Wikipedia rwwiki https://rw.wikipedia.org/wiki/Intangiriro MediaWiki 1.47.0-wmf.22 first-letter Itangazamakuru Ibidasanzwe Ibiganiro Umukoresha Ibiganiro by'umukoresha Wikipedia Ibiganiro kuri Wikipedia Dosiye Ibiganiro kuri dosiye MediyaWiki Ibiganiro kuri MediyaWiki Inyandikorugero Ibiganiro ku nyandikorugero Ubufasha Ibiganiro ku bufasha Ikiciro Ibiganiro ku byiciro TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Paul Kagame 0 1794 140587 139058 2026-09-30T21:35:13Z ~2026-52697-51 19031 /* Amashakiro; */ 140587 wikitext text/x-wiki '''Kagame Paul''' (yavutse mu mwaka wa 1957) ni Perezida wa [[Perezida wa Repubulika y'u Rwanda|5]] wa Repubulika y'u [[Rwanda]] kuva 2000. Paul Kagame yavutse ku wa 23 Ukwakira 1957 mu umujyi wa [[Akarere ka Ruhango|Ruhango]], mu [[Intara y'amajyepfo|ntara y’Amajyepfo]], mu cyahoze ari Komine [[Tambwe]], yari imwe mu zari zigize Perefegitura ya [[Gitarama]]. Paul kagame yakuriye mu buhungiro mu gihugu cya Uganda, Nyuma y'uko iwabo bari bamaze guhunga kubera itotezwa n'akarengane abatutsi bari bari guhura na ko. Paul Kagame yakuriye muri Uganda, yiga mu ishuri rikuru rya MAKERERE ryisumbuye. Nyuma y'amasomo muri iryo shuri yinjiye mu ngabo z'igihugu cya Uganda, maze aba n'umujyanama wahafi wa Yoweli Museveni. Paul Kagame n'abandi bantu batatu baje gushinga ishyaka rya FPR mu 1980. Iri shyaka ryashinzwe na Paul Kagame ndetse nabo bari bafatanyije rigamije gukuraho akarengane cyangwa ihohoterwa ryari riri gukorerwa abanyarwanda. Nyuma yuko uwaruyoboye APR GISA [[Fred Rwigema|FRED RWIGEMA]] yitabye Imana,PAUL KAGAME yavuye muri [[Leta Zunze Ubumwe z’Amerika|Leta zunze ubumwe z'Amerika]] aho yari ari kwiga ibijyanye n'igisikare. Yaraje akomezanya n'ingabo za FPR nk'umuyobozi wazo. We nk'uwarukuriye ingabo za RPF INKOTANYI zitwaga RPA, Akaba n'umunyepolitiki,yatsinze urugamba rwo kubohora igihugu muri Mata 1994. Paul Kagame yabaye umukuru wa Repubulika y'u Rwanda kuva muri 2000. [[Dosiye:Paul Kagame 2014.jpg|thumb|286x286px|NYAKUBAHWA PEREZIDA WA REPUBULIKA Y'URWANDA PAUL KAGAME.]] {| class="wikitable" ! colspan="2" |[[Dosiye:President Donald Trump shakes hands with Rwandan President Paul Kagame.jpg|frameless]]Paul Kagame |- ! colspan="2" | Perezida wa 3 w'u Rwanda |- |Igihe cyo gukora |Kuva muri Werurwe 24 , 2000 |- | Ababanjirije |[[Pasteur Bizimungu]] |- | Uzasimbura | |- |Minisitiri w’intebe |Nsengiyumva Justin |- ! colspan="2" |Amakuru yihariye |- |Amazina | |- |Ivuka |Nk'uko Ukwakira 23 nk'uko 1957 (imyaka 63)<br> Ruhango ([[Gitarama]] Ntara, [[Rwanda-Urundi]]) |- |Urupfu | |- | Imva | |- |Ubwenegihugu |Rwanda |- |Ururimi kavukire |[[Kinyarwanda]] |- | Iyobokamana |[[Kiliziya Gatolika]] |- | Ishyaka rya politiki |[[FPR]] |- ! colspan="2" |Umuryango |- | Uwo mwashakanye |[[Jeannette Kagame]] |- | Abahungu |Ivan Kagame<br> Ange Kagame<br> Ian Kagame<br> Brian Kagame |- ! colspan="2" |Uburezi |- | Yize muri |Kaminuza ya Makerere |- ! colspan="2" |Amakuru yumwuga |- | Umwuga |umunyapolitiki |- | Imyaka irakora |1990-2000 |- | Ishami rya gisirikare |Ingabo z’ingabo z’u Rwanda |- | Urutonde |Jenerali Majoro |- |Amakimbirane |* Umudari wa Kagera (Uganda) * Iteka rya Repubulika ya Seribiya * Iteka ry'abapayiniya bo muri Liberiya <small>(2009)</small> * Umusaraba Mukuru w'itegeko ry'igihugu cya Bénin <small>(2010)</small> |- |Urubuga |paulkagame.com |- |Itandukaniro | |[https://www.wikidata.org/wiki/Q272580 hindura amakuru kuri Wikidata] |} [[Dosiye:Paul Kagame (24-10-2019).jpg|thumb|'''Paul Kagame (24-10-2019)''']] [[Dosiye:Flag of Rwanda.svg|thumb|ibendera ry'u Rwanda]] [[Dosiye:Flag of the President of Rwanda.svg|thumb|ikiranga ntego cy'u Rwanda]] [[Dosiye:Paul_Kagame.jpg|thumb|Paul Kagame ari kumwe na George W.Bush]] Kagame ndetse n'umuryango we baje guhungira mugihugu cy'[[Ubugande]]. Mu gihe ivanguramoko ryibasiraga abo mu bwoko bw’ umuryango wa Paul Kagame uri mu miryango yatotejwe maze abasaga ibihumbi 100 bakava mu byabo bagahungira mu bihugu by’abaturanyi. Mu mwaka w’1959,<ref>http://ukwezi.rw/mu-rwanda/3/Menya-byimbitse-amateka-y-ubuzima-bwa-Perezida-Kagame-wizihiza-isabukuru-y-imyaka-61</ref><ref>{{Cite web |url=https://igihe.com/umuco/amateka/article/imyaka-20-irashize-paul-kagame-atorewe-kuyobora-u-rwanda |title=Archive copy |access-date=2020-08-04 |archive-date=2020-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200817111229/https://igihe.com/umuco/amateka/article/imyaka-20-irashize-paul-kagame-atorewe-kuyobora-u-rwanda |url-status=dead }}</ref>. Kagame yavukiye mu muryango [[Abatutsi|w'abatutsi]] mu majyepfo y'u Rwanda. Igihe yari afite imyaka ibiri, Impinduramatwara yo mu Rwanda yarangije ibinyejana byinshi byiganjemo abatutsi; umuryango we wahungiye muri Uganda, aho yamaze ubuzima bwe bwose. Mu myaka ya za 1980, Kagame yarwanye mu ngabo z’inyeshyamba za [[Yoweri Museveni]], aba umusirikare mukuru wa Uganda nyuma yuko intsinzi ya gisirikare ya Museveni imujyanye kuri perezidansi ya Uganda. Kagame yinjiye mu Rwanda Patriotic Front (FPR), rwateye u Rwanda mu 1990; umuyobozi Fred Rwigyema yapfuye hakiri kare mu ntambara maze Kagame yigarurira. Kugeza mu 1993, FPR yagenzuye agace gakomeye mu Rwanda no guhagarika imirwanobyaganiriweho. Mu iyicwa rya Perezida [[Juvénal Habyarimana]] yari ingingo guhera Jenoside, aho [[abahutu]] b'intagondwa bishe bagera 500.000 miliyoni imwe Abatutsi n'Abahutu batari intagondwa. Kagame yongeye intambara y'abenegihugu, arangiza itsembabwoko itsinze igisirikare. Muri visi-perezida, Kagame yagenzuraga ingabo z’igihugu kandi akomeza kubahiriza amategeko, mu gihe abandi bayobozi batangiye kubaka igihugu. Abasirikare benshi ba FPR bakoze ubwicanyi bwo guhana; ntivugwaho rumwe niba Kagame yarateguye ibi, cyangwa nta bushobozi yari afite bwo kubihagarika. Inkambi z'impunzi z'Abahutu zashinzwe muri Zayire no mu bindi bihugu, zagenzurwaga na jenoside(abitabiriye jenoside) bakangisha umutekano u Rwanda. FPR yibasiye inkambi mu buryo butarobanuye mu 1996, ihatira impunzi nyinshi gutaha, ariko inyeshyamba zikomeza gutera u Rwanda. Igitero cyagabwe ku nkambi z'impunzi cyahitanye abantu bagera ku 200.000. Raporo y’[[Umuryango w’Abibumye|umuryango w’abibumbye]] yerekana ko ibyo bitero bishobora kuba bihwanye na jenoside, bikaba bishobora gutuma Paul Kagame aba umunyabyaha w’intambara. Mu rwego rwo gutera, Kagame yateye inkunga intambara ebyiri z’inyeshyamba zitavugwaho rumwe muri Zayire. Inyeshyamba zishyigikiwe n'u Rwanda na Uganda zatsinze intambara ya mbere (1996–97), zishyiraho Laurent-Désiré Kabila kuba perezida mu cyimbo cy'umunyagitugu Mobutu maze ahindura igihugu nka [[Repubulika Iharanira Demokarasi ya Kongo]] (DRC). muintambara ya kabiri yatangiye mu 1998 kurwanya Kabila, nyuma umuhungu we Joseph, nyuma y’uko guverinoma ya DRC yirukanye ingabo z’u [[Rwanda]] na Uganda mu gihugu. Intambara yaje kwiyongera mu ntambara yo ku mugabane wa [[Afurika]] yakomeje kugeza amasezerano y'amahoro yo mu 2003 no guhagarika intambara. [[Dosiye:Paul Kagame Portrait 2016-10-14.jpg|thumb|407x407px|Paul Kagame ]] Nka perezida, Kagame yashyize imbere iterambere ry’igihugu, atangiza gahunda yo guteza imbere u Rwanda nk'igihugu cyinjiza amafaranga hagati muri 2020. Kuva mu 2013, iki gihugu kiratera imbere cyane ku bipimo ngenderwaho, birimo ubuvuzi n’uburezi; kwiyongera k'umwaka hagati ya 2004 na 2010 wagereranije 8% k'umwaka. Kagame yagiranye umubano mwiza n’umuryango w’Iburasirazuba bwa Afurika na Amerika; umubano we [[Ubufaransa|n'Ubufaransa]] wari mubi kugeza mu 2009. Umubano na DRC ukomeje kuba mubi nubwo intambara yo mu 2003 yahagaritswe; imiryango iharanira uburenganzira bwa muntu na raporo y’umuryango w’abibumbye yashyizwe ahagaragara ivuga ko u Rwanda rushyigikiye inyeshyamba ebyiri muri iki gihugu, Kagame arabihakana. Ibihugu byinshi byahagaritse kwishyura inkunga muri 2012 nyuma yibi birego. Kagame arazwi cyane mu Rwanda hamwe na bamwe muba bikurikiranira hafi; imiryango iharanira uburenganzira bwa muntu imushinja gukandamiza politiki. Yatsinze amatora mu 2003, hashingiwe ku itegeko nshinga rishya ryemejwe muri uwo mwaka, atorerwa manda ya kabiri mu 2010. Paul Kagame yavutse mu bana batandatu abakobwa babiri abahungu bane,akaba ari umuhererezi kuri se Rutagambwa Rugambwa Deogratias na Asteria. Urwibutso ku buto bwa Perezida Paul Kagame [https://igihe.com/abantu/biographies/article/urwibutso-ku-buto-bwa-perezida-paul-kagame-wujuje-imyaka-66] {{DEFAULTSORT:Kagame, Paul}} [[Category:Abanyarwanda]] {{Perezida wa Repubulika y'u Rwanda}} == Amashakiro; == [[Ikiciro:Abanyepolitiki (Rwanda)]] [[Ikiciro:Itsembabwoko]] [[Ikiciro:congo]] [[Ikiciro:Abatutsi]] [[Ikiciro:Abagabo]] [[Ikiciro:congo]] [[Ikiciro:Afurika]] [[Ikiciro:Afurika y'iburasirazuba]] <references />3 https://igihe.com/abantu/biographies/article/urwibutso-ku-buto-bwa-perezida-paul-kagame-wujuje-imyaka-00 mt97m95ang5mklmdwxnu7lsks4jwhds Pariki ya Nyungwe 0 2736 140591 130164 2026-10-01T07:56:29Z Score Beethoven 11559 Isubiramo ryose: hakuweho inyandiko itari iy'ingingo (vandalisme), handikwa ingingo nshya ishingiye ku masoko (UNESCO, African Parks, RDB, UNEP-WCMC...) 140591 wikitext text/x-wiki {{Infobox | bodyclass = geography | above = Pariki y'Igihugu ya Nyungwe | image = [[Dosiye:Where tea meets primary rainforest in Nyungwe.jpg|260px|alt=Ishyamba rya Nyungwe n'imirima y'icyayi]] | caption = Aho imirima y'[[icyayi]] ihurira n'ishyamba kimeza rya Nyungwe | label1 = Igihugu | data1 = [[Rwanda]] | label2 = Intara | data2 = [[Intara y'Uburengerazuba]], [[Intara y'amajyepfo]] | label3 = Uturere | data3 = [[Akarere ka Nyamagabe|Nyamagabe]], [[Akarere ka Nyaruguru|Nyaruguru]], [[Akarere ka Rusizi|Rusizi]], [[Akarere ka Nyamasheke|Nyamasheke]], [[Akarere ka Karongi|Karongi]] | label4 = Aho iherereye | data4 = {{coord|2|29|24|S|29|17|34|E|display=inline}} | label5 = Ubuso | data5 = 1 019 km² | label6 = Ubutumburuke | data6 = m 1 480 – 2 950 | label7 = Ishyamba ririnzwe | data7 = 1933 | label8 = Pariki y'igihugu | data8 = 2005 | label9 = Umurage w'Isi | data9 = 2023 (UNESCO) | label10 = Icungwa na | data10 = [[Ikigo gishinzwe iterambere mu Rwanda|RDB]] na African Parks | label11 = Urubuga | data11 = [https://www.visitnyungwe.org/ visitnyungwe.org] }} '''Pariki y'Igihugu ya Nyungwe''' (izwi kandi nka '''Ishyamba rya Nyungwe''') ni [[pariki]] y'igihugu n'[[ishyamba]] riherereye mu majyepfo y'uburengerazuba bw'u [[Rwanda]], ku mupaka w'u [[Uburundi|Burundi]], aho ikomereza muri Pariki y'Igihugu ya Kibira. Ifite ubuso bwa kilometero kare 1 019, ikaba ari ryo shyamba rinini risigaye mu Rwanda. Ni rimwe mu mashyamba y'[[imvura]] ya kera kurusha ayandi muri [[Afurika]]. Kuva muri Nzeri 2023, iri ku rutonde rw'[[Umurage ndangamuco w'isi|Umurage w'Isi]] wa UNESCO. == Imiterere == [[Dosiye:Sunset over Nyungwe National Park, Rwanda.jpg|thumb|left|Izuba rirenga hejuru y'imisozi y'ishyamba rya Nyungwe]] Pariki ifite ubuso bwa kilometero kare 1 019,<ref name="unep">{{Cite web |title=Nyungwe |url=https://www.protectedplanet.net/9148 |website=Protected Planet (UNEP-WCMC, World Database on Protected Areas) |access-date=2026-10-01 |language=en}}</ref> ikaba ari ryo shyamba rinini risigaye mu Rwanda. Ihana imbibi n'u [[Uburundi|Burundi]], aho ikomereza muri Pariki y'Igihugu ya Kibira.<ref name="ap">{{Cite web |title=Nyungwe National Park |url=https://www.africanparks.org/the-parks/nyungwe |website=African Parks |access-date=2026-10-01 |language=en}}</ref> Ni rimwe mu mashyamba y'imvura ya kera kurusha ayandi muri Afurika.<ref name="visit">{{Cite web |title=Nyungwe National Park |url=https://www.visitrwanda.com/destinations/nyungwe-national-park/ |website=Visit Rwanda (Rwanda Development Board) |access-date=2026-10-01 |language=en}}</ref> Iri mu karere k'Ubuhanuka bwa Alberitine (''Albertine Rift''), ku butumburuke buri hagati ya metero 1 480 na 2 950.<ref name="unesco">{{Cite web |title=Nyungwe National Park |url=https://whc.unesco.org/en/list/1697/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-01 |language=en}}</ref> Igizwe ahanini n'ishyamba ry'imisozi miremire rivanzemo n'[[Igishanga|ibishanga]],<ref name="ap2020">{{Cite web |title=Rwanda, African Parks commit to long-term protection of Nyungwe National Park |url=https://www.africanparks.org/rwandan-government-makes-bold-commitment-long-term-protection-nyungwe-national-park-partnership |website=African Parks |date=2020-10-07 |access-date=2026-10-01 |language=en}}</ref> birimo igishanga cya Kamiranzovu kiri ku butumburuke bwo hejuru.<ref name="unesco" /> Igice cyanditswe ku rutonde rwa UNESCO kigizwe n'ibice bitatu: ishyamba kimeza rya Nyungwe, irya Gisakura n'irya Cyamudongo.<ref name="unesco" /> Pariki iri ku murongo ugabanya amazi y'ikibaya cya [[Kongo]] mu burengerazuba n'icya [[Nili]] mu burasirazuba. Itanga hafi 70% by'[[amazi]] y'u Rwanda.<ref name="ap2020" /> == Urusobe rw'ibinyabuzima == [[Dosiye:A L’Hoest’s monkey and baby.jpg|thumb|Inkende ya L'Hoest n'icyana cyayo]] [[Dosiye:Nyungwe forest flower.jpg|thumb|upright=0.9|Indabo zo mu ishyamba rya Nyungwe]] Nyungwe ni kimwe mu bice by'ingenzi muri Afurika mu kubungabunga [[urusobe rw'ibinyabuzima]]:<ref name="unesco" /> * [[Ikimera|Ibimera]]: amoko 1 468 y'ibimera bifite imitsi itwara amazi, harimo amoko 73 ari mu kaga ku isi.<ref name="unesco" /> * Inyamabere: amoko arenga 85;<ref name="ap" /> amoko 12 muri yo ari mu kaga.<ref name="unesco" /> * Inkende: amoko 13, ni ukuvuga hafi kimwe cya kane cy'amoko y'inkende aboneka muri Afurika,<ref name="ap2020" /> harimo [[Impundu]] (''Pan troglodytes schweinfurthii''), [[Inkima]] (''Cercopithecus kandti''), inkende ya L'Hoest (''Allochrocebus lhoesti''), inkende ya Hamlyn (''Cercopithecus hamlyni'') n'inkende z'umukara n'umweru zo mu bwoko bwa ''Colobus angolensis ruwenzorii'' zigenda mu matsinda manini.<ref name="ap2020" /><ref name="visit" /> * [[Inyoni]]: amoko 317, bigatuma Nyungwe iba kimwe mu bice by'ingenzi cyane muri Afurika mu kurinda inyoni.<ref name="unesco" /> * Inyamaswa zibana mu mazi no ku butaka (''amphibiens''): amoko 32, harimo 22 aboneka gusa mu Buhanuka bwa Alberitine na 2 aboneka muri Nyungwe gusa.<ref name="unesco" /> * Ibinyugunyugu: amoko arenga 290.<ref name="unesco" /> * [[Uducurama|Agacurama]] ''Rhinolophus hilli'' (''Hill's horseshoe bat''), kari mu kaga gakomeye ko kuzimira, kaboneka muri Nyungwe gusa.<ref name="unesco" /> [[Dosiye:Hyperolius castaneus pair in amplexus, Nyungwe National Park.jpg|thumb|left|upright=0.9|Ibikeri ''Hyperolius castaneus'', ubwoko buboneka mu Buhanuka bwa Alberitine]] == Amateka == Ishyamba rya Nyungwe ryarinzwe ku mugaragaro guhera mu 1933, ubwo ubutegetsi bw'abakoloni b'[[Ububiligi|Ababiligi]] bwarigize ishyamba ririnzwe (''forest reserve'').<ref name="unesco" /><ref name="masozera">{{Cite journal |last=Masozera |first=M. K. |last2=Alavalapati |first2=J. R. R. |year=2004 |title=Forest Dependency and its Implications for Protected Areas Management: A Case Study From the Nyungwe Forest Reserve, Rwanda |journal=Scandinavian Journal of Forest Research |volume=19 |issue=sup004 |pages=85–92 |doi=10.1080/14004080410034164 |language=en}}</ref> Amategeko yabuzaga gutema ishyamba hagamijwe [[ubuhinzi]], ariko yemereraga abaturage gutashya [[inkwi]]. Kubera ko atubahirizwaga uko bikwiye, abaturage bakomeje kurihigamo, guhakura [[ubuki]], gutema ibiti, kurihingamo no gucukuramo zahabu.<ref name="masozera" /> Mu 2005, ishyamba rya Nyungwe ryagizwe pariki y'igihugu.<ref name="unesco" /> Mu Ukwakira 2020, Ikigo gishinzwe iterambere mu Rwanda (RDB) n'umuryango African Parks basinye amasezerano y'imyaka 20 yo gufatanya gucunga pariki.<ref name="ap2020" /> Ubu icungwa na sosiyete ''Nyungwe Management Company'', ku bufatanye bwa Leta y'u Rwanda na African Parks.<ref name="unesco" /> Muri Nzeri 2023, Nyungwe yashyizwe ku rutonde rw'Umurage w'Isi wa UNESCO, hashingiwe ku rusobe rw'ibinyabuzima byayo (igipimo cya x).<ref name="unesco" /> == Ubukerarugendo n'abaturage == [[Dosiye:Nyungwe Canopy Walk.jpg|thumb|left|Ikiraro kiri hejuru y'ibiti (''canopy walk'') muri Nyungwe]] Nyungwe ni kimwe mu byerekezo by'ingenzi by'[[ubukerarugendo]] mu Rwanda: abasura pariki bashobora gukurikirana impundu n'izindi nkende, kureba inyoni no gutembera mu nzira z'ishyamba.<ref name="visit" /> Pariki ifite kandi ''zipline'' ya metero 1 935, imwe mu ndende muri Afurika.<ref name="ap" /> Mu 2025, pariki yari iteganya kwinjiza [[amafaranga y'u Rwanda]] agera kuri miliyari 4,8.<ref name="nt">{{Cite news |last=Nkurunziza |first=Michel |title=Nyungwe Park Unveils New Attractions, Targets Rwf4.8bn Takings in 2025 |url=https://www.newtimes.co.rw/article/27744 |newspaper=The New Times |date=2025-07-03 |language=en}}</ref> Abaturage barenga 1 600 baturiye pariki bakora imirimo ibyara inyungu binyuze mu makoperative, bikagirira akamaro abagize ingo barenga 6 800. Bamwe mu bahoze ari ba rushimusi babaye abarinzi b'ishyamba bakuraho imitego kandi basubiranya ishyamba.<ref name="ap" /> == Reba kandi == * [[Pariki y'Akagera]] * [[Pariki y’Igihugu y’Ibirunga]] * [[Pariki y'ishyamba rya Gishwati-Mukura]] == Amashakiro == {{Reflist}} == Imiyoboro yo hanze == * [https://www.visitnyungwe.org/ Urubuga rwemewe rwa Pariki ya Nyungwe] {{in lang|en}} * [https://whc.unesco.org/en/list/1697/ Nyungwe ku rubuga rwa UNESCO] {{in lang|en}} {{DEFAULTSORT:Nyungwe}} [[Ikiciro:Pariki z'u Rwanda]] [[Ikiciro:Rwanda]] [[Ikiciro:Rwanda geography]] 6av5u79sc64ztftlh1f4yiviynj88a5 140596 140591 2026-10-01T10:25:09Z Score Beethoven 11559 Uturere: hakuweho Karongi, hongerwamo isoko (Umuryango.rw) 140596 wikitext text/x-wiki {{Infobox | bodyclass = geography | above = Pariki y'Igihugu ya Nyungwe | image = [[Dosiye:Where tea meets primary rainforest in Nyungwe.jpg|260px|alt=Ishyamba rya Nyungwe n'imirima y'icyayi]] | caption = Aho imirima y'[[icyayi]] ihurira n'ishyamba kimeza rya Nyungwe | label1 = Igihugu | data1 = [[Rwanda]] | label2 = Intara | data2 = [[Intara y'Uburengerazuba]], [[Intara y'amajyepfo]] | label3 = Uturere | data3 = [[Akarere ka Nyamagabe|Nyamagabe]], [[Akarere ka Nyaruguru|Nyaruguru]], [[Akarere ka Rusizi|Rusizi]], [[Akarere ka Nyamasheke|Nyamasheke]] | label4 = Aho iherereye | data4 = {{coord|2|29|24|S|29|17|34|E|display=inline}} | label5 = Ubuso | data5 = 1 019 km² | label6 = Ubutumburuke | data6 = m 1 480 – 2 950 | label7 = Ishyamba ririnzwe | data7 = 1933 | label8 = Pariki y'igihugu | data8 = 2005 | label9 = Umurage w'Isi | data9 = 2023 (UNESCO) | label10 = Icungwa na | data10 = [[Ikigo gishinzwe iterambere mu Rwanda|RDB]] na African Parks | label11 = Urubuga | data11 = [https://www.visitnyungwe.org/ visitnyungwe.org] }} '''Pariki y'Igihugu ya Nyungwe''' (izwi kandi nka '''Ishyamba rya Nyungwe''') ni [[pariki]] y'igihugu n'[[ishyamba]] riherereye mu majyepfo y'uburengerazuba bw'u [[Rwanda]], ku mupaka w'u [[Uburundi|Burundi]], aho ikomereza muri Pariki y'Igihugu ya Kibira. Ifite ubuso bwa kilometero kare 1 019, ikaba ari ryo shyamba rinini risigaye mu Rwanda. Ni rimwe mu mashyamba y'[[imvura]] ya kera kurusha ayandi muri [[Afurika]]. Kuva muri Nzeri 2023, iri ku rutonde rw'[[Umurage ndangamuco w'isi|Umurage w'Isi]] wa UNESCO. == Imiterere == [[Dosiye:Sunset over Nyungwe National Park, Rwanda.jpg|thumb|left|Izuba rirenga hejuru y'imisozi y'ishyamba rya Nyungwe]] Pariki iherereye mu turere twa [[Akarere ka Rusizi|Rusizi]], [[Akarere ka Nyamasheke|Nyamasheke]], [[Akarere ka Nyamagabe|Nyamagabe]] na [[Akarere ka Nyaruguru|Nyaruguru]].<ref name="umuryango">{{Cite web |title=Ni uwuhe mwihariko wa Parike ya Nyungwe watumye ishyirwa mu murage w'Isi |url=https://www.umuryango.rw/amakuru/mu-rwanda/ubuzima/article/ni-uwuhe-mwihariko-wa-parike-ya-nyungwe-watumye-ishyirwa-mu-murage-w-isi |website=Umuryango.rw |access-date=2026-10-01}}</ref> Ifite ubuso bwa kilometero kare 1 019,<ref name="unep">{{Cite web |title=Nyungwe |url=https://www.protectedplanet.net/9148 |website=Protected Planet (UNEP-WCMC, World Database on Protected Areas) |access-date=2026-10-01 |language=en}}</ref> ikaba ari ryo shyamba rinini risigaye mu Rwanda. Ihana imbibi n'u [[Uburundi|Burundi]], aho ikomereza muri Pariki y'Igihugu ya Kibira.<ref name="ap">{{Cite web |title=Nyungwe National Park |url=https://www.africanparks.org/the-parks/nyungwe |website=African Parks |access-date=2026-10-01 |language=en}}</ref> Ni rimwe mu mashyamba y'imvura ya kera kurusha ayandi muri Afurika.<ref name="visit">{{Cite web |title=Nyungwe National Park |url=https://www.visitrwanda.com/destinations/nyungwe-national-park/ |website=Visit Rwanda (Rwanda Development Board) |access-date=2026-10-01 |language=en}}</ref> Iri mu karere k'Ubuhanuka bwa Alberitine (''Albertine Rift''), ku butumburuke buri hagati ya metero 1 480 na 2 950.<ref name="unesco">{{Cite web |title=Nyungwe National Park |url=https://whc.unesco.org/en/list/1697/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-01 |language=en}}</ref> Igizwe ahanini n'ishyamba ry'imisozi miremire rivanzemo n'[[Igishanga|ibishanga]],<ref name="ap2020">{{Cite web |title=Rwanda, African Parks commit to long-term protection of Nyungwe National Park |url=https://www.africanparks.org/rwandan-government-makes-bold-commitment-long-term-protection-nyungwe-national-park-partnership |website=African Parks |date=2020-10-07 |access-date=2026-10-01 |language=en}}</ref> birimo igishanga cya Kamiranzovu kiri ku butumburuke bwo hejuru.<ref name="unesco" /> Igice cyanditswe ku rutonde rwa UNESCO kigizwe n'ibice bitatu: ishyamba kimeza rya Nyungwe, irya Gisakura n'irya Cyamudongo.<ref name="unesco" /> Pariki iri ku murongo ugabanya amazi y'ikibaya cya [[Kongo]] mu burengerazuba n'icya [[Nili]] mu burasirazuba. Itanga hafi 70% by'[[amazi]] y'u Rwanda.<ref name="ap2020" /> == Urusobe rw'ibinyabuzima == [[Dosiye:A L’Hoest’s monkey and baby.jpg|thumb|Inkende ya L'Hoest n'icyana cyayo]] [[Dosiye:Nyungwe forest flower.jpg|thumb|upright=0.9|Indabo zo mu ishyamba rya Nyungwe]] Nyungwe ni kimwe mu bice by'ingenzi muri Afurika mu kubungabunga [[urusobe rw'ibinyabuzima]]:<ref name="unesco" /> * [[Ikimera|Ibimera]]: amoko 1 468 y'ibimera bifite imitsi itwara amazi, harimo amoko 73 ari mu kaga ku isi.<ref name="unesco" /> * Inyamabere: amoko arenga 85;<ref name="ap" /> amoko 12 muri yo ari mu kaga.<ref name="unesco" /> * Inkende: amoko 13, ni ukuvuga hafi kimwe cya kane cy'amoko y'inkende aboneka muri Afurika,<ref name="ap2020" /> harimo [[Impundu]] (''Pan troglodytes schweinfurthii''), [[Inkima]] (''Cercopithecus kandti''), inkende ya L'Hoest (''Allochrocebus lhoesti''), inkende ya Hamlyn (''Cercopithecus hamlyni'') n'inkende z'umukara n'umweru zo mu bwoko bwa ''Colobus angolensis ruwenzorii'' zigenda mu matsinda manini.<ref name="ap2020" /><ref name="visit" /> * [[Inyoni]]: amoko 317, bigatuma Nyungwe iba kimwe mu bice by'ingenzi cyane muri Afurika mu kurinda inyoni.<ref name="unesco" /> * Inyamaswa zibana mu mazi no ku butaka (''amphibiens''): amoko 32, harimo 22 aboneka gusa mu Buhanuka bwa Alberitine na 2 aboneka muri Nyungwe gusa.<ref name="unesco" /> * Ibinyugunyugu: amoko arenga 290.<ref name="unesco" /> * [[Uducurama|Agacurama]] ''Rhinolophus hilli'' (''Hill's horseshoe bat''), kari mu kaga gakomeye ko kuzimira, kaboneka muri Nyungwe gusa.<ref name="unesco" /> [[Dosiye:Hyperolius castaneus pair in amplexus, Nyungwe National Park.jpg|thumb|left|upright=0.9|Ibikeri ''Hyperolius castaneus'', ubwoko buboneka mu Buhanuka bwa Alberitine]] == Amateka == Ishyamba rya Nyungwe ryarinzwe ku mugaragaro guhera mu 1933, ubwo ubutegetsi bw'abakoloni b'[[Ububiligi|Ababiligi]] bwarigize ishyamba ririnzwe (''forest reserve'').<ref name="unesco" /><ref name="masozera">{{Cite journal |last=Masozera |first=M. K. |last2=Alavalapati |first2=J. R. R. |year=2004 |title=Forest Dependency and its Implications for Protected Areas Management: A Case Study From the Nyungwe Forest Reserve, Rwanda |journal=Scandinavian Journal of Forest Research |volume=19 |issue=sup004 |pages=85–92 |doi=10.1080/14004080410034164 |language=en}}</ref> Amategeko yabuzaga gutema ishyamba hagamijwe [[ubuhinzi]], ariko yemereraga abaturage gutashya [[inkwi]]. Kubera ko atubahirizwaga uko bikwiye, abaturage bakomeje kurihigamo, guhakura [[ubuki]], gutema ibiti, kurihingamo no gucukuramo zahabu.<ref name="masozera" /> Mu 2005, ishyamba rya Nyungwe ryagizwe pariki y'igihugu.<ref name="unesco" /> Mu Ukwakira 2020, Ikigo gishinzwe iterambere mu Rwanda (RDB) n'umuryango African Parks basinye amasezerano y'imyaka 20 yo gufatanya gucunga pariki.<ref name="ap2020" /> Ubu icungwa na sosiyete ''Nyungwe Management Company'', ku bufatanye bwa Leta y'u Rwanda na African Parks.<ref name="unesco" /> Muri Nzeri 2023, Nyungwe yashyizwe ku rutonde rw'Umurage w'Isi wa UNESCO, hashingiwe ku rusobe rw'ibinyabuzima byayo (igipimo cya x).<ref name="unesco" /> == Ubukerarugendo n'abaturage == [[Dosiye:Nyungwe Canopy Walk.jpg|thumb|left|Ikiraro kiri hejuru y'ibiti (''canopy walk'') muri Nyungwe]] Nyungwe ni kimwe mu byerekezo by'ingenzi by'[[ubukerarugendo]] mu Rwanda: abasura pariki bashobora gukurikirana impundu n'izindi nkende, kureba inyoni no gutembera mu nzira z'ishyamba.<ref name="visit" /> Pariki ifite kandi ''zipline'' ya metero 1 935, imwe mu ndende muri Afurika.<ref name="ap" /> Mu 2025, pariki yari iteganya kwinjiza [[amafaranga y'u Rwanda]] agera kuri miliyari 4,8.<ref name="nt">{{Cite news |last=Nkurunziza |first=Michel |title=Nyungwe Park Unveils New Attractions, Targets Rwf4.8bn Takings in 2025 |url=https://www.newtimes.co.rw/article/27744 |newspaper=The New Times |date=2025-07-03 |language=en}}</ref> Abaturage barenga 1 600 baturiye pariki bakora imirimo ibyara inyungu binyuze mu makoperative, bikagirira akamaro abagize ingo barenga 6 800. Bamwe mu bahoze ari ba rushimusi babaye abarinzi b'ishyamba bakuraho imitego kandi basubiranya ishyamba.<ref name="ap" /> == Reba kandi == * [[Pariki y'Akagera]] * [[Pariki y’Igihugu y’Ibirunga]] * [[Pariki y'ishyamba rya Gishwati-Mukura]] == Amashakiro == {{Reflist}} == Imiyoboro yo hanze == * [https://www.visitnyungwe.org/ Urubuga rwemewe rwa Pariki ya Nyungwe] {{in lang|en}} * [https://whc.unesco.org/en/list/1697/ Nyungwe ku rubuga rwa UNESCO] {{in lang|en}} {{DEFAULTSORT:Nyungwe}} [[Ikiciro:Pariki z'u Rwanda]] [[Ikiciro:Rwanda]] [[Ikiciro:Rwanda geography]] m9pdnug2tycsvoo1c7rdr7v876vfnqt 140599 140596 2026-10-01T10:45:49Z Score Beethoven 11559 + {{Pariki z'Igihugu z'u Rwanda}} 140599 wikitext text/x-wiki {{Infobox | bodyclass = geography | above = Pariki y'Igihugu ya Nyungwe | image = [[Dosiye:Where tea meets primary rainforest in Nyungwe.jpg|260px|alt=Ishyamba rya Nyungwe n'imirima y'icyayi]] | caption = Aho imirima y'[[icyayi]] ihurira n'ishyamba kimeza rya Nyungwe | label1 = Igihugu | data1 = [[Rwanda]] | label2 = Intara | data2 = [[Intara y'Uburengerazuba]], [[Intara y'amajyepfo]] | label3 = Uturere | data3 = [[Akarere ka Nyamagabe|Nyamagabe]], [[Akarere ka Nyaruguru|Nyaruguru]], [[Akarere ka Rusizi|Rusizi]], [[Akarere ka Nyamasheke|Nyamasheke]] | label4 = Aho iherereye | data4 = {{coord|2|29|24|S|29|17|34|E|display=inline}} | label5 = Ubuso | data5 = 1 019 km² | label6 = Ubutumburuke | data6 = m 1 480 – 2 950 | label7 = Ishyamba ririnzwe | data7 = 1933 | label8 = Pariki y'igihugu | data8 = 2005 | label9 = Umurage w'Isi | data9 = 2023 (UNESCO) | label10 = Icungwa na | data10 = [[Ikigo gishinzwe iterambere mu Rwanda|RDB]] na African Parks | label11 = Urubuga | data11 = [https://www.visitnyungwe.org/ visitnyungwe.org] }} '''Pariki y'Igihugu ya Nyungwe''' (izwi kandi nka '''Ishyamba rya Nyungwe''') ni [[pariki]] y'igihugu n'[[ishyamba]] riherereye mu majyepfo y'uburengerazuba bw'u [[Rwanda]], ku mupaka w'u [[Uburundi|Burundi]], aho ikomereza muri Pariki y'Igihugu ya Kibira. Ifite ubuso bwa kilometero kare 1 019, ikaba ari ryo shyamba rinini risigaye mu Rwanda. Ni rimwe mu mashyamba y'[[imvura]] ya kera kurusha ayandi muri [[Afurika]]. Kuva muri Nzeri 2023, iri ku rutonde rw'[[Umurage ndangamuco w'isi|Umurage w'Isi]] wa UNESCO. == Imiterere == [[Dosiye:Sunset over Nyungwe National Park, Rwanda.jpg|thumb|left|Izuba rirenga hejuru y'imisozi y'ishyamba rya Nyungwe]] Pariki iherereye mu turere twa [[Akarere ka Rusizi|Rusizi]], [[Akarere ka Nyamasheke|Nyamasheke]], [[Akarere ka Nyamagabe|Nyamagabe]] na [[Akarere ka Nyaruguru|Nyaruguru]].<ref name="umuryango">{{Cite web |title=Ni uwuhe mwihariko wa Parike ya Nyungwe watumye ishyirwa mu murage w'Isi |url=https://www.umuryango.rw/amakuru/mu-rwanda/ubuzima/article/ni-uwuhe-mwihariko-wa-parike-ya-nyungwe-watumye-ishyirwa-mu-murage-w-isi |website=Umuryango.rw |access-date=2026-10-01}}</ref> Ifite ubuso bwa kilometero kare 1 019,<ref name="unep">{{Cite web |title=Nyungwe |url=https://www.protectedplanet.net/9148 |website=Protected Planet (UNEP-WCMC, World Database on Protected Areas) |access-date=2026-10-01 |language=en}}</ref> ikaba ari ryo shyamba rinini risigaye mu Rwanda. Ihana imbibi n'u [[Uburundi|Burundi]], aho ikomereza muri Pariki y'Igihugu ya Kibira.<ref name="ap">{{Cite web |title=Nyungwe National Park |url=https://www.africanparks.org/the-parks/nyungwe |website=African Parks |access-date=2026-10-01 |language=en}}</ref> Ni rimwe mu mashyamba y'imvura ya kera kurusha ayandi muri Afurika.<ref name="visit">{{Cite web |title=Nyungwe National Park |url=https://www.visitrwanda.com/destinations/nyungwe-national-park/ |website=Visit Rwanda (Rwanda Development Board) |access-date=2026-10-01 |language=en}}</ref> Iri mu karere k'Ubuhanuka bwa Alberitine (''Albertine Rift''), ku butumburuke buri hagati ya metero 1 480 na 2 950.<ref name="unesco">{{Cite web |title=Nyungwe National Park |url=https://whc.unesco.org/en/list/1697/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-01 |language=en}}</ref> Igizwe ahanini n'ishyamba ry'imisozi miremire rivanzemo n'[[Igishanga|ibishanga]],<ref name="ap2020">{{Cite web |title=Rwanda, African Parks commit to long-term protection of Nyungwe National Park |url=https://www.africanparks.org/rwandan-government-makes-bold-commitment-long-term-protection-nyungwe-national-park-partnership |website=African Parks |date=2020-10-07 |access-date=2026-10-01 |language=en}}</ref> birimo igishanga cya Kamiranzovu kiri ku butumburuke bwo hejuru.<ref name="unesco" /> Igice cyanditswe ku rutonde rwa UNESCO kigizwe n'ibice bitatu: ishyamba kimeza rya Nyungwe, irya Gisakura n'irya Cyamudongo.<ref name="unesco" /> Pariki iri ku murongo ugabanya amazi y'ikibaya cya [[Kongo]] mu burengerazuba n'icya [[Nili]] mu burasirazuba. Itanga hafi 70% by'[[amazi]] y'u Rwanda.<ref name="ap2020" /> == Urusobe rw'ibinyabuzima == [[Dosiye:A L’Hoest’s monkey and baby.jpg|thumb|Inkende ya L'Hoest n'icyana cyayo]] [[Dosiye:Nyungwe forest flower.jpg|thumb|upright=0.9|Indabo zo mu ishyamba rya Nyungwe]] Nyungwe ni kimwe mu bice by'ingenzi muri Afurika mu kubungabunga [[urusobe rw'ibinyabuzima]]:<ref name="unesco" /> * [[Ikimera|Ibimera]]: amoko 1 468 y'ibimera bifite imitsi itwara amazi, harimo amoko 73 ari mu kaga ku isi.<ref name="unesco" /> * Inyamabere: amoko arenga 85;<ref name="ap" /> amoko 12 muri yo ari mu kaga.<ref name="unesco" /> * Inkende: amoko 13, ni ukuvuga hafi kimwe cya kane cy'amoko y'inkende aboneka muri Afurika,<ref name="ap2020" /> harimo [[Impundu]] (''Pan troglodytes schweinfurthii''), [[Inkima]] (''Cercopithecus kandti''), inkende ya L'Hoest (''Allochrocebus lhoesti''), inkende ya Hamlyn (''Cercopithecus hamlyni'') n'inkende z'umukara n'umweru zo mu bwoko bwa ''Colobus angolensis ruwenzorii'' zigenda mu matsinda manini.<ref name="ap2020" /><ref name="visit" /> * [[Inyoni]]: amoko 317, bigatuma Nyungwe iba kimwe mu bice by'ingenzi cyane muri Afurika mu kurinda inyoni.<ref name="unesco" /> * Inyamaswa zibana mu mazi no ku butaka (''amphibiens''): amoko 32, harimo 22 aboneka gusa mu Buhanuka bwa Alberitine na 2 aboneka muri Nyungwe gusa.<ref name="unesco" /> * Ibinyugunyugu: amoko arenga 290.<ref name="unesco" /> * [[Uducurama|Agacurama]] ''Rhinolophus hilli'' (''Hill's horseshoe bat''), kari mu kaga gakomeye ko kuzimira, kaboneka muri Nyungwe gusa.<ref name="unesco" /> [[Dosiye:Hyperolius castaneus pair in amplexus, Nyungwe National Park.jpg|thumb|left|upright=0.9|Ibikeri ''Hyperolius castaneus'', ubwoko buboneka mu Buhanuka bwa Alberitine]] == Amateka == Ishyamba rya Nyungwe ryarinzwe ku mugaragaro guhera mu 1933, ubwo ubutegetsi bw'abakoloni b'[[Ububiligi|Ababiligi]] bwarigize ishyamba ririnzwe (''forest reserve'').<ref name="unesco" /><ref name="masozera">{{Cite journal |last=Masozera |first=M. K. |last2=Alavalapati |first2=J. R. R. |year=2004 |title=Forest Dependency and its Implications for Protected Areas Management: A Case Study From the Nyungwe Forest Reserve, Rwanda |journal=Scandinavian Journal of Forest Research |volume=19 |issue=sup004 |pages=85–92 |doi=10.1080/14004080410034164 |language=en}}</ref> Amategeko yabuzaga gutema ishyamba hagamijwe [[ubuhinzi]], ariko yemereraga abaturage gutashya [[inkwi]]. Kubera ko atubahirizwaga uko bikwiye, abaturage bakomeje kurihigamo, guhakura [[ubuki]], gutema ibiti, kurihingamo no gucukuramo zahabu.<ref name="masozera" /> Mu 2005, ishyamba rya Nyungwe ryagizwe pariki y'igihugu.<ref name="unesco" /> Mu Ukwakira 2020, Ikigo gishinzwe iterambere mu Rwanda (RDB) n'umuryango African Parks basinye amasezerano y'imyaka 20 yo gufatanya gucunga pariki.<ref name="ap2020" /> Ubu icungwa na sosiyete ''Nyungwe Management Company'', ku bufatanye bwa Leta y'u Rwanda na African Parks.<ref name="unesco" /> Muri Nzeri 2023, Nyungwe yashyizwe ku rutonde rw'Umurage w'Isi wa UNESCO, hashingiwe ku rusobe rw'ibinyabuzima byayo (igipimo cya x).<ref name="unesco" /> == Ubukerarugendo n'abaturage == [[Dosiye:Nyungwe Canopy Walk.jpg|thumb|left|Ikiraro kiri hejuru y'ibiti (''canopy walk'') muri Nyungwe]] Nyungwe ni kimwe mu byerekezo by'ingenzi by'[[ubukerarugendo]] mu Rwanda: abasura pariki bashobora gukurikirana impundu n'izindi nkende, kureba inyoni no gutembera mu nzira z'ishyamba.<ref name="visit" /> Pariki ifite kandi ''zipline'' ya metero 1 935, imwe mu ndende muri Afurika.<ref name="ap" /> Mu 2025, pariki yari iteganya kwinjiza [[amafaranga y'u Rwanda]] agera kuri miliyari 4,8.<ref name="nt">{{Cite news |last=Nkurunziza |first=Michel |title=Nyungwe Park Unveils New Attractions, Targets Rwf4.8bn Takings in 2025 |url=https://www.newtimes.co.rw/article/27744 |newspaper=The New Times |date=2025-07-03 |language=en}}</ref> Abaturage barenga 1 600 baturiye pariki bakora imirimo ibyara inyungu binyuze mu makoperative, bikagirira akamaro abagize ingo barenga 6 800. Bamwe mu bahoze ari ba rushimusi babaye abarinzi b'ishyamba bakuraho imitego kandi basubiranya ishyamba.<ref name="ap" /> == Reba kandi == * [[Pariki y'Akagera]] * [[Pariki y’Igihugu y’Ibirunga]] * [[Pariki y'ishyamba rya Gishwati-Mukura]] == Amashakiro == {{Reflist}} == Imiyoboro yo hanze == * [https://www.visitnyungwe.org/ Urubuga rwemewe rwa Pariki ya Nyungwe] {{in lang|en}} * [https://whc.unesco.org/en/list/1697/ Nyungwe ku rubuga rwa UNESCO] {{in lang|en}} {{Pariki z'Igihugu z'u Rwanda}} {{DEFAULTSORT:Nyungwe}} [[Ikiciro:Pariki z'u Rwanda]] [[Ikiciro:Rwanda]] [[Ikiciro:Rwanda geography]] 950dzlao3a25kgdqe5x2865lij94g6u Pariki y’Igihugu y’Ibirunga 0 2778 140593 135895 2026-10-01T10:05:59Z Score Beethoven 11559 Isubiramo: infobox, intangiriro nshya, ibice bishya, amashakiro yizewe, amafoto, imiyoboro y'imbere 140593 wikitext text/x-wiki {{Infobox | bodyclass = geography | above = Pariki y'Igihugu y'Ibirunga | image = [[Dosiye:Mountain Sabyinyo.jpg|260px|alt=Ikirunga cya Sabyinyo]] | caption = Ikirunga cya Sabyinyo | label1 = Igihugu | data1 = [[Rwanda]] | label2 = Intara | data2 = [[Intara y’Amajyaruguru y’u Rwanda|Amajyaruguru]], [[Intara y'Uburengerazuba|Uburengerazuba]] | label3 = Uturere | data3 = [[Akarere ka Musanze|Musanze]], [[Akarere ka Burera|Burera]], [[Akarere ka Nyabihu|Nyabihu]], [[Akarere ka Rubavu|Rubavu]] | label4 = Aho iherereye | data4 = {{coord|1|28|03|S|29|29|33|E|display=inline}} | label5 = Ubuso | data5 = ~160 km² | label6 = Impinga ndende | data6 = Karisimbi (m 4 507) | label7 = Yashinzwe | data7 = 1925 | label8 = Icungwa na | data8 = [[Ikigo gishinzwe iterambere mu Rwanda|RDB]] | label9 = Urubuga | data9 = [https://www.visitrwanda.com/destinations/volcanoes-national-park/ visitrwanda.com] }} '''Pariki y'Igihugu y'Ibirunga''' (izwi kandi nka Pariki y'Ibirunga cyangwa Pariki Nasiyonali y'Ibirunga) ni [[pariki]] y'igihugu iherereye mu majyaruguru y'uburengerazuba bw'u [[Rwanda]], ku mupaka wa [[Repubulika Iharanira Demokarasi ya Kongo]] n'[[Ubugande]]. Irinda igice cy'u Rwanda cy'[[Imisozi ya Virunga|urunigi rw'ibirunga rwa Virunga]], harimo ibirunga bitanu: Karisimbi, Bisoke, Sabyinyo, Gahinga na Muhabura. Yashinzwe mu 1925, ikaba imwe muri pariki za mbere zashinzwe muri [[Afurika]]. Izwi ku isi hose kubera [[Ingagi zo mu birunga|ingagi zo mu misozi]], ari na zo zituma isurwa cyane, ndetse no kubera umushakashatsi [[Dian Fossey]] wahakoreye ubushakashatsi ku ngagi. == Imiterere == [[Dosiye:Bisoke Crater Lake in Volcanoes National Park, Rwanda.jpg|thumb|left|Ikiyaga kiri mu rwobo rw'ikirunga cya Bisoke]] Pariki irinda imisozi ihanamye y'urunigi rwa Virunga. Yitiriwe ibirunga bitanu bitakiruka: Karisimbi (m 4 507, ari cyo kirekire), Bisoke (gifite ikiyaga mu rwobo rwacyo), Sabyinyo, Gahinga na Muhabura. Ibidukikije byayo birimo ishyamba ry'imisozi miremire, [[imigano]], ibyatsi n'[[Igishanga|ibishanga]].<ref name="visitvol">{{Cite web |title=Volcanoes National Park |url=https://www.visitrwanda.com/destinations/volcanoes-national-park/ |website=Visit Rwanda (Rwanda Development Board) |access-date=2026-10-01 |language=en}}</ref> Ibimera bitandukana bitewe n'ubutumburuke. Hagati ya metero 2 400 na 2 500 hari ishyamba ry'ubwoko bwa ''Neoboutonia''; hagati ya metero 2 500 na 3 200 hari ishyamba ry'imigano (''Arundinaria alpina'') riri ku buso bungana na 30% bya pariki.<ref name="kt">{{Cite web |title=Menya byinshi kuri Pariki y'Ibirunga icumbikiye ingagi utasanga ahandi |url=https://www.kigalitoday.com/ubukerarugendo/pariki/article/menya-byinshi-kuri-pariki-y-ibirunga-icumbikiye-ingagi-utasanga-ahandi |website=Kigali Today |access-date=2026-10-01}}</ref> Hagati ya metero 2 600 na 3 600 hari ishyamba rya ''Hagenia'' na ''Hypericum'', naho hagati ya metero 3 500 na 4 200 hagaragara cyane ibimera nka ''Lobelia wollastonii'' na ''Senecio erici-rosenii''. Hejuru ya metero 4 300, ibyatsi ni byo byiganje.<ref name="kt" /> == Amateka == Pariki yashinzwe mu 1925, ari agace gato kari hagati y'ibirunga bya Karisimbi, Bisoke na Mikeno, hagamijwe kurinda ingagi ba rushimusi.<ref name="kt" /> Mu 1929 yaraguwe igera ku butaka bw'u Rwanda n'ubwa Kongo y'Ababiligi (ubu ni [[Repubulika Iharanira Demokarasi ya Kongo]]), ihinduka Pariki ya Albert (''Parc Albert'') ifite kilometero kare 8 090, yacungwaga n'abakoloni b'[[Ububiligi|Ababiligi]].<ref name="umuringa">{{Cite web |title=Amakuru kuri Parike y'Ibirunga, uko yabayeho n'inyamaswa zibonekamo |url=https://www.umuringanews.rw/amakuru-kuri-parike-yibirunga-uko-yabayeho-ninyamaswa-zibonekamo/ |website=Umuringa News |access-date=2026-10-01}}</ref> Nyuma y'ubwigenge bwa Kongo (1960) n'ubw'u Rwanda (1962), pariki yagabanyijwemo ibice bibiri, buri gihugu gicunga igice cyacyo.<ref name="umuringa" /> Ku ruhande rw'u Rwanda, ubuso bwayo bwagiye bugabanuka kubera abaturage bashakaga aho gutura no guhinga.<ref name="kt" /> === Ubushakashatsi ku ngagi === [[Dosiye:Mountain gorilla from Susa Group in Karisimbi thicket of Volcanoes National Park in Rwanda. Emmanuel Kwizera.jpg|thumb|Ingagi yo mu muryango wa Susa, ku musozi wa Karisimbi]] Mu 1902, umusirikare w'Umudage Robert von Beringe yarashe ingagi muri ibi birunga, yohereza ibice byayo i [[Berlin]]; abahanga basanga ari ubwoko bw'ingagi butari buzwi, bwitirirwa izina rye (''Gorilla beringei'').<ref name="kt" /> Mu 1967, umushakashatsi w'Umunyamerikakazi [[Dian Fossey]] yashinze ikigo cy'ubushakashatsi cya Karisoke (''Karisoke Research Centre'') hagati ya Karisimbi na Bisoke.<ref name="umuringa" /> Yamaze igihe kinini muri pariki, agira uruhare runini mu gutuma ingagi zo mu Rwanda zitabwaho ku rwego mpuzamahanga.<ref name="kt" /> Yiciwe iwe mu 1985, ashyingurwa muri pariki hafi y'ikigo yashinze. === Umutekano muke (1992–1999) === Mu gihe cy'intambara hagati y'ingabo z'u Rwanda za kera n'iza [[Ishyaka FPR-Inkotanyi|FPR-Inkotanyi]], mu 1992 icyicaro gikuru cya pariki cyagabweho igitero, bituma ubukerarugendo n'ubushakashatsi bihagarara. Umutekano muke wakomeje kubera abacengezi baturukaga muri Kongo, uhagarara burundu mu 1999.<ref name="viator">https://www.viator.com/Kigali-attractions/Volcanoes-National-Park/d22362-a20609</ref> == Urusobe rw'ibinyabuzima == [[Dosiye:Golden monkey (Cercopithecus kandti).jpg|thumb|[[Inkima]] (''Cercopithecus kandti'') muri Pariki y'Ibirunga]] Pariki izwi cyane ku [[Ingagi zo mu birunga|ingagi zo mu misozi]] (''Gorilla beringei beringei''), ziri mu kaga ko kuzimira.<ref name="visitvol" /> Hagati ya 1958 na 1980, ubuhigi bwatumye umubare wazo uva kuri 450 ugera kuri 250; ubu muri pariki habarirwa ingagi zirenga 360.<ref name="kt" /> Ibamo kandi [[inkima]] (''Cercopithecus kandti''), inkende idasanzwe,<ref name="visitvol" /> ndetse n'izindi nyamaswa nk'[[inzovu]], [[imbogo]], impyisi n'impongo.<ref name="kt" /> Hari kandi amoko y'[[inyoni]] arenga 200.<ref name="visitvol" /> == Ubukerarugendo == [[Dosiye:Musanze Gorilla naming monument.jpg|thumb|left|Urwibutso rw'ingagi i [[Akarere ka Musanze|Musanze]]]] Gusura ingagi ni cyo gikorwa nyamukuru cy'[[ubukerarugendo]] muri pariki. Umubare w'abasura ingagi ni ntarengwa kandi uruhushya rugurwa muri RDB; rugura amadolari 200 ku batuye Afurika y'Iburasirazuba, 500 ku banyamahanga batuye mu Rwanda na 1 500 ku bandi banyamahanga.<ref name="umuringa" /> Abasura pariki bashobora kandi gusura inkima, kuzamuka ibirunga no gusura imidugudu iyikikije.<ref name="visitvol" /> Mu 2019, pariki yinjije amadolari y'Amerika agera kuri miliyoni 26. Kuva mu 2005, 10% by'amafaranga ava mu bukerarugendo agenerwa abaturage baturiye pariki.<ref name="kt" /> == Reba kandi == * [[Parike nkuru z'u Rwanda]] * [[Ingagi zo mu birunga]] * [[Dian Fossey]] * [[Imisozi ya Virunga]] == Amashakiro == {{Reflist}} == Imiyoboro yo hanze == * [https://www.visitrwanda.com/destinations/volcanoes-national-park/ Pariki y'Ibirunga ku rubuga rwa Visit Rwanda] {{in lang|en}} {{DEFAULTSORT:Ibirunga}} [[Ikiciro:Pariki z'u Rwanda]] [[Ikiciro:Pariki Nasiyonali]] [[Ikiciro:Ubukerarugendo mu Rwanda]] o0zxw41eny938uk8qp5eblsda71jkb8 140602 140593 2026-10-01T10:46:01Z Score Beethoven 11559 + {{Pariki z'Igihugu z'u Rwanda}} 140602 wikitext text/x-wiki {{Infobox | bodyclass = geography | above = Pariki y'Igihugu y'Ibirunga | image = [[Dosiye:Mountain Sabyinyo.jpg|260px|alt=Ikirunga cya Sabyinyo]] | caption = Ikirunga cya Sabyinyo | label1 = Igihugu | data1 = [[Rwanda]] | label2 = Intara | data2 = [[Intara y’Amajyaruguru y’u Rwanda|Amajyaruguru]], [[Intara y'Uburengerazuba|Uburengerazuba]] | label3 = Uturere | data3 = [[Akarere ka Musanze|Musanze]], [[Akarere ka Burera|Burera]], [[Akarere ka Nyabihu|Nyabihu]], [[Akarere ka Rubavu|Rubavu]] | label4 = Aho iherereye | data4 = {{coord|1|28|03|S|29|29|33|E|display=inline}} | label5 = Ubuso | data5 = ~160 km² | label6 = Impinga ndende | data6 = Karisimbi (m 4 507) | label7 = Yashinzwe | data7 = 1925 | label8 = Icungwa na | data8 = [[Ikigo gishinzwe iterambere mu Rwanda|RDB]] | label9 = Urubuga | data9 = [https://www.visitrwanda.com/destinations/volcanoes-national-park/ visitrwanda.com] }} '''Pariki y'Igihugu y'Ibirunga''' (izwi kandi nka Pariki y'Ibirunga cyangwa Pariki Nasiyonali y'Ibirunga) ni [[pariki]] y'igihugu iherereye mu majyaruguru y'uburengerazuba bw'u [[Rwanda]], ku mupaka wa [[Repubulika Iharanira Demokarasi ya Kongo]] n'[[Ubugande]]. Irinda igice cy'u Rwanda cy'[[Imisozi ya Virunga|urunigi rw'ibirunga rwa Virunga]], harimo ibirunga bitanu: Karisimbi, Bisoke, Sabyinyo, Gahinga na Muhabura. Yashinzwe mu 1925, ikaba imwe muri pariki za mbere zashinzwe muri [[Afurika]]. Izwi ku isi hose kubera [[Ingagi zo mu birunga|ingagi zo mu misozi]], ari na zo zituma isurwa cyane, ndetse no kubera umushakashatsi [[Dian Fossey]] wahakoreye ubushakashatsi ku ngagi. == Imiterere == [[Dosiye:Bisoke Crater Lake in Volcanoes National Park, Rwanda.jpg|thumb|left|Ikiyaga kiri mu rwobo rw'ikirunga cya Bisoke]] Pariki irinda imisozi ihanamye y'urunigi rwa Virunga. Yitiriwe ibirunga bitanu bitakiruka: Karisimbi (m 4 507, ari cyo kirekire), Bisoke (gifite ikiyaga mu rwobo rwacyo), Sabyinyo, Gahinga na Muhabura. Ibidukikije byayo birimo ishyamba ry'imisozi miremire, [[imigano]], ibyatsi n'[[Igishanga|ibishanga]].<ref name="visitvol">{{Cite web |title=Volcanoes National Park |url=https://www.visitrwanda.com/destinations/volcanoes-national-park/ |website=Visit Rwanda (Rwanda Development Board) |access-date=2026-10-01 |language=en}}</ref> Ibimera bitandukana bitewe n'ubutumburuke. Hagati ya metero 2 400 na 2 500 hari ishyamba ry'ubwoko bwa ''Neoboutonia''; hagati ya metero 2 500 na 3 200 hari ishyamba ry'imigano (''Arundinaria alpina'') riri ku buso bungana na 30% bya pariki.<ref name="kt">{{Cite web |title=Menya byinshi kuri Pariki y'Ibirunga icumbikiye ingagi utasanga ahandi |url=https://www.kigalitoday.com/ubukerarugendo/pariki/article/menya-byinshi-kuri-pariki-y-ibirunga-icumbikiye-ingagi-utasanga-ahandi |website=Kigali Today |access-date=2026-10-01}}</ref> Hagati ya metero 2 600 na 3 600 hari ishyamba rya ''Hagenia'' na ''Hypericum'', naho hagati ya metero 3 500 na 4 200 hagaragara cyane ibimera nka ''Lobelia wollastonii'' na ''Senecio erici-rosenii''. Hejuru ya metero 4 300, ibyatsi ni byo byiganje.<ref name="kt" /> == Amateka == Pariki yashinzwe mu 1925, ari agace gato kari hagati y'ibirunga bya Karisimbi, Bisoke na Mikeno, hagamijwe kurinda ingagi ba rushimusi.<ref name="kt" /> Mu 1929 yaraguwe igera ku butaka bw'u Rwanda n'ubwa Kongo y'Ababiligi (ubu ni [[Repubulika Iharanira Demokarasi ya Kongo]]), ihinduka Pariki ya Albert (''Parc Albert'') ifite kilometero kare 8 090, yacungwaga n'abakoloni b'[[Ububiligi|Ababiligi]].<ref name="umuringa">{{Cite web |title=Amakuru kuri Parike y'Ibirunga, uko yabayeho n'inyamaswa zibonekamo |url=https://www.umuringanews.rw/amakuru-kuri-parike-yibirunga-uko-yabayeho-ninyamaswa-zibonekamo/ |website=Umuringa News |access-date=2026-10-01}}</ref> Nyuma y'ubwigenge bwa Kongo (1960) n'ubw'u Rwanda (1962), pariki yagabanyijwemo ibice bibiri, buri gihugu gicunga igice cyacyo.<ref name="umuringa" /> Ku ruhande rw'u Rwanda, ubuso bwayo bwagiye bugabanuka kubera abaturage bashakaga aho gutura no guhinga.<ref name="kt" /> === Ubushakashatsi ku ngagi === [[Dosiye:Mountain gorilla from Susa Group in Karisimbi thicket of Volcanoes National Park in Rwanda. Emmanuel Kwizera.jpg|thumb|Ingagi yo mu muryango wa Susa, ku musozi wa Karisimbi]] Mu 1902, umusirikare w'Umudage Robert von Beringe yarashe ingagi muri ibi birunga, yohereza ibice byayo i [[Berlin]]; abahanga basanga ari ubwoko bw'ingagi butari buzwi, bwitirirwa izina rye (''Gorilla beringei'').<ref name="kt" /> Mu 1967, umushakashatsi w'Umunyamerikakazi [[Dian Fossey]] yashinze ikigo cy'ubushakashatsi cya Karisoke (''Karisoke Research Centre'') hagati ya Karisimbi na Bisoke.<ref name="umuringa" /> Yamaze igihe kinini muri pariki, agira uruhare runini mu gutuma ingagi zo mu Rwanda zitabwaho ku rwego mpuzamahanga.<ref name="kt" /> Yiciwe iwe mu 1985, ashyingurwa muri pariki hafi y'ikigo yashinze. === Umutekano muke (1992–1999) === Mu gihe cy'intambara hagati y'ingabo z'u Rwanda za kera n'iza [[Ishyaka FPR-Inkotanyi|FPR-Inkotanyi]], mu 1992 icyicaro gikuru cya pariki cyagabweho igitero, bituma ubukerarugendo n'ubushakashatsi bihagarara. Umutekano muke wakomeje kubera abacengezi baturukaga muri Kongo, uhagarara burundu mu 1999.<ref name="viator">https://www.viator.com/Kigali-attractions/Volcanoes-National-Park/d22362-a20609</ref> == Urusobe rw'ibinyabuzima == [[Dosiye:Golden monkey (Cercopithecus kandti).jpg|thumb|[[Inkima]] (''Cercopithecus kandti'') muri Pariki y'Ibirunga]] Pariki izwi cyane ku [[Ingagi zo mu birunga|ingagi zo mu misozi]] (''Gorilla beringei beringei''), ziri mu kaga ko kuzimira.<ref name="visitvol" /> Hagati ya 1958 na 1980, ubuhigi bwatumye umubare wazo uva kuri 450 ugera kuri 250; ubu muri pariki habarirwa ingagi zirenga 360.<ref name="kt" /> Ibamo kandi [[inkima]] (''Cercopithecus kandti''), inkende idasanzwe,<ref name="visitvol" /> ndetse n'izindi nyamaswa nk'[[inzovu]], [[imbogo]], impyisi n'impongo.<ref name="kt" /> Hari kandi amoko y'[[inyoni]] arenga 200.<ref name="visitvol" /> == Ubukerarugendo == [[Dosiye:Musanze Gorilla naming monument.jpg|thumb|left|Urwibutso rw'ingagi i [[Akarere ka Musanze|Musanze]]]] Gusura ingagi ni cyo gikorwa nyamukuru cy'[[ubukerarugendo]] muri pariki. Umubare w'abasura ingagi ni ntarengwa kandi uruhushya rugurwa muri RDB; rugura amadolari 200 ku batuye Afurika y'Iburasirazuba, 500 ku banyamahanga batuye mu Rwanda na 1 500 ku bandi banyamahanga.<ref name="umuringa" /> Abasura pariki bashobora kandi gusura inkima, kuzamuka ibirunga no gusura imidugudu iyikikije.<ref name="visitvol" /> Mu 2019, pariki yinjije amadolari y'Amerika agera kuri miliyoni 26. Kuva mu 2005, 10% by'amafaranga ava mu bukerarugendo agenerwa abaturage baturiye pariki.<ref name="kt" /> == Reba kandi == * [[Parike nkuru z'u Rwanda]] * [[Ingagi zo mu birunga]] * [[Dian Fossey]] * [[Imisozi ya Virunga]] == Amashakiro == {{Reflist}} == Imiyoboro yo hanze == * [https://www.visitrwanda.com/destinations/volcanoes-national-park/ Pariki y'Ibirunga ku rubuga rwa Visit Rwanda] {{in lang|en}} {{Pariki z'Igihugu z'u Rwanda}} {{DEFAULTSORT:Ibirunga}} [[Ikiciro:Pariki z'u Rwanda]] [[Ikiciro:Pariki Nasiyonali]] [[Ikiciro:Ubukerarugendo mu Rwanda]] jlw43rtgl8sjrci0pavh0vie91xni0d Pariki y'Akagera 0 8391 140594 130787 2026-10-01T10:14:09Z Score Beethoven 11559 Isubiramo: infobox, intangiriro, ibice bishya, amashakiro yavanywe kuri en wiki n'ayandi yizewe, gukosora amagambo yahinduwe nabi (inkura, n'ibindi), amafoto 140594 wikitext text/x-wiki {{Infobox | bodyclass = geography | above = Pariki y'Igihugu y'Akagera | image = [[Dosiye:Lake Ihema.jpg|260px|alt=Ikiyaga cya Ihema]] | caption = Ikiyaga cya Ihema muri Pariki y'Akagera | label1 = Igihugu | data1 = [[Rwanda]] | label2 = Intara | data2 = [[Intara y'Iburasirazuba|Iburasirazuba]] | label3 = Uturere | data3 = [[Akarere ka Kayonza|Kayonza]], [[Akarere ka Gatsibo|Gatsibo]], [[Akarere ka Nyagatare|Nyagatare]] | label4 = Ubuso | data4 = 1 122 km² | label5 = Yashinzwe | data5 = 1934 | label6 = Icungwa na | data6 = [[Ikigo gishinzwe iterambere mu Rwanda|RDB]] na African Parks (kuva mu 2010) | label7 = Urubuga | data7 = [https://www.africanparks.org/the-parks/akagera africanparks.org] }} '''Pariki y'Igihugu y'Akagera''' ni [[pariki]] y'igihugu iherereye mu burasirazuba bw'u [[Rwanda]], ku mupaka wa [[Tanzaniya]]. Ifite ubuso bwa kilometero kare 1 122, ikaba igizwe na savane, imisozi n'[[Igishanga|ibishanga]]. Yitiriwe uruzi rw'Akagera rutemba ku mupaka wayo w'iburasirazuba, rukisuka mu kiyaga cya Ihema no mu biyaga bito. Yashinzwe mu 1934, ikaba ari cyo gishanga kinini kirinzwe muri Afurika yo hagati n'ubuhungiro bwa nyuma bw'inyamaswa zo muri savane mu Rwanda. Kuva mu 2010 icungwa ku bufatanye bwa RDB n'umuryango African Parks; nyuma yo kuhagarura [[intare]] n'inkura, ubu ibamo inyamaswa eshanu zizwi nka ''Big Five''. == Imiterere == Pariki iri mu burasirazuba bw'u Rwanda, ku mupaka wa Tanzaniya. Igizwe na savane, amashyamba, ibishanga n'ibiyaga bigera kuri cumi na bibiri, birimo ikiyaga cya Ihema.<ref name="visitak">{{Cite web |title=Akagera National Park |url=https://www.visitrwanda.com/destinations/akagera-national-park/ |website=Visit Rwanda (Rwanda Development Board) |access-date=2026-10-01 |language=en}}</ref> Ibiyaga n'ibishanga by'urufunzo biyihuza bigize hejuru ya kimwe cya gatatu cya pariki, bigatuma iba igishanga kinini kirinzwe muri Afurika yo hagati.<ref name="apak">{{Cite web |title=Akagera National Park |url=https://www.africanparks.org/the-parks/akagera |website=African Parks |access-date=2026-10-01 |language=en}}</ref> == Amateka == [[Dosiye:The beautiful nature of Akagera National Park.jpg|thumb|left|Izuba rirenga muri Pariki y'Akagera]] Pariki y'Akagera yashinzwe mu 1934 n'ubutegetsi bw'[[Ububiligi|Ababiligi]] bwategekaga u Rwanda icyo gihe.<ref name="founding">{{cite web |last1=Hall |first1=Sarah |title=Akagera Celebrates 80 Years of Conservation in 2014 |date=2014 |url=https://www.africanparks.org/newsroom/press-releases/akagera-celebrates-80-years-conservation-2014 |publisher=African Parks |access-date=20 February 2024}}</ref> Yari ifite ubuso bwa kilometero kare 2 500, kandi yari izwiho urusobe rw'ibinyabuzima rukungahaye. Yari ituwe n'imbwa nyinshi zo mu gasozi (''Lycaon pictus''),<ref>{{Cite web|url=http://www.apncb.be/archives/publications/fol63694/1962-contribution-la-connaissance-des-lycaons-au-parc-national-de-la-kagera|title=1962 Contribution à la connaissance des Lycaons au Parc National de la Kagera &#124; Archives|access-date=2019-01-27|archive-date=2020-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928055133/http://www.apncb.be/archives/publications/fol63694/1962-contribution-la-connaissance-des-lycaons-au-parc-national-de-la-kagera|url-status=dead}}</ref> ku buryo yigeze kwitwa ''Parc aux Lycaons''; icyorezo cyaziciye, maze iza nyuma zibonwa mu 1984.<ref name=Vande>Vande weghe, Jean Pierre: ''Akagera: Land of water, grass and fire'' / Jean Pierre Vande weghe. With collaboration of Thérèse Abandibakobwa, José Kalpers a.o. Photography by Philippe Dejace. Translated by Alicia L. Spruijt-Ray. - Brussels: World Wildlife Fund for Nature, 1990.</ref> Nyuma ya [[Jenoside yakorewe Abatutsi muri 1994|Jenoside yakorewe Abatutsi]], impunzi zatahukaga zatuye muri pariki, maze intare zose zari ziyirimo zicwa n'abahinzi n'aborozi.<ref name="war">{{cite web |last1=Moran |first1=B. |title=Rwanda's war nearly destroyed this park. Now it's coming back |date=2019 |url=https://www.nationalgeographic.com/environment/article/akagera-national-park-rwanda-conservation |work=National Geographic |access-date=20 February 2024}}</ref> Mu 2009, RDB na African Parks basinye amasezerano y'imyaka 20 ashobora kongerwa yo gufatanya gucunga pariki, maze mu 2010 hashingwa ''Akagera Management Company''. Mu myaka itanu yakurikiyeho, hashowe miliyoni 10 z'amadolari, ku nkunga ya Howard G. Buffett Foundation, mu kongera umutekano no kugarura amoko yari yarazimiye. Hubatswe uruzitiro rwa kilometero 120 ku ruhande rw'iburengerazuba, hashyirwaho kajugujugu y'ubugenzuzi, itsinda ryihariye ririnda inkura n'itsinda ry'imbwa zirwanya ba rushimusi.<ref name=TheGuardian2017>{{cite web |author=Agence France Presse |year=2017 |title=Black rhinos return to Rwanda 10 years after disappearance |url=https://www.theguardian.com/world/2017/may/03/black-rhinos-return-to-rwanda-10-years-after-disappearance |work=The Guardian |accessdate=3 May 2017}}</ref> == Inyamaswa == [[Dosiye:Giraffe Gathering Akagera National Park.jpg|thumb|Twiga muri Pariki y'Akagera]] Pariki ibamo inyamaswa zo muri savane nka twiga, [[inzovu]], [[imbogo]] n'imparage, ndetse n'amoko y'[[inyoni]] agera kuri 500.<ref name="apak" /> Umubare w'inyamaswa z'inyamabere wavuye ku 4 000 mu 2010 ugera ku 13 500 mu 2018.<ref>{{Cite web |url=https://www.africanparks.org/big-cat-sighting |title=Big Cat Sighting}}</ref> === Inkura === [[Dosiye:Rhinos in Rwanda.jpg|thumb|left|Inkura mu Rwanda]] Inkura z'umukara zazanywe muri pariki zivuye muri Tanzaniya mu 1957; mu myaka ya 1970 zari zirenga 50, ariko ubuhigi butemewe buzigabanya kugeza ubwo iya nyuma iboneka mu 2007.<ref name="TheGuardian2017" /> Muri Gicurasi 2017, inkura z'umukara 18 zavuye muri Afurika y'Epfo zagaruwe muri pariki,<ref name="TheGuardian2017" /> naho muri Kamena 2019 hazanwa izindi eshanu zivuye mu busitani bw'inyamaswa butatu bwo mu [[Burayi]], bikaba byari ubwa mbere bikozwe.<ref>{{cite news |author=Forrester, E. M. |date=2019 |title=Successful translocation of rhinos from Europe to Rwanda |work=BBC Wildlife Magazine |url=https://www.discoverwildlife.com/news/successful-translocation-of-rhinos-from-europe-to-rwanda/}}</ref><ref>{{cite news |author=Gill, V. |date=2019 |title=Rhino release: Endangered animals despatched to Rwanda |work=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-48691443}}</ref> Mu Gushyingo 2021, inkura z'umweru 30 zavanywe muri Afurika y'Epfo zizanwa muri Akagera,<ref>{{Cite web |title=White Rhinos to Rwanda |url=https://www.africanparks.org/campaign/white-rhinos-rwanda |access-date=2023-01-05 |website=www.africanparks.org}}</ref> naho muri Kamena 2025 hazanwa izindi 70, bikaba ari bwo bwimuka bunini bw'inkura bwanditswe. Akagera ni yo pariki yonyine mu Rwanda ibamo inkura.<ref>{{cite web |title=African Parks translocates 70 southern white rhino to Akagera National Park |url=https://www.africanparks.org/newsroom/press-releases/african-parks-translocates-70-southern-white-rhino-akagera-national-park |publisher=African Parks |date=10 June 2025 |access-date=17 April 2026}}</ref> === Twiga n'intare === [[Dosiye:Lions family.jpg|thumb|[[Intare]] muri Pariki y'Akagera]] Twiga zo mu bwoko bwa ''Masai'' zazanywe zivuye muri [[Kenya]] mu 1986; mu 2024 zari zimaze kugera kuri 78.<ref name=conservation>{{cite web |title=Biodiversity Conservation |url=https://www.africanparks.org/the-parks/akagera/biodiversity-conservation |publisher=African Parks |access-date=20 February 2024}}</ref> Ahagana mu 1990, pariki yari ifite intare ziri hagati ya 250 na 300,<ref name="Vande" /> ariko zose zishwe nyuma ya Jenoside.<ref name="war" /> Muri Nyakanga 2015, intare zirindwi zivuye muri Afurika y'Epfo zagaruwe muri pariki, ziba intare za mbere mu Rwanda nyuma y'imyaka 15.<ref>{{Cite news |url=https://www.theeastafrican.co.ke/magazine/Lions-to-bring-East-Africa-experience-to-Rwanda---/434746-2781526-7x8fgf/index.html |title=Lions to bring 'East Africa experience' to Rwanda |access-date=2017-05-22}}</ref> == Ubukerarugendo n'abaturage == Kuva African Parks itangiye gucunga pariki mu 2010, umubare w'abayisura wavuye ku 8 000 ugera ku 44 000 mu 2018, bituma pariki yibeshaho ku kigero cya 80%.<ref name=africanparks.org>{{cite web |title=Unlocking the value of protected areas |url=https://www.africanparks.org/sites/default/files/uploads/resources/2019-07/AFRICAN%20PARKS%20-%202018%20Annual%20Report%20-%20Digital%20-%20English%20-%20Final%20V3.pdf |work=African Parks |date=2018}}</ref> Mu 2025, Akagera yabaye pariki ya mbere ya African Parks yibeshaho ku mafaranga yinjiza ubwayo.<ref name="apak" /> Abasura pariki bashobora gutembera mu modoka bareba inyamaswa, ku manywa cyangwa nijoro, gutembera mu bwato ku kiyaga cya Ihema bareba [[imvubu]] n'ingona, no kureba inyoni.<ref name="visitak" /> Buri mwaka, 10% by'amafaranga ava muri pariki agenerwa abaturage bayituriye, binyuze mu bikorwaremezo nk'amashuri n'amavuriro.<ref name="apak" /> Uturere twa [[Akarere ka Gatsibo|Gatsibo]], [[Akarere ka Kayonza|Kayonza]] na [[Akarere ka Nyagatare|Nyagatare]] duhabwa ayo mafaranga tukayakoresha mu mishinga ifitiye abaturage akamaro, nk'amashuri y'imyuga, amavuriro, amakoperative n'ubuvumvu bwa kijyambere.<ref name="muhazi">{{Cite web |title=Abaturiye Pariki y'Akagera bakeneweho ubufatanye mu kuyirinda |url=https://muhaziyacu.rw/amakuru/abaturiye-pariki-yakagera-bakeneweho-ubufatanye-mu-kuyirinda/ |website=Muhazi Yacu |access-date=2026-10-01}}</ref> == Reba kandi == * [[Parike nkuru z'u Rwanda]] * [[Pariki y’Igihugu y’Ibirunga]] * [[Pariki ya Nyungwe]] * [[Pariki y'ishyamba rya Gishwati-Mukura]] == Amashakiro == {{Reflist}} == Imiyoboro yo hanze == * [https://www.africanparks.org/the-parks/akagera Akagera ku rubuga rwa African Parks] {{in lang|en}} * [https://www.visitrwanda.com/destinations/akagera-national-park/ Akagera ku rubuga rwa Visit Rwanda] {{in lang|en}} {{DEFAULTSORT:Akagera}} [[Ikiciro:Pariki z'u Rwanda]] iupzzubwvsnpqu2a0cv3ceokuvv3v5t 140601 140594 2026-10-01T10:45:56Z Score Beethoven 11559 + {{Pariki z'Igihugu z'u Rwanda}} 140601 wikitext text/x-wiki {{Infobox | bodyclass = geography | above = Pariki y'Igihugu y'Akagera | image = [[Dosiye:Lake Ihema.jpg|260px|alt=Ikiyaga cya Ihema]] | caption = Ikiyaga cya Ihema muri Pariki y'Akagera | label1 = Igihugu | data1 = [[Rwanda]] | label2 = Intara | data2 = [[Intara y'Iburasirazuba|Iburasirazuba]] | label3 = Uturere | data3 = [[Akarere ka Kayonza|Kayonza]], [[Akarere ka Gatsibo|Gatsibo]], [[Akarere ka Nyagatare|Nyagatare]] | label4 = Ubuso | data4 = 1 122 km² | label5 = Yashinzwe | data5 = 1934 | label6 = Icungwa na | data6 = [[Ikigo gishinzwe iterambere mu Rwanda|RDB]] na African Parks (kuva mu 2010) | label7 = Urubuga | data7 = [https://www.africanparks.org/the-parks/akagera africanparks.org] }} '''Pariki y'Igihugu y'Akagera''' ni [[pariki]] y'igihugu iherereye mu burasirazuba bw'u [[Rwanda]], ku mupaka wa [[Tanzaniya]]. Ifite ubuso bwa kilometero kare 1 122, ikaba igizwe na savane, imisozi n'[[Igishanga|ibishanga]]. Yitiriwe uruzi rw'Akagera rutemba ku mupaka wayo w'iburasirazuba, rukisuka mu kiyaga cya Ihema no mu biyaga bito. Yashinzwe mu 1934, ikaba ari cyo gishanga kinini kirinzwe muri Afurika yo hagati n'ubuhungiro bwa nyuma bw'inyamaswa zo muri savane mu Rwanda. Kuva mu 2010 icungwa ku bufatanye bwa RDB n'umuryango African Parks; nyuma yo kuhagarura [[intare]] n'inkura, ubu ibamo inyamaswa eshanu zizwi nka ''Big Five''. == Imiterere == Pariki iri mu burasirazuba bw'u Rwanda, ku mupaka wa Tanzaniya. Igizwe na savane, amashyamba, ibishanga n'ibiyaga bigera kuri cumi na bibiri, birimo ikiyaga cya Ihema.<ref name="visitak">{{Cite web |title=Akagera National Park |url=https://www.visitrwanda.com/destinations/akagera-national-park/ |website=Visit Rwanda (Rwanda Development Board) |access-date=2026-10-01 |language=en}}</ref> Ibiyaga n'ibishanga by'urufunzo biyihuza bigize hejuru ya kimwe cya gatatu cya pariki, bigatuma iba igishanga kinini kirinzwe muri Afurika yo hagati.<ref name="apak">{{Cite web |title=Akagera National Park |url=https://www.africanparks.org/the-parks/akagera |website=African Parks |access-date=2026-10-01 |language=en}}</ref> == Amateka == [[Dosiye:The beautiful nature of Akagera National Park.jpg|thumb|left|Izuba rirenga muri Pariki y'Akagera]] Pariki y'Akagera yashinzwe mu 1934 n'ubutegetsi bw'[[Ububiligi|Ababiligi]] bwategekaga u Rwanda icyo gihe.<ref name="founding">{{cite web |last1=Hall |first1=Sarah |title=Akagera Celebrates 80 Years of Conservation in 2014 |date=2014 |url=https://www.africanparks.org/newsroom/press-releases/akagera-celebrates-80-years-conservation-2014 |publisher=African Parks |access-date=20 February 2024}}</ref> Yari ifite ubuso bwa kilometero kare 2 500, kandi yari izwiho urusobe rw'ibinyabuzima rukungahaye. Yari ituwe n'imbwa nyinshi zo mu gasozi (''Lycaon pictus''),<ref>{{Cite web|url=http://www.apncb.be/archives/publications/fol63694/1962-contribution-la-connaissance-des-lycaons-au-parc-national-de-la-kagera|title=1962 Contribution à la connaissance des Lycaons au Parc National de la Kagera &#124; Archives|access-date=2019-01-27|archive-date=2020-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928055133/http://www.apncb.be/archives/publications/fol63694/1962-contribution-la-connaissance-des-lycaons-au-parc-national-de-la-kagera|url-status=dead}}</ref> ku buryo yigeze kwitwa ''Parc aux Lycaons''; icyorezo cyaziciye, maze iza nyuma zibonwa mu 1984.<ref name=Vande>Vande weghe, Jean Pierre: ''Akagera: Land of water, grass and fire'' / Jean Pierre Vande weghe. With collaboration of Thérèse Abandibakobwa, José Kalpers a.o. Photography by Philippe Dejace. Translated by Alicia L. Spruijt-Ray. - Brussels: World Wildlife Fund for Nature, 1990.</ref> Nyuma ya [[Jenoside yakorewe Abatutsi muri 1994|Jenoside yakorewe Abatutsi]], impunzi zatahukaga zatuye muri pariki, maze intare zose zari ziyirimo zicwa n'abahinzi n'aborozi.<ref name="war">{{cite web |last1=Moran |first1=B. |title=Rwanda's war nearly destroyed this park. Now it's coming back |date=2019 |url=https://www.nationalgeographic.com/environment/article/akagera-national-park-rwanda-conservation |work=National Geographic |access-date=20 February 2024}}</ref> Mu 2009, RDB na African Parks basinye amasezerano y'imyaka 20 ashobora kongerwa yo gufatanya gucunga pariki, maze mu 2010 hashingwa ''Akagera Management Company''. Mu myaka itanu yakurikiyeho, hashowe miliyoni 10 z'amadolari, ku nkunga ya Howard G. Buffett Foundation, mu kongera umutekano no kugarura amoko yari yarazimiye. Hubatswe uruzitiro rwa kilometero 120 ku ruhande rw'iburengerazuba, hashyirwaho kajugujugu y'ubugenzuzi, itsinda ryihariye ririnda inkura n'itsinda ry'imbwa zirwanya ba rushimusi.<ref name=TheGuardian2017>{{cite web |author=Agence France Presse |year=2017 |title=Black rhinos return to Rwanda 10 years after disappearance |url=https://www.theguardian.com/world/2017/may/03/black-rhinos-return-to-rwanda-10-years-after-disappearance |work=The Guardian |accessdate=3 May 2017}}</ref> == Inyamaswa == [[Dosiye:Giraffe Gathering Akagera National Park.jpg|thumb|Twiga muri Pariki y'Akagera]] Pariki ibamo inyamaswa zo muri savane nka twiga, [[inzovu]], [[imbogo]] n'imparage, ndetse n'amoko y'[[inyoni]] agera kuri 500.<ref name="apak" /> Umubare w'inyamaswa z'inyamabere wavuye ku 4 000 mu 2010 ugera ku 13 500 mu 2018.<ref>{{Cite web |url=https://www.africanparks.org/big-cat-sighting |title=Big Cat Sighting}}</ref> === Inkura === [[Dosiye:Rhinos in Rwanda.jpg|thumb|left|Inkura mu Rwanda]] Inkura z'umukara zazanywe muri pariki zivuye muri Tanzaniya mu 1957; mu myaka ya 1970 zari zirenga 50, ariko ubuhigi butemewe buzigabanya kugeza ubwo iya nyuma iboneka mu 2007.<ref name="TheGuardian2017" /> Muri Gicurasi 2017, inkura z'umukara 18 zavuye muri Afurika y'Epfo zagaruwe muri pariki,<ref name="TheGuardian2017" /> naho muri Kamena 2019 hazanwa izindi eshanu zivuye mu busitani bw'inyamaswa butatu bwo mu [[Burayi]], bikaba byari ubwa mbere bikozwe.<ref>{{cite news |author=Forrester, E. M. |date=2019 |title=Successful translocation of rhinos from Europe to Rwanda |work=BBC Wildlife Magazine |url=https://www.discoverwildlife.com/news/successful-translocation-of-rhinos-from-europe-to-rwanda/}}</ref><ref>{{cite news |author=Gill, V. |date=2019 |title=Rhino release: Endangered animals despatched to Rwanda |work=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-48691443}}</ref> Mu Gushyingo 2021, inkura z'umweru 30 zavanywe muri Afurika y'Epfo zizanwa muri Akagera,<ref>{{Cite web |title=White Rhinos to Rwanda |url=https://www.africanparks.org/campaign/white-rhinos-rwanda |access-date=2023-01-05 |website=www.africanparks.org}}</ref> naho muri Kamena 2025 hazanwa izindi 70, bikaba ari bwo bwimuka bunini bw'inkura bwanditswe. Akagera ni yo pariki yonyine mu Rwanda ibamo inkura.<ref>{{cite web |title=African Parks translocates 70 southern white rhino to Akagera National Park |url=https://www.africanparks.org/newsroom/press-releases/african-parks-translocates-70-southern-white-rhino-akagera-national-park |publisher=African Parks |date=10 June 2025 |access-date=17 April 2026}}</ref> === Twiga n'intare === [[Dosiye:Lions family.jpg|thumb|[[Intare]] muri Pariki y'Akagera]] Twiga zo mu bwoko bwa ''Masai'' zazanywe zivuye muri [[Kenya]] mu 1986; mu 2024 zari zimaze kugera kuri 78.<ref name=conservation>{{cite web |title=Biodiversity Conservation |url=https://www.africanparks.org/the-parks/akagera/biodiversity-conservation |publisher=African Parks |access-date=20 February 2024}}</ref> Ahagana mu 1990, pariki yari ifite intare ziri hagati ya 250 na 300,<ref name="Vande" /> ariko zose zishwe nyuma ya Jenoside.<ref name="war" /> Muri Nyakanga 2015, intare zirindwi zivuye muri Afurika y'Epfo zagaruwe muri pariki, ziba intare za mbere mu Rwanda nyuma y'imyaka 15.<ref>{{Cite news |url=https://www.theeastafrican.co.ke/magazine/Lions-to-bring-East-Africa-experience-to-Rwanda---/434746-2781526-7x8fgf/index.html |title=Lions to bring 'East Africa experience' to Rwanda |access-date=2017-05-22}}</ref> == Ubukerarugendo n'abaturage == Kuva African Parks itangiye gucunga pariki mu 2010, umubare w'abayisura wavuye ku 8 000 ugera ku 44 000 mu 2018, bituma pariki yibeshaho ku kigero cya 80%.<ref name=africanparks.org>{{cite web |title=Unlocking the value of protected areas |url=https://www.africanparks.org/sites/default/files/uploads/resources/2019-07/AFRICAN%20PARKS%20-%202018%20Annual%20Report%20-%20Digital%20-%20English%20-%20Final%20V3.pdf |work=African Parks |date=2018}}</ref> Mu 2025, Akagera yabaye pariki ya mbere ya African Parks yibeshaho ku mafaranga yinjiza ubwayo.<ref name="apak" /> Abasura pariki bashobora gutembera mu modoka bareba inyamaswa, ku manywa cyangwa nijoro, gutembera mu bwato ku kiyaga cya Ihema bareba [[imvubu]] n'ingona, no kureba inyoni.<ref name="visitak" /> Buri mwaka, 10% by'amafaranga ava muri pariki agenerwa abaturage bayituriye, binyuze mu bikorwaremezo nk'amashuri n'amavuriro.<ref name="apak" /> Uturere twa [[Akarere ka Gatsibo|Gatsibo]], [[Akarere ka Kayonza|Kayonza]] na [[Akarere ka Nyagatare|Nyagatare]] duhabwa ayo mafaranga tukayakoresha mu mishinga ifitiye abaturage akamaro, nk'amashuri y'imyuga, amavuriro, amakoperative n'ubuvumvu bwa kijyambere.<ref name="muhazi">{{Cite web |title=Abaturiye Pariki y'Akagera bakeneweho ubufatanye mu kuyirinda |url=https://muhaziyacu.rw/amakuru/abaturiye-pariki-yakagera-bakeneweho-ubufatanye-mu-kuyirinda/ |website=Muhazi Yacu |access-date=2026-10-01}}</ref> == Reba kandi == * [[Parike nkuru z'u Rwanda]] * [[Pariki y’Igihugu y’Ibirunga]] * [[Pariki ya Nyungwe]] * [[Pariki y'ishyamba rya Gishwati-Mukura]] == Amashakiro == {{Reflist}} == Imiyoboro yo hanze == * [https://www.africanparks.org/the-parks/akagera Akagera ku rubuga rwa African Parks] {{in lang|en}} * [https://www.visitrwanda.com/destinations/akagera-national-park/ Akagera ku rubuga rwa Visit Rwanda] {{in lang|en}} {{Pariki z'Igihugu z'u Rwanda}} {{DEFAULTSORT:Akagera}} [[Ikiciro:Pariki z'u Rwanda]] qogxaphj8hbfuwp8ryc30dsgpcjhtuu Froduald Karamira 0 8615 140589 134771 2026-10-01T07:39:03Z Score Beethoven 11559 Wikification: imiyoboro y’imbere (wikilinks), isuku y’imyandikire, DEFAULTSORT 140589 wikitext text/x-wiki '''Froduald Karamira''' (14 [[Kanama]] 1947 - 24 [[Mata]] 1998) yari [[Politiki y'u Rwanda|umunyapolitiki]] wo mu [[Rwanda]] wahamwe n'ibyaha byo gutegura ishyirwa mu bikorwa rya [[Jenoside yakorewe Abatutsi muri 1994|jenoside yo mu Rwanda mu 1994]]. Yakatiwe urwo gupfa n'urukiko rwo mu Rwanda kandi yari umwe mu bantu 24 ba nyuma bishwe n'u Rwanda. {| class="wikitable" ! colspan="2" |Froduald Karamira |- | colspan="2" |{{Infobox disease|name=Froduald Karamira|image=|caption=230px}} |- |Ivuka |Ya 14 Kanama mu 1947 [[Akarere ka Muhanga|Gitarama]] |- |Urupfu |Mata 24 ya 1998  (imyaka 50) [[Nyamirambo]], [[Kigali]] |- |Ubwenegihugu |Rwanda |- |Amoko |[[Abatutsi]] |- |Umwuga |politiki |- |Impamvu y'urupfu |kurasa |- | colspan="2" |[https://www.wikidata.org/wiki/Q1469489 hindura amakuru kuri Wikidata] |} == Ubuzima == Karamira yavukiye i Mushubati, mu Rwanda, avukira mu muryango w'[[Abatutsi|abatutsi]]. Akuze, Karamira yemerewe kuba [[Abahutu|Umuhutu]] akurikiza imigenzo imwe n'imwe yo mu Rwanda yemerera "guhinduka" kuva mu itsinda ujya mu rindi. Karamira yabaye umuyobozi wungirije w’ishyaka rya MDR kandi yari umuyobozi mu mutwe w’intagondwa z’ishyaka, uzwi ku izina rya "Hutu Power". Ku ya 23 [[Ukwakira]] 1993, Karamira yagejeje ijambo ku mugaragaro aho yahimbye igitekerezo cy'"ubutegetsi bw’Abahutu". Yahamagariye abaturage b'Abahutu "guhaguruka no gufata ingamba zikenewe", kandi "dushakishe muri twe umwanzi uri muri twe." === Urubanza rwa jenoside no kwicwa nyuma === Su juicio comenzó el 13 de enero de 1997 en Kigali. Además de sus discursos diarios que incitaron al genocidio, se afirmó que él fue instrumental en la creación y armamento de las milicias de [[Interahamwe]]; También fue acusado de ser personalmente responsable del asesinato de cientos de tutsis, incluidos 13 miembros de su propia familia. Ku ya 14 [[Gashyantare]] 1997, Karamira yahamijwe ibyaha byose akatirwa urwo gupfa. Yajuririye mu rukiko rw'ubujurire rwa Kigali, ariko ubujurire bwaranze kandi igihano cye gishimangirwa ku ya 12 [[Nzeri]] 1997. Ku ya 24 Mata 1998, mu birori byabereye kuri sitade [[Nyamirambo]] i Kigali, Karamira yiciwe n'itsinda ry'itsinda kwicwa hamwe n'abandi bantu 21 bakatiwe. uruhare muri jenoside yo mu Rwanda. Kuri uwo munsi, byibuze abandi bantu babiri na bo biciwe ahandi mu Rwanda. {{Palette Jenoside yakorewe Abatutsi mu Rwanda|state=uncollapsed}} {{DEFAULTSORT:Karamira, Froduald}} [[Ikiciro:Abanyepolitiki (Rwanda)]] jx30cuaneta514ifi0yidgooiifig0u 140590 140589 2026-10-01T07:45:23Z Score Beethoven 11559 Infobox person isimbura imbonerahamwe; amashakiro (references) yavanywe kuri en/fr/es/ru/uk wiki + {{Reflist}} 140590 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Froduald Karamira | image = | birth_date = 14 [[Kanama]] 1947 | birth_place = Mushubati, [[Akarere ka Muhanga|Gitarama]], [[Rwanda]] | death_date = 24 [[Mata]] 1998 (imyaka 50) | death_place = [[Nyamirambo]], [[Kigali]], [[Rwanda]] | death_cause = Igihano cy'urupfu (kurasa) | nationality = Umunyarwanda | occupation = Umunyapolitiki | party = MDR (''Hutu Power'') | known_for = Uruhare muri [[Jenoside yakorewe Abatutsi muri 1994]] }} '''Froduald Karamira''' (14 [[Kanama]] 1947 - 24 [[Mata]] 1998) yari [[Politiki y'u Rwanda|umunyapolitiki]] wo mu [[Rwanda]] wahamwe n'ibyaha byo gutegura ishyirwa mu bikorwa rya [[Jenoside yakorewe Abatutsi muri 1994|jenoside yo mu Rwanda mu 1994]]. Yakatiwe urwo gupfa n'urukiko rwo mu Rwanda kandi yari umwe mu bantu 24 ba nyuma bishwe n'u Rwanda.<ref>[http://www.handsoffcain.info/news/index.php?iddocumento=10001366 "Rwanda is the first African country in the Great Lakes region to abolish the death penalty"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110524001733/http://www.handsoffcain.info/news/index.php?iddocumento=10001366 |date=2011-05-24 }}, 2008-01-01, handsoffcain.info, accessed 2008-08-22.</ref> == Ubuzima == Karamira yavukiye i Mushubati, mu Rwanda, avukira mu muryango w'[[Abatutsi|abatutsi]]. Akuze, Karamira yemerewe kuba [[Abahutu|Umuhutu]] akurikiza imigenzo imwe n'imwe yo mu Rwanda yemerera "guhinduka" kuva mu itsinda ujya mu rindi.<ref name="tw" /><ref name="haw">{{Cite news |title=Rwanda's 'Lord Haw-Haw' dies |url=https://www.irishtimes.com/news/rwanda-s-lord-haw-haw-dies-1.146042 |newspaper=The Irish Times |date=1998-04-25 |access-date=2026-10-01 |language=en}}</ref> Karamira yabaye umuyobozi wungirije w’ishyaka rya MDR kandi yari umuyobozi mu mutwe w’intagondwa z’ishyaka, uzwi ku izina rya "Hutu Power".<ref name = tw>[https://trialinternational.org/latest-post/froduald-karamira/ "Froduald Karamira"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191011234646/https://trialinternational.org/latest-post/froduald-karamira/ |date=2019-10-11 }}, TRIAL International, accessed 5 December 2017.</ref> Ku ya 23 [[Ukwakira]] 1993, Karamira yagejeje ijambo ku mugaragaro aho yahimbye igitekerezo cy'"ubutegetsi bw’Abahutu". Yahamagariye abaturage b'Abahutu "guhaguruka no gufata ingamba zikenewe", kandi "dushakishe muri twe umwanzi uri muri twe."<ref name="tw" /> === Urubanza rwa jenoside no kwicwa nyuma === Su juicio comenzó el 13 de enero de 1997 en Kigali.<ref name="tw" /> Además de sus discursos diarios que incitaron al genocidio, se afirmó que él fue instrumental en la creación y armamento de las milicias de [[Interahamwe]]; También fue acusado de ser personalmente responsable del asesinato de cientos de tutsis, incluidos 13 miembros de su propia familia.<ref name="tw" /><ref>{{Cite news |title=Trial opens of man said to be ringleader of genocide |url=https://www.irishtimes.com/news/trial-opens-of-man-said-to-be-ringleader-of-genocide-1.22077 |access-date=2022-11-10 |newspaper=The Irish Times |language=en}}</ref> Ku ya 14 [[Gashyantare]] 1997, Karamira yahamijwe ibyaha byose akatirwa urwo gupfa.<ref>{{Cite web |title=Karamira |url=https://www.internationalcrimesdatabase.org/Case/1032/Karamira/ |website=International Crimes Database (T.M.C. Asser Instituut) |access-date=2026-10-01 |language=en}}</ref> Yajuririye mu rukiko rw'ubujurire rwa Kigali, ariko ubujurire bwaranze kandi igihano cye gishimangirwa ku ya 12 [[Nzeri]] 1997.<ref name="tw" /> Ku ya 24 Mata 1998, mu birori byabereye kuri sitade [[Nyamirambo]] i Kigali, Karamira yiciwe n'itsinda ry'itsinda kwicwa hamwe n'abandi bantu 21 bakatiwe. uruhare muri jenoside yo mu Rwanda.<ref name="haw" /><ref>Jane Standley, [https://news.bbc.co.uk/1/hi/programmes/from_our_own_correspondent/84120.stm "From butchery to executions in Rwanda"], ''[[BBC News]]'', 1998-04-28.</ref><ref>James C. McKinley Jr., [https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=980DEFDF103FF936A15757C0A96E958260&sec=&spon=&pagewanted=1 "As Crowds Vent Their Rage, Rwanda Publicly Executes 22"], ''[[The New York Times]]'', 1998-04-25.</ref> Kuri uwo munsi, byibuze abandi bantu babiri na bo biciwe ahandi mu Rwanda. == Amashakiro == {{Reflist}} {{Palette Jenoside yakorewe Abatutsi mu Rwanda|state=uncollapsed}} {{DEFAULTSORT:Karamira, Froduald}} [[Ikiciro:Abanyepolitiki (Rwanda)]] dt667xxjvx6rhl5zax5uju3dkwnt16q Pariki y'ishyamba rya Gishwati-Mukura 0 8918 140595 132959 2026-10-01T10:19:05Z Score Beethoven 11559 Isubiramo: infobox, intangiriro, ibice bishya, amashakiro (Visit Rwanda, KT Press, en wiki), gukosora ubuso n'amakosa y'imyandikire, amafoto make 140595 wikitext text/x-wiki {{Infobox | bodyclass = geography | above = Pariki y'Igihugu ya Gishwati-Mukura | image = [[Dosiye:Gishwati Natural Forest 01.jpg|260px|alt=Ishyamba kimeza rya Gishwati]] | caption = Ishyamba kimeza rya Gishwati | label1 = Igihugu | data1 = [[Rwanda]] | label2 = Intara | data2 = [[Intara y'Uburengerazuba|Uburengerazuba]] | label3 = Uturere | data3 = [[Akarere ka Rutsiro|Rutsiro]], [[Akarere ka Ngororero|Ngororero]], [[Akarere ka Nyabihu|Nyabihu]] | label4 = Ubuso | data4 = 34 km² (hatabariwemo agace kayikikije) | label5 = Yashinzwe | data5 = 2015 | label6 = Agace k'ibinyabuzima ka UNESCO | data6 = 2020 | label7 = Icungwa na | data7 = [[Ikigo gishinzwe iterambere mu Rwanda|RDB]] | label8 = Urubuga | data8 = [https://www.visitrwanda.com/destinations/gishwati-mukura-national-park/ visitrwanda.com] }} '''Pariki y'Igihugu ya Gishwati-Mukura''' ni [[pariki]] y'igihugu iherereye mu majyaruguru y'uburengerazuba bw'u [[Rwanda]], ku murongo ugabanya amazi y'ikibaya cya [[Kongo]] n'icya [[Nili]]. Igizwe n'[[ishyamba|amashyamba]] abiri atandukanye: irya Gishwati, rinini, n'irya Mukura, rito. Yagizwe pariki y'igihugu mu 2015 hagamijwe guhagarika iyangirika ry'amashyamba, nyuma y'imyaka myinshi yo gutemwa kubera imiturire, ubuhinzi, ubworozi n'ubucukuzi butemewe. Mu 2020, ahantu hayikikije hashyizwe ku rutonde rw'uturere tw'ibinyabuzima twa UNESCO. Ni yo pariki ntoya kurusha izindi mu Rwanda, ikaba ibamo [[impundu]] n'amoko menshi y'[[inyoni]]. == Imiterere == Pariki iherereye mu majyaruguru y'uburengerazuba bw'u Rwanda, mu Buhanuka bwa Alberitine, ku murongo ugabanya amazi y'ibibaya bya Kongo na Nili.<ref name="visitgm">{{Cite web |title=Gishwati-Mukura National Park |url=https://www.visitrwanda.com/destinations/gishwati-mukura-national-park/ |website=Visit Rwanda (Rwanda Development Board) |access-date=2026-10-01 |language=en}}</ref> Ifite ubuso bwa kilometero kare 34, hatabariwemo agace kayikikije.<ref name="visitgm" /> Ishyamba rya Mukura riri mu [[Akarere ka Rutsiro|karere ka Rutsiro]] no mu [[Akarere ka Ngororero|ka Ngororero]];<ref name="igicumbi">{{Cite web |url=http://www.igicumbi.com/index.php/ubukerarugendo-mu-rwanda/ibidukikije/item/584-pariki-z-u-rwanda |title=Pariki z'u Rwanda |access-date=2021-06-17 |archive-date=2021-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204121321/http://www.igicumbi.com/index.php/ubukerarugendo-mu-rwanda/ibidukikije/item/584-pariki-z-u-rwanda |url-status=dead }}</ref> rigera ku butumburuke bwa metero 2 600, rikagira ubushyuhe bwa 15 °C ku kigereranyo cy'umwaka n'imvura ingana na mm 1 500 ku mwaka. Gishwati na Mukura byahoze ari igice cy'urunigi rw'amashyamba y'imisozi miremire ryavaga muri [[Pariki ya Nyungwe|Nyungwe]] rikagera mu [[Pariki y’Igihugu y’Ibirunga|birunga]], rikanakomereza hakurya y'[[Ikiyaga cya Kivu]] mu mashyamba ya Kongo.<ref name="wolfganghthome.wordpress.com">{{cite web|title=Rwanda's Gishwati Forest expected to be elevated to national park status in 2012/13 financial year|url=http://wolfganghthome.wordpress.com/2012/04/11/rwandas-gishwati-forest-expected-to-be-elevated-to-national-park-status-in-201213-financial-year/|publisher=DAILY from Eastern Africa and the Indian Ocean islands|accessdate=April 11, 2012|archive-date=April 14, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120414232626/http://wolfganghthome.wordpress.com/2012/04/11/rwandas-gishwati-forest-expected-to-be-elevated-to-national-park-status-in-201213-financial-year/|url-status=live}}</ref> == Amateka == [[Dosiye:Gishwati Forest 2001.jpg|thumb|left|Ishyamba rya Gishwati ribonwa n'icyogajuru mu 2001: hasigaye agace gato k'ishyamba kimeza]] Mukura yagizwe ishyamba ririnzwe mu 1951. Ryari rifite ubuso bwa hegitari 30 000, ariko hafi kimwe cya kabiri cyaryo cyarazimiye, kubera ubucucike bw'abaturage (abantu bagera kuri 600 kuri kilometero kare) n'ubukene bwatumaga barikoresha mu buryo butemewe.<ref name="igicumbi" /> Amashyamba ya Gishwati yari akiri hafi yose mu 1978, kandi mu 1986 hari hakiri ishyamba ryinshi. Mu gihe cya [[Jenoside yakorewe Abatutsi muri 1994|Jenoside yakorewe Abatutsi]] na nyuma yayo, impunzi nyinshi zaje gutura muri Gishwati zitangira kuritema, ahanini kugira ngo zihinge. Mu 2001, hari hasigaye agace gato cyane k'ishyamba kimeza.<ref name="Earth Observatory">{{cite web | url =http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=38644 | title =Gishwati Forest | date =9 June 2009 | publisher =NASA Earth Observatory | accessdate =2009-09-12 | archive-date =2009-09-06 | archive-url =https://web.archive.org/web/20090906050226/http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=38644 | url-status =live }}</ref> Iryo yangirika ryateje isuri, [[inkangu]] n'ubutaka butakera, naho imirima minini y'[[icyayi]] ifata igice cyo hagati n'icy'amajyaruguru cy'ishyamba.<ref name="Earth Observatory" /> Mu 2007, hatangijwe gahunda yo kubungabunga Gishwati (''Gishwati Area Conservation Program''), ku bufatanye bwa Perezida [[Paul Kagame]] n'umuryango ''Great Ape Trust'', hagamijwe gusubiranya ishyamba no kurinda impundu.<ref>{{cite web |title=About Forest of Hope |url=http://www.greatapetrust.org/forest-of-hope/about-forest-of-hope/ |publisher=Great Ape Trust |accessdate=April 10, 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120418080413/http://www.greatapetrust.org/forest-of-hope/about-forest-of-hope/ |archivedate=2012-04-18 }}</ref> === Guhinduka pariki y'igihugu === [[Dosiye:Collines de Gishwati 1.JPG|thumb|Imisozi ya Gishwati yahinduwe inzuri]] Mu 2015, Gishwati na Mukura byahurijwe hamwe bigirwa Pariki y'Igihugu ya Gishwati-Mukura.<ref>{{cite web|title=Gishwati-Mukura forest to become national park|date=22 April 2015 |url=http://www.newtimes.co.rw/section/article/2015-04-22/188088/|accessdate=26 June 2015|archive-date=2015-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20150627064902/http://www.newtimes.co.rw/section/article/2015-04-22/188088/|url-status=live}}</ref><ref name="visitgm" /> Leta n'abafatanyabikorwa bayo bateye ibiti, basiba ahacukuwe amabuye y'agaciro, kandi bimura abaturage bari batuye mu mbibi za pariki.<ref name="panorama">{{Cite web |url=https://panorama.rw/index.php/2020/08/05/abimuwe-nimbibi-za-pariki-ya-gishwati-mukura-bamaze-imyaka-irindwi-nta-ngurane/ |title=Abimuwe n'imbibi za Pariki ya Gishwati-Mukura bamaze imyaka irindwi nta ngurane |access-date=2021-06-17 |archive-date=2021-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624202606/https://panorama.rw/index.php/2020/08/05/abimuwe-nimbibi-za-pariki-ya-gishwati-mukura-bamaze-imyaka-irindwi-nta-ngurane/ |url-status=dead }}</ref> Pariki yeguriwe RDB kugira ngo iteze imbere [[ubukerarugendo]].<ref name="ktoday">{{Cite web |title=Nyabihu: Ahahoze ishyamba rya Gishwati hazagirwa ahakorerwa ubukerarugendo |url=https://www.kigalitoday.com/ubukerarugendo/ahantu/article/nyabihu-ahahoze-ishyamba-rya-gishwati-hazagirwa-ahakorerwa-ubukerarugendo |website=Kigali Today |access-date=2026-10-01}}</ref> Mu Ukwakira 2020, akarere ka Gishwati-Mukura kashyizwe ku rutonde rw'uturere tw'ibinyabuzima (''biosphere reserves'') twa UNESCO, kaba kamwe muri 701 ku isi.<ref name="ktpress">{{Cite web |title=Rwanda's Gishwati-Mukura Landscape Becomes UNESCO's Biosphere Reserve |url=https://www.ktpress.rw/2020/10/rwandas-gishwati-mukura-landscape-becomes-unescos-biosphere-reserve/ |website=KT Press |access-date=2026-10-01 |language=en}}</ref> == Urusobe rw'ibinyabuzima == [[Dosiye:Rwanda Monarch butterfly.jpg|thumb|Ikinyugunyugu mu Rwanda]] Pariki ibamo amoko 60 y'ibiti, harimo ibiti kavukire bikomeye n'[[imigano]].<ref name="visitgm" /> Ibamo impundu zigera kuri 20, [[inkima]], inkende ya L'Hoest n'inkende z'ubururu (''blue monkeys''). Muri Gishwati habonetse amoko y'[[inyoni]] 232, naho muri Mukura amoko 163, harimo amoko aboneka gusa mu Buhanuka bwa Alberitine.<ref name="visitgm" /> == Ubukerarugendo == [[Dosiye:Symphonia globulifera in Gishwati.jpg|thumb|left|Igiti cya ''Symphonia globulifera'' muri Gishwati]] Abasura pariki bashobora gukurikirana impundu n'izindi nkende, kureba inyoni, gutembera mu ishyamba bayobowe n'abayobozi, gusura amasumo, ndetse no kwitabira ibikorwa by'abaturage nk'ubuvumvu, imbyino gakondo n'ingendo mu mirima y'icyayi.<ref name="visitgm" /> == Reba kandi == * [[Parike nkuru z'u Rwanda]] * [[Pariki ya Nyungwe]] * [[Pariki y’Igihugu y’Ibirunga]] * [[Pariki y'Akagera]] == Amashakiro == {{Reflist}} == Imiyoboro yo hanze == * [https://www.visitrwanda.com/destinations/gishwati-mukura-national-park/ Gishwati-Mukura ku rubuga rwa Visit Rwanda] {{in lang|en}} {{DEFAULTSORT:Gishwati-Mukura}} [[Ikiciro:Pariki z'u Rwanda]] [[Ikiciro:Ubukerarugendo mu Rwanda]] [[Ikiciro:Amashyamba]] [[Ikiciro:Rwanda]] c1l7fbbhldktylkca4hwow90psuvzrl 140600 140595 2026-10-01T10:45:52Z Score Beethoven 11559 + {{Pariki z'Igihugu z'u Rwanda}} 140600 wikitext text/x-wiki {{Infobox | bodyclass = geography | above = Pariki y'Igihugu ya Gishwati-Mukura | image = [[Dosiye:Gishwati Natural Forest 01.jpg|260px|alt=Ishyamba kimeza rya Gishwati]] | caption = Ishyamba kimeza rya Gishwati | label1 = Igihugu | data1 = [[Rwanda]] | label2 = Intara | data2 = [[Intara y'Uburengerazuba|Uburengerazuba]] | label3 = Uturere | data3 = [[Akarere ka Rutsiro|Rutsiro]], [[Akarere ka Ngororero|Ngororero]], [[Akarere ka Nyabihu|Nyabihu]] | label4 = Ubuso | data4 = 34 km² (hatabariwemo agace kayikikije) | label5 = Yashinzwe | data5 = 2015 | label6 = Agace k'ibinyabuzima ka UNESCO | data6 = 2020 | label7 = Icungwa na | data7 = [[Ikigo gishinzwe iterambere mu Rwanda|RDB]] | label8 = Urubuga | data8 = [https://www.visitrwanda.com/destinations/gishwati-mukura-national-park/ visitrwanda.com] }} '''Pariki y'Igihugu ya Gishwati-Mukura''' ni [[pariki]] y'igihugu iherereye mu majyaruguru y'uburengerazuba bw'u [[Rwanda]], ku murongo ugabanya amazi y'ikibaya cya [[Kongo]] n'icya [[Nili]]. Igizwe n'[[ishyamba|amashyamba]] abiri atandukanye: irya Gishwati, rinini, n'irya Mukura, rito. Yagizwe pariki y'igihugu mu 2015 hagamijwe guhagarika iyangirika ry'amashyamba, nyuma y'imyaka myinshi yo gutemwa kubera imiturire, ubuhinzi, ubworozi n'ubucukuzi butemewe. Mu 2020, ahantu hayikikije hashyizwe ku rutonde rw'uturere tw'ibinyabuzima twa UNESCO. Ni yo pariki ntoya kurusha izindi mu Rwanda, ikaba ibamo [[impundu]] n'amoko menshi y'[[inyoni]]. == Imiterere == Pariki iherereye mu majyaruguru y'uburengerazuba bw'u Rwanda, mu Buhanuka bwa Alberitine, ku murongo ugabanya amazi y'ibibaya bya Kongo na Nili.<ref name="visitgm">{{Cite web |title=Gishwati-Mukura National Park |url=https://www.visitrwanda.com/destinations/gishwati-mukura-national-park/ |website=Visit Rwanda (Rwanda Development Board) |access-date=2026-10-01 |language=en}}</ref> Ifite ubuso bwa kilometero kare 34, hatabariwemo agace kayikikije.<ref name="visitgm" /> Ishyamba rya Mukura riri mu [[Akarere ka Rutsiro|karere ka Rutsiro]] no mu [[Akarere ka Ngororero|ka Ngororero]];<ref name="igicumbi">{{Cite web |url=http://www.igicumbi.com/index.php/ubukerarugendo-mu-rwanda/ibidukikije/item/584-pariki-z-u-rwanda |title=Pariki z'u Rwanda |access-date=2021-06-17 |archive-date=2021-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204121321/http://www.igicumbi.com/index.php/ubukerarugendo-mu-rwanda/ibidukikije/item/584-pariki-z-u-rwanda |url-status=dead }}</ref> rigera ku butumburuke bwa metero 2 600, rikagira ubushyuhe bwa 15 °C ku kigereranyo cy'umwaka n'imvura ingana na mm 1 500 ku mwaka. Gishwati na Mukura byahoze ari igice cy'urunigi rw'amashyamba y'imisozi miremire ryavaga muri [[Pariki ya Nyungwe|Nyungwe]] rikagera mu [[Pariki y’Igihugu y’Ibirunga|birunga]], rikanakomereza hakurya y'[[Ikiyaga cya Kivu]] mu mashyamba ya Kongo.<ref name="wolfganghthome.wordpress.com">{{cite web|title=Rwanda's Gishwati Forest expected to be elevated to national park status in 2012/13 financial year|url=http://wolfganghthome.wordpress.com/2012/04/11/rwandas-gishwati-forest-expected-to-be-elevated-to-national-park-status-in-201213-financial-year/|publisher=DAILY from Eastern Africa and the Indian Ocean islands|accessdate=April 11, 2012|archive-date=April 14, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120414232626/http://wolfganghthome.wordpress.com/2012/04/11/rwandas-gishwati-forest-expected-to-be-elevated-to-national-park-status-in-201213-financial-year/|url-status=live}}</ref> == Amateka == [[Dosiye:Gishwati Forest 2001.jpg|thumb|left|Ishyamba rya Gishwati ribonwa n'icyogajuru mu 2001: hasigaye agace gato k'ishyamba kimeza]] Mukura yagizwe ishyamba ririnzwe mu 1951. Ryari rifite ubuso bwa hegitari 30 000, ariko hafi kimwe cya kabiri cyaryo cyarazimiye, kubera ubucucike bw'abaturage (abantu bagera kuri 600 kuri kilometero kare) n'ubukene bwatumaga barikoresha mu buryo butemewe.<ref name="igicumbi" /> Amashyamba ya Gishwati yari akiri hafi yose mu 1978, kandi mu 1986 hari hakiri ishyamba ryinshi. Mu gihe cya [[Jenoside yakorewe Abatutsi muri 1994|Jenoside yakorewe Abatutsi]] na nyuma yayo, impunzi nyinshi zaje gutura muri Gishwati zitangira kuritema, ahanini kugira ngo zihinge. Mu 2001, hari hasigaye agace gato cyane k'ishyamba kimeza.<ref name="Earth Observatory">{{cite web | url =http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=38644 | title =Gishwati Forest | date =9 June 2009 | publisher =NASA Earth Observatory | accessdate =2009-09-12 | archive-date =2009-09-06 | archive-url =https://web.archive.org/web/20090906050226/http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=38644 | url-status =live }}</ref> Iryo yangirika ryateje isuri, [[inkangu]] n'ubutaka butakera, naho imirima minini y'[[icyayi]] ifata igice cyo hagati n'icy'amajyaruguru cy'ishyamba.<ref name="Earth Observatory" /> Mu 2007, hatangijwe gahunda yo kubungabunga Gishwati (''Gishwati Area Conservation Program''), ku bufatanye bwa Perezida [[Paul Kagame]] n'umuryango ''Great Ape Trust'', hagamijwe gusubiranya ishyamba no kurinda impundu.<ref>{{cite web |title=About Forest of Hope |url=http://www.greatapetrust.org/forest-of-hope/about-forest-of-hope/ |publisher=Great Ape Trust |accessdate=April 10, 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120418080413/http://www.greatapetrust.org/forest-of-hope/about-forest-of-hope/ |archivedate=2012-04-18 }}</ref> === Guhinduka pariki y'igihugu === [[Dosiye:Collines de Gishwati 1.JPG|thumb|Imisozi ya Gishwati yahinduwe inzuri]] Mu 2015, Gishwati na Mukura byahurijwe hamwe bigirwa Pariki y'Igihugu ya Gishwati-Mukura.<ref>{{cite web|title=Gishwati-Mukura forest to become national park|date=22 April 2015 |url=http://www.newtimes.co.rw/section/article/2015-04-22/188088/|accessdate=26 June 2015|archive-date=2015-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20150627064902/http://www.newtimes.co.rw/section/article/2015-04-22/188088/|url-status=live}}</ref><ref name="visitgm" /> Leta n'abafatanyabikorwa bayo bateye ibiti, basiba ahacukuwe amabuye y'agaciro, kandi bimura abaturage bari batuye mu mbibi za pariki.<ref name="panorama">{{Cite web |url=https://panorama.rw/index.php/2020/08/05/abimuwe-nimbibi-za-pariki-ya-gishwati-mukura-bamaze-imyaka-irindwi-nta-ngurane/ |title=Abimuwe n'imbibi za Pariki ya Gishwati-Mukura bamaze imyaka irindwi nta ngurane |access-date=2021-06-17 |archive-date=2021-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624202606/https://panorama.rw/index.php/2020/08/05/abimuwe-nimbibi-za-pariki-ya-gishwati-mukura-bamaze-imyaka-irindwi-nta-ngurane/ |url-status=dead }}</ref> Pariki yeguriwe RDB kugira ngo iteze imbere [[ubukerarugendo]].<ref name="ktoday">{{Cite web |title=Nyabihu: Ahahoze ishyamba rya Gishwati hazagirwa ahakorerwa ubukerarugendo |url=https://www.kigalitoday.com/ubukerarugendo/ahantu/article/nyabihu-ahahoze-ishyamba-rya-gishwati-hazagirwa-ahakorerwa-ubukerarugendo |website=Kigali Today |access-date=2026-10-01}}</ref> Mu Ukwakira 2020, akarere ka Gishwati-Mukura kashyizwe ku rutonde rw'uturere tw'ibinyabuzima (''biosphere reserves'') twa UNESCO, kaba kamwe muri 701 ku isi.<ref name="ktpress">{{Cite web |title=Rwanda's Gishwati-Mukura Landscape Becomes UNESCO's Biosphere Reserve |url=https://www.ktpress.rw/2020/10/rwandas-gishwati-mukura-landscape-becomes-unescos-biosphere-reserve/ |website=KT Press |access-date=2026-10-01 |language=en}}</ref> == Urusobe rw'ibinyabuzima == [[Dosiye:Rwanda Monarch butterfly.jpg|thumb|Ikinyugunyugu mu Rwanda]] Pariki ibamo amoko 60 y'ibiti, harimo ibiti kavukire bikomeye n'[[imigano]].<ref name="visitgm" /> Ibamo impundu zigera kuri 20, [[inkima]], inkende ya L'Hoest n'inkende z'ubururu (''blue monkeys''). Muri Gishwati habonetse amoko y'[[inyoni]] 232, naho muri Mukura amoko 163, harimo amoko aboneka gusa mu Buhanuka bwa Alberitine.<ref name="visitgm" /> == Ubukerarugendo == [[Dosiye:Symphonia globulifera in Gishwati.jpg|thumb|left|Igiti cya ''Symphonia globulifera'' muri Gishwati]] Abasura pariki bashobora gukurikirana impundu n'izindi nkende, kureba inyoni, gutembera mu ishyamba bayobowe n'abayobozi, gusura amasumo, ndetse no kwitabira ibikorwa by'abaturage nk'ubuvumvu, imbyino gakondo n'ingendo mu mirima y'icyayi.<ref name="visitgm" /> == Reba kandi == * [[Parike nkuru z'u Rwanda]] * [[Pariki ya Nyungwe]] * [[Pariki y’Igihugu y’Ibirunga]] * [[Pariki y'Akagera]] == Amashakiro == {{Reflist}} == Imiyoboro yo hanze == * [https://www.visitrwanda.com/destinations/gishwati-mukura-national-park/ Gishwati-Mukura ku rubuga rwa Visit Rwanda] {{in lang|en}} {{Pariki z'Igihugu z'u Rwanda}} {{DEFAULTSORT:Gishwati-Mukura}} [[Ikiciro:Pariki z'u Rwanda]] [[Ikiciro:Ubukerarugendo mu Rwanda]] [[Ikiciro:Amashyamba]] [[Ikiciro:Rwanda]] bfixpa2ny2jrvgqmyqsb7lwp3pyz0p0 Umwuzure wa Kagoshima mu wa 1993 0 14076 140588 140169 2026-10-01T06:56:14Z ばちかん 19033 140588 wikitext text/x-wiki [[File:平成5年8月洪水.jpg|thumb|Umwuzure]] '''Umwuzure wa Kagoshima mu mwaka wa 1993''' ni urukurikirane rw'imvura nyinshi yaguye yibasiye Kagoshima, mu [[Ubuyapani]] isuri ikabije yatebye mu ntangiriro za Kanama 1993. Izina ryemewe mu [[Ikiyapani|kiyapani]] ni "Kanama 1993 Imvura Yinshi" (平 成 5 年 8 月 豪雨). Abapfuye ni 71, abandi bantu bagera ku 2,500 bari mu modoka, bisi na gari ya moshi batabawe n'ubwato bwo kuroba hamwe n'ubwato bwikorera ibintu bwitwa feri babajyana i Kagoshima banyuze ku kigobe cya Kagoshima Bay.<ref name=":0">https://apnews.com/article/19749a81570fd525f37117a1b589de4e</ref> == Ikirere mu 1993 == Igihe cy'imvura yo mu Buyapani cyo mu 1993 cyari kirekire kuruta uko byari bisanzwe, kubera ko agace k’umuvuduko mwinshi mu nyanja ya pasifika kari gafite intege nke, bikaba byari igihe cy'izuba rikonje. Ikigo cy’Ubuyapani gishinzwe iteganyagihe cyari cyatangaje mbere ko igihe cy’imvura kirangiye kugira ngo gihagarike. Ahagana mu mpera za Nyakanga, inkubi y'imiyaga itatu yateye isuri ikomeye; indi ibiri ijya Kyushu. Muri Kanama, Inkubi y'umuyaga Robyn yaje yegerea Kyushu, maze ahagana mu mpera za Kanama, Inkubi y'umuyaga yitwa Vernon yaje yegera akarere ka Kanto nyuma yerekeza Hokkaido. Muri rusange mu ubuyapani hagezeyo Inkubi y'imiyaga itandatu yose. Impeshyi ikonje yagabanije umusaruro w'umuceri kandi bituma umuceri ubura mugihe cya Heisei.<ref name=":0" /> == Ikirere i Kyushu == Imvura yose hamwe yari mm 1000 mu majyepfo ya Kyushu, itera inkangu cyangwa imyuzure. Ku ya 1 Kanama, imvura idasanzwe mu karere ka Aira yageze kuri mm 104 mu isaha i Mizobe, mm 405 mu munsi umwe. Abapfuye bagera kuri 23 mu bice byo hagati ya Perefegitura ya Kagoshima. Umuhanda w'igihugu No.10, Umuhanda wa Gariyamoshi ya Kyushu na Gari ya moshi y'Ubuyapani ntibyari byuzuye. Inyubako zo muri Service ya Sakurajima zarasenyutse. Ku ya 6 Kanama, umujyi wa Kagoshima wibasiwe cyane n’imvura ya mm 99.8 ku gihe cy'isaha (kuri Kohriyamacho). Hariho abantu 48 bishwe umwe arazimira. Mu biraro bitanu byubakishijwe amabuye byubatswe mu gihe cya Edo ku ruzi rwa Kohtsuki, bibiri byarasenyutse.<ref name=":1">{{Cite web |url=https://www.asahi.com/ajw/articles/13060257 |title=Archive copy |access-date=2023-02-21 |archive-date=2023-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230221221312/https://www.asahi.com/ajw/articles/13060257 |url-status=dead }}</ref> == Ibyangiritse == Ibyangiritse byari byinshi byatewe n’isuri ikabije. Mu gace ka Ryugamizu, aho imisozi yari yegereye inyanja, hamwe n’imihanda minini na gari ya moshi biherereye, Amasuri 22 yarabaye kandi abantu 2,500 bafatiwe mu modoka 1200, ndetse na bisi na gari ya moshi, kugeza ubwo bakijijwe n’ubwato bw’[[uburobyi]] n’ubwato. babajyana mu mujyi wa Kagoshima banyuze ku kigobe cya Kagoshima.<ref name=":1" /> twgu0n3e63zv0k6q34zs2ee5lj66nzu Parike nkuru z'u Rwanda 0 16849 140592 140553 2026-10-01T09:46:54Z Score Beethoven 11559 Isubiramo: igice kuri buri pariki (harimo Gishwati-Mukura), imbonerahamwe, amashakiro, amafoto, imiyoboro y'imbere 140592 wikitext text/x-wiki [[Dosiye:RwandaVolcanoAndLake_cropped.jpg|thumb|upright=1.3|[[Pariki y’Igihugu y’Ibirunga|Pariki y'Igihugu y'Ibirunga]] (inyuma) ikubiyemo igice cy'[[Imisozi ya Virunga|urunigi rw'ibirunga rwa Virunga]], ubuturo bwa nyuma bw'[[Ingagi zo mu birunga|ingagi zo mu misozi]].]] '''Parike nkuru z'u Rwanda''' ni ahantu harinzwe n'amategeko hagamijwe kubungabunga [[urusobe rw'ibinyabuzima]] n'[[inyamaswa]] zo mu gasozi zo mu [[Rwanda]]. Igihugu gifite pariki z'igihugu enye: [[Pariki y’Igihugu y’Ibirunga|Pariki y'Igihugu y'Ibirunga]], [[Pariki y'Akagera|Pariki y'Igihugu y'Akagera]], [[Pariki ya Nyungwe|Pariki y'Igihugu ya Nyungwe]] na [[Pariki y'ishyamba rya Gishwati-Mukura|Pariki y'Igihugu ya Gishwati-Mukura]]. Buri pariki irinda urusobe rw'ibinyabuzima rwihariye: imisozi miremire y'ibirunga n'[[ingagi]] mu majyaruguru y'uburengerazuba, savane n'ibiyaga by'Akagera mu burasirazuba, n'amashyamba y'imisozi miremire ya Nyungwe na Gishwati-Mukura mu burengerazuba. Pariki zicungwa n'[[Ikigo gishinzwe iterambere mu Rwanda]] (RDB), rimwe na rimwe ku bufatanye n'umuryango African Parks. == Pariki z'igihugu == === Pariki y'Igihugu y'Ibirunga === [[Dosiye:Mountain gorilla from Susa Group in Karisimbi thicket of Volcanoes National Park in Rwanda. Emmanuel Kwizera.jpg|thumb|left|[[Ingagi zo mu birunga|Ingagi yo mu misozi]] yo mu muryango wa Susa, ku musozi wa Karisimbi]] Pariki y'Igihugu y'Ibirunga iherereye mu majyaruguru y'uburengerazuba bw'u Rwanda, ku mupaka wa [[Repubulika Iharanira Demokarasi ya Kongo]] n'[[Ubugande]]. Irinda igice cy'[[Imisozi ya Virunga|urunigi rw'ibirunga rwa Virunga]], harimo ibirunga bitanu bitakiruka: Karisimbi (m 4 507, ari cyo kirekire), Bisoke (gifite ikiyaga mu rwobo rwacyo), Sabyinyo, Gahinga na Muhabura.<ref name="visitvol">{{Cite web |title=Volcanoes National Park |url=https://www.visitrwanda.com/destinations/volcanoes-national-park/ |website=Visit Rwanda (Rwanda Development Board) |access-date=2026-10-01 |language=en}}</ref> Yashinzwe mu 1925, ikaba imwe muri pariki za mbere zashinzwe muri Afurika. Mu 1929 yaraguwe ihinduka Pariki ya Albert, yari ifite kilometero kare zigera ku 8 090 mu Rwanda no muri Kongo y'Ababiligi; nyuma y'ubwigenge bwa Kongo (1960) n'ubw'u Rwanda (1962), igabanywamo ibice bibiri.<ref name="umuringa">{{Cite web |title=Amakuru kuri Parike y'Ibirunga, uko yabayeho n'inyamaswa zibonekamo |url=https://www.umuringanews.rw/amakuru-kuri-parike-yibirunga-uko-yabayeho-ninyamaswa-zibonekamo/ |website=Umuringa News |access-date=2026-10-01}}</ref> Mu 1967, umushakashatsi w'Umunyamerika [[Dian Fossey]] yashinze ikigo cy'ubushakashatsi cya Karisoke hagati ya Karisimbi na Bisoke, agira uruhare runini mu kurinda ingagi.<ref name="umuringa" /> Pariki izwi cyane ku isi kubera [[Ingagi zo mu birunga|ingagi zo mu misozi]] ziri mu kaga ko kuzimira, ikaba ibamo kandi [[inkima]] n'amoko y'[[inyoni]] arenga 200.<ref name="visitvol" /> Umubare w'abasura ingagi ni ntarengwa kandi uruhushya rugurwa muri RDB.<ref name="umuringa" /> === Pariki y'Igihugu y'Akagera === [[Dosiye:Buffaloes in Akagera National park.jpg|thumb|[[Imbogo]] muri Pariki y'Akagera]] Pariki y'Igihugu y'Akagera iherereye mu burasirazuba bw'u Rwanda, hafi y'umupaka wa [[Tanzaniya]]. Igizwe na savane, amashyamba make, ibishanga n'ibiyaga bigera kuri cumi na bibiri, birimo ikiyaga cya Ihema.<ref name="visitak">{{Cite web |title=Akagera National Park |url=https://www.visitrwanda.com/destinations/akagera-national-park/ |website=Visit Rwanda (Rwanda Development Board) |access-date=2026-10-01 |language=en}}</ref> Yashinzwe mu 1934, ikaba ari cyo gishanga kinini kirinzwe muri Afurika yo hagati n'ubuhungiro bwa nyuma bw'inyamaswa zo muri savane mu Rwanda.<ref name="apak">{{Cite web |title=Akagera National Park |url=https://www.africanparks.org/the-parks/akagera |website=African Parks |access-date=2026-10-01 |language=en}}</ref> Ibamo inyamaswa zitandukanye zo muri Afurika nka twiga, [[inzovu]], [[imbogo]] n'imparage, ndetse n'amoko y'inyoni agera kuri 500.<ref name="apak" /> [[Intare]] zahabaga zatsembwe mu gihe cya [[Jenoside yakorewe Abatutsi muri 1994|Jenoside yakorewe Abatutsi]] na nyuma yayo, ariko zongeye kuhagezwa mu 2015; inkura z'umukara zigezwayo mu 2017 no mu 2019, naho inkura z'umweru zigezwayo guhera mu 2021.<ref name="apak" /> Kuva mu 2010, pariki icungwa ku bufatanye bwa RDB na African Parks.<ref name="apak" /> === Pariki y'Igihugu ya Nyungwe === [[Dosiye:Sunset over Nyungwe National Park, Rwanda.jpg|thumb|left|Izuba rirenga hejuru ya Pariki ya Nyungwe]] Pariki y'Igihugu ya Nyungwe iherereye mu majyepfo y'uburengerazuba bw'u Rwanda, mu turere twa [[Akarere ka Rusizi|Rusizi]], [[Akarere ka Nyamasheke|Nyamasheke]], [[Akarere ka Nyamagabe|Nyamagabe]] na [[Akarere ka Nyaruguru|Nyaruguru]].<ref name="umuryango">{{Cite web |title=Ni uwuhe mwihariko wa Parike ya Nyungwe watumye ishyirwa mu murage w'Isi |url=https://www.umuryango.rw/amakuru/mu-rwanda/ubuzima/article/ni-uwuhe-mwihariko-wa-parike-ya-nyungwe-watumye-ishyirwa-mu-murage-w-isi |website=Umuryango.rw |access-date=2026-10-01}}</ref> Ni ishyamba ry'imisozi miremire ririnzwe kuva mu 1933, ryagizwe pariki y'igihugu mu 2005.<ref name="unesco">{{Cite web |title=Nyungwe National Park |url=https://whc.unesco.org/en/list/1697/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-01 |language=en}}</ref> Ibamo amoko 13 y'inkende arimo [[impundu]], amoko y'inyoni 317 n'amoko y'ibimera 1 468.<ref name="unesco" /> Itanga hafi 70% by'amazi y'u Rwanda.<ref name="umuryango" /> Ku wa 19 Nzeri 2023, yabaye ahantu ha mbere mu Rwanda hashyizwe ku rutonde rw'[[Umurage ndangamuco w'isi|Umurage w'Isi]] wa UNESCO.<ref name="inyarwanda">{{Cite web |title=Pariki ya Nyungwe yashyizwe mu murage w'Isi |url=https://inyarwanda.com/rw/amakuru/pariki-ya-nyungwe-yashyizwe-mu-murage-wisi-134578 |website=InyaRwanda.com |date=2023-09-19 |access-date=2026-10-01}}</ref> === Pariki y'Igihugu ya Gishwati-Mukura === Pariki y'Igihugu ya Gishwati-Mukura iherereye mu majyaruguru y'uburengerazuba bw'u Rwanda, ku murongo ugabanya amazi y'ikibaya cya [[Kongo]] n'icya [[Nili]]. Yagizwe pariki y'igihugu mu 2015 hagamijwe guhagarika iyangirika ry'amashyamba ryatewe n'imiturire, ubucukuzi butemewe n'ubworozi.<ref name="visitgm">{{Cite web |title=Gishwati-Mukura National Park |url=https://www.visitrwanda.com/destinations/gishwati-mukura-national-park/ |website=Visit Rwanda (Rwanda Development Board) |access-date=2026-10-01 |language=en}}</ref> Igizwe n'amashyamba abiri atandukanye: irya Gishwati (rinini) n'irya Mukura (rito), afite ubuso bwa kilometero kare 34 hatabariwemo agace kayakikije. Ibamo impundu zigera kuri 20, [[inkima]], inkende ya L'Hoest n'amoko y'inyoni 232 muri Gishwati na 163 muri Mukura.<ref name="visitgm" /> == Urutonde rwa pariki == [[Dosiye:Map number 3717 r11.1, September 2018.png|thumb|Ikarita igaragaza aho pariki ziherereye]] {| class="wikitable sortable" ! Pariki !! Intara !! Ubuso (km²) !! Yashinzwe !! Ibisobanuro |- | [[Pariki y’Igihugu y’Ibirunga|Ibirunga]] || [[Intara y’Amajyaruguru y’u Rwanda|Amajyaruguru]] || 160 || 1925 || Ingagi zo mu misozi, inkima |- | [[Pariki y'Akagera|Akagera]] || [[Intara y'Iburasirazuba|Iburasirazuba]] || 1 122 || 1934 || Savane, ''Big Five'' |- | [[Pariki ya Nyungwe|Nyungwe]] || [[Intara y'Uburengerazuba|Uburengerazuba]], [[Intara y'amajyepfo|Amajyepfo]] || 1 019 || 1933 (ishyamba ririnzwe), 2005 (pariki) || Umurage w'Isi (2023) |- | [[Pariki y'ishyamba rya Gishwati-Mukura|Gishwati-Mukura]] || [[Intara y'Uburengerazuba|Uburengerazuba]] || 34 || 2015 || Impundu, inkima |} == Reba kandi == * [[Ubukerarugendo]] * [[Ikigo gishinzwe iterambere mu Rwanda]] == Amashakiro == {{Reflist}} == Imiyoboro yo hanze == * [https://www.visitrwanda.com/ Visit Rwanda] {{in lang|en}} * [https://www.africanparks.org/ African Parks] {{in lang|en}} {{DEFAULTSORT:Parike nkuru z'u Rwanda}} [[Ikiciro:Rwanda]] [[Ikiciro:Pariki z'u Rwanda]] cjjuwrbdnll8lbqib83wbw2oj2nxzoa 140598 140592 2026-10-01T10:44:43Z Score Beethoven 11559 + {{Pariki z'Igihugu z'u Rwanda}} 140598 wikitext text/x-wiki [[Dosiye:RwandaVolcanoAndLake_cropped.jpg|thumb|upright=1.3|[[Pariki y’Igihugu y’Ibirunga|Pariki y'Igihugu y'Ibirunga]] (inyuma) ikubiyemo igice cy'[[Imisozi ya Virunga|urunigi rw'ibirunga rwa Virunga]], ubuturo bwa nyuma bw'[[Ingagi zo mu birunga|ingagi zo mu misozi]].]] '''Parike nkuru z'u Rwanda''' ni ahantu harinzwe n'amategeko hagamijwe kubungabunga [[urusobe rw'ibinyabuzima]] n'[[inyamaswa]] zo mu gasozi zo mu [[Rwanda]]. Igihugu gifite pariki z'igihugu enye: [[Pariki y’Igihugu y’Ibirunga|Pariki y'Igihugu y'Ibirunga]], [[Pariki y'Akagera|Pariki y'Igihugu y'Akagera]], [[Pariki ya Nyungwe|Pariki y'Igihugu ya Nyungwe]] na [[Pariki y'ishyamba rya Gishwati-Mukura|Pariki y'Igihugu ya Gishwati-Mukura]]. Buri pariki irinda urusobe rw'ibinyabuzima rwihariye: imisozi miremire y'ibirunga n'[[ingagi]] mu majyaruguru y'uburengerazuba, savane n'ibiyaga by'Akagera mu burasirazuba, n'amashyamba y'imisozi miremire ya Nyungwe na Gishwati-Mukura mu burengerazuba. Pariki zicungwa n'[[Ikigo gishinzwe iterambere mu Rwanda]] (RDB), rimwe na rimwe ku bufatanye n'umuryango African Parks. == Pariki z'igihugu == === Pariki y'Igihugu y'Ibirunga === [[Dosiye:Mountain gorilla from Susa Group in Karisimbi thicket of Volcanoes National Park in Rwanda. Emmanuel Kwizera.jpg|thumb|left|[[Ingagi zo mu birunga|Ingagi yo mu misozi]] yo mu muryango wa Susa, ku musozi wa Karisimbi]] Pariki y'Igihugu y'Ibirunga iherereye mu majyaruguru y'uburengerazuba bw'u Rwanda, ku mupaka wa [[Repubulika Iharanira Demokarasi ya Kongo]] n'[[Ubugande]]. Irinda igice cy'[[Imisozi ya Virunga|urunigi rw'ibirunga rwa Virunga]], harimo ibirunga bitanu bitakiruka: Karisimbi (m 4 507, ari cyo kirekire), Bisoke (gifite ikiyaga mu rwobo rwacyo), Sabyinyo, Gahinga na Muhabura.<ref name="visitvol">{{Cite web |title=Volcanoes National Park |url=https://www.visitrwanda.com/destinations/volcanoes-national-park/ |website=Visit Rwanda (Rwanda Development Board) |access-date=2026-10-01 |language=en}}</ref> Yashinzwe mu 1925, ikaba imwe muri pariki za mbere zashinzwe muri Afurika. Mu 1929 yaraguwe ihinduka Pariki ya Albert, yari ifite kilometero kare zigera ku 8 090 mu Rwanda no muri Kongo y'Ababiligi; nyuma y'ubwigenge bwa Kongo (1960) n'ubw'u Rwanda (1962), igabanywamo ibice bibiri.<ref name="umuringa">{{Cite web |title=Amakuru kuri Parike y'Ibirunga, uko yabayeho n'inyamaswa zibonekamo |url=https://www.umuringanews.rw/amakuru-kuri-parike-yibirunga-uko-yabayeho-ninyamaswa-zibonekamo/ |website=Umuringa News |access-date=2026-10-01}}</ref> Mu 1967, umushakashatsi w'Umunyamerika [[Dian Fossey]] yashinze ikigo cy'ubushakashatsi cya Karisoke hagati ya Karisimbi na Bisoke, agira uruhare runini mu kurinda ingagi.<ref name="umuringa" /> Pariki izwi cyane ku isi kubera [[Ingagi zo mu birunga|ingagi zo mu misozi]] ziri mu kaga ko kuzimira, ikaba ibamo kandi [[inkima]] n'amoko y'[[inyoni]] arenga 200.<ref name="visitvol" /> Umubare w'abasura ingagi ni ntarengwa kandi uruhushya rugurwa muri RDB.<ref name="umuringa" /> === Pariki y'Igihugu y'Akagera === [[Dosiye:Buffaloes in Akagera National park.jpg|thumb|[[Imbogo]] muri Pariki y'Akagera]] Pariki y'Igihugu y'Akagera iherereye mu burasirazuba bw'u Rwanda, hafi y'umupaka wa [[Tanzaniya]]. Igizwe na savane, amashyamba make, ibishanga n'ibiyaga bigera kuri cumi na bibiri, birimo ikiyaga cya Ihema.<ref name="visitak">{{Cite web |title=Akagera National Park |url=https://www.visitrwanda.com/destinations/akagera-national-park/ |website=Visit Rwanda (Rwanda Development Board) |access-date=2026-10-01 |language=en}}</ref> Yashinzwe mu 1934, ikaba ari cyo gishanga kinini kirinzwe muri Afurika yo hagati n'ubuhungiro bwa nyuma bw'inyamaswa zo muri savane mu Rwanda.<ref name="apak">{{Cite web |title=Akagera National Park |url=https://www.africanparks.org/the-parks/akagera |website=African Parks |access-date=2026-10-01 |language=en}}</ref> Ibamo inyamaswa zitandukanye zo muri Afurika nka twiga, [[inzovu]], [[imbogo]] n'imparage, ndetse n'amoko y'inyoni agera kuri 500.<ref name="apak" /> [[Intare]] zahabaga zatsembwe mu gihe cya [[Jenoside yakorewe Abatutsi muri 1994|Jenoside yakorewe Abatutsi]] na nyuma yayo, ariko zongeye kuhagezwa mu 2015; inkura z'umukara zigezwayo mu 2017 no mu 2019, naho inkura z'umweru zigezwayo guhera mu 2021.<ref name="apak" /> Kuva mu 2010, pariki icungwa ku bufatanye bwa RDB na African Parks.<ref name="apak" /> === Pariki y'Igihugu ya Nyungwe === [[Dosiye:Sunset over Nyungwe National Park, Rwanda.jpg|thumb|left|Izuba rirenga hejuru ya Pariki ya Nyungwe]] Pariki y'Igihugu ya Nyungwe iherereye mu majyepfo y'uburengerazuba bw'u Rwanda, mu turere twa [[Akarere ka Rusizi|Rusizi]], [[Akarere ka Nyamasheke|Nyamasheke]], [[Akarere ka Nyamagabe|Nyamagabe]] na [[Akarere ka Nyaruguru|Nyaruguru]].<ref name="umuryango">{{Cite web |title=Ni uwuhe mwihariko wa Parike ya Nyungwe watumye ishyirwa mu murage w'Isi |url=https://www.umuryango.rw/amakuru/mu-rwanda/ubuzima/article/ni-uwuhe-mwihariko-wa-parike-ya-nyungwe-watumye-ishyirwa-mu-murage-w-isi |website=Umuryango.rw |access-date=2026-10-01}}</ref> Ni ishyamba ry'imisozi miremire ririnzwe kuva mu 1933, ryagizwe pariki y'igihugu mu 2005.<ref name="unesco">{{Cite web |title=Nyungwe National Park |url=https://whc.unesco.org/en/list/1697/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-01 |language=en}}</ref> Ibamo amoko 13 y'inkende arimo [[impundu]], amoko y'inyoni 317 n'amoko y'ibimera 1 468.<ref name="unesco" /> Itanga hafi 70% by'amazi y'u Rwanda.<ref name="umuryango" /> Ku wa 19 Nzeri 2023, yabaye ahantu ha mbere mu Rwanda hashyizwe ku rutonde rw'[[Umurage ndangamuco w'isi|Umurage w'Isi]] wa UNESCO.<ref name="inyarwanda">{{Cite web |title=Pariki ya Nyungwe yashyizwe mu murage w'Isi |url=https://inyarwanda.com/rw/amakuru/pariki-ya-nyungwe-yashyizwe-mu-murage-wisi-134578 |website=InyaRwanda.com |date=2023-09-19 |access-date=2026-10-01}}</ref> === Pariki y'Igihugu ya Gishwati-Mukura === Pariki y'Igihugu ya Gishwati-Mukura iherereye mu majyaruguru y'uburengerazuba bw'u Rwanda, ku murongo ugabanya amazi y'ikibaya cya [[Kongo]] n'icya [[Nili]]. Yagizwe pariki y'igihugu mu 2015 hagamijwe guhagarika iyangirika ry'amashyamba ryatewe n'imiturire, ubucukuzi butemewe n'ubworozi.<ref name="visitgm">{{Cite web |title=Gishwati-Mukura National Park |url=https://www.visitrwanda.com/destinations/gishwati-mukura-national-park/ |website=Visit Rwanda (Rwanda Development Board) |access-date=2026-10-01 |language=en}}</ref> Igizwe n'amashyamba abiri atandukanye: irya Gishwati (rinini) n'irya Mukura (rito), afite ubuso bwa kilometero kare 34 hatabariwemo agace kayakikije. Ibamo impundu zigera kuri 20, [[inkima]], inkende ya L'Hoest n'amoko y'inyoni 232 muri Gishwati na 163 muri Mukura.<ref name="visitgm" /> == Urutonde rwa pariki == [[Dosiye:Map number 3717 r11.1, September 2018.png|thumb|Ikarita igaragaza aho pariki ziherereye]] {| class="wikitable sortable" ! Pariki !! Intara !! Ubuso (km²) !! Yashinzwe !! Ibisobanuro |- | [[Pariki y’Igihugu y’Ibirunga|Ibirunga]] || [[Intara y’Amajyaruguru y’u Rwanda|Amajyaruguru]] || 160 || 1925 || Ingagi zo mu misozi, inkima |- | [[Pariki y'Akagera|Akagera]] || [[Intara y'Iburasirazuba|Iburasirazuba]] || 1 122 || 1934 || Savane, ''Big Five'' |- | [[Pariki ya Nyungwe|Nyungwe]] || [[Intara y'Uburengerazuba|Uburengerazuba]], [[Intara y'amajyepfo|Amajyepfo]] || 1 019 || 1933 (ishyamba ririnzwe), 2005 (pariki) || Umurage w'Isi (2023) |- | [[Pariki y'ishyamba rya Gishwati-Mukura|Gishwati-Mukura]] || [[Intara y'Uburengerazuba|Uburengerazuba]] || 34 || 2015 || Impundu, inkima |} == Reba kandi == * [[Ubukerarugendo]] * [[Ikigo gishinzwe iterambere mu Rwanda]] == Amashakiro == {{Reflist}} == Imiyoboro yo hanze == * [https://www.visitrwanda.com/ Visit Rwanda] {{in lang|en}} * [https://www.africanparks.org/ African Parks] {{in lang|en}} {{Pariki z'Igihugu z'u Rwanda}} {{DEFAULTSORT:Parike nkuru z'u Rwanda}} [[Ikiciro:Rwanda]] [[Ikiciro:Pariki z'u Rwanda]] ndilh9v2nn9jnq8ih874dsh6sk8w38t Inyandikorugero:Pariki z'Igihugu z'u Rwanda 10 23174 140597 2026-10-01T10:43:25Z Score Beethoven 11559 Inyandikorugero nshya: Pariki z'Igihugu z'u Rwanda (yahinduwe kuva kuri en:Template:National Parks of Rwanda) 140597 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Pariki z'Igihugu z'u Rwanda |title = [[Parike nkuru z'u Rwanda|Pariki z'Igihugu z'u Rwanda]] |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |titlestyle = background:#abdb75; |list1 = * [[Pariki y'Akagera|Akagera]] * [[Pariki y'ishyamba rya Gishwati-Mukura|Gishwati-Mukura]] * [[Pariki ya Nyungwe|Nyungwe]] * [[Pariki y’Igihugu y’Ibirunga|Ibirunga]] }}<noinclude> Iyi nyandikorugero ishyirwa hasi ku ngingo zivuga kuri pariki z'igihugu z'u Rwanda, nyuma y'igice cy'amashakiro n'imiyoboro yo hanze: <code><nowiki>{{Pariki z'Igihugu z'u Rwanda}}</nowiki></code> [[Ikiciro:Pariki z'u Rwanda| ]] </noinclude> ni6vny4ms70xb7b2jiq00tojogs23jl