des milliers de filles dotées de kits de couture |url=https://matinlibre.com/2022/09/27/projet-swedd-benin-autonomisation-des-femmes-et-filles-des-milliers-de-filles-dotees-de-kits-de-couture/ |access-date=2023-06-03 |website=Matin Libre |language=fr-FR |archive-date=2023-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603193438/https://matinlibre.com/2022/09/27/projet-swedd-benin-autonomisation-des-femmes-et-filles-des-milliers-de-filles-dotees-de-kits-de-couture/ |url-status=dead }}</ref> <sup>,</sup> <ref>{{Cite web |date=2020-06-17 |title=Autonomisation des Femmes |url=https://www.sante.gov.bf/detail?tx_news_pi1%5Baction%5D=detail&tx_news_pi1%5Bcontroller%5D=News&tx_news_pi1%5Bnews%5D=216&cHash=54c5a1c0aedb938d9e7b08a46a60709e |access-date=2023-06-03 |website=Ministère de la Santé et de l’Hygiène Publique |language=fr}}</ref> <sup>,</sup> <ref>{{Cite web |last=https://web.facebook.com/chamsdine.baguiri |date=2022-10-23 |title=Vulgarisation du projet Swedd-Bénin : les blogueurs formés pour plus d’impacts |url=https://kparonbaaru.mondoblog.org/vulgarisation-du-projet-swedd-benin-les-blogueurs-formes-pour-plus-dimpacts/ |access-date=2023-06-03 |website=Kparon Baaru |language=fr-FR}}</ref> <sup>,</sup> <sup>[</sup> <ref>{{Cite web |title=Chambre de Commerce et d'Industrie du Bénin {{!}} CCI Bénin |url=https://cci.bj/articles/158/sweed-benin-a-la-cci-benin-plaidoyer-sur-la-descolarisation-et-le-decrochage-scolaire-des-adolescentes-et-des-filles |access-date=2023-06-03 |website=cci.bj}}</ref> <sup>,</sup> <ref>{{Cite web |title=L'événement Précis – Éducation des filles et leadership féminin: L’exhortation du Projet SWEDD-Bénin à l’Institut national de la femme |url=https://levenementprecis.com/2021/11/18/education-des-filles-et-leadership-feminin-lexhortation-du-projet-swedd-benin-a-linstitut-national-de-la-femme/ |access-date=2023-06-03 |language=fr-FR |archive-date=2023-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603193438/https://levenementprecis.com/2021/11/18/education-des-filles-et-leadership-feminin-lexhortation-du-projet-swedd-benin-a-linstitut-national-de-la-femme/ |url-status=dead }}</ref> <sup>,</sup> <ref>{{Cite web |last=Fanou |first=Ignace B. |date=2022-03-23 |title=SWEDD-Benin outille les producteurs de contenus à Possotomè |url=https://24haubenin.info/?SWEDD-Benin-outille-les-producteurs-de-contenus-a-Possotome |access-date=2023-06-03 |website=24 Heures au Bénin |language=fr}}</ref> <sup>,</sup> <ref>{{Cite web |date=2021-11-09 |title=Côte d’Ivoire-AIP/ Les bénéficiaires du projet SWEDD à Bazré instruites sur la santé sexuelle et reproductive – AIP – Agence Ivoirienne de Presse de Côte d'Ivoire |url=https://www.aip.ci/cote-divoire-aip-les-beneficiaires-du-projet-swedd-a-bazre-instruites-sur-la-sante-sexuelle-et-reproductive/ |access-date=2023-06-03 |language=fr-FR |archive-date=2022-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221003012122/https://www.aip.ci/cote-divoire-aip-les-beneficiaires-du-projet-swedd-a-bazre-instruites-sur-la-sante-sexuelle-et-reproductive/ |url-status=dead }}</ref> .
By'umwihariko, intego z'umushinga ni:
* Iterambere rigera kuri bose, amakuru yubuzima n’imyororokere hongerwa ibyifuzo cyangwa serivisi by’imyororokere, iza b'abyeyi, umwana wavutse, n’ibicuruzwa hamwe n’ubuzima n’imirire. Ibi bikubiyemo guteza imbere impinduka mu mibereho no mu myitwarire, ndetse no guha imbaraga [[Umugore|abagore]] n’abakobwa n'abangavu.
* [[Dosiye:Ghanaian Women weaving.jpg|thumb|173x173px|ubushobozi bwabagore mwiterambere]]Gukora ku buryo [[igihugu]] cyose gikora serivisi mu gushimangira ubushobozi bw’igihugu bwo gutanga ibicuruzwa n’inzobere zibishoboye mu bijyanye n’imyororokere, ubuzima bw’abana n’ababyeyi.
* Guteza imbere ubwitange bwa politiki, kimwe no guteza imbere politiki n’ishoramari bijyanye n’inyungu z’abaturage. Ibi bishingiye kumuco wo kwerekana no gusangira ibisubizo.
Umushinga SWEDD rero ugamije kuzamura ubuzima n’imibereho myiza y’abagore n’abakobwa bangavu, ndetse no guteza imbere iterambere rirambye mu karere.
== Gushyira mu bikorwa ==
Ishyirwa mu bikorwa ry'umushinga SWEED rikorwa mu byiciro bibiri (02) :
=== Icyiciro cya 1 ===
Icyiciro cya mbere cyerekanye akamaro ko gushora imari mu kongerera ubushobozi abagore no guteza imbere imari y’abantu n'ingamba zo gukura mu iterambere <ref>{{Cite web |title=SWEDD EN ACTION {{!}} AUTONOMISATION DES FEMMES ET DIVIDENDE DEMOGRAPHIQUE AU SAHEL |url=http://www.projetswedd.org/swedd-en-action/ |access-date=2023-06-03 |language=en |archive-date=2023-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603192555/http://www.projetswedd.org/swedd-en-action/ |url-status=dead }}</ref> <sup>,</sup> <sup>,</sup> <ref name=":2">{{Cite web |title=Procurement Details |url=https://projects.worldbank.org/en/projects-operations/procurement-detail/OP00209502 |access-date=2023-06-03 |website=World Bank |language=en}}</ref> .
=== Icyiciro cya 2 ===
Icyiciro cya kabiri cy'umushinga SWEDD cyemejwe n'Inama y'Ubuyobozi ya Banki y'Isi muri Gicurasi 2020, mu kungukirwa n'inkunga y'inyongera ingana na miliyoni 376 z'amadolari, ahwanye na miliyari 188 yama FCFA. Iki cyiciro kigamije gukaza umurego ibikorwa biri gukorwa mu bihugu bigize uyu muryango nka Nigeri, Burkina Faso, cade, Kote Divuwari, Mali, Béne na Mauritaniya, mu gihe bigera no mu bindi bihugu bibiri bishya nka, Kameruni na Gineya . <ref name=":6"/> <sup>,</sup> <ref name=":2"/> <sup>,</sup> <ref>{{Cite web |title=Swedd : Belmonde Dogo lance officiellement la 2ème phase du projet |url=https://www.afrique-sur7.ci/485586-phase-projet-swedd-cote-divoire |access-date=2023-06-03 |website=www.afrique-sur7.ci |language=fr}}</ref> <sup>,</sup> <ref name=":3">{{Cite web |title=PHASE 2 DU PROJET SWEDD : 188 MILLIARDS DE FCFA DE LA BANQUE MONDIALE POUR L'AUTONOMISATION DES FEMMES AU SAHEL |url=http://www.gouv.ci/_actualite-article.php?recordID=11209 |access-date=2023-06-03 |website=GOUV.CI}}</ref> <sup>,</sup> <ref>{{Cite web |last=Socialnetlink |date=2020-06-06 |title=Phase 2 du projet SWEDD : la Banque mondiale met 376 millions pour l'Autonomisation des femmes et des filles en Afrique |url=https://www.socialnetlink.org/2020/06/06/phase-2-du-projet-swedd-la-banque-mondiale-met-376-millions-pour-lautonomisation-des-femmes-et-des-filles-en-afrique/ |access-date=2023-06-03 |website=Actualités technologiques et startup au Sénégal et en Afrique |language=fr-FR}}</ref> <sup>,</sup> .
Intego nyamukuru ni ukubaka imari y’abantu muri Afurika no kuzamura iterambere ry’akarere <ref name=":3"/> .
== Abagenerwabikorwa ==
Umushinga SWEDD ugamije kongerera ubushobozi abagore n’abakobwa b’ingimbi mu bihugu bigize uyu muryango ubaha serivisi nziza z’ubuzima bw’imyororokere, iz'ababyeyi n’abana. Aba bagore n'abakobwa b'ingimbi ni bo bungukirwa cyane n'uyu mushinga, ugamije guteza imbere kwibohora kwabo <ref name=":0"/> .
== Ibihugu bigize umuryango ==
Umushinga SWEDD ukubiyemo ibihugu birindwi byo muri Afurika y'Iburengerazuba no Hagati, aribyo Nigeri, Burkina Faso, cade, Kote Divuwari, Mali, Béne na Mauritaniya. <ref name=":4"/> <sup>,</sup> <ref>{{Cite web |title=ZONE DE COUVERTURE {{!}} AUTONOMISATION DES FEMMES ET DIVIDENDE DEMOGRAPHIQUE AU SAHEL |url=http://www.projetswedd.org/zone-de-couverture/ |access-date=2023-06-03 |language=en |archive-date=2023-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603185716/http://www.projetswedd.org/zone-de-couverture/ |url-status=dead }}</ref> <sup>,</sup> <ref name=":7"/>
Muri 2020, ibindi bihugu nka [[Gineya]] na [[Kameruni]] nabyo byinjiye mu mushinga wa SWEDD <ref name=":4">https://wcaro.unfpa.org/fr/swedd</ref> <sup>,</sup> <ref name=":3"/> .
== Inyandiko ==
{{Reflist}}
== amahuza yo hanze ==
{{Portail|Bénin|Burkina Faso|Côte d'Ivoire|Mali|Mauritanie|Niger|Tchad|Guinée|Cameroun|Afrique|économie|Organisation des Nations unies|Humanitaire et développement|politique sociale}}
[[Ikiciro:Ubuzima]]
[[Ikiciro:Abagore]]
ixnbo490yogllw049154br471otvz21
Inturire
0
19781
131611
120393
2026-06-10T15:55:09Z
NDNT
13628
131611
wikitext
text/x-wiki
[[Dosiye:Ikigage.jpg|thumb|Inturire|291x291px]]
'''Inturire''' Inturire ni [[ikigage]] cy'amasaka cyangwa k'[[imyumbati]] kirimo ubuki .<ref name=":0">https://igihe.com/umuco/ubugeni/article/imyuga-yacwekereye-kandi-yarafashaga-abanyarwanda-ba-kera-kwirwanaho</ref>
== Inturire ==
Inturire ubundi ni ikigige gisazwe ariko ubundi kiba cyogewemo ubuki. ikigage kiba gikozwe mu masaka aseye y'amamera binitse mu mazi hamwe n'ivu, bikamara iminsi 3 mu mazi, ubundi akamera akazana iminzi havuyemo ubumara, nyuma rero yaho bakayinika bakayoza kugirango havemo ivu, kugeza yumwe ubundi bakayatsa .<ref name=":0" />
== Amashakiro ==
[[Ikiciro:Umuco w' U Rwanda]]
[[Ikiciro:Umuco]]
[[Ikiciro:Rwanda]]
<references />
toxk5d960uajlqvwrtlh7gjxxt1bc7f
Umukino gakondo wo gukirana
0
21514
131609
128127
2026-06-10T12:41:45Z
NDNT
13628
131609
wikitext
text/x-wiki
[[Dosiye:Gukirana ni umwe mumyidahaduro ikunda kuranga abasore bo mu Rwanda.jpg|thumb|gukirana]]
'''Gukirana''' ni umwe mu mikino gakondo [[Abanyarwanda|y’Abanyarwanda]] yakundwaga cyane cyane n’abasore, aho wabafashaga gupima imbaraga z’umubiri, ubutwari n’ubushobozi bwo guhangana. Uyu mukino wari mu cyiciro cy’imikino njyarugamba, ifite uruhare rukomeye mu gutegura urubyiruko kuba abantu bafite ingufu n’umurava mu buzima bwa buri munsi.<ref>https://www.igihe.com/umuco/article/umwihariko-w-umugenzo-wo-gukirana-wakorwaga-n-abageni-nyuma-yo-gushyingirwa</ref>
== Amateka n’aho umukino ukomoka ==
Mu bihe bya kera, mbere y’uko imikino y’amahanga nk’[[umupira w’amaguru]] itangira gukwirakwira mu [[Rwanda]] hagati ya 1920 na 1930, imikino gakondo yari igize igice cy’ingenzi cy’imibereho y’Abanyarwanda. Icyakora, uko ubukoloni n’indi myidagaduro mishya byagiye byinjira, imwe muri iyo mikino yaragiye ihigikwa ndetse igera aho igenda yibagirana.<ref>http://www.rwandanationalibrary.gov.rw/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=545</ref>
Igitabo '''“Imikino n’Intwaro Gakondo”''' cyamuritswe na '''Komite Olempike y’u [[Rwanda]]''' gifatanyije na '''[[Inteko izirikana yu Rwanda|Inteko Izirikana]]''' muri Nyakanga 2018, cyagaragaje ko imikino gakondo irimo gukirana ifite uruhare mu gusigasira [[Umuco nyarwanda|umuco]] no kwimakaza [[Indangagaciro z'umuco nyarwanda|indangagaciro]] zirimo [[Ubutwari mubanyarwanda|ubutwari]], ubufatanye n’ikinyabupfura.
=== Uko gukirana byakinwaga ===
Gukirana byakinwaga n’abantu babiri bafatana bagamije gutsindana umwe akagusha undi hasi mu buryo bwubahiriza amabwiriza gakondo. Byasabaga:
* Imbaraga z’umubiri
* Amayeri n’ubuhanga
* Kwihangana no kubaha uwo bahanganye
Abasore bakuraga bamenyereye uyu mukino bakabonwa nk’abiteguye inshingano zikomeye mu muryango no mu gihugu.<ref>https://kigalitoday.com/imikino/indi-mikino/article/dore-imwe-mu-mikino-gakondo-yafasha-abana-muri-ibi-bihe-by-ibiruhuko</ref><ref name=":0">https://fairstartfoundation.com/16-3-traditional-childhood-games/?lang=rw</ref>
=== Akamaro ko gukirana mu burezi n’imibereho ===
Nk’uko indi mikino gakondo yar'ifite icyo itoza, gukirana byafashaga:
* Guteza imbere ubuzima bwiza n’imyitozo ngororamubiri
* Gutoza ubutwari no kwigirira icyizere
* Kubaka umubano mwiza n’umuco wo guhangana mu mahoro
* Kwigisha kubaha amategeko n’abo bahanganye
Byongeraga kandi icyubahiro ku musore watsindaga mu marushanwa, bikamugira icyitegererezo mu bandi.<ref name=":0" />
== Urutonde rw'indanganturo ==
<references />
[[Ikiciro:Imikino]]
[[Ikiciro:Imikino (Rwanda)]]
[[Ikiciro:Amateka y’u Rwanda]]
[[Ikiciro:Gakondo]]
[[Ikiciro:Umuco w' U Rwanda]]
phtpq8lh1nao5pknjd2hebepacns1le
Umushogoro
0
22678
131617
2026-06-11T11:58:43Z
NDNT
13628
Created page with "Umushongoro ni imboga cyangwa ibibabi by'ibishimbo birirya.<ref>https://www.bbc.com/gahuza/articles/c20g3knxz04o</ref> == Amashakiro == [[Ikiciro:Rwanda]] [[Ikiciro:Afurika yacu]] [[Ikiciro:Ibimera]]"
131617
wikitext
text/x-wiki
Umushongoro ni imboga cyangwa ibibabi by'ibishimbo birirya.<ref>https://www.bbc.com/gahuza/articles/c20g3knxz04o</ref>
== Amashakiro ==
[[Ikiciro:Rwanda]]
[[Ikiciro:Afurika yacu]]
[[Ikiciro:Ibimera]]
g5w2u15abr8srlox415ou42xvis74mc