Wikipedia
rwwiki
https://rw.wikipedia.org/wiki/Intangiriro
MediaWiki 1.47.0-wmf.24
first-letter
Itangazamakuru
Ibidasanzwe
Ibiganiro
Umukoresha
Ibiganiro by'umukoresha
Wikipedia
Ibiganiro kuri Wikipedia
Dosiye
Ibiganiro kuri dosiye
MediyaWiki
Ibiganiro kuri MediyaWiki
Inyandikorugero
Ibiganiro ku nyandikorugero
Ubufasha
Ibiganiro ku bufasha
Ikiciro
Ibiganiro ku byiciro
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
Wikipedia:Administrator
4
1803
142947
140996
2026-10-21T10:57:35Z
Ndahiro derrick
8075
/* Candidates */
142947
wikitext
text/x-wiki
This site is the election - site of administrators.
Administrators can delete pages, block pages and Users, too. So, do not abuse those features!
== Candidates ==
=== 1. User: [[User:Score Beethoven|Score Beethoven]] ===
<!--- Why do you want to elect this User? --->
I would like to nominate myself for temporary adminship (6 months) on the Kinyarwanda Wikipedia.
'''About me.''' I have been a Wikimedian since 2013 and have edited rw.wikipedia since November 2022, with about 5,600 edits here. I started on the French Wikipedia (~29,000 edits) and am now active in several other languages: Dutch (I have lived in Belgium for 24 years), English (near-native; extended confirmed on the English Wikipedia), Afrikaans (close to Dutch), Swahili (learning) and Kinyarwanda (an adopted language, through travel and family). I am also active on Wikidata (~142,000 edits, rollbacker) and Wikimedia Commons (~4,700 edits, file mover).
'''Why rw.wikipedia needs a local admin.''' This wiki currently has no local administrator, and only around 46 active users. Vandalism and hoaxes can stay online for a long time. For example, the article ''[[Pariki ya Nyungwe]]'' was replaced in January 2025 by an invented biography and remained that way for about 20 months, until I rewrote it recently. Global sysops and stewards help a lot, but they rarely read Kinyarwanda and cannot follow day-to-day local issues.
'''Recent work.''' I recently rewrote and sourced the articles on Rwanda's four national parks and the overview article ''[[Parike nkuru z'u Rwanda]]''. I added infoboxes, references and images, and created the navigation template <nowiki>{{Pariki z'Igihugu z'u Rwanda}}</nowiki>. I also wikified and sourced biographies related to the 1994 genocide against the Tutsi. I have also discussed this candidacy with Derrick, a former administrator here. We agree on a strategy to improve the overall quality of the articles, both their content and their structure (sources, wikification, etc.), and he supports the idea.
'''What I would do with the tools.'''
* Revert and delete vandalism, hoaxes, spam and copyright violations; block vandalism-only accounts.
* This is a relatively small wiki (about 10,000 articles) with few experienced users. I see it as an opportunity to help with structure and wikification – adding templates (Reflist, infoboxes) and links to Wikidata – in a teaching-oriented way, to help the community of editors grow.
* Protect pages that are repeatedly vandalised.
* Handle speedy deletion requests and maintain categories, templates and redirects.
* Help with translating and maintaining interface messages (MediaWiki namespace).
'''How I would use them.''' I will act conservatively and transparently, explain my actions on talk pages, and leave content disputes to the community. I would ask for a temporary flag only. The community can review it before any renewal.
Thank you for your consideration. [[Umukoresha:Score Beethoven|Score Beethoven]] ([[Ibiganiro by'umukoresha:Score Beethoven|talk]]) 12:10, 1 Ukwakira 2026 (UTC)
==== Pro ====
# I strongly support this request. [[Umukoresha:Ndahiro derrick|ɴᴅᴀʜɪʀᴏ ᴅᴇʀʀɪᴄᴋ ]] ([[Ibiganiro by'umukoresha:Ndahiro derrick|talk]])
==== Contra ====
=== 2.[[ User:Ndahiro derrick]] ===
<!--- Why do you want to elect this User? --->
'''About me.'''
'''Why rw. Wikipedia needs a local admin.'''
'''Recent work.'''
'''What I would do with the tools.'''
*
'''How I would use them.''' .
[[Category:Wikipedia]]
taioy4hostnjkx3420m2pq1bllxquo3
142960
142947
2026-10-21T11:53:33Z
Ndahiro derrick
8075
/* 2. User:Ndahiro derrick */
142960
wikitext
text/x-wiki
This site is the election - site of administrators.
Administrators can delete pages, block pages and Users, too. So, do not abuse those features!
== Candidates ==
=== 1. User: [[User:Score Beethoven|Score Beethoven]] ===
<!--- Why do you want to elect this User? --->
I would like to nominate myself for temporary adminship (6 months) on the Kinyarwanda Wikipedia.
'''About me.''' I have been a Wikimedian since 2013 and have edited rw.wikipedia since November 2022, with about 5,600 edits here. I started on the French Wikipedia (~29,000 edits) and am now active in several other languages: Dutch (I have lived in Belgium for 24 years), English (near-native; extended confirmed on the English Wikipedia), Afrikaans (close to Dutch), Swahili (learning) and Kinyarwanda (an adopted language, through travel and family). I am also active on Wikidata (~142,000 edits, rollbacker) and Wikimedia Commons (~4,700 edits, file mover).
'''Why rw.wikipedia needs a local admin.''' This wiki currently has no local administrator, and only around 46 active users. Vandalism and hoaxes can stay online for a long time. For example, the article ''[[Pariki ya Nyungwe]]'' was replaced in January 2025 by an invented biography and remained that way for about 20 months, until I rewrote it recently. Global sysops and stewards help a lot, but they rarely read Kinyarwanda and cannot follow day-to-day local issues.
'''Recent work.''' I recently rewrote and sourced the articles on Rwanda's four national parks and the overview article ''[[Parike nkuru z'u Rwanda]]''. I added infoboxes, references and images, and created the navigation template <nowiki>{{Pariki z'Igihugu z'u Rwanda}}</nowiki>. I also wikified and sourced biographies related to the 1994 genocide against the Tutsi. I have also discussed this candidacy with Derrick, a former administrator here. We agree on a strategy to improve the overall quality of the articles, both their content and their structure (sources, wikification, etc.), and he supports the idea.
'''What I would do with the tools.'''
* Revert and delete vandalism, hoaxes, spam and copyright violations; block vandalism-only accounts.
* This is a relatively small wiki (about 10,000 articles) with few experienced users. I see it as an opportunity to help with structure and wikification – adding templates (Reflist, infoboxes) and links to Wikidata – in a teaching-oriented way, to help the community of editors grow.
* Protect pages that are repeatedly vandalised.
* Handle speedy deletion requests and maintain categories, templates and redirects.
* Help with translating and maintaining interface messages (MediaWiki namespace).
'''How I would use them.''' I will act conservatively and transparently, explain my actions on talk pages, and leave content disputes to the community. I would ask for a temporary flag only. The community can review it before any renewal.
Thank you for your consideration. [[Umukoresha:Score Beethoven|Score Beethoven]] ([[Ibiganiro by'umukoresha:Score Beethoven|talk]]) 12:10, 1 Ukwakira 2026 (UTC)
==== Pro ====
# I strongly support this request. [[Umukoresha:Ndahiro derrick|ɴᴅᴀʜɪʀᴏ ᴅᴇʀʀɪᴄᴋ ]] ([[Ibiganiro by'umukoresha:Ndahiro derrick|talk]])
==== Contra ====
=== 2.[[ User:Ndahiro derrick]] ===
<!--- Why do you want to elect this User? --->
''' About me.'''
I am Derrick Ndahiro, a native Kinyarwanda speaker, and I am requesting administrator rights on rw.wikipedia.org for the second time.
====Experience====
# I have more than 5,400 edits across English and Kinyarwanda Wikipedia
# Active in the Wikimedia movement since 2019
# Trained and mentored 150+ contributors in Rwanda
# Effectively used admin temporary rights to limit vandalism ans deleting spam within a period of 6 months.
====Why I am asking====
Kinyarwanda Wikipedia currently has very 1 active administrator who is doing an amazing job. However this local wikipedia having limited monitoring, results into vandalism, policy violations, and maintenance backlogs often go unaddressed.
====How I would use the tools ====
*Delete spam and vandalism and clear maintenance backlogs
*Protect pages that face repeated vandalism or edit wars
*Create and maintain project and policy pages in Kinyarwanda
*Guide and support new editors
I will use the tools carefully, follow community consensus, and ask for input when unsure. [[Umukoresha:Ndahiro derrick|ɴᴅᴀʜɪʀᴏ ᴅᴇʀʀɪᴄᴋ ]] ([[Ibiganiro by'umukoresha:Ndahiro derrick|talk]])
[[Category:Wikipedia]]
gdb9b7k7xnginfdk84cckxzj3edpycf
142961
142960
2026-10-21T11:55:09Z
Ndahiro derrick
8075
/* 2. User:Ndahiro derrick */
142961
wikitext
text/x-wiki
This site is the election - site of administrators.
Administrators can delete pages, block pages and Users, too. So, do not abuse those features!
== Candidates ==
=== 1. User: [[User:Score Beethoven|Score Beethoven]] ===
<!--- Why do you want to elect this User? --->
I would like to nominate myself for temporary adminship (6 months) on the Kinyarwanda Wikipedia.
'''About me.''' I have been a Wikimedian since 2013 and have edited rw.wikipedia since November 2022, with about 5,600 edits here. I started on the French Wikipedia (~29,000 edits) and am now active in several other languages: Dutch (I have lived in Belgium for 24 years), English (near-native; extended confirmed on the English Wikipedia), Afrikaans (close to Dutch), Swahili (learning) and Kinyarwanda (an adopted language, through travel and family). I am also active on Wikidata (~142,000 edits, rollbacker) and Wikimedia Commons (~4,700 edits, file mover).
'''Why rw.wikipedia needs a local admin.''' This wiki currently has no local administrator, and only around 46 active users. Vandalism and hoaxes can stay online for a long time. For example, the article ''[[Pariki ya Nyungwe]]'' was replaced in January 2025 by an invented biography and remained that way for about 20 months, until I rewrote it recently. Global sysops and stewards help a lot, but they rarely read Kinyarwanda and cannot follow day-to-day local issues.
'''Recent work.''' I recently rewrote and sourced the articles on Rwanda's four national parks and the overview article ''[[Parike nkuru z'u Rwanda]]''. I added infoboxes, references and images, and created the navigation template <nowiki>{{Pariki z'Igihugu z'u Rwanda}}</nowiki>. I also wikified and sourced biographies related to the 1994 genocide against the Tutsi. I have also discussed this candidacy with Derrick, a former administrator here. We agree on a strategy to improve the overall quality of the articles, both their content and their structure (sources, wikification, etc.), and he supports the idea.
'''What I would do with the tools.'''
* Revert and delete vandalism, hoaxes, spam and copyright violations; block vandalism-only accounts.
* This is a relatively small wiki (about 10,000 articles) with few experienced users. I see it as an opportunity to help with structure and wikification – adding templates (Reflist, infoboxes) and links to Wikidata – in a teaching-oriented way, to help the community of editors grow.
* Protect pages that are repeatedly vandalised.
* Handle speedy deletion requests and maintain categories, templates and redirects.
* Help with translating and maintaining interface messages (MediaWiki namespace).
'''How I would use them.''' I will act conservatively and transparently, explain my actions on talk pages, and leave content disputes to the community. I would ask for a temporary flag only. The community can review it before any renewal.
Thank you for your consideration. [[Umukoresha:Score Beethoven|Score Beethoven]] ([[Ibiganiro by'umukoresha:Score Beethoven|talk]]) 12:10, 1 Ukwakira 2026 (UTC)
==== Pro ====
# I strongly support this request. [[Umukoresha:Ndahiro derrick|ɴᴅᴀʜɪʀᴏ ᴅᴇʀʀɪᴄᴋ ]] ([[Ibiganiro by'umukoresha:Ndahiro derrick|talk]])
==== Contra ====
=== 2.[[ User:Ndahiro derrick]] ===
<!--- Why do you want to elect this User? --->
Self nomination
====About me====
I am Derrick Ndahiro, a native Kinyarwanda speaker, and I am requesting administrator rights on rw.wikipedia.org for the second time.
====Experience====
# I have more than 5,400 edits across English and Kinyarwanda Wikipedia
# Active in the Wikimedia movement since 2019
# Trained and mentored 150+ contributors in Rwanda
# Effectively used temporary admin rights to limit vandalism and delete spam within a period of 6 months.
====Why I am asking====
Kinyarwanda Wikipedia currently has only 1 active administrator who is doing an amazing job. However, this local Wikipedia has limited monitoring, which leads to vandalism, policy violations, and maintenance backlogs that often go unaddressed.
====How I would use the tools ====
*Delete spam and vandalism and clear maintenance backlogs
*Protect pages that face repeated vandalism or edit wars
*Create and maintain project and policy pages in Kinyarwanda
*Guide and support new editors
I will use the tools carefully, follow community consensus, and ask for input when unsure. [[Umukoresha:Ndahiro derrick|ɴᴅᴀʜɪʀᴏ ᴅᴇʀʀɪᴄᴋ ]] ([[Ibiganiro by'umukoresha:Ndahiro derrick|talk]])
[[Category:Wikipedia]]
lwbuby4e4hsgdf41xa1ekkad462th47
Kigali
0
2024
142874
140671
2026-10-20T15:30:34Z
Score Beethoven
11559
Gushyiraho [[Inyandikorugero:Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda|Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda]]
142874
wikitext
text/x-wiki
[[Dosiye:My city kigali.jpg|thumb|Kigali city umurwa mukuru w' u rwanda]]
[[Dosiye:Kigali city Rwanda.jpg|thumb|Uyu ni umujyi wa Kigali mu masaha yumugoroba izuba riri kurenga. ]]
[[Dosiye:Kigali2018Cropped.jpg|thumb|Umujyi wa Kigali]]
[[Dosiye:Kigali_city_rwanda.jpg|thumb|Kigali - Rwanda]]
Kigali ni umurwa mukuru w’u [[Rwanda]]. Uyu mujyi uherereye rwagati mu gihugu, ukaba ufite abaturage bagera kuri 1.095.000 (mu mwaka wa 2019). Kigali igizwe n’uturere dutatu ari two [[Gasabo]], [[Kicukiro]] na [[Nyarugenge]].Aho Nyarugenge ariyo nkingi nkuru ya kigali kuko niyo iyoboye mu byubucuruzi yaba imyenda ,ibiryo,ndetse n'ibikoresho bigiye bitandukanye yaba ibyikoranabuhanga ndetse nibindi bisanzwe byo mu rugo,wagera kuri gasabo Niko karere gacumbikiye ibigo bikomeye cyane cyane ibyinzego zumutekano ndetse mama ambasade yibihugu bitandukanye.
Niwo mujyi nkingi y’ubukungu n’umuco by’igihugu. Imihanda yose minini y’u Rwanda itangirira i Kigali niyikomeza yambucyuranya intare, akaba ari ho nkingi y’ubwikorezi mu gihugu.
Ibiro bya za Ministeri zitandukanye n’ibya Perezida wa Repubulika biri muri uyu mujyi. Kigali kandi igizwe ahanini n’uduce tw’icyaro kuko 70% byawo ari uturere tw’icyaro.
== Amateka ya Kigali ==
Kigali yashinzwe mu 1907 mu gihe cy'ubukoloni bw' [[Abadage]] ([[Ubudage]]) ushinzwe na Richard Kandt, ariko ntiwigeze uhinduka kapitali y'u [[Rwanda]] kugeza igihe ubukoloni bwarangiriye (indépendance) muri 1962 [[https://www.officeholidays.com/holidays/rwanda/rwanda-independence-day]]. [[Umurwa]] mukuru, akaba ari naho [[umwami]] yabaga muri icyo gihe wari Nyanza, ariko umugi mukuru w'abakoloni wari [[Butare]], icyo gihe yitwaga Astrida. Butare yabonwaga nk'aho ari wo mujyi wahinduka kapitali y' u Rwanda rwigenga ariko Kigali iza guhitwamo kubera ukuntu iherereye hagati mu gihugu.
Guhera taliki ya 7 Mata, 1994, Kigali yabaye isibaniro rya [[Jenoside yakorewe Abatutsi muri 1994|Genocide]] cyangwa '''Ethnic Cleasing''', aho abatutsi barenga miliyoni bishwe bazira ubwoko bwabo. N'ubwo umugi washenywe mu gihe cya kera, ubu urimo kwiyubaka ku ntambwe ishimishije.
[[Dosiye:Kigali_title.jpg|thumb|ikirango(status) y umujyi wa kigali iherereye akarere ka nyarugenge]][[Kigali (umurenge)|Kigal]]<nowiki/>i ni umurwa mukuru w'u Rwanda kandi ni wo mujyi munini mu [[Rwanda]] washinzwe mu mwaka wa 1907 mu gihe cy'ubukoroni bw'abadage;hanyuma uza kuba umurwa mukuru igihe u Rwanda rwabonaga ubwigenge mu 1962. Kigali iri mu Burasirazuba bwo hagati bw'igihugu.Uyu mujyi ni wo mutima w'ubukungu, ubuyobozi n'umuco Nyarwanda. Kigali ikomeje gutera imbere mu bijyanye n'imyubakire igezweho ikoranabuhanga ndetse n'imiturire iteguwe neza bikayigira umwe mu mijyi igezweho kurusha indi muri Afurika yo hagati.
== Amashakiro ==
*[[https://populationstat.com/rwanda/kigali]]
* [[commons:Category:Kigali|Media Kigali]]
* [http://www.livinginkigali.com/ Living in Kigali]
* [https://web.archive.org/web/20140220121504/http://www.eatinginkigali.com/ Eating in Kigali]
* [http://www.kigalicity.gov.rw Official Website of Kigali City]
* [https://web.archive.org/web/20221219083632/https://discover.rw/kigali-city/ Kigali – The Bustling And Vibrant City]
* [http://maps.google.com/maps?q=kigali&sourceid=ie7&rls=com.microsoft:en-US&oe=utf8&um=1&ie=UTF-8&split=0&ei=TGq9SYnNCtaNsAakxLDoDg&sa=X&oi=geocode_result&resnum=1&ct=title Kigali Map]
* [http://www.buyrwcom Most popular Rwanda Ads website]
{{Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda}}
[[Category:Kigali| ]]
[[Ikiciro:Umujyi wa Kigali]]
[[Ikiciro:Rwanda]]
[[Ikiciro:Rwanda geography]]
omxoh0x5gqp6mohlwlhzd7edku7les3
142912
142874
2026-10-20T15:43:11Z
Score Beethoven
11559
Ikarita y'uturere; urutonde rw'uturere rufite nimero nk'iziri ku ikarita; amafoto mu Amafoto
142912
wikitext
text/x-wiki
Kigali ni umurwa mukuru w’u [[Rwanda]]. Uyu mujyi uherereye rwagati mu gihugu, ukaba ufite abaturage bagera kuri 1.095.000 (mu mwaka wa 2019). Kigali igizwe n’uturere dutatu ari two [[Akarere ka Gasabo|Gasabo]], [[Akarere ka Kicukiro|Kicukiro]] na [[Akarere ka Nyarugenge|Nyarugenge]].Aho Nyarugenge ariyo nkingi nkuru ya kigali kuko niyo iyoboye mu byubucuruzi yaba imyenda ,ibiryo,ndetse n'ibikoresho bigiye bitandukanye yaba ibyikoranabuhanga ndetse nibindi bisanzwe byo mu rugo,wagera kuri gasabo Niko karere gacumbikiye ibigo bikomeye cyane cyane ibyinzego zumutekano ndetse mama ambasade yibihugu bitandukanye.
Niwo mujyi nkingi y’ubukungu n’umuco by’igihugu. Imihanda yose minini y’u Rwanda itangirira i Kigali niyikomeza yambucyuranya intare, akaba ari ho nkingi y’ubwikorezi mu gihugu.
Ibiro bya za Ministeri zitandukanye n’ibya Perezida wa Repubulika biri muri uyu mujyi. Kigali kandi igizwe ahanini n’uduce tw’icyaro kuko 70% byawo ari uturere tw’icyaro.
== Uturere ==
[[File:Rwanda KigaliProvDists.png|thumb|upright=1.2|Uturere tw'Umujyi wa Kigali: 1. Gasabo, 2. Kicukiro, 3. Nyarugenge.]]
Umujyi wa Kigali ugizwe n'uturere 3 (reba ikarita):
# [[Akarere ka Gasabo|Gasabo]]
# [[Akarere ka Kicukiro|Kicukiro]]
# [[Akarere ka Nyarugenge|Nyarugenge]]
== Amateka ya Kigali ==
Kigali yashinzwe mu 1907 mu gihe cy'ubukoloni bw' [[Abadage]] ([[Ubudage]]) ushinzwe na Richard Kandt, ariko ntiwigeze uhinduka kapitali y'u [[Rwanda]] kugeza igihe ubukoloni bwarangiriye (indépendance) muri 1962 [[https://www.officeholidays.com/holidays/rwanda/rwanda-independence-day]]. [[Umurwa]] mukuru, akaba ari naho [[umwami]] yabaga muri icyo gihe wari Nyanza, ariko umugi mukuru w'abakoloni wari [[Butare]], icyo gihe yitwaga Astrida. Butare yabonwaga nk'aho ari wo mujyi wahinduka kapitali y' u Rwanda rwigenga ariko Kigali iza guhitwamo kubera ukuntu iherereye hagati mu gihugu.
Guhera taliki ya 7 Mata, 1994, Kigali yabaye isibaniro rya [[Jenoside yakorewe Abatutsi muri 1994|Genocide]] cyangwa '''Ethnic Cleasing''', aho abatutsi barenga miliyoni bishwe bazira ubwoko bwabo. N'ubwo umugi washenywe mu gihe cya kera, ubu urimo kwiyubaka ku ntambwe ishimishije.
[[Dosiye:Kigali_title.jpg|thumb|ikirango(status) y umujyi wa kigali iherereye akarere ka nyarugenge]][[Kigali (umurenge)|Kigal]]<nowiki/>i ni umurwa mukuru w'u Rwanda kandi ni wo mujyi munini mu [[Rwanda]] washinzwe mu mwaka wa 1907 mu gihe cy'ubukoroni bw'abadage;hanyuma uza kuba umurwa mukuru igihe u Rwanda rwabonaga ubwigenge mu 1962. Kigali iri mu Burasirazuba bwo hagati bw'igihugu.Uyu mujyi ni wo mutima w'ubukungu, ubuyobozi n'umuco Nyarwanda. Kigali ikomeje gutera imbere mu bijyanye n'imyubakire igezweho ikoranabuhanga ndetse n'imiturire iteguwe neza bikayigira umwe mu mijyi igezweho kurusha indi muri Afurika yo hagati.
== Amafoto ==
<gallery mode="packed" heights="130">
My city kigali.jpg|Kigali city umurwa mukuru w' u rwanda
Kigali city Rwanda.jpg|Uyu ni umujyi wa Kigali mu masaha yumugoroba izuba riri kurenga.
Kigali2018Cropped.jpg|Umujyi wa Kigali
Kigali_city_rwanda.jpg|Kigali - Rwanda
</gallery>
== Amashakiro ==
*[[https://populationstat.com/rwanda/kigali]]
* [[commons:Category:Kigali|Media Kigali]]
* [http://www.livinginkigali.com/ Living in Kigali]
* [https://web.archive.org/web/20140220121504/http://www.eatinginkigali.com/ Eating in Kigali]
* [http://www.kigalicity.gov.rw Official Website of Kigali City]
* [https://web.archive.org/web/20221219083632/https://discover.rw/kigali-city/ Kigali – The Bustling And Vibrant City]
* [http://maps.google.com/maps?q=kigali&sourceid=ie7&rls=com.microsoft:en-US&oe=utf8&um=1&ie=UTF-8&split=0&ei=TGq9SYnNCtaNsAakxLDoDg&sa=X&oi=geocode_result&resnum=1&ct=title Kigali Map]
* [http://www.buyrwcom Most popular Rwanda Ads website]
{{Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda}}
[[Category:Kigali| ]]
[[Ikiciro:Umujyi wa Kigali]]
[[Ikiciro:Rwanda]]
[[Ikiciro:Rwanda geography]]
h8hkiadtvit6hnw4tlf1rj8ovxkmsib
142918
142912
2026-10-20T17:07:36Z
Score Beethoven
11559
inkomoko zigenzuwe, infobox, amafoto
142918
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Kigali''' ni umurwa mukuru w’[[Rwanda|u Rwanda]]. Kigali iri hagati mu gihugu. Kigali yabaye umurwa mukuru igihe u Rwanda rwabonaga ubwigenge muri 1962.
Umujyi wa Kigali ugizwe n’uturere dutatu: [[Akarere ka Gasabo|Gasabo]], [[Akarere ka Kicukiro|Kicukiro]] na [[Akarere ka Nyarugenge|Nyarugenge]]. Muri 2022, Umujyi wa Kigali wari ufite abaturage 1 745 555.
== Imiterere ==
Kigali iri hagati mu Rwanda, ku ruzi rwa Ruganwa. Umujyi wubatse ku misozi ine.<ref name="brit"/> Umujyi wa Kigali ufite ubuso bwa km² 730.<ref name="city"/>
== Ubuyobozi ==
Umujyi wa Kigali ni rumwe mu nzego eshanu nini z’ubutegetsi bw’u Rwanda, hamwe n’[[Intara z’u Rwanda|intara]] enye.<ref name="gov"/> Umujyi wa Kigali ugizwe n’uturere 3, [[Imirenge y’u Rwanda|imirenge]] 35, [[Akagari|utugari]] 161 n’[[Imidugudu|imidugudu]] 1 155.<ref name="city"/> Inzego z’ubuyobozi zirimo Inama Njyanama y’Umujyi wa Kigali na Komite Nyobozi.<ref name="city"/>
{| class="wikitable sortable"
! Akarere !! Abaturage (2022)<ref name="citypop"/>
|-
| [[Akarere ka Gasabo|Gasabo]] || 879 505
|-
| [[Akarere ka Kicukiro|Kicukiro]] || 491 731
|-
| [[Akarere ka Nyarugenge|Nyarugenge]] || 374 319
|-
! Umujyi wa Kigali !! 1 745 555
|}
== Amateka ==
[[File:Kandt House Kigali (back view).jpg|thumb|left|Inzu ya Richard Kandt, ubu ni inzu ndangamurage]]
Ku butegetsi bw’[[Abadage]], Kigali yari ihuriro ry’ubucuruzi guhera nyuma ya 1895.<ref name="brit"/>
Inzu y’umushakashatsi Richard Kandt yubatswe muri 1907. Iyo nzu ifatwa nk’inyubako ya mbere ya Kigali. Ubu ni inzu ndangamurage y’amateka kamere.<ref name="lp"/> Muri 2007, Kigali yizihije imyaka 100 imaze ibayeho.<ref name="nt"/>
Kigali yabaye umurwa mukuru w’u Rwanda igihe u Rwanda rwabonaga ubwigenge muri 1962.<ref name="brit"/>
Muri 1994, Abatutsi benshi b’i Kigali bishwe muri [[Jenoside yakorewe Abatutsi muri 1994|Jenoside yakorewe Abatutsi]].<ref name="brit"/>
== Ubwikorezi ==
Imihanda ihuza Kigali n’imipaka yose y’u Rwanda. Kigali ifite ikibuga cy’indege mpuzamahanga.<ref name="brit"/>
== Amafoto ==
<gallery mode="packed" heights="130">
Green Kigali.jpg|Kigali
Kigali night life.jpg|Kigali nijoro
</gallery>
== Inyandiko ==
{{Reflist|refs=
<ref name="brit">{{Cite web |title=Kigali |url=https://www.britannica.com/place/Kigali |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-10-20 |language=en}}</ref>
<ref name="city">{{Cite web |title=City Overview |url=https://www.kigalicity.gov.rw/about/overview |publisher=City of Kigali |access-date=2026-10-20 |language=en}}</ref>
<ref name="gov">{{Cite web |title=Local Government |url=https://www.gov.rw/government/directory/local-government |publisher=Government of Rwanda |access-date=2026-10-20 |language=en}}</ref>
<ref name="citypop">{{Cite web |title=Rwanda: Administrative Division (Provinces and Districts) |url=https://www.citypopulation.de/en/rwanda/admin/ |website=City Population |access-date=2026-10-20 |language=en}}</ref>
<ref name="lp">{{Cite web |title=Museum of Natural History |url=https://www.lonelyplanet.com/points-of-interest/museum-of-natural-history/1338982 |website=Lonely Planet |access-date=2026-10-20 |language=en}}</ref>
<ref name="nt">{{Cite news |title=Mainstory: Kigali City through history |url=https://www.newtimes.co.rw/section/read/87691 |work=The New Times |date=2007-11-24 |access-date=2026-10-20 |language=en}}</ref>
}}
== Reba kandi ==
=== Ingingo zijyanye ===
* [[Intara z’u Rwanda]]
* [[Urwibutso rwa Jenoside rwa Kigali]]
=== Ihuza ryo hanze ===
* [https://www.kigalicity.gov.rw Urubuga rw’Umujyi wa Kigali]
* [[commons:Category:Kigali|Amafoto ya Kigali kuri Wikimedia Commons]]
{{Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda}}
[[Ikiciro:Kigali| ]]
[[Ikiciro:Umujyi wa Kigali]]
[[Ikiciro:Imijyi]]
[[Ikiciro:Rwanda]]
[[Ikiciro:Rwanda geography]]
565el558ttfgzy8mcue20rpmospjl3n
Akarere ka Rutsiro
0
3261
142908
134341
2026-10-20T15:32:34Z
Score Beethoven
11559
Gushyiraho [[Inyandikorugero:Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda|Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda]]
142908
wikitext
text/x-wiki
[[File:RutsiroDist.png|thumb|250px|<span style="color:grey;">Ikarita y’Akarere ka Rutsiro</span>]]
'''Akarere ka Rutsiro''', ni kamwe mu turere 7 tugize [[Intara y’Iburengerazuba|intara y’iburengerazuba]] bw’u [[Rwanda]]. I cyicaro cy'Akarere kiri mu Murenge wa Gihango, Akagari ka congo-nil umudugudu wa Nduba.<ref>Menya akarere</ref> kari ku birometero mirongo itatu na bine (34 km) uvuye ku biro by’intara, n’ibirometero ijana na mirongo itanu (150 km) uvuye mu murwa mukuru w’[[igihugu]] Kigali.
[[Dosiye:A_Kivu_belt_Road_in_Rutsiro_District,_Western_Province_of_Rwanda._Emmanuel_Kwizera.jpg|thumb|Umuhanda wa Rutsiro]]
Akarere ka Rutsiro gaherereye mu majyaruguru y’intara y’iburengerazuba, iburasirazuba bwako hari akarere ka Ngororero na Karongi, iburengerazuba hari igihugu cya [[Repubulika iharanira Demokarasi ya Kongo]], mu majyaruguru hari [[akarere ka Ngororero]] na Rubavu naho mu majyepfo hakaba [[akarere ka Karongi]].
== Ibiro by' akarere ka Rustsiro ==
Akarere ka Rutsiro gatuwe n’abaturage ibihumbi magana abiri na mirongo itandatu na bine na magana atatu na mirongo itandatu (264360) ku buso bwa 1157,3 km²; ni ukuvuga ubucucike bw’abaturage 228 kuri km² imwe. Muri bo urubyiruko rwonyine ruri munsi y’imyaka makumyabiri n’itanu rukaba rubarirwa muri 70% by’abatuye ako karere. Kugira ngo buri muturage abone aho gutura, akarere kafashe icyemezo cyo kubahiriza uburyo bushya bw’imikoreshereze y’ubutaka hashingiwe kuri politiki yo gutura mu midugudu, iyi politiki ishingiye ku kibazo cy’ubutaka buto, koroshya uburyo bwo kugeza ku baturage ibya ngombwa mu buzima nk’amazi, amavuriro, amashuri, uburyo bw’itumanaho, kwirindira umutekano ubwabo n’ibindi.
==== Ibyo abantu bazi cyane ku karere ka Rutsiro ====
[[Umurwa]] w'Umubyeyi Bikira Mariya kuri crete congo nil.
[[Dosiye:Lake Kivu at dawn.jpg|thumb|Kivu]]
Akarere gakora ku kiyaga cya [[Kivu]] 50%.
Amashyamba y'amaterano:10395 Ha afite nibura 136,629,01 m3
Amashyamba ya cy'imeza + inkengero :3706,5 Ha.
[[Dosiye:Gishwati Natural Forest 01.jpg|thumb|Pariki ya Gishwati]]
Ubukerarugendo: Amashyamba abiri (2) ya cyimeza (Pariki y'igihugu Gishwati-Mukura).
Inzira z'ubukerarugendo (Touristic trails): Congo Nil trail & Rutsiro Riverside trail
Muri pariki ya Gishwati-Mukura habonekamo inkima,inkende ibigushu,..
==== Ibikorwa remezo byo muri Rutsiro ====
'''1.Amashuri'''
Ku wa Gatandatu tariki ya 20/6/2020 ni bwo Umunyamabanga wa Leta muri Minisitiri y'Imari n'Igenamigambi Dr Claudine Uwera yatangije ku mugaragaro gahunda yo kubaka ibyumba by'amashuri bishya '''780''' n'ubwiherero '''1111''' mu karere ka Rutsiro.<ref>{{Cite web |url=https://www.rutsiro.gov.rw/news-detail-1/ibyumba-byamashuri-bishya-780-nubwiherero-1111-bigiri-kubakwa-mu-karere-ka-rutsiro |title=Archive copy |access-date=2025-03-28 |archive-date=2026-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260109104144/https://www.rutsiro.gov.rw/news-detail-1/ibyumba-byamashuri-bishya-780-nubwiherero-1111-bigiri-kubakwa-mu-karere-ka-rutsiro |url-status=dead }}</ref>Igikorwa cyabereye mu murenge wa '''Musasa''' kuri '''GS Gihinga I''' ku rwego rw'akarere, hari Umuyobozi w'akarere ka Rutsiro Ayinkamiye Emérence, Inzego z'umutekano n'abaturage bahagarariye abandi bitabiriye umuganda udasanzwe wo gutangiza iki gikorwa.
====== Ibigo by'amashuri biri mu karere ka Rutsiro<ref>[https://chatgpt.com/c/685cfdb0-887c-8000-a447-56208d28e52c Amashuri ya Rutsiro]</ref> ======
'''1.Mukura primary school:''' iri ni ishuri rya primary riherereye mu murenge wa Mukura wo mu karere ka Rutsiro. rikaba ari ishuri ry'ibanze.
[[Dosiye:The 3rd beautiful Rwandan Bridge to prosperity at Rutsiro district, cfr 0788836386.jpg|thumb|''ikiraro cyo muri Rutsiro'']]
'''2.Kigwa primary school:''' iri ni ishuri rya primary riherereye mu karere ka Rutsiro.
'''3.Muhororo primary school:''' iri ni ishuri rya primary riherereye mu karere ka Rutsiro.
'''4.Groupe scolaire syiki:''' iri ni ishuri rya secondary riherereye mu karere ka Rutsiro. rikaba ishuri ryisumbuye.
'''5.Ecole secondaire saint jean de Murunda:''' iri ni ishuri rya secondary riherereye mu karere ka rutsiro.
Amashuri Yihariye:
* '''G.S Kigeyo School''': Ni ishuri ribanza n’iry’incuke rifite umubare munini w’abanyeshuri (abana 1,628 mu mashuri abanza na 768 mu mashuri yisumbuye), ariko rifite ibibazo by’ibura ry’ibikoresho.
* '''College de la Paix''': Ni ishuri ryisumbuye ry’amacumbi.
* '''ES Cyimbiri''': Ni ishuri ryisumbuye ry’amacumbi.
* '''ES Murunda''': Ni ishuri ryisumbuye ry’amacumbi.
* '''ES Apakape''': Ni ishuri ryisumbuye ry’amacumbi.
* '''Centre Komera''': Ni ishuri ryisumbuye ry’amacumbi.
* [[Dosiye:Iziko 2.jpg|thumb|''imitekere yo muri Rutsiro'']]'''ES Nyabirasi''': Ni ishuri ryisumbuye ry’amacumbi.
'''Amakuru Rusange:'''
* Akarere ka Rutsiro kagizwe n’imirenge 13 y’ubuyobozi.
* Akarere gafite amashuri agera ku '''4,923''', arimo ayigenga, afashwa na Leta, n’ayigenga yigenga, nk’uko byatangajwe na IGIHE.
* Mu karere habayeho igabanuka ry’amashuri y’incuke kuva kuri 30 mu mwaka wa 2007 kugeza kuri 24.
{{Reflist}}
*[http://rutsiro.gov.rw/index.php?lang=rw rutsiro.gov.rw]
{{Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda}}
[[Category:Akarere ka Rutsiro| ]]
fkp9naux4lqh2txbr7xl0gubpvfo4ik
Akarere ka Huye
0
3263
142888
134312
2026-10-20T15:31:24Z
Score Beethoven
11559
Gushyiraho [[Inyandikorugero:Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda|Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda]]
142888
wikitext
text/x-wiki
[[File:HuyeDist.png|thumb|250px|<span style="color:grey;">Ikarita y’Akarere ka Huye </span>]]
[[Dosiye:RW Huye (Butare).jpg|thumb|hu]]
'''Akarere ka Huye''' ni kamwe mu turere umunani tugize [[Intara y'amajyepfo|Intara y’Amajyepfo]] y'u [[Rwanda]]. Aka karere gahana imbibi n' [[akarere ka Nyanza|aka Nyanza]] (mu majyaruguru) [[Akarere ka Nyaruguru]] (mu majyepfo), [[akarere ka Nyamagabe]] (Iburengerazuba) n' [[akarere ka Gisagara]] (i Burasirazuba).<ref>https://web.archive.org/web/20230305132630/http://www.rebero.co.rw/2019/11/04/muri-2020-ibiro-byintara-yamajyepfo-bizimukira-mu-karere-ka-huye/</ref>
Akarere ka Huye kazwiho kuba gafite inzu ndangamuco y'u Rwanda, ndetse kubatswemo sitade ya Huye n'amahoteri menshi ari mu gace kahoze kitwa Butare.
Umujyi w'akarere ka Huye ni umwe mu mijyi yunganira [[Kigali|umujyi wa Kigali]].
== Ubukungu<ref name=":0" /> ==
Ubukungu bw' akarere ka Huye bushingiye ku buhinzi n'ubworozi, ubukerarugendo, ubucuruzi n'inganda.
Mu rwego rw'Ubuhinzi, muri aka karere hera ibihingwa ngandurarugo birimo ibishyimbo, ibigori, urutoki, Umuceri n'ibindi. Mu bihingwa ngengabukungu, hera igihingwa cya kawa ndetse ni na ho dusanga Ikawa ya '''Maraba''' yamamaye mu ruhando mpuzamahanga.
Mu karere ka Huye, hari ibikorwa by' ubukerarugendo nk' ingoro ndangamurage ( '''Musee'''), '''Ibisi''' bya Huye, ishyamba ry’'''Arboretum''', amahoteri n’ibindi.
Muri aka karere kandi ni ho hari igicumbi cy'uburezi kuko habarizwa [[Kaminuza y'u Rwanda]]-ishami rya Huye ndetse n'amashuri makuru 5 [[https://web.archive.org/web/20201027090022/http://iprchuye.rp.ac.rw/ IPRC South], Catholic University of Rwanda -CUR, [https://web.archive.org/web/20200922135848/http://piass.ac.rw/ Protestant Institute of Art and Social Sciences - PIASS] na Seminari Nkuru ya Nyakabanda]. Muri aka kandi karere, hari amashuri yisumbuye 50 n' amashuri abanza 100.
[[Dosiye:RW Huye (Butare) (1) (16640357143).jpg|thumb|Huye]]
Hari kandi ibitaro bya Kaminuza CHUB, ibitaro by' akarere ka Huye bya Kabutare, amavuriro yigenga 3, Farumasi 17 ndetse n'ibigo nderabuzima 16.
Akarere ka huye kandi gashyize imbere ibikorwa bigamije kongera ishoramari kugira ngo hahangwe utuzi dushya dufasha urubyiruko kubona akazi.<ref>[https://kglnews.com/huye-mu-mwaka-wa-2024-2025-abafatanyabikorwa-bashoye-miliyari-6-mu-iterambere-ryakarere/ HUYE: Mu mwaka wa 2024 - 2025 abafatanyabikorwa bashoye Miliyari 6 mu iterambere ry'Akarere. - Kglnews]</ref>
I'''zina ry' Ubutore : Indatirwabahizi'''
== Imiterere y’akarere ka Huye<ref name=":0">[https://www.huye.gov.rw/ Ahabanza]</ref> <ref>[https://www.huye.gov.rw/index.php?option=com_content&view=frontpage&Itemid=1&lang=rw Huyenew]</ref> ==
:Aka karere gafite ubuso bwa kilometero kare 581.5 kandi kagatuwe n’abaturage 288,203. Kagizwe n’imirenge 14, utugari 77 n’imidugudu 508. Ubucucike bw’abaturage bugera ku bantu 495.6 kuri kilometero kare imwe. Mu Mudugudu wa Gafumba habarurwa amazu 882, agaragaza imiturire n’iterambere ry’abaturage muri uwo mudugudu.
=== imirenge igize aka karere ===
:Kagizwe n’imirenge 14, ariyo:
:* Gishamvu
:* Huye
:* Karama
:* Kigoma
:* Kinazi
:* Mbazi
:* Mukura
:* Ngoma
:* Rusatira
:* Rwaniro
:* Simbi
:* Tumba
:* Maraba
:* Ruhashya
==== utugali ni 77 aritwo ====
=== Umurenge wa Gishamvu ===
# Sholi
# Nyakibanda
# Ryakibogo
# Nyumba
=== Umurenge wa Huye ===
# Muyogoro
# Sovu
# Nyakagezi
# Rukira
=== Umurenge wa Karama ===
# Kibingo
# Bunazi
# Muhembe
# Gahororo
# Buhoro
=== Umurenge wa Kigoma ===
# Musebeya
# Rugarama
# Shanga
# Kabatwa
# Nyabisindu
# Karambi
# Kabuga
# Gishihe
=== Umurenge wa Kinazi ===
# Gitovu
# Gahana
# Byinza
# Sazange
# Kabona
=== Umurenge wa Maraba ===
# Shanga
# Kabuye
# Kanyinya
# Gasumba
# Shyembe
# Buremera
=== Umurenge wa Mbazi ===
# Rugango
# Kabuga
# Gatobotobo
# Rusagara
# Mutunda
# Tare
# Mwulire
=== Umurenge wa Mukura ===
# Bukomeye
# Rango A
# Icyeru
# Buvumu
=== Umurenge wa Ngoma ===
# Matyazo
# Butare
# Kaburemera
# Ngoma
=== Umurenge wa Ruhashya ===
# Mara
# Ruhashya
# Busheshi
# Muhororo
# Rugogwe
# Gatovu
# Karama
=== Umurenge wa Rusatira ===
# Mugogwe
# Gafumba
# Kimuna
# Kimirehe
# Kiruhura
# Buhimba
=== Umurenge wa Rwaniro ===
# Nyaruhombo
# Shyunga
# Nyamabuye
# Kibiraro
# Mwendo
# Gatwaro
# Kamwambi
=== Umurenge wa Simbi ===
# Gisakura
# Kabusanza
# Mugobore
# Cyendajuru
# Nyangazi
=== Umurenge wa Tumba ===
# Cyarwa
# Rango B
# Gitwa
# Cyimana
# Mpare
== Amashakiro ==
{{Reflist}}
*
{{Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda}}
[[Category:Akarere ka Huye| ]]
[[Ikiciro:Intara y'amajyepfo]]
j6f5f0k2u6xmuk0qh8kj5o8xa0nrfq1
Akarere ka Nyanza
0
3264
142892
136219
2026-10-20T15:31:38Z
Score Beethoven
11559
Gushyiraho [[Inyandikorugero:Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda|Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda]]
142892
wikitext
text/x-wiki
[[File:NyanzaDist.png|thumb|250px|<span style="color:grey;">Ikarita y’Akarere ka Nyanza </span>]]
[[File:Rwanda Nyanza Mwami Palace.jpg|thumb|Rwanda Nyanza Mwami Palace]]{{Databox|excludeProperties=Q2632821}}
'''Akarere ka Nyanza''' <ref>{{Cite web |url=https://www.nyanza.gov.rw/menya-akarere |title=Menya Akarere |access-date=2026-06-24 |archive-date=2024-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240605094932/https://www.nyanza.gov.rw/menya-akarere |url-status=dead }}</ref>ni kamwe mu turere umunani tugize [[Intara y’Amajyepfo|intara y’amajyepfo]]. Icyicaro cy’ubuyobozi bw’akarere kiri mu Murenge wa [[Busasamana]] , ari naho hari icyicaro cy’intara y’amajyepfo y'u Rwanda, gafite ubuso bwa km² 671,2 kakaba gatuwe n’abaturage 225.209.
=== Imirenge ===
Akarere ka Nyanza gahana imbibi n’uturere twa Ruhango, Huye, Nyamagabe na Gisagara two mu ntara y’amajyepfo ; [[akarere ka Bugesera]] ko mu [[Intara y'Iburasirazuba|ntara y’uburasirazuba]] kakanakora kuri Repuburika y’ [[Uburundi]].
Akarere ka Nyanza kagizwe n’imisozi iciye bugufi iburasirazuba no hagati, n’imisozi ifite ubutumburuke buri hagati ya 1.300m na 1.800m mu burengerazuba. Gafite kandi ibibaya bigari bikikije inzuzi za Mwogo iburengerazuba, n’Akanyaru iburasirazuba.
Mu karere ka Nyanza<ref>[https://igihe.com/amakuru/rwanda/article/nyanza-ingo-zisaga-5000-zakuwe-mu-bukene-mu-myaka-ibiri-ishize IGIHE.com]</ref> hera ibihingwa binyuranye, iby’ingenzi bikaba ari ibigori, umuceri, ibishyimbo, imyumbati na kawa. Imiterere y’imisozi yako ituma kagira urunyurane rw’ubushyuhe n’ubukonje (''climat'') bituma ubworozi muri rusange, ubw’inka by’umwihariko bugenda neza. Mu karere ka Nyanza kandi habonekamo amabuye y’agaciro nka koluta na Gasegereti mu murenge wa Nyagisozi.
Igice kinini cy’akarere ka Nyanza ni icyaro; ariko gafite umujyi wa Nyanza, umwe mu migi ya mbere yubatswe mu gihugu ariko utarigeze utera imbere ku buryo bugaragara kuva mu myaka y’1960. Uwo Mujyi n’ubwo utateye imbere mu myubakire n’ubucuruzi, uganjemo amashuri menshi yisumbuye ya Leta ndetse n’ay’ababyeyi.
Akarere ka Nyanza gafite umwihariko <ref>[https://caritasrwanda.org/kiny/caritas-rwanda-nakarere-ka-nyanza-bakanguriye-urubyiruko-kwirinda-sida-ninda-zitateganyijwe-binyuze-mu-mupira-wamaguru/ Caritas Rwanda n’Akarere ka Nyanza bakanguriye urubyiruko kwirinda SIDA n’inda zitateganyijwe binyuze mu mupira w’amaguru – Caritas Rwanda]</ref>wo gusurwa cyane na ba Mucyerarugendo kubera ubwiza Nyaburanga buharangwa cyane ko aka karere ari igicumbi cy'umuco n'amateka by'u Rwanda. Kabaye [[umurwa]] mukuru w'ubwami bw'u Rwanda guhera mu 1899. Hari ingoro y'abami mu Rukari, ingoro y'amateka yo kwigira kw'abanyarwanda ndetse n'inzira gakondo z'ubukerarugendo (cultural trails) zirimo iy'ubwami, iyitwa big view ndetse n'iya Gatagara. Mu hantu h'amateka hazwi harimo amariba ya Mutende, i Mututu ku biraro by'umwami Rudahigwa, icyuzi cya Nyamagana, Ku bigega, mu gakenyeri kwa Musinga n'ahandi.
== Amashakiro ==
{{Reflist}}
*[http://www.nyanza.gov.rw/index.php?option=com_content&view=frontpage&Itemid=1&lang=rw www.nyanza.gov.rw]
{{Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda}}
[[Category:Akarere ka Nyanza| ]]
[[Ikiciro:Intara y'amajyepfo]]
fdojcvafrk8g5jvf97i5ttw4r88nrnx
Akarere ka Gatsibo
0
3269
142896
129131
2026-10-20T15:31:52Z
Score Beethoven
11559
Gushyiraho [[Inyandikorugero:Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda|Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda]]
142896
wikitext
text/x-wiki
[[File:GatsiboDist.png|thumb|250px|<span style="color:grey;">Ikarita y’Akarere ka Gatsibo</span>]]
{{Databox|excludeProperties=Q2724046|useImage=[[File:Rwanda, Gatsibo District.png|Rwanda,_Gatsibo_District]]}}
'''Akarere ka Gatsibo''' ni kamwe mu turere turindwi (7) tugize [[Intara y'Iburasirazuba]]. Gaherereye iburasirazuba bw'intara. Akarere ka [[Gatsibo hatewe ibiti byimbuto birenga ibihumbi 38|Gatsibo]] gafite ubuso bungana na kilometero 1585,3. Gafite ingo 136,200, [[Imirenge y’u Rwanda|imirenge]] 14, [[Akagari|utugari]] 69, imidugudu 602. Abaturage batuye akarere bagera ku 551 164 abagabo 264461 naho [[Umugore|abagore]] 286703 mu mwaka wa 2022 .Akarere gahana imbibi n'uturere dukurikira:
Mu majyaruguru akarere ka Gatsibo gahana imbibi n'[[akarere ka Rwamagana]], iburasirazuba hari [[Repubulika ya Tanzaniya]], mu majyepfo hari [[akarere ka Rwamagana]], iburengerazuba hari [[akarere ka Gicumbi]].Imirenge igize akarere: Gasange, Gatsibo, Gitoki, Kabarore, Kageyo, Kiramuruzi, Kiziguro, Muhura, Murambi, Ngarama, Nyagihanga, Remera, Rugarama, Rwimbogo. Ubukungu bushingiye ku: ubuhinzi (ibigori, ibishyimbo, umuceri), ubworozi, n’ubucuruzi. Imiterere: igizwe n’imisozi n’ibibaya, hakaba n’ahantu hakeye n’ahandi hatoshye.Ubukungu bushingiye ku: ubuhinzi (ibigori, ibishyimbo, umuceri), ubworozi, n’ubucuruzi
== Imirenge iri mukarere ka Gatsibo ==
[[File:GatsiboMap.jpg|thumb|<span style="color:grey;">Ikarita y’Akarere ka Gatsibo</span>]]
Aka karere ka gatsibo kakaba kagizwe n'imirenge 14 ariyo
1.[[Umurenge wa Gasange|Gasange]]
2.[[Umurenge wa Gatsibo|Gatsibo]]
3.[[Umurenge wa Kabarore|Kabarore]]
4.[[Umurenge wa Gitoki|Gitoki]]
5.[[Umurenge wa Kageyo|Kageyo]]
6.[[Umurenge wa Kiziguro|Kiziguro]]
7.[[Umurenge wa Kiramuruzi|Kiramuruzi]]
8.[[Umurenge wa Muhura|Muhura]]
9.[[Umurenge wa Murambi (Gatsibo)|Murambi]]
10.[[Umurenge wa Ngarama|Ngarama]]
11.[[Umurenge wa Nyagihanga|Nyagihanga]]
12.[[Umurenge wa Remera|Remera]]
13.[[Umurenge wa Rugarama|Rugarama]]
14.[[Umurenge wa Rwimbogo|Rwimbogo]]<ref>https://www.kigalitoday.com/amakuru/amakuru-mu-rwanda/article/gatsibo-2023-izarangira-80-bafite-umuriro-w-amashanyarazi</ref>[[Dosiye:Rwanda Mountain at Gatsibo.jpg|center|thumb|720x720px|Imisozi ihanamye yo muri gatsibo]]
== Imiyoboro ==
{{Reflist}}
*[https://web.archive.org/web/20160305184436/http://www.gatsibo.gov.rw/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=81&Itemid=1&lang=rw www.gatsibo.gov.rw]
{{Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda}}
[[Category:Akarere ka Gatsibo| ]]
[[Category:Uturere tw’u Rwanda]]
so7ivw3wwjykk25b7ytm1s8djx8q1z7
142940
142896
2026-10-21T09:01:29Z
Score Beethoven
11559
Gutunganya ingingo no kugenzura inyandiko
142940
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Akarere ka Gatsibo''' ni kamwe mu turere turindwi tugize [[Intara y'Iburasirazuba]] mu [[Rwanda]]. Gaherereye iburasirazuba bw'Intara. Gafite ubuso bwa 1 585,3 km² n'abaturage 551 164. Kagizwe n'imirenge 14.
== Ubuso n'imbibi ==
Akarere ka Gatsibo gahana imbibi n'uturere twa [[Akarere ka Nyagatare|Nyagatare]], [[Akarere ka Kayonza|Kayonza]], [[Akarere ka Rwamagana|Rwamagana]] na [[Akarere ka Gicumbi|Gicumbi]].
Akarere kagizwe n'[[Imirenge y’u Rwanda|imirenge]] 14, [[akagari|utugari]] 69 n'imidugudu 602. Gafite ubuso bwa 1 585,3 km². Muri 2022, gafite abaturage 551 164. Ibiro by'akarere biri mu Murenge wa Kabarore.<ref name="menya">{{Cite web |url=https://www.gatsibo.gov.rw/updates/announcements-1 |title=Menya Akarere |website=gatsibo.gov.rw |language=rw |access-date=2026-10-21}}</ref>
== Imirenge ==
Akarere ka Gatsibo kagizwe n'imirenge 14:<ref>{{Cite web |url=https://www.gatsibo.gov.rw/updates/announcements/imirenge-nutugari |title=Imirenge n'utugari |website=gatsibo.gov.rw |language=rw |access-date=2026-10-21}}</ref>
{{div col|colwidth=15em}}
# [[Umurenge wa Gasange|Gasange]]
# [[Umurenge wa Gatsibo|Gatsibo]]
# Gitoki
# Kabarore
# Kageyo
# [[Umurenge wa Kiramuruzi|Kiramuruzi]]
# [[Umurenge wa Kiziguro|Kiziguro]]
# Muhura
# Murambi
# Ngarama
# [[Umurenge wa Nyagihanga|Nyagihanga]]
# Remera
# Rugarama
# Rwimbogo
{{div col end}}
== Ubukungu ==
[[File:Banana plantation in Gatsibo.jpg|thumb|left|Urutoki muri Gatsibo]]
Ubukungu bw'akarere bushingiye ku buhinzi, ubworozi n'ubucuruzi. Abahinzi bahinga cyane cyane ibigori, ibishyimbo n'umuceri.
Muri Mata 2023, abaturage 48 % ni bo bari bafite amashanyarazi. Akarere kateganyaga kugera kuri 80 % mu mpera za 2023.<ref>{{Cite web |url=https://www.kigalitoday.com/amakuru/amakuru-mu-rwanda/article/gatsibo-2023-izarangira-80-bafite-umuriro-w-amashanyarazi |title=Gatsibo: 2023 izarangira 80% bafite umuriro w'amashanyarazi |website=Kigali Today |date=2023-04-26 |language=rw}}</ref>
== Inyandiko ==
{{Reflist}}
== Ihuza ryo hanze ==
* [[commons:Category:Gatsibo District|Amafoto y'Akarere ka Gatsibo]] kuri Wikimedia Commons
{{Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda}}
[[Ikiciro:Rwanda]]
[[Ikiciro:Uturere tw’u Rwanda|Gatsibo]]
[[Ikiciro:Akarere ka Gatsibo| ]]
i6l8tathrjerdhqz8p91jbnjbb8oj8u
Akarere ka Karongi
0
3272
142902
134304
2026-10-20T15:32:11Z
Score Beethoven
11559
Gushyiraho [[Inyandikorugero:Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda|Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda]]
142902
wikitext
text/x-wiki
[[Dosiye:Karongi_in_Rwanda.jpg|thumb|Imiturire y'abaturage batuye akarere Karongi mu Rwanda]]
[[Dosiye:KarongiDist.png|thumb|Ishusho igaragaza akarere ka Karongi ku ikarita y'u Rwanda.]]{{Databox|excludeProperties=Q429825}}
'''Akarere ka Karongi''' ni kamwe mu turere 7 tugize [[Intara y'Uburengerazuba|Intara y’Iburengerazuba]]. Kagizwe n’imirenge 13, (Rubengera, Bwishyura, Mubuga, Gishyita, Twumba, Rwankuba, Gitesi, Rugabano, Gashari, Murambi, Murundi, Ruganda, Mutuntu) [[Akagari|utugari]] 88 n’imidugudu 538. Ni Akarere k’imisozi miremire n'amashyamba ya cyimeza. Mu majyaruguru, Akarere ka Karongi gahana imbibi n' Akarere ka [[Akarere ka Rutsiro|Rutsiro]] n'aka [[Akarere ka Ngororero|Ngororero]]. Mu burasirazuba, gahana imbibi n' Intara y' Amajyepfo ku turere twa [[Akarere ka Ruhango|Ruhango]] na [[Akarere ka Muhanga|Muhanga]] ndetse n' Akarere ka [[Akarere ka Nyamagabe|Nyamagabe]]. Mu majyepfo ashyira uburengerazuba, Akarere ka Karongi gahana imbibi n'aka [[Akarere ka Nyamasheke|Nyamasheke]], naho mu burengerazuba hari [[Ikiyaga cya Kivu|ikiyaga cya kivu]] kikagabanya n' [[igihugu]] cya Repuburika iharanira demokarasi ya Congo(DRC)<ref>https://www.bing.com/search?qs=SC&pq=www.karongi.&sk=CSYN1UT1&sc=3-12&pglt=2083&q=www.karongi+district.gov.rw&cvid=5e7827574cbe48c59803e9f251d7b560&gs_lcrp=EgRlZGdlKgYIARAAGEAyBggAEEUYOTIGCAEQABhA0gEJMjUzMjFqMGoxqAIAsAIA&FORM=ANNTA1&DAF0=1&PC=U531</ref>.
Akarere ka Karongi kagizwe n’ibice by’imisozi izwi nk’Isunzu rya [[Kongo Nili|Kongo-Nil]], muri iyo misozi hakaba harangwa n’ubukonje butuma igihingwa cy’icyayi kihaturuka kigira umwimerere mu buryohe, dore ko icyayi cya Gisovu gikunze kuba ari icya mbere mu buryohe ku rwego rw'Isi. Ibi bice aka karere gaherereyemo byeramo kandi ibindi bihingwa birimo ibigori, amashaza, ibirayi, ingano ndetse n’ibindi. Hari kandi n’ibice byegereye ikiyaga cya Kivu, bizwiho kuba bitanga umusaruro mwinshi kandi mwiza wa kawa, ibigori, imyumbati, ibijumba, ibishyimbo, [[imboga]], imbuto, n’ibindi.
Imiterere ya Gisovu n'ubunyamwuga bukoreshwa mu gutunganya icyayi cyaho bituma kiba indashyikirwa mu buryohe.
Muri rusange, ibice byose by’Akarere ka Karongi biberanye n’ubukerarugendo bitewe n’imiterere kamere yabyo, amateka cyangwa n’akamaro hafite mu bukungu bw’igihugu. Aha twavuga: Isoko ya Nil, inkengero z’ikiyaga cya Kivu, Gaz Methae, Ibigabiro bya Rwabugiri, Pariki ya Nyungwe, [[Icyayi]] cya Gisovu, Urwibutso rwa Jenoside yakorewe Abatutsi rwa Bisesero, Ishyamba kimeza rya Muciro, Urutare rwa Ndaba, [[Igiti]] cy’Imana y’Abagore, udusozi tuvugwaho amateka yihariye ndetse n’ibindi. Ikiyaga cya Kivu usibye no kuba ari cyiza nyaburanga ni amahirwe y'ishoramari muri aka karere.
Akarere ka Karongi gafite ubwiza bunashingiye ku bikorwa remezo, aho usanga ari ihuriro ry’abagenzi bitewe n’umuhanda uzwi ku izina rya Kivu Belt uhura n’undi uva i Kigali ukanyura mu karere ka Muhanga, bigatuma Karongi igaragaza ubwiza ntagereranywa.
== ''Ubukerarugendo muri Karongi'' ==
Muri rusange, iyo bavuze Akarere ka Karongi, abantu benshi bumva ubukerarugendo ku nkombe z’ikiyaga cya Kivu ndetse n’ahantu ho kuruhukira. N’ubwo iyi myumvire ari ukuri ariko ntibumbatiye igitekerezo nyakuri cy’icyo ubwiza bw’Aka Karere gasobanuye. Iyi ni yo mpamvu muri ino nyandiko tugaragaza icyo ubwiza bwa Karongi buteye. Karongi ni Akarere gafite imiterere itangaje, aho ibisigaratongo ndangamateka, ibidukikije bidakunze kuboneka ahandi, Ikiyaga, imisozi ndetse n’ibihingwa byuje ubwiza bwisangije icyicaro ku ruhando mpuzamahanga, amahoteli, umuco wa gitwari n’inzu ndangamurage y’ibidukikije ni bimwe mu rusobe mpuruzabagenzi. Ni hake wasanga Akarere gakomatanyije imiterere ireshya amaso y’inkengero z’Ikiyaga cya Kivu, kakaba n’irembo rya bugufi ryinjira muri Pariki y’Igihugu ya Nyungwe, aho inzira igana muri iyi parike nayo usanga ari urukererezabagenzi bitewe n’utundi duce nyaburanga turi muri iyo nzira. <ref name=":0" />
Akarere ka Karongi gafite umwihariko wo kugira ibirango bibiri mu murage w'Isi urebererwa na UNESCO. Iyo mirange ni Pariki y'igihugu ya Nyungwe n'Urwibutso rwa jenoside yakorewe Abatutsi rwa Bisesero.<ref name=":0" />
Bimwe mu bikurura mukerarugendo harimo ibi byingenzi:
'''i. Rwabisuka'''<ref name=":0">https://www.igihe.com/ubukerarugendo/article/ibintu-birindwi-bigira-umwihariko-karongi-y-ubukerarugendo</ref>
Rwabisuka ni urutare ruherereye mu Murenge wa Rugabano, ku muhanda uva mu Karere ka [[Akarere ka Muhanga|Muhanga]] ugana i Karongi. Uru rutare rukaba ari ibuye rimwe rishashe rikagera ahazwi noho ku Rutare rwa Ndaba. Uretse kuba ari rurerurere aho rugera ku bureburere bugera kuri 200m, runafite akandi karusho kuko uruhagazeho areba amataba meza ya Rubengera, Ubuhinzi bwuhirwa bwa Gitwa, imisozi y'Isunzu rya [[Kongo Nili|Kongo-Nil]], Umusozi wa Gisunzu, imisozi ya Sakinnyaga, Pariki ya Mukura ndetse n'Ikiyaga cya Kivu.
'''ii. Urutare rwa Ndaba'''<ref name=":0" />
Urutare rwa Ndaba ruhererye mu Murenge wa Rubengera, rukaba ruri ku muhanda Uva mu karere ka [[Akarere ka Muhanga|Muhanga]]. Uretse isumo irunyuraho, ni urutare rubumbatiye amateka ya kera rukaba n'irembo rya Karongi, Akarere k'ubukerarugendo butaboneka henshi.
'''iii. Ibigabiro bya Rwabugiri'''
'''iv. Ikiyaga cya Kivu'''<ref name=":0" />
Ikiyaga cya Kivu gikora ku turere dutanu tw'u Rwanda ariko iyo kigeze mu karere ka Karongi, ubwiza bwacyo bugaragaria kurushaho kubera ubwinshi bw'ibigobe, ibirwa, ibimera bigikikije, urusobe rw'ibinyabuzima, umwuka uhehereye uturuka mu kiyaga, kugitemberamo hifashishijwe ubwato.... Ibi ni bimwe mu bikurura ba mukerarugendo.
'''v. Icyayi cya Gisovu'''<ref>https://www.karongi.gov.rw/akarere/menya-akarere</ref>
Iki cyayi gihinze mu nkengero za Pariki y'igih<ref name=":0" />ugu ya Nyungwe ndetse kikaba kiri mu misozi ya Gasovu iri ku isunzu rya Kongo Nili, ikaba ifite ubwiza butangaje. Iki cyayi kizwiho kwiharira uburyohe, aho kiza ku isonga mu ruhando mpuzamahanga. Icyayi cya Gasovu nacyo gikurura ba mukerarugendo, dore ko kiri ahatarenze 1km uvuye ku [[Isoko ya nil|isoko ya Nile]].
'''vi. Isoko ya Nile'''
Uruzi rusumba izindi uburebure rukaba rubumbatiye amateka menshi arimo n'aya Gikirisitu, ubuzima bw'ibihugu nka [[Misiri]] igizwe n'ubutayu bushingiye kuri uru ruzi, Nile ivuka mu Murenge wa Twumba, ahagaragaye isoko ya kure kuruta izindi.
'''vii. Wisumo'''
Wisumo ni mu Ishyamba rya Nyungwe, aho ugera ukakirwa n'ubwoko butandukanye bw'inguge.<ref>https://search.yahoo.com/search?fr=mcafee&type=E210US714G0&p=akarere+ka+karongi</ref>[[Dosiye:Karongi_District_Rwanda-Kivu_view.jpg|thumb|Karongi ]]
== Imiyoboro ==
[[File:Karongirice2.jpg|thumb|Karongirice2]]
*[http://www.karongi.gov.rw/index.php?option=com_content&view=frontpage&Itemid=1&lang=rw www.karongi.gov.rw]
{{Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda}}
[[Category:Akarere ka Karongi| ]]
<references />
[[Ikiciro:Rwanda]]
[[Ikiciro:Uturere tw’u Rwanda]]
9arzoyo99r27yqd8zpnkg3ihgyuw064
142946
142902
2026-10-21T10:17:47Z
Score Beethoven
11559
Gutunganya ingingo no kugenzura inyandiko
142946
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Akarere ka Karongi''' ni kamwe mu turere turindwi tugize [[Intara y'Uburengerazuba]] mu [[Rwanda]]. Kari ku [[Ikiyaga cya Kivu]]. Gafite ubuso bwa 993 km² n'abaturage 373 869. Kagizwe n'imirenge 13.
== Ubuso n'imbibi ==
Mu majyaruguru, Akarere ka Karongi gahana imbibi n'uturere twa [[Akarere ka Rutsiro|Rutsiro]] na [[Akarere ka Ngororero|Ngororero]]. Mu burasirazuba, gahana imbibi n'uturere twa [[Akarere ka Ruhango|Ruhango]] na [[Akarere ka Muhanga|Muhanga]] two mu Ntara y'Amajyepfo. Mu majyepfo hari [[Akarere ka Nyamagabe]]. Mu majyepfo ashyira uburengerazuba hari [[Akarere ka Nyamasheke]]. Mu burengerazuba, Ikiyaga cya Kivu kigabanya akarere na [[Repubulika Iharanira Demokarasi ya Kongo]].
Akarere kagizwe n'[[Imirenge y’u Rwanda|imirenge]] 13, [[akagari|utugari]] 88 n'[[imidugudu]] 537. Gafite ubuso bwa 993 km². Muri 2022, gafite abaturage 373 869, ni ukuvuga abaturage 377 kuri km².<ref name="menya">{{Cite web |url=https://www.karongi.gov.rw/akarere/menya-akarere |title=Menya Akarere |website=karongi.gov.rw |language=rw |access-date=2026-10-21}}</ref>
== Imirenge ==
{{div col|colwidth=15em}}
# [[Umurenge wa Bwishyura|Bwishyura]]
# Gashari
# Gishyita
# Gitesi
# Mubuga
# Murambi
# Murundi
# Mutuntu
# Rubengera
# Rugabano
# Ruganda
# Rwankuba
# Twumba
{{div col end}}
== Ubukungu ==
[[File:Mugonero Hills.jpg|thumb|left|Imisozi ya Mugonero]]
Igice kimwe cy'akarere kiri ku [[Kongo Nili|Isunzu rya Kongo-Nili]]. Ubukonje bwaho butuma [[icyayi]] cya Gisovu kigira uburyohe bwihariye. Ibindi bihingwa ni ibigori, amashaza, ibirayi n'ingano. Hafi y'Ikiyaga cya Kivu bahinga ikawa, ibigori, imyumbati, ibijumba, ibishyimbo, imboga n'imbuto.<ref name="menya"/>
== Ubukerarugendo ==
Akarere ka Karongi gafite ahantu nyaburanga henshi. Harimo [[Isoko ya nil|Isoko ya Nili]], inkengero z'Ikiyaga cya Kivu, Ibigabiro bya Rwabugiri, [[Pariki ya Nyungwe]], icyayi cya Gisovu n'[[Urwibutso rwa Jenoside rwa Bisesero]].<ref name="menya"/>
Akarere ka Karongi gafite ahantu habiri hari ku rutonde rw'Umurage w'Isi wa UNESCO: Ishyamba rya Nyungwe n'Urwibutso rwa Jenoside rwa Bisesero. Ahandi hantu nyaburanga ni urutare rwa Rwabisuka mu Murenge wa Rugabano. Uru rutare rufite uburebure bwa metero 200. Hari kandi Isumo rya Coza n'umusozi wa Sakinnyaga.<ref>{{Cite web |url=https://www.igihe.com/ubukerarugendo/article/ibintu-birindwi-bigira-umwihariko-karongi-y-ubukerarugendo |title=Ibintu birindwi bibumbatiye ubwiza bwa Karongi y'ubukerarugendo |website=IGIHE |date=2025-06-08 |language=rw}}</ref>
== Inyandiko ==
{{Reflist}}
== Ihuza ryo hanze ==
* [[commons:Category:Karongi District|Amafoto y'Akarere ka Karongi]] kuri Wikimedia Commons
{{Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda}}
[[Ikiciro:Rwanda]]
[[Ikiciro:Uturere tw’u Rwanda|Karongi]]
[[Ikiciro:Akarere ka Karongi| ]]
idftqekgitkw30zv3ia3wj6n9tj7yy3
Akarere ka Muhanga
0
3275
142890
137158
2026-10-20T15:31:31Z
Score Beethoven
11559
Gushyiraho [[Inyandikorugero:Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda|Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda]]
142890
wikitext
text/x-wiki
[[Category:Akarere ka Muhanga| ]]
{{Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda}}
[[Ikiciro:Intara y’Amajyepfo y’U Rwanda]]
[[Ikiciro:Intara y'amajyepfo]]
{{\sandbox}}{{Databox|excludeProperties=Q136465380}}
Akarere ka Muhanga <ref name=":0">[https://www.muhanga.gov.rw/ Ahabanza]</ref>ni kamwe mu turere 8 tugize [[Intara y'amajyepfo|intara y'Amajyepfo]]. kagizwe n'imirenge 12, [[Akagari|utugari]] 63 n'imidugudu 331. akarere ka muhanga gafite ubuso bwa Km<sup>2</sup> 647.7, Gatuwe n'abaturage bangana na 357.904 n'ingo 87.342 (Ref. Ubud. MEIS Report 10/2020)
Akarere ka Muhanga gafite ubucucike bw'abaturage 552 kuri Km<sup>2</sup> imwe.
Akarere ka Muhanga ni kamwe muturere dutandatu twunganira umujyi wa Kigali
=== Uturere duhana imbibi n'akarere ka Muhanga<ref name=":0" />: ===
- Amajyaruguru: [[Akarere ka Gakenke|Akarere Ka Gakenke]]
- Amajyepfo: [[Akarere ka Ruhango]] n' [[Akarere ka Kamonyi]]
[[Dosiye:MuhangaDist.png|thumb|Aho akarerre ka muhana gaherereye kw'ikarita y'u Rwanda (mw'ibara ry'umutuku)]]
- Iburengerazuba:Akarere ka Ngororero n' [[Akarere ka Karongi]]
== Dore ibiranga akarere ka Muhanga: ==
Akarere ka Muhanga kagizwe n’ibice bibiri by’ingenzi aribyo: igice cy’umujyi kigizwe n’Umurenge wa Nyamabuye, Akagari ka Ruli, mu Murenge wa Shyogwe n’Akagari ka Makera mu Murenge wa Cyeza.
Igice cy’icyaro kigizwe n’Imirenge ya Nyabinoni, Rongi, Kibangu, Kiyumba, Kabacuzi, Rugendabari, Muhanga, Mushishiro na Nyarusange, Utugari dutanu tw’Umurenge wa Cyeza n’Utugari dutatu tw’Umurenge wa Shyogwe.
Icyicaro cy’Akarere ka Muhanga kiri mu Murenge wa Nyamabuye, mu Mujyi wa Muhanga, ku birometero 50 uvuye mu Mujyi wa Kigali.
Akarere ka Muhanga gatuwe n’abaturage 378,760 (Abagabo ni 178.452:49.8%; [[Umugore|Abagore]] ni 179.452: 50.2%) babarizwa mu ngo 87.342.
=== 2. Ubukungu<ref>[https://www.kigalitoday.com/Muhanga Muhanga - Kigali Today]</ref> ===
Akarere ka Muhanga kagira ibikorwa byinshi by'ubukungu, harimo:
*'''Ubucuruzi''': Muhanga ifite umujyi mukuru kandi ni igicumbi cy'ubucuruzi, aho habera ibikorwa byinshi by'ubucuruzi bikomeye. Hari amasoko y’ibiribwa, ibikoresho by’[[ubuhinzi]], ndetse n’amaduka menshi acuruza ibikoresho bitandukanye.
* '''Inganda''': Muhanga ni akarere kagira inganda zitandukanye, by'umwihariko inganda zitunganya ibikomoka ku buhinzi n'ibikoresho by’ubuzima. Izi nganda zifasha mu kongera agaciro ku musaruro no kuzamura ubukungu bw’akarere.
* '''Ubuhinzi''': Ubuhinzi ni ishingiro ry'ubukungu bw'Akarere ka Muhanga. Abaturage bo muri Muhanga bakora cyane mu buhinzi bw'ibihingwa birimo '''ibishyimbo''', '''[[Ikigori|ibigori]]''', '''imiteja''' (amashyamba), ndetse n'imbuto. Akarere ka Muhanga gashimangira iterambere ry’ubuhinzi bwa kijyambere.
* '''Ubucukuzi bw'amabuye y'agaciro'''
* [[Dosiye:Muhanga Business City Monument.jpg|thumb|Ikibumbano kigaragaza uburyo Muhanga itanga umusanzu munini mu gihugu binyuze mu nganda z'ubucukuzi bw'amabuye y'agaciro]]
=== 3. Ubukerarugendo<ref>[https://ickjournalism.com/lander?oref=https%3A%2F%2Fwww.bing.com%2F ickjournalism.com/lander?oref=https%3A%2F%2Fwww.bing.com%2F]</ref> ===
Akarere ka Muhanga kafite amahirwe mu bukerarugendo, harimo ahantu nyaburanga h’ibikorwa byinshi byo gusura<ref>[https://fdo.net.rw/imyanya-25-yakazi-ko-kuba-dasso-akarere-ka-muhanga-ntucikwe-naya-mahirwe/ Imyanya 25 y'akazi ko kuba DASSO | Akarere ka Muhanga | Ntucikwe n'aya mahirwe - Free digital opportunities]</ref>:
* '''Ibiyaga n’ibishanga''': Akarere ka Muhanga gafite amahirwe mu bijyanye n'ubukerarugendo, cyane cyane ahantu hasurwa, harimo ibikorwa by’ubukerarugendo birimo kugenda mu mazi cyangwa kuzenguruka mu bishanga.
* '''Umuco gakondo''': Muhanga izwi kandi ku bw’umuco wayo, aho abaturage babarizwa mu miryango itandukanye n’amateka akomeye.
=== 4. Ibikorwa Remezo ===
* '''Imihanda''': Akarere ka Muhanga gafite imihanda myiza ituma abantu bagenda neza kandi hakaba hatangwa serivisi nziza z’imihanda. Akarere gafite imihanda ihuza [[Kigali]] n’utundi turere, bikaba byoroshye kwimuka.
* '''[[Amashuri y' incuke mu Rwanda|Amashuri]]''': Muhanga ifite amashuri menshi yisumbuye n’amashuri abanza, bituma abatuye ako karere babona amahirwe yo kwiga.
* '''Ibigo Nderabuzima''': Akarere ka Muhanga gifite ibigo nderabuzima byinshi, aho abaturage babasha kubona serivisi z’ubuzima z’ibanze.
* [[Dosiye:Ifoto y'umujyi wa muhanga.png]]
=== 5. Iterambere ry’Imibereho<ref>[https://www.webrwanda.com/2025/08/akarere-ka-muhanga-kari-kubakira.html Akarere ka Muhanga kari kubakira imiryango isaga 140 itishoboye - #rwanda #RwOT]</ref> ===
* '''Amazi meza''': Akarere ka Muhanga kagiye [[gashora]] imari mu gushaka uburyo bwo kugeza amazi meza ku baturage. Hari gahunda yo kubaka ibikorwa byo kugeza amazi meza ku baturage benshi, bigafasha mu kurwanya indwara zandurira mu mazi.
* '''Gahunda yo kubaka ibikorwa remezo''': Muhanga ikomeje gushyira imbere imishinga yo kubaka ibikorwa remezo byiza, birimo amashuri, ibigo nderabuzima, no kubaka imihanda n’ibiraro.
* [[Dosiye:Kabgayi Basilica Catholic Church.jpg|thumb|Basilika ya Gatolika ya Kabgayi yubatswe mu ntangiriro z’imyaka ya 1930, ikaba ari imwe mu nsengero za kera cyane mu Rwanda, ikaba yaravuguruwe ikongera kubakwa mu myaka 10 ishize.]]
=== 6. Imbogamizi n'Icyerekezo ===
Nubwo akarere ka Muhanga kagira ibikorwa byiza by’iterambere, hakiri imbogamizi mu bijyanye n’ubushomeri, kugera ku masoko, ndetse no kongera amahirwe mu by'ubukungu no guhangana n’ubukene. Ariko, hamwe n’imishinga y’iterambere, akarere ka Muhanga kirimo gufata intambwe zikomeye mu gukemura izi mbogamizi.
=== Icyerekezo ===
* Guteza imbere ubuhinzi bunoze no gukoresha [[IKORANABUHANGA (ubusobanuro)|ikoranabuhanga]] mu guhinga.
* Kongera ibikorwa by’ubucuruzi no gushyira imbaraga mu kubaka inganda n’ibikorwa remezo.
* Kubyaza umusaruro ibiyaga n’ubukerarugendo kugira ngo hatangwe amahirwe yo kwihangira imirimo.
Akarere ka Muhanga ni akarere k’ibikorwa byinshi by’[[iterambere]], kikomeje gufasha mu kuzamura imibereho y’abaturage bacyo no guteza imbere igihugu muri rusange.
== Amashakiro ==
{{Reflist}}
[[Ikiciro:Inyandiko zo Kuvugurura]]
ivpggzn5sqm3z8g4l108iti7b7ohje3
Akarere ka Ngoma
0
3276
142899
142269
2026-10-20T15:32:01Z
Score Beethoven
11559
Gushyiraho [[Inyandikorugero:Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda|Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda]]
142899
wikitext
text/x-wiki
Akarere ka Ngoma ni kamwe mu turere mirongo itatu (30) Tugize Igihugu cy'U [[rwanda]] gaherereye mu ntara y'Iburasirazuba . Ni akarere gafite amateka akomeye ndetse gaherereye ahantu heza, ka kaba gafite byinshi byihariye mu bijyanyen’ubukungu, [[Umuco nyarwanda|umuco]], n'[[iterambere]]. Reka nkuganirie ku bintu bimwe na bimwe by’ingenzi kuri ako karere:
=== 1. Ubuyobozi n'Imiterere y'Akarere. ===
=== <span lang="rw" dir="ltr">Akarere ka Ngoma gafite umujyi mukuru witwa Kibungo, ni akarere kayobowe na NIYONAGIRA Nathalie kandi kagizwe n’imirenge cumi n'ine (14). Ngoma ni kamwe mu turere 7 tugize intara y'Iburasirazuba. ni akarere gafite imihanda myinshi kandi myiza aha twavuga umuhanda uri kubakwa wa ngoma - Ramiro,</span> ===
=== <span lang="rw" dir="ltr">Akarere ka Ngoma kagizwe n'imirenge cumi n'ine (14). Dore urutonde rw'imirenge iri muri ako karere: Tugira Umurenge wa</span> ===
=== <span lang="rw" dir="ltr">1. Jarama uhana n'igihungu cy'uburundi n'akarere ka Bugesera,</span> ===
=== <span lang="rw" dir="ltr">2. Mutenderi uhana imbibi n'akarere ka Kirehe mu murenge wa Gahara ndetse n'igihugu cy'Uburundi,</span> ===
=== <span lang="rw" dir="ltr">3. Gashanda,</span> ===
=== <span lang="rw" dir="ltr">4. Karembo,</span> ===
=== <span lang="rw" dir="ltr">5. Kazo,</span> ===
=== <span lang="rw" dir="ltr">6. Kibungo,</span> ===
=== <span lang="rw" dir="ltr">7. Mugesera,</span> ===
=== <span lang="rw" dir="ltr">8. Murama,</span> ===
=== <span lang="rw" dir="ltr">9. Remera,</span> ===
=== <span lang="rw" dir="ltr">10. Rukira,</span> ===
=== <span lang="rw" dir="ltr">11. Rukumberi,</span> ===
=== <span lang="rw" dir="ltr">12. Rurenge,</span> ===
=== <span lang="rw" dir="ltr">13. Sake,</span> ===
=== <span lang="rw" dir="ltr">14. Zaza</span> ===
=== <span lang="rw" dir="ltr">Iyi mirenge yose ifite uruhare runini mu iterambere ry'akarere ka Ngoma, haba mu bukungu, uburezi, ubuzima, ndetse no mu bikorwa by'ubukerarugendo. Abaturage biyi mirenge bakora cyane mu buhinzi, ibikorwa by'ubucuruzi, ndetse no mu bindi bikorwa by'iterambere by'akarere .</span> ===
=== 2. Ubukungu ===
* Ubuhinzi: Akarere ka Ngoma [[gashora]] imbaraga nyinshi mu buhinzi cyane cyane mu buhinzi bw’ibigori mudusanga mu mirima yahujwe cyane cyane mu murenge wa Jarama, imyumbati,inanasi zikunda kuboneka mu murenge wa Mugesera,Urutoki dusanga mu murenge wa rukira n’ibindi bihingwa by'ibiribwa. Gufasha abaturage kubona amahirwe yo guteza imbere ubutaka, gukoresha amahame y'ubuhinzi bunoze, ni ingenzi mu iterambere ry’ubukungu bw’akarere.
* Ubucuruzi n’inganda: Kugeza ubu, Ngoma yagiye igira uruhare mu bikorwa by’ubucuruzi no gushyigikira ibikorwa byo kubaka ibikorwa remezo n'inganda. Umujyi wa Kibungo ni nk’icyerekezo cy’ubucuruzi muri ako karere, aho abacuruzi n’abashoramari bahurira mu bikorwa bitandukanye.
=== 3. Aho Akarere Ka Ngoma Kagiye Gushyira Imbaraga mu Iterambere ===
* Ibikorwaremezo: Akarere ka Ngoma kagize impinduka zikomeye mu bijyanye n'ibikorwa remezo, harimo ibikorwa byo kubaka imihanda, amashuri, n'ibigo nderabuzima. Gukomeza kwita ku kubaka ibikorwa remezo ni kimwe mu byitezweho guteza imbere imibereho y’abaturage.
* Uburezi: Akarere ka Ngoma kagize imishinga ikomeye mu gutanga amahirwe ku bana ku rwego rw’amashuri, harimo amashuri yisumbuye n'amashuri abanza. Ibi byafashije mu kuzamura ireme ry’uburezi mu karere. Soma byinshi kuri <ref>{{cite web |last=Umwanditsi |date=15 June 2025 |title=Ibizakorwa mu mwaka wa 2025-2026 mu Karere ka Ngoma |url=https://imihigonews.blogspot.com/2025/06/ibizakorwa-mu-mwaka-wa-2025-2026-mu-karere-ka-ngoma.html |access-date=29 June 2025 |website=IMIHIGO NEWS}}</ref>
=== 4. Akarere Ka Ngoma mu Muryango w’Umuco n’Ubukerarugendo ===
* Imikino: [[Umupira w’amaguru|Umupira w'amaguru]] ni kimwe mu bintu bikurura urubyiruko muri Ngoma. Bimwe mu bikorwa by’umupira biba mu mirenge yose igize akarere ka Ngoma, aha twavuga nk'igikombe cya Kagame Cup gihuza imirenge muri uyu mwaka umukino wanyuma wabaye muri Gashyantare igikombe gitwarwa n'umurenge wa Jarama utsinze umurenge wa Mugesera reba inkuru hano Umurenge wa Jarama mu Karere ka Ngoma watsindiye irushanwa rya Kagame Cup 2025.<ref>{{cite web |date=2025-06-28 |title=Ngoma – Jarama yongeye kwegukana Umurenge Kagame Cup 2025 (Amafoto) |url=https://muhaziyacu.rw/amakuru/ngoma-jarama-yongeye-kwegukana-umurenge-kagame-cup-2025amafoto/ |access-date=2025-06-29 |website=Muhazi Yacu}}</ref> Kanda [https://www.imihigonews.rw/2026/01/ngoma-finali-umurenge-kagame-cup-2026.html aha] ndetse n'amakipe y'umupira w'amaguru agira uruhare mu gukurura abafana n’abakunzi b’imikino mu rwanda aho usanga akarere ka ngoma ka gira ikipe ikina muri champion leage yo mu rwanda yitwa etoile de l'est, Akarere ka ngoma kandi kagira abakinnyi benshi bakinira igihugu [[amavubi]] nkuko bigaragazwa n'ikipe y'akarere ka ngoma Mu marushanwa ya Kagame Cup 2025 yabereye ku rwego rw’[[Intara y’Iburasirazuba]], Akarere ka Ngoma ni ko kaje ku isonga, kwegukana igikombe.<ref>{{cite web |date=2025-06-28 |title=Ngoma yongeye kwisubiza Igikombe cy’Amahurushanwa y’Umurenge Kagame Cup ku rwego rw’Intara y’Iburasirazuba |url=https://www.ngoma.gov.rw/soma-ibindi/ngoma-yongeye-kwisubiza-igikombe-cyamarushanwa-umurenge-kagame-cup-ku-rwego-rwintara-yiburasirazuba |access-date=2025-06-29 |website=Ngoma District |publisher=Government of Rwanda |archive-date=2025-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250331113740/https://www.ngoma.gov.rw/soma-ibindi/ngoma-yongeye-kwisubiza-igikombe-cyamarushanwa-umurenge-kagame-cup-ku-rwego-rwintara-yiburasirazuba |url-status=dead }}</ref>.
* Umuco n'Ubukerarugendo: Akarere ka Ngoma kagaragaza byinshi mu bijyanye n’ubukerarugendo, nko gusura ibiyaga, igira ibiyaga byiza cyane kandi bifite ibyiza nyaburanga aha twavuga nk'ikiyaga cya sake,Mugesera na birira ndetse n'umugezi w'akagera n'ahantu nyaburanga ndetse n'amahoteri agezweho nka east gate hotel y'ubatse mu murenge wa kibungo ndetse na hoteli ya mugesera na zaza Ku nkengero z’ikiyaga cya Mugesera mu murenge wa Zaza, hari kubakwa hoteli y’inyenyeri eshanu yitwa “Lakeside Recreation Resort,” igenda itera imbere mu mishinga y’ishoramari mu karere<ref>{{cite web |author=Angelo Manzi |date=2024-11-09 |title=Ngoma: Turebe ubwiza bwa hoteli iri kubakwa ku nkengero z’Ikiyaga cya Mugesera (Amafoto) |url=https://muhaziyacu.rw/amakuru/ngoma-turebe-ubwiza-bwa-hoteli-iri-kubakwa-ku-nkengero-zikiyaga-cya-mugeseraamafoto/ |access-date=2025-06-29 |website=Muhazi Yacu |archive-date=2024-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241107100103/https://muhaziyacu.rw/amakuru/ngoma-turebe-ubwiza-bwa-hoteli-iri-kubakwa-ku-nkengero-zikiyaga-cya-mugeseraamafoto/ |url-status=dead }}</ref>,amateka nko gusura urwibutso rwa jenoside ruri i rukumberi ndetse na kibungo. Nubwo ibi ari bike mu byo Akarere ka Ngoma kigaragaza mu bijyanye n’umuco n’ubukerarugendo, haracyari byinshi bitarandikwa cyangwa bitaragarukwaho birimo ibyihariye mu mico gakondo, ubukorikori, n’inkuru z’amateka zishingiye ku biranga uturere twacyo twose. Tuzagaruka mu gice gikurikira ku bindi byihishe inyuma y’uru rwego rw’ubukerarugendo rukomeje kwaguka. Mu gihe Akarere ka Ngoma gakomeje gutera imbere mu bijyanye n’ubukerarugendo, hari byinshi bikigaragara mu bikorwa biri mu nzego z’umuco n’amateka yaho. Ushaka kureba mu buryo burambuye, wareba iyi video yasohowe na Tera Media Rwanda ikubiyemo byinshi kuri ayo mateka n’ubwiza nyaburanga bw’akarere<ref>{{cite video|title=Ngoma: Umuco n’Ubukerarugendo – Reba ibyiza by’akarere|url=https://www.youtube.com/watch?v=8sJ529m5nlQ|publisher=Tera Media Rwanda|date=2025-06-29|access-date=2025-06-29}}</ref>. '''Amateka n'Ubukungu bwa Kera mu Karere ka Ngoma''' '''Imiryango ya Kera:''' Akarere ka Ngoma karangwa n'imiryango ifite amateka akomeye. Harimo abavukamo abantu b'ingenzi ndetse n'abari bafite imirimo ifite agaciro ku rwego rw'igihugu mu bihe byashize, ntabwo twakirengagiza ko ngoma ifite n'abaturage bafite inkomoko y'iburundi kubera ko ituriye umupaka aha twavuga nk'abaturage bo mu murenge wa Jarama na Mutenderi. '''Amateka y'Akarere:''' Ngoma, kimwe n'ibindi bice by'u Rwanda, ifite amateka yihariye ava mu gihe cy'ubukoloni ndetse n’igihe cy’ubwigenge. Nyuma y’ubwigenge muri 1962, Ngoma yabaye kimwe mu turere twagize uruhare mu iterambere ry’[[igihugu]]. '''Amateka y’Ubukoloni:''' - Mu gihe cy’ubukoloni bw’[[Ububiligi|Ababiligi]], Ngoma yari imwe mu turere twari mu miyoborere y’abami b’u Rwanda. Abakoloni baje bashyiraho imipaka mishya n’uburyo bushya bw’imiyoborere, ariko abaturage bakomeje kubaho mu muco n’imigenzo byabo. Ngoma yanabaye igice cy’Ubwami bwa Kabuye na Bugesera. '''Amateka mu Igihe cy’Ubwigenge:''' - Nyuma y’ubwigenge, Ngoma yabaye igice cy’ingenzi cy’ubuyobozi n’iterambere. Imijyi ikomeye nk’iya Kibungo yabaye igicumbi cy’imiyoborere n’iterambere mu bice bitandukanye. '''Iterambere ry’Ubukungu:''' Ngoma yagize uruhare mu guteza imbere ubukungu bw’igihugu biciye mu buhinzi, ubucuruzi n’uburezi. Imihanda yashyizweho yarushijeho koroshya ubucuruzi no gutura neza. '''Imiyoborere:''' - Ngoma yagiye igira imiyoborere ishingiye ku gukemura ibibazo by’abaturage no gushyira imbere gahunda z’ubukungu n’imibereho myiza. Yagize uruhare mu miyoborere y’Intara y’Iburasirazuba. '''Amateka n’Umuco:''' Ngoma ifite imiryango n’imigenzo gakondo ifite amateka y’ingenzi. Hari imihango, indirimbo n’inkuru za kera zigaragaza imiterere y’abaturage. Umuco wakomeje kubungabungwa binyuze mu bikorwa by’abaturage n’inzego z’ubuyobozi. '''Igihe cy’Intambara n’Ubwiyunge:''' - Nyuma ya Jenoside yakorewe Abatutsi mu 1994, Ngoma yashyize imbaraga mu kunga ubumwe, gufasha abacitse ku icumu no gusana igihugu. Hari ibikorwa byo kubaka amahoro arambye n’iterambere rishingiye ku bumwe. '''Imishinga ya Kera n’Ishema ry’Akarere:''' Ngoma yashyize imbere imishinga ishingiye ku muco n’iterambere, harimo ubuhinzi, uburezi, ubuzima, n’ibikorwa remezo. Ibi byatumye aka karere kaba intangarugero mu rugendo rwo kwiyubaka. '''Ubukungu bwa Kera:''' '''- Ubuhinzi:''' Ngoma ni akarere karangwamo ubuhinzi bw’ibigori, imyumbati, ibinyomoro n’ibindi. Hakoreshwa uburyo bugezweho mu kongera umusaruro, harimo ikoranabuhanga, ingemwe z’indobanure n’amafaranga yo gufasha abahinzi. '''Ubucuruzi:''' Hari isoko rikomeye i Kazo,Jarama mu ka Gari ka kigoma ahazwi ku izina rya Mubaha,Gafunzo,Mugesera,Kigarama mu murenge wa Gashyanda, Gintashya mu murenge wa Kibungo,Mutenderi,Karembo ndetse n'isoko rikuru rya kibungo, rihuza ibicuruzwa n’abaguzi. Imihanda myiza n’ubushobozi bw’abaturage byateye imbere ubucuruzi. '''Inganda n’Ibikorwa Remezo:'''Akarere gafasha mu kubaka inganda, amasoko n’ibindi bikorwa bifasha mu iterambere ry’ubukungu. Ibi byongereye amahirwe y’imirimo. '''Ibikorwa Remezo:''' '''Imihanda n’Itumanaho:''' Ngoma ifite imihanda myiza ijya mu bice bitandukanye. Hari n’itumanaho rigezweho rifasha abaturage kugera ku makuru no guhanahana ibitekerezo, ndetse bakagira Radio Izuba ivugira ku 100 Fm,Ibitaro bya Kibungo bigezweho. '''Uburezi:''' Hari amashuri menshi yisumbuye n’abanza, hakiyongeraho ibigo byigisha ubumenyi ngiro n’ubumenyi ku bantu bakuru. '''Ubuvuzi:''' Ibigo nderabuzima byegerejwe abaturage hirya no hino. Hatangwa serivisi z’ubuzima zirimo gukingira, kuvura indwara n’ubujyanama ku mibereho. Akarere ka Ngoma gakomeje kugaragaza amateka akomeye n’uruhare rufatika mu guteza imbere imibereho myiza y’abaturage. Mu nkuru itaha, tuzagaruka ku ruhare rw’Akarere mu bijyanye n’ubukerarugendo, aho ibisigazwa by’amateka, ibiyaga n’imico yihariye bigize ishingiro ry’iterambere rirambye.
=== 5. Amateka n'Ubukungu bwa Kera ===
* Imiryango ya Kera: Akarere ka Ngoma karangwa n'imiryango ifite amateka, aho hari abavukamo b'ingenzi n'abari bafite imirimo ifite agaciro mu gihugu mu bihe byashize.
Akarere ka Ngoma kagira amateka akomeye cyane, aho kagiye gushinga imizi mu bice bitandukanye by'ubuzima bw'abaturage, imiyoborere, ndetse no mu bikorwa by'ubukungu. Reka tuganire ku mateka y'ako karere muri rusange:
'''1. Amateka ya Kera'''
Akarere ka Ngoma, nk'ibindi bice by'u Rwanda, gafite amateka yihariye aturuka mu gihe cy'ubukoloni ndetse n'igihe cy'ubwigenge. Nyuma y'ubwigenge bw'u Rwanda muri 1962, Ngoma yabaye kimwe mu turere twari mu karere k’iburasirazuba, kikagira uruhare mu gutera imbere kw'igihugu. Aha twavuga amateka atigeze yitabwaho nko mu murenge wa [https://www.imihigonews.rw/2026/03/jarama-ngoma-umurenge-umeze-nkikirwa-hagati-yakagera-rweru-na-sake-amateka-yakanigo.html Jarama]
==== Amateka y'Ubukoloni ====
* Ubukoloni bw'Ababiligi: Mu gihe cy'ubukoloni, Ngoma yari imwe mu turere abami b’u Rwanda bari bafite imiyoborere myiza, ariko abakoroni '''Amateka y’Ubukoloni:''' Mu gihe cy’ubukoloni, Akarere ka Ngoma, kimwe n'ahandi mu Rwanda, kagaragaraga mu mikorere y’ubwami bw’u Rwanda bwari buyobowe n’abami bemewe n’umuco nyarwanda. Icyakora, ubwo Ababiligi baje gukoloniza igihugu, bashyizeho uburyo bushya bwo kuyobora binyuze mu gukoresha abami nk’abahuza n’ubutegetsi bwabo (indirect rule). Ibi byatumye imiyoborere ya gakondo igenda isubizwa inyuma, ububasha bwinshi bujyanwa mu biganza by’abakoloni, bityo abaturage ntibagire ijambo mu byemezo byafatwaga Mu gihe cy’ubukoloni, Ababiligi bashyizeho uburyo bushya bwo kuyobora igihugu, buzwi nka ''indirect rule'', aho bakoreshaga abami b’u Rwanda nk’abahuza n’ubutegetsi bwabo. Ibi byari bigamije kugumana isura y’imiyoborere gakondo ariko bituma ububasha nyakuri bujyanwa mu maboko y’abakoloni [1] Gatwa, Tharcisse. ''La hiérarchisation ethnique et la démocratisation au Rwanda et au Burundi''. L'Harmattan, 2002. [2] Newbury, Catharine. ''The Cohesion of Oppression: Clientship and Ethnicity in Rwanda, 1860–1960''. Columbia University Press, 1988. [3] Prunier, Gérard. ''The Rwanda Crisis: History of a Genocide''. Columbia University Press, 1995..babishyizeho uburyo bw’imikorere bushya. Abakoloni bashyizeho imipaka itandukanye, ariko imiterere ya Ngoma ntiyabahungabanyije cyane, kuko abanyarwanda b'ingeri zose bari bafite uburyo bwo kubaho n'ubuyobozi bwabo bwite.
* Amateka y’Ubuyobozi: Ngoma yabaye akarere k’ibanze mu bwami bwa Kabuye na Bugesera, aho hafitwe amateka ashingiye ku moko, umuco, n’ubuyobozi.
=== 2. Amateka mu Igihe cy'Ubwigenge ===
Mu gihe cy’ubwigenge bw’u Rwanda muri 1962, Akarere ka Ngoma ni kamwe mu turere twabayeho nyuma y’umwihariko w’ibibazo by’ubuyobozi mu bice by’igihugu. Iyi ntambwe yaje nyuma y'ihagarikwa ry'ubukoloni n'amahoro yageze ku baturage b'u Rwanda, ariko imijyi ikomeye nk’iyo muri Ngoma yarahindutse umusingi w’iterambere rigezweho mu nzego nyinshi.
=== 3. Ibikorwa by'Iterambere ===
* Iterambere ry'ubukungu: Nyuma y’ubwigenge, Akarere ka Ngoma kagize uruhare mu iterambere ry’ubukungu bw’u Rwanda, cyane mu bijyanye n’ubuhinzi, ubucuruzi, ndetse n’uburezi. Ibi byatumye Akarere ka Ngoma kigaragara nk'ahantu hashyigikira ubuzima bw’abaturage, kubera ibikorwa byo kubaka ibikorwa remezo n’ibigo by'ubucuruzi bikomeye.
* Imihanda n'inzira zo gufasha Iterambere: Imihanda yagiye itunganywa no kugera ku bice byinshi by’akarere, bityo abaturage bashobora kubona amahirwe yo kwihangira imirimo no gutura mu duce dufite imbaraga.
=== 4. Imiyoborere n'Ibikorwa by'Ubuyobozi ===
Akarere ka Ngoma, nk'ahandi mu Rwanda, kagize imiyoborere ihoraho mu bihe bitandukanye. Muri iyo miyoborere, mu myaka yashize Akarere ka Ngoma kabaye igicumbi cy’imiyoborere mu ntara, kikaba cyarakoze byinshi mu kwita ku bibazo by’abaturage no gushyira imbere gahunda zo guhangana n’ibibazo by’ubukene n’ubuzima.
=== 5. Amateka n’Umuco ===
* Imiryango ya Kera: Akarere ka Ngoma karangwa n’imiryango n’imigenzo gakondo ifite amateka y’ingenzi. Ibi byatumye abagize amakuru y’akarere baba imiryango y'ingenzi mu kubungabunga umuco w’ubukoroni ndetse no kugendera ku muco gakondo.
* Umuco: Akarere ka Ngoma kagaragaza byinshi ku muco n’imihango ya kera. Hari ibikorwa by’imihango byagiye bikorwa muri aka karere, bigaragaza imibereho n’imigenzo y'abaturage bakuranye nk’ijambo, indirimbo, ndetse n’udukoryo two mu muco.
=== 6. Amateka mu Bihe by’Ubutabera n’Intambara ===
Akarere ka Ngoma gashobora kuba kafashije mu bihe by’intambara, ariko nyuma ya Jenoside yakorewe Abatutsi mu 1994, Ngoma, kimwe n'ibindi bice by'u Rwanda, yagiye igerageza guhindura amateka yayo no gukomeza guteza imbere igihugu.
* Gahunda zo gufasha abaturage: Muri iyi myaka, Ngoma yashyizeho ibikorwa byo kunga ubumwe no gufasha abacitse ku icumu no gusubiza abakoze ibyaha mu nzira yo kuganirwa no kunga ubumwe, ikindi gice k'terambere cyihutishijwe ni ibikorwa byo gusana no kubaka igihugu.
=== 7. Gukora Imishinga ya Kera n'Ishema ry'Akarere ===
Akarere ka Ngoma gashimangira umuco w’abanyarwanda, hakabaho imishinga ya kera yunganira imibereho y’abaturage mu bijyanye n’uburezi, ubuzima, ndetse no kubaka ibikorwa remezo bihagije.
* Ubukungu bwa Kera: Mbere y'ubukungu bushingiye ku buhinzi n'ubucuruzi, Ngoma yagiye iba urutonde rw'ibice byagize uruhare mu gukura igihugu cy'u Rwanda mu bihe by’amateka y'ubukoloni.
=== 1.Bukungu ===
Akarere ka Ngoma kagerageje gushyira imbere ibijyanye n'ubukungu, haba mu buhinzi, ubucuruzi, ndetse no mu gukora inganda n'ibindi bikorwa by'iterambere.
* Ubuhinzi: Akarere ka Ngoma karangwa cyane n'ubuhinzi, aho abaturage bakora cyane mu buhinzi bw’ibigori, imyumbati, ibinyomoro, n'ibindi bihingwa by'ibiribwa. Iterambere ry’ubuhinzi mu karere rishingiye ku kongera umusaruro no gukoresha uburyo bushya bwo guhinga, nka gahunda za Agri-tech (ikoranabuhanga mu buhinzi), gufasha abahinzi kubona ingemwe z'indobanure, n'amafaranga yo guteza imbere ubuhinzi.
* Ubucuruzi: Ngoma ifite imijyi myinshi ikoreramo ubucuruzi, harimo Kazo, aho haba isoko rikomeye ry’ibicuruzwa. Ibikorwa by’ubucuruzi byagiye bitera imbere kubera imihanda myiza ndetse n’ubushobozi bw’abaturage bwo gukora ubucuruzi bw’ibiribwa, ibikoresho, ndetse n'ibindi.
* Inganda n'Ibikorwa Remezo: Akarere ka Ngoma gashora imbaraga mu gushyiraho inganda n’ibikorwa remezo bifasha abaturage kugera ku iterambere. Nko gutunganya amasoko no gufasha abaturage kubona amahirwe mu bukungu. Uko ibikorwa by'inganda bikomeza gutera imbere, ni ko kandi abantu benshi babona imirimo.
=== 2. Ibikorwa Remezo ===
Ibikorwa remezo ni ingenzi mu iterambere ry’akarere ka Ngoma, ndetse ibikorwa byinshi byagiye bibamo mu rwego rwo gutanga amahirwe menshi mu mibereho y’abaturage.
==== Imihanda n'Itumanaho ====
* Imihanda: Akarere ka Ngoma gafite imihanda myiza ijya mu bice bitandukanye by’igihugu. Imihanda isanzwe itanga uburyo bworoshye bwo kugera mu bice bitandukanye by'akarere ndetse n'ahandi mu gihugu. Harimo ibikorwa byo kwagura no gukora neza imihanda, birimo gukomeza gutunganya imihanda minini ijya mu bice by'icyaro n’iy’ingendo.
* Itumanaho: Uko iterambere ry'itumanaho rigenda ryiyongera, ni ko abaturage ba Ngoma babona uburyo bworoshye bwo kugera ku makuru, gukoresha internet, ndetse no gutumanaho neza n’abandi.
==== Amashuri n'Uburere ====
* Uburezi: Akarere ka Ngoma kimaze gutera intambwe mu kubaka amashuri yisumbuye, amashuri abanza, ndetse no kubaka ibigo by'uburezi byujuje ibisabwa. Ibigo nderabuzima n’amashuri bitanga serivisi z’uburezi biriyongera, bigatuma uburezi bw’abana b’abaturage b’akarere burushaho gutera imbere.
* Amasomo ku Bantu Bakuru: Hari ibikorwa bigamije gufasha abantu bakuru kwiga no kwiteza imbere mu buryo bw'ubumenyi, harimo amahugurwa y’ubumenyi ngiro ndetse n’ibikorwa by’iterambere mu bice bitandukanye.
==== Ibigo Nderabuzima n'Ubuvuzi ====
* Ibigo Nderabuzima: Akarere ka Ngoma gafite ibigo nderabuzima bigera ku baturage hirya no hino mu mirenge. Ibi bigo bitanga serivisi z’ubuzima, harimo gukingira, kuvura indwara zisanzwe, ndetse no kuboneza urubyaro.
* Kwita ku Buzima: Hari gahunda zitandukanye z’ibigo nderabuzima ku buryo abaturage babasha kubona imiti y’ibanze, gukurikiranwa n’abaganga, ndetse no gufashwa mu buryo bw’imibereho myiza, bigatuma ubuzima bw’abaturage b’akarere bugenda buzamuka.
==== Amazi n'Isuku ====
*Gutanga Amazi: Akarere ka Ngoma kimaze gutera intambwe mu gukwirakwiza amazi meza mu bice byinshi by’akarere. Hari ibikorwa byo kugeza amazi meza ku baturage mu duce dutandukanye dufite ikibazo cy’ubukene bw’amazi. Ubu buryo bwihutisha iterambere mu by’ubuzima no guharanira isuku. Isuku mu Bikorwa: Imishinga yo guteza imbere isuku mu baturage no kubafasha kubona uburyo bwiza bwo gusukura mu ngo zabo cyangwa mu bice rusange ni indi ngingo ikomeje gutezwa imbere.
*Isuku mu Bikorwa: Imishinga yo guteza imbere isuku mu baturage no kubafasha kubona uburyo bwiza bwo gusukura mu ngo zabo cyangwa mu bice rusange ni indi ngingo ikomeje gutezwa imbere.[[Dosiye:Gukubura.jpg|thumb]]
=== 3. Ubukerarugendo ===
Akarere ka Ngoma gafite byinshi byiza by'ubukerarugendo, harimo:
* Ibiyaga bya Muhazi: Ibiyaga nka Lake Muhazi bifite ubushobozi bwo gukurura ba mukerarugendo, bityo bikaba byafasha mu guteza imbere ubukungu bw’akarere. Aho ni ahantu heza ho gusura no kwidagadura.
* Imiturire: Uburanga bw'imisozi, ubwiza bw'inyubako z'akarere, ndetse n’umuco gakondo bituma Ngoma ifite amahirwe yo kuba igicumbi cy'ubukerarugendo mu Rwanda.
=== 4. Imishinga n’Ibikorwa by’Iterambere ===
* Imishinga y’iterambere: Akarere ka Ngoma kagira ibikorwa byinshi mu rwego rw’iterambere, birimo gukora imishinga ifite inyungu rusange ku baturage. Urugero, ibikorwa by’iterambere byita ku mibereho y’abaturage nk’ibikorwa by’imihanda, ibiraro, ndetse n’ibikorwa bishingiye ku buhinzi.
=== 6. Imbogamizi n'Icyerekezo ===
* Imbogamizi: Akarere ka Ngoma kagira imbogamizi mu bijyanye n’ubukungu, nko kugabanya ubushobozi bw’abaturage mu kubona amasoko y’ibikoresho, gufasha abaturage kubona uburezi bwiza, no gukemura ibibazo by’imyitwarire.
* Icyerekezo cy’akarere: Akarere ka Ngoma kigamije kuzamura imibereho y’abaturage bacyo, kugabanya ubukene, no guteza imbere ibikorwa by’ubucuruzi n’ubukerarugendo mu buryo burambye.
=== 7. Aho Ushobora Gusura ===
* [[Dosiye:Beauty of Muhazi Lake.jpg|thumb|lake muhazi]]Ibiyaga: Hari ibiyaga bitandukanye muri Ngoma, by’umwihariko ku nkengero z’ibiyaga nka Lake Muhazi na Lake Sake, aho ushobora gusura ukishimira ubwiza bw’akarere n’imihanda yerekeza ku ntera ndende z’ibiyaga.
* Ibyiza by'Umwihariko: Akarere gafite kandi ibikorwa byinshi by’umuco n’imyidagaduro, bifasha mu guteza imbere urwego rw’ubukerarugendo n’icyerekezo k'imyidagaduro.
=== 8. Imiterere y'Ubuzima Bw'abaturage ===
* Imiryango mu bukungu: Abaturage bo muri Ngoma ni abantu bakora cyane mu buhinzi, bakaba bafite ubushobozi bwo gukora no gushaka amahirwe mu rwego rw’ubukungu. Gufasha mu gushyigikira gahunda z'ubuhinzi bunoze ni kimwe mu byatuma ubukungu bw'akarere bukomeza kuzamuka.
* Imibereho myiza: Kugeza ubu, ibikorwa by’imibereho myiza birimo kubaka ibigo nderabuzima no gutanga serivisi z’ubuvuzi ku baturage, byatumye imibereho y’abaturage izamuka.
== Inyandiko ==
{{Reflist}}
{{Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda}}
[[Ikiciro:Akarere ka Ngoma| IBIKORWAREMEZO]]
[[Ikiciro:Uturere tw’u Rwanda]]
o6at566s67b6q4oqc9ek61kj1akopwf
142944
142899
2026-10-21T10:03:52Z
Score Beethoven
11559
Gutunganya ingingo no kugenzura inyandiko
142944
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Akarere ka Ngoma''' ni kamwe mu turere turindwi tugize [[Intara y'Iburasirazuba]] mu [[Rwanda]]. Ibiro byako biri i Kibungo. Gafite ubuso bwa 867,74 km² n'abaturage 404 048. Kagizwe n'imirenge 14.
== Ubuso n'imbibi ==
[[File:Cyasemakamba Stadium (cropped).jpg|thumb|left|Sitade ya Cyasemakamba i Kibungo]]
Akarere ka Ngoma gahana imbibi n'uturere dukurikira:
* mu burengerazuba bw'amajyaruguru: [[Akarere ka Rwamagana|Rwamagana]];
* mu burasirazuba bw'amajyaruguru: [[Akarere ka Kayonza|Kayonza]];
* mu burengerazuba: [[Akarere ka Bugesera|Bugesera]];
* mu burasirazuba: [[Akarere ka Kirehe|Kirehe]];
* mu majyepfo: Komini Giteranyi yo mu Ntara ya Muyinga, mu [[Uburundi]].
Ibiro by'akarere biri mu Murenge wa Kibungo, mu Kagari ka Cyasemakamba. Akarere kagizwe n'[[Imirenge y’u Rwanda|imirenge]] 14, [[akagari|utugari]] 64 n'[[imidugudu]] 473. Gafite ubuso bwa 867,74 km². Muri 2022, gafite abaturage 404 048, ni ukuvuga abaturage 469 kuri km².<ref name="menya">{{Cite web |url=https://www.ngoma.gov.rw/akarere/1 |title=Menya Akarere |website=ngoma.gov.rw |language=rw |access-date=2026-10-21}}</ref>
== Imirenge ==
Akarere ka Ngoma kagizwe n'imirenge 14:<ref name="menya"/>
{{div col|colwidth=15em}}
# Gashanda
# Jarama
# Karembo
# [[Umurenge wa Kazo|Kazo]]
# Kibungo
# [[Umurenge wa Mugesera|Mugesera]]
# [[Umurenge wa Murama|Murama]]
# Mutenderi
# Remera
# Rukira
# Rukumberi
# Rurenge
# Sake
# Zaza
{{div col end}}
== Ubukerarugendo ==
Akarere ka Ngoma gafite ahantu nyaburanga hakurura ba mukerarugendo. Harimo [[Ikiyaga cya Mugesera]], [[Ikiyaga cya Sake]], Ikiyaga cya Birira n'Umugezi w'Akagera. Mu Murenge wa Zaza, ku nkengero z'Ikiyaga cya Mugesera, harimo kubakwa hoteli y'inyenyeri eshanu. Yitwa Lakeside Recreation Resort.<ref>{{Cite web |url=https://muhaziyacu.rw/amakuru/ngoma-turebe-ubwiza-bwa-hoteli-iri-kubakwa-ku-nkengero-zikiyaga-cya-mugeseraamafoto/ |title=Ngoma: Turebe ubwiza bwa hoteli iri kubakwa ku nkengero z'Ikiyaga cya Mugesera |website=Muhazi Yacu |author=Angelo Manzi |date=2024-11-09 |language=rw}}</ref>
== Imikino ==
Muri 2025, amakipe ya volleyball y'Akarere ka Ngoma yegukanye igikombe cy'Umurenge Kagame Cup mu Ntara y'Iburasirazuba. Ikipe y'abagabo yatsinze iya Bugesera. Ikipe y'abagore yatsinze iya Kayonza.<ref>{{Cite web |url=https://www.ngoma.gov.rw/soma-ibindi/ngoma-yongeye-kwisubiza-igikombe-cyamarushanwa-umurenge-kagame-cup-ku-rwego-rwintara-yiburasirazuba |title=Ngoma yongeye kwisubiza igikombe cy'amarushanwa Umurenge Kagame Cup ku rwego rw'Intara y'Iburasirazuba |website=ngoma.gov.rw |language=rw |archive-url=https://web.archive.org/web/20250331113740/https://www.ngoma.gov.rw/soma-ibindi/ngoma-yongeye-kwisubiza-igikombe-cyamarushanwa-umurenge-kagame-cup-ku-rwego-rwintara-yiburasirazuba |archive-date=2025-03-31 |url-status=dead}}</ref>
Mu karere, Umurenge wa Jarama wegukanye Umurenge Kagame Cup 2025 mu mupira w'amaguru. Watsinze Umurenge wa Mugesera ibitego 3-1.<ref>{{Cite web |url=https://muhaziyacu.rw/amakuru/ngoma-jarama-yongeye-kwegukana-umurenge-kagame-cup-2025amafoto/ |title=Ngoma: Jarama yongeye kwegukana Umurenge Kagame Cup 2025 |website=Muhazi Yacu |date=2025-06-28 |language=rw}}</ref>
== Inyandiko ==
{{Reflist}}
== Ihuza ryo hanze ==
* [[commons:Category:Ngoma District|Amafoto y'Akarere ka Ngoma]] kuri Wikimedia Commons
{{Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda}}
[[Ikiciro:Rwanda]]
[[Ikiciro:Uturere tw’u Rwanda|Ngoma]]
[[Ikiciro:Akarere ka Ngoma| ]]
6zg3hib8zqxna00dytpoh9heele9jqr
Akarere ka Nyagatare
0
3277
142900
134338
2026-10-20T15:32:05Z
Score Beethoven
11559
Gushyiraho [[Inyandikorugero:Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda|Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda]]
142900
wikitext
text/x-wiki
[[File:NyagatareDist.png|thumb|337x337px|<span style="color:grey;">Ikarita y’Akarere ka Nyagatare</span>]]
[[File:Nyagatare_district_map.jpg|thumb|Nyagatare district map]]
[[Dosiye:Flag of Rwanda.svg|left|thumb|Rwanda]]{{Databox|useImage=[[File:Rwanda Revenue Authority dans la rue principale de Nyagatare.JPG|Rwanda_Revenue_Authority_dans_la_rue_principale_de_Nyagatare]]|excludeProperties=Q3562393}}
'''Akarere ka Nyagatare''' ni kamwe mu Turere 7 tugize [[Intara y’Iburasirazuba|intara y’uburasirazuba]]. igabanyijwemo imirenge(14), [[Akagari|utugari]](106 ) n’[[imidugudu]] (628). Akarere kari ku buso bwa 1919 kilometero Akarere ka Nyagatare kagizwe n'abaturage 653861 abagabo ni 318740 [[Umugore|abagore]] bo ni 335121 Bose hamwe bakangana 653861 numbare utuye aka karere Kandi kakaba gahana imbibi n’[[igihugu]] cya Tanzania mu burasirazuba ndetse kagahana imbibi n'igihugu cy'[[uganda]] mu majyaruguru<ref>{{Cite web |url=https://www.nyagatare.gov.rw/menya-akarere |title=Archive copy |access-date=2026-01-17 |archive-date=2025-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250528130537/https://www.nyagatare.gov.rw/menya-akarere |url-status=dead }}</ref>
== Imiterere y’ubutaka ==
Akarere ka Nyagatare kagizwe muri rusange n’imisozi migufi, usanga ahanini ifite ubutaka budatoshye kubera igihe kirekire cy’izuba rihera muri [[Kamena]] kugera kugera mu KUboza.
Akarere ka Nyagatare gaherere mu bibaya bifite ubutumburuke bugera kuri metero 1513,5. Iyo miterere y’ubutaka ikaba ijyanye cyane n'ihingwa kijyambere, bikorohera n'abahingisha imashini cyangwa ibimasa.
== Imiterere y’ikirere ==
Akarere ka Nyagatare kagira imvura nkeya, kakagira n’ubushyuhe. Kagizwe n’ibihe bibiri: igihe cya mbere nigihe kirerekire cy’izuba gifata amezi 3 kugera kuri 5, icyo gihe gifite ibipimo by’ubushyuhe buri hagati ya 25.3°C na 27.7°C.
Iboneka ry’imvura buri mwaka, ibipimo by’imvura biri hasi cyane n'ukuvuga ko bingana na (827mm/ku mwaka), ibi ibipimo ntabwo bihagije cyane k'ubantu bakora ubuhinzi n’ubworozi muraka karere ka Nyagatare.
== Imitere y’inzuzi n'imigezi ==
Akarere ka Nyagatare gafite imiyobora mike y’amazi. Usibye umugezi wa [[Muvumba]] unyura mu Karere ka Nyagatare, imigezi y’[[Akagera]] n’[[umuyanja]] byo bigize imbibi n’ibihugu nka [[Tanzaniya]] n’[[Ubugande]]. Ibyo bikaba bituma ntawundi mugezi abaturage bashobora kwifashisha mu buhinzi n’ubworozi. Hari n’utundi tugezi duto nka: [[Nyiragahaya,]] [[Kayihenda,]] [[Karuruma]],[[Nyagasharara]] na [[Kaborogota]]. Kubera ibura ry’imigezi n’inzuzi,n’imiyoboro y’amazi bitera ikibazo cy’ibura ry’amazi kubaturage n’amatungo.
== [[Ibimera]] n’[[inyamaswa]] ==
Akarere ka Nyagatare kagizwe n’igice kinini cya [[parike y’Akagera|pariki y’Akagera]], isangamo umubare w’inyamaswa nk’[[imbogo]], [[impala]] n’izindi. Tuhasanga kandi n’ubwoko bw’inyoni zitandukanye.
[[Dosiye:Hippo_pod_edit.jpg|thumb|Imvubut]]
Akarere gafite kandi n’utundi tunyamaswa, nk’inkende, ingurube z’ishyamba, n’izindi. Mu mugezi wa Muvumba, ho habamo imvubu.
[[File:Pepeople_grazing_cows_in_Rwanda.jpg|thumb|Ubworozi bw'amatungo muri Nyagatare]]
[[File:Gathered_together_7.jpg|thumb|ibitera muri Nyagatare]]
[[File:Imvubu_mumazi_muri_Parike_Akagera,_0785474017.jpg|thumb|Imvubu mu mazi muri Parike Akagera, ]]
== Imiyoboro ==
{{Reflist}}
*[http://www.nyagatare.gov.rw/index.php?option=com_content&view=frontpage&Itemid=1&lang=rw www.nyagatare.gov.rw]
{{Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda}}
[[Category:Akarere ka Nyagatare| ]]
[[Category:Uturere tw’u Rwanda]]
8jf0q4misca1i6ui4jvmgne6heqaz85
142945
142900
2026-10-21T10:11:06Z
Score Beethoven
11559
Gutunganya ingingo no kugenzura inyandiko
142945
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Akarere ka Nyagatare''' ni kamwe mu turere turindwi tugize [[Intara y'Iburasirazuba]] mu [[Rwanda]]. Gahana imbibi na [[Ubugande]] na [[Tanzaniya]]. Gafite ubuso bwa 1 919 km² n'abaturage 653 861. Kagizwe n'imirenge 14.
== Ubuso n'imbibi ==
Icyicaro cy'akarere kiri mu Murenge wa Nyagatare, mu Kagari ka Nyagatare. Akarere ka Nyagatare gahana imbibi n'[[Akarere ka Gatsibo]] mu majyepfo n'[[Akarere ka Gicumbi]] mu burengerazuba. Gahana kandi imbibi n'Ubugande mu majyaruguru na Tanzaniya mu burasirazuba.
Akarere kagizwe n'[[Imirenge y’u Rwanda|imirenge]] 14, [[akagari|utugari]] 106 n'[[imidugudu]] 628. Gafite ubuso bwa 1 919 km² n'abaturage 653 861, ni ukuvuga abaturage 373 kuri km².<ref name="menya">{{Cite web |url=https://www.nyagatare.gov.rw/akarere/menya-akarere |title=Menya Akarere |website=nyagatare.gov.rw |language=rw |access-date=2026-10-21}}</ref>
== Imirenge ==
Akarere ka Nyagatare kagizwe n'imirenge 14:<ref name="menya"/>
{{div col|colwidth=15em}}
# [[Umurenge wa Gatunda|Gatunda]]
# Karama
# [[Umurenge wa Karangazi|Karangazi]]
# Katabagemu
# Kiyombe
# Matimba
# Musheri
# Mimuri
# Mukama
# Nyagatare
# Rwempasha
# Rwimiyaga
# Rukomo
# Tabagwe
{{div col end}}
== Imiterere n'ikirere ==
[[File:Hippo pod edit.jpg|thumb|left|Imvubu]]
Akarere ka Nyagatare kagizwe ahanini n'imisozi migufi n'ibibaya. Kagira imvura nkeya n'ubushyuhe. Igihe cy'izuba gishobora kumara amezi 3 kugeza kuri 5. Umugezi munini ni Muvumba. Umugezi w'Akagera n'Umuyanja bigize umupaka na Tanzaniya n'Ubugande.
Igice cya [[Pariki y'Akagera]] kiri mu Karere ka Nyagatare. Iyi pariki ibamo [[imbogo]], impala n'inyoni z'ubwoko bwinshi. Mu mugezi wa Muvumba habamo [[imvubu]].
== Inyandiko ==
{{Reflist}}
== Ihuza ryo hanze ==
* [[commons:Category:Nyagatare District|Amafoto y'Akarere ka Nyagatare]] kuri Wikimedia Commons
{{Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda}}
[[Ikiciro:Rwanda]]
[[Ikiciro:Uturere tw’u Rwanda|Nyagatare]]
[[Ikiciro:Akarere ka Nyagatare| ]]
9ldxjtfuxhtdtm4ycazwiurw50gzcs4
Akarere ka Ruhango
0
3283
142894
133051
2026-10-20T15:31:45Z
Score Beethoven
11559
Gushyiraho [[Inyandikorugero:Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda|Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda]]
142894
wikitext
text/x-wiki
== Ibiro by' akarere ka Ruhango ==
[[File:RuhangoDist.png|thumb|250px|<span style="color:grey;">Ikarita y’Akarere ka Ruhango</span>]]
[[Dosiye:Flag of Rwanda.svg|center|thumb|320x320px|Rwanda]]
== '''Akarere ka Ruhango''' ni kamwe mu turere tugize [[Intara y'amajyepfo]] ==
:Akarere gafite ubuso: km2 636,8
:Abaturage:282 812 Ubucucike : 450,1hab/km2
:Imirenge :9
:Utugari :59
:Imidugudu :533
== Aho gaherereye ==
:Mu Majyaruguru yako hari: [[Akarere ka Muhanga]]
:Mu Burasirazuba yako hari: [[Akarere ka Kamonyi]] na [[Akarere ka Bugesera|Bugesera]]
:Mu Majyepfo yako hari: [[Akarere ka Nyanza]]
:Mu Burengerazuba yako hari: [[Akarere ka Karongi]] na [[Akarere ka Nyamagabe|Nyamagabe]]
== Imiyoboro ==[[File:Ruhango.jpg|thumb|Ruhango]]
{{Reflist}}
*[http://www.ruhango.gov.rw/index.php?option=com_content&view=frontpage&Itemid=1&lang=rw www.ruhango.gov.rw]
*Akarere ka Ruhango kagira amashuri atandukanye ari yo.<ref>umuseke</ref>
*Amashuri acumbika
*Amashuri adacumbika
*Akamaro k'amashuri mu karere ka Ruhango
*Gutanga uburere ku bana[[Dosiye:RuhangoDist.png|thumb|Ruhango]]Kwigisha abana kugira imico myiza(discipline)
*Gufasha abana kubahiriza igihe
*Gufasha abana kugera ku iterambere vuba
*Gutanga uburere bwiza mu bana
*Rimwe mu mashuri acumbika mu karere ka Ruhango
*Ecole des sciences des by'IMANA:iki kigo ni ikigo gitsindisha (science)ku rwego rw'igihugu; iki kigo kigira amashami akurikira ariyo.
*1.PCB
*2.MCB<ref>kigali</ref>
*3.PCM
*Bimwe mu bikorwa by'ubukungu bikorerwa muri aka karere harimo
*1.[[ubuhinzi]]
*2.ubucuruzi
*3.ubworozi
*4.uburobyi
{{Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda}}
[[Category:Akarere ka Ruhango| ]]
[[Ikiciro:Intara y'amajyepfo]]
0cmt49u782barc0yvk31xqq7t1t4rbm
Intara z’u Rwanda
0
3399
142872
122555
2026-10-20T15:30:27Z
Score Beethoven
11559
Gushyiraho [[Inyandikorugero:Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda|Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda]]
142872
wikitext
text/x-wiki
[[File:Rwanda Provinces 2006.png|thumb|250px|<span style="color:grey;">Intara y’u Rwanda (NEW)</span>]]
[[File:Rwanda Provinces.png|thumb|250px|<span style="color:grey;">Intara y’u Rwanda (Gishaje)</span>]]
'''U Rwanda''' rufite intara enye ziyongeraho [[Umujyi wa Kigali]], ari zo: [[Intara y’Amajyepfo]]; [[Intara y’Amajyaruguru]]; [[Intara y’Iburasirazuba|Intara y’Uburasirazuba]] n’[[Intara y'Uburengerazuba|Intara y’Uburengerazuba]]. Intara ihuza guverinoma n’uturere, ikagenzura niba imigabo n’imigambi ya Leta bishyirwa mu bikorwa mu rwego rw’uturere. Ni nayo kandi ireba uburyo imiyoborere n’imirimo bihagaze muri rusange ku rwego rw’uturere. Buri Ntara iyoborwa na Guverineri, ushyirwaho na [[Perezida wa Repubulika y’u Rwanda|Perezida wa Repubulika]] bikemezwa na Sena.
Ministeri y’Ubutegetsi bw’Igihugu, Imiyoborere Myiza, Amajyambere Rusange n’Imibereho Myiza y’Abaturage (MINALOC) ishimishijwe no kumenyesha abaturarwanda bose ko, nyuma y’ ivugurura ry’inzego z’ubutegetsi bw’[[igihugu]] mu Rwanda,tuzaba dufite Intara enye(4) n’Umujyi wa Kigali, Uturere mirongo itatu(30) n’Imirenge Magana ane na cumi n’itandatu(416).
'''[[Intara y’u Rwanda|Intara]]''' '''→''' '''Uturere''' '''→''' '''[[Imirenge y’u Rwanda|Imirenge]]''' '''→''' '''[[Utugari]]''' '''→''' '''[[Imidugudu]]'''
{| border="0" cellpadding="5" cellspacing="5"
|- bgcolor="#aaaaaa"
|N°
|Izina
|Icyicaro
|Akarere karimo icyicaro
|- bgcolor="#dddddd"
|1
|[[Intara y’Amajyaruguru]]
|[[Kinihira]]
|[[Akarere ka Rulindo]]
|- bgcolor="#dddddd"
|2
|[[Intara y'amajyepfo|Intara y’Amajyepfo]]
|[[Busasamana]]
|[[Akarere ka Nyanza]]
|- bgcolor="#dddddd"
|3
|[[Intara y’Iburasirazuba]]
|[[Kigabiro]]
|[[Akarere ka Rwamagana]]
|- bgcolor="#dddddd"
|4
|[[Intara y'Uburengerazuba ]]
|[[Bwishyura]]
|[[Akarere ka Karongi]]
|- bgcolor="#dddddd"
|5
|[[Umujyi wa Kigali]]
|[[Nyarugenge]]
|[[Akarere ka Nyarugenge]]
|}
{{Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda}}
[[Category:Intara y’u Rwanda| ]]
a78b7lxyscgnk9bsjcqr0wq1ye6i5l5
142913
142872
2026-10-20T15:43:48Z
Score Beethoven
11559
Gutunganya ingingo: inkomoko zigenzuwe, urutonde rw’intara, imibare y’ibarura rya 2022
142913
wikitext
text/x-wiki
[[File:Rwanda Provinces 2006.png|thumb|right|250px|Intara z’u Rwanda kuva muri 2006]]
'''Intara z’u Rwanda''' ni inzego nini z’ubutegetsi bw’[[Rwanda|u Rwanda]]. U Rwanda rufite intara enye n’[[Kigali|Umujyi wa Kigali]].
Buri ntara igabanyijemo [[Uturere tw’u Rwanda|uturere]]. Intara enye n’Umujyi wa Kigali bifite uturere 30.
== Amateka ==
[[File:Rwanda Provinces.png|thumb|left|200px|Intara 12 z’u Rwanda mbere ya 2006]]
Kera, inzego nini z’ubutegetsi z’u Rwanda zitwaga perefegitura. Muri 2002, perefegitura zahinduriwe izina zitwa intara.<ref name="statoids"/>
U Rwanda rwari rufite intara 12. Ku itariki ya 1 Mutarama 2006, izo ntara 12 zasimbuwe n’intara enye n’Umujyi wa Kigali.<ref name="statoids"/>
== Imiterere ==
Intara ntabwo ari urwego rw’ubutegetsi bw’ibanze. Intara ihuza guverinoma n’uturere. Intara ikurikirana uko uturere dutegura no gushyira mu bikorwa gahunda za Leta.<ref name="sng"/>
Buri ntara iyoborwa na guverineri. Guverineri ashyirwaho na [[Perezida wa Repubulika y’u Rwanda|Perezida wa Repubulika]]. Sena yemeza ishyirwaho rye.<ref name="sena"/>
Inzego z’ubutegetsi mu Rwanda ni izi:<ref name="sng"/>
* intara enye n’Umujyi wa Kigali;
* [[Uturere tw’u Rwanda|uturere]] 30;
* [[Imirenge y’u Rwanda|imirenge]] 416;
* [[Akagari|utugari]] 2 148;
* [[Imidugudu|imidugudu]] 14 838.
== Urutonde rw’intara ==
{| class="wikitable sortable"
! Izina !! Icyicaro !! Uturere<ref name="gov"/> !! Abaturage (2022)<ref name="citypop"/>
|-
| [[Kigali|Umujyi wa Kigali]] || [[Kigali]]<ref name="statoids"/> || 3 || 1 745 555
|-
| [[Intara y’Amajyaruguru y’u Rwanda|Intara y’Amajyaruguru]] || [[Akarere ka Musanze|Musanze]]<ref name="north"/> || 5 || 2 038 511
|-
| [[Intara y'amajyepfo|Intara y’Amajyepfo]] || [[Akarere ka Nyanza|Nyanza]]<ref name="statoids"/> || 8 || 3 002 699
|-
| [[Intara y'Iburasirazuba|Intara y’Iburasirazuba]] || [[Akarere ka Rwamagana|Rwamagana]]<ref name="statoids"/> || 7 || 3 563 145
|-
| [[Intara y'Uburengerazuba|Intara y’Iburengerazuba]] || Kibuye ([[Akarere ka Karongi|Karongi]])<ref name="statoids"/> || 7 || 2 896 484
|-
! U Rwanda !! !! 30 !! 13 246 394
|}
== Inyandiko ==
{{Reflist|refs=
<ref name="statoids">{{Cite web |title=Provinces of Rwanda |url=https://statoids.com/urw.html |website=Statoids |access-date=2026-10-20 |language=en}}</ref>
<ref name="sng">{{Cite web |title=Country and territory profiles: Rwanda |url=https://www.sng-wofi.org/country_profiles/rwanda.html |publisher=OECD/UCLG SNG-WOFI |date=March 2022 |access-date=2026-10-20 |language=en}}</ref>
<ref name="sena">{{Cite web |title=Senate approves the appointments of Governors and Deputy Ombudsman |url=https://www.parliament.gov.rw/news-details/senate-approves-the-appointments-of-governors-and-deputy-ombudsman |publisher=Parliament of Rwanda |date=2021-03-17 |access-date=2026-10-20 |language=en}}</ref>
<ref name="gov">{{Cite web |title=Local Government |url=https://www.gov.rw/government/directory/local-government |publisher=Government of Rwanda |access-date=2026-10-20 |language=en}}</ref>
<ref name="north">{{Cite web |title=About Province |url=https://northernprovince.gov.rw/en/province/about-province |publisher=Northern Province |access-date=2026-10-20 |language=en}}</ref>
<ref name="citypop">{{Cite web |title=Rwanda: Administrative Division (Provinces and Districts) |url=https://www.citypopulation.de/en/rwanda/admin/ |website=City Population |access-date=2026-10-20 |language=en}}</ref>
}}
{{Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda}}
[[Ikiciro:Intara y’u Rwanda| ]]
[[Ikiciro:Rwanda]]
fwun1424dvokwvn76uuzlkvje1lxzyi
Intara y’Amajyaruguru y’u Rwanda
0
3409
142875
142271
2026-10-20T15:30:37Z
Score Beethoven
11559
Gushyiraho [[Inyandikorugero:Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda|Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda]]
142875
wikitext
text/x-wiki
[[File:Rwanda NorthProvDists.png|thumb|250px|<span style="color:grey;">Intara y’Amajyaruguru </span>]]
'''Intara y’Amajyaruguru''' iherereye mu majyaruguru y'u Rwanda ikaba ihana imbibi na: Mu majyaruguru: [[Repubulika y’Ubuganda|Repubulika y’Ubugande]] na [[Repubulika Iharanira Demokarasi ya Kongo|Repubulika iharanira Demokarasi ya Kongo]]
:.
Intara y’Amajyaruguru ifite ubuso bwa kirometero kare 3293.3 n’abaturage barenga 2.038.551(2022). Igice kinini cy’intara y’Amajyaruguru kigizwe n’imisozi miremire, igaherwa mu mujyaruguru yayo n’uruhererekane rw’[[Ibirunga byu Rwanda|ibirunga]]. Iteganya gihe rimeze neza, rigizwe n’imvura isanzwe mu gihe cy’umwaka, n’amahumbezi mu gihe kinini cy’umwaka uretse mu mezi abiri gusa ya gicurasi na Kamena, mu ki haba hari izuba naryo ridakanganye cyane.
Intara y'Amajyaruguru yashyizweho hakurikijwe itegeko No. 29/2005 of 31/12/2005 rishyiraho inzego z'igihugu cy'u Rwanda. Iyi ntara yakozwe hakomatanyijwe icyari intara ya Ruhengeri, Byumba n'igice cy'amajyaruguru cy'icyahoze ari [[Kigali]] Ngali. Kuri ubu intara y'Amajyaruguru igizwe n'[[Uturere tw’u Rwanda|Uturere]] 5 aritwo: [[Akarere ka Burera|Burera]], [[Akarere ka Gakenke|Gakenke]], [[Akarere ka Gicumbi|Gicumbi]], [[Akarere ka Musanze|Musanze]], [[Akarere ka Rulindo|Rulindo]] n'<ref>Ahabanza</ref> [[Imirenge y’u Rwanda|Imirenge]] 89, [[Utugari]] 415 n'[[Imidugudu]] 2740.
Komisiyo y'igihugu ikorana n'Ishami ry'umuryango w'Abibumbye wita ku burezi, ubumenyi n'umuco (UNESCO) ku bufatanye n'ibigo bya Leta y'u Rwanda nka RDB, ikigo cy'igihugu gishinzwe ubutaka, ikigo cy'igihugu gishinzwe umutungo kamere na Mine na gazi ( RMB), Ubuyobozi bw'Intara y'Amajyaruguru n'ibindi byatangiye urugendo rwo gusaba ko iyi ntara yakwemerwa nka Pariki y'umurage kamere w'Isi kubera ibyanya 16 bifite umwihariko ku rwego rw'isi, ku rwego rw'igihugu ndetse no ku rwego rw'akarere biherereyemo. Ibyo byanya birimo ibiyaga by'impanga bya Burera na Ruhondo, Pariki y'igihugu y'Ibirunga, urusore rw'ibirunga nka Muhabura na Gahinga, ubuvumo bwa Musanze, ibyanya bigaragaza umuco n'amateka yo mu gihe cy'Ubwami nk'ahazwi nko mu Gihondohondo n'ahandi. Gutegura dosiye y'ubwo busabe byatangiye gutegurwa ku wa 11 Kamena (06) 2026.<ref>[https://mobile.igihe.com/amakuru/u-rwanda/article/bimwe-mu-bizafasha-intara-y-amajyarugura-kuba-mu-bice-bya-unesco-global-geopark Impamvu u Rwanda rushaka ko Intara y’Amajyaruguru ijya muri ‘UNESCO Global Geopark’ | IGIHE]</ref><ref>[https://news.ingeri.rw/eng/rwanda-launches-bid-for-first-unesco-global-geopark-in-northern-province Rwanda launches bid for first UNESCO Global Geopark in Northern Province - ingeri.rw]</ref><ref>[https://www.newtimes.co.rw/article/36575/news/tourism/what-will-it-take-for-rwanda-to-have-a-unesco-geopark What will it take for Rwanda to have a UNESCO geopark? - The New Times]</ref><ref>[https://earthrwanda.com/rwanda-seeks-unesco-recognition-for-northern-province-as-global-geopark/ Rwanda seeks UNESCO recognition for Northern Province as Global Geopark – earthrwanda.com]</ref><ref>[https://www.greenafrica.rw/northern-rwanda-launches-bid-to-become-rwandas-first-unesco-global-geopark/ Northern Rwanda launches bid to become Rwanda’s first UNESCO Global Geopark - Green Africa]</ref>
== Inyandiko ==
{{Reflist}}
== Ihuza ryo hanze ==
* [http://www.northernprovince.gov.rw/index.php?lang=rw Intara y'Amajyaruguru ibahaye ikaze kurubuga rwayo rwa Interineti]
{{Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda}}
[[Ikiciro:Intara y’Amajyaruguru y’U Rwanda| ]]
[[Ikiciro:Intara y’u Rwanda]]
pbktostl4p60n97nbu3evaw26fywdv3
142914
142875
2026-10-20T15:44:00Z
Score Beethoven
11559
Ikarita y'uturere; urutonde rw'uturere rufite nimero nk'iziri ku ikarita
142914
wikitext
text/x-wiki
[[File:Rwanda NorthProvDists.png|thumb|upright=1.2|Uturere tw'Intara y'Amajyaruguru: 1. Burera, 2. Gakenke, 3. Gicumbi, 4. Musanze, 5. Rulindo.]]
'''Intara y’Amajyaruguru''' iherereye mu majyaruguru y'u Rwanda ikaba ihana imbibi na: Mu majyaruguru: [[Repubulika y’Ubuganda|Repubulika y’Ubugande]] na [[Repubulika Iharanira Demokarasi ya Kongo|Repubulika iharanira Demokarasi ya Kongo]]
:.
Intara y’Amajyaruguru ifite ubuso bwa kirometero kare 3293.3 n’abaturage barenga 2.038.551(2022). Igice kinini cy’intara y’Amajyaruguru kigizwe n’imisozi miremire, igaherwa mu mujyaruguru yayo n’uruhererekane rw’[[Ibirunga byu Rwanda|ibirunga]]. Iteganya gihe rimeze neza, rigizwe n’imvura isanzwe mu gihe cy’umwaka, n’amahumbezi mu gihe kinini cy’umwaka uretse mu mezi abiri gusa ya gicurasi na Kamena, mu ki haba hari izuba naryo ridakanganye cyane.
Intara y'Amajyaruguru yashyizweho hakurikijwe itegeko No. 29/2005 of 31/12/2005 rishyiraho inzego z'igihugu cy'u Rwanda. Iyi ntara yakozwe hakomatanyijwe icyari intara ya Ruhengeri, Byumba n'igice cy'amajyaruguru cy'icyahoze ari [[Kigali]] Ngali. Kuri ubu intara y'Amajyaruguru igizwe n'[[Uturere tw’u Rwanda|Uturere]] 5, [[Imirenge y’u Rwanda|Imirenge]] 89, [[Utugari]] 415 n'[[Imidugudu]] 2740.<ref>Ahabanza</ref> Uturere twayo ni utu (reba ikarita):
# [[Akarere ka Burera|Burera]]
# [[Akarere ka Gakenke|Gakenke]]
# [[Akarere ka Gicumbi|Gicumbi]]
# [[Akarere ka Musanze|Musanze]]
# [[Akarere ka Rulindo|Rulindo]]
Komisiyo y'igihugu ikorana n'Ishami ry'umuryango w'Abibumbye wita ku burezi, ubumenyi n'umuco (UNESCO) ku bufatanye n'ibigo bya Leta y'u Rwanda nka RDB, ikigo cy'igihugu gishinzwe ubutaka, ikigo cy'igihugu gishinzwe umutungo kamere na Mine na gazi ( RMB), Ubuyobozi bw'Intara y'Amajyaruguru n'ibindi byatangiye urugendo rwo gusaba ko iyi ntara yakwemerwa nka Pariki y'umurage kamere w'Isi kubera ibyanya 16 bifite umwihariko ku rwego rw'isi, ku rwego rw'igihugu ndetse no ku rwego rw'akarere biherereyemo. Ibyo byanya birimo ibiyaga by'impanga bya Burera na Ruhondo, Pariki y'igihugu y'Ibirunga, urusore rw'ibirunga nka Muhabura na Gahinga, ubuvumo bwa Musanze, ibyanya bigaragaza umuco n'amateka yo mu gihe cy'Ubwami nk'ahazwi nko mu Gihondohondo n'ahandi. Gutegura dosiye y'ubwo busabe byatangiye gutegurwa ku wa 11 Kamena (06) 2026.<ref>[https://mobile.igihe.com/amakuru/u-rwanda/article/bimwe-mu-bizafasha-intara-y-amajyarugura-kuba-mu-bice-bya-unesco-global-geopark Impamvu u Rwanda rushaka ko Intara y’Amajyaruguru ijya muri ‘UNESCO Global Geopark’ | IGIHE]</ref><ref>[https://news.ingeri.rw/eng/rwanda-launches-bid-for-first-unesco-global-geopark-in-northern-province Rwanda launches bid for first UNESCO Global Geopark in Northern Province - ingeri.rw]</ref><ref>[https://www.newtimes.co.rw/article/36575/news/tourism/what-will-it-take-for-rwanda-to-have-a-unesco-geopark What will it take for Rwanda to have a UNESCO geopark? - The New Times]</ref><ref>[https://earthrwanda.com/rwanda-seeks-unesco-recognition-for-northern-province-as-global-geopark/ Rwanda seeks UNESCO recognition for Northern Province as Global Geopark – earthrwanda.com]</ref><ref>[https://www.greenafrica.rw/northern-rwanda-launches-bid-to-become-rwandas-first-unesco-global-geopark/ Northern Rwanda launches bid to become Rwanda’s first UNESCO Global Geopark - Green Africa]</ref>
== Inyandiko ==
{{Reflist}}
== Ihuza ryo hanze ==
* [http://www.northernprovince.gov.rw/index.php?lang=rw Intara y'Amajyaruguru ibahaye ikaze kurubuga rwayo rwa Interineti]
{{Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda}}
[[Ikiciro:Intara y’Amajyaruguru y’U Rwanda| ]]
[[Ikiciro:Intara y’u Rwanda]]
eisrf4g0g0nyygdtxrlytp26h51wmes
Akarere ka Burera
0
3418
142882
135617
2026-10-20T15:31:02Z
Score Beethoven
11559
Gushyiraho [[Inyandikorugero:Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda|Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda]]
142882
wikitext
text/x-wiki
[[File:BureraDist.png|thumb|250px|<span style="color:grey;">Ikarita y’Akarere ka Burera</span>]]
[[Dosiye:Flag of Rwanda.svg|left|thumb|Rwanda]]{{Databox|excludeProperties=Q2724063|useImage=[[File:Butaro Hospital.jpg|Butaro_Hospital]]}}
'''Akarere ka Burera''' <ref name=":0" />ni kamwe mu turere dutanu (5) tugize [[Intara y’Amajyaruguru y’u Rwanda|intara y'amajyaruguru]],aka karere gafite ubuso bungana na 644.5km²;[[Imirenge y’u Rwanda|imirenge]] cumi n'irindwi (17);utugali mirongo itandatu n'icyenda (69);imidugudu magana atanu mirongo irindwi n'umwe (571); kashyizweho n'itegeko N029/2005 yo ku wa23/12/2005 rijyanye no gushyiraho uturere tw'u [[Rwanda]] Icyicaro cyako kiri ahitwa I kabona.
[[File:Beautiful view of the lake burera.jpg|thumb|Beautiful view of the lake burera]] Akarere ka Burera kagizwe n'[[Imirenge y’u Rwanda|imirenge]] 17 ariyo: Bungwe, Butaro, Cyanika, Cyeru, [[Umurenge wa Gahunga|Gahunga]], Gatebe, Gitovu, Kagogo, Kinoni, Kinyababa, Kivuye, [[Umurenge wa Nemba|Nemba]], Rugarama, Rugengabari, Ruhunde, Rusarabuye na Rwerere. [[Utugari]] ni 69, [[imidugudu]] ni 571. Abaturage bose ni 325988. Abarengeje imyaka 18 ni 150.009
=== Gahana imbibi na: ===
:[[Dosiye:View of burera lake.jpg|thumb|Lake ya Burera]]Mu majyaruguru: [[Igihugu]] cya Uganda
:Mu Majyepfo: [[Akarere ka Gakenke]] na [[Akarere ka Rulindo|Rulindo]].
:Iburasirazuba: [[Akarere ka Gicumbi]].
:Iburengerazuba: [[Akarere ka Musanze]].
:
====== <u>[[Ubukerarugendo]]</u> ======
:Akarere ka burera gafite ahantu henshi nyaburanga.Mubiyaga twavugamo (Burera na Ruhondo),<ref>https://kigalitoday.com/amakuru/mu-rwanda/article/burera-ibaye-akarere-ka-gatatu-mu-ntara-y-amajyaruguru-kiyuzurije-ibiro-amafoto</ref>Igishanga cya Rugezi,Ikirunga cya Muhabura,umupaka wa Cyanika,n'urugomero rw'Amashanyarazi rwa Rusumo ni hamwe mu hantu nyaburanga muri aka karere.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://www.burera.gov.rw/about/menya-akarere |title=Archive copy |access-date=2025-12-24 |archive-date=2023-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230216100206/https://www.burera.gov.rw/about/menya-akarere |url-status=dead }}</ref>
:
:Ubukungu/Ubucuruzi<ref>{{Cite web |url=https://www.burera.gov.rw/about/menya-akarere |title=Archive copy |access-date=2025-12-24 |archive-date=2023-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230216100206/https://www.burera.gov.rw/about/menya-akarere |url-status=dead }}</ref> Mu rwego rwo guteza imbere [[Ubukungu bw'U Rwanda|Ubukungu]], Akarere ka Burera kubatse Amasoko hirya no hino mu mirenge hagamijwe kugira ngo abakora ibikorwa by’Ubucuruzi bakorere ahantu heza.Mu masoko yubatwse harimo irya Cyanika Cross-Border Market riri ku Mupaka uhuza U Rwanda na Uganda; kubaka iri Soko bikaba byari bigamije guteza imbere Ubucuruzi bwambukiranya Imipaka
:
== Amashakiro ==
{{Reflist}}
*[http://www.burera.gov.rw/index.php?option=com_content&view=frontpage&Itemid=1&lang=rw www.burera.gov.rw]
{{Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda}}
[[Category:Akarere ka Burera| ]]
lwe9q9u2y6olj5x9qidsilpx4mm4z5i
Michael Jackson
0
4195
142862
142826
2026-10-20T14:33:10Z
Score Beethoven
11559
Umuhuza ugana kuri [[Igihembo cya Grammy]]
142862
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = Michael Jackson
| image = Michael Jackson 1983 (3x4 cropped) (contrast).jpg
| caption = Michael Jackson mu 1983
| birth_name = Michael Joseph Jackson
| birth_date = 29 Kanama 1958
| birth_place = Gary, Indiana, [[Leta Zunze Ubumwe z’Amerika]]
| death_date = 25 Kamena 2009
| death_place = Los Angeles, Leta Zunze Ubumwe z’Amerika
| nationality = Umunyamerika
| occupation = Umuririmbyi, umuhimbyi w'indirimbo, umubyinnyi
| known_for = Thriller, Billie Jean, Beat It
}}
'''Michael Jackson''' (29 Kanama 1958 – 25 Kamena 2009) yari umuririmbyi w'Umunyamerika. Yari n'umuhimbyi w'indirimbo n'umubyinnyi. Azwi cyane ku izina rya « Umwami wa Pop » (''King of Pop'').
Alubumu ye ''Thriller'' (1982) ni yo alubumu yagurishijwe cyane kurusha izindi mu mateka. Afatwa nk'umwe mu bahanzi bakomeye mu mateka y'umuziki.
== Ubuzima ==
[[File:Michael Jackson in 1988.jpg|thumb|left|Michael Jackson mu 1988]]
=== Ubwana n'intangiriro ===
Michael Jackson yavukiye i Gary, muri Leta ya Indiana, ku wa 29 Kanama 1958.<ref name="brit">{{Cite web |title=Michael Jackson summary |url=https://www.britannica.com/summary/Michael-Jackson |website=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-10-20 |language=en}}</ref> Yari umwana wa munani mu bana icumi ba Joseph na Katherine Jackson.<ref name="bio">{{Cite web |last1=Caruso |first1=Catherine |last2=McEvoy |first2=Colin |title=Michael Jackson |url=https://www.biography.com/musicians/michael-jackson |website=Biography.com |date=2026-04-14 |access-date=2026-10-20 |language=en}}</ref> Afite imyaka icyenda, yabaye umuririmbyi mukuru w'itsinda The Jackson 5. Iryo tsinda ryari rigizwe n'abavandimwe be. Ryashinzwe na se.<ref name="brit"/> Mu 1969, itsinda ryasinye amasezerano na Motown.<ref name="bio"/> Indirimbo zaryo zizwi ni ''I Want You Back'' na ''ABC''.<ref name="brit"/>
=== Umwuga ===
Mu 1971, Michael Jackson yatangiye kuririmba ku giti cye. Mu 1979, yasohoye alubumu ''Off the Wall''.<ref name="brit"/> Iyo alubumu yakozwe na Quincy Jones.<ref name="bio"/>
Mu 1982, yasohoye alubumu ''Thriller''. Yagurishijwe kopi zigera kuri miliyoni 67 ku isi. Ni yo alubumu yagurishijwe cyane kurusha izindi mu mateka. Yamuhesheje ibihembo umunani bya [[Igihembo cya Grammy|Grammy]].<ref name="bio"/> Mu 1983, indirimbo ''Billie Jean'' na ''Beat It'' zagaragaje uburyo bwe bwo kubyina. Muri ubwo buryo harimo intambwe yitwa ''moonwalk''.<ref name="brit"/>
Nyuma yaho, yasohoye alubumu ''Bad'' (1987), ''Dangerous'' (1991) na ''HIStory'' (1995).<ref name="brit"/> Mu 2001, yinjijwe muri Rock and Roll Hall of Fame.<ref name="bio"/>
Michael Jackson yapfuye ku wa 25 Kamena 2009, i Los Angeles. Yari afite imyaka 50. Yapfuye azize imiti yahawe na muganga we.<ref name="brit"/><ref name="bio"/>
== Inyandiko ==
{{Reflist}}
== Ihuza ryo hanze ==
* [https://web.archive.org/web/20110728082656/http://www.igihe.com/news-3-3-55.html UMWAMI WA POP Michael Jackson 1958-2009] – ''Igihe''
{{DEFAULTSORT:Jackson, Michael}}
[[Ikiciro:Abanyamerika]]
[[Ikiciro:Abagabo]]
[[Ikiciro:Abaririmbyi]]
[[Ikiciro:Abahanzi]]
[[Ikiciro:Umuziki]]
804oyb496ov4dln3hhcf0joq8oceeqe
Akarere ka Gakenke
0
7449
142883
141721
2026-10-20T15:31:06Z
Score Beethoven
11559
Gushyiraho [[Inyandikorugero:Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda|Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda]]
142883
wikitext
text/x-wiki
== Ibiro by'akarere ka Gakenke ==
{{Infobox settlement
|official_name=Akarere ka Gakenke
|settlement_type=[[Uturere tw’u Rwanda|District]]
|image_map=GakenkeDist.png
|map_caption=Shown within Northern Province and Rwanda
|subdivision_type=Country
|subdivision_name=[[Rwanda]]
|subdivision_type2=Province
|subdivision_name2=[[Intara y’Amajyaruguru y’u Rwanda|Northern]]
|seat_type=Capital
|seat=[[Gakenke]]
|area_total_km2=704
|population_as_of=2012 census
|population_total=338234
|population_density_km2=auto
}}
[[Dosiye:Gakenke District office.jpg|thumb|Akarere ka Gakenke]]
'''Akarere ka Gakenke''' ni kamwe mu turere mirongo itatu tugize u [[Rwanda]]. Gaherereye mu [[Intara y’Amajyaruguru y’u Rwanda|Ntara y'Amajyaruguru]] y'igihugu cy'u Rwanda. Gafite ubuso bungana na 7604.06km2; Imirenge 19; Utugali 97 ndetse n'Imidugudu 617. Kandi gatuwe n'[[Abaturage Ubuzima n’Imiturire|abaturage]] barenga 382932; kandi ubucucike bw'abaturage ni 540km2.<ref>https://www.gakenke.gov.rw/</ref> Aka karere katangiye gushyira mu bikorwa gahunda yo kubaka hamwe no gutandukanya imikoreshereze y'ubutaka n'ibikorwa rusange. <ref>{{Cite web |title=Gakenke district gets new master plan |url=http://monpalais.com/2012/02/rwanda-gakenke-district-gets-new-master-plan/ |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120710072131/http://monpalais.com/2012/02/rwanda-gakenke-district-gets-new-master-plan/ |archive-date=10 July 2012 |access-date=28 February 2012 |publisher=www.monpalais.com}}</ref> Akarere ka Gakenke Kagaragra mu bikorwa bitandukanye harimo kubakira abatishoboye,[[umuganda]], bagatabarana aho rukomeye n'ibindi bikorwa bigiye bitandukanye.[[Dosiye:GakenkeDist.png|thumb|akrere ka gakenke]]
=== Akarere ka Gakenke gakora ibiribwa bitandukanye by'ubukungu harimo<ref>umuseke</ref> ===
# Ubuhinzi
# Ubworozi
# bucuruzi
== Imirenge ==
Akarere ka Gakenke kagabanijwemo [[Imirenge y’u Rwanda|imirenge]] 19 (imirenge): [[Umurenge wa Busengo|Busengo]], [[Umurenge wa Coko|Coko]], [[Umurenge wa Cyabingo|Cyabingo]], [[Umurenge wa Gakenke|Gakenke]], [[Umurenge wa Gashenyi|Gashenyi]], [[Umurenge wa Mugunga|Mugunga]], [[Umurenge wa Janja|Janja]], [[Umurenge wa Kamubuga|Kamubuga]], [[Umurenge wa Karambo|Karambo]], [[Umurenge wa Kivuruga|Kivuruga]], [[Umurenge wa Mataba|Mataba]], [[Umurenge wa Minazi|Minazi]], [[Umurenge wa Muhondo|Muhondo]], [[Umurenge wa Muyongwe|Muyongwe]], [[Umurenge wa Muzo|Muzo]], [[Umurenge wa Nemba|Nemba]], [[Umurenge wa Ruli|Ruli]], [[Umurenge wa Rusasa|Rusasa]] na [[Umurenge wa Rushashi|Rushashi]].
== Reba ==
* [https://web.archive.org/web/20180517152931/http://www.minaloc.gov.rw/events/Inzego.doc Inzego.doc] — Province, District and Sector information from ''MINALOC'', the Rwanda ministry of local government.
<references />
{{Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda}}
[[Ikiciro:Akarere ka Gakenke| ]]
hkma77gye7flvwh7nmlv32cs68qujym
142920
142883
2026-10-20T18:07:41Z
Score Beethoven
11559
142920
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox settlement
|official_name=Akarere ka Gakenke
|settlement_type=[[Uturere tw’u Rwanda|Akarere]]
|image_skyline=GAKENKE District.jpg
|image_caption=Ibiro by'akarere
|image_map=GakenkeDist.png
|map_caption=Aho kaherereye mu Rwanda
|subdivision_type=Igihugu
|subdivision_name=[[Rwanda|u Rwanda]]
|subdivision_type2=Intara
|subdivision_name2=[[Intara y’Amajyaruguru y’u Rwanda|Amajyaruguru]]
|seat_type=Icyicaro
|seat=Gakenke
|area_total_km2=704
|area_total_sq_mi=272
|population_as_of=2022
|population_total=365292
}}
'''Akarere ka Gakenke''' ni kamwe mu turere 30 tw'[[Rwanda|u Rwanda]]. Gaherereye mu [[Intara y’Amajyaruguru y’u Rwanda|Ntara y'Amajyaruguru]].
== Imiterere ==
Akarere ka Gakenke gafite ubuso bwa km² 704. Mu 2022, kari gatuwe n'[[Abaturage Ubuzima n’Imiturire|abaturage]] 365 292.<ref name=gov>{{Cite web |title=Gakenke District |url=https://www.gakenke.gov.rw/ |website=gakenke.gov.rw |access-date=2026-10-20 |language=en}}</ref><ref name=nisr>{{Cite web |title=Fifth Population and Housing Census, Rwanda, 2022: District Profile, Gakenke |url=https://www.statistics.gov.rw/sites/default/files/2025-05/Gakenke.pdf |publisher=NISR |date=September 2023 |access-date=2026-10-20 |language=en}}</ref> Ubucucike ni abaturage 520 kuri km². Abaturage 96 % batuye mu cyaro.<ref name=nisr/>
== Imirenge ==
Akarere ka Gakenke kagizwe n'[[Imirenge y’u Rwanda|imirenge]] 19, utugari 97 n'imidugudu 617.<ref name=gov/> Imirenge ni: Busengo, Coko, Cyabingo, Gakenke, Gashenyi, [[Janja sector|Janja]], Kamubuga, Karambo, Kivuruga, Mataba, Minazi, Mugunga, Muhondo, Muyongwe, Muzo, [[Umurenge wa Nemba|Nemba]], Ruli, Rusasa na [[Umurenge wa Rushashi|Rushashi]].
== Inyandiko ==
{{Reflist}}
== Ihuza ryo hanze ==
* [https://www.gakenke.gov.rw/ Urubuga rw'Akarere ka Gakenke]
{{Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda}}
[[Ikiciro:Akarere ka Gakenke| ]]
[[Ikiciro:Uturere tw’u Rwanda]]
2cd2b1xs2qsm0dcjnbcqr4wgl6ovy5s
Akarere ka Gisagara
0
8024
142887
137179
2026-10-20T15:31:20Z
Score Beethoven
11559
Gushyiraho [[Inyandikorugero:Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda|Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda]]
142887
wikitext
text/x-wiki
[[Ikiciro:Akarere ka Gisagara| ]]
{{Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda}}
[[Ikiciro:Intara y'amajyepfo]]
[[Dosiye:GisagaraDist.png|thumb]]{{Databox|excludeProperties=Q31827563}}
Akarere ka Gisagara <ref>https://www.gisagara.gov.rw/</ref>ni kamwe mu turere 30 tugize Igihugu cy’u [[Rwanda]]. Aka karere kagizwe n'Imirenge 13, Utugali 59 ndetse n'Imidugudu 524, gaherereye mu [[Intara y'amajyepfo|Ntara y’Amajyepfo]], igizwe n'uturere 8. Mu majyepfo n’iburasirazuba, aka karere gahana imbibi n’igihugu cy’u [[Burundi]], naho mu majyaruguru gahana imbibi n’[[Akarere ka Nyanza]] , mu gihe Iburengerazuba gahana imbibi n’Uturere twa [[Akarere ka Nyaruguru|Nyaruguru]] na [[Akarere ka Huye|Huye]].<ref>https://www.minecofin.gov.rw/fileadmin/user_upload/Minecofin/Publications/REPORTS/National_Budget/District_Budget/2010-11_Budgets/GISAGARA.pdf</ref>
=== Imirenge ===
Aka karere kagizwe n'imirenge cumi n'itatu ariyo:Gikonko, Gishubi, Kansi, Kibirizi, Kigembe, Mamba, Muganza, Mugombwa, Mukindo, Musha, Ndora, Nyanza na Save. Iyi mirenge ni yo nzego z’imiyoborere zegerejwe abaturage, ikaba ifasha mu gutanga serivisi no guteza imbere imibereho myiza y’abaturage.
=== Utugali ===
[[Imirenge y’u Rwanda|Imirenge]] y’Akarere ka Gisagara igabanyijwemo utugari aritwo: Agahabwa, Akaboti, Baziro, Bukinanyana, Bweya, Bwiza, Cyamukuza, Cyiri, Cyumba, Dahwe, Duwani, Gabiro, Gakoma, Gasagara, Gatoki, Gatovukigembe, Gatovumusha, Gisagara, Gitega, Higiro, Impinga, Kabumbwe, Kibayi, Kibirizi, Kibu, Kigarama, Kimana, Mbogo, Mukande, Mukiza, Mukomacara, Munazi, Muyaga, Muyira, Nyabikenke, Nyabisagara, Nyabitare, Nyakibungo, Nyamugali, Nyaruteja, Nyeranzi, Ramba, Remera, Rubona, Runyinya, Rusagara, Ruturo, Rwamiko, Rwanza, Sabusaro, Saga, Shyanda, Umubanga, Umunini na Zivu. Utugari tugira uruhare rukomeye mu guhuza abaturage n’inzego z’imiyoborere ndetse no mu ishyirwa mu bikorwa rya gahunda z’iterambere ku rwego rw’ibanze.
== Ubukungu<ref>https://igihe.com/serivisi/kwamamaza/advertorials/rwanda/article/gisagara-abaturage-bahawe-inka-ibihumbi-36-mu-myaka-itanu</ref> ==
Ubukungu bw’Akarere ka Gisagara bwubakiye ahanini ku buhinzi n’[[Ubworozi mu Rwanda|ubworozi]], bikaba bishyigikiwe n’ishoramari mu bikorwaremezo bishya ndetse n’inganda zitunganya umusaruro.
=== 1. Ubuhinzi n’Ubworozi<ref>https://www.kigalitoday.com/Gisagara</ref> ===
* [[Ubuhinzi]] bw’[[Ibigori]] n’[[Umuceli|Umuceri]]: aka kareregafite ibishanga bigari (nk’icya Kibugazi) bihingwaho ibigori n’umuceri ku buso bunini mu bihembwe bitandukanye by’ihinga.
* Inyongeramusaruro n'[[Ikoranabuhanga mu amashuri|Ikoranabuhanga]]: Abahinzi begerezwa imbuto z’indobanure n’ifumbire binyuze mu itandukanyirizo ry’ubucuruzi (agro-dealers) ngo bongere umusaruro ku buso buto.
* Gahunda y'[[Ubworozi mu Rwanda|Ubworozi]]: Mu rwego rwo kurwanya ubukene no kongera umusaruro w'amata, ishyirwa mu bikorwa rya gahunda nka Girinka ryafashije abaturage benshi gukurwa mu bukene bukabije no kubona amafaranga. Inganda n’Ubukerarugendo<ref>{{Cite web |url=https://www.gisagara.gov.rw/default-title-9/abayobozi-bakarere-abajyanama-nabafatanyabikorwa-mu-mwiherero-wiminsi-itatu-i-karongi |title=Archive copy |access-date=2026-06-23 |archive-date=2026-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260623110253/https://www.gisagara.gov.rw/default-title-9/abayobozi-bakarere-abajyanama-nabafatanyabikorwa-mu-mwiherero-wiminsi-itatu-i-karongi |url-status=dead }}</ref>:
** Ugutunga Umusaruro: Hari inganda nto n’iziciriritse zitunganya umusaruro ukomoka ku buhinzi n’ubworozi (nk'inganda z'umuceri).
** Ikiraro n'Ubuhahirane: Kubaka ibiraro bishya byo mu kirere (nk’icyo ku mugezi wa Kabogobogo) byafashije mu gukuraho inzitizi z’ubuhahirane hagati y’imirenge nka Mugombwa na Kansi.
== Amashakiro ==
{{Reflist}}
4cycgabw6pecpeptae61gici90hpbpy
Akarere ka Rulindo
0
8265
142886
137164
2026-10-20T15:31:17Z
Score Beethoven
11559
Gushyiraho [[Inyandikorugero:Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda|Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda]]
142886
wikitext
text/x-wiki
{{Databox|excludeProperties=Q2424625}}
== Akarere ka Rulindo ==
Akarere ka Rulindo ni kamwe mu Turere dutanu (5) tugize [[Intara y’Amajyaruguru y’u Rwanda|Intara y’Amajyaruguru]] y’u [[Rwanda]], gahana imbibi n'Uturere twa [[Akarere ka Nyarugenge|Nyarugenge]] na [[Akarere ka Gasabo|Gasabo]] two mu Mujyi wa [[Kigali]]; [[Akarere ka Kamonyi]] mu [[Intara y'amajyepfo|Ntara y'Amajyepfo]], [[Akarere ka Gakenke]] n'Akarere ka Burera two mu Ntara y'Amajyaruguru. Akarere ka Rulindo gafite ubuso bungana na Km2 567, kakaba gafite Imirenge 17, [[Akagari|utugari]] 71 n’imidugudu 494; gatuwe n’Abaturage 360,144 muri bo harimo [[Umugore|abagore]] 188,295 n'abagabo 171,849. ubucucike bw’abaturage (Population density) ni 635 kuri Km2 imwe.
[[Dosiye:Rulindo_farmer.jpg|thumb|Umuhinzi wa Rulindo ]]
'''Akarere ka Rulindo kagizwe n'imirenge 17;'''
[[Dosiye:RulindoDist.png|thumb|Akarere kaRulindo]]
1 Kisaro:Umurenge wa Kisaro ufite Sugaring dutandatu BUTUNZI,REBERO,MAREMBO,KAREGAMAZI,KIGARAMA ndetse na GITATSA
2 Buyoga:Umurenge wa Buyoga ufite Utugari turindwi (7) aritwo:KARAMA,BUSORO,MWUMBA,GITUMBA,BUTARE,NDARAGE naGAHORORO
3 Masoro:Umurenge wa Masoro ufite Utugari dutanu ( 5) aritwo KABUGA,SHENGAMPULI,KIVUGIZA,KIGARAMA na NYAMYUMBA
4 Kinihira:Umurenge wa Kinihira ufite Utugari tune (4) aritwo
5 Rusiga
6 Ntarabana
7 Burega:Umurenge wa Burega ufite Utugari 3 aritwo:BUTANGAMPUNDU,TABA na KARENGERI
8 [[Umurenge wa Bushoki|Bushoki]]:Umurenge wa Bushoki ufite Utugari 5 aritwo:GASIZA,MUKOTO,GIKO,KAYENZI na NYIRANGARAMA
9 [[Umurenge wa Murambi|Murambi]]
10 Ntarabana
11 Rukozo
12 Base:Umurenge wa Base ufite Utugari 3 aritwo:CYOHOHA,GITARE na RWAMAHWA
13 Rulindo
14 Shyoron
*
* Ibiro by'umurenge wa kisaro biherereye mu mudugudu wa kibigwe
<u>IGISHUSHANYO MBONERA CYA RULINDO</u>
* Imirenge17
* Utugari 71
* Imidugudu494 km2
* A
baturage360144
* Ubucucike635km2
<u>Igishushanyo mbonera cya rulindo</u>
gi
15 Tumba
16 cyinzuzi:Umurenge wa Cyinzuzi ufite Utugari 3 aritwo:BUDAKIRANYA,RUDOGO,na,MIGENDEZO<ref>rulindo</ref>
17 Cyungo:Umurenge wa Cyungo ufite Utugari 3 aritwo:BUREHE,MAREMBO,na,RWIRI
<u>Umurenge wa kisaro ;</u>
Abaturage b'umurenge wa kisaro batunzwe ahanini n ubuhinzi n ubworozi aho twageze ni mu kagari ka '''Kigarama'''
Mu mudugudu wa '''Nyantabo'''
twahasanze uwitwa '''MUGABE JEAN. D'amour'''
UYU yatubwiye ko abona kisaro muri make
"Mubyukuri kisaro iri gutera imbere ugereranije na mbere gusa bongere ibikorwa remezo kd bahe uburenganzira abaturage bakore ibibateza imbere.
<u>IBIKORWA REMEZO BYO MURI RULINDO</u>
* Ibiraro byo mukirere
* Amacumbi
* Amabagiro
[[Dosiye:Dracaena Massangeana.jpg|thumb]]
* ibyumba byamashuri
woerkshop[[Dosiye:IKIRENGE cultural center.jpg|thumb|rulindo stat]][[Dosiye:Inside of Rwanda cultural house.jpg|thumb|rulindo museum]]<u>ibiro byimirenge</u>
* inganda
* amavuriro
*
<u>AKAMARO KIBIKORWA REMEZO MU KARERE KA RULINDO</u>
*bidufasha mu kongera ubumenyi
** bidufasha mu kugirango tubone aho turara
*** bidufasha mu buzima
****bidufasha mu kubona ibyo turya <u>UBUCUKUZI BWA MABUYE YAGACIRO MU KARERE KA RULINDO;</u>
****hari abatawe muri yombi mukarere ka rulindo bashinzwa gucukura amabuye yagacina na ruhushya bahawe
****Aba batawe muri yombi ubwo hamenyekanaga ko mu Mudugudu wa Gasenga, Akagari ka Kivugiza mu Murenge wa Masoro, hari abantu bakora ubucukuzi bw’amabuye y’agaciro butemewe, Polisi ifatanyije n’izindi nzego barabikurikirana kugeza bafatiwe mu cyuho. Umuvugizi wa Polisi mu Ntara y’Amajyaruguru, SP Jean Bosco Mwiseneza, yemeje aya makuru, avuga ko bafatiwe mu bikorwa bya Polisi byo kurwanya ubucukuzi bw’amabuye y’agaciro bunyuranyije n’amategeko. Yagize ati "Batanu muri bariya bafashwe bari binjiye muri iyo myobo mu gihe cya saa kumi za mu gitondo baza kuvamo saa cyenda z’umugoroba. Bavuga ko batinzemo bitewe n’uko bagezemo bagasanga harimo gaz, babura umwuka uhagije wo guhumeka ku bw’amahirwe ntihagira uhaburira ubuzima." Yakomeje agira ati "Gucukura amabuye y’agaciro bikorwa n’uwabiherewe uruhushya n’inzego zibishinzwe kandi bikorerwa ahemewe hadashyira ubuzima bw’ababukora mu kaga cyangwa ngo hangize ibidukikije, abakomeje kubwishoramo bose bazafatwa bakurikiranwe n’amategeko.” Iyo myobo bari baracukuye ituruka mu nzu ikambukiranya umuhanda, igahinguka mu mugezi aho bageraga ku mabuye y’agaciro ya gasegereti. Mubyo bafatanywe harimo amabuye y’agaciro yo mu bwoko bwa Gasegereti apima ibilo bibiri n’ibikoresho bifashishaga bacukura birimo imitarimba itatu, ibitiyo bitanu, ibikarayi bibiri n’ibindi. Itegeko N° 58/2018 ryo ku wa 13/08/2018 rigenga ubucukuzi bw’amabuye y’agaciro na kariyeri, Ingingo ya 54 ivuga ko umuntu wese ushakashaka, ucukura, utunganya, ucuruza amabuye y’agaciro cyangwa kariyeri nta ruhushya, aba akoze icyaha. Iyo abihamijwe n’urukiko, ahanishwa igifungo kitari munsi y’amezi abiri ariko kitarenze amezi atandatu n’ihazabu y’amafaranga y’u Rwanda atari munsi ya miliyoni 1 Frw ariko atarenze miliyoni 5 Frw cyangwa kimwe gusa muri ibyo bihano.[[Dosiye:Burmese Traditional Silver and Gold Cup.jpg|thumb|amabuye yagaciro]]Urukiko rutegeka kandi ubunyagwe bw’amabuye y’agaciro cyangwa kariyeri byafatiriwe biri mu bubiko, bicuruzwa cyangwa bitunganywa nta ruhushya.
****[[Dosiye:Uncle Sam Diamond (cropped).jpg|thumb|diamond]]<u>UBUKUNGU MU MABUYE YA GACIRO MU KARERE KA RULINDO</u>
****muri rulindo buri mwaka hava toni 1000 rero ayo mabuye agira aho aturuka urugero: Ikirombe cy’amabuye y’agaciro cya Nyakabingo giherereye mu Karere ka Rulindo mu Murenge wa Shyorongi, ni cyo cya mbere muri Afurika gicukurwamo amabuye menshi azwi nka ‘Wolfram’.[[Dosiye:Princess cut diamond, Boise Diamonds - 4750705838, cropped.jpg|thumb|diamond]]Buri mwaka iki kirombe gicukurwamo Wolfram irenga toni 1000. Biteganyijwe ko mu myaka ine iri imbere uwo musaruro uzaba warikubye kabiri. Wolfram ni amabuye y’agaciro atunganywamo ibyuma bikomeye cyane bikoreshwa mu bwubatsi, mu ndege, mu bifaru, mu byogajuru, mu gukora imbunda, amasasu n’ibindi bikoresho bikenera ibyuma bikomeye. Urwego rw’Igihugu rushinzwe Mine, Peteroli na Gaz (RMB) rwatangaje ko byibuze ku cyumweru u Rwanda rwohereza mu mahanga Wolfram ipima toni 24. Ayo mabuye y’agaciro acukurwa na Sosiyete y’Ubucukuzi bw’Amabuye y’Agaciro ya Trinity Metals Group, ikuramo agatubutse, ku buryo kontineri imwe ishobora kugeza ku bihumbi 350$. Ni wolfram yoherezwa mu mahanga itunganyijwe ku kigero cya 68% kuko mu Rwanda nta ruganda ruhari rushobora kuyikuramo cya cyuma cya nyuma. Iyo igejejwe mu mahanga yongererwa agaciro ku rugero rwa 99,999% ikavamo icyuma. Wolfram ya Nyakabingo yoherezwa muri Autriche, igakundirwa umwimerere ifite, aho nko mu 2024 hoherejwe toni 1107. Ubushakashatsi ku mabuye y’agaciro yo muri ibi bice bwatangiye mu 1930, ubucukuzi bweruye butangira mu 1949, nyuma mu 2022 ibigo byacukuraga amabuye y’agaciro i Nyakabingo, i Musha n’i Rutongo bihindurwamo Trinity Metals Group. Iki kirombe gifite ubuvumo butanu, ubwa kure bukaba bugeze kuri metero 800 butambika mu musozi, na metero 120 zimanuka mu kuzimu. Umuyobozi Mukuru wa Trinity Nyakabingo, Uwiringiyimana Justin, yagaragaje ko iki gice kirimo amabuye menshi ku buryo biteganywa ko yazamara imyaka myinshi bayacukura. Ati “Hejuru hariya mbakuye ni ku butumburuke bwa metero 2000 uvuye hasi mu kibaya. Aha mbagejeje ni ku butumburuke bwa metero 1700, izo metero 300 zose twazicukuyemo. Amabuye arahari nta n’aho ateze kujya. Duteganya ko turamutse ducukuye kuri uru rugero turiho tuzacukura imyaka 48.” Trinity Nyakabingo ni kimwe mu bigo bikorana ikoranabuhanga rigezweho, aho usanga ubuvumo (indani) ari bugari, hari imashini zitwarwa n’abakozi zijya gukura ayo mabuye iyo kure, zikayazana imusozi, ibyuma bitanga umwuka, ibikurura amazi y’imbere mu musozi kugira ngo atabuza abantu kucukura, n’ibindi bikoresho bigezweho bigabanya impanuka. Nk’ubu amezi arindwi ari gushira, i Nyakabingo bataragira impanuka (lost time injury) ituma umuntu ashobora gusiba akazi umunsi. Trinity Nyakabingo ifite abakozi bagera ku 2000 ihemba byibuze imishahara y’arenga ibihumbi 700$ buri kwezi. Niragire Claudine, umubyeyi w’umwana umwe na we akorera muri iki kigo, aho aba ashinzwe gukura umusaruro mu mucanga, avuga ko akazi kamufatiye runini mu mibereho ye ya buri munsi. Ati “Nishyurira umwana ishuri, nkizigama, ngatunga urugo, nkiyitaho n’ibindi. Iyi mirimo nayigiye hano mpambwa amahugurwa, ndabimenya.” Uretse abakozi kandi iki kigo kigura ibikoresho bitandukanye bifasha mu bucukuzi imbere mu gihugu na byo bishobora kugera kuri miliyoni 1$, ayo mafaranga bakayakoresha biteza imbere. Umuyobozi w’Ishami rya RMB rishinzwe ubucukuzi bw’amabuye y’agaciro n’ubugenzuzi bwayo, Nsengumuremyi Donat, yavuze ko mu Rwanda hari umurongo ubonekamo Wolfram (Tungsten Belt), uhera i Mageragere mu Mujyi wa Kigali, ukambuka i Rulindo, ugakomeza i Gifurwe no mu Bugarama muri Burera. Ati “Uwo ni wo murongo munini cyane ubonekamo amabuye ya wolfram menshi. Ahandi tuyigira ni mu Karere ka Rutsiro na Gatsibo.” Nsengimana yavuze ko u Rwanda rwihagije ku mabuye ku bwinshi no ku bwiza, akavuga ko hafi igihugu cyose, ni ukuvuga mu turere 28 hagaragaye ibimenyetso by’amabuye y’agaciro atandukanye, ndetse muri utwo turere turimo ibikorwa by’ubucukuzi. Yavuze ko nubwo u Rwanda rukataje mu gucukura, ntaho ruragera kuko mu gihe ibindi bihugu bigeze ku bilometero nka bibiri munda y’Isi, u Rwanda rutaragera no ku kilometero kimwe. Ati “U Rwanda rufite amabuye y’agaciro, kuko ruherereye mu gice abarizwamo (Kibara Belt), ndetse rukaba hagati yacyo. Ni igice kiva muri Tanzania kikanyura mu Rwanda kigakomeza mu Burasirazuba bwa RDC kigakomeza muri Uganda. Niba turi hagati bivuze turi mu izingiro ryayo. Haracyari imyaka myinshi yo gucukura.” Trinity Nyakabingo iteganya ko mu myaka ya vuba, izaba yashyizeho uruganda rutunganya toni 50 ku isaha z’umucanga uva imbere mu buvumo, kugira ngo na Wolfram itakara yose ibyazwe umusaruro. Iki kigo cyanitaye ku byo kubungabunga ibidukikije kuko amazi y’imvura aturuka mu buvumo akusanywa agashyirwa mu rugomero rwabugenewe, agatunganywa akongera gukoreshwa mu kazi. Kugeza ubu Trinity Metals Group muri rusange imaze gushora miliyoni 40$ mu birombe byayo birimo icya Nyakabingo, Musha icukurwamo gasegereti, coltan na lithium (ikiri gukorwaho ubushakashatsi), na Rutongo, icukurwamo amabuye ya gasegereti. Iki kigo gifite abakozi bakabakaba 700, kigakorera ubucukuzi ku buso bwa hegitari 17.294. Mu 2024 Trinity Metals Group yohereje mu mahanga amabuye angana na toni 2.226 ya Wolfram, gasegereti na coltan, mu 2029 ikaba iteganya ko izaba yohereza mu mahanga angana na toni 5.201. Ubu u Rwanda rwatanze impushya zigera ku 150 zirimo abacukura amabuye, abayatunganya n’abandi. Mu Ugushyingo 2023 RMB yatangaje ko amabuye y’agaciro yoherejwe mu mahanga mu 2023 yinjirije u Rwanda asaga miliyari 1.1$, avuye kuri miliyoni 772 z’Amadorali ya Amerika, bigaragaza izamuka rya 43.0%. Ni umusaruro wagizwemo uruhare na Wolfram kuko mu mezi atatu ya nyuma ya 2023, nko mu Ukwakira 2023 hoherejwe Wolfram ingana n’ibilo 182.099, yinjiza 2.293.588$. Mu kwezi kwakurikiyeho umusaruro wiyongereyeho gato kuko hoherejwe ku isoko mpuzamahanga ibilo 183.395 byinjirije igihugu 2.296.577$, mu gihe mu Ukuboza 2023 aya mabuye yakomeje kwiyongera agera ku bilo 274,493 byinjije Amadorali ya Amerika 3.298.468. RMB igaragaza ko ibikorwa byo kongerera agaciro amabuye y’agaciro no kohereza ku isoko mpuzamahanga ubwoko butandukanye ari imwe mu ntwaro zizatuma amafaranga rwinjiza agera kuri miliyari 1,3$ mu mwaka w’ingengo y’imari <ref>https://mobile.igihe.com/amakuru/u-rwanda/article/dutemberane-nyakabingo-ya-rulindo-mine-ya-mbere-icukurwamo-wolfram-nyinshi-muri</ref>wa 2024/2025.
***<u>amakuru ajyanye n'imyidagaduro mu karere ka rulindo</u>
***Imikino y’uyu munsi ubanza yabereye muri Gymnase ya NPC Rwanda iherereye i Remera, iruhande rwa Stade Amahoro. Musanze imaze imyaka ibiri igaragaza ko ikomeye, yongeye kubishimangira itsinda Bugesera amanota 36-0 na Nyarugenge 6-0 mu gihe Rulindo yatsinze Muhanga 8-2 na Rutsiro 6-2. Muhanga yatsinze Nyarugenge amanota 6-2, Rutsiro itsinda Gakenke 5-4, Huye itsinda Rwamagana 8-6 mbere y’uko na yo itsindwa na Gakenke 8-2. Perezida wa NPC Rwanda, Murema Jean Baptiste, yavuze ko mu mpera z’iki cyumweru ari bwo hatangiye umwaka w’imikino wa 2024/25 mu marushanwa arimo aya Boccia na Sitball. Yakomeje agira ati “Twitezemo byinshi byiza: Icya mbere ni uko hari imikino izongera amakipe kubera ko ni cyo cy’ngenzi dushaka. Muri Boccia amakipe yariyongereye ugereranyije n’umwaka ushize. Kugeza ubu tugeze ku makipe icyenda, bivuze ko hajemo abana bashya bagiye gukina uyu mukino. Ari na yo ntego yacu.” Ku bijyanye n’ibibuga, Murema yavuze ko bishimiye kongera gukinira muri Gymnase ya NPC yavuguruwe, yongeraho “bizongera umusaruro w’abakinnyi kuko bakina bicaye, bisaba gukinira ahantu heza.” Umuyobozi w’Ishyirahamwe ry’Umukino wa Boccia mu Rwanda, Sekarema Jean Paul, yavuze ko intego binjiranye muri uyu mwaka w’imikino mushya ari ugukuraho imbogamizi ku bafite ubumuga bwo mu mutwe ariko bigendanye n’ingingo. Agaruka ku igabanuka ry’amakipe yigeze kuba 13 mbere y’icyorezo cya COVID-19, Sekarema yavuze ko “bijyana n’ubukangurambaga n’ubushake bw’uturere dushyiraho amakipe”. Yongeyeho ko bashaka guteza imbere uyu mukino ku buryo hari abahagararira u Rwanda mu Mikino Paralempike ya 2028 izabera i Los Angeles muri Leta Zunze Ubumwe za Amerika. Umwaka w’imikino watangiye muri Boccia, uzaba ugizwe n’ibyiciro bine aho icya nyuma kizakinwa mu Ukuboza. Muri Shampiyona ya 2023, Igikombe cya Shampiyona cyegukanywe n’Ikipe ya Musanze yari igitwaye ku nshuro ya kabiri yikurikiranya. '''Boccia ikinwa gute?''' Boccia ni umukino ukinwa n’abakinnyi bafite ubumuga bukomatanyije. Bakina bicaye aho buri umwe aba ahatana no kwegereza agapira ku mupira uba uri mu kibuga bita ‘Jack’. Impande zombi zishobora gukina umuntu ku giti cye cyangwa nk’ikipe aho buri kipe itanga abakinnyi batatu. Mu gukina umuntu ku giti cye, abakinnyi bane bashobora gukina mu gihe mu buryo bw’ikipe abakinnyi baba ari batandatu ubateranyije. Mu gushaka kwegereza udupira ku mupira uba uri mu kibuga, buri ruhande rukina imipira itandatu yaba umutuku cyangwa ubururu. Nyuma y’uko buri ruhande rukinnye imipira yarwo, umukinnyi cyangwa ikipe ifite imipira iri hafi ya Jack, ihabwa inota rimwe kongeraho inota rimwe kuri buri mupira uri hafi ya Jack kurusha uw’uwo bahanganye. Nyuma, amanota yose aregeranywa hakarebwa ufite amanota menshi akaba ari we utsinda umukino nyirizina. Umukino wa Boccia watangiye ukinwa n’abantu bafite ubumuga bwo mutwe ariko nyuma hongerwamo n’abandi bafite ubumuga bw’ingingo. Mu 2016 ni bwo Komite y’Igihugu y’Imikino y’Abantu bafite Ubumuga (NPC Rwanda) yatangije Shampiyona y’uyu <ref>https://www.igihe.com/imikino/indi-mikino/article/musanze-na-rulindo-zatangiye-neza-shampiyona-ya-boccia-ya-2024-25-amafoto</ref>mukino mu Rwanda.
ahasanga abantu bose baba batuye muri rulindo usangababa bakurikiye umupira w'amaguru<center></center>[[Dosiye:Gusura Ikigo ndangamuco cya Ikirena ni urugendo rutangaje mu mateka y'u Rwanda n'umurage ndangamuco. Ahantu haherereye mu Murenge wa Rusiga, mu Karere ka Rulindo, hafi y’umuhanda wa Kigali-Musanze,.jpg|thumb]]
== Amashakiro ==
{{Reflist}}
{{Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda}}
[[Category:Akarere ka Rulindo| ]]
501n18p6n6pnh7hpxcn9gllr9nfa7g6
Akarere ka Kamonyi
0
8337
142889
139937
2026-10-20T15:31:27Z
Score Beethoven
11559
Gushyiraho [[Inyandikorugero:Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda|Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda]]
142889
wikitext
text/x-wiki
[[Dosiye:Ibiro by'akarere ka Kamonyi.jpg|thumb|ibiro by'akarere ka kamonyi]]
[[Dosiye:KamonyiDist.png|thumb]]{{Databox|excludeProperties=Q2424592}}
'''Kamonyi''' ni kamwe mu turere mirongo itatu (30) tugize U [[Rwanda]], kamwe mu turere 8 tugize [[Intara y'amajyepfo|intara y'Amajyepfo]]. Aka Karere karere gafite ubuso magana tandatu mirongwitanu na gatanu n'ibice bitanu (655.5 Km2) kagizwe n'imirenge cumi n'ibiri (12); [[Akagari|utugari]] mirongo itanu n'icyenda (59) ndetse n'[[imidugudu]] magana atatu na cumi n'irindwi (317). Ibiro by'Akarere byubatse mu Mudugudu wa Ryabitana, Akagari ka Gahinga, Murenge wa Gacurabwenge.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://www.kamonyi.gov.rw/default-39a8deacce |title=Archive copy |access-date=2026-01-19 |archive-date=2025-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250925181539/https://www.kamonyi.gov.rw/default-39a8deacce |url-status=dead }}</ref>
Mu majyaruguru ashyira Iburasirazuba bw'aka karere, gahana imbibi n'[[Kigali|Umujyi wa Kigali]] mu karere ka [[Akarere ka Nyarugenge|Nyarugenge]]. Mu majyepfo yako, gahana imbibi n'Akarere ka [[Akarere ka Ruhango|Ruhango]], mu Burengerazuba bwako hari akarere ka [[Akarere ka Muhanga|Muhanga]] ndetse m Burasirazuba bwako gahana imbibi n'akarere ka [[Akarere ka Bugesera|Bugesera]].<ref name=":0" />
Aka karere kazwiho imisozi itoshye n’ubutaka bwera, bikagirira akamaro urwego rw'ubuhinzi.
=== Imirenge igize Akarere ka Kamonyi ===
Akarere ka Kamonyi kagabanyijemo '''imirenge cumi n'ibiri (12)''':
# '''Gacurabwenge'''
# '''Karama'''
# '''Kayenzi'''
# '''Kayumbu'''
# '''Mugina'''
# '''Musambira'''
# '''Ngamba'''
# '''Nyamiyaga'''
# '''Nyarubaka'''
# '''Rugarika'''
# '''Rukoma'''
# '''Runda'''
=== Ubukungu n’Ubuhinzi ===
Ubukungu bwa Kamonyi bushingiye cyane ku buhinzi n'ubworozi, aho abaturage bahinze ibihingwa birimo: Ikawa, Imineke, Ibishyimbo, Ibigori, Imyumbati, imbuto n'imboga zihingwa mu bishanga bigize aka karere. Ikawa ni kimwe mu bihingwa ngengabukungu bikomeye bihingwa muri aka karere.
Ubworozi bukorerwa mu karere ka Kamonyi, bwiganjemo ubw’inka zitanga amata n’inyama.
Kubera ko gaherereye hafi ya [[Umujyi wa Kigali|'''Kigali''',]] ubucuruzi n’iterambere ry’ubukungu biri gutera imbere cyane.
=== Agaciro k’Amateka n’Umuco ===
[[Dosiye:KamonyiGenocideMemorial13.jpg|thumb|Urwibutso rya jenoside yakorewe Abatutsi rwa Kamonyi]]
Akarere ka Kamonyo gafite ahantu nyaburanga nahabumbatiye amateka y'ubukoroni ndetse nayo mu gihe cy'Ubwami bw'u Rwanda. Gafite kandi ahantu habumbatiye amateka akomeye ya jenoside yakorewe abatutsi mu 1994, harimo Inzibutso za jenoside ndetse naho kwigishiriza amateka ya jenoside yakorewe Abatutsi.
== Ubukerarugendo n’Ahantu Nyaburanga ==
* '''Uruzi rwa Rukarara:''' Ni ahantu nyaburanga h’umwihariko hateye neza kandi hashobora kwifashishwa mu bukerarugendo muri aka karere.
* '''Imidugudu ya Gakondo''': hari ahantu hakigaragara uburyo bugaragaza imibereho y'abanyarwanda mu gihe cya kera.
* '''Insengero za kera n’inyubako za gikoloni''': Hari zimwe mu nyubako za kera zifite amateka yihariye.
* [[Dosiye:Ijuru rya Kamonyi.jpg|thumb|Ijuru rya Kamonyi risurwa cyane na bamukerarugendo]][[Dosiye:Ikirenge cya Mazimpaka.jpg|thumb|Urutare rwo ku Ijuru rya Kamonyi rugaragaraho ikirenge cya Yuhi III Mazimpaka]]'''Ijuru rya Kamonyi:''' Inteko y'Umuco n'Ururimi yashyize aha hantu mu hantu ndangamateka kuko hatuye abami benshi b'u Rwanda kugira ngo ayo mateka atazibagirana. Ijuru rya Kamonyi hari mu murwa w'Umwami Yuhi III Mazimpaka wari uhafite inzu ndende yitaga umuturirwa. Ubu ni mu Mudugudu wa Juru.<ref name=":1">[https://www.kigalitoday.com/amakuru/mu-mateka/article/nk-uko-kigali-today-igenda-ibagezaho-amateka?utm_source=chatgpt.com Menya inkomoko y’izina ‘Ijuru rya Kamonyi’ - Kigali Today]</ref> Nyuma y'itanga ry'Umwami Yuhi III Mazimpaka, ku Kamonyi hatuye abandi bami barimo Yuhi IV Gahindiro, Urugo rwe rwari i Rubona muri aka Karere, aho yarafite ubushyo bw'inka bwo mu mutwe witwaga Umuriro II.<ref name=":1" /> Abandi bami batuye muri aka karere ni Mutara II Rwogera, [[Kigeli IV Rwabugiri|Kigeri IV Rwabugiri]] wanahijihirije umganura mu 1883, ndetse na [[Yuhi V Musinga]] nawe wahizihirije umuganura inshuro imwe ndetse akahakirira Kapiteni Ramsay. Umwami Yuhi V Musinga yaje mu Ijuru rya Kamoni avuye Runda, nayo ya Kamonyi.
==== 6. Uburezi n’Ibikorwaremezo ====
Kamonyi ifite uburezi bukomeje gutera imbere''',''' harimo [[Amashuri y' incuke mu Rwanda|amashuri]] abanza, ayisumbuye, n’ibigo by’imyuga. Aka karere gafite imihanda ifasha mu itumanaho, irimo igahuza n'umujyi wa Kigali ndetse n’utundi turere tugakikije. Akarere ka Kamonyi gakomeje gutera imbere mu myubakire.<ref>[https://www.kigalitoday.com/amakuru/mu-rwanda/article/kamonyi-ugura-cyangwa-ugurisha-ikibanza-muri-site-z-imiturire-azajya-abanza-kwishyura-ibihumbi-250frw Kamonyi: Ugura cyangwa ugurisha ikibanza muri site z’imiturire azajya abanza kwishyura ibihumbi 250Frw - Kigali Today]</ref>
== Amashakiro ==
{{Reflist}}
{{Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda}}
[[Ikiciro:Intara y'amajyepfo]]
0gnb8vprfu528zbxjbczbmsypfus82z
Akarere ka Kirehe
0
8341
142898
134086
2026-10-20T15:31:58Z
Score Beethoven
11559
Gushyiraho [[Inyandikorugero:Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda|Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda]]
142898
wikitext
text/x-wiki
[[File:Kirehe_district_map.jpg|thumb|ikarita y'akarere ka Kirehe]]
[[File:KireheMap.jpg|thumb|KireheMap]]{{Databox|useImage=[[File:Urugomero rw’amashanyarazi rwa Rusumo.jpg|Urugomero_rw’amashanyarazi_rwa_Rusumo]]|excludeProperties=Q596210}}
Akarere ka Kirehe<ref>{{Cite web |url=https://www.kirehe.gov.rw/default-7a9e1f5473 |title=Archive copy |access-date=2026-06-23 |archive-date=2023-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230321211229/https://www.kirehe.gov.rw/default-7a9e1f5473 |url-status=dead }}</ref> ni kamwe mu [[Uturere tw’u Rwanda|turere]] turindwi tugize [[Intara y'Iburasirazuba|Intara y’Iburasirazuba]].Gaherereye mu majyepfo y'iburasirazuba bw'igihugu cy’u [[Rwanda]] ku birometero 133 uvuye mu [[Umujyi wa Kigali]].Ibiro by'Ubuyobobozi bw'Akarere ka Kirehe buri mu murenge wa Kirehe, Akagari ka Nyabikokora mu mudugudu wa Bwiza.Akarere ka Kirehe gafite [[Imirenge y’u Rwanda|Imirenge]] 12, Utugari 60 n'Imidugudu 612 . Akarere gatuwe n'abaturage bagera kuri 460,860 batuye ku buso bwa km2 1,118.5.Umugezi w'Akagera niwo ukoze umupaka hagati y'Akarere n'igihugu cya [[Tanzaniya]] mu burasirazuba.Mu majyepfo, Akarere gahana imbibi n'igihugu cy'u [[Burundi]] n'agace ka Tanzaniya. Akarere gahana imbibi kandi n'[[Akarere ka Ngoma]] mu burengerazuba, mu majyaruguru y'akarere hakaba akarere ka [[Akarere ka Nyanza|Kayonza]].
Kirehe igizwe n'imirenge cumi n'ibiri (12)ariyo:<ref>https://www.kirehe.gov.rw/</ref>
* [[Umurenge wa Gahara]]
* [[Umurenge wa Gatore]]
* [[Umurenge wa Kigina]]
* [[Umurenge wa Kirehe]]
* [[Umurenge wa Mahama]]
* [[Umurenge wa Mpaanga]]
* [[Umurenge wa Musaza]]
* [[Umurenge wa Mushikiri]]
* [[Umurenge wa Naasho]]
* [[Umurenge wa Nyamugari]]
* [[Umurenge wa Nyarubuye]]
* [[Umurenge wa Kigarama]]
[[File:Lion_from_National_Akagera_Parc,_near_Lac_Akagera,_by_0788221644.jpg|thumb|Intare muri pariki y'Akagera , hafi n'umugezi w'Akagera,]]
== Ubukungu ==
Ubukungu bw’Akarere ka Kirehe bushingiye ahanini ku buhinzi n’ubworozi bwa kijyambere, aho kazwiho umusaruro mwinshi w’i[[Igitoki|bitok]]<nowiki/>i, [[ibigori]], n’imbuto, bunganirwa n’[[UBWOROZI BWAMATUNGO MAGUFI|ubworozi bw’amatungo magufi]] n'amanyazi atanga amata n’[[Ifumbire y’imborera|ifumbire]].<ref>https://mobile.igihe.com/amakuru/u-rwanda/article/abafatanyabikorwa-b-akarere-ka-kirehe-batanze-miliyari-6-frw-mu-ngengo-y-imari</ref> Imiterere yako yo gukora ku mupaka wa [[Tanzaniya]] n’u [[Burundi]] ituma kaba ihiri ry’ubucuruzi bwambukiranya imbafe binyuze ku Mupaka wa Rusumo, hiyongereyeho amashanyarazi n’ubukerarugendo bituruka ku Isumo rya Rusumo. [[Iterambere]]<ref>https://www.kirehe.gov.rw/soma-ibindi/kireheingengo-yimari-yakarere-ivuguruye-hiyongereyeho-asaga-miliyari-eshatu</ref> ryako rishimangirwa n’ibikorwaremezo bishya nka gare n’[[Isoko ry’Imari n’Imigabane|amasoko]], bigashyigikirwa n’ingengo y’imari ivuguruye, uruhare rw’abafatanyabikorwa, hamwe n’umuco w’ubwizigame mu baturage binyuze mu kigega [[Ejo heza|Ejo Heza]].
== Amashakiro ==
{{Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda}}
[[Category:Akarere ka Kirehe| ]]
[[Category:Uturere tw’u Rwanda]]
<references />
[[Ikiciro:Intara y'iburasirazuba]]
cuvqdaarltlfbnnekww3qkl1toacnfi
142943
142898
2026-10-21T09:37:17Z
Score Beethoven
11559
Gutunganya ingingo no kugenzura inyandiko
142943
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Akarere ka Kirehe''' ni kamwe mu turere turindwi tugize [[Intara y'Iburasirazuba]] mu [[Rwanda]]. Gaherereye mu majyepfo y'iburasirazuba bw'u Rwanda. Gafite ubuso bwa 1 118,5 km² n'abaturage 460 860. Kagizwe n'imirenge 12.
== Ubuso n'imbibi ==
Akarere ka Kirehe kari ku birometero 133 uvuye mu [[Umujyi wa Kigali]]. Ibiro by'akarere biri mu Murenge wa Kirehe, mu Kagari ka Nyabikokora.
Umugezi w'Akagera ni wo mupaka w'akarere na [[Tanzaniya]] mu burasirazuba. Mu majyepfo, akarere gahana imbibi n'[[Uburundi]] na Tanzaniya. Mu burengerazuba hari [[Akarere ka Ngoma]]. Mu majyaruguru hari [[Akarere ka Kayonza]].
Akarere kagizwe n'[[Imirenge y’u Rwanda|imirenge]] 12, [[akagari|utugari]] 60 n'[[imidugudu]] 612. Gafite ubuso bwa 1 118,5 km² n'abaturage 460 860.<ref name="menya">{{Cite web |url=https://www.kirehe.gov.rw/about/senior-management-1 |title=Menya Akarere |website=kirehe.gov.rw |language=rw |access-date=2026-10-21}}</ref>
== Imirenge ==
Akarere ka Kirehe kagizwe n'imirenge 12:<ref>{{Cite web |url=https://www.kirehe.gov.rw/akarere/njyanama-1-1 |title=Imirenge n'Utugari |website=kirehe.gov.rw |language=rw |access-date=2026-10-21}}</ref>
{{div col|colwidth=15em}}
# Gahara
# Gatore
# Kigarama
# Kigina
# Kirehe
# Mahama
# Mpanga
# Musaza
# Mushikiri
# Nasho
# [[Umurenge wa Nyamugari|Nyamugari]]
# Nyarubuye
{{div col end}}
== Ubukungu n'ubukerarugendo ==
[[File:RusumoFalls2.jpg|thumb|left|Umugezi w'Akagera i Rusumo]]
Ubukungu bw'akarere bushingiye ahanini ku buhinzi n'ubworozi. Mu Murenge wa Mushikiri, abahinzi b'ibitoki bagurisha toni zisaga 200 z'ibitoki buri kwezi. Muri 2025, abafatanyabikorwa b'akarere batanze miliyari 6 z'amafaranga y'u Rwanda mu ngengo y'imari ya 2024/2025.<ref>{{Cite web |url=https://mobile.igihe.com/amakuru/u-rwanda/article/abafatanyabikorwa-b-akarere-ka-kirehe-batanze-miliyari-6-frw-mu-ngengo-y-imari |title=Abafatanyabikorwa b'Akarere ka Kirehe batanze miliyari 6 Frw mu ngengo y'imari ya 2024/2025 |website=IGIHE |date=2025-05-21 |language=rw}}</ref>
Akarere ka Kirehe gafite umupaka mpuzamahanga wa Rusumo. Uyu mupaka uhuza u Rwanda na Tanzaniya. Mu karere hari amahoteli arimo East Gate Hotel na Matunda Resort Beach Hotel.<ref name="menya"/> [[Isumo rya Rusumo]] riri ku mupaka w'u Rwanda na Tanzaniya, mu mirenge ya Kigarama na Nyamugari.<ref>{{Cite web |url=https://www.kirehe.gov.rw/default-7a9e1f5473 |title=Menya Akarere |website=kirehe.gov.rw |language=rw |archive-url=https://web.archive.org/web/20230321211229/https://www.kirehe.gov.rw/default-7a9e1f5473 |archive-date=2023-03-21 |url-status=dead}}</ref>
== Inyandiko ==
{{Reflist}}
== Ihuza ryo hanze ==
* [[commons:Category:Kirehe District|Amafoto y'Akarere ka Kirehe]] kuri Wikimedia Commons
{{Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda}}
[[Ikiciro:Rwanda]]
[[Ikiciro:Uturere tw’u Rwanda|Kirehe]]
[[Ikiciro:Akarere ka Kirehe| ]]
4puyty3am0fkoulmnmo1s264d5nyruy
Akarere ka Gasabo
0
8380
142879
141620
2026-10-20T15:30:52Z
Score Beethoven
11559
Gushyiraho [[Inyandikorugero:Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda|Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda]]
142879
wikitext
text/x-wiki
[[File:GasaboDist.png|thumb|Akarere ka Gasabo]]
[[Dosiye:An aerial of Kigali Convention Center on June 19, 2019. Photo by Emmanuel Kwizera.jpg|thumb|U [[Rwanda|R]]<nowiki/>wanda rwa Gasabo]]
Gasabo ni kamwe mu turere dutatu tugize umujyi wa [[Kigali]], [[umurwa]] mukuru w'u [[Rwanda]] kakaba gaherereye mu Majyaruguru ashyira Iburasirazuba bwaw. Ibiro byako biherereye mu murenge wa Remera, mu Kagari ka Nyarutarama. Aka karere kandi gahana imbibi n'uturere tune turimo: [[Akarere ka Nyarugenge|Nyarugenge]]: mu Burengerazuba, mu Majyepfo: [[Akarere ka Kicukiro|Kicukiro]], Mu majyaruguru: [[Akarere ka Gicumbi|Gicumbi]], mu Majyaruguru: [[Akarere ka Rwamagana|Rwamagana]].<ref name=":0">[https://gasabonew.prod.risa.rw/akarere/menya-akarere Menya Akarere]</ref> Akarere ka Gasabo karimo uduce twinshi tw'umujyi ubwawo, twavuga nka Kacyiru, [[Remera, Kigali|Remera]], Nyarutarama na [[Kimihurura]] n'ahandi henshi. Muraka karere niho hubatswe urwibutso rwa [[Jenoside yakorewe Abatutsi muri 1994|Jenoside]] rwa Gisozi, ahashyinguwe inzirakarengane zigera (300 000) zazize jenoside yakorewe Abatutsi mu 1994. Hari kandi bimwe mu bimenyetso bigize amateka ya jenoside yakorewe Abatutsi, urugamba rwo kubohora igihugu. Ndetse muri aka karere ni naho habarizwa ibiro by'umukuru w'igihugu ndetse na za minisiteri zitandukanye.
Ibarura ry'abaturage n'imiturire ryakozwe n'ikigo cy'igihugu cy'ibarurishamibare (NISR) muri 2022, igaragaza ko Akarere ka Gasabo gafite ubuso bungana 430.30 Km2, gatuwe n'abaturage 879, 505 barimo abagabo 443 987 n'abagore 435, 518.<ref>[https://igicumbi.com/gasabo-ibintu-45-bitandukanye-ukwiriye-kumenya-mu-akarere-ka-gasabo/ Gasabo, ibintu 45 bitandukanye ukwiriye kumenya mu Akarere ka Gasabo - Igicumbi]</ref>
Aka karere gafite ubucucike bwa 2.056/km2, kagizwe n'imirenge cumi n'itanu (15)<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://gasabo.gov.rw/index.php?id=83 |accessdate=2020-07-15 |archive-date=2020-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200715201035/https://gasabo.gov.rw/index.php?id=83 |deadurl=yes }}</ref> , Utugali73, n'Imidugudu 479.<ref name=":0" />
== Amwe mu mateka ==
Mu gihe cya jenoside yakorewe Abatutsi mu mwaka wa 1994, Akarere ka Gasabo kitwaga komini Gikomero. Yagabanyijwemo imirenge 10: Bumbogo, Gasabo, Gicaca, Gikomero, Gishaka, Kayanga, Nduba, Rutunga, Sha na Shango Ariko uyu munsi, akarere ka Gasabo kagabanijwemo imirenge 15 (imirenge): Bumbogo, Gatsata, Jali, Gikomero, Gisozi, Jabana, Kinyinya, Ndera, Nduba, Rusororo, Rutunga, Kacyiru, Kimihurura, Kimironko na Remera.
=== Imiterere ===
[[Dosiye:Gasabo_morning_sunrise.jpg|thumb|Gasabo morning sunrise]]
Aka karere karangwa no kuvanga imisozi miremire ifite uburebure bwa metero 1.800, cyane cyane iherereye mu cyaro, ibibaya bigororotse n’ibibaya. Ifite ibishanga birenga 30 n' inzuzi nto zinyura mu mibande. [[Umugezi]] munini udasanzwe ufite uburebure bwa 50Km na 1.000M z'ubugari ni wo ukomoka mu kiyaga cya Muhazi ukanyura mu mibande y'ibishanga na boggy mbere yo kwisuka mu ruzi rwa Nyabugogo hanyuma ugahuza n'umugezi wa Nyabarongo. Na none, ikiyaga cya [[Umuhanzi Kamariza|Muhanzi]] mu majyaruguru no mu burasirazuba gihana imbibi n'akarere ka Gasabo. Mu buryo nk'ubwo, andi masoko y'amazi afite akamaro ni: Umugezi wa Rusumo muri Rugende urangirira mu ruzi rwa Akagera, uruzi rwa Buliza unyura mu bigo bya Karuruma, Umulindi na Rusine mbere yo kwisuka mu ruzi rwa Nyabugogo. Ibi bishanga cyangwa ibishanga bitanga amahirwe mukarere niba bigaruwe neza bishobora kuzamura cyangwa kongera umusaruro w' ubuhinzi, guteza imbere ubukerarugendo, guteza imbere ibidukikije.
Ifite ibihe bibiri byingenzi byikirere mu mwaka, aribyo ibihe byizuba nimvura. Ibihe bibiri by'ikirere bigenda bisimburana mu mwaka, bityo akarere kagira ibihe bibiri byumye n'ibihe by'imvura nkuko byasobanuwe hano habanza.
'''Imbibi z' akarere ka Gasabo'''
Mu buso 29.2 km2 bw'Akarere ka Gasabo igice kinini cyabwo ni icyaro (84%) mu gihe igice gito kigereranya umujyi wateye imbere (16%).
=== Ibikorwa remezo biherereye mu Karere ka Gasabo ===
Akarere ka Gasabo kagiye kuzamura no kuvugurura ibikorwa remezo by’akarere bijyanye n' igishushanyo mbonera cy’Umujyi wa Kigali nk’amashuri, imihanda, ibitaro, amazu, amatorero, uturere tw’ubukerarugendo, urwibutso, amasoko, [[Sitade y'Igihugu Amahoro|Stade Amahoro]], etc...
1.[[Umurenge wa Bumbogo|Bumbogo]]
2.[https://web.archive.org/web/20200717043322/https://gasabo.gov.rw/index.php?id=158 Gatsata]
3.[https://web.archive.org/web/20200717044759/https://gasabo.gov.rw/index.php?id=159 Gikomero]
4.Gisozi
5.Jabana
6.Jali
7.Kimihurura
[[File:Cargo_Bike_rider_in_kigali.jpg|thumb|kacyiru umwe mu mirenge ibarizwa muri Gasabo]]
8.[[Umurenge wa Kacyiru|Kacyiru]]
[[Umurenge wa Mageragere|9.Kimironko]]
10.Kinyinya
11.Remera
12.Rutunga
13.Nduba
14.Ndera
15.Rusoro
= Ubukerarugendo mu Karere ka Gasabo =
== Amakuru y'ibanze ==
'''Akarere ka Gasabo''' ni kimwe mu turere 3 tugize '''Umujyi wa Kigali''', mu Rwanda. Ni akarere kagari kandi gifite abaturage benshi muri ako gahugu, gahuza imiturire y'umujyi, amateka, n'ibyiza bitandukanye. Gasabo ari ho haboneka ibigo by'ingenzi by'ubucuruzi, umuco, no [[ubukerarugendo mu Rwanda]].
== Ahantu h'ubukerarugendo mu Karere ka Gasabo ==
=== 1. Urwibutso rwa Jenoside (Gisozi) ===
📍 ''Ahantu: Gisozi''
'''Urwibutso rwa Jenoside rwa kigali''' ni ahantu h'abanyarwanda benshi basura kugirango bibuke abazize yakorewe Abatutsi mu 1994. Hari amashusho yerekana amateka y'u Rwanda, jenoside, n'ingamba zo guhuza abanyarwanda.
=== 2. Umusozi wa Kigali ===
📍 ''Ahantu: Ndera''
'''Umusozi wa Kigali''' ni ahantu h'abantu basura kenshi bafite umwete wo gusiganwa. Abashaka gushaka ibishimishije bashobora gusiganwa, gutwara [[igare]], cyangwa gukina zip-line ku '''Kigali Heights'''.
=== 3. Inzu y'ubugeni ya Niyo ===
📍 ''Ahantu: Kacyiru''
Iyi zu y'ubugeni ishimangira abanyamakuru b'u Rwanda n'Abanyafurika, ifite amashusho, amahugurwa, n'amakinamico y'umuco.
=== 4. Inzu y'amateka y'Inteko ishinga amategeko (Kanombe) ===
📍 ''Ahantu: Kanombe''
Iyi zu yari inyubako y'Inteko ishinga amategeko [[Juvénal Habyarimana]], ubu ni musigo w'amateka werekana ibintu by'ingenzi byateye inkuru mu mateka y'u Rwanda n'ibyabaye mbere ya jenoside yo mu 1994.
=== 5. Pariki y'ibidukikije ya Nyandungu ===
📍 ''Ahantu: Kinyinya''
Ni pariki yahinduwe ikaba ifite inzira zo kugendera, ibyaro by'amagare, n'ahantu ho kureba inyoni, ishimangira kubungabunga ibidukikije.
=== 6. Inzu y'ibiganiro ya Kigali na Radisson Blu ===
📍 ''Ahantu: Kimihurura''
Iyi zu ni ikimenyetso cy'ubwubatsi bw'indege, ifite ibigo by'ibiganiro mpuzamahanga, amahoteli y'indege, n'ahantu ho kureba Kigali ku kirere.
== Amahoteli n'ubwizigame ==
Gasabo ifite amahoteli y'indege ('''Radisson Blu, Marriott, Serena'''), amazu y'ubukerarugendo, n'amahoteli y'abakene. Akarere niho haboneka n'ibyari bya kawa, amahoteli, n'ibyokurya bitandukanye mu turere twa '''Kimihurura''' na '''Remera'''.
== Uburyo bwo kugenda ==
* '''Akarere ka Kanombe''' gifite '''ikibuga cy'indege mpuzamahanga cya Kigali (KGL)'''.
* Imodoka z'abagenda mu mujyi zirimo '''moto-taxi''' na '''bisi z'umujyi'''.
* Gasabo ihuza neza n'andi turere yo mu Rwanda bikoresheje imihanda mikuru
*
*
* Gasabo, kamwe mu turere tw'ingenzi mu mujyi wa Kigali, umujyi mukuru w'u Rwanda, ni ahantu hatera imbere cyane mu bijyanye n'ubukerarugendo, kubera ubuhanga bwayo bwo guhon'ubwiza bw'ibidukikije, amateka akomeye, n'ibikoresho by'ikoranabuhanga. Abashyitsi basura Gasabo bashobora kuryoherwa n'ubwiza bw'akarere, ahantu h'ingenzi mu mateka, ndetse n'uburyo umuco w'u Rwanda uhora ugaragazwa mu buzima bwa buri munsi.
* '''<u>''<big>Urwibutso rwa Jenoside rwa Kigal</big>''i</u>''' Ikintu cy'ingenzi mu bijyanye n'ubukerarugendo muri Gasabo ni '''Urwibutso rwa Jenoside rwa Kigali''' ruherereye mu gace ka Gisozi. uru ni urwibutso rwa amateka mabi ya Jenoside yo mu 1994, aho abantu barenga 1,000,000 bishwe mu gihe cy'iminsi ijana gusa. Ni ahantu ho kwibuka, gusobanukirwa no kwiga amateka y'iki gice cy'ubuzima bw'u Rwanda. Urwibutso rusobanura amateka y’ubuzima bw'abanyarwanda nyuma ya Jenoside, rugaragaza ubuzima bw'abacitse ku icumu ndetse n'ababashije kwiyubaka nyuma y’ibyabaye. Ni ahantu hashimangira imbaraga z'ubumwe no kwiyubaka u Rwanda rwabashije kugeraho nyuma ya Jenoside.
* '''<big><u>Ubwiza Nyaburanga n’Imisozi Isukuye</u></big>''' Gasabo izwi cyane ku bwiza bw’ibidukikije. Mu Rwanda, ruzwi nk'[[igihugu]] cy'imisozi ibihumbi, ubuzima bwiza bw'ubutaka bugaragara mu misozi, imirambi, n'ibiyaga byiza bya Gasabo. Abashyitsi bashobora kugenda mu masangano yo ku misozi bakishimira ibyiza by'ibiyaga n'ubushyuhe bw'ikirere, aho bashobora kubona ibyiza byo mu gihugu bitandukanye. Ibi bituma Gasabo iba ahantu heza ho kujya kureba ibyiza nyaburanga mu gihe umuntu ashaka kuruhuka no kwishimira ishusho nziza y’igihugu.
* '''<big><u>Imyidagaduro n’Umuco</u></big>''' Abashyitsi bashaka kwinjira mu muco w'u Rwanda bashobora kugirira ibihe byiza muri Gasabo, aho usanga imiryango y'ababyinnyi gakondo, igaragariza abanyamahanga imbyino n'imyidagaduro y'abanyarwanda. Iyo myidagaduro ikorwa n’abahanga mu buhanzi, bigaragaza umuco n’imihango gakondo y’u Rwanda. Gasabo kandi ifite amasoko menshi arimo ibikoresho by'ubugeni byakozwe n’abahanzi bo mu karere, imikandara, n'ibikoresho by'ubugeni bikunze kuba impano nziza ku bashyitsi. Abashyitsi bashobora kandi gusura resitora zitandukanye, aho bashobora gusangira ibiryo by’umwimerere birimo '''Isombe''' n’'''Ibihaza''', ibyo bivanze n’ibinyomoro byaho.
* '''<big><u>Ibikoresho by’Ikoranabuhanga n’Ubucuruzi</u></big>''' Muri Gasabo kandi, usanga amahoteli meza, amahoteri, n’ibigo by’ubucuruzi bya kijyambere bitanga serivisi nziza kandi zigezweho. Gasabo ifite ibikorwa byinshi by'ubucuruzi n'amaduka byorohereza abashyitsi kubona ibikenewe byose, yaba ku baherereye mu byiciro by'ubukungu butandukanye. Ibikorwa by’ubucuruzi n’amahoteli bishobora gutanga amahirwe yo kuryoherwa no gusurirwa mu buryo bworoshye.
* '''<big><u>Ubukungu bw’Ubukerarugendo</u></big>''' Ubukerarugendo muri Gasabo bufite uruhare runini mu bukungu bw’igihugu. Iki gice cyubaka ubukungu butanga akazi ku baturage bo mu karere, ndetse n’ishingiro ry’ubukungu bushya, birimo ibikorwa bya serivisi z’ubukerarugendo, gutanga ibisubizo ku buryo bwiza bw’imyidagaduro no kugaragaza umuco. Gahunda yo guteza imbere ubukerarugendo burambye mu Rwanda irimo kubungabunga ibidukikije n’ubuzima bwa [[Ikinyarwanda|kinyarwanda]] mu buryo bworoshye. '''<big><u>Ubukerarugendo Burambye</u></big>''' Ubukerarugendo burambye ni icyerekezo gikomeye muri Gasabo, ahantu hifashishwa ibikorwa byinshi byiza kandi byita ku kubungabunga ibidukikije no ku musaruro w’amateka y’u Rwanda. U Rwanda rwagiye rwemerwa ku rwego mpuzamahanga kubera gahunda rufite zo kurinda ibidukikije no kubungabunga ibinyabuzima bidasanzwe, cyane cyane [[ingagi zo mu birunga]]. Nubwo Gasabo itarimo ingagi, igice cy’amajyambere giha abashyitsi amahirwe yo kugera ku bikorwa nk'ibyo no gufasha kubungabunga umutekano w’ibidukikije.
* '''<big><u>Umwanzuro</u></big>''' Gasabo si ikicaro cy’ubukungu n’imiyoborere ya Kigali gusa, ahubwo ni n’ahantu hateguwe neza mu bijyanye n'ubukerarugendo, hatanga imiryango myiza y'ubukerarugendo bw'amateka, imyidagaduro, ndetse n'ibyo ushobora kwishimira. Ubukerarugendo muri Gasabo bugaragaza uburyo igihugu cyiyubatse nyuma y’amateka mabi, kikaba ikitegererezo cyiza ku bindi bihugu. Abashyitsi baturutse impande zose z'isi bazagerageza kumenya byinshi byerekeye amateka, umuco, ndetse n’ubwiza nyaburanga bw’u Rwanda binyuze mu guhura n’ibyo Gasabo ifite byose.
==Imiyoboro==
{{Reflist}}
{{Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda}}
[[Category:Akarere ka Gasabo| ]]
lfn4jo3cwc7wxi35u4u4hcbyly1pybo
Akarere ka Bugesera
0
8387
142895
137156
2026-10-20T15:31:48Z
Score Beethoven
11559
Gushyiraho [[Inyandikorugero:Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda|Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda]]
142895
wikitext
text/x-wiki
[[File:Bugesera_district_map.jpg|alt=|thumb|289x289px|Ikarita y'akarere ka Bugesera ]]
'''Bugesera''' ni Akarere kamwe mu turere mirongo itatu (30) tugize [[igihugu]] cy'u [[Rwanda]], kamwe muri 7 tugize I[[ntara y’Iburasirazuba]], ndetse gaaherereye ahagana mu majyepfo ashyira iburasirazuba bw'u [[Rwanda]]. Aka karere gahana imbibi n'igihugu cy'abaturanyi cy'u Burundi ndetse ku ruhande rw' u Rwanda, gahana imbibi n'uturere nka [[Akarere ka Ngoma|Ngoma,]] [[Rwamagana]], [[Akarere ka Kicukiro|Kicukiro]], [[Akarere ka Nyarugenge|Nyarugenge]], [[Kamonyi District|Kamonyi]], [[Akarere ka Ruhango|Ruhango]], ndetse na [[Akarere ka Nyanza|Nyanza]].
[[Akarere ka Bugesera]] gafite ubuso bungana 450 km2 gatuwe n'[[Abaturage Rusange|abaturage]] bagera kuri 551 103.(ibarura rusange ry'abaturage ryo muri 2022)<ref>[https://www.bugesera.gov.rw/akarere/menya-akarere Menya Akarere]</ref>.Akakarere gafite ubucucike bw'abaturage 1337 batuye kuri Km2.
Bugesera igabanyijemo imirenge cumi n'itanu (15) [[Akagari|utugari]] 72,n'imidugudu 581<ref>{{Cite web |url=https://www.bugesera.gov.rw/default-05333b7a14 |title=Archive copy |access-date=2024-05-22 |archive-date=2024-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240502214410/https://www.bugesera.gov.rw/default-05333b7a14 |url-status=dead }}</ref>. Akarere ka Bugesera ni akarere karimo gutera imbere kuburyo bugaragara. Umutekano ugaragara muri kano karere uri muri bimwe bikurura abashoramari kuhashyira ibikorwa by'indashyikirwa. Twavuga nk'umushoramari wo muri Leta ya [[Qatar Airways|Qatar]], wemeye gushora imari mu mushinga wo kubaka ikibuga mpuzamahanga cy'indege.<ref>{{Cite web |url=https://www.bugesera.gov.rw/default-05333b7a14 |title=Archive copy |access-date=2024-05-22 |archive-date=2024-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240502214410/https://www.bugesera.gov.rw/default-05333b7a14 |url-status=dead }}</ref>
[[Dosiye:Flag of Rwanda.svg|left|thumb|[[Rwanda]]]][[File:Palast_Rock_Hotel_located_in_Nyamata,_Bugesera_District1.jpg|alt=|thumb|Hoteli Palast Rock iherereye Nyamata, mu karere ka Bugesera]]
Kubera umutekano urangwa muri kano Karere, inzego zose zirangwamo iterambere rishimishije: Inyubako zigendanye n'igishushanyo mbonera, amashuri meza mu byiciro byose, amavuriro meza,amahoteli yujuje ibisabwa kuburyo abagenderera kano Karere ntacyo bahabura.<ref>https://rw.wikipedia.org/w/index.php?title=Akarere_ka_Bugesera&veaction=edit</ref>
Ikindi gishimishije muri kano karere ni iyubakwa ry'ikibuga cy'indege mpuzamahanga, kizunganira icyari gisanzwe giherereye mu mujyi wa [[Kigali]].
Aka karere kubatswemo Kandi inzibutso zishyinguwemo imibiri y'abazize jeniside yakorewe Abatutsi mu 1994.<ref>https://rw.wikipedia.org/w/index.php?title=Akarere_ka_Bugesera&veaction=edit</ref>karere ka Bugesera kagizwe n'Utugari mirongo irindwi na tubiri (72), Urwego rw'Akagari ni uRwego ruyoborwa n'Umunyamabanga Nshingwabikorwa w'Akagali, Afatanyije n'Ushinzwe Imibereho Myiza, ndetse n'iterambere -SEDO (Social Economic Development Officer), nirwo rwego rwegereye abaturage, rukaba rushinzwe cyane cyane ubukangurambaga mu buhinzi, ubworozi, ubuzima, ndetse na gahunda za Leta.<ref>{{Cite web |url=https://www.bugesera.gov.rw/default-05333b7a14 |title=Archive copy |access-date=2024-05-22 |archive-date=2024-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240502214410/https://www.bugesera.gov.rw/default-05333b7a14 |url-status=dead }}</ref>
Umunyamabanga Nshingwabikorwa w'Akagari akorana bya hafi n'inzego zatowe n'abaturage cyane Njyanama, abashinzwe ubuzima n'abandi bashobora gufasha mu iterambere rusange ry'Abaturage.
== Imirenge ==
Akarere ka Bugesera kagabanijwemo [[Imirenge y’u Rwanda|imirenge]] 15 : [[Gashora]], [[Umurenge wa Juru|Juru]], [[Umurenge wa Kamabuye|Kamabuye]], [[Umurenge wa Ntarama|Ntarama]], [[Umurenge wa Mareba|Mareba]], [[Umurenge wa Mayange|Mayange]], [[Umurenge wa Musenyi|Musenyi]], [[Umurenge wa Mwogo|Mwogo]], [[Umurenge wa Ngeruka|Ngeruka]], [[Umurenge wa Nyamata|Nyamata]], [[Umurenge wa Nyarugenge|Nyarugenge]], [[Umurenge wa Rilima|Rilima]], [[Umurenge wa Ruhuha|Ruhuha]], [[Umurenge wa Rweru|Rweru]] na [[Umurenge wa Shyara|Shyara]].<ref>{{Cite web |title=Menya Bugesera |url=https://www.bugesera.gov.rw/default-05333b7a14 |website=bugesera.gov.rw |accessdate=2024-05-22 |archive-date=2024-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240502214410/https://www.bugesera.gov.rw/default-05333b7a14 |url-status=dead }}</ref>
[[File:Nyabarongo_River_Scene_with_Bugesera_Marshes_-_Outside_Kigali_-_Rwanda_-_01_(7679548058).jpg|thumb|Umugezi wa Nyabarongo uhereye mu Bugesera mu nyengero za Kigali]]
== Ibikorwa remezo ==
[[Dosiye:INDEGE1.jpg|thumb|Bugesera]]
Ubu akarere ka Bugesera kashyizwe muturere twunganira kigali,kubera ko gafite ibikorwa remezo harimo ikibuga cy' indenge cya Bugesera kiri kubakwa m'umrenge wa Rilima.<ref>https://rw.wikipedia.org/w/index.php?title=Akarere_ka_Bugesera&veaction=edit</ref>
Muri aka karere harimo inganda zitandukanye twavuga nka [[Imana]] Steel Rwanda uruganda rukora ibyuma byubwubatsi.Uru ruganda rw'aubatse mu murenge wa Gashora<ref>{{Cite web |url=https://www.bugesera.gov.rw/default-05333b7a14 |title=Archive copy |access-date=2024-05-22 |archive-date=2024-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240502214410/https://www.bugesera.gov.rw/default-05333b7a14 |url-status=dead }}</ref> mu akagari ka gasaga.Mumurenge wa ntarama naho hubatsemo uruganda rukora amasabune ndetse n'impapuro z'isuku.<ref>{{Cite web |url=https://www.bugesera.gov.rw/default-05333b7a14 |title=Archive copy |access-date=2024-05-22 |archive-date=2024-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240502214410/https://www.bugesera.gov.rw/default-05333b7a14 |url-status=dead }}</ref>
=== Serivisi z'amazi ===
Si ibyo gusa kuko mu umurenge wa Nyarugenge<ref>https://imvahonshya.co.rw/bugesera-huzuye-ibikorwa-remezo-byisuku-nisukura-bya-miliyoni-750-frw/</ref> mu Akarere ka bugesera huzuye ibikorwa remezo byatwaye asaga miliyoni<ref>https://imvahonshya.co.rw/bugesera-huzuye-ibikorwa-remezo-byisuku-nisukura-bya-miliyoni-750-frw/</ref> 750 z'amafaranga y'u Rwanda,birimo umuyoboro wa amazi ungana na kilometero 28,2 witezwe ho guha amazi abaturage basaga 11,400 b'uwo murenge<ref>https://imvahonshya.co.rw/bugesera-huzuye-ibikorwa-remezo-byisuku-nisukura-bya-miliyoni-750-frw/</ref> utuwemo n'ababarirwa<ref>https://imvahonshya.co.rw/bugesera-huzuye-ibikorwa-remezo-byisuku-nisukura-bya-miliyoni-750-frw/</ref> mu ibihumbi 25.Uretse ibyo muri uwo murenge huzuye ibigega 2 kimwe gifite metero<ref>https://imvahonshya.co.rw/bugesera-huzuye-ibikorwa-remezo-byisuku-nisukura-bya-miliyoni-750-frw/</ref> kibe100 ikindi gifite metero kibe 25.Hubatswe kandi amavomo 27 ndetse hasanwa andi 7 yari yarangiritse<ref>https://imvahonshya.co.rw/bugesera-huzuye-ibikorwa-remezo-byisuku-nisukura-bya-miliyoni-750-frw/</ref>
=== Serivisi z'umuriro ===
Amashanyarazi muri aka karere ari kukigero kiza kuko abasaga kimwe cya kabiri cyabaturage batuye muri aka karere bafite umuriro mungo zabo<ref>{{Cite web |url=https://www.bugesera.gov.rw/soma-ibindi/ingo-292-zabonye-umuriro-wamashrazi-muri-musenyi |title=Archive copy |access-date=2025-04-01 |archive-date=2026-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260118044913/https://www.bugesera.gov.rw/soma-ibindi/ingo-292-zabonye-umuriro-wamashrazi-muri-musenyi |url-status=dead }}</ref> ndetse naho bakorera,ikindi kandi abatarawubona bizeye kuwubona bitarenze uyu mwaka kuko ibikorw byo kubaka umuyoboro wayo bigeze kuri 25%.Abaturage batarabona umuriro w'amashanyarazi<ref>{{Cite web |url=https://www.bugesera.gov.rw/soma-ibindi/ingo-292-zabonye-umuriro-wamashrazi-muri-musenyi |title=Archive copy |access-date=2025-04-01 |archive-date=2026-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260118044913/https://www.bugesera.gov.rw/soma-ibindi/ingo-292-zabonye-umuriro-wamashrazi-muri-musenyi |url-status=dead }}</ref> bakoresha imirasire.
=== Imihanda ===
[[Dosiye:BugeseraMap.jpg|thumb|Bugesera District]]
Muri aka karere harimo imihanda myiza cyane y'ifashishwa mu itumanaho.Ahantu henshi muri aka karere harimo imihanda ya kaburimbo.Imwe muri iyo mihanda harimo umuhanda<ref>https://www.kigalitoday.com/amakuru/amakuru-mu-rwanda/article/nyamata-mu-mezi-umunani-imihanda-itandukanye-izaba-irimo-kaburimbo</ref> uva kuri kaburimbo y'imbere y'ikigo cy'urubyiruko cyabugesera,ukanyura munsi y'ikigondera buzima cya Nyamata,ukanyura kuri cafe`-Nyamata akagera kuri sitasiyo ya lisansi ya Rubis kumuhanda munini wa kaburimbo.Hari undi uva iruhande rwa ruhurura iri iruhande rw'inyubako ikoreramo banki ya Kigali ugakomeza iruhande rw'ahahoze ibagiro rya kera ukagera k'umuhanda wa kaburimbo ugera ikarambi.<ref>https://www.kigalitoday.com/amakuru/amakuru-mu-rwanda/article/nyamata-mu-mezi-umunani-imihanda-itandukanye-izaba-irimo-kaburimbo</ref>
=== Uburezi ===
[[Dosiye:ADEPR Nyamata District Hospital.jpg|thumb|225x225px|ibitaro bya Nyamata]]
Abaturage batuye akarere ka bugesera bavugako batakigorwa<ref>https://www.kigalitoday.com/uburezi/amashuri/article/bugesera-bishimira-ko-bageze-ku-mashuri-yisumbuye-71-bavuye-kuri-abiri</ref> no kubona amashuri ya abana babo ugereranyije n'uko byari bimeze.Mbere ya genocide<ref>https://www.kigalitoday.com/uburezi/amashuri/article/bugesera-bishimira-ko-bageze-ku-mashuri-yisumbuye-71-bavuye-kuri-abiri</ref> muri aka karere habagamo ibigo by'amashuri yisumbuye 2 gusa ariko ubungubu habamo ibigo 71 byamashuri<ref>https://www.kigalitoday.com/uburezi/amashuri/article/bugesera-bishimira-ko-bageze-ku-mashuri-yisumbuye-71-bavuye-kuri-abiri</ref> y'isumbuye.Muri ibyo bigo harimo<ref>https://www.kigalitoday.com/uburezi/amashuri/article/bugesera-bishimira-ko-bageze-ku-mashuri-yisumbuye-71-bavuye-kuri-abiri</ref> ibicumbikira abanyeshuri ndetse n'ibyo bigamo bataha.ingero z'ibicumbikira abanyeshuri ni izi zikurikira.-Neison mandela TSS,Ruhuha VTC,Nyamata TSS,Gitagata<ref>https://www.nesa.gov.rw/index.php?eID=dumpFile&t=f&f=107855&token=d5b9029cec31aec755594cf2471c1c32a2424bd8</ref> Rehabilation Center VTC,Blue lake international school<ref>https://www.nesa.gov.rw/index.php?eID=dumpFile&t=f&f=107855&token=d5b9029cec31aec755594cf2471c1c32a2424bd8</ref> nibindi byinshi.Ibigo didacumbikira abanyeshuri bo muri akakarere nabyo ni byinshi,urugero ni nka:GSMusenyi/TSS,Batima TSS<ref>https://www.nesa.gov.rw/index.php?eID=dumpFile&t=f&f=107855&token=d5b9029cec31aec755594cf2471c1c32a2424bd8</ref>,GSDihiro,Urumuri community center VTC,GSMareba/TSS,GSRugando nibindi byinshi.Si amashuri yisumbuye gusa kuko hari n'amashuri y'inshuke ndetse n'aabanza.muri ayo harimo:GSRuhuha,EPRugero,GSMareba,GSMaraba,GSNyirarukobwa<ref>https://www.nesa.gov.rw/index.php?eID=dumpFile&t=f&f=107855&token=d5b9029cec31aec755594cf2471c1c32a2424bd8</ref>,GSMurama,EPMunzenze,EPKagano ...Muri rusange akarere ka bugesera kari kurugero<ref>https://www.nesa.gov.rw/index.php?eID=dumpFile&t=f&f=107855&token=d5b9029cec31aec755594cf2471c1c32a2424bd8</ref> rushimishije ku ibijyanye n'uburezi kuko abana biga bisanzuye.Bugesera ifite ibigo by'amashuri bisaga 159.
=== Serivisi z'ubuzima ===
Mu akarere ka bugesera<ref>https://nyamatahospital.prod.risa.rw/about-us/nyamata-dh#:~:text=The%20hospital%20provides%20health%20care,Our%20Values%20Values</ref> harimo ibigondera buzima byinshi bitandukanye harimo:Gashora,Rilima,Mayange,Juru,Mwongo,nzangwa,Mareba,Ruhuha,Gihinga,Nyarugenge,Kamabuye<ref>https://nyamatahospital.prod.risa.rw/about-us/nyamata-dh#:~:text=The%20hospital%20provides%20health%20care,Our%20Values%20Values</ref>,Ntarama,Gakurazo,Ngeruka,na Nyamata.Ibitaro bya nyamata<ref>https://nyamatahospital.prod.risa.rw/about-us/nyamata-dh#:~:text=The%20hospital%20provides%20health%20care,Our%20Values%20Values</ref> biha abaturage 434,668 serivisi z'ubuzima zitandukanye.Ibibitaro bifite ubushobozi bwo kwakira ababyeyi<ref>https://nyamatahospital.prod.risa.rw/about-us/nyamata-dh#:~:text=The%20hospital%20provides%20health%20care,Our%20Values%20Values</ref> miliyoni ebyiri batwite kand bakabyara neza.
[[Dosiye:Nyamata Genocide memorial.jpg|thumb|270x270px|Urwibutso rwa Nyamata]]
Si ibyo gusa kuko muri aka karere harimo n'urwibutso rwa Nyamata<ref>https://www.kigalitoday.com/kwibuka/article/bugesera-urubyiruko-rwasuye-urwibutso-rwa-jenoside-rwa-nyamata</ref> ruruhukiyemo imibiri isaga 45,000y'abatutsi biciwe<ref>https://www.kigalitoday.com/kwibuka/article/bugesera-urubyiruko-rwasuye-urwibutso-rwa-jenoside-rwa-nyamata</ref> muri Nyamata no munkengero zayo muri genocide yakorewe abatutsi mu mwaka wi 1994<ref>https://www.kigalitoday.com/kwibuka/article/bugesera-urubyiruko-rwasuye-urwibutso-rwa-jenoside-rwa-nyamata</ref>.
Si ibyo gusa kuko muri kano karere hari amakipe menshi urugero ni nka [[Bugesera Fc|Bugesera FC]] akaba ari nayo kipe yambere kurwego rwakarere.Iyi kipe ifite abakinnyi bahagije kandi b'umumaro ibi akaba ari nabyo byayifashije kwegukana igikombe k'intara y'iburasirazuba ku wa 30 Nyakanga 2023.
[[Dosiye:Selling clothes in bugesera market.jpg|thumb|295x295px|isoko ricuruza imyenda muri bugesera]]
=== Amasoko muri Bugesera ===
[[Dosiye:Bugesera market.jpg|thumb|isoko ricuruza ibiribwa muri bugesera]]
Aka karere gafite amasoko menshi atandukanye kandi ari ahantu henshi hatandukanye kuburyo byorohera abaturage bose kugera kuri ayo masoko byihuse.Amwe mu amasoko yo muri bugesera ni aya akurikira:Isoko rya Nyamata,isoko rya Ntarama,Isoko rya musenyi,Isoko rya rilima nayandi menshi atandukanye.
=== Ubuhinzi n"ubworozi muri Bugesera ===
==== Ubuhinzi ====
[[Dosiye:Torridge , Crops Growing - geograph.org.uk - 4076804.jpg|thumb|267x267px|ubuhinzi bw'ingano muri bugesera]]
Mu karere ka bugesera abaturage benshi batunzwe n'umwuga wubuhinzi.Ahanini usanga abaturage bahinga ibihingwa ngandurarugo<ref>{{Cite web |url=https://www.bugesera.gov.rw/soma-ibindi/minisitiri-wubuhinzi-niterambere-ryicyaro-muri-repubulika-ya-centre-afrika-yasuye-bugesera |title=Archive copy |access-date=2025-04-01 |archive-date=2026-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260117214649/https://www.bugesera.gov.rw/soma-ibindi/minisitiri-wubuhinzi-niterambere-ryicyaro-muri-repubulika-ya-centre-afrika-yasuye-bugesera |url-status=dead }}</ref> gusa ariko ibi ntibikuraho ko hari n'abahinga ibihingwa ngengabukungu.Bimwe mu ibihingwa ngandurarugo bikunze guhingwa muri aka karere ni:-ibirayi,ibigori,[[soya]],[[ibijumba]],imyumbati,<ref>{{Cite web |url=https://www.bugesera.gov.rw/soma-ibindi/minisitiri-wubuhinzi-niterambere-ryicyaro-muri-repubulika-ya-centre-afrika-yasuye-bugesera |title=Archive copy |access-date=2025-04-01 |archive-date=2026-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260117214649/https://www.bugesera.gov.rw/soma-ibindi/minisitiri-wubuhinzi-niterambere-ryicyaro-muri-repubulika-ya-centre-afrika-yasuye-bugesera |url-status=dead }}</ref>amateke,intoryi,ingano ndetse n'ibindi.
ibihingwa ngengabukungu bikunze guhingwa muri akakarere ni:umuceri,[[ikawa]],nibindi.
==== Imbogamizi ====
Abahinzi bo muri aka karere bakunze guhura n'imbogamizi zitandukanye zirimo:
-Kubura inyongera musaruro
-Imihindagurikire y'ikirere
-Ubutaka busharira.
-Kubura imbuto,cg bakayibona bakerewe.
-Ibiza bikomoka ku mihindagurikire y'ikirere.
==== Ubworozi ====
Muri aka karere abaturage borora amatungo atandukanye yaba amagufi<ref>{{Cite web |url=https://www.bugesera.gov.rw/soma-ibindi/minisitiri-wubuhinzi-niterambere-ryicyaro-muri-repubulika-ya-centre-afrika-yasuye-bugesera |title=Archive copy |access-date=2025-04-01 |archive-date=2026-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260117214649/https://www.bugesera.gov.rw/soma-ibindi/minisitiri-wubuhinzi-niterambere-ryicyaro-muri-repubulika-ya-centre-afrika-yasuye-bugesera |url-status=dead }}</ref> n'amaremare.Amwe mu amatungo maremare yororerwa muri akakarere ni:inka.Naho amagufi yororwa ni:inkoko,intama,[[ihene]],imbata nayandi atandukanye.<ref>{{Cite web |url=https://www.bugesera.gov.rw/soma-ibindi/minisitiri-wubuhinzi-niterambere-ryicyaro-muri-repubulika-ya-centre-afrika-yasuye-bugesera |title=Archive copy |access-date=2025-04-01 |archive-date=2026-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260117214649/https://www.bugesera.gov.rw/soma-ibindi/minisitiri-wubuhinzi-niterambere-ryicyaro-muri-repubulika-ya-centre-afrika-yasuye-bugesera |url-status=dead }}</ref>
==== Imbogamizi ====
Aborozi bo muri aka karere bukunze guhura [[Imboga|n'imboga]] mizi zitandukanye zirimo<ref>{{Cite web |url=https://www.bugesera.gov.rw/soma-ibindi/minisitiri-wubuhinzi-niterambere-ryicyaro-muri-repubulika-ya-centre-afrika-yasuye-bugesera |title=Archive copy |access-date=2025-04-01 |archive-date=2026-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260117214649/https://www.bugesera.gov.rw/soma-ibindi/minisitiri-wubuhinzi-niterambere-ryicyaro-muri-repubulika-ya-centre-afrika-yasuye-bugesera |url-status=dead }}</ref>:
-Kubura ubwatsi
-Kubura amazi
[[Dosiye:Ubworozi bw'amahungo magufi.jpg|thumb|ubworozi bw'ihene muri Bugesera]]
-Ibirondwe
-Kubura imyunyu.<ref>{{Cite web |url=https://www.bugesera.gov.rw/soma-ibindi/minisitiri-wubuhinzi-niterambere-ryicyaro-muri-repubulika-ya-centre-afrika-yasuye-bugesera |title=Archive copy |access-date=2025-04-01 |archive-date=2026-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260117214649/https://www.bugesera.gov.rw/soma-ibindi/minisitiri-wubuhinzi-niterambere-ryicyaro-muri-repubulika-ya-centre-afrika-yasuye-bugesera |url-status=dead }}</ref>
-Indwara zitandukanye
==== Akamaro k'amatungo ====
-amatungo atanga ifumbire bakoresha m'ubuhinzi.
-amwe muriyo aragurishwa hakaboneka amafaranga
-amwe muriyo araribwa.
==== Uko abaturage barwanya imbogamizi ====
-Batera imiti amatungo yabo
-bahunika ubwatsi
== Amashakiro ==
{{Reflist}}
{{Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda}}
[[Category:Akarere ka Bugesera| ]]
6rn0by81n0bwpz16jgsb4dvqtmz9lsp
142939
142895
2026-10-21T08:47:10Z
Score Beethoven
11559
Gutunganya ingingo no kugenzura inyandiko
142939
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Akarere ka Bugesera''' ni kamwe mu turere turindwi tugize [[Intara y'Iburasirazuba]] mu [[Rwanda]]. Gaherereye mu majyepfo y'iburasirazuba bw'u Rwanda. Gahana imbibi n'[[Uburundi]].
Akarere ka Bugesera gafite ubuso bwa 1 337 km² n'abaturage 551 103. Kagizwe n'imirenge 15.
== Ubuso n'imbibi ==
Akarere ka Bugesera gahana imbibi n'Uburundi. Gahana kandi imbibi n'uturere twa [[Akarere ka Ngoma|Ngoma]], [[Akarere ka Rwamagana|Rwamagana]], [[Akarere ka Kicukiro|Kicukiro]], [[Akarere ka Nyarugenge|Nyarugenge]], [[Akarere ka Kamonyi|Kamonyi]], [[Akarere ka Ruhango|Ruhango]] na [[Akarere ka Nyanza|Nyanza]].
Akarere kagizwe n'[[Imirenge y’u Rwanda|imirenge]] 15, [[akagari|utugari]] 72 n'[[imidugudu]] 581. Gafite ubuso bwa 1 337 km². Muri 2022, gafite abaturage 551 103.<ref name="menya">{{Cite web |url=https://www.bugesera.gov.rw/akarere/menya-akarere |title=Menya Akarere |website=bugesera.gov.rw |language=rw |access-date=2026-10-21}}</ref>
== Imirenge ==
Akarere ka Bugesera kagizwe n'imirenge 15:<ref name="menya"/>
{{div col|colwidth=15em}}
# [[Gashora]]
# [[Umurenge wa Juru|Juru]]
# [[Umurenge wa Kamabuye|Kamabuye]]
# Mareba
# [[Umurenge wa Mayange|Mayange]]
# Musenyi
# Mwogo
# Ngeruka
# [[Umurenge wa Ntarama|Ntarama]]
# Nyamata
# [[Umurenge wa Nyarugenge|Nyarugenge]]
# Rilima
# Ruhuha
# Rweru
# Shyara
{{div col end}}
Buri kagari kayoborwa n'Umunyamabanga Nshingwabikorwa. Afatanya n'ushinzwe imibereho myiza n'iterambere (SEDO). Akagari ni rwo rwego rwegereye abaturage.<ref name="bugesera">{{Cite web |url=https://www.bugesera.gov.rw/default-05333b7a14 |title=Menya Akarere ka Bugesera |website=bugesera.gov.rw |language=rw |access-date=2024-05-22 |archive-date=2024-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240502214410/https://www.bugesera.gov.rw/default-05333b7a14 |url-status=dead}}</ref>
== Kwibuka ==
[[File:Nyamata Genocide memorial.jpg|thumb|left|Urwibutso rwa Nyamata]]
[[Urwibutso rwa Jenoside rwa Nyamata]] ruri mu Karere ka Bugesera. Ruruhukiyemo imibiri y'abasaga 45 000. Bishwe muri Nyamata no mu nkengero zayo muri [[Jenoside yakorewe Abatutsi muri 1994|Jenoside yakorewe Abatutsi]] mu 1994.<ref>{{Cite web |url=https://www.kigalitoday.com/kwibuka/article/bugesera-urubyiruko-rwasuye-urwibutso-rwa-jenoside-rwa-nyamata |title=Bugesera: Urubyiruko rwasuye urwibutso rwa Jenoside rwa Nyamata |website=Kigali Today |date=2024-05-18 |language=rw}}</ref>
== Ubukungu n'ibikorwa remezo ==
Akarere ka Bugesera kari mu birometero 15 uvuye mu Mujyi wa [[Kigali]].<ref name="bugesera"/>
[[Ikibuga muzamahanga cy'indege cya Bugesera]] kiri kubakwa mu Murenge wa Rilima.<ref name="bugesera"/> Muri 2019, sosiyete [[Qatar Airways]] yemeye gufata imigabane 60 % y'iki kibuga.<ref>{{Cite web |url=https://www.aljazeera.com/economy/2019/12/10/qatar-airways-to-take-60-stake-in-rwanda-international-airport/ |title=Qatar Airways to take 60% stake in Rwanda international airport |website=Al Jazeera |date=2019-12-10 |language=en}}</ref>
Mu Murenge wa [[Gashora]] hari inganda nyinshi. Muri zo harimo Imana Steel Rwanda, uruganda rukora ibyuma by'ubwubatsi. Mu [[Umurenge wa Ntarama|Murenge wa Ntarama]] hari uruganda rukora amasabune n'impapuro z'isuku.<ref name="bugesera"/>
=== Amazi n'amashanyarazi ===
Muri Mutarama 2025, mu [[Umurenge wa Nyarugenge|Murenge wa Nyarugenge]] hatashywe ibikorwa remezo by'amazi. Byatwaye miliyoni 750 z'amafaranga y'u Rwanda. Harimo umuyoboro w'amazi wa kilometero 28,2. Uwo muyoboro uha amazi abaturage basaga 11 400. Hubatswe kandi ibigega 2 n'amavomo 27. Amavomo 7 yari yarangiritse yarasanwe.<ref>{{Cite web |url=https://imvahonshya.co.rw/bugesera-huzuye-ibikorwa-remezo-byisuku-nisukura-bya-miliyoni-750-frw/ |title=Bugesera: Huzuye ibikorwa remezo by'isuku n'isukura bya miliyoni 750 Frw |website=Imvaho Nshya |date=2025-02-01 |language=rw}}</ref>
Mu Murenge wa Musenyi, ingo 292 zahawe umuriro w'amashanyarazi. Akarere kateganyaga ko abaturage bose bazaba bafite amashanyarazi mu 2024.<ref>{{Cite web |url=https://www.bugesera.gov.rw/soma-ibindi/ingo-292-zabonye-umuriro-wamashrazi-muri-musenyi |title=Ingo 292 zabonye umuriro w'amashanyarazi muri Musenyi |website=bugesera.gov.rw |language=rw |access-date=2025-04-01 |archive-date=2026-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260118044913/https://www.bugesera.gov.rw/soma-ibindi/ingo-292-zabonye-umuriro-wamashrazi-muri-musenyi |url-status=dead}}</ref>
=== Imihanda n'amasoko ===
Muri Kanama 2024, hatangijwe imirimo yo gushyira kaburimbo ku mihanda 7 yo mu mujyi wa [[Nyamata]]. Iyo mihanda ifite uburebure bwa kilometero 2,1. Imirimo yari iteganyijwe kumara amezi 8.<ref>{{Cite web |url=https://www.kigalitoday.com/amakuru/amakuru-mu-rwanda/article/nyamata-mu-mezi-umunani-imihanda-itandukanye-izaba-irimo-kaburimbo |title=Nyamata: Mu mezi umunani imihanda itandukanye izaba irimo kaburimbo |website=Kigali Today |date=2024-08-19 |language=rw}}</ref>
Akarere gafite amasoko menshi. Muri yo harimo isoko rya Nyamata, irya Ntarama, irya Musenyi n'irya Rilima.
=== Ubuhinzi n'ubworozi ===
Abaturage benshi b'Akarere ka Bugesera batunzwe n'ubuhinzi. Bahinga cyane cyane ibihingwa ngandurarugo. Muri byo harimo ibirayi, ibigori, [[soya]], [[ibijumba]], imyumbati, amateke, intoryi n'ingano. Bahinga kandi umuceri n'[[ikawa]]. Abahinzi bahura n'imbogamizi nyinshi. Muri zo harimo imihindagurikire y'ikirere, ubutaka busharira no kubura imbuto.
Aborozi borora inka, inkoko, intama, [[ihene]] n'imbata. Bahura n'imbogamizi zirimo kubura ubwatsi, kubura amazi, ibirondwe n'indwara. Mu Murenge wa Mayange hari umushinga wa ABUSOL wo korora inkoko zitanga amagi. Muri 2021, wari ufite inkoko zisaga 80 000.<ref>{{Cite web |url=https://www.bugesera.gov.rw/soma-ibindi/minisitiri-wubuhinzi-niterambere-ryicyaro-muri-repubulika-ya-centre-afrika-yasuye-bugesera |title=Minisitiri w'Ubuhinzi n'Iterambere ry'Icyaro muri Repubulika ya Centre Afrika yasuye Bugesera |website=bugesera.gov.rw |language=rw |access-date=2025-04-01 |archive-date=2026-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260117214649/https://www.bugesera.gov.rw/soma-ibindi/minisitiri-wubuhinzi-niterambere-ryicyaro-muri-repubulika-ya-centre-afrika-yasuye-bugesera |url-status=dead}}</ref>
== Uburezi n'ubuzima ==
Mu myaka 30 ishize, Akarere ka Bugesera kari gafite amashuri yisumbuye 2 gusa. Muri 2024, kari gafite amashuri yisumbuye 71. Icyo gihe, umuyobozi w'akarere yari Richard Mutabazi.<ref>{{Cite web |url=https://www.kigalitoday.com/uburezi/amashuri/article/bugesera-bishimira-ko-bageze-ku-mashuri-yisumbuye-71-bavuye-kuri-abiri |title=Bugesera: Bishimira ko bageze ku mashuri yisumbuye 71 bavuye kuri abiri |website=Kigali Today |date=2024-01-12 |language=rw}}</ref> Amashuri yigisha imyuga arimo Nelson Mandela TSS na Ruhuha VTC.<ref>{{Cite web |url=https://www.nesa.gov.rw/index.php?eID=dumpFile&t=f&f=107855&token=d5b9029cec31aec755594cf2471c1c32a2424bd8 |title=List of accredited schools in Bugesera District for the school year 2024-2025 |website=NESA |language=en}}</ref>
Ibitaro bya Nyamata bitanga serivisi z'ubuzima ku baturage 434 668 bo mu Karere ka Bugesera n'uturere duturanye. Bigenzura ibigo nderabuzima 15.<ref>{{Cite web |url=https://nyamatahospital.prod.risa.rw/about-us/nyamata-dh |title=Nyamata District Hospital |website=nyamatahospital.prod.risa.rw |language=en}}</ref>
== Imikino ==
[[Bugesera Fc|Bugesera FC]] ni ikipe y'umupira w'amaguru y'Akarere ka Bugesera.
== Inyandiko ==
{{Reflist}}
== Ihuza ryo hanze ==
* [[commons:Category:Bugesera District|Amafoto y'Akarere ka Bugesera]] kuri Wikimedia Commons
{{Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda}}
[[Ikiciro:Rwanda]]
[[Ikiciro:Uturere tw’u Rwanda|Bugesera]]
[[Ikiciro:Akarere ka Bugesera| ]]
e9r1gqssfgwogmfks95ou1lun03s0bz
Akarere ka Kayonza
0
8389
142897
130955
2026-10-20T15:31:55Z
Score Beethoven
11559
Gushyiraho [[Inyandikorugero:Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda|Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda]]
142897
wikitext
text/x-wiki
[[File:Kayonza_district_map.jpg|thumb|ikarita y'akarere ka Kayonza]]
[[Dosiye:Rift Valley in Kayonza District.jpg|thumb|213x213px|'''Rift Valley in Kayonza District''']]
Akarere ka ''Kayonza'' ni kamwe mu turere 7 tugize Intara y'iburasirazuba mu Rwanda. Kakaba gafite umwihariko mubijyanye n’ubuhinzi, ubucuruzi, n’ubukerarugendo.
Akarere ka Kayonza ni akarere kamwe muri turindwi (7) tugize Intara y'Iburasirazuba, akarere ka kayonza ni akarere kambere kanini muturere tugize igihugu cy'urwanda.Wari uziko: Kayonza niko karere ka mbere kanini mu Rwanda – MUHAZI YACU. gafite ubuso bwa 1,935Km2,Gatuwe n'abaturage bagera kuri 457,156 (ibarura rusange ry'abaturage 2022) Kayonza (District, Rwanda) - Population Statistics, Charts, Map and Location.
=== <u>ibisangwa mukarere ka kayonza</u> ===
Akarere ka kayonza kazwi cyane mu kugira ibyanya nyaburanga, nk'imisozi<ref>Kayonza District Mountains</ref>, ibiyaga, amashuri, n'ibiranga amateka.
=== <u>imirenge y'akarere ka kayonza</u> ===
Kayonza igizwe n'imirenge cumi n'ibiri (12) ariyo:
1.[[Umurenge wa Gahini]]
2.[[Umurenge wa Kabare]]
3.[[Umurenge wa Kabarondo]]
4.[[Umurenge wa Mukarange]]
5.[[Umurenge wa Murama]]
6.[[Umurenge wa Murundi]]
7.[[Umurenge wa Mwiri]]
8.[[Umurenge wa Ndego]]
9.[[Umurenge wa Nyamirama]]
10.[[Umurenge wa Rukara]]
11.[[Umurenge wa Ruramira]]
12.[[Umurenge wa Rwinkwavu]]
[[Dosiye:When it is raining this is the look of the farm in Rwanda.jpg|thumb|310x310px|imirima]]
<u>IBIJYANYE NU BUHINZI MUKARERE KA KAYONZA</u><ref name=":1">kabarondo</ref>
abahinzi basaga 2000 bo mukarere ka kayonza bagiye gutangira gukora ubushya bubungabunga ubutaka bakarwanya isuri bikorwa binyuze muguharura mumirima ahokurima nkuko bisanzwe
ni ubuhinzi bumaze igihe gito butagijwe mu rwand busanzwe bumenyerewe mu bihugu birimo [[zimbabwe]] n'ibindi.ku wagatanu,tariki ya 2 ukuboza 2020 nibwo abafashamyumvire29 basoje amahugurwa yo gushyira mubikorwa ubu buhinzi buhabwa inshingano zo gufasha abahinzi 2000 kubushyira mubikorwa.
[[Dosiye:Imirima.jpg|thumb|213x213px|imirima]]
ni amahugurwa bahawe n'umuryango MCC[mennonite central committee] ku bufatanye n'ishami ry'umuryango w'abibumbye rishinzwe ibiribwa,PAM.
<u>IBIJYANYE NI TERAMBERE MUKARERE KA KAYONZA</u><ref name=":2">kigali to day</ref>
* [[Dosiye:Gukoropa amashuri.jpg|thumb|111x111px|amashuri]]amashuri meza
* imihanda myiza
* amashyamba meza
* amabanke meza
* amavuriro meza
* imigezi mwinshi meza
<u>AMASHURI MU KARERE KA KAYONZA</u><ref>KABARODO</ref>
kayonza ifite amashuri yinshuke ayisumbuye menshi kandi meza harimo GS kabare,GSkabarondo,EPbarebereho,EScyinzovu.
<u>AMASHYAMBA MURI KAYONZA</u>
kayonza igira amashyamba meza kandi manini igira amashyamba kimeza na<ref>kabaronda</ref>
mashyamba ariya avangwa nimwaka ingero .
<u>AMAVURIRO MUKARERE KA KAYONZA</u>
[[Dosiye:Cow monument.jpg|thumb|kayonza]]
kayonza igira amavuriro menshi kandi meza kandi ayo mavuriro arimuduce twinshi
ndetse no mutugari twinshi nimirenge mwinshi.
<u>IMIHANDA MUKARERE KA KAYONZA</u><ref name=":0">kayonza</ref>
kayonza iri muterere tugira imihanda mwinshi ka kagira imihanda mike yibitaka
kayonza igira indabo zitatse imihanda ndetse n'amavaze atatse mumigi ndetse
nomumihanda.
<u>IBIKORWA REMEZO MUKARERE KA KAYONZA</u>
[[Dosiye:Xalq banki.jpg|thumb|banki]]
kayonza igira amasoko meza ageretse ikagira amashuri meza
ndetse ni mihanda mwiza itatse akarere ka kayonza igira ama
bank meza menshi.
<u>BANKI NIKI;</u><ref>kabarondo</ref>
banki naho babikiriza bakana bikuriza ndetse baka nakirayo
inguzanyo
<u>URUGERO RWA BANKI IBA MUKARERE KA KAYONZA</u>
* [[Banki ya Kigali|banki ya kigali]]
* mutanguha
harinizindi nyinshi ziriyo zirenze imwe kandi hari na masako
[[Dosiye:Amasako udal pilotalekua.jpg|thumb|amasako]]
<u>URUGERO RWA SAKO IBA MUKARERE KA KAYONZA</u>
* umwarimu sako
hari nandi ma sako menshi agiye ata ndukanye kandi meza .
<u>mukarere ka kayonza bigisha ubumenyi bwinshi harimo;</u><ref name=":0" />
* kudoda
* gusuka
* guteka
* kwigisha
* ubuganga bwa matungo
* ubuganga bwa bantu nibindi.
<u>KAYONZA UBUKERARUGENDO BUHANZE AMASO</u>
[[Dosiye:Bredevoort (NL), Parkbank -- 2016 -- 1398.jpg|thumb|hoteri]]
<ref>kayonza</ref>
kayonza ni akarere kaberanye nubu kerarugendo ndetse kakaba amarembo yapariki y'akagera,arinayonini murwanda aho icumbikiye [[inyamaswa]] eshanu z'inkazi arizo intare,inkura,igwe ni nzovu n'imbogo
muripariki irimbere ,habarizwamo hoteli enye zirimo; RUZZ tente lodge,magashi camp,karenge bush camp ndetse na kagera game lodge.hanze y'apariki hari nka'akagera RHINO lodge,akagera transit
[[Dosiye:Elephant in the wild.jpg|thumb|pariki]]
lodge akagera safari camp n'ahandi hantu ushobora kuruhukira.
<u>UBUCURUZI MUKARERE KA KAYONZA</u><ref>kayonza</ref>
mukarere ka kayonza hariyo amasoko aberanye nigihe turimo<ref name=":1" />
mukarere ka kayonza batanga umusoro nkuko bikwiye kandi
bakawutangira kugihe.
abantu badacururiza ahobikwiye baraba hagaritse ububasigaye bacururiza ahakwiye
[[Dosiye:Isoko ry'ibiribwa.jpg|thumb|amasoko]]
abatabikoze barahanwa.bagacibwa amande.
<u>IMIRENGE MUKARERE KA KAYONZA</u>
<u>UMURENGE WAKABARONDO</u>
umurenge wa kabarondo uherereye mukarere ka kayonza muburasirazuba bw'urwanda. akarere ka kayonza gakugahaye kubucuruzi ndetse nu buhinzi.<ref name=":2" />
[[Dosiye:Communes of Rwanda.svg|thumb|umurenge wa kabarondo]]
<ref>kigali to day</ref>
== Imiyoboro ==
{{Reflist}}
{{Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda}}
[[Category:Uturere tw’u Rwanda|Kayonza]]
[[Category:Akarere ka Kayonza| ]]
[[Category:Intara y'iburasirazuba]]
savueurhl6n8m7uixsbe1a868j82guy
142941
142897
2026-10-21T09:11:40Z
Score Beethoven
11559
Gutunganya ingingo no kugenzura inyandiko
142941
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Akarere ka Kayonza''' ni kamwe mu turere turindwi tugize [[Intara y'Iburasirazuba]] mu [[Rwanda]]. Gafite ubuso bwa 1 935 km² n'abaturage 457 156. Kagizwe n'imirenge 12. Ni amarembo ya [[Pariki y'Akagera]].
== Amateka ==
Akarere ka Kayonza kagizwe n'icyahoze ari uturere twa Rukara, Kabarondo na Cyarubare. Kagizwe kandi n'imirenge 2 yahoze ari iy'Akarere ka Muhazi: Nyagatovu na Mukarange.<ref name="menya">{{Cite web |url=https://www.kayonza.gov.rw/akarere/menya-akarere |title=Menya Akarere |website=kayonza.gov.rw |language=rw |access-date=2026-10-21}}</ref>
== Ubuso n'imbibi ==
Akarere ka Kayonza gahana imbibi n'[[Akarere ka Rwamagana]] mu burengerazuba n'[[Akarere ka Gatsibo]] mu majyaruguru. Gahana kandi imbibi n'uturere twa [[Akarere ka Ngoma|Ngoma]] na [[Akarere ka Kirehe|Kirehe]], n'igihugu cya [[Tanzaniya]].
Akarere kagizwe n'[[Imirenge y’u Rwanda|imirenge]] 12, [[akagari|utugari]] 50 n'[[imidugudu]] 421. Gafite ubuso bwa 1 935 km². Muri 2022, gafite abaturage 457 156, ni ukuvuga abaturage 236 kuri km². Kazwiho ahantu nyaburanga, imisozi, ibiyaga n'amashuri menshi.<ref name="menya"/>
== Imirenge ==
Akarere ka Kayonza kagizwe n'imirenge 12:<ref name="menya"/>
{{div col|colwidth=15em}}
# [[Umurenge wa Gahini|Gahini]]
# [[Umurenge wa Kabare|Kabare]]
# [[Umurenge wa Kabarondo|Kabarondo]]
# [[Umurenge wa Mukarange|Mukarange]]
# [[Umurenge wa Murama|Murama]]
# [[Umurenge wa Murundi|Murundi]]
# [[Umurenge wa Mwiri|Mwiri]]
# [[Umurenge wa Ndego|Ndego]]
# [[Umurenge wa Nyamirama|Nyamirama]]
# Rukara
# Ruramira
# [[Umurenge wa Rwinkwavu|Rwinkwavu]]
{{div col end}}
== Ubukerarugendo ==
[[File:Rift Valley in Kayonza District.jpg|thumb|left|Imisozi yo muri Kayonza]]
Akarere ka Kayonza ni amarembo ya [[Pariki y'Akagera]]. Iyi pariki iri mu Ntara y'Iburasirazuba, ku mupaka wa Tanzaniya. Ibamo intare, ingwe, inzovu, inkura n'imbogo. Muri pariki hari amacumbi arimo Ruzizi Tented Lodge, Wilderness Magashi na Karenge Bush Camp.<ref>{{Cite web |url=https://visitakagera.org/ |title=Akagera National Park |website=visitakagera.org |language=en |access-date=2026-10-21}}</ref>
== Ubukungu ==
Ubukungu bw'akarere bushingiye ku buhinzi, ubucuruzi n'ubukerarugendo. Muri Ukuboza 2020, abafashamyumvire 29 bahuguwe ku buhinzi bubungabunga ubutaka. Bahuguwe na Mennonite Central Committee (MCC) ku bufatanye na PAM. Bagomba gufasha abahinzi 2 000 bo mu karere.
Mu karere hari amabanki n'ibigo by'imari birimo [[Banki ya Kigali]] na Umwalimu SACCO. Amashuri arimo GS Kabare, GS Kabarondo, EP Barebereho na ES Cyinzovu.
== Inyandiko ==
{{Reflist}}
== Ihuza ryo hanze ==
* [[commons:Category:Kayonza District|Amafoto y'Akarere ka Kayonza]] kuri Wikimedia Commons
{{Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda}}
[[Ikiciro:Rwanda]]
[[Ikiciro:Uturere tw’u Rwanda|Kayonza]]
[[Ikiciro:Akarere ka Kayonza| ]]
3sbdoj4k5g2rrjg6zk234w0g04z7aig
142942
142941
2026-10-21T09:28:39Z
Score Beethoven
11559
142942
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Akarere ka Kayonza''' ni kamwe mu turere turindwi tugize [[Intara y'Iburasirazuba]] mu [[Rwanda]]. Gafite ubuso bwa 1 935 km² n'abaturage 457 156. Kagizwe n'imirenge 12. Ni amarembo ya [[Pariki y'Akagera]].
== Amateka ==
Akarere ka Kayonza kagizwe n'icyahoze ari uturere twa Rukara, Kabarondo na Cyarubare. Kagizwe kandi n'imirenge 2 yahoze ari iy'Akarere ka Muhazi: Nyagatovu na Mukarange.<ref name="menya">{{Cite web |url=https://www.kayonza.gov.rw/akarere/menya-akarere |title=Menya Akarere |website=kayonza.gov.rw |language=rw |access-date=2026-10-21}}</ref>
== Ubuso n'imbibi ==
Akarere ka Kayonza gahana imbibi n'[[Akarere ka Rwamagana]] mu burengerazuba n'[[Akarere ka Gatsibo]] mu majyaruguru. Gahana kandi imbibi n'uturere twa [[Akarere ka Ngoma|Ngoma]] na [[Akarere ka Kirehe|Kirehe]], n'igihugu cya [[Tanzaniya]].
Akarere kagizwe n'[[Imirenge y’u Rwanda|imirenge]] 12, [[akagari|utugari]] 50 n'[[imidugudu]] 421. Gafite ubuso bwa 1 935 km². Muri 2022, gafite abaturage 457 156, ni ukuvuga abaturage 236 kuri km². Kazwiho ahantu nyaburanga, imisozi, ibiyaga n'amashuri menshi.<ref name="menya"/>
== Imirenge ==
Akarere ka Kayonza kagizwe n'imirenge 12:<ref name="menya"/>
{{div col|colwidth=15em}}
# [[Umurenge wa Gahini|Gahini]]
# [[Umurenge wa Kabare|Kabare]]
# [[Umurenge wa Kabarondo|Kabarondo]]
# [[Umurenge wa Mukarange|Mukarange]]
# [[Umurenge wa Murama|Murama]]
# [[Umurenge wa Murundi|Murundi]]
# [[Umurenge wa Mwiri|Mwiri]]
# [[Umurenge wa Ndego|Ndego]]
# [[Umurenge wa Nyamirama|Nyamirama]]
# Rukara
# Ruramira
# [[Umurenge wa Rwinkwavu|Rwinkwavu]]
{{div col end}}
== Ubukerarugendo ==
[[File:Akagera natinal park.jpg|thumb|left|Inzira muri Pariki y'Akagera]]
Akarere ka Kayonza ni amarembo ya [[Pariki y'Akagera]]. Iyi pariki iri mu Ntara y'Iburasirazuba, ku mupaka wa Tanzaniya. Ibamo intare, ingwe, inzovu, inkura n'imbogo. Muri pariki hari amacumbi arimo Ruzizi Tented Lodge, Wilderness Magashi na Karenge Bush Camp.<ref>{{Cite web |url=https://visitakagera.org/ |title=Akagera National Park |website=visitakagera.org |language=en |access-date=2026-10-21}}</ref>
== Ubukungu ==
Ubukungu bw'akarere bushingiye ku buhinzi, ubucuruzi n'ubukerarugendo. Muri Ukuboza 2020, abafashamyumvire 29 bahuguwe ku buhinzi bubungabunga ubutaka. Bahuguwe na Mennonite Central Committee (MCC) ku bufatanye na PAM. Bagomba gufasha abahinzi 2 000 bo mu karere.
Mu karere hari amabanki n'ibigo by'imari birimo [[Banki ya Kigali]] na Umwalimu SACCO. Amashuri arimo GS Kabare, GS Kabarondo, EP Barebereho na ES Cyinzovu.
== Inyandiko ==
{{Reflist}}
== Ihuza ryo hanze ==
* [[commons:Category:Kayonza District|Amafoto y'Akarere ka Kayonza]] kuri Wikimedia Commons
{{Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda}}
[[Ikiciro:Rwanda]]
[[Ikiciro:Uturere tw’u Rwanda|Kayonza]]
[[Ikiciro:Akarere ka Kayonza| ]]
9mf70ve3bdne856hj62uimscw5yqvgr
Akarere ka Rwamagana
0
8398
142901
141767
2026-10-20T15:32:08Z
Score Beethoven
11559
Gushyiraho [[Inyandikorugero:Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda|Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda]]
142901
wikitext
text/x-wiki
[[File:Rwamagana_district_Map.jpg|thumb|Ikarita y'akarere ka Rwamagana |388x388px]]
[[Dosiye:Flag of Rwanda.svg|thumb|284x284px|Rwanda]]
[[Dosiye:Monument RWamagana.jpg|thumb|Rwamagana]]
'''[[google:IBIGO+BIGIZE+AKARERE+KA+RWAMAGANA&oq=IBIGO+BIGIZE+AKARERE+KA+RWAMAGANA&gs_lcrp=EgZjaHJvbWUyBggAEEUYOTIKCAEQABiABBiiBDIKCAIQABiABBiiBDIKCAMQABiABBiiBDIKCAQQABiABBiiBNIBCTE0NTIxajBqNKgCALACAQ&sourceid=chrome&ie=UTF-8|Rwamagana]]''' ni akarere kamwe mu turere tugize [[Intara y'Iburasirazuba|intara y'iburasirazuba]] ndetse, ni kamwe mu turere 7 tugize Intara y'iburasirazuba akaba ari nako karimo icyicaro cy'Intara.<ref>{{Cite web |url=https://www.rwamagana.gov.rw/default-e9d7c2d4f1 |title=Archive copy |access-date=2024-05-17 |archive-date=2023-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231218135359/https://www.rwamagana.gov.rw/default-e9d7c2d4f1 |url-status=dead }}</ref>
Akarere ka Rwamagana kagizwe n’icyari akarere ka [[Muhazi]], icyari Akarere ka Bicumbi, imirenge 2 yari iya [[Akarere ka Gasabo|Gasabo]] (Fumbwe na Mununu) n’imirenge 3 yari iya Kabarondo (Kaduha, Rweru na Nkungu) hiyongereyeho icyari Umujyi wa Rwamagana. Muri Rwamagana Kandi harimo ibikorwa remezo bibarizwamo nka [[IPRC Gishari|IPRC gishari]], gishari health center, pharmacies, police training school (pts gishali)(ishuri rya Police y'U Rwanda) Muhazi. Ndetse muri Rwamagana harimo n' ibigo by'amashuri (ibiburamwaka, primary na secondary schools), imihanda igezweho, amahoteri, Muhazi water treatment, Bella flowers, gereza ya nsinda, Banki, Rwamagana, hakaba hari no kuvugururwa isoko rya Rwamagana, riherereye mumurenge wa [[kigabiro]] mukarere ka Rwamagana kandi ni naho haherereye ikicaro cya Beneri mu [[Intara y'Iburasirazuba|ntara y'Iburasirazuba]]<ref>[https://www.kigalitoday.com/ubukungu/ubwiteganyirize/article/rwamagana-bnr-yatashye-inyubako-y-ishami-ryayo-mu-ntara-y-iburasirazuba https://www.kigalitoday.com/ubukungu/ubwiteganyirize/article/rwamagana-bnr-yatashye-inyubako-y-ishami-ryayo-mu-ntara-y-iburasirazubahttps://www.kigalitoday.com/ubukungu/ubwiteganyirize/article/rwamagana-bnr-yatashye-inyubako-y-ishami-ryayo-mu-ntara-y-iburasirazuba]</ref>
== Ibigo bigize Akarere ka Rwamagana byiga bitaha ==
* GS GISHARI
* GS RUHUNDA
* GS GATI
* GS NSINDA
* G S KAVUMU
* CENTRE FOR CHAMPION
* E.P NYAGAHINGA<ref>https://www.google.com/search?q=IBIGO+BIGIZE+AKARERE+KA+RWAMAGANA&oq=IBIGO+BIGIZE+AKARERE+KA+RWAMAGANA&gs_lcrp=EgZjaHJvbWUyBggAEEUYOTIKCAEQABiABBiiBDIKCAIQABiABBiiBDIKCAMQABiABBiiBDIKCAQQABiABBiiBNIBCTE0NTIxajBqNKgCALACAQ&sourceid=chrome&ie=UTF-8</ref>
== Komite nyobozi y'akarere ==
Akarere ka Rwamagana nka kamwe m'uturere tugize igihugu cy'u [[Rwanda]], muri 2016 kabonye umuyobozi mushya, watowe n'abaturage ariwe MBONYUMUVUNYI Radjab ndetse hatowe n'abayobozi bungirije aribo: KAGABO Richard Rwamunono; umuyobozi w'akarere wungirije ushinzwe iteramere ry'ubukungu na [[Umutoni Jeanne|UMUTONI Jeanne]]; umuyobozi wungirije ushinzwe iterambere ry'imibereho myiza. <ref>{{Cite web |url=https://www.rwamagana.gov.rw/akarere/komite-nyobozi |title=Archive copy |access-date=2024-05-10 |archive-date=2023-08-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230802225831/https://www.rwamagana.gov.rw/akarere/komite-nyobozi |url-status=dead }}</ref>KOMITE NYOBOZI Y'AKARERE KA RWAMAGANA
Akarere ka RWAMAGANA ni akarere kamwe muturere tugize u RWANDA kurubu gafite umuyobozi mushya watowe 2016 witwa MBONYUMUVUNYI Radjab ndetse hanatowe nabungirije aribo; KAGABO Richard RWAMUNONO
ndetse hanatorwa uwungirije ufite munshingano ITERAMBERE n'ubukungu
yitwa UMUTONI jeanne
<u>'''IMIRENGE IGIZE AKARERE KA RWAMAGANA'''</u>
# [[Umurenge wa Fumbwe]]
# [[Umurenge wa Gihengeri|Umurenge wa Gahengeri]]
# [[Umurenge wa Gishari]]
# [[Umurenge wa Kigabiro]]
# [[Umurenge wa Karenge]]
# Umurenge wa Nzige
# Umurenge wa Muyumba
# [[Umurenge wa Nyakariro]]
# Umurenge wa Musha
# Umurenge wa Mwurire
# Umurenge wa Munyaga
# Umurenge wa Munyaga<ref>{{Cite web |url=https://www.rwamagana.gov.rw/akarere/abanyamabanga-nshingwabikorwa-bimirenge |title=Archive copy |access-date=2025-03-22 |archive-date=2023-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230616031406/https://www.rwamagana.gov.rw/akarere/abanyamabanga-nshingwabikorwa-bimirenge |url-status=dead }}</ref>
# Umurenge wa Munyiginya
# Umurenge wa Muhazi <ref>{{Cite web |url=https://www.rwamagana.gov.rw/akarere/abanyamabanga-nshingwabikorwa-bimirenge |title=Archive copy |access-date=2025-03-22 |archive-date=2023-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230616031406/https://www.rwamagana.gov.rw/akarere/abanyamabanga-nshingwabikorwa-bimirenge |url-status=dead }}</ref>
== Ibimera<ref>akarere ka rwamagana</ref> ==
[[File:Sign_of_rwamagana.jpg|thumb|Icyapa cya Rwamagana]]
[[File:Muhazi_Lake.jpg|thumb|[[Ikiyaga cya Muhazi]]]]
[[File:RwamaganaMap.jpg|thumb|Ikarita y'Intara y'Iburasirazuba igaragaza Rwamagana mu ibara ry'icyatsi]]
Mu Karere ka [[Akarere ka Huye|Rwamagana]] hazwiho ubutaka bwera ariko hazwi cyane cyane kwera ibitoki.
== Ubuso bw' akarere ka Rwamagana ==
Akarere ka Rwamagana kashyizweho n’itegeko muri Mutarama 2006, ni kamwe mu Turere 7 tugize Intara y’Iburasirazuba, akaba ari nako karimo icyicaro cy’Intara.
Akarere ka Rwamagana, kagizwe n’icyari Akarere ka Muhazi, icyari Akarere ka Bicumbi, Imirenge 2 yari iya Gasabo (Fumbwe na Mununu) n’Imirenge 3 yari iya Kabarondo (Kaduha, Rweru na Nkungu) hiyongereyeho icyari Umujyi wa Rwamagana.
Akarere ka Rwamagana gahana imbibi n’utundi turere ku buryo bukurikira: Mu majyaruguru yako hari uturere twa [[Akarere ka Gatsibo|Gatsibo]] na Gicumbi, Mu burasirazuba bwako hari [[Akarere ka Kayonza]], Mu majyepfo yako hari uturere twa Ngoma na Bugesera, naho mu burengerazuba bwako hari uturere twa [[Akarere ka Kicukiro|Kicukiro]] na Gasabo.
Akarere ka Rwamagana kagizwe n’[[Imirenge y’u Rwanda|Imirenge]] 14, utugali 82, n’[[Imidugudu]] 474. Gafite ubuso bungana na 682 km2 n’abaturage 484,953, bari ku bucucike bwa 740/Km2.<ref>{{Cite web |url=https://www.rwamagana.gov.rw/default-e9d7c2d4f1 |title=Archive copy |access-date=2024-05-17 |archive-date=2023-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231218135359/https://www.rwamagana.gov.rw/default-e9d7c2d4f1 |url-status=dead }}</ref>
== Ibikorwa remezo ==
Mukarere ka Rwamagana harimo ibikorwa remezo bitandukanye twavuga nka bella flower uruganda rutunganya amazi rwa muhazi nibindi byinshi
'''''<u>IMIKINO</u>'''''
akarere ka Rwamagana kakaba gafite uruhare mu mikino y'uRwanda kuko gacumbikiye amakipe menshi akina mu byiciro bitandukanye hano mu Rwanda aha twavuga nka classic fc ikina mukiciro cyagatatu tutibagiwe na muhazi united fc ikina mukiciro cya mbere.<ref>[https://www.ktpress.rw/2023/06/rwamagana-city-changes-name-to-muhazi-united/ https://www.ktpress.rw/2023/06/rwamagana-city-changes-name-to-muhazi-united/https://www.ktpress.rw/2023/06/rwamagana-city-changes-name-to-muhazi-united/https://www.ktpress.rw/2023/06/rwamagana-city-changes-name-to-muhazi-united/]</ref>
Amashakiro:<references />aka karere ka rwamagana kakaba gafite isoko rya kijyambere.<ref>Menya Akarere (rwamagana.gov.rw)</ref>
{{Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda}}
[[Ikiciro:Rwanda]]
[[Ikiciro:Uturere tw’u Rwanda|Rwamagana]]
[[Ikiciro:Akarere ka Rwamagana| ]]
[[Ikiciro:Intara y'iburasirazuba]]
iqvtq45uaq9wuyszwivj80ga6z9jtgu
142922
142901
2026-10-21T07:43:56Z
Score Beethoven
11559
Gutunganya ingingo no kugenzura inyandiko
142922
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Akarere ka Rwamagana''' ni kamwe mu turere turindwi tugize [[Intara y'Iburasirazuba]] mu [[Rwanda]]. Ni ko karimo icyicaro cy'Intara. Umujyi mukuru wako ni [[Rwamagana]].
Akarere ka Rwamagana gafite ubuso bwa 682 km² n'abaturage 484 953. Kagizwe n'imirenge 14.
== Amateka ==
[[File:Sign_of_rwamagana.jpg|thumb|left|Icyapa cya Rwamagana]]
Akarere ka Rwamagana kashyizweho n'itegeko muri Mutarama 2006.<ref name="menya"/>
Kagizwe n'icyari Akarere ka Muhazi n'icyari Akarere ka Bicumbi. Kagizwe kandi n'imirenge 2 yari iya [[Akarere ka Gasabo|Gasabo]] (Fumbwe na Mununu) n'imirenge 3 yari iya Kabarondo (Kaduha, Rweru na Nkungu). Hiyongereyeho icyari Umujyi wa Rwamagana.
== Ubuso n'imbibi ==
Akarere ka Rwamagana gahana imbibi n'uturere dukurikira:
* mu majyaruguru: [[Akarere ka Gatsibo|Gatsibo]] na [[Akarere ka Gicumbi|Gicumbi]];
* mu burasirazuba: [[Akarere ka Kayonza|Kayonza]];
* mu majyepfo: [[Akarere ka Ngoma|Ngoma]] na [[Akarere ka Bugesera|Bugesera]];
* mu burengerazuba: [[Akarere ka Kicukiro|Kicukiro]] na [[Akarere ka Gasabo|Gasabo]].
Akarere kagizwe n'[[Imirenge y’u Rwanda|imirenge]] 14, utugari 82 n'[[imidugudu]] 474. Gafite ubuso bwa 682 km². Muri 2022, gafite abaturage 484 953, ni ukuvuga abaturage 711 kuri km².<ref name="menya">{{Cite web |url=https://www.rwamagana.gov.rw/default-e9d7c2d4f1 |title=Akarere ka Rwamagana |website=rwamagana.gov.rw |language=rw |access-date=2024-05-17 |archive-date=2023-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231218135359/https://www.rwamagana.gov.rw/default-e9d7c2d4f1 |url-status=dead}}</ref>
== Imirenge ==
Akarere ka Rwamagana kagizwe n'imirenge 14:<ref>{{Cite web |url=https://www.rwamagana.gov.rw/akarere/abanyamabanga-nshingwabikorwa-bimirenge |title=Imirenge n'Utugari |website=rwamagana.gov.rw |language=rw |access-date=2025-03-22 |archive-date=2023-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230616031406/https://www.rwamagana.gov.rw/akarere/abanyamabanga-nshingwabikorwa-bimirenge |url-status=dead}}</ref>
{{div col|colwidth=15em}}
# Fumbwe
# Gahengeri
# [[Umurenge wa Gishari|Gishari]]
# Karenge
# [[Umurenge wa Kigabiro|Kigabiro]]
# Muhazi
# Munyaga
# Munyiginya
# [[Umurenge wa Musha|Musha]]
# Muyumbu
# [[Umurenge wa Mwulire|Mwulire]]
# [[Umurenge wa Nyakariro|Nyakariro]]
# Nzige
# [[Umurenge wa Rubona|Rubona]]
{{div col end}}
== Ubuyobozi ==
Radjab Mbonyumuvunyi ni umuyobozi w'akarere kuva muri Gashyantare 2016. [[Umutoni Jeanne|Jeanne Umutoni]] ni umuyobozi w'akarere wungirije ushinzwe imibereho myiza.<ref>{{Cite web |url=https://www.rwamagana.gov.rw/akarere/komite-nyobozi |title=Komite nyobozi |website=rwamagana.gov.rw |language=rw |access-date=2024-05-10 |archive-date=2023-08-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230802225831/https://www.rwamagana.gov.rw/akarere/komite-nyobozi |url-status=dead}}</ref>
== Ubukungu n'ibikorwa remezo ==
Ubutaka bw'Akarere ka Rwamagana burera. Akarere kazwi cyane ku kwera [[igitoki|ibitoki]].
Akarere gafite ibikorwa remezo byinshi. Harimo [[IPRC Gishari]], ikigo nderabuzima cya Gishari n'ishuri rya Polisi y'u Rwanda (PTS Gishari). Harimo kandi amashuri, imihanda igezweho, amahoteri, amabanki, uruganda rutunganya amazi rwa Muhazi, Bella Flowers na gereza ya Nsinda.
Isoko rya kijyambere rya Rwamagana riri mu [[Umurenge wa Kigabiro]]. Mu Karere ka Rwamagana hari kandi ishami rya [[Banki Nkuru y'u Rwanda]] mu Ntara y'Iburasirazuba.<ref>{{Cite web |url=https://www.kigalitoday.com/ubukungu/ubwiteganyirize/article/rwamagana-bnr-yatashye-inyubako-y-ishami-ryayo-mu-ntara-y-iburasirazuba |title=Rwamagana: BNR yatashye inyubako y'ishami ryayo mu Ntara y'Iburasirazuba |website=Kigali Today |date=2014-09-27 |language=rw}}</ref>
=== Amashuri ===
Ibigo by'amashuri birimo GS Gishari, GS Ruhunda, GS Gati, GS Nsinda, GS Kavumu, Centre for Champion na EP Nyagahinga.
=== Imikino ===
Akarere ka Rwamagana gacumbikiye amakipe menshi y'umupira w'amaguru. Classic FC ikina mu cyiciro cya gatatu. Muhazi United FC ikina mu cyiciro cya mbere kuva muri 2022.<ref>{{Cite web |url=https://www.ktpress.rw/2023/06/rwamagana-city-changes-name-to-muhazi-united/ |title=Rwamagana City changes name to Muhazi United |website=KT Press |date=2023-06-28 |language=en}}</ref>
== Inyandiko ==
{{Reflist}}
== Ihuza ryo hanze ==
* [[commons:Category:Rwamagana District|Amafoto y'Akarere ka Rwamagana]] kuri Wikimedia Commons
{{Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda}}
[[Ikiciro:Rwanda]]
[[Ikiciro:Uturere tw’u Rwanda|Rwamagana]]
[[Ikiciro:Akarere ka Rwamagana| ]]
63pzmmay8egobbs5g9o5g09ggl21ere
142923
142922
2026-10-21T08:18:06Z
Score Beethoven
11559
Gukosora ikibonezamvugo
142923
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Akarere ka Rwamagana''' ni kamwe mu turere turindwi tugize [[Intara y'Iburasirazuba]] mu [[Rwanda]]. Ni ko karimo icyicaro cy'Intara. Umujyi mukuru wako ni [[Rwamagana]].
Akarere ka Rwamagana gafite ubuso bwa 682 km² n'abaturage 484 953. Kagizwe n'imirenge 14.
== Amateka ==
[[File:Sign_of_rwamagana.jpg|thumb|left|Icyapa cya Rwamagana]]
Akarere ka Rwamagana kashyizweho n'itegeko muri Mutarama 2006.<ref name="menya"/>
Kagizwe n'icyari Akarere ka Muhazi n'icyari Akarere ka Bicumbi. Kagizwe kandi n'imirenge 2 yari iya [[Akarere ka Gasabo|Gasabo]] (Fumbwe na Mununu) n'imirenge 3 yari iya Kabarondo (Kaduha, Rweru na Nkungu). Hiyongereyeho icyari Umujyi wa Rwamagana.
== Ubuso n'imbibi ==
Akarere ka Rwamagana gahana imbibi n'uturere dukurikira:
* mu majyaruguru: [[Akarere ka Gatsibo|Gatsibo]] na [[Akarere ka Gicumbi|Gicumbi]];
* mu burasirazuba: [[Akarere ka Kayonza|Kayonza]];
* mu majyepfo: [[Akarere ka Ngoma|Ngoma]] na [[Akarere ka Bugesera|Bugesera]];
* mu burengerazuba: [[Akarere ka Kicukiro|Kicukiro]] na [[Akarere ka Gasabo|Gasabo]].
Akarere kagizwe n'[[Imirenge y’u Rwanda|imirenge]] 14, utugari 82 n'[[imidugudu]] 474. Gafite ubuso bwa 682 km². Muri 2022, gafite abaturage 484 953, ni ukuvuga abaturage 711 kuri km².<ref name="menya">{{Cite web |url=https://www.rwamagana.gov.rw/default-e9d7c2d4f1 |title=Akarere ka Rwamagana |website=rwamagana.gov.rw |language=rw |access-date=2024-05-17 |archive-date=2023-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231218135359/https://www.rwamagana.gov.rw/default-e9d7c2d4f1 |url-status=dead}}</ref>
== Imirenge ==
Akarere ka Rwamagana kagizwe n'imirenge 14:<ref>{{Cite web |url=https://www.rwamagana.gov.rw/akarere/abanyamabanga-nshingwabikorwa-bimirenge |title=Imirenge n'Utugari |website=rwamagana.gov.rw |language=rw |access-date=2025-03-22 |archive-date=2023-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230616031406/https://www.rwamagana.gov.rw/akarere/abanyamabanga-nshingwabikorwa-bimirenge |url-status=dead}}</ref>
{{div col|colwidth=15em}}
# Fumbwe
# Gahengeri
# [[Umurenge wa Gishari|Gishari]]
# Karenge
# [[Umurenge wa Kigabiro|Kigabiro]]
# Muhazi
# Munyaga
# Munyiginya
# [[Umurenge wa Musha|Musha]]
# Muyumbu
# [[Umurenge wa Mwulire|Mwulire]]
# [[Umurenge wa Nyakariro|Nyakariro]]
# Nzige
# [[Umurenge wa Rubona|Rubona]]
{{div col end}}
== Ubuyobozi ==
Radjab Mbonyumuvunyi ni umuyobozi w'akarere kuva muri Gashyantare 2016. [[Umutoni Jeanne|Jeanne Umutoni]] ni umuyobozi w'akarere wungirije ushinzwe imibereho myiza.<ref>{{Cite web |url=https://www.rwamagana.gov.rw/akarere/komite-nyobozi |title=Komite nyobozi |website=rwamagana.gov.rw |language=rw |access-date=2024-05-10 |archive-date=2023-08-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230802225831/https://www.rwamagana.gov.rw/akarere/komite-nyobozi |url-status=dead}}</ref>
== Ubukungu n'ibikorwa remezo ==
Ubutaka bw'Akarere ka Rwamagana burera. Akarere kazwi cyane ku kwera [[igitoki|ibitoki]].
Akarere gafite ibikorwa remezo byinshi. Harimo [[IPRC Gishari]], ikigo nderabuzima cya Gishari n'ishuri rya Polisi y'u Rwanda (PTS Gishari). Harimo kandi amashuri, imihanda igezweho, amahoteri, amabanki, uruganda rutunganya amazi rwa Muhazi, Bella Flowers na gereza ya Nsinda.
Isoko rya kijyambere rya Rwamagana riri mu [[Umurenge wa Kigabiro|Murenge wa Kigabiro]]. Mu Karere ka Rwamagana hari kandi ishami rya [[Banki Nkuru y'u Rwanda]] mu Ntara y'Iburasirazuba.<ref>{{Cite web |url=https://www.kigalitoday.com/ubukungu/ubwiteganyirize/article/rwamagana-bnr-yatashye-inyubako-y-ishami-ryayo-mu-ntara-y-iburasirazuba |title=Rwamagana: BNR yatashye inyubako y'ishami ryayo mu Ntara y'Iburasirazuba |website=Kigali Today |date=2014-09-27 |language=rw}}</ref>
=== Amashuri ===
Ibigo by'amashuri birimo GS Gishari, GS Ruhunda, GS Gati, GS Nsinda, GS Kavumu, Centre for Champion na EP Nyagahinga.
=== Imikino ===
Akarere ka Rwamagana gacumbikiye amakipe menshi y'umupira w'amaguru. Classic FC ikina mu cyiciro cya gatatu. Muhazi United FC ikina mu cyiciro cya mbere kuva muri 2022.<ref>{{Cite web |url=https://www.ktpress.rw/2023/06/rwamagana-city-changes-name-to-muhazi-united/ |title=Rwamagana City changes name to Muhazi United |website=KT Press |date=2023-06-28 |language=en}}</ref>
== Inyandiko ==
{{Reflist}}
== Ihuza ryo hanze ==
* [[commons:Category:Rwamagana District|Amafoto y'Akarere ka Rwamagana]] kuri Wikimedia Commons
{{Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda}}
[[Ikiciro:Rwanda]]
[[Ikiciro:Uturere tw’u Rwanda|Rwamagana]]
[[Ikiciro:Akarere ka Rwamagana| ]]
q3l9ecd19bjdgvw9mmetfafpw2nkzkz
Akarere ka Gicumbi
0
8406
142884
136230
2026-10-20T15:31:10Z
Score Beethoven
11559
Gushyiraho [[Inyandikorugero:Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda|Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda]]
142884
wikitext
text/x-wiki
{{Databox|excludeProperties=Q2424750|useImage=[[File:AKARERE KA GICUMBI.jpg|AKARERE_KA_GICUMBI]]}}
Akarere ka [[Gicumbi Fc|Gicumbi]]<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Gicumbi_District</ref> ni kamwe mu turere dutanu (5) tugize [[Intara y’Amajyaruguru y’u Rwanda|intara y’Amajyaruguru]], gafite ubuso bungana na km² 829. Gaherereye iburasirazuba bw’iyi ntara. Mu majyaruguru gahana imbibi n’[[Akarere ka Burera|akarere ka BURERA]] n’igihugu cya UGANDA. Iburasirazuba Gahana imbibi n'uturere twa [[Akarere ka Nyagatare|NYAGATARE]] na [[Akarere ka Gatsibo|GATSIBO]], mu Majyepfo yako gahana imbibi [[Akarere ka Gasabo|n'akarere ka GASABO]] n’agace gato ka RWAMAGANA ku nkengero z’ikiyaga cya Muhazi. Iburengerazuba gahana urubibi n’Akarere ka [[RULINDO]]. Akarere ka Gicumbi gafite [[Imirenge y’u Rwanda|imirenge]] makumyabiri n'umwe(21);utugari ijana n'icyenda(109);[[imidugudu]] magana tandatu mirongo itatu (630),ubucucike kuri km2 ni 534.
Aka karere gafite umupaka uhuza i gihugu cy'u [[Rwanda]] n'igihugu cya [[Uganda]] ufasha abaturage b'ibihugu byombi muri gahunda y'ubucuruzi n'imigenderanire. <ref>Hagiye kubakwa imihanda ya kaburimbo izafasha mu iterambere ry’Akarere</ref>
Ikindi akarere ka Gicumbi gafite umuhanda mushya Rukomo-Nyagatare ukaba uhuza akarere ka Gicumbi na Nyagatare ni [[Intara y’Iburasirazuba|ntara y'Uburasirazuba]] muri rusange<ref>Akarere ka Gicumbi</ref>.
== Amateka abarizwa muri aka karere ==
Aka [[AKARERE KAGICUMBI|karere aka Gicumbi]] gafite amateka yihariye atandukanye n'ayutundi turere. Aha twavugamo ko ahitwa mu murenge wa Rutare akagali ka [[Kigabiro]] ko ariho hatabarijwe umugogo w' [[umwami]] Kigeli wa IV Rwabugili.[[Dosiye:Kibeho Forest at Nyaruguru District.jpg|thumb|Gicumbi]]Ikindi gikomeye cyane aka karere niho urugamba rwo kubohora [[igihugu]] rwateguriwe ahitwa ku Mulindi w'intwari gaherereye mumurenge wa shangasha.
== Ubuso ==
Akarere ka [[Gicumbi Ibiti ibihumbi 12 byatewe mu gukumira isuri n’inkangu|Gicumbi]] kahuje uturere twahozeho mbere ya “reforme administrative” ya 2006 twa Rebero, Rushaki, Bungwe, Kisaro n'umujyi wa [[Byumba]] . Akarere ka Gicumbi gafite ubuso bungana na km2 829 burimo umujyi wa Gicumbi ugizwe na 90,5 km² (imirenge ya Byumba, Kageyo n’[[Akagari|Utugari]] 2 aritwo mu Murenge wa [[Rukomo]] (twa Cyuru na Kinyami). Akarere ka Gicumbi kagabanyijemo Imirenge makumyabiri n'umwe(21), Utugari 109 n’imidugudu 630. <ref>http://www.gicumbi.gov.rw/fileadmin/templates/document/Akarere_ka_Gicumbi_Inyandiko_mpine__update_of_end_March_2020_.pdf</ref>
== Imirenge igize akarere ka gicumbi<ref>https://www.gicumbi.gov.rw</ref> ==
# Nyamiyaga: umurenge wa nyamiyaga ugizwe n'utugari turindwi(7) aritwo:gahumuriza,Jamba,kabeza II,kabuga II,karambo,kiziba,mataba.
# Rutare:umurenge wa Rutare ugizwe n'utugari dutandatu(6) aritwo:bikumba,gasharu,gatwaro,kigabiro,munanira na Nkoto.
# Nyankenke : Umurenge wa Nyankenkugizwe n'utugari turindwi (7) aritwo:[[Butare]],Kigogo,kinishya Rusasa,Rutete,Rwagihura,Raramba.
# Miyove: umurenge wa Miyove ugizwe n'utugari dutatu(3) aritwo:[[Akarere ka Gakenke|Gakenke]],mubuga, Miyove
# Manyagiro:Manyagiro ni umwe mumirenge makumyabiri n'umwe igize akarere ka Gicumbi, uyu murenge ugizwe n'utugari dutandatu (6) aritwo:kabuga,Nyiragifumba,nyiravugiza,remera,rusekera,ryaruyumba.
# Rukomo: umurenge wa Rukomo ugizwe n'utugari dutandatu (6) aritwo:cyeya,cyuru,gisiza,kinyami,Mbare,Munyinya.
# Ruvune:Ruvune n'umwe mumirenge igize akarere ka Gicumbi uyu murenge ugizwe n'utugari dutandatu (6) aritwo:cyandaro,gasambya,gashirira,kabare,rebero,ruhondo.
# Kageyo:kageyo n'umwe mumirenge igize akarere ka Gicumbi uyu murenge ugizwe n'utugari dutanu(5) aritwo:gihembe,horezo,kabuga,muhondo, nyamiyaga.
# Rubaya: umurenge wa Rubaya ugizwe n'utugari dutanu(5) aritwo:Gihanga,Gihambashayo,Gishari,Muguramo, Nyamiyaga.
# [[Byumba]]:Ni umugi mukuru wa akarere ka Gicumbi,uyu murenge ugizwe n'utugari icyenda(9) twavuga:Gacurabwenge,Gisuna,Murama,Kabali,Kivugiza,Ngondore,Nyakabungo,Nyamabuye,Nyarutarama.
# [[Mutesi scovia|Mutete]]:Mutete n'umwe mumirenge makumyabiri n'umwe igize akarere ka Gicumbi, uyu murenge ugizwe n'utugari dutanu (5) aritwo:Gaseke,Kabeza I,Musenyi,Mutandi,Nyarubuye.-
# [[UMURENGE WA MUKO|Muko]]: muko ni umwe mumirenge igize akarere ka Gicumbi,Kandi ukaba ugizwe n'utugari dutanu(5) aritwo:Cyamuhinda,Kigoma,Mwendo,Ngange,Rebero.
# Cyumba:Cyumba n'umwe mumirenge igize akarere ka Gicumbi Kandi ukaba ugizwe n'utugari dutandatu(6) aritwo:Gasunzu,Muhambo, Nyakabungo,Nyambare,Nyaruka,Rwankonjo.
# Rwamiko:Rwamiko Ni Umurenge mu karere ka Gicumbi Kandi wegeranye n'umurenge wa Rutare,uyu murenge ugizwe n'utugari dutatu(3) aritwo:Cyeru,Kigabiro,Nyagahinga.
# Giti:Giti ni umwe mumirenge makumyabiri n'umwe igize akarere ka [[Gicumbi]] uhana imbibi n'umurenge wa Rutare ndetse na Rwamiko,Kandi ugizwe n'utugari dutatu(3) aritwo:Gatobotobo,Murehe,Tanda.
# Rushaki:Umurenge wa Rushaki mu karere ka Gicumbi ugizwe n'utugari dutatu(3) aritwo:Gatenga,Kamutora,Karurama.
# Mukarange:Mukarange ihana imbibi n'umurenge wa [[byumba]],uyu murenge ugizwe n'utugari dutandatu(6) aritwo:Cyamuganga, Gatenga,Kiruhura,Mutarama,Rugerero,Musambya.
# Bwisige: ugizwe [[n'utugari]] tune(4) aritwo:Bwisige,Gihuke,Nyabushingitwa,Mukono.
# Shangasha:Ugizwe n'utugari dutanu(5):Kitazigurwa,Bushara,Nyabishambi,Nyabubare,shangasha.
# Bukure:uyu murenge ugizwe n'utugari tune(4):Karenge, Kigabiro,Kivumu,Rwesero.
# Kaniga:Bugombo,Gatoma,Murindi,Nyarwambu,rukurura
== Ubuhinzi n'ubworozi mu karere ka Gicumbi ==
'''Ubworozi n'ubuhinzi''' ni ingingo z'ingenzi mu iterambere ry'a'''karere ka Gicumbi''', kandi bifite uruhare runini mu bukungu bw'abaturage b'akarere ndetse no mu mibereho yabo. Akarere ka Gicumbi, nk'akarere kari mu n'''tara y'Amajyaruguru''', kigaragara cyane mu buhinzi n'ubworozi, bifite uruhare mu gutuma abaturage babona ibiribwa by'ibanze, ndetse bikanatanga amahirwe y'imirimo. Dore uko ubworozi n'ubuhinzi bikorwa muri Gicumbi:
=== 1. Ubuhinzi mu Karere ka Gicumbi ===
Gicumbi ifite ubutaka bwiza bworoheje ku buhinzi butandukanye, bukaba butanga umusaruro ushimishije. Abahinzi b'akarere bakora cyane mu buhinzi bw'ibihingwa by'ibanze, kandi bafite umuco wo guhinga ibintu byinshi mu buryo butandukanye.
==== Ibihingwa bikunzwe mu Karere ka Gicumbi: ====
* '''Ibihingwa by'ibanze (nk'ibigori n'ibishyimbo)''': Gicumbi izwiho guhinga '''ibigori''' (cyangwa amasaka) ku buryo bukomeye. Ibishyimbo ni kimwe mu bihingwa bihingwa cyane muri aka karere. Ibi bihingwa byombi bifasha abaturage kubona ibiribwa by'ibanze ndetse no kubona ibicuruzwa by'ubucuruzi.
*
* '''Ibirayi''': Gicumbi ni ahantu hakunze guhingwa '''ibirayi''', kandi ni kimwe mu bihingwa by'umwihariko muri aka karere.
* '''Imbuto n'imboga''': Abahinzi mu karere ka Gicumbi bafite uburyo bwo guhinga imbuto [[Imboga|n'imboga]], harimo '''avoka''', '''ibinyomoro''', '''ibihaza''', n'ibindi.
* '''Amashaza''': Akarere ka Gicumbi ni ahantu hakunze guhingwa amashaza (peas), ibi bihingwa bikaba bifite akamaro mu gutanga ibiribwa byuzuye intungamubiri.
* '''Umuceri''': Gicumbi ifite ubutaka bwiza bwo guhinga umuceri, usibye ahantu hegereye imigezi n'ibiyaga.
[[Dosiye:Ikirango cy'uruganda rw'icyayi ku mulindi19.jpg|thumb|ikirango cy'uruganda rwa mulindi]]
==== Ubuhinzi bukorerwa mu buryo bugezweho: ====
* '''Gukoresha imashini''': Mu rwego rwo kongera umusaruro, hari ingamba zo gukoresha '''imashini z’ubuhinzi''' (nk'imashini zisarura [[Ikigori|ibigori]]), kugira ngo hakorwe ku buryo bwihuse kandi butanga umusaruro mwinshi.
* '''Gukoresha amazi''': Mu gihe cy'izuba ryinshi, abaturage b'Akarere ka Gicumbi bakoresha uburyo bwo kuvomerera ibihingwa mu buryo bwihariye (nko gukoresha '''amashyiga''', '''ibito by'amazi''', n'ibindi).
==== Gahunda za Leta n'abafatanyabikorwa: ====
* '''Ubuhinzi bwa kijyambere''': Leta y'u Rwanda, ifatanyije n'abafatanyabikorwa, yashyizeho gahunda zitandukanye zo gufasha abahinzi mu karere ka Gicumbi, harimo gutanga '''imbaraga mu buhinzi bwa kijyambere''', '''guhugura abahinzi''', no kubashyira hamwe mu k'''operative''' (amakoperative y’abahinzi).
=== 2. Ubworozi mu Karere ka Gicumbi ===
Ubworozi bukomeje kuba imwe mu nkingi z'ubukungu mu Karere ka Gicumbi. Abaturage benshi bo muri aka karere bakora ubworozi bw'amatungo magufi n'amatungo manini, nk'inka, intama, ingurube, n'inkoko.
==== Ubworozi bw'amatungo magufi n'amatungo manini: ====
* '''Inka''': Gicumbi ifite ubworozi bw''''inka''' bw'ingenzi, kandi ni ahantu hakunze kuboneka aborozi b'inka. [[Inka]] zitanga amata, kandi ni isoko y'inyama n'uruhu. Amata y'inka ni kimwe mu bicuruzwa by'ingenzi muri Gicumbi, akaba akenerwa cyane mu muryango.
* '''Intama n'inkoko''': Intama n'inkoko zoroziwe mu karere, kandi hari gahunda za leta zishyigikira aborozi b'intama mu buryo bwo kubona isoko rihamye. Inkoko zitanga amagi, inyama, ndetse n'ibikoresho by'ubworozi (nk'ibikoresho byo gutunganya).
* '''Ingurube''': Gicumbi ni ahantu hakunze kwitabwaho '''ubworozi bw'ingurube'''. Ingurube zitanga inyama n'ibindi bisubizo ku baturage.
* '''Amatungo magufi''': Abaturage benshi mu Gicumbi bafite amatungo magufi, akenshi abasha guha amahirwe abantu kubona ibiribwa n'ibindi bisubizo.
==== Ubworozi bwa kijyambere: ====
* '''Kongera umusaruro''': Mu rwego rwo kongera umusaruro, aborozi bakoresha uburyo bwa kijyambere mu korora amatungo, harimo imirima yo kubakira amatungo, imirima y'ibinyampeke by'amatungo, n'ibikoresho byo gukurikirana ubuzima bw'amatungo.
* '''Gutanga ibikoresho by’ubworozi''': Hari gahunda za Leta n'abafatanyabikorwa zo gutanga '''ibikoresho by’ubworozi''' nk'imiti, inyongeramusaruro, n'ibikoresho byo kubika ibiryo by'amatungo.
=== 3. Ubuhinzi n'Ubworozi Bihuza Umurimo ===
* '''Ihuriro ry'ubuhinzi n'ubworozi''': Mu Karere ka Gicumbi, abahinzi n'aborozi bakorana mu buryo bw'imikoranire. Guhinga ibihingwa by'ibanze nk'ibigori no guhinga ibyatsi by'amatungo, bituma abaturage ba Gicumbi babasha korora amatungo neza no kubona ibiribwa bihagije.
* '''Ihuriro ry'amakoperative''': Amakoperative y'abahinzi n'aborozi muri Gicumbi akora ku buryo buhamye, kandi atanga amahirwe menshi yo gusangira ubunararibonye, kubona amasoko, no kubungabunga ubuhinzi n'ubworozi.
=== 4. Ibibazo n'Inzitizi: ===
* '''Imihindagurikire y'ibihe''': Imihindagurikire y'ibihe, nk'izuba rikabije cyangwa imvura nyinshi, bigira ingaruka ku buhinzi n'ubworozi, bigatuma bamwe mu baturage babura umusaruro.
* '''Ikibazo cy'ubutaka''': Ubutaka bw'akarere ka Gicumbi bwifashishwa cyane mu buhinzi no mu bworozi, ariko hari ikibazo cyo kubura ubutaka bunoze bwo guhingamo cyangwa bwo kororeramo, bikaba byatera ibibazo by'ubukungu mu miryango.
* '''Isoko n'ubucuruzi''': Nubwo hari amahirwe yo kongera ubuhinzi n'ubworozi, abaturage baracyahangayikishijwe no kubona amasoko ahamye, cyane ku musaruro w'amatungo n'ibihingwa.
=== 5. Gahunda za Leta n'Abafatanyabikorwa: ===
Leta y'u Rwanda ndetse n'abafatanyabikorwa bayo bakomeje gushyiraho '''gahunda zo gufasha abahinzi n'aborozi''' mu karere ka Gicumbi, harimo gutanga imfashanyo y'ubworozi, kubaka ibikorwaremezo, gutanga amahugurwa y'ubuhinzi bwa kijyambere, no gushyira mu bikorwa gahunda zo kongera ubukungu bw'abaturage.
=== Ibyo Ubworozi n'Ubuhinzi Bihindura: ===
* '''Iterambere ry'ubukungu''': Ubworozi n'ubuhinzi muri Gicumbi bitanga akazi ku baturage benshi, bikongera umusaruro w'igihugu no kuzamura imibereho myiza.
* '''Ibiribwa by'ibanze''': Abaturage babasha kubona ibiribwa by'ibanze, kandi ubushobozi bw'akarere bwiyongera mu gukora imishinga y'iterambere.
Ubworozi n'ubuhinzi ni imbaraga za Gicumbi mu gukora ubukungu no guharanira iterambere ry'abaturage.
== Ibikorwa remezo byo mu karere ka Gicumbi ==
'''Ibikorwa remezo by’akarere ka Gicumbi''' bifite uruhare runini mu iterambere ry’ubukungu, imibereho myiza y’abaturage, ndetse no mu guha abaturage amahirwe yo kugira ubuzima bwiza no kwiteza imbere. Ibikorwa remezo ni ibintu by'ingenzi mu buzima bwa buri munsi, harimo ibikorwa by’amashanyarazi, imihanda, amazi, n'ibindi. Dore uko ibikorwa remezo bikorwa muri Gicumbi:
=== 1. Imihanda n'itumanaho ===
* '''Imihanda y'ubwoko bwose''': Gicumbi ifite imihanda isanzweho, kandi ikomeje kwitabwaho mu kubaka imihanda myiza. Imihanda ikoreshwa mu gutwara abantu n'ibicuruzwa, igafasha [[ABAHANZI|abahinzi]], aborozi, ndetse n'abacuruzi kugera ku masoko ndetse no kugera ku baturage b'ahantu hatandukanye.
* '''Imihanda y'ikiciro cya kabiri na gatatu''': Hari imihanda ireshya n’ikiciro cya kabiri (imihanda mikuru) ndetse n'iy'ikiciro cya gatatu (imihanda y'ibanze), kandi igihugu gikomeje gahunda yo kubaka imihanda y'ubwoko bwa kijyambere, hamwe n'ibindi bikorwa byo kubungabunga no gutunganya imihanda.
* '''Imihanda ya kaburimbo''': Mu rwego rwo gukomeza guteza imbere ibikorwa by’imihanda, imihanda ya kaburimbo imaze kugera mu bice bitandukanye by'akarere, kandi iri kwitabwaho cyane mu mishinga y'ubukungu.
* '''Guhuza imihanda''': Kubaka imihanda ijya mu midugudu itandukanye ya Gicumbi, guhuza abaturage, no kubasha kugera ku bindi bice by’igihugu ni ikintu gikomeje kwitabwaho.
=== 2. Amazi n'isukura ===
* '''Gutanga amazi meza''': Gicumbi ifite gahunda zinyuranye zo gutanga amazi meza ku baturage. Gahunda yo kugeza amazi meza ku baturage hirya no hino mu karere ikomeje kuba ik'ingenzi, cyane cyane mu midugudu.
* '''Isuku n'isukura''': Mu rwego rwo gukomeza kugira ubuzima bwiza, ibikorwa byo kubungabunga isuku no kwita ku isuku n’isukura mu midugudu no mu mugi wa Gicumbi birakorwa. Gahunda yo gukora ubukangurambaga mu isuku ituma abaturage basobanukirwa n'akamaro ko kubungabunga ibidukikije.
=== 3. Amashanyarazi ===
* '''Gutanga amashanyarazi''': Gicumbi ifite gahunda nyinshi zo kugeza amashanyarazi ku baturage. Amashanyarazi atangwa mu buryo bwa '''nyuma''' (mu buryo bw'amashanyarazi ava mu mishinga y'ubushobozi bw'igihugu), ndetse '''gushiraho amashanyarazi akomoka ku mirasire y'izuba''' (solar power) nabyo biri gushyirwaho ku baturage batabona amashanyarazi aturutse ku muriro w'amashanyarazi rusange.
* '''Kubaka ibikorwa remezo by’amashanyarazi''': Uyu munsi, abaturage b’akarere ka Gicumbi barakomeza kubona amashanyarazi ku rwego rw’imijyi no mu bice by’icyaro, bitewe n’imishinga ya leta.
=== 4. Uburyo bwo Kugeza Serivisi z'Umuco n'Uburezi ===
* '''Amashuri''': Gicumbi ifite amashuri y'incuke, abanza, ayisumbuye ndetse n'ibigo by'imyuga. Gahunda ya Leta ni uguteza imbere amashuri, kubaka ibyumba by’amashuri no kubungabunga ibikoresho by’abanyeshuri.
* '''Ibigo by'imyuga''': Kubaka ibikorwa remezo by’imyuga bikomeje gutanga amahirwe menshi ku rubyiruko mu bice bitandukanye bya Gicumbi. Ibi bigo by’imyuga bituma urubyiruko rwigira ku bumenyi butandukanye, bigafasha mu kubaka ejo hazaza heza.
=== 5. Ibikorwaremezo by’Ubuzima ===
* '''Ibigo nderabuzima''': Gicumbi ifite ibigo nderabuzima bihagije byo gutanga serivisi z’ubuzima ku baturage, kandi ibikorwa byo kubaka ibigo nderabuzima byitabwaho cyane. Abaturage bafite amahirwe yo kubona serivisi z’ubuzima bwiza, harimo n'ibikorwa byo kuvura indwara z'ibanze, gutanga inkingo, ndetse no kubungabunga ubuzima bw’imiryango.
* '''Amavuriro n'ibitaro''': Icyo Gicumbi gikeneye ni ugukomeza kubaka ibitaro n’amavuriro kugira ngo abaturage babone serivisi z’ubuvuzi ku buryo bwihuse. Gahunda ya Leta ni ugufasha abaturage kubona ubuvuzi bw’ibanze ndetse no gukomeza guteza imbere ibikorwaremezo by’ubuzima.
=== 7. Gahunda z'Ubucuruzi n’Ubukerarugendo ===
* '''Isoko''': Gicumbi ifite ibikorwa remezo by'amasoko y'ibicuruzwa biva mu buhinzi n'ubworozi. Ibi byifashishwa mu gukwirakwiza ibicuruzwa mu bindi bice by’igihu
* '''Gahunda z'ubukerarugendo''': Akarere ka Gicumbi gifite ibyiza by'umwihariko, harimo ahantu nyaburanga byifashishwa mu bukerarugendo. Gahunda ya Leta ni uguteza imbere ubukerarugendo muri aka karere kugira ngo bibyaze umusaruro ibyiza by'ubukerarugendo n'umutungo kamere.
=== 8. Gahunda z'Imibereho myiza y'Abaturage ===
* '''Gahunda z'imibereho myiza''': Ibikorwa remezo mu rwego rwa '''imibereho myiza''' bigamije gufasha abaturage kugera ku buzima bwiza, aho bikorwa byita ku gufasha imiryango irimo abafite ubumuga, abana bato, n'abageze mu zabukuru.
* '''Gahunda z’uburezi''': Guteza imbere ibikorwa by’uburezi bigamije kwigisha abana ndetse n'abantu bakuru kugira ngo bagire ubumenyi buhamye mu ngeri zose.
=== 9. Ubumenyi n'Ubushakashatsi ===
* '''Ubumenyi n'ubushakashatsi mu buhinzi n'ubworozi''': Gicumbi ikomeza gufasha abahinzi n'aborozi binyuze mu bikorwa byo gushyira mu bikorwa ubushakashatsi, kugirango babashe kumenya uburyo bwo guhinga neza no korora ku buryo bugezweho.
=== 10.Uburezi ===
'''Uburezi mu Karere ka Gicumbi''' ni ingenzi mu rwego rwo guteza imbere imibereho myiza y’abaturage ndetse n'iterambere ry'akarere muri rusange. Gicumbi ni imwe mu turere tw'u Rwanda ifite gahunda zikomeye mu bijyanye n’uburezi, harimo kubaka amashuri, kongera uburezi bufite ireme, no guteza imbere imibereho y’abana n’abarimu.
=== Amashuri mu Karere ka Gicumbi: ===
Akarere ka Gicumbi gafite amashuri y'incuke, abanza, ayisumbuye, ndetse n'ibigo by'imyuga. Ubu buhinzi butuma abana b’abaturage b’akarere babona amahirwe yo kwiga no kwiteza imbere. Ibi bituma hakomeza kugerwaho intego y’uburezi bw'inshingano.
=== Amashuri y'Incuke : ===
* Hari amashuri y’incuke ku rwego rwose rw'akarere, cyane cyane mu mijyi no mu mirenge. Aha ni ho abana bato batangira urugendo rwabo rw’uburezi. Ubu buhinzi bufasha umwana kwitegura amashuri abanza no kugira ubumenyi bw’ibanze mu bumenyi bw’isi.
=== Amashuri Abanza : ===
* '''Amashuri abanza''' ni kimwe mu byiciro by'ingenzi mu burezi mu Karere ka Gicumbi. Akarere kagize intambwe mu kwimakaza uburezi bw'ibyiciro byose, mu buryo bw'amasomo, imfashanyigisho, ndetse n'ibikoresho by’abana n'abarezi.
* Abana benshi muri Gicumbi biga amashuri abanza kandi hari gahunda yo gufasha abana baturuka mu mirenge no mu bice by'icyaro kubona uburezi bufite ireme.
=== Amashuri y'Isumbuye : ===
* '''Amashuri yisumbuye''' muri Gicumbi arakomeje kwiyongera, haba mu mijyi ndetse no mu bice by'icyaro. Mu mashuri yisumbuye, abana barushaho kugira ubumenyi bwimbitse mu masomo ya siyansi, ubumenyi bw’imibereho, ubumenyi bw'ikoranabuhanga, ndetse n’ubukungu.
* Ibi bituma abana bo mu karere ka Gicumbi babasha kugera ku myigire ikomeye, bityo bakabona amahirwe yo kwiga mu mashuri makuru n'amakuru.
=== Ibigo by'Imyuga: ===
* Mu rwego rwo gufasha urubyiruko kwiteza imbere no kubona akazi, Gicumbi ifite ibigo by’imyuga bigamije gutanga ubumenyi bw’ibanze mu mwuga, nka gahunda zo kwigisha imyuga n'ubumenyingiro.
* Ibi bigo bifasha urubyiruko kwiga ubufundi, ubukanishi, ububaji, ubudozi, n'ibindi, bigatuma babasha kwihangira imirimo.
=== Gahunda z'Ireme ry'Uburezi: ===
* Akarere ka Gicumbi kigenda gishyira imbere gahunda yo kuzamura ireme ry'uburezi, harimo gutanga amahugurwa ku barimu, kubaka ibyumba by’amashuri, no kugerageza uburyo bushya bwo gutanga ubumenyi.
* Hari kandi gahunda yo kwita ku bashinzwe uburezi n’ubuyobozi bw’amashuri, kugira ngo barusheho gutanga uburezi bufite ireme kandi bukenewe.
=== Ibikorwa byo Guteza Imbere Uburezi: ===
* '''Kubaka amashuri''': Gicumbi ikomeje kubaka amashuri mu bice bitandukanye by'akarere, kugira ngo abana bose babone amahirwe yo kwiga.
* '''Uburezi bwa Tekinike''': Akarere ka Gicumbi kashyize imbaraga mu gushyira imbere uburezi bw'imyuga n'ubumenyingiro, cyane cyane mu rubyiruko, kugira ngo haboneke abanyeshuri bashobora gukora imirimo itandukanye no kubona akazi.
* '''Amahugurwa y’Abarezi''': Abarezi bahabwa amahugurwa ajyanye n’ubumenyi bwa kijyambere, kugira ngo bigishirize abana b'akarere mu buryo bugezweho kandi butanga ireme.
=== Uburezi Bw'Uburinganire: ===
* Gicumbi ifite gahunda yo gushyira imbere '''uburinganire mu burezi''', aho abana b’abakobwa n’abahungu bafashwa kugera ku burezi bungana kandi mu buryo bwuzuzanya. Ibi bigamije kurandura imbogamizi zishingiye ku gitsina mu burezi.
=== Isuzuma rya Buri gihe ku Ireme ry'Uburezi: ===
* Akarere ka Gicumbi kagira ibikorwa byo gusuzuma ireme ry’uburezi buri mwaka, hagamijwe kumenya imbogamizi no gufata ingamba zo kuziba ibyavuye mu isuzuma, nk'uko bikorwa mu mashuri y'ibanze n'ayisumbuye.M
[[File:Igishanga.jpg|thumb|Igishanga kimwe mubiri i Gicumbi]]MUKARERE KA GICUMBI KAGIRA AMASHURI ATANDUKANYE
1.amashuri acumbika
2.amashuri adacumbika
ingero zamashuri acumbika
.kageyo TSS
.ES MUKONO
GROUPE SCOLAIRE DE LA SALLE BYUMBA
GSNBC BYUMBA
SANTA MARIA KARAMBO
PETIT SEMINAIRE RWESERO
GASEKE TSS
INGERO ZAMASHURI ADACUMBIKA
.G.S RUKIZI
.G.S KAGEYO
GS NYINAWIMANA
GS BYUMBA INYANGE
GS BYUMBA EAR
GS KAGAMBA<ref>URUTONDE RW' AMASHURI ARI MU KARERE KA GICUMBI - Search</ref>
1.IBIGO BICUMBIKA
I.KAGEYO TSS
kageyo tss yigisha amashami akirikira
.ACCOUNTING.
.SOFTWARE DEVELOPMENT(SOD)
IKIGO CYA KAGEYO TSS GITSINDISHA ISHAMI RYA ACCOUNTING KURWEGO RWIGIHUGU<ref>UMUSEKE</ref>
II.IKIGO CYA ES MUKONO
ES MUKONO YIGISHA AYAMASHAMI
.MEG
.MCE
III.CYURU TSS
.IKIKIGO KIKGISHA ISHAMI RYA ACCOUNTING
MUKARERE KA GICUMBI HAKORERWAMO IBIKORWA BYITERAMBERE BITANDUKANYE HARIMO
.ubuhinzi
.ubworozi
.ubucuruzi
.uburobyi
== Amashakiro ==
{{Reflist}}7.https://www.gicumbi.gov.rw/
{{Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda}}
[[Category:Uturere tw’u Rwanda]]
[[Ikiciro:Akarere ka Gicumbi| ]]
[[Ikiciro:Intara y’Amajyaruguru y’U Rwanda]]
agnfl3dcdj22himdbacqs64n3joz501
Akarere ka Kicukiro
0
8407
142880
135480
2026-10-20T15:30:55Z
Score Beethoven
11559
Gushyiraho [[Inyandikorugero:Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda|Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda]]
142880
wikitext
text/x-wiki
[[File:KicukiroDist.png|alt=|thumb|332x332px|ikarita y'akarere ka kicukiro]]
'''Kicukiro''' ni Akarere kamwe mu Turere dutatu (3) tugize [[Kigali|Umujyi wa Kigali.]] Gaherereye mu burasirazuba bw’amajyepfo by’Umujyi wa Kigali. Icyicaro cy’Akarere kiri mu [[Kagarama,|Murenge wa Kagarama,]] mu Kagari ka [[Rukatsa]] n’Umudugudu wa Rukatsa. Akarere ka Kicukiro gahana imbibi n’uturere tune aritwo ;
[[Dosiye:Flag of Rwanda.svg|center|thumb|320x320px|Rwanda]]
[[Akarere ka Bugesera]]: mu Majyepfo
[[Akarere ka Gasabo|Akarere ka Gasabo:]] mu Majyaruguru
[[Akarere ka Rwamagana|Akarere ka Rwamagana:]] mu burasirazuba
[[Akarere ka Nyarugenge]]: mu burengerazuba
== Imirenge icumi (10) igize akarere ka Kicukiro; ==
[[File:Mass_Graves_with_Monument_Listing_Names_of_Victims_-_Nyanza_Genocide_Memorial_Site_-_Kicukiro_District_-_Kigali_-_Rwanda.jpg|alt=|thumb|175x175px|u Rwibutso rw'inzirakarengane za Genocide yakoreye Abatutsi muri Genocide ruherereye i Nyanza muri Kicukiro]]
[[File:Umuganda"Rwandan_community_work".jpg|thumb|Perezida Kagame m'Umuganda wabereye muri Kicukiro 2016]]
[[Dosiye:Hinweisschild Schule Ruanda.jpg|thumb|Sign]]
.[[Gahanga]]
.[[Gatenga]]
.[[Gikondo]]
.[[Kanombe]]
.[[Kagarama]]
.[[Niboye]]
.[[Kigarama]]
.[[Kicukiro]]
.[[Masaka]]
.[[Nyarugunga]]
'''AKARERE KA KICUKURO KANDI GAFITE IBYIZA NYABURANGA'''<ref>https://www.kicukiro.gov.rw/akarere/menya-akarere</ref>
Akarere ka Kicukiro gafite ahantu Nyaburanga hagizwe n’Amahoteli, [[Ikibuga mpuzamahanga cy'indege cya kigali|Ikibuga Mpuzamahanga cy'indege cya Kigali]] n’ahandi hagizwe n’ubusitani bubereye amaso hakunze gusurwa ndetse no gukorerwa ibirori by’ubukwe, ibiterane by'Amadini n'Amatorero n'ibifasha abantu kuruhuka. n’ibindi.<ref><nowiki>https://www.kicukiro.gov.rw/akarere/menya-akarere</nowiki> n'ibikorwa remezo bihakorerwa</ref>
Kandi muri aka karere ka kicukiro dusangamo ibibuga by'imikino itandukanye kandi dufite amashuri afasha abanyeshuri mu myigire yabo ya buri munsi.
'''KANDI GAFITE IBYIZA NYABURANGA HARIMO:'''
-AMASOKO
-AMAZU Y'UBUCURUZI
-AMAHOTERI
-IKIBUGA MUZA MPUZAMAHANGA CY'INDEGE CYA KIGALI
-UBUSITANI BWIZA
-AMASHURI
-AMAVURIRO
-Ibibuga by' imikino ndetse, n' ibindi.....
== Amashakiro ==
{{Reflist}}
{{Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda}}
j1oet4g7ko2fw45f6ix9xxghigcx5hn
Akarere ka Nyarugenge
0
8408
142881
142283
2026-10-20T15:30:59Z
Score Beethoven
11559
Gushyiraho [[Inyandikorugero:Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda|Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda]]
142881
wikitext
text/x-wiki
[[Dosiye:Flag of Rwanda.svg|center|thumb|420x420px|Rwanda]]
[[Dosiye:IYAHOZE_GEREZA_YA_NYARUGENGE_1930_01.jpg|thumb|IYAHOZE GEREZA YA NYARUGENGE 1930 01]]
[[Dosiye:NyarugengeDist.png|thumb|Nyarugenge Dist]]
'''Nyarugenge''' ni [[Uturere tw’u Rwanda|akarere]] kamwe mu turere 3 tugize [[Kigali|umujyi wa Kigali]]. kagizwe n' imirenge 10, [[Akagari|utugari]] 47 n' [[imidugudu]] 350. <ref>https://www.nyarugenge.gov.rw/akarere/menya-akarere</ref>
== Imirenge ==
Akarere ka Nyarugenge kagabanijwemo [[Imirenge y’u Rwanda|imirenge]] 10 ( ''imirenge'' ): [[Umurenge wa Gitega|Gitega]], [[Umurenge wa Kanyinya|Kanyinya]], [[Umurenge wa Kigali|Kigali]], [[Umurenge wa Kimisagara|Kimisagara]], [[Umurenge wa Mageragere|Mageragere]], [[Umurenge wa Muhima|Muhima]], [[Umurenge wa Nyakabanda|Nyakabanda]], [[Umurenge wa Nyamirambo|Nyamirambo]], [[Umurenge wa Nyarugenge|Nyarugenge]] na [[Umurenge wa Rwezamenyo|Rwezamenyo]].
== Uburezi ==
''[[Lycée de Kigali]]'' (LDK) iri mu Kagari ka Kiyovu, Umurenge wa Nyarugenge, Akarere ka Nyarugenge.
[[Dosiye:Kigali-Rwanda.jpg|thumb|UMUJYI WA KIGALI]]
== Ihuza ryo hanze ==
[[File:NYARUGENGE PRISON 1930.jpg|thumb|Nyarugenge Prison, 1930]]
*[https://web.archive.org/web/20180517152931/http://www.minaloc.gov.rw/events/Inzego.doc Inzego.doc] — Intara, Uturere [https://web.archive.org/web/20180517152931/http://www.minaloc.gov.rw/events/Inzego.doc n'umurenge] amakuru ya ''MINALOC'', minisiteri yu Rwanda yubutegetsi bwibanze.
=== Inkomoko ===
ibigo byamashuri abanza nayisumbuye biherereye mu karere ka nyarugenge mumurenge wagitega,muhima na kimisagara:GS cyahafi,GS kimisagara,GS gitega,GS kabusunzu,GS muhima,GS muganza,GS EPA saint michel,GS saint famille nibindi bigiye bitandukanye
wifuza kubisura komeza ukurikirane wikipediya rwanda
== Inyandiko ==
{{Reflist}}
{{Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda}}
[[Ikiciro:Uturere tw’u Rwanda]]
[[Ikiciro:Akarere ka Nyarugenge| ]]
[[Ikiciro:Umujyi wa Kigali]]
rouxrdwpy5qnlcy1sogf5gjeqs8fqca
142959
142881
2026-10-21T11:37:21Z
Baraka official
17008
Gukosora Imyandikire
142959
wikitext
text/x-wiki
[[Dosiye:Flag of Rwanda.svg|center|thumb|420x420px|Rwanda]]
[[Dosiye:IYAHOZE_GEREZA_YA_NYARUGENGE_1930_01.jpg|thumb|IYAHOZE GEREZA YA NYARUGENGE 1930 01]]
[[Dosiye:NyarugengeDist.png|thumb|Nyarugenge Dist]]
'''Nyarugenge''' ni [[Uturere tw’u Rwanda|akarere]] kamwe mu turere dutatu(3) tugize [[Kigali|umujyi wa Kigali]]. kagizwe n' imirenge icumi(10), [[Akagari|utugari]] mirongo ine n'aturindwi (47) n' [[imidugudu]] maganatatu mirongo itanu (350). <ref>https://www.nyarugenge.gov.rw/akarere/menya-akarere</ref>
== Imirenge ==
Akarere ka Nyarugenge kagabanijwemo [[Imirenge y’u Rwanda|imirenge]] icumi (10) ( ''imirenge'' ): [[Umurenge wa Gitega|Gitega]], [[Umurenge wa Kanyinya|Kanyinya]], [[Umurenge wa Kigali|Kigali]], [[Umurenge wa Kimisagara|Kimisagara]], [[Umurenge wa Mageragere|Mageragere]], [[Umurenge wa Muhima|Muhima]], [[Umurenge wa Nyakabanda|Nyakabanda]], [[Umurenge wa Nyamirambo|Nyamirambo]], [[Umurenge wa Nyarugenge|Nyarugenge]] na [[Umurenge wa Rwezamenyo|Rwezamenyo]].
== Uburezi ==
''[[Lycée de Kigali]]'' (LDK) iri mu Kagari ka Kiyovu, Umurenge wa Nyarugenge, Akarere ka Nyarugenge.
[[Dosiye:Kigali-Rwanda.jpg|thumb|UMUJYI WA KIGALI]]
== Ihuza ryo hanze ==
[[File:NYARUGENGE PRISON 1930.jpg|thumb|Nyarugenge Prison, 1930]]
*[https://web.archive.org/web/20180517152931/http://www.minaloc.gov.rw/events/Inzego.doc Inzego.doc] — Intara, Uturere [https://web.archive.org/web/20180517152931/http://www.minaloc.gov.rw/events/Inzego.doc n'umurenge] amakuru ya ''MINALOC'', minisiteri yu Rwanda yubutegetsi bwibanze.
=== Inkomoko ===
ibigo byamashuri abanza nayisumbuye biherereye mu karere ka nyarugenge mumurenge wagitega,muhima na kimisagara:GS cyahafi,GS kimisagara,GS gitega,GS kabusunzu,GS muhima,GS muganza,GS EPA saint michel,GS saint famille nibindi bigiye bitandukanye
wifuza kubisura komeza ukurikirane wikipediya rwanda
== Inyandiko ==
{{Reflist}}
{{Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda}}
[[Ikiciro:Uturere tw’u Rwanda]]
[[Ikiciro:Akarere ka Nyarugenge| ]]
[[Ikiciro:Umujyi wa Kigali]]
7bshhkkzp19vnpa76bivsnpolvohnug
Akarere ka Musanze
0
8409
142885
142285
2026-10-20T15:31:13Z
Score Beethoven
11559
Gushyiraho [[Inyandikorugero:Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda|Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda]]
142885
wikitext
text/x-wiki
Akarere ka Musanze :<ref>https://www.youtube.com/watch?v=V-inR_Z05ME</ref> ni kamwe mu turere mirongo itatu (30) tugize u [[Rwanda]] gaherereye mu [[Intara y’Amajyaruguru y’u Rwanda|Ntara y'Amajyaruguru]] igizwe n'[[Uturere tw’u Rwanda|uturere]] dutanu, ni akarere k'imisozi miremire n'ibirunga (nka Karisimbi na Bisoke) bafite ubutaka bw'iminyaruguru bukungahaye kuri pariki y'ibirunga<ref>[https://visitmusanze.com/about/#:~:text=The%20city%20is%20known%20for,maize%2C%20beans%2C%20and%20pyrethrum. https://visitmusanze.com/about/#:~:text=The%20city%20is%20known%20for,maize%2C%20beans%2C%20and%20pyrethrum.]</ref>Akarere ka Musanze gafite ubuso bungana na 530,2 Km2 zigizwe na 60 Km2 za Pariki y’Ibirunga na 28 Km2 z’Ikiyaga cya Ruhondo. Kagizwe n’imirenge 15, [[Akagari|utugari]] 68 n’imidugudu 432<ref>https://igihe.com/ubukerarugendo/article/iwabo-w-ingagi-ku-gicumbi-cy-ubukerarugendo-musanze-iri-kugirwa-nshya-amafoto</ref>.. Kashyizweho n'itegeko nᵒ 29/2005, kagizwe n'icyahoze ari Umujyi wa Ruhengeri<ref name=":0">{{Cite web |url=https://www.musanze.gov.rw/about/menya-akarere-1 |title=Archive copy |access-date=2026-02-13 |archive-date=2023-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513180951/https://www.musanze.gov.rw/about/menya-akarere-1 |url-status=dead }}</ref>, Akarere ka Mutobo, Kinigi, n'ibice bya Bugarura na Bukamba. Uyu mujyi uzwiho ubukerarugendo, ikirere gikonje, n'ubuhinzi bw'ibirayi, bigira uruhare mu bukungu bw'u Rwanda. <ref name=":0" />[[Dosiye:Gorilla town.jpg|thumb|Musanze town]]
Akarere ka Musanze gakomoka ku cyahoze ari umujyi wa [[Ruhengeri]], akarere ka Mutobo, akarere ka Kinigi, imirenge cumi n'ine( 14)
[[Dosiye:MusanzeDist.png|thumb|musasnze map]]
Y'icyahoze ari akarere ka Bugarura n’imirenge itatu (3) y’icyahoze ari akarere ka Bukamba.
Akarere ka Musanze gafite imbibi zikurikira :
* Amajyaruguru : [[Ubugande]] na Repubulika iharanira demokarasi ya [[Repubulika Iharanira Demokarasi ya Kongo|kongo]]
* Amajyepfo : [[Akarere ka Gakenke]]
* Iburasirazuba : [[Akarere ka Burera]].[[File:Landscape_Kinigi_Musanze.jpg|thumb|mu Kinigi Musanze]]
* Iburengerazuba : [[Akarere ka Nyabihu]].
== Akarere ka Musanze kagizwe ==
[[Dosiye:Musanze Monument.jpg|thumb|left|Urwibutso i Musanze]]
* Imirenge 15,
* Utugali 68,[[File:This_photograph_is_located_in_Rwanda_Musanze_District.png|thumb|i Musanze]]
* [[Imidugudu]] 432.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://musanze.gov.rw/index.php?id=83 |accessdate=2020-08-01 |archive-date=2018-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181206133224/http://musanze.gov.rw/index.php?id=83 |deadurl=yes }}</ref>
* [[Dosiye:Arenal volcano (70785p).jpg|thumb|ibirunga]]AKARERE KA MUSANZE KAGIRA AMASHURI ATANDUKANYE<ref>kigali</ref>
* amashuri yisumbuye
* amashuri yinshuke
* amashuri abanza
* AKARERE KAMUSANZE KAGARAGARA MUBIKORWA BYUBUKUNGU BITANDUKANYE ARIBYO<ref>Umuseke</ref>
* ubuhinzi
* ubworozi
* [[uburobyi]]
* ubucuruzi
* ubugeni
* [[Ibirunga byu Rwanda|IBIRUNGA]] BYINSHI BIHEREREYE MUKARERE KA MUSANZE
* AKAMARO KIBIRUNGA MU KARERE KA MUSANZE<ref>gisagara</ref>
* bikurura bamukera rugendo
* bitanga ubutaka bwera
* bitanga ikirere cyiza
<u>ubukungumuri musanze</u>
<u>UBUKERARUGENDO</u>
Musanze ifite umwihariko wo kuba ikungahaye ku bukerarugendo bushingiye ku ngagi zo muri Pariki y’Ibirunga n’ibindi bikorwa bikurura abagenda aka gace gaturiye imisozi miremire.
Bitandukanye no hambere, ubu imihanda yubakwa igenda yiyongera. Kuri ubu muri Musanze hari imihanda ya kaburimbo ireshya n’ibilometero makumyabiri n'umunani(28), mu gihe indi y’ibilometero 6.7 iri kubakwa. Iyi yiyongeraho imihanda y’amakoro ireshya n’ibilometero 2.6.
Musanze ni igicumbi cy’ahantu nyaburanga mu Majyaruguru no mu Rwanda hose ndetse kari ku isonga mu gusurwa cyane na ba mukerarugendo bagenderera igihugu.
Abakagana bagakundira ibirimo [[Pariki y’Ibirunga mu rwanda|Pariki y’Ibirunga]] icumbikiye [[Ingagi zo mu birunga|ingagi zo mu misozi]] miremire, Buhanga Eco– park ndetse n’Ibirunga bya Muhabura, Gahinga, Kalisimbi, Bisoke na Sabyinyo bimaze kugwiza igikundiro n’ababisura biganjemo ababitondagira [hiking].
Ibi byiyongeraho amashyamba ya cyimeza agizwe n’ibirimo agashyamba ka Nkotsi na Bikara. Aya ni yo atuma Akarere ka Musanze karangwa n’amahumbezi cyane ko ayo mashyamba yiganjemo imigano. Musanze inafite amashyamba y’amaterano agizwe ahanini n’inturusu n’ibiti birimo iby’imbuto ziribwa.
Abatemberera i Musanze banaryoherwa no gusura inyamaswa zirimo ingagi, [[imbogo]], inyoni, [[inkima]] n’inkende, impongo n’izindi zo mu misozi miremire.
Usibye gusura ibirunga, Musanze ifite ibindi byiza nyaburanga birimo Ellen DeGeneres Campus, Ibiyaga bya Burera na Ruhondo, gusura inyoni, Isumo rya Gasumo, Ubuvumo bwa Musanze, Red Rocks Rwanda n’ibindi.
Bitewe n’ubwinshi bw’abahasura, bituma na hoteli n’amacumbi abacumbikira agenda yaguka umunsi ku wundi.
Kuri ubu mu Karere ka Musanze hari hoteli 42, zirimo eshanu z’inyenyeri eshanu, n’andi macumbi muri rusange agera kuri 112.
Mu myaka ine ishize, kubona hoteli y’inyenyeri eshanu mu Karere ka Musanze byari nk’inzozi. Ubu aka gace gacumbikiye hoteli eshanu ziri ku rwego rwo hejuru, zirimo Bisate Eco Lodge, Singita Kwitonda Lodge and Kataza House, One and Only Gorilla’s Nest, Wilderness Sabyinyo na [[AMAKORO|Amakoro]] Songa Lodge.
Kuri ubu Umujyi wa Musanze uri kuvugururwa umunsi ku wundi aho uwugezemo ubona inyubako z’amagorofa ziri kuzamurwa ubutitsa mu kurushaho kuwagura. Izi zizimo izo guturamo, isoko ry’imbuto n’imboga riri kubakwa bundi bushya n’izindi.
Guverinoma y’u [[Rwanda]] yihaye kugeza inyungu iva mu bukerarugendo kuri miliyoni $800 mu 2024 ivuye kuri miliyoni $440 nk’intego yari yashyizweho mu 2017.
Urwego rw’Igihugu rw’Iterambere, RDB, rwatangaje ko ubukerarugendo bwinjirije u Rwanda miliyoni $247, asaga miliyari 290 Frw, mu mezi atandatu ya mbere y’umwaka wa 2023. Ni imibare yazamutse ku kigero cya 56% ugereranyije na miliyoni 158$ zari zabonetse mu gihe nk’icyo mu 2022.<ref>https://igihe.com/ubukerarugendo/article/iwabo-w-ingagi-ku-gicumbi-cy-ubukerarugendo-musanze-iri-kugirwa-nshya-amafoto</ref>
== Inyandiko ==
{{Reflist}}
{{Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda}}
[[Ikiciro:Akarere ka Musanze| ]]
sgimvjtg41myo4wkjbyvzjq0cw9yu1b
Akarere ka Nyamagabe
0
8411
142891
133691
2026-10-20T15:31:34Z
Score Beethoven
11559
Gushyiraho [[Inyandikorugero:Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda|Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda]]
142891
wikitext
text/x-wiki
[[File:NyamagabeDist.png|thumb|Ikarita yerekana ubuso bwakarere ka Nyamagabe|237x237px]]
[[Dosiye:Kitabi Tea Factory.jpg|thumb|I Nyamabage]]{{Databox|excludeProperties=Q2632783}}
'''Nyamagabe''' ni akarere gaherereye mu [[Intara y'amajyepfo|ntara y'Amajyepfo]] y'u [[Rwanda|Rwanda.]]<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://nyamagabe.gov.rw/index.php?id=83 |accessdate=2020-08-03 |archive-date=2020-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200712200936/http://nyamagabe.gov.rw/index.php?id=83 |deadurl=yes }}</ref> <ref>https://www.kigalitoday.com/amakuru/amakuru-mu-rwanda/article/nyamagabe-akarere-kahagaritse-kwakira-abaturage-bazanye-ibibazo</ref>. Nyamagabe iri hagati y'uturere tubiri aritwo [[Akarere ka Huye|Huye]] na [[Akarere ka Rusizi|Rusizi]] mu majyepfo y'Uburengerazuba [[Urutonde rw'abami bategetse u Rwanda|bw'u Rwanda]]. Tutibagiwe utundi turere nkaNyanza, Ruhango, Karongi na Nyaruguru . Aka karere kandi gakora kuri [[Pariki ya Nyungwe|parike ya Nyungwe]] ituwe n'inyamanswa ndetse n'inyoni z'amoko anyuranye. Ibiro by'akarere ka Nyamagabe biherereye mu murenge ''wa [[Gasaka]],mu kagali ka Nyamugari mu mudugudu wa Nyarusange.Aka karere gafite ubuso bwa 109km2,umubare w'abaturage barenga 378,098.''<ref>akarere ka nyamagabe -
Search</ref>
====== Akarere ka Nyamagabe kagizwe n’imirenge 17 ariyo : ======
Buruhukiro, Cyanika, Gatare, Kaduha, Kamegeli, Kibirizi, Kibumbwe, Kitabi, Mbazi, Mugano, Musange, Musebeya, Mushubi, Nkomane, Gasaka, Tare na Uwinkingi, kandi muri aka karere harimo n’ahantu h’amateka nko ku [[Urwibutso rwa Jenoside rwa Murambi|Murambi]] Genocide Memorial Site, byose bikaba bigize imiterere y’ubuyobozi n’iterambere ry’akarere ka Nyamagabe.
== Ubukungu<ref>[https://imvahonshya.co.rw/nyamagabe-basobanukiwe-akamaro-ka-nyungwe-biyemeza-kuyibungabunga/ » Nyamagabe: Basobanukiwe akamaro ka Nyungwe biyemeza kuyibungabunga ImvahoNshya]</ref> ==
Ubukungu bw’Akarere ka Nyamagabe bushingiye cyane ku buhinzi, cyane cyane [[icyayi]] (tea) gihingwa ku bwinshi mu misozi yaho, ndetse n’ibihingwa nk’ibirayi, ibishyimbo n’imboga bifasha abaturage mu mirire no mu bucuruzi. Nanone ubukerarugendo bugira uruhare rukomeye kubera kuba hafi y’ishyamba rya Nyungwe rikurura ba mukerarugendo basura [[inyamaswa]] n’ibimera byihariye. Hari kandi ibikorwa by’ubucuruzi buciriritse, ubworozi n’imishinga y’iterambere y’imiryango ifasha kongera imirimo n’amikoro y’abaturage, bigatuma ubukungu bw’akarere bugenda butera imbere buhoro buhoro<ref>[https://nyamagabe.prod.risa.rw/fileadmin/user_upload/nyamagabe/Inyandiko/Ibyemezo_by_Inama_Njyanama_y_Akarere_yo_ku_wa_27_Kamena_2025.pdf Ibyemezo_by_Inama_Njyanama_y_Akarere_yo_ku_wa_27_Kamena_2025.pdf]</ref>.
== Amashakiro ==
<references />
{{Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda}}
[[Category:Rwanda]]
[[Category:Intara y'amajyepfo]]
[[Category:Uturere tw’u Rwanda]]
e4evv23m0595siyomn5w6dluhcifixm
Akarere ka Nyaruguru
0
8412
142893
135898
2026-10-20T15:31:41Z
Score Beethoven
11559
Gushyiraho [[Inyandikorugero:Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda|Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda]]
142893
wikitext
text/x-wiki
{{Databox|excludeProperties=Q2632798}}
== akarere ka Nyaruguru ==
[[File:NyaruguruDist.png|thumb|441x441px|Ikarita y'akarere ka Nyaruguru]]
[[Dosiye:Kibeho_Forest_at_Nyaruguru_District.jpg|thumb|Ishyamba muri Nyaruguru]]
Nyaruguru ni akarere kamwe mu turere mirongo itatu(30) tugize u Rwanda.Gaherereye mu '''[[Intara y'amajyepfo|in]]'''[[Intara y'amajyepfo|tara y'Amajyepfo,]]<nowiki/>kagizwe n'imirenge 14,[[Akagari|utugari]] 72 ndetse n'imidugudu 332, gafite ubuso bungana na kilometero kare (Km2)1010<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.nyaruguru.gov.rw/index.php?id=39 |accessdate=2020-08-03 |archive-date=2020-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200629035029/https://nyaruguru.gov.rw/index.php?id=39 |deadurl=yes }}</ref><ref>https://www.kigalitoday.com/umutekano/imbere-mu-gihugu/article/nyaruguru-abandi-bakozi-bane-b-akarere-bafunzwe</ref>.<ref>https://www.kigalitoday.com/amakuru/amakuru-mu-rwanda/article/gahunda-ndiho-ku-bwawe-yabigishije-ubuvandimwe-inabakura-mu-bwigunge</ref>Nyaruguru izwiho cyane [[Our lady of kibeho|Kibeho]] nk'ubutaka [[butagatifu]], ubuhinzi bw'[[icyayi]], [[Ikawa|ikawa,]] [[Ingano|ingano,]] [[Ikirayi|ibirayi]],ishyamba. <ref>https://www.kibeho-cana.org/a-brief-history-of-the-apparitions-of-our-lady-of-kibeho/</ref>Gahana imbibi n'[[akarere ka Huye]],[[Gisagara Thermal Power Station|Gisagara]],[[Akarere ka Nyamagabe|Nyamagabe]],[[igihugu]] cy'[[Uburundi]] na parike ya Nyungwe<ref>https://www.nyaruguru.gov.rw/akarere/menya-akarere</ref>
[[File:Improvised_transport_operator_Kibeho.jpg|thumb|umwana utuye mu murenge wa Kibeho]]
Nyaruguru igizwe n'imirenge cumi n'Ine (14) ariyo:
* [[Umurenge wa Busanze|Busanze]]
* [[Umurenge wa Cyahinda|Cyahinda]]
* [[Umurenge wa Kibeho|Kibeho]]
* [[Umurenge wa Kivu|Kivu]]
* [[Umurenge wa Mata|Mata]]
* [[Umurenge wa Muganza|Muganza]]
* [[Umurenge wa Munini|Munini]]
* [[Umurenge wa Ngera|Ngera]]
* [[Umurenge wa Ngoma|Ngoma]]
* [[Umurenge wa Nyabimata|Nyabimata]]
* [[Umurenge wa Nyagisozi|Nyagisozi]]
* [[Umurenge wa Ruheru|Ruheru]][[File:A_Forest_located_at_Nyaruguru_district,_with_a_path_where_passangers_used_to_pass_through.jpg|thumb|ishyamba rihereye muri Nyaruguru ]]
* [[Umurenge wa Ruramba|Ruramba]]
* [[Umurenge wa Rusenge|Rusenge.]]
== Imiyoboro ==
{{Reflist}}
{{Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda}}
[[Category:Rwanda]]
[[Ikiciro:Akarere ka Nyaruguru| ]]
[[Category:Intara y’Amajyaruguru y’U Rwanda]]
[[Category:Uturere tw’u Rwanda]]
[[Ikiciro:Intara y'amajyepfo]]
22og1zbndjoia50qa5b4uueey72skdo
Akarere ka Ngororero
0
8413
142903
135931
2026-10-20T15:32:15Z
Score Beethoven
11559
Gushyiraho [[Inyandikorugero:Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda|Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda]]
142903
wikitext
text/x-wiki
[[File:NgororeroDist.png|thumb|286x286px|ikarita y'akerere ka Ngororero]]
[[Dosiye:Flag of Rwanda.svg|thumb|320x320px|Rwanda]]
[[Dosiye:Ibyiza bitatse akarere ka Ngororero.jpg|thumb|368x368px|I Ngororero]]{{Databox|excludeProperties=Q2424675}}
Ngororero ni Akarere kamwe mu turere turindwi (7) tugize [[intara y'Uburengerazuba]]. Ngororero iherereye mu majyaruguru y'uburengerazuba bw'u Rwanda [[Akarere ka Nyabihu|akarere]] gahana imbibi n'Uturere 5; igizwe n'Imirenge 13, [[Akagari|Utugari]] 73 ndetse n'imidugudu 416<ref>https://www.ngororero.gov.rw/</ref>
Aka karere gatuwe n'abaturage bagera kuri 333,723; k'ubucucike bw'abaturage 493 kuri kilometero kale (km2) ,(hashingiwe ku ibarura rusange ry'abaturage muri 2021). <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.ngororero.gov.rw/index.php?id=73 |accessdate=2020-08-03 |archive-date=2020-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200705033614/http://www.ngororero.gov.rw/index.php?id=73 |deadurl=yes }}</ref><ref>https://www.kigalitoday.com/Ngororero</ref>
== Imirenge ibarizwa muri Ngororero ==
* [[Umurenge wa Bwira]]
* [[Umurenge wa Gatumba]]
* [[Umurenge wa Gatumba|Ikarita y’Akarere ka Ngororero]]
* [[Umurenge wa Hindiro]]
* [[Umurenge wa Kabaya]]
* [[Umurenge wa Kageyo]][[File:Green_Hills_in_Rwanda.jpg|thumb|imisozi iherere muri ngororero]]
* [[Umurenge wa Kavumu]]
* [[Umurenge wa Matyazo]]
* [[Umurenge wa Muhanda]]
* [[Umurenge wa Muhororo]]
* [[Umurenge wa Ndaro]]
* [[Umurenge wa Ngororero]]
* [[Umurenge wa Nyange]]
* [[Umurenge wa Sovu]]
== Ibikorwaremezo mu karere ka Ngororero ==
== Ishakiro ==
{{Reflist}}
{{Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda}}
[[Category:Rwanda]]
[[Category:Intara y'uburengerazuba]]
[[Category:Uturere tw’u Rwanda]]
2zdo0u8z8czf4foc7y5kbqafyu8b7oo
Akarere ka Nyabihu
0
8417
142904
139096
2026-10-20T15:32:18Z
Score Beethoven
11559
Gushyiraho [[Inyandikorugero:Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda|Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda]]
142904
wikitext
text/x-wiki
[[File:NyabihuDist.png|thumb|346x346px|ikarita y'akarere ka Nyabihu]]
[[Dosiye:Special Tea.jpg|thumb|I Nyabihu]]
[[Dosiye:Ibere rya bigogwe as Rwanda natural and historical heritage site by turahayo.jpg|thumb|Ibere rya bigogwe riherereye mukarere ka Nyabihu]]
[[Dosiye:Nyabihu image.jpg|thumb|Nyabihu]]
'''Nyabihu''' ni akarere kamwe mu turere tugize u Rwanda gaherereye mu [[Intara y'Uburengerazuba|ntara y'Iburengerazuba]],kakaba gakora ku [[igihugu]] cya Congo ndetse kazwiho umukamo mwinshi w'amata kubera inka ziba muri aka karere. [[Umurwa|Umurwa mukuru]] wako ni Mukamira. Akarere ka Nyabihu kagabanijwemo [[Imirenge y’u Rwanda|imirenge]] cumi na kabiri (12) ( ''imirenge'' ) <sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">]</sup> : Bigogwe, Jenda, Jomba, Kabatwa, Karago, Kintobo, Mukamira, Muringa, Rambura, Rugera, Rurembo na Shyira. Iyi mirenge ubwayo yatandukanijwe mu tugari 73 n'imidugudu(imidugudu) 474<ref>https://www.nyabihu.gov.rw/</ref>
[[Dosiye:Flag of Rwanda.svg|center|thumb|320x320px|Rwanda]]
* '''Ubuso''' : 531.5 Km2
* '''Umubare w'abaturage''' : 314195 (hashingiwe ku ibarura rusange rya 2012)
* '''Ubucucike bw'abaturage''' :556 /Km2<ref>http://www.statistics.gov.rw/publication/eicv-3-nyabihu-district-profile</ref>
'''Ibyo abantu bazi cyane ku karere''' : Ahantu nyaburanga, [[Umusozi|imisozi]], [[Ibiyaga Bigari|ibiyaga,]] amashuri menshi, [[Ibiranga amateka,…|ibiranga amateka,.]] <ref>{{Cite web |url=http://lwh-rssp.minagri.gov.rw/index.php?id=76 |title=Archive copy |access-date=2020-08-04 |archive-date=2021-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210801175506/http://lwh-rssp.minagri.gov.rw/index.php?id=76 |url-status=dead }}</ref>
== Ubumenyi bw'isi ==
Akarere gahana imbibi mu majyepfo n'[[Akarere ka Ngororero]], mu burengerazuba n'akarere ka [[Rubavu]], mu burasirazuba n' [[Akarere ka Gakenke]] no mu majyaruguru n' [[Akarere ka Musanze]] na [[Repubulika Iharanira Demokarasi ya Kongo]]. Nubwo imvura nyinshi igwa, ako gace rwose kibasiwe no kubura amasoko y'amazi bitewe n'umuyoboro mubi wa idorogarafiya. Umuva w'amazi aturuka myiyindi [[Umugezi|migezi]]. Ahantu hahanamye cyane hejuru harasobanura ko ari itorenti. Impande [[Ikirunga|z'ibirunga]] zihanamye zifite impuzandengo irenga 60 %, hejuru ya metero 2 200. Iyo imvura iguye, amazi yirukanwa kumpande kumuvuduko mwinshi werekeza kuri pidmont, akurura ibintu byose muburyo bwayo: [[inyamaswa]], abagabo, ibibari bya lava, nibindi. Amazi ava mumigezi myinshi yiruka ahamanuka atera ibyangiritse byinshi (umwuzure, umucanga no gufata banki). Imibiri y'amazi ngo ni menshi kandi amazi ni menshi, ariko iyo mibiri igera kuri ubujyakuzimu bwa metero 100. Turakeka ko biherereye mubihe bishaje byo munsi yo munsi bitwikiriwe n'amazi y'ibirunga.
== Imihanda ==
[[File:Bananas_on_bike.jpg|thumb|167x167px| Igitoki ku igare mu Rwanda-Umuhanda]]
Mu [[Akarere ka Nyabihu]] imihanda iratandukanye, hari imibi, hari n'imyiza. Imihanda igera kuri 66.0% iracyari mibi cyane, 25.3% ni mibi na 8.2% ni bagendwa. 0.5% gusa byimihanda imeze neza. Imyinshi muriyi mihanda igomba kuvugururwa mugihe izindi zisaba kubungabungwa. Gahunda y’iterambere ry’akarere ka 2013 yerekana ko [[Akarere ka Nyabihu]] gafite kilometro 290 z’imihanda muri yo 88% ni imihanda y'igitaka naho 12% ni kaburimbo. Akarere gafite imihanda itatu ya kaburimbo ariyo [[Kigali]] - [[Rubavu]], Mukamira - [[Muhanga (Akarere)|Muhanga]] - [[Huye (Akarere)|Huye]] - [[Burundi]] cyangwa [[Huye (Akarere)|Huye]]- [[Akarere ka Rusizi|Rusizi]], Mukamira - Ngororero - [[Muhanga (Akarere)|Muhanga]] - [[Karongi (Akarere)|Karongi]]. Ifite kandi umuhanda ugaburira ibiryo uhora umeze nabi kubera [[Umusozi|imisozi miremire]] n'imvura nyinshi. Nyamara, mu mirenge imwe n'imwe, abantu bagenda iminota irenga 30 kugirango bagere kumuhanda wegereye. Imihanda itari myiza no kubura imihanda ihuza ahakorerwa isoko hamwe nicyegeranyo ni ikibazo gihangayikishije. Mugihe cyimvura, imwe muriyi mihanda iba idashoboka, mugihe mugihe cyizuba, hari umukungugu mwinshi ugira ingaruka ku bwiza bw'amata. Byongeye kandi, ibiciro bihabwa abahinzi n'aborozi n'abacuruzi bo hagati ntabwo ari bike bityo bikagabanya amafaranga yabo.
== Demogarafiya ==
[[Dosiye:Urutare rutangaje ibere rya bigogwe.jpg|thumb|Imisozi yo mukarere ka nyabihu]]
Mu mwaka wa 2012, Ibarura rusange ry’abaturage n’imiturire, ryagaragaje ko abaturage b’[[Akarere ka Nyabihu]] babarirwa ku baturage 295.580 bafite ubwiyongere bw’abaturage 1%, akaba ari yo hasi cyane mu gihugu. Nubwo bimeze bityo ariko, [[Akarere ka Nyabihu]] gafite ubucucike buri hejuru bugera ku baturage 558 kuri kilometero kare ukurikije isoko imwe. Ku bijyanye n'uburumbuke bwose, [[Akarere ka Nyabihu]] gafite impuzandengo ya 4.9 iri hejuru ugereranije n'ikigereranyo cy'igihugu ari 4.6. Impuzandengo yimyaka mu gukora ubukwe bwa mbere ni imyaka 21.5 ku bakobwa bafite imyaka 23 kubahungu. 62.5% by'ingo zifite [[Umwana|abana]] munsi yimyaka 7 naho ingo 53.2% ziyobowe nabagore. Iki kibazo kirimo ishoramari rikomeye murwego rwuburezi na gahunda zihariye zo gutera inkunga abagore.
== Ubuhinzi ==
[[Dosiye:Special Tea.jpg|thumb|Igihembo cyahawe uruganda rw'icyayi rwo muri Nyabihu kubera umusaruro mwiza.]]
Muri kano karere, ubukungu bushingiye cyane ku buhinzi, aho usanga ingo nyinshi ari aborozi bato. Abagera kuri 74%, ni ukuvuga abantu 105.672 mu baturage 143 000 b’akarere, bakura amafaranga yabo mu gukoresha ubutaka. Ariko, harabura ubutaka kuko; ukurikije EICV3, 50% by'abaturage bafite ubuso buri munsi ya 0.3ha. Uku kubura ubutaka gusunika abahinzi gukora impuzandengo yamasaha 5 kumunsi aho gukora byibuze amasaha 8. Ibi birerekana ko hari ubushomeri mubantu bakora mubukungu cyane cyane mu rubyiruko. Ibiribwa bikomoka ku buhinzi, ibihingwa nganda n’imitako bihingwa cyane. Ku biryo, hari ibirayi bya [[Irilande]], [[Ikigori|ibigori]], ibishyimbo, ingano [[Umuneke|n'ibitoki]] [[Imboga|n'imboga]]. Ibirayi, [[Ikigori|ibigori]] n'ibishyimbo byo muri Irilande bihingwa na 76,6% by'ingo ugereranije ni ingo 51.000. Ibirayi byo muri Irilande bihingwa cyane hamwe na 83.7% bikurikirwa [[Ikigori|n'ibigori]] (74.3%) n'ibishyimbo (71.9%). Umusaruro w'ibigori uhagarariye 47.3% by'umusaruro w'ubuhinzi mu karere urwanya ingano 8.9%.
[[File:PivotWithDrops.JPG|thumb|175x175px| Kuhira]]
Mu gihe cy'ubushyuhe, hakenewe kuhira[[Ubukungu bw'U Rwanda|.Ubukungu]] bw'akarere ntibagakwiye kwishingikiriza ku buhinzi gusa, ariko kandi ku zindi serivisi. Mu myaka yashize, Guverinoma y'u [[Rwanda]] yashyize mu bikorwa gahunda nyinshi zo kongera umusaruro w'urwego rw'ubuhinzi. Impamvu iri inyuma yibi bikorwa igaragarira mu cyerekezo cya Minisiteri y’ubuhinzi : Ibikorwa by’iterambere ry’ubukungu by’ibanze (LED) bishingiye ku guteza imbere ubuhinzi:
[[File:Potato_plants.jpg|thumb|171x171px| Ibirayi]]
- Ibirayi byo muri Irilande bituruka muri Kabatwa, Jenda, Mukamira, Bigogwe, Rambura (selile 3), Karago (selile 4), Mulinga (selile 2), na Kintobo (selile 3)
[[File:Corn_blooming.jpg|thumb|167x167px| Ibigori]]
- [[Ikigori|Ibigori]] muri Rugera, Shyira, Mulinga, Jomba, Rurembo, Bigogwe, Mukamira, Karago, Kintobo, Rambura na Jenda
- [[Imboga]]: karoti muri Jenda, Mukamira, Bigogwe na Karago: amasu muri Jenda, Mukamira, Bigogwe na Rugera
- [[Urubuto|Imbuto]]: ibinyomoro i Rambura, Mulinga, Bigigwe, Kabatwa, Karago, Jenda na Kintobo
- [[Ikawa]]: RugeraShyira, Jomba na Rurembo
- Pacuuli: muri Rugera na Shyira
- [[Umuneke|Imineke]]:muri Rugera na Shyira
- [[Icyayi]]: muri Mukamira, Karago, Mulinga, Rambura, Jomba na Jenda.
- [[Ingano]]: Jmoba, Mulinga, Rurembo, Kintobo naKarago.
- Piteramu: Kabatwa, Jenda, Bigogwe na Mukamira.
Akarere gafite imbaraga nyinshi mu buhinzi, cyane cyane mu guhinga ibirayi, ibigori n'ingano kimwe [[Imboga|n'imboga]] z'ubwoko bwose. Nyamara, nta gihingwa gitunganya ibyo bihingwa. Akarere karashaka kubona ishami ritunganya [[ibirayi]] kimwe n’ibigo bikusanya [[Ubuki]] n’amata. Silosi yo guhunika ibihingwa nayo irakenewe mukurinda ibiribwa no guhagarara neza. Imbonerahamwe iri hasi ya hano ni iy'ibihingwa bimwe nkibigori, ibirayi bya Irilande, ibishyimbo bisanzwe, igitoki, kuzamuka ibishyimbo bigaragara ko bifite akamaro kanini mu [[Akarere ka Nyabihu]] ku bijyanye n’umugabane w’ibihingwa byahinzwe mu gihembwe cya 2013.<ref>https://www.kigalitoday.com/Nyabihu</ref>
== Iterambere ==
Amashanyarazi aboneka kandi yizewe mumirenge ya Shyira yatejwe imbere nogushiraho urugomero rw'amashanyarazi rwa Rubagabaga 445kW. Uyu mushinga wegukanye ibihembo nyafurika by’ingufu, Ingufu n’amazi muri 2019 ku mushinga wa mbere w’ingufu ntoya urambye (munsi ya 5MW).<ref>{{Cite web |url=https://www.hydroreview.com/hydro-industry-news/we-need-to-focus-on-getting-affordable-modern-electricity-to-everybody-in-africa/#gref |title=“We need to focus on getting affordable, modern electricity to everybody in Africa” |website=hydroreview.com |date=2019-07-11 |language=en |access-date=2022-05-22 |archive-date=2021-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211227054043/https://www.hydroreview.com/hydro-industry-news/we-need-to-focus-on-getting-affordable-modern-electricity-to-everybody-in-africa/#gref |url-status=dead }}</ref>
== Reba ==
* [https://web.archive.org/web/20180517152931/http://www.minaloc.gov.rw/events/Inzego.doc Inzego.doc] - Intara, Uturere ''nUmurenge amakuru ya MINALOC'', minisiteri yu Rwanda yubutegetsi bwibanze.
{{Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda}}
[[Category:Uturere tw’u Rwanda]]
<references />
[[Category:Rwanda]]
[[Ikiciro:Ubuhinzi]]
== Imiyoboro ==
[[File:Ibere_rya_bigogwe_as_Rwanda_natural_and_historical_heritage_site_by_turahayo.jpg|thumb|Ibere rya bigogwe ]]<references />
[[Category:Intara y'uburengerazuba]]
[[Category:Uturere tw’u Rwanda]]
[[Category:Nyabihu]]
[[Category:Akarere ka Nyabihu| ]]
l6xtam19g0e0y06kjbx32gdzmvqkxnt
Akarere ka Rusizi
0
8418
142907
133058
2026-10-20T15:32:30Z
Score Beethoven
11559
Gushyiraho [[Inyandikorugero:Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda|Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda]]
142907
wikitext
text/x-wiki
[[Dosiye:L' Entrée au Parc National de la Rusizi.jpg|thumb|Rusizi]]
[[Dosiye:Rusizi interna uni.jpg|thumb]]{{Databox|excludeProperties=Q781590}}
Akarere ka Rusizi ni kamwe mu turere mirongo itatu tugize (30) tugize igihugu cyu [[Rwanda]], kari mu burengerazuba bw'igihugu, ku nkengero z'ikiyaga cya Kivu. Rusizi ifite umupaka n'igihugu cya [[Repubulika Iharanira Demokarasi ya Kongo|Repubulika Iharanira Demokarasi ya Congo(DRC)]], bityo ikaba ifite umwanya mwiza mu bucuruzi n'ubuhahirane.
Dore bimwe mu bintu by'ingenzi ku karere ka Rusizi:
# Ubukungu: Akarere ka Rusizi gakurikirana ibikorwa by'ubuhinzi, ubucuruzi, n'[[ubukerarugendo]]. Abaturage benshi bakora mu buhinzi, cyane cyane mu mirima y'ibihingwa nk'ikawa, ibihwagari, n'ibindi.
# Ubukerarugendo: Rusizi ifite ahantu nyaburanga hihariye, harimo ikiyaga cya Kivu, ahantu heza ho gusura no kwidagadura. Abakunda ubukerarugendo bashobora kwishimira ibikorwa byo ku kiyaga, nko koga, gutembera ku mazi, no gusura ibiyaga bitandukanye.
# Umuryango n'umuco: Akarere ka Rusizi kagira umuco wihariye, ukomoka ku mateka n'imigenzo y'abaturage. Hari ibikorwa byinshi by'umuco n'ubuhanzi, harimo imbyino n'ibihangano by'ubugeni.
# Ibikorwaremezo: Rusizi ifite ibikorwaremezo bitandukanye birimo; imihanda, amashuri, n'ibigo by'ubuvuzi, bigamije guteza imbere imibereho myiza y'abaturage.
# Imiterere: Akarere ka Rusizi gafite imiterere y'ubutaka butandukanye, harimo imisozi n'ibiyaga, bigatuma habaho ikirere cyiza n'ubuhinzi bwiza.
Rusizi ni akarere k'ingenzi mu Rwanda, gafite byinshi byiza byatuma abantu bahasura kandi bakahakunda..<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://rusizi.gov.rw/index.php?id=155 |accessdate=2020-08-04 |archive-date=2020-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201027001938/https://rusizi.gov.rw/index.php?id=155 |deadurl=yes }}</ref>Akarere ka Rusizi ni kamwe mu turere 7 tugize [[Intara y'Uburengerazuba|intara y'Iburengerazuba]] gahana imbibi n’ibihugu 2: igihugu cy’[[Uburundi]] mu majyepfo bigabanywa n’Umugezi wa Ruhwa n'igihugu cya Repubulika iharanira demokarasi ya Kongo mu burengerazuba bigatandukanywa n’[[ikiyaga cya Kivu]] n’umugezi wa Rusizi. Akarere ka Rusizi gafite igice cy'umujyi ari cyo umujyi wa Rusizi ukaba n'umwe mu mijyi 6 yunganira umujyi wa [[Kigali]]. Ikirango cy’Akarere : Ubucuruzi bwambukiranya imipaka n’ubuhinzi bugamije ubucuruzi( Cross border).https://www.rusizi.gov.rw
* Ibiro by'akarere ka Rusizi
[[Dosiye:RusiziDist.png|thumb|ikarita y'akarere]]
[[File:Rusizi_NP.jpg|thumb|Rusizi ]]
== Imirenge igize Rusizi ==[[File:Rusizi rwanda.jpg|thumb|Rusizi rwanda]]
{| class="wikitable"
|GIHUNDWE
|-
|MURURU
|-
|RWIMBOGO
|-
|NZAHAHA
|-
|NYAKABUYE
|-
|BUGARAMA
|-
|MUGANZA
|-
|GASHONGA
|-
|NYAKARENZ0
|-
|GIHEKE
|-
|BWEYEYE
|-
|BUTARE
|-
|NKANKA
|-
|NKOMBO
|-
|NKUNGU
|-
|GITAMBI
|}GIKUNDAMVURA
akarere ka rusizi kandi ni akarere karimo ibyiza nyaburanga byinshi bikurura ba mukerarugendo :amashyuza ya bugarama,ikiyaga ka kivu,ishyamba rya cyamudongo,ishyamba rya nyungwe,umugezi wa rusizi uzwiho kuba isoko ya mashanyarazi ,ikibuga cy'indege cya kamembe.<ref name=":0">rusizi district</ref>
Akarere ka rusizi kandi ni akarere karimo inganda yaba inganda nto ,urugero:CIMERWA ni uruganda rutunganya sima nyarwanda,hari ni nganda zitunganya [[ikawa]] zigeze kuri 16 ni zitunganya umuceri muburyo bugezweho zigeze kuri 5.<ref name=":0" />
'''URUTONDE RW'UTUGARI TUGIZE AKARERE KA RUSIZI'''
'''MU MURENGE WA KAMEMBE'''
kamashangi,cyangugu,kamurera<ref>akagari</ref>,ruganda,gihundwe,kamashangi.
'''MU MURENGE WA GIHUNDWE'''
burunga,shagasha,kamatita,gihaya,gatsiro,kagara.
'''MU MURENGE WA MURURU'''<ref>umurenge</ref>
kagarama,karambi,kabahinda,miko,tara,gahinga,kabasigirira.<ref name=":1">akarere</ref>
'''MU MURENGE WA NYAKARENZO'''
kabuye,kabagina,gatare,kanoga,murambi,karangiro,rusambu.
[[Dosiye:Rwanda, Rusizi kamembe.jpg|thumb|rusizi river]]
'''MU MURENGE WA GITAMBI'''
hangabashi,mashesha,cyingwa,gahungeri.
'''MU MURENGE WA RWIMBOGO'''
mushaka,ruganda,rubugu,karenge mahwehwa.
'''MU MURENGE WA NYAKABUYE'''
mashyuza,gasebeya,gaseke ,kiziho,nyabintare kamanu.
'''MU MURENGE WA BWEYEYE'''
nyamuzi,gikungu,kiyabo ,murwa,rasano
'''MU MURENGE WA BUTARE'''
rwambogo,nyamihanda,butanda,gatereri.
'''MU MURENGE WA GIKUNDAMVURA'''
kizura,mpinga,nyamigina.
'''MU MURENGE WA BUGARAMA'''
pera,ryankana,nyange.
'''MU MURENGE WA GASHONGA'''
buhokora,kabakobwa,kacyuma,kamurehe,karemereye,muti,rusayo.
'''MU MURENGE WA MUGANZA'''
shara,gakoni,cyarukara.
'''MU MURENGE WA NKOMBO'''
bigoga,bugarura,rwenje, kamagimbo,,ishywa.
'''MU MURENGE WA NZAHAHA'''
[[Dosiye:Kivu Marina Bay Hotel.jpg|thumb|hoteli kivu marina]]
kigenge,rebero,butambamo,murya,rwinzuki,nyenji.
'''MU MURENGE WA NKUNGU'''
ryamuhirwa,gatare,kizigiro,mataba.
nkuko tumaze kubibona Rusizi<ref name=":1" /> ni akarere kagizwe ni mirenge 18 ndetse nutugari 93 ni midugudu 586.
akarere ka rusizi ni akarere kera ibihingwa byose haba ibihingwa ngenga bukungu,na ngandurarugo:ariko kubera akarere ka rusizi kashyize imbere gahunda ya leta yo guhinga ibihingwa bigendanye na gace runaka kandi bishobora gutunga abaturage bikabaha na mafaranga bishowe ku isoko.akarere ka rusizi katoranyije ibihingwa nku muceli mu kibaya cya bugarama,[[icyayi]],imbuto,urutoki,ibigori ni bindi....<ref>cimerwa</ref>
akarere ka rusizi kandi ni akarere karimo ibigo byamashuri byinshi ,yaba ibigo bicumbikira abanyeshuri ndetse ni bigo byabanyeshuri biga bataha hakaba harimo nibigo byabanyeshuri bo mu mashuri abanza.<ref>ubuso,ubucucike</ref>
akarere ka rusizi kandi ni akarere gakora ku bihugu bibiri harimo:burundi,repubulika iharanira demokarasi ya kongo.aka karere kakaba gakora ubucuruzi bwambukiranya imipaka mu bihugu bitandukanye.bimwe mu bucuruzwa bya mbukiranywa imipaka biciye mu karere ka rusizi harimo:sima nyarwanda,ikawa ni cyayi ni bindi....
[[Dosiye:Muganza, Rwanda - panoramio.jpg|thumb|uruganda rwa cimerwa ruri muri muganza]]
akarere ka rusizi ni akarere gafite ubuso bungana na 940.95 km kakaba gafite ubucucike bungana 418 km kakaba gafite abaturage bangana 483615 kakaba gafite [[imidugudu]] 586 iri mutugari 93 natwo turi mu mirenge 18.<ref>inganda muri rusizi</ref>
== Amashakiro ==
{{Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda}}
[[Category:Akarere ka Rusizi| ]]
[[Category:Intara y'uburengerazuba]]
[[Category:Uturere tw’u Rwanda]]
<references />
i7pbl3mijxtawxbsih9ezkd7qszb8w4
Akarere ka Nyamasheke
0
8431
142905
139797
2026-10-20T15:32:22Z
Score Beethoven
11559
Gushyiraho [[Inyandikorugero:Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda|Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda]]
142905
wikitext
text/x-wiki
[[Dosiye:Green tea nyamasheke.jpg|thumb|[[Dosiye:West Province districts.png|thumb]]nyamasheke ]]{{Databox|excludeProperties=Q2005905|useImage=[[File:NyamashekeDist.png|NyamashekeDist]]}}
'''Nyamasheke''' ni kamwe mu [[Uturere tw’u Rwanda|turere]] 7 tugize [[Intara y'Uburengerazuba|intara y'uburengerazuba]].ibiro byakarere ka nyamasheke biherereye mu Murenge wa kaganoAkagari ka Ninzi,Umudugudu wa Gikuyu. gahana imbibi na [[akarere ka Rusizi]] ,mu majyepfo [[Akarere ka Karongi]], mu majyaruguru [[Akarere ka Nyamagabe]], mu Burasira zuba [[Dr. Justin Nsengiyumva|DRC]], mu burengera zuba. Abaturage b'Akarere ka nyamasheke babeshejweho ahanini n'[[ubuhinzi]] .Akarere ka Nyamasheke ni igice kiberanye n'ubukerarugendo kubera byinshi mu bimenyetso by'amateka bihaboneka bikiyongeraho imiterere karemano yaho.<ref name=":0">https://www.kigalitoday.com/ubukungu/iterambere/article/reba-ibiro-bishya-by-akarere-ka-nyamasheke-byuzuye-bitwaye-arenga-miliyar</ref>aka karere gafite [[Imirenge y’u Rwanda|imirenge]] cumi n'itanu(15),utugari 588 n'umunani(68) gafit ubuso, bugana na kilometero kare igihumbi n'ijana na mirongo irindwi n'enye(1174)<ref name=":1">https://www.nyamasheke.gov.rw/</ref>.
=== <sub>IMIRENGE N'UTUGARI</sub> ===
1.Umurenge wa Kagano ugizwe n'utugali dutanu(5) n'imidugudu mirongo itanu(50),utugali ni:Rwesero,Gako.Murumbano,Shara,na Ninzi.
2.Umurenge wa Macuba ugizwe n'utugali dutanu(5) n'imidugudu mirongo itanu n'itatu(53),utugali ni:Vugangoma,Gatare,Rugali,Nyakabingo,Mutongo.
3.umurenge wa Karambi:ugizwe n'utugali dutanu aritwo:Gitwe,Kabuga,Kagarama,Gasovu,Rushyarara.
4.umurenge wa kilimbi:ugizwe n'utugali tune(4) aritwo:Cyimpundu,Muhororo,Nyarusange,Karengera.
5.Umurenge wa Bushenge:ugizwe n'utugali tune(5):Gatamu,Impala,Gasheke,Karusimbi.
6.Umurenge wa Shangi ugizwe n' [[Akagari|utugari]] 5 n' Imidugudu 32 , utugali ni:Burimba,Mataba,Mugera,Nyamugali;Shangi.
7.Umurenge wa KANJONGO ugizwe n' utugari 5 n'imidugudu 42: utugali ni : Susa,Raro,Kigarama,Kigoya,Kibogora.
8.Umurenge wa Bushekeri ugizwe n' utugari 4 n' Imidugudu 32 :Ngoma,Nyarusange,Mpumbu,Buvungira.
9.Umurenge wa ruharambuga ugizwe n'utugari tune ari two Kanazi, Ntendezi, Save na Wimana.
10.Umurenge wa Karengera ugizwe n'utugari dutanu ari two Gasayo, Gashashi, Higiro, Miko na Mwezi.
11.umurenge wa Nyabitekeri ugizwe n'utugali dutanu (5) aritwo:Mariba,Kinunga,Muyange,Kigabiro,Ntango.
12.Umurenge wa Rangiro ugizwe n'utugari tune ari two [[Akarere ka Gakenke|Gakenke]], Jurwe, Banda na Murambi.
13.Umurenge wa Mahembe ugizwe n'utugari tune ari two Gisoke, Nyagatare, Kagarama na Nyakavumu.
14.Umurenge wa Cyato ugizwe n'utugari tune ari two Bisumo, Mutongo, Murambi na Rugali.<ref>{{Cite web |url=https://www.nyamasheke.gov.rw/akarere-1/imirenge-n-utugari |title=Archive copy |access-date=2026-01-30 |archive-date=2022-06-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220626230445/https://www.nyamasheke.gov.rw/akarere-1/imirenge-n-utugari |url-status=dead }}</ref>
== Ubukungu<ref name=":0" /><ref>[https://rebero.rw/2026/03/09/nyamasheke-abayobozi-bashya-ba-psf-bijeje-kurushaho-guteza-imbere-ishoramari/ Nyamasheke : Abayobozi bashya ba PSF bijeje kurushaho guteza imbere ishoramari - Rebero]</ref> ==
=== 1. Ubuhinzi (Agriculture) ===
Ubuhinzi ni inkingi ya mbere y’ubukungu:
* Icyayi (tea) – cyane cyane mu misozi miremire
* Ikawa (coffee) – ikorwa mu mirenge myinshi
* Imyumbati, ibishyimbo, ibirayi n’imboga
* Imbuto z’aho zifasha mu mirire no mu bucuruzi
=== 2. Uburobyi (Fishing)<ref name=":1" /> ===
* Kubera kuba hafi ya Lake Kivu, hari uburobyi bw’amafi
* Amafi afasha mu mirire no mu bucuruzi bw’imbere mu gihugu
[[Dosiye:Rwanda beautful country with nice place to visit in nyamasheke.jpg|thumb]]
=== 3. Ubukerarugendo (Tourism) ===
* Inkombe za Lake Kivu zifite ubwiza nyaburanga
* Amashyamba n’imisozi bituma hakurura ba mukerarugendo
* Hari n’ingendo z’amazi n’ahantu ho kuruhukira
=== 4. Ubucuruzi (Trade) ===
* Nyamasheke ifite isano n’igihugu cya DRC binyuze ku bucuruzi bwambukiranya imipaka
* Ibikomoka ku buhinzi n’amafi bigurishwa mu masoko atandukanye
=== 5. Ibikorwa by’iterambere ===
* Imihanda n’amashuri bigenda bitezwa imbere
* Serivisi n’ubucuruzi bw’imbere mu karere bigenda byiyongera
[[Dosiye:Colombian_Coffee.jpg|thumb|312x312px]]
== Amashakiro ==
{{Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda}}
[[Category:Akarere ka Nyamasheke| ]]
[[Ikiciro:Intara y'uburengerazuba]]
<references />
[[Ikiciro:Uturere tw’u Rwanda]]
5smhsmhrevyniro8mw6ckakon84mmww
Intara y'amajyepfo
0
8457
142876
142277
2026-10-20T15:30:41Z
Score Beethoven
11559
Gushyiraho [[Inyandikorugero:Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda|Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda]]
142876
wikitext
text/x-wiki
[[Dosiye:Kamonyi.jpg|thumb|Kamonyi iherere muri mu ntara y'amajyepfo ]]
Intara y'amajyepfo ukaba imwe mu ntara enye n'umugi wa kigali zigize u [[Rwanda]]<ref>https://www.southernprovince.gov.rw/</ref>.
Igizwe nibyahoze ari intara ya [[Butare]],Gikongoro, na Gitarama <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.southernprovince.gov.rw/index.php?id=20&L=tziwxcudntgvxpu |accessdate=2020-09-27 |archive-date=2020-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201027130048/https://www.southernprovince.gov.rw/index.php?id=20&L=tziwxcudntgvxpu |deadurl=yes }}</ref>
[[File:Rwanda SouthProvDists.png|alt=Ikarita y'Intara y'Amajyepfo y' u Rwanda|thumb|617x617px|Ikarita y'Intara y'Amajyepfo y' u Rwanda]] ubu ikaba igizwe n uturere dutandukanye aritwo [[Akarere ka Nyanza|Nyanza]], Gisagara, Nyaruguru,[[Akarere ka Nyamagabe|Nyamagabe]] ,muhanga Ruhango, kamonyi na Huye
=== Aho Iherereye ===
Mu majyepfo : [[Burundi]]
mu majyaruguru: [[Kigali|Umujyi wa Kigali]]
iburengerazuba : [[Intara y'Uburengerazuba|Intara y'uburengerazuba]]
Iburasirazuba : [[Intara y'Iburasirazuba|Intara y'uburasirazuba]]
==== Uturere tugize intara ====
1[[Akarere ka Gisagara|.Akarere ka Gisagara]]
2. [[Akarere ka Huye]]
3. [[Akarere ka Kamonyi]]
4. [[Akarere ka Muhanga]]
5.[[Akarere ka Nyamagabe]]
6.[[Akarere ka Nyanza]]
7. [[Akarere ka Nyaruguru]]
8. [[Akarere ka Ruhango]]
==== Ihuza ryo hanze ====
== Inyandiko ==
{{Reflist}}
{{Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda}}
0ub3p2kuwnwri0jw259sx7z7v591tqg
142909
142876
2026-10-20T15:43:01Z
Score Beethoven
11559
Ikarita y'uturere; urutonde rw'uturere rufite nimero nk'iziri ku ikarita
142909
wikitext
text/x-wiki
[[File:Rwanda SouthProvDists.png|thumb|upright=1.2|Uturere tw'Intara y'Amajyepfo: 1. Gisagara, 2. Huye, 3. Kamonyi, 4. Muhanga, 5. Nyamagabe, 6. Nyanza, 7. Nyaruguru, 8. Ruhango.]]
Intara y'amajyepfo ukaba imwe mu ntara enye n'umugi wa kigali zigize u [[Rwanda]]<ref>https://www.southernprovince.gov.rw/</ref>.
Igizwe nibyahoze ari intara ya [[Butare]],Gikongoro, na Gitarama <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.southernprovince.gov.rw/index.php?id=20&L=tziwxcudntgvxpu |accessdate=2020-09-27 |archive-date=2020-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201027130048/https://www.southernprovince.gov.rw/index.php?id=20&L=tziwxcudntgvxpu |url-status=dead }}</ref>
Ubu igizwe n'uturere 8: Gisagara, Huye, Kamonyi, Muhanga, Nyamagabe, Nyanza, Nyaruguru na Ruhango.
=== Aho Iherereye ===
Mu majyepfo : [[Burundi]]
mu majyaruguru: [[Kigali|Umujyi wa Kigali]]
iburengerazuba : [[Intara y'Uburengerazuba|Intara y'uburengerazuba]]
Iburasirazuba : [[Intara y'Iburasirazuba|Intara y'uburasirazuba]]
==== Uturere tugize intara ====
[[Dosiye:Kamonyi.jpg|thumb|left|Kamonyi, mu Ntara y'Amajyepfo]]
# [[Akarere ka Gisagara|Gisagara]]
# [[Akarere ka Huye|Huye]]
# [[Akarere ka Kamonyi|Kamonyi]]
# [[Akarere ka Muhanga|Muhanga]]
# [[Akarere ka Nyamagabe|Nyamagabe]]
# [[Akarere ka Nyanza|Nyanza]]
# [[Akarere ka Nyaruguru|Nyaruguru]]
# [[Akarere ka Ruhango|Ruhango]]
==== Ihuza ryo hanze ====
== Inyandiko ==
{{Reflist}}
{{Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda}}
41y5wo8z7x9j2r3lps2xmcuja01r9x8
Akarere ka Rubavu
0
8465
142906
133055
2026-10-20T15:32:26Z
Score Beethoven
11559
Gushyiraho [[Inyandikorugero:Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda|Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda]]
142906
wikitext
text/x-wiki
{{Databox|excludeProperties=Q2424738}}
'''Akerere ka Rubavu''' ni kamwe mu turere tw'[[Intara y'Uburengerazuba|Intara y' Uburengerazuba.]]<ref>[https://www.rubavu.gov.rw/ Akarere ka Rubavu], Rubavu.gov.rw</ref>
[[Dosiye:Rubavu_district_CITY_Developement_in_infrastructure_(17951400951).jpg|thumb|Umujyi w'akarere ka Rubavu]]
[[Dosiye:A_teenage_boy_diving_off_boat_to_swim_in_Kivu_Lake_in_Rubavu_District,_Rwanda._Emmanuel_Kwizera.jpg|thumb|Imibereho y'abatuye akarere ka Rubavu]]
[[Dosiye:Rubavu_round_about.jpg|thumb|Ikirango kerekana ishusho n'imirimo y'ubukerarugendo ikorerwa mu akarere ka Rubavu]]
· '''Intara karimo''' : INTARA Y'IBURENGERAZUBA
· '''Ubuso''' : 388.3Km²
· '''Umubare w'abaturage''' (2014): 403662
· '''Ubucucike bw'abaturage''' (2014): 1039/Km²
· '''Ibyo abantu bazi cyane ku karere''' : Ahantu nyaburanga, imisozi, ibiyaga, amashuri menshi, ibiranga amateka,….<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://rubavu.gov.rw/index.php?id=72 |accessdate=2020-09-27 |archive-date=2020-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200716024635/https://rubavu.gov.rw/index.php?id=72 |url-status=}}</ref>
Kagizwe ni imirenge 12:
# [[Umurenge wa Bugeshi]]
# [[Umurenge wa Busasamana]]
# [[Umurenge wa Cyanzarwe]]
# [[Umurenge wa Gisenyi]]
# [[Umurenge wa Kanama]]
# [[Umurenge wa Kanzenze]]
# [[Umurenge wa Mudende]]
# [[Umurenge wa Nyakiliba]]
# [[Umurenge wa Nyamyumba]]
# [[Umurenge wa Nyundo]]
# [[Umurenge wa Rubavu]]
# [[Umurenge wa Rugerero]]
== Amashakiro ==
<references />
{{Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda}}
[[Ikiciro:Akarere ka Rubavu| ]]
[[Ikiciro:Intara y'uburengerazuba]]
8tk5jpu3tya3jfb2uhxvse2p172dmc9
Intara y'Uburengerazuba
0
8466
142878
133694
2026-10-20T15:30:48Z
Score Beethoven
11559
Gushyiraho [[Inyandikorugero:Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda|Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda]]
142878
wikitext
text/x-wiki
'''Intara y'Iburengerazuba''' ( [[Ikinyarwanda|Kinyarwanda]] : Intara y'Iburengerazuba ; French:Province de l'Ouest ; Dutch:Westi-provincie) ni imwe mu [[Intara y’u Rwanda|ntara]] eshanu [[Rwanda|z'u Rwanda]] . Yashinzwe mu ntangiriro za Mutarama 2006 muri gahunda yo kwegereza ubuyobozi abaturage guverinoma yongeye gutegura inzego z’ibanze z’igihugu. [[Umurwa]] mukuru w'Intara y'Iburengerazuba ni Kibuye. Ibiro byayo biherereye mu [[Akarere ka Karongi|karere ka Karongi,]] umurenge wa Rubengera. Guverineri uyonoye iyi ntara kuri ubu ni Munyantwari Alphonse.
[[File:Rwanda WestProvDists.png|alt=Uturere tw'Intara y'Uburengerazuba bw'u|thumb|529x529px|Uturere tw'Intara y'Uburengerazuba bw'u ]]
Ubuso : 5,883 km kare
abaturage (ibarara rya 2012)
Umubare: 2,471,348
ubucukike: 420 kuri Km kare
Goverineri : Munyantwari Alphonse(2020)
Uturere:
1. [[Akarere ka Karongi]]
2. [[Akarere ka Ngororero]]
3. [[Akarere ka Nyabihu]]
4. [[Akarere ka Nyamasheke]]
5. [[Akarere ka Rubavu]]
[[File:Scenery in Hills above Lake Kivu - Near Karongi-Kibuye - Western Rwanda - 02.jpg|alt=Lake Kivu. Ahereye Karongi-Kibuye-Iburengerazuba bw'u Rwanda|thumb|385x385px|Lake Kivu. Iherereye Karongi-Kibuye-Iburengerazuba bw'u Rwanda]]
6[[Akarere ka Rusizi|.Akerere ka Rusizi]]
7. [[Akarere ka Rutsiro|Akerere ka Rutsiro]]
== Inyandiko hamwe ==
{{Reflist|1}}
== Amahuza yo hanze ==
* [http://www.westernprovince.gov.rw/ site yemewe y'Intara y'amajyepfo]
Amerekezo: 2°22′30″S 29°12′35″E / 2.37500°S 29.20972°E / -2.37500; 29.20972
{{Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda}}
[[Category:Intara y’u Rwanda]]
e4u7gic9jtwuw7k74ymbx0w1oik0i4b
142911
142878
2026-10-20T15:43:09Z
Score Beethoven
11559
Ikarita y'uturere; urutonde rw'uturere rufite nimero nk'iziri ku ikarita
142911
wikitext
text/x-wiki
'''Intara y'Iburengerazuba''' ( [[Ikinyarwanda|Kinyarwanda]] : Intara y'Iburengerazuba ; French:Province de l'Ouest ; Dutch:Westi-provincie) ni imwe mu [[Intara y’u Rwanda|ntara]] eshanu [[Rwanda|z'u Rwanda]] . Yashinzwe mu ntangiriro za Mutarama 2006 muri gahunda yo kwegereza ubuyobozi abaturage guverinoma yongeye gutegura inzego z’ibanze z’igihugu. [[Umurwa]] mukuru w'Intara y'Iburengerazuba ni Kibuye. Ibiro byayo biherereye mu [[Akarere ka Karongi|karere ka Karongi,]] umurenge wa Rubengera. Guverineri uyonoye iyi ntara kuri ubu ni Munyantwari Alphonse.
[[File:Rwanda WestProvDists.png|thumb|upright=1.2|Uturere tw'Intara y'Iburengerazuba: 1. Karongi, 2. Ngororero, 3. Nyabihu, 4. Nyamasheke, 5. Rubavu, 6. Rusizi, 7. Rutsiro.]]
Ubuso : 5,883 km kare
abaturage (ibarara rya 2012)
Umubare: 2,471,348
ubucukike: 420 kuri Km kare
Goverineri : Munyantwari Alphonse(2020)
== Uturere ==
[[File:Scenery in Hills above Lake Kivu - Near Karongi-Kibuye - Western Rwanda - 02.jpg|thumb|left|Ikiyaga cya Kivu hafi ya Karongi]]
# [[Akarere ka Karongi|Karongi]]
# [[Akarere ka Ngororero|Ngororero]]
# [[Akarere ka Nyabihu|Nyabihu]]
# [[Akarere ka Nyamasheke|Nyamasheke]]
# [[Akarere ka Rubavu|Rubavu]]
# [[Akarere ka Rusizi|Rusizi]]
# [[Akarere ka Rutsiro|Rutsiro]]
== Inyandiko hamwe ==
{{Reflist|1}}
== Amahuza yo hanze ==
* [http://www.westernprovince.gov.rw/ site yemewe y'Intara y'amajyepfo]
Amerekezo: 2°22′30″S 29°12′35″E / 2.37500°S 29.20972°E / -2.37500; 29.20972
{{Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda}}
[[Category:Intara y’u Rwanda]]
66pnb8ncy4l0tfgf5kiibt0cj9gr2lb
Intara y'Iburasirazuba
0
8967
142877
142292
2026-10-20T15:30:45Z
Score Beethoven
11559
Gushyiraho [[Inyandikorugero:Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda|Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda]]
142877
wikitext
text/x-wiki
[[Dosiye:Est_in_Rwanda.svg|thumb|Ikarita y'intara y'ubuasirazuba bw'u Rwanda]]
[[Dosiye:Akagera_National_Park_Giraffes.jpg|thumb|Pariki natiyonali y' Akagera iboneka mu intara y'iburasirazuba bw'u Rwanda.]]
[[Dosiye:Climbing_beans18_lo_(4108188443).jpg|thumb|Iyi ntara iberanye n'umwuga w'ubuhinzi bw'ibihingwa bitandukanye.]]Iyi ntara y'iburasirazuba cyangwa(eastern) mundimi z'amahanga iberanye n'ubuhinzi ndetse n'ubworozi.
== Intara y'iburasurazuba ==
Intara y'Iburasirazuba ni imwe mu Ntara enye zigize u Rwanda ikaba igizwe n'Uturere 7 ndetse n'imirenge 95,Ibiro by'Intara y'Iburasirazuba biherereye mu akarere ka Rwamagana, umurenge wa Kigabiro, akagari ka Cyanya, umudugudu wa Rurembo.Iyi ntara ikaba iyobowe na Pudence RUBINGISA. <ref>(easternprovince.gov.rw) </ref>
Iyi ntara y'iburasirazuba ikaba igizwe n'uturere 7 aritwo Rwamaga,Bugesera,Gatsibo, Kayonza,Kirehe,Ngoma ndetse na Nyagatare
== Imiturire y'intara y'iburasirazuba ==
Iyi ntara ifite ubuso bungana n'ibirometero kare 9813,ikaba ituwe n'abaturage basaga 3563145
== Inshingano z'intara y'iburasirazuba ==
1:Gukurikirana no kugirinama uturere mukwesa imihigo ya leta
2:Gukorera uturere ubuvugizi
== zimwe murihoteli ==
iyintara yiburasirazuba kandi harimo amahoteri agiye atandukanye ,urugero= silent hill hotel iherereye mukarere ka kayonza
= Uturere tugize intara y'iburasirazuba =
# RWAMAGANA
# KAYONZA
# BUGESERA
# KIREHE
# NYAGATARE
# GATSIBO
# NGOMA.
== Inyandiko ==
{{Reflist}}
{{Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda}}
bpwlrt1t9fvt7n68e1mgf1d1t911pe3
142910
142877
2026-10-20T15:43:05Z
Score Beethoven
11559
Ikarita y'uturere; urutonde rw'uturere rufite nimero nk'iziri ku ikarita
142910
wikitext
text/x-wiki
[[File:Rwanda EastProvDists.png|thumb|upright=1.2|Uturere tw'Intara y'Iburasirazuba: 1. Bugesera, 2. Gatsibo, 3. Kayonza, 4. Kirehe, 5. Ngoma, 6. Nyagatare, 7. Rwamagana.]]
[[Dosiye:Akagera_National_Park_Giraffes.jpg|thumb|left|Pariki natiyonali y' Akagera iboneka mu intara y'iburasirazuba bw'u Rwanda.]]
[[Dosiye:Climbing_beans18_lo_(4108188443).jpg|thumb|Iyi ntara iberanye n'umwuga w'ubuhinzi bw'ibihingwa bitandukanye.]]Iyi ntara y'iburasirazuba cyangwa(eastern) mundimi z'amahanga iberanye n'ubuhinzi ndetse n'ubworozi.
== Intara y'iburasurazuba ==
Intara y'Iburasirazuba ni imwe mu Ntara enye zigize u Rwanda ikaba igizwe n'Uturere 7 ndetse n'imirenge 95,Ibiro by'Intara y'Iburasirazuba biherereye mu akarere ka Rwamagana, umurenge wa Kigabiro, akagari ka Cyanya, umudugudu wa Rurembo.Iyi ntara ikaba iyobowe na Pudence RUBINGISA. <ref>(easternprovince.gov.rw) </ref>
Iyi ntara y'iburasirazuba ikaba igizwe n'uturere 7 aritwo Bugesera, Gatsibo, Kayonza, Kirehe, Ngoma, Nyagatare na Rwamagana.
== Imiturire y'intara y'iburasirazuba ==
Iyi ntara ifite ubuso bungana n'ibirometero kare 9813,ikaba ituwe n'abaturage basaga 3563145
== Inshingano z'intara y'iburasirazuba ==
1:Gukurikirana no kugirinama uturere mukwesa imihigo ya leta
2:Gukorera uturere ubuvugizi
== zimwe murihoteli ==
iyintara yiburasirazuba kandi harimo amahoteri agiye atandukanye ,urugero= silent hill hotel iherereye mukarere ka kayonza
= Uturere tugize intara y'iburasirazuba =
# [[Akarere ka Bugesera|Bugesera]]
# [[Akarere ka Gatsibo|Gatsibo]]
# [[Akarere ka Kayonza|Kayonza]]
# [[Akarere ka Kirehe|Kirehe]]
# [[Akarere ka Ngoma|Ngoma]]
# [[Akarere ka Nyagatare|Nyagatare]]
# [[Akarere ka Rwamagana|Rwamagana]]
== Inyandiko ==
{{Reflist}}
{{Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda}}
mtemfhc4nwf241pcis3djjoio3fh46j
Christine Nkulikiyinka
0
9598
142925
88291
2026-10-21T08:29:19Z
Baraka official
17008
/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */
142925
wikitext
text/x-wiki
[[Dosiye:Dmitry Medvedev with ambassadors 14 July 2011-12.jpeg|thumb|Christine Nkulikiyinka ibumoso ari kumwe na Dmitry Medvedev]]
'''Christine Nkulikiyinka''' (yavutse ku 1 Gashyantare 1965) mu [[:de:Christine_Nkulikiyinka|munjyi mukuru]]<ref>https://de.wikipedia.org/wiki/Christine_Nkulikiyinka</ref> w'u Rwanda ariwo Kigali. [https://www.culturaldiplomacy.org/academy/index.php?christine-nkulikiyinka Ni umudiporomete]<ref>https://www.culturaldiplomacy.org/academy/index.php?christine-nkulikiyinka</ref> w'u Rwanda ndetse ni n'umukozi wa leta. Ubu akaba [https://web.archive.org/web/20211122104630/https://igihe.com/diaspora/article/ntihazagire-ubabeshya-ko-indege-ya-habyarimana-ariyo-ntandaro-ya-jenoside-amb ahagarariye u Rwanda]<ref>{{Cite web |url=https://igihe.com/diaspora/article/ntihazagire-ubabeshya-ko-indege-ya-habyarimana-ariyo-ntandaro-ya-jenoside-amb |title=Archive copy |access-date=2021-11-22 |archive-date=2021-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211122104630/https://igihe.com/diaspora/article/ntihazagire-ubabeshya-ko-indege-ya-habyarimana-ariyo-ntandaro-ya-jenoside-amb |url-status=dead }}</ref> mu burayi bw'amanjyaruguru.
== Ubumenyi ==
Kuva 1985 yize [[ikidage]] mu mahanga arangije agaruka mu Rwanda, Kuva 1991 kugeza 2005 yakoraga muri [https://www.culturaldiplomacy.org/academy/index.php?christine-nkulikiyinka ambasande y'u Rwanda]<ref>https://www.culturaldiplomacy.org/academy/index.php?christine-nkulikiyinka</ref> mu Budage, Yatangiye akazi kubunjyanama n'umusezeguzi mu 2006, yakoze no muri Minisiteri y'Ububanyi n'amahanga i Kigali, Yize muri kaminuza ya Ludwigshafen mu Binganye n;ubumenyi ngiro aho yaje kubona ni impamyabumenyi y'ubucuzi bwa mbukiranya imipaka.
Akaba avuga indimi zingera kuri enye(4) arizo ikidage, [[icyongereza]], ikinyarwanda n'igifaransa.
== Ibikorwa y'akoze ==
Ambasaderi Christine Nkulikiyinka yateguye igikorwa Muza mahanga cyo kunamira [https://web.archive.org/web/20211122104630/https://www.igihe.com/diaspora/article/abagoreka-amateka-y-u-rwanda-aho-bavugira-turahazi-natwe-tuhavugire-ukuri-amb abacu bazize Genocide yakorewa Abatutsi]<ref>{{Cite web |url=https://www.igihe.com/diaspora/article/abagoreka-amateka-y-u-rwanda-aho-bavugira-turahazi-natwe-tuhavugire-ukuri-amb |title=Archive copy |access-date=2021-11-22 |archive-date=2021-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211122104630/https://www.igihe.com/diaspora/article/abagoreka-amateka-y-u-rwanda-aho-bavugira-turahazi-natwe-tuhavugire-ukuri-amb |url-status=dead }}</ref> muri 1994 Cyabaye kakoreshejwe ikorana buhanga kubera icyorezo cya kovide-19. Yasobanuye ko kwibuka ari igikorwa gikomeye kandi gifite [https://web.archive.org/web/20211122104630/https://www.igihe.com/diaspora/article/abagoreka-amateka-y-u-rwanda-aho-bavugira-turahazi-natwe-tuhavugire-ukuri-amb akamaro ku banyarwanda]<ref>{{Cite web |url=https://www.igihe.com/diaspora/article/abagoreka-amateka-y-u-rwanda-aho-bavugira-turahazi-natwe-tuhavugire-ukuri-amb |title=Archive copy |access-date=2021-11-22 |archive-date=2021-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211122104630/https://www.igihe.com/diaspora/article/abagoreka-amateka-y-u-rwanda-aho-bavugira-turahazi-natwe-tuhavugire-ukuri-amb |url-status=dead }}</ref> kandi gifite n'uburemere bikwiye kubahirizwa.
== Ubuzima Bwite ==
Ambasaderi Christine Nkulikiyinka arubatse kandi afite abana babiri
== Reba Aha ==
eem8g80sk34vje35vzejqaiw5ula5jk
Habiyakare Chantal
0
10510
142936
135867
2026-10-21T08:36:52Z
Baraka official
17008
/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */
142936
wikitext
text/x-wiki
[[Dosiye:Flag map of Rwanda.svg|thumb]]
Madamu Chantal Habiyakare ni umunyarwandakazi akabari n'umuyobozi ushinzwe igenzura ningaruka(Audit and Risk) muri Crystal Ventures Limited. Mbere yo kwinjira muri Crystal Ventures Limited yakoraga ku imyanya itandukanye haba mu bijyanye n’imari n’ubugenzuzi bw’imbere mu masosiyete atandukanye kandi afite uburambe bunini muri assurance na serivisi z’ubujyanama mu by'imari<ref name=":0">https://www.cvl.co.rw/chantal.html</ref><ref name=":1">https://ngali.com/mrs-chantal-habiyakare/</ref>
== Amashuri ==
[[Dosiye:Concordia University @ Ville-Marie @ Montréal (30438636912).jpg|thumb|219x219px|Kaminuza ya Concordia, aho Chantal yize]]
Afite impamyabumenyi y'ikiciro cya kabiri na dipolome ihanitse mu icungamari yakuye muri kaminuza ya [https://www.concordia.ca/ Concordia] (Montreal, [[Kanada]]). Ni umunyamuryango w'Ikigo cya [[Kanada]] cyemewe cy'abacungamari ba Leta kandi ni umunyamuryango w'Ikigo cy’abacungamari ba Leta cyemewe mu [[Rwanda]] (ICPAR)<ref>{{Cite web |url=https://www.icparwanda.com/members/List_of_CPA_(R)_Members_September_2021.pdf |title=Archive copy |access-date=2022-05-13 |archive-date=2021-11-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211125085923/https://www.icparwanda.com/members/List_of_CPA_(R)_Members_September_2021.pdf |url-status=dead }}</ref> hamwe nuburambe bwimyaka 15 mu bugenzuzi na serivisi zubujyanama<ref name=":1" /><ref>{{Cite web |url=http://isangostar.rw/amakuru/mu-rwanda/article/ferwafa-nizeyimana-olivier |title=Archive copy |access-date=2022-05-13 |archive-date=2021-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210628082408/http://isangostar.rw/amakuru/mu-rwanda/article/ferwafa-nizeyimana-olivier |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://umuseke.rw/2021/06/olivier-na-louis-barahatanira-kuyobora-ferwafa-hanemejwe-buri-wese-nabo-azakorana-na-bo/ |title=Archive copy |access-date=2022-05-13 |archive-date=2023-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230301032218/https://umuseke.rw/2021/06/olivier-na-louis-barahatanira-kuyobora-ferwafa-hanemejwe-buri-wese-nabo-azakorana-na-bo/ |url-status=dead }}</ref>
== Akazi ==
Chantal n'umuyobozi mukuru wimari ufite uburambe bwimyaka 18 itanga ubugenzuzi, ingamba, imari, hamwe nu buyobozi bw'ibikorwa mumiryango nkigice cy'ubuyobozi cyangwa amatsinda yo kwizeza no gutanga inama.<ref>http://ferwafa.rw/spip.php?article2879</ref>Yabaye Komiseri ushinzwe imari muri [[Ishyirahamwe ry’Umupira w’Amaguru mu Rwanda|FERWAFA]]<ref>https://www.ktpress.rw/2021/06/olivier-mugabo-nizeyimana-is-the-new-ferwafa-president/</ref><ref>{{Cite web |url=https://igihe.com/imikino/football/article/nizeyimana-olivier-urusha-abandi-amahirwe-yatanze-kandidatire-yo-kuyobora |title=Archive copy |access-date=2022-05-13 |archive-date=2022-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220513022937/https://igihe.com/imikino/football/article/nizeyimana-olivier-urusha-abandi-amahirwe-yatanze-kandidatire-yo-kuyobora |url-status=dead }}</ref><ref>https://umuryango.rw/imyidagaduro/imikino/article/nizeyimana-mugabo-olivier-yatorewe-perezida-wa-ferwafa</ref><ref>https://www.kigalitoday.com/imikino-11/football/article/nizeyimana-mugabo-olivier-ni-we-utorewe-kuba-perezida-wa-ferwafa</ref>
Yakoze nk'umuyobozi mukuru ushinzwe imari muri Banki, Rwanda Limited na RwandAir Ltd. Yabaye kandi umugenzuzi mukuru w'imbere muri [https://www.rwandair.com/ RwandAir] Limited kuva Kanama 2019. Mbere yo kwinjira muri Corporate world, yakoraga nka Audit Manager wa [https://web.archive.org/web/20220524215302/http://kpsa.ca/ KPS Associates] na [https://fullerllp.com/ Fuller Landau] (Montreal, [[Kanada]]). Akora kandi nk'umuyobozi utari umuyobozi mukuru mu Nama ya Banki nkuru y'igihugu yu Rwanda na Ngali Holdings Ltd<ref name=":0" />.<ref>{{Cite web |url=https://wiki.projecttopics.org/10813-ms-chantal-habiyakare/index.html |title=Archive copy |access-date=2022-05-13 |archive-date=2022-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220513022937/https://wiki.projecttopics.org/10813-ms-chantal-habiyakare/index.html |url-status=dead }}</ref><ref>http://www.isimbi.rw/siporo/article/nizeyimana-olivier-atorewe-kuyobora-ferwafa-mu-myaka-4-iri-imbere</ref>
== Indimi akoresha ==
Akoresha:
<nowiki>*</nowiki>[[icyongereza]]
<nowiki>*</nowiki>[[Igifaransa]]
<nowiki>*</nowiki>ikinyarwanda.
== Amashakiro ==
{{Reflist}}
[[Ikiciro:Rwanda]]
[[Ikiciro:Abagore ba abayobozi]]
[[Ikiciro:Ubukungu bw’u Rwanda]]
[[Ikiciro:Ubukungu bw’Afurika]]
[[Ikiciro:Ibigo by'imari]]
k44m89g8kelkn6i0hx8osvrpnxohbid
Scilla
0
12942
142948
134235
2026-10-21T10:59:46Z
Baraka official
17008
/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */
142948
wikitext
text/x-wiki
Umuhanzikazi [https://umuryango.rw/ad-restricted/article/amagambo-priscillah-yatangaje-yemera-ko-yakoresheje-mukorogo-yavugishije Umuratwa Priscillah]<ref>https://umuryango.rw/ad-restricted/article/amagambo-priscillah-yatangaje-yemera-ko-yakoresheje-mukorogo-yavugishije</ref> uzwi nka Princess Priscilah uba muri Leta Zunze Ubumwe za [[Amerika|America,]]<ref>https://bwiza.com/?Amafoto-10-y-umuhanzikazi-Princess-Priscillah-ukomeje-kwigarurira-imitima-y</ref>
== Amateka y'Urungedo rwa Muzika ==
Uyu mukobwa [https://web.archive.org/web/20220922133222/https://yegob.rw/irebere-uko-imiterere-mishya-ya-princess-priscillah-iri-gutera-abasore-ubusambo-abandi-bakamwihaniza-amafoto/ yamenyekanye mu ndirimbo]<ref>{{Cite web |url=https://yegob.rw/irebere-uko-imiterere-mishya-ya-princess-priscillah-iri-gutera-abasore-ubusambo-abandi-bakamwihaniza-amafoto/ |title=Archive copy |access-date=2022-09-22 |archive-date=2022-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922133222/https://yegob.rw/irebere-uko-imiterere-mishya-ya-princess-priscillah-iri-gutera-abasore-ubusambo-abandi-bakamwihaniza-amafoto/ |url-status=dead }}</ref> nka ‘Mbabarira’, ‘Itangazo’, ‘Nkeneye umukunzi’, ‘You and I’ yakoranye na [[Jay Polly]], muri ‘Bagupfusha ubusa’ yagaragayemo aba stars benshi n’izindi. Princess Priscillah amaze “imyaka” icyenda n’imisago [https://web.archive.org/web/20220922131720/https://igihe.com/imyidagaduro/muzika/abahanzi/princesse-priscilla/amakuru/article/princess-priscillah-yatangiye-kwitegura-kugaruka-mu-rwanda muri Amerika, aba i Texas.]<ref>{{Cite web |url=https://igihe.com/imyidagaduro/muzika/abahanzi/princesse-priscilla/amakuru/article/princess-priscillah-yatangiye-kwitegura-kugaruka-mu-rwanda |title=Archive copy |access-date=2022-09-22 |archive-date=2022-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922131720/https://igihe.com/imyidagaduro/muzika/abahanzi/princesse-priscilla/amakuru/article/princess-priscillah-yatangiye-kwitegura-kugaruka-mu-rwanda |url-status=dead }}</ref> Yagiyeyo muri Nyakanga mu mwaka 2013 agiye kuhakomereza amasomo ya kaminuza. Priscilla [https://www.kigalitoday.com/imyidagaduro/muzika/Priscilla-yamaganiye-kure-abavuga-ko-akundana-na-The-Ben ni umuhanzikazi ufite impano,]<ref>https://www.kigalitoday.com/imyidagaduro/muzika/Priscilla-yamaganiye-kure-abavuga-ko-akundana-na-The-Ben</ref> kandi umaze kumenyekana mu ndirimbo z’urukundo “Icyo ubarusha” n’izindi z’urukundo usanga zikora ku marangamutima y’abafana be cyane cyane [[Umugore|abagore]].<ref>https://www.newtimes.co.rw/article/96057/Leisure/princess-priscilla-leaves-for-the-us</ref>
== References ==
<references />
[[Ikiciro:Umuhanzi]]
[[Ikiciro:Umunyarwandakazi]]
c72mdy0wlsyjvq50fr58styn58s0yhg
Umutima
0
13089
142921
113663
2026-10-20T18:09:24Z
MUNEZA Florien
17923
Correction of grammatical errors
142921
wikitext
text/x-wiki
[[Dosiye:Real Human Heart Turntable.gif|thumb|253x253px|human heart ]]
[[Dosiye:Heart frontally PDA.jpg|thumb|Umutima]]
Umutima w'umuntu uherereye muri [[:en:Mediastinum|mediastinum]], ku rwego rwa [[:en:Thoracic_vertebrae|thoracic vertebrae]] T5 - T8 . agace y'ibice bibiri yitwa [[:en:Pericardium|pericardium]] Gakikije umutima kandi ifata mediastinum. <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/978-1-4160-6257-8</ref> Ubuso bw'inyuma bw'umutima buryamye hafi y'inkingi ya [[:en:Vertebral_column|vertebral]], naho ubuso bw'imbere buzwi nk'ubuso bwa sternocostal bwicaye inyuma y'igitereko [[:en:Costal_cartilage|n'imbavu]] . <ref name="CNX2014">https://en.wikipedia.org/wiki/ISBN_(identifier)</ref> Igice cyo hejuru cy'umutima nigitekerezo cyo guhuza imiyoboro minini yamaraso- venae cavae, aorta nigitereko cyimpyiko . Igice cyo hejuru cy'umutima giherereye ku rwego rwa gatatu ruhenze. <ref name="CNX2014" /> Umutwe wo hasi w'umutima, '''apex''', uryamye ibumoso bw'inyuma (8 kugeza 9 cm kuva ku murongo wo hagati) hagati y'isangano y'imbavu ya kane nuwa gatanu hafi ya articulation hamwe na karitsiye ihenze. <ref name="CNX2014" />
[[Dosiye:Cardiac-Cycle-Animated.gif|thumb|277x277px]]
Umutima usohora amaraso hamwe nigitekerezo cyagenwe nitsinda rya [[:en:Cardiac_pacemaker|selile pacemaker]] muri [[:en:Sinoatrial_node|sinoatrial node]] . Ibi bibyara umuyoboro utera umutima kwandura, ukanyura kuri [[:en:Atrioventricular_node|node ya atrioventricular]] no muri [[:en:Cardiac_conduction_system|sisitemu yo gutwara umutima]] . Mu bantu, amaraso ya dexygene yinjira mu mutima binyuze muri atrium iburyo uhereye kuri venae cavae isumba iyindi kandi ntoya hanyuma ikayigeza kuri ventricle iburyo. Kuva aha, byinjizwa mu [[:en:Inferior_vena_cava|kuzenguruka]] kw'ibihaha kugera mu bihaha, aho byakira ogisijeni kandi bigatanga dioxyde de carbone. Amaraso ya Oxygene noneho asubira muri atrium ibumoso, anyura muri ventricle yi bumoso hanyuma asohorwa muri aorta mu kuzenguruka kwa sisitemu, agenda anyura mu mitsi, arterioles, na capillaries - aho intungamubiri n’ibindi bintu bihanahana imiyoboro y'amaraso na selile, bikabura ogisijeni na kubona dioxyde de carbone-mbere yo gusubizwa mumutima binyuze mumitsi no mumitsi . [8] Umutima utera ku kigero cyo kuruhuka hafi 72 gukubita ku munota. <ref>Generated from: Sfn</ref> ngororamubiri yongera umuvuduko by'agateganyo, ariko igabanya umuvuduko w'umutima kuruhuka mu gihe kirekire, kandi ni byiza ku buzima bw'umutima. <ref>Generated from: Sfn</ref>
== Imiterere ==
=== imiterere Ibyumba byumutima ===
[[Dosiye:Heart numlabels.svg|thumb|Parts of hearts]]
Umutima ufite ibyumba bine, [[:en:Atrium_(heart)|atriya]] ebyiri zo hejuru, ibyumba byakira, hamwe na [[:en:Ventricle_(heart)|ventricles]] ebyiri zo hepfo, ibyumba bisohora. Atriya ifunguye mumashanyarazi ikoresheje [[:en:Atrioventricular_valve|atrioventricular valve]], igaragara muri [[:en:Atrioventricular_septum|septum ya atrioventricular]] . Iri tandukaniro rigaragara no hejuru yumutima nka coronary sulcus . <ref>Generated from: Sfn</ref> Hariho imiterere imeze nkugutwi muri atrium yo hejuru iburyo yitwa umugereka wiburyo wa atrial, cyangwa auricle, nundi muri atrium yo hejuru ibumoso, umugereka wibumoso . [19] Atrium iburyo hamwe na ventricle iburyo hamwe rimwe na rimwe byitwa umutima wukuri . Mu buryo nk'ubwo, atrium ibumoso hamwe na ventricle ibumoso hamwe rimwe na rimwe byitwa umutima wibumoso. <ref>Generated from: Sfn</ref>] Umutima utandukanijwe hagati ya septum interventricular septum, igaragara hejuru yumutima nka sulcus ya longitudinal imbere na sulcus interventricular sulcus . <ref>Generated from: Sfn</ref>
=== Referances ===
[[Dosiye:Real-time MRI - Thorax.ogv|thumb|Real-time MRI of the human heart]]
[[Dosiye:Humhrt2.jpg|thumb|Umutima wumuntu mugihe cyo kwisuzumisha]]
[[Dosiye:CG Heart.gif|thumb|Animasiyo yakozwe na mudasobwa yumutima wumuntu utera]]
<references />
[[Ikiciro:Health]]
[[Ikiciro:Ubuzima]]
byprdbxhn5tgtck5yv0kt8vd7kmgolh
Umuringoti
0
13791
142931
138850
2026-10-21T08:32:17Z
Baraka official
17008
/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */
142931
wikitext
text/x-wiki
[[Dosiye:Imiringoti.jpg|thumb|Umuringoti|167x167px]]
== Intangiriro ==
Umuringoti ni igikorwa remezo gihuza ibintu n'ibindi, ncyangwa umuringoti ugafata amazi, cyangwa umuringoti bikavungwa mu buhinzi, aha Abaprezida ba Tanzaniya na Kenya bumvikanye umugambi wo kwubakira hamwe umuringoti uzotwara umwuka wa gaze, mu ntumbero yo kwongereza uguhanahana ibidandazwa no kugabanya ibiciro vy’amasoko ntanganguvu kuri ivyo bihugu bibiri.<ref name=":0">https://www.radiyoyacuvoa.com/a/6784551.html</ref>
[[Dosiye:Kenya adm location map.svg|thumb|Ikarita ya Kenya|180x180px]]
[[Dosiye:The Prime Minister, Shri Narendra Modi and the President of the United Republic of Tanzania, Dr. John Magufuli, witnessing the signing and exchange of agreements, at the State House, in Dar es Salaam, Tanzania (5).jpg|thumb|Amasezerano |168x168px]]
== kENYA NA TANZANIYA ==
Uwo muringoti uzubakwa ku burebure bw’ibirometero 600 hagati ya Dar es Salaam, ku murwa mukuru wa [[Tanzaniya]] na Mombasa muri [[Kenya]]. Ariko nta gihe cyashyizweho ibyo bikorwa bizatangirire gukoreraho.Mu mwaka ushize, Perezida Hassan wa Tanzaniya n’uwahoze ari prezida wa Kenya, Uhuru Kenyata barasinye amasezerano i [[Nairobi]] yari atumbereye gutanguza uwo mugambi, ariko gushika ubu ibyo bikorwa ntibyari bwatangire.<ref name=":0" />
== Amasezerano ==
Perezida Kenyatta yavuze ko we na Perezida Suluhu basinye ayo masezerano y’umuringoti uzotwara umwuka wa Gaze kugira ubuzima bw’abanyagihugu babo n’ubucuruzi bitere imbere. Ibyo bihugu byumvikanye kandi ko abategetsi bo mu gisata c’amagara y’abantu bagiye kuza barakorera hamwe ku bibazo vya COVID-19, cyane cyane ku kworohereza urujya n’uruza rw’abantu n’ibintu.
== Imirima y'abaturage ==
Abaturage bo mu Mirenge ya [[Busasamana]], Bugeshi na Cyanzarwe mu Karere ka Rubavu babangamiwe n’amazi ava ku Kirunga cya Kalisimbi n’inkubi z’imiyaga iva mu Kibaya cya Congo bikabasenyera inzu, bikanangiza imiringoti y'imirima yabo. Babigarutseho mu Muganda Rusange usoza ukwezi k’Ugushyingo wabereye mu Karere ka Rubavu, mu Murenge wa Busasamana, Akagari ka Nyacyonga ku wa 26 Ugushyingo 2022. Imibare ya Minisiteri y’Ibikorwa by’Ubutabazi(MINEMA) igaragaza ko muri uyu mwaka kuva muri Nzeri kugeza mu Ugushyingo 2022 hamaze kwangirika hegitari 230 z’imirima mu gihe inzu 53 n’ishuri rimwe byasenywe n’imvura n’umuyaga.<ref name=":1">https://igihe.com/amakuru/u-rwanda/article/rubavu-imvura-imaze-kwangiza-hegitari-230-z-imirima-y-abaturiye-ikirunga-cya</ref>
== Kubungabunga imiringoti ==
Mu kurwanya ibi biza, Umuganda Rusange wibanze ku gutera ibiti no kubaka ibiraro mu kurushaho kurwanya isuri iva mu Kirunga cya Kalisimbi ikangiza ibikorwa by’abaturage. Ku kibazo cy’umuyaga mwinshi uva mu Kibaya cya Repubulika Iharanira Demokarasi ya Congo, Minisitiri w’Ibikorwa by’Ubutabazi, Kayisire Marie Solange, yabwiye abaturage ko nta muti babonera iki kibazo uretse kuzirika ibisenge by’inzu zabo bakazikomeza kuko umuyaga udakumirwa. Yasabye abaturage kuzirika ibisenge by’inzu no kuzihoma neza kuko bafite amahirwe yo kugira amabuye ([[AMAKORO|amakoro]]) bubakisha umusingi ariko bakibagirwa kuzirika ibisenge no guhoma neza inzu zabo.<ref name=":1" /><ref>https://www.kigalitoday.com/amakuru/amakuru-mu-rwanda/article/mu-mafoto-uko-umuganda-wakonzwe-mu-gihugu</ref>
== Amashakiro ==
{{Reflist}}
[[Ikiciro:Ibidukikije]]
[[Ikiciro:Umurima]]
2ed3987jzh31cx0xvcnqrbbzo6t22qs
Ibimera tubana nabyo
0
14010
142954
141774
2026-10-21T11:04:14Z
Baraka official
17008
/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */
142954
wikitext
text/x-wiki
[[Dosiye:Sunny_green_paddy_fields_with_water_reflection.jpg|thumb|ibimera |151x151px]]
[[Dosiye:Igiti 5123.jpg|thumb|ibiti bibana n'abantu|149x149px]]
[[Dosiye:Nordkirchen, Naturschutzgebiet Ichterloh -- 2018 -- 2131-7 (2).jpg|thumb|157x157px|ibimera byicyatsi]]
Benshi muritwe tugiye dufite ubusitani buto cyangwa bunini mungo zacu murwego rwo kugaragara neza ndetse nokongera umwuka mwiza (oxygen) aho dutuye.<ref>https://amarebe.com/dore-ibimera-tubana-nabyo-bishobora-kutwica-tutabyitondeye/</ref>
== Ibimera bidufasha mukwivura dukoresha mubuzima bwa burimusi ==
[[Dosiye:Some trees.jpg|thumb|167x167px|ibiti nyicyatsi]]
[[Dosiye:Igiti 5122.jpg|left|thumb|136x136px|Gutera igiti]]
Hari ndwara dushobora kwivura dukoresheje ibyo bimera ariko ni byiza ko tubanza kumenya ko izo ndwara tuzifite tugana abaganga hanyuma twamara kumenya ko umubiri wahuye nubwo burwayi tukabona gukoresha iyo miti y’ibimera.Ubuzima bwiza ni isoko yo kubaho neza, ariko nanone rimwe na rimwe ubwo buzima hari igihe tubwangiza nanone dukoresheje ibimera kutamenya uko ugomba gufata ifunguro rya buri munsi, kuko kurya ntabwo ari ukwuzuza igifu.<ref>{{Cite web |url=http://www.rebero.co.rw/2021/01/07/tumenye-kwivura-indwara-dukoresheje-ibimera/ |title=Archive copy |access-date=2023-02-21 |archive-date=2023-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230218211702/http://www.rebero.co.rw/2021/01/07/tumenye-kwivura-indwara-dukoresheje-ibimera/ |url-status=dead }}</ref>Igitunguru, Oignon cg Onion, ni kimwe mu birungo byifashishwa mugikoni ngo biryoshye ibiryo, ariko mubyukuri ni numuti uhambaye uvura.Tungurusumu, Ail cg Garilc ni [[ikimera]] gitangaje, kiri mubwoko bw'ibitunguru, ifite impumuro yihariye kandi ikakaye ikunze gutinda kumuntu.<ref>https://ubuzimabwiza.wixsite.com/ubuzimabwiza/blog/categories/ibimera-bivura-herbes-m%C3%A9decinal</ref>Tangawizi, Ginger cg Gingembre, nikimwe mu bimera bifitiye akamaro gakomeye umubiri wacu, uretse kuba yifitemo uburyohe karemano haba.[[Indimu]], Citron cg Lemon, ni urubuto rutangaje rufite akamaro gahambaye kubuzima bwacu. Indimu ni isoko ntagereranywa ya vitamini C.Ibibabi by’amapapayi ntaho utabisanga kuko hari n’igihe byimeza ahataka imbuto zabyo, urubuto rw’Ipapayi cyangwa se imbuto z’imbere mu ipapayi ndetse n’amababi yayo bishobora gukorwamo imiti kandi bikagirira umubiri wacu akamaro.Burya kandi cya gishishwa cy’Ipapayi uzasanga cyane cyane abakobwa bagikoresha iyo bamaze kuyirwa bakakisiga ku mubiri cyane cyane mu maso kuko burya kirwanya ibiheri byo mu maso kandi kigatuma bagira umubiri woroshye.<ref>{{Cite web |url=http://www.rebero.co.rw/2021/01/07/tumenye-kwivura-indwara-dukoresheje-ibimera/ |title=Archive copy |access-date=2023-02-21 |archive-date=2023-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230218211702/http://www.rebero.co.rw/2021/01/07/tumenye-kwivura-indwara-dukoresheje-ibimera/ |url-status=dead }}</ref>Urusenda, Chilli pepper, Spice, Piment, Épices nandi mazina menshi barwita, ni kimwe mubirungo bikoreshwa cyane hirya no hino ku isi,Teyi, Romarin cg Rosemary Ni ikimera gifite akamaro gakomeye cyane kubuzima bwacu, haba kuyikoresha imbere mu mubiri(tuyitekana n’ibyo kurya.Umucyayicyayi(Lemongrace) cg Citronelle, nikimwe mubirungo by'icyayi bifitiye akamaro kanini umubiri wacu bitewe ahanini nuko kigirira umumaro ubuzima bwamuntu.<ref>https://ubuzimabwiza.wixsite.com/ubuzimabwiza/blog/categories/ibimera-bivura-herbes-m%C3%A9decinal</ref>Green tea, Icyayi cy'icyatsi kibisi cg thé vert, Nikimwe mubimera byifashishwa mu kubungabunga ubuzima bwa muntu. Gifitiye umubiri wacu.
== Ingaruka Dushobora guhura nazo mu Ibimera ==
[[Dosiye:Sunflower fields in Šumadija.jpg|thumb|141x141px|indabo ]]
Bimwe muri ibyo bihingwa duhura nabyo kenshi ariko ukwiriye kwirinda kuko bishobora kuba uburozi bukomeye kubuzima bwa muntu binyuze kukurya cyangwa gukora ku mababi, imbuto, indabyo, imizi cyangwa imitobe yabyo ndetse nomubundi buryo butandukanye ushobora guhura nabyo.Ikimera cyitwa [[Sansevieria]],Iki gihingwa ntabwo gifite uburozi nk’ibindi, ariko gitanga ibimenyetso bimara igihe gito nko kubabara umunwa, kugira amacandwe menshi hamwe no kugira isesemi ndetse rimwe narimwe kigashobora kubyara ibindi bibazo igihe cyariwe,<ref>https://amarebe.com/dore-ibimera-tubana-nabyo-bishobora-kutwica-tutabyitondeye/</ref>icyakabiri ni [[Philodendron]] Mu bantu, cyane cyane ku bana bato, gufata filodendron mubisanzwe bigira ingaruka zoroheje gusa, harimo no kubyimba umunwa hamwe n’inzira zifungura. Mugihe ugerageje kubirya cyane cyane nko kubana bishobora kubaviramo urupfu,Icyagatatu [[Dieffenbachia]] iki ni ikimera gikunze kugaragara mungo zitandukanye nyamara ni kibi cyane kubuzima bw’umuntu, dore ko uramutse ukiriye cyakuviramo ingaruka zikomeye mubuhumekero bikaba byanakuviramo urupfu.<ref>https://amarebe.com/dore-ibimera-tubana-nabyo-bishobora-kutwica-tutabyitondeye/</ref>Icya kane [[Spathipyllyum]] Ibi bimera nibyiza byoza ikirere. Kimwe na filodendroni na pothos, ariko bishobora gutera ibibazo bikomeye cyane birimo n’urupfu mugihe wabikoresheje, byagutera kubyimba iminwa, nururimi, ingorane zo kuvuga cyangwa kumira, kuruka, isesemi, no gucibwamo,
== Amashakiro ==
<references />
[[Ikiciro:Ibidukikije]]
[[Ikiciro:Ubuvuzi mu Rwanda]]
[[Ikiciro:Ibimera]]
0ihrvcti9u1h0laveva7oo0grg0xx5u
Ibyo wamenya ku mijyi n’ibihugu bishobora kuzazimira kubera kuzamuka kw’amazi y’inyanja
0
14169
142926
136103
2026-10-21T08:29:45Z
Baraka official
17008
/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */
142926
wikitext
text/x-wiki
Amazi y’inyanja akomeje kwiyongera umusubizo kubera ihindagurika ry’ibihe ku buryo yikubye hejuru ya kabiri muri iki kinyejana ugereranyije n’igishize.
Ni ibitangazwa n’Ubuyobozi bw’Ikigo gishinzwe Inyanja n’Ikirere (NOAA) ndetse imijyi n’ibihugu bimwe na bimwe bishobora kuzazimira burundu kubera uku kuzamuka kw’amazi y’inyanja.
Imibare igaragaza ko mu kinyejana cya 20, amazi yazamukagaho milimetero 1,4 buri mwaka mu gihe muri iki kinyejana kuva mu 2006 kugeza muri 2015 yagiye azamuka ku butumburuke bwa milimetero 3,6 buri mwaka.
Ni imibare ishobora kuzagera kuri milimetero zibarirwa hagati ya 40 na 63 mu 2100 nk’uko abakurikiranira hafi iby’imihindagurikire y’ibihe babigaragaza.
Ubushakashatsi bwasohotse mu kinyamakuru Nature Communications mu 2019 bwerekanye ko amazi y’inyanja nakomeza kuzamuka ku rugero biri kubaho none, miliyoni 250 bazisanga mu kaga gakomeye mu 2100.
Gerd Masselink, umwarimu muri Kaminuza ya Plymouth mu Bwongereza, yavuze ko kuzimira kw’imijyi n’ibihugu bizaterwa n’uko abantu bazaba bitwaye mu kubikumira.
Atanga urugero ku buryo u Buholandi bukora ibishoboka byose ngo butazisanga muri iki kibazo yagize ati “Ahenshi mu Buholandi hari munsi y’ubutumburuke bw’inyanja ariko ntihazimira kubera ko Abaholandi bubaka kandi bagakomeza kurinda neza inkombe zabo.”
== Ni ibihe bihugu bishobora kuzahura n’ingaruka cyane ? ==
Hari ibihugu bisanzwe biri ku butumburuke bwo hasi cyane kurusha ibindi aho ku isonga hari ibirwa bya Maldives bituwe n’abagera ku bihumbi 540 kandi amazi y’inyanja muri aka gace ashobora kuzamuka ku rugero rwa metero imwe yose ndetse bakavuga ko mu gihe yaba yazamutseho milimetero 45 mu 2100, 77% by’ubutaka bwa Maldives byazahita buzimira burundu.
Kiribati, ikirwa kiri rwagati mu nyanja ya Pacifique, gituwe n’abaturage bagera ku bihumbi 120, mu gihe ubutumburuke bw’amazi y’inyanja bwazamuka ku rugero rwa metero imwe, bibiri bya gatatu by’ubutaka bw’iki kirwa, bizahita biburirwa irengero kandi hafi mu batuye iki kirwa bose bagahita bagirwaho ingaruka n’uku kuzamuka kw’amazi y’inyanja.
Abagera kuri miliyoni eshatu batuye mu birwa by’Inyanja ya Pacifique kandi bari nibura mu bilometero 10 uvuye ku nkombe, bagirwa inama yo kuzaba baramaze kwimuka mbere y’uko iki kinyejana turimo kigera ku mpera zacyo.
Mu 2016, ubushakashatsi bwasohotse mu kinyamakuru cya Environment Research Letters, bwagaragaje ko hari uturwa dutanu twahingwaga two mu birwa bya Solomon, twamaze kuzimira ndetse hakaba hari n’utundi dutandatu twenda kurengerwa nk’uko ubu bushakashatsi bubitangaza.
Igihugu gifite abaturage benshi bazagerwaho n’ingaruka zo kuzamuka kw’amazi y’inyanja ni u Bushinwa aho abagera kuri miliyoni 43 bazisanga muri icyo kibazo, Bangladesh abagera kuri miliyoni 23 bazagerwaho n’izi ngaruka n’aho u Buhinde abagera kuri miliyoni 27 bazazahazwa no kuzamuka kw’amazi y’inyanja.
Ibihugu bitandukanye ku Isi bizagerwaho n’ingaruka zo kuzamuka kw’amazi y’inyanja icyakora kugeza mu 2100 nta gihugu na kimwe kizaba cyaramaze kurengerwa burundu n’ubwo uko imyaka izagenda yicuma ibi ngo bishobora kuzabaho.
Ubushakashatsi bugaragaza ko imijyi ifite ibyago byo kuzimira harimo [[Umurwa]] Mukuru wa Indonesia, [[Jakarta]] utuwe n’abagera kuri miliyoni 10. Hari kandi imijyi nka Lagos muri Nigeria, Dhaka muri Bangladesh na Bangkok muri Thaïlande ishobora kuzaba yaramaze kurengerwa mu 2100.
Ibihugu bigirwa inama yo kuba menge mu gihe hashyirwaho ibikorwaremezo hirindwa kuvogera inkombe z’amazi kugira ngo benshi mu batuye isi batazisanga baramaze kurengerwa n’amazi y’inyanja mu myaka iri imbere.
== Reba ==
<ref>http://mobile.igihe.com/ibidukikije/article/ibyo-wamenya-ku-mijyi-n-ibihugu-bishobora-kuzazimira-kubera-kuzamuka-kw-amazi-y</ref>
i0g3tp4fjmwnho7h9i4ok0qodcqbv40
Igihingwa cya Vanilla
0
14561
142928
136094
2026-10-21T08:30:33Z
Baraka official
17008
/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */
142928
wikitext
text/x-wiki
Vanilla ikirungo kiboneka kivuye mu misogwe y’igihingwa nacyo cyitwa gutyo, kikaba [[igiti]] kirandaranda. Imisogwe isarurwa yeze neza ariko itariyasa ngo isaduke kuko haba hakenewe ibizavamo mu misogwe imbere. [[File:Vanilla planifolia3.jpg|thumb| igihingwa cya Vanilla]]
Iboneka mu buryo bunyuranye aho ishobora gukoreshwa ari ifu, umushongi, ishobora no gukoreshwa ari imisogwe uko yakabaye, ndetse inakoreshwa nk’isukari ari nabwo buryo tumenyereye kuyibonamo (sucre vanille).
Vanilla ikoreshwa mu bintu binyuranye cyane cyane mu nganda zikora imigati, keke na ice cream aho ivangwa mu isukari isanzwe. Si aho gusa ariko ikoreshwa kuko inakoreshwa nk’ikirungo mu buryo bunyuranye.
Igitangaje rero ni uko uretse kuba ikirungo ari n’umuti uvura ibintu byinshi kandi binyuranye
== Ibibamo ==
Ibonekamo ibinyabutabire binyuranye aho iby’ingenzi ari ''vanillin'' na alukolo zinyuranye.
Harimo kandi vitamini B1,B2, B3, B5 na B6.
Tuzasangamo imyunyungugu itandukanye nka potassium, calcium, magnesium, ubutare, zinc na manganese.
== Akamaro kayo ku buzima ==
==== Umutima ====
Ubushakashatsi bwagaragaje ko ikinyabutabire cy’ingenzi muri vanilla aricyo vanillin kigabanya igipimo cya cholesterol mbi mu mubiri. Birazwi ko iyi cholesterol mbi ari isoko y’ indwara zinyuranye z’umutima. Rero ni ingenzi ku bantu bafite ibyago byo kugira cholesterol mbi nyinshi muri bo kuko uretse kuyigabanya bizanabarinda kurwara indwara z’umutima zinyuranye hamwe na za rubagimpande kimwe no kwipfundika kw’amaraso.
==== Kongera ubudahangarwa ====
Ikungahaye mu birwanya uburozi mu mubiri bityo ikaba ingenzi mu kongerera umubiri ingufu zo gukira vuba iyo urwaye. Mu gihe wakomeretse, urwaye se, kuyikoresha bizafatanya n’imiti maze ukire vuba kandi neza.
==== Kurinda kanseri ====
Ikintu cy’ingenzi ibirwanya uburozi mu mubiri bikora ni ugusohora muri wo ibyatera [[kanseri]]. Vanillin twabonye hejuru uretse kurwanya kanseri inafasha umubiri guhangana n’indwara za karande.
==== Kurwanya kubyimbirwa ====
Kuva na kera yagiye ikoreshwa mu koroshya no kuvura kubyimbirwa bijyana no kubabara. By’umwihariko ku banywa inzoga cyane, irinda umwijima wabo kuba wabyimba dore ko inzoga ari kimwe mu biwutera kubyimba. Si ibyo gusa kuko bizakurinda indwara zo kubyimbirwa nka goûte, rubagimpande, n’izindi ndwara zinyuranye zitera kubyimbirwa.
==== Imisatsi ikomeye ====
Hari amavuta amwe na mwe yo mu musatsi uzasanga yanditseho ko harimo vanilla. Gukoresha amavuta irimo bizagufasha kongera kugira imisatsi ikomeye ndetse ntigajye gupfukagurika.
==== Kurinda ibishishi mu maso ====
Ku bantu bahorana ibiheri mu maso bidakira bagahora bameze nk’abari mu rugamba batizeye gutsinda, uyu ni umuti udahenze. Vanilla ntivura ibiheri gusa kuko inakuraho [[bagiteri]] ndetse irinda ko haza inkovu aho ibiheri byavuye.
==== Irwanya kwiheba no kwigunga ====
Mu buvuzi bwo kwiyuka, uyu ni umuti mwiza mu guhangana no kwiheba. Ushobora gukoresha amavuta yayo ukayacanira mu mazi ukiyuka cyangwa ugakoresha imisogwe nayo ukayicanira mu mazi ukiyuka. Uzavamo waruhutse mu mutwe.
==== Ifasha mu gutakaza ibiro ====
Vanilla ituma utagira icyifuzo cyo kurya kuko itera igihagisha. Ibi rero nibyo bituma kuyikoresha kenshi bizatuma ugabanya ibyo waryaga bityo ibiro bigabanyuke. Ikindi kandi izatuma umubiri ukoresha ingufu wari wifitemo bityo ibinure bitwikwe; aribyo bizagabanya ibiro.
==== Ivura indwara zo mu buhumekero ====
Mu gihe uri guhangana n’inkorora, ibicurane, kuyivanga mu mazi ashyushye ukanywa bizagufasha. Bizatuma igikororwa cyoroha no mu gatuza horohe kandi hakire vuba cyane.
==== Vanilla ni nziza mu igogorwa ====
Uretse kuba izagufasha mu gutuma ibyo wariye bigogorwa neza, kandi izakurinda isesemi ishobora guterwa n’imikorere mibi y’igifu, gutumba no gutura ubwangati, impiswi no kuribwa mu nda nyuma yo kurya.
== Uko ikoreshwa ==
Akenshi ikoreshwa nk’ikirungo mu migati, keke, ice cream na shokola, gusa ushobora no kuyivanga mu mazi ashyushye ukanywa.
Kuyicanira mu mazi yo kwiyuka, aho ushobora gukoresha ifu yayo, umushongi cyangwa isukari iyikomokaho.
== Reba ==
<ref>{{Cite web |url=https://umutihealth.com/vanilla/ |title=Archive copy |access-date=2023-03-02 |archive-date=2023-03-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230302063911/https://umutihealth.com/vanilla/ |url-status=dead }}</ref>
oym3vujrg0bo16ldgxjioghdvodku5b
Amamesa
0
14790
142929
109500
2026-10-21T08:30:55Z
Baraka official
17008
/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */
142929
wikitext
text/x-wiki
[[Dosiye:Palm Oil 0.jpg|thumb|Palm Oil]]
[[Dosiye:Palm Oil -.jpg|thumb|Huile de Palme niko bayita mururimi rw'igifaransa]]
[[Dosiye:Palm oil allowed to simmer.jpg|thumb|Palm oil allowed to simmer]]
[[Dosiye:Palm oil in a bowl.jpg|thumb|Palm oil in a bowl]]
[[Dosiye:Palm Oil (Red Oil).jpg|thumb|Palm Oil (Red Oil)]]
[[Dosiye:Liberia palm oil.jpg|thumb|Liberia palm oil]]
[[Dosiye:Preparation of palm oil.jpg|thumb|Gutegura amamesa]]
Amamesa aza ku mwanya w’imbere mu mavuta aribwa cyane ku isi kuko yihariye kimwe cya gatatu cy’ingano y’amavuta yo kurya akorwa ku isi. Ni mu gihe kuko ugereranyije n’andi mavuta niyo ahendutse nyamara kandi kuribwa kwayo kugibwaho impaka zinyuranye. Bamwe bayasingiza ubwiza dore ko atabamo cholesterol mbi, akaba amavuta aryoshya isombe, abandi bakayashinja kuba ashobora gutera zimwe mu ndwara z’umutima na [[kanseri]] zinyuranye. Ese ukuri ni ukuhe? Ese kurya amamesa ni byiza cyangwa ni bibi? Nibyo tugiye kurebera hamwe muri iyi nkuru.
== Uko akorwa ==
Amamesa (huile de palme/palm oil) ni amavuta akorwa akuwe mu mbuto z’[[igiti]] cyitwa ikigazi (Elaeis guineensis) kikaba igiti gifite inkomoko mu bihugu bya Afurika y’amajyepfo na Afurika y’iburengerazuba. Bivugwa ko kuribwa kwayo bihera mu myaka isaga 5000 ishize.
Amamesa ni amavuta asa n’afashe iyo atarahura n’ubushyuhe akaba atangira kuyenga iyo ubushyuhe bugeze kuri dogere 35 za Selisiyusi (35°C).
[[Dosiye:Palm Oil in Moin-moin Longthroat Memoirs.jpg|thumb|Amameza ni bumwe mubwoko bw'amavuta yo kurya]]
== Uko akoreshwa ==
Amamesa uretse kuba akoreshwa mu gukaranga ibyo kurya aho abanza gucamutswa kugirango ayenge cyangwa se agashyirwa mu isombe, anasigwa ku rugara rw’inkono bikayirinda kubira.
Amamesa kandi aratunganywa agakorwamo ubuto bukunze gukoreshwa mu gukora ifiriti kuko atinda kugera mu gihe cyo kuba yatumuka (smoke point) kuko bisaba 232°C.
Anakoreshwa mu gukora kandi biodiesel ishobora gusimbura essence.
[[Dosiye:Selling red palm oil in a market.jpg|thumb|uko amamesa atunganywa]]
== Intungamubiri zirimo ==
Mu kiyiko kimwe cyayo (ni nka 14g) dusangamo:
* Calories 114
* Ibinure 14g
Ibinure byuzuye 7g
Ibinure bituzuye bidakomatanye 5g
Ibinure bituzuye bikomatanye 1.5g
* Vitamin E ingana na 11% y’ikenewe ku munsi
Nkuko bigaragara amamesa agizwe 100% n’ibinure aho dusangamo 50% ibinure byuzuye.
Muri byo harimo palmitic acid iyi ikaba yihariye 44% y’ibigize amamesa ari nabyo bivamo calories (igipimo cy’ingufu).
Ibara ryayo ryerekana ko harimo beta-carotene iyi ikaba ihinduka vitamin A iyo igeze mu mubiri.<ref>{{Cite web |url=https://umutihealth.com/kurya-amamesa |title=Archive copy |access-date=2023-03-08 |archive-date=2019-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190426101314/https://umutihealth.com/kurya-amamesa/ |url-status=dead }}</ref>
== Reba ==
52a4okzop4hbokbksdiwg6jd57df7k4
Twin Lakes Recreational Resort
0
15350
142938
137592
2026-10-21T08:42:55Z
Baraka official
17008
/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */
142938
wikitext
text/x-wiki
[[Dosiye:Ikirwa mu Kiyaga cya Kivu.jpg|thumb|ikirwa|340x340px]]
[[Dosiye:Burera_lake_hill_view.jpg|thumb|twin Lakes Recreational Resort in Burera ]]
[[Dosiye:Twin lakes burera and ruhondo Rwanda.jpg|thumb|Twin lakes burera and ruhondo Rwanda]]
[[Dosiye:Sunny Day at Twin Lakes.jpg|thumb|Sunny Day at Twin Lakes]]
[[Dosiye:Sun set in burera lakes.jpg|thumb|Sun set in burera lakes]]
[[Dosiye:Burera lake hill view.jpg|thumb|Burera lake hill view]]
[[Dosiye:Burera lake.jpg|thumb|Burera lake]]
[[Dosiye:Beautiful view of the lake burera.jpg|thumb|Twin lake in burera]]
[[Dosiye:Lake Burera.jpg|thumb|Twin lake Burera]]
Ibirwa bya Burera ni ibice kugeza mu minsi mike ishize byafatwaga nk’ibyagenewe ubuhinzi. Icyakora, aba mbere bamaze kuhabenguka, batangiye kuhazamura imishinga y’ishoramari ry’amahoteli agezweho.
== Tumenye Twin Lakes Recreational Resort ==
Umushinga ugomba kuvamo hoteli igezweho izaba yitwa Twin Lakes Recreational Island.Ni urugendo rusaga iminota 20 ugenda mu modoka uturutse mu Mujyi wa Musanze, ukongeraho indi minota isaga 10 mu bwato, uturutse ku rugomero rw’amashanyarazi rwa Ntaruka.Patrick Masozera n’umugore we Kerry Ann Kimone, ukomoka muri Jamaica, batangije iri shoramari mu birwa bitabyazwaga umusaruro.basuye ibice byinshi by’ubukerarugendo nk’i [[Rubavu]], kuri Muhazi n’ahandi.Baje no gusura ibiyaga bya Burera na Ruhondo bifatwa nk’impanga (twin lakes), bageze hafi aho bafata ubwato ariko umwe akeneye [[Kunywa amazi|amazi yo kunywa]] abura aho yayavana.Mu nshuro nyinshi basuye u Rwanda, ku Kiyaga cya Burera bahageze mu mwaka 2017, batangazwa cyane n’ubwiza bwaho.Icyo gihe Kerry yari afite intege nke kuko yari atwite inda y’amezi atatu, ntiyabasha kubona aho yagura icyo kurya cyangwa Fanta.Muri icyo gihe baatangiye gutekereza ko byaba byiza kuhashyira nka hotel cyangwa akandi kantu abantu bashobora kuruhukiramo, kubera ko ni heza cyane, ariko ugasanga nta shoramari rihari.Ni imishinga batekereza mu buryo bwanahindura imibereho y’abahatuye, kugeza ubu batagerwaho amazi meza kandi bayaturiye, kimwe n’amashanyarazi.Nyuma ya [[Rwanda]] Day yabereye i Amsterdam bitabiriye bavuye i London, bafashe icyemezo cyo gusubira kuri bwa butaka babonye, bajya gushorayo imari.<ref name=":0">https://igihe.com/ubukungu/amabanki/article/dusure-twin-lakes-recreational-resort-umwe-mu-mishinga-itanga-icyizere-mu-birwa</ref>Baragarutse batangira kuganira n’abaturage, umwe, umwe, baza kugurira abaturage bageze kuri 30. Gutangira kuhagera, kugura no kubaka, hari mu mwaka 2019, gutangira gutegura aho hantu hari muri cya gihe cya COVID-19 mu mwaka 2020,nu wa 2021, batangira kwambutsa [[inka]], ibintu byose byahageze mu bwato.”Muri Kanama mu mwaka 2022 aho hantu hashibutse Twin Lakes Recreational Resort, ubu abantu batangiye kuhamenya ndetse bahasura ubutitsa. Umwe mu baheruka kuhagirira ibihe byiza ni Umuhanzi Gaël Faye.Ubu ni ku gasozi kateretsweho amahema akoreshwa n’abashaka gukambika, icyakora kugeza ubu atumizwa mu [[Ubwongereza|Bwongereza]].
== Ibindi Wamenya ==
[[Dosiye:Lago Plateado, Parque nacional y reserva Wrangell-San Elías, Alaska, Estados Unidos, 2017-08-22, DD 122-127 PAN.jpg|thumb]]
[[Dosiye:Akdogangolugunbatimi.jpg|thumb]]
[[Dosiye:Lago Plateado, Parque nacional y reserva Wrangell-San Elías, Alaska, Estados Unidos, 2017-08-22, DD 122-127 PAN.jpg|thumb]]
Ni ishoramari ribungabunga ibidukikije, ku buryo amatara akoreshwa kuri iki kirwa yose yifashisha ingufu zikomoka ku mirasire y’izuba.Na yo uko birihariye. Ashinze hirya no hino ku buryo ku manywa aba yiyongeramo umuriro aza gukoresha nijoro, bwakwira hagenda haka rimwe rimwe, kugeza yose yatse kandi mu mabara atandukanye. Mu gitondo ayo matara yose arizimya.Ku matara yo mu nzira, agenda yaka bitewe n’aho umuntu ageze, itara ryamwumwa rikamumurikira, ku buryo bidasaba ko akoresha umuriro mwishi kandi ijoro rishobora kuba rirerire.Ni ahantu ubyuka mu gitondo uri kureba inyoni n’ubwiza bw’Ikiyaga cya Burera.<ref name=":0" />Ubwiza buri aho buratangaje.Bafite gahunda yo kujya bafasha ba mukerarugendo haba mu byo barya cyangwa bashaka kureba aho ibiribwa bituruka, ku buryo abantu babasha kwitegeza neza ibihingwa bikiri mu murima, ari nabyo hoteli izaba ikoresha.Kerry Ann avuga ko agera mu [[Rwanda]] bwa mbere mu mwaka 2014, yifuzaga kurugeramo nyuma y‘ibibi byinshi abantu baruvugagaho.Ahageze yasanze ibyo bamwe bahavuga bitandukanye n’ibyo yiboneye.Aho bubatse hoteli ni mu gace kasabaga kwitonda, kubera ko katageramo amashanyarazi, nta n’amazi meza ahari uretse ay’ikiyaga.Babonaga ko ari ingorane zikomeye, ariko kubera intego bari bafite z’ibyo bashaka gukora, uko bashaka gufasha abaturage ba Burera, baravuga ngo reka babikore.Bahise batangira ishoramari, ndetse uko iminsi ishira abantu benshi bagenda bahamenya.<ref name=":0" />Urebye uko hameze ubu n’uko hazaba hameze mu gihe kiri imbere, bitanga icyizere cy’imirimo myinshi igomba guhangwa, igenewe urubyiruko ndetse n’abandi bafite ibyo bashobora kugemura.Kugeza ubu inyubako zihari zikoreshwa [[AMAKORO|amakoro]], aboneka muri iki gice cy’amajyaruguru.Amazi akoreshwa ni abantu bayavoma bakashyira mu bigega, kuko hataraboneka uburyo buhamye bwo gutunganya ay’Ikiyaga cya Burera.Icyakora imishinga igeze kure mu kugeza amazi meza ku baturiye iyi hoteli kimwe n’amashanyarazi, ari nabyo izaba yifashisha.
== Imbogamizi ====
Imwe mu mbogamizi kandi yari uko ku nkombe z’ikiyaga nta mihanda ihari, ariko intego ni ukuhatunganya mu gihe kiri imbere.Mu minsi ishize bwo ikijyanye no kuhubaka cyarakemutse, kuko ubu hashyizwe mu butaka bwagenewe ubukerarugendo.Kugeza ubu amazi akoreshwa kuri iki kirwa aracyavomwa mu majerikani, ariko intego ni uko hazagera uburo bwo gutunganya amazi kandi mu buryo buhoraho.Nubwo hari izo ngorane, uyu muryango uvuga ko wabashije guhangana na zo kandi zigenda ziva mu nzira.Kerry ati “Kuri njye, kuva kiri muto numvaga ko ahantu nzashora imari kagira uruhare mu mpinduka zaho hazaba ari muri [[Afurika]], kandi nari mbizi ko bitazaba byoroshye.Uretse kureba ubwiza bwa Burera, kuri Twin Lakes hashyizwe ibikorwa birangaza ba mukerugendo nk’inka, ku buryo abasura aka gace bigishwa gukama n’ibindi ku mibereho y’aya matungo yubashywe mu muco Nyarwanda.bavuga ko bafite na gahunda bise Masozera Farm Initiative, aho bashaka koroza inka abaturage begereye uyu mushinga wa hotel.Ni abaturage bakora ubuhinzi bakeneye ifumbire, ku buryo iyo ubahaye inka bayibona, ndetse bakabona amata.<ref name=":0" />Kuri iyi hoteli kandi uhasaga ubworozi bw’inkwavu, izo usanga abana bizihirwa no kuzireba (kimwe n’ushaka gufungura.Ni umushinga bateganya ko wakorwa mu byiciro bitatu, icya mbere kikaba kigizwe n’inyubako zihari ubu, icya kabiri kikazubakwamo cottages eshanu n’inzu ya restaurant n’akabari igeretse kabiri, mu cyiciro cya gatatu hakazubakwa ikindi gice.bati “Twifuza ko igice cya mbere kizaba cyarangiye mu myaka itanu.Ni ishoramari batangiye bakoresha ubwizigame bwabo, ariko bizera ko inyungu izagenda ivamo izatanga n’ubushobozi bwo kubaka ibindi byiciro. Masozera avuga ko batifuza gutangirana amadeni ya banki.
== Amashakiro ==
{{Reflist}}
[[Ikiciro:Ibidukikije]]
gdtr8ltcgf08yzqqxxev39bposx6rix
Minisiteri y'Ibidukikije mu Rwanda
0
15398
142855
142831
2026-10-20T12:52:53Z
Score Beethoven
11559
Gukosora: Mujawamariya yavuye muri Minisiteri y'Ibidukikije muri Kamena 2024, si 2023 (isoko: MIFOTRA)
142855
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox
| above = Minisiteri y'Ibidukikije
| image = [[Dosiye:Coat of arms of Rwanda.svg|120px]]
| caption = Ikirango cya Repubulika y'u Rwanda
| label1 = Impine
| data1 = MoE
| label2 = Igihugu
| data2 = [[Rwanda|U Rwanda]]
| label3 = Icyicaro
| data3 = [[Kigali]]
| label4 = Minisitiri
| data4 = Bernadette Arakwiye
| label5 = Urubuga
| data5 = [https://www.environment.gov.rw/ environment.gov.rw]
}}
'''Minisiteri y'Ibidukikije''' (''Ministry of Environment'', '''MoE''') ni minisiteri ya Leta y'[[Rwanda|u Rwanda]]. Ishinzwe kurengera [[ibidukikije]] no guhangana n'imihindagurikire y'ibihe.
Ishinzwe kandi gukoresha neza amazi, ubutaka n'amashyamba. Kuva muri Nyakanga 2025, Minisitiri w'Ibidukikije ni Bernadette Arakwiye.
== Inshingano ==
Inshingano ya Minisiteri y'Ibidukikije ni ukurengera no kubungabunga ibidukikije. Ishinzwe kandi kugabanya ingaruka z'imihindagurikire y'ibihe. Igomba gukoresha neza umutungo kamere, nk'amazi, ubutaka n'amashyamba, mu iterambere ry'igihugu.<ref name="about">{{Cite web |title=About |url=https://www.environment.gov.rw/about |website=Ministry of Environment |language=en |access-date=2026-10-19}}</ref>
Inshingano z'ingenzi z'iyi minisiteri ni izi:<ref name="about" />
* gutegura politiki, ingamba, amategeko n'amabwiriza ku bidukikije n'imihindagurikire y'ibihe;
* gukurikirana no gusuzuma ishyirwa mu bikorwa ry'izo politiki mu nzego zose;
* kuyobora no gukurikirana ibigo biyishamikiyeho n'inzego z'ibanze;
* gushaka amafaranga yo kurengera ibidukikije no guhangana n'imihindagurikire y'ibihe.
== Amateka ==
Muri Kanama 2017, Guverinoma nshya yari ifite Minisiteri y'Ibidukikije, iyobowe na [[Vincent Biruta]]. Yari ifite kandi Minisiteri y'Ubutaka n'Amashyamba, iyobowe na Francine Tumushime.<ref name="ktpress2017">{{Cite web |title=New Prime Minister Announces Cabinet |url=https://www.ktpress.rw/2017/08/new-prime-minister-announces-cabinet/ |website=KT Press |date=2017-08-30 |language=en}}</ref>
== Ibigo biyishamikiyeho ==
Ibigo bishyira mu bikorwa politiki za Minisiteri y'Ibidukikije ni ibi:<ref name="moe">{{Cite web |title=Ministry of Environment |url=https://www.environment.gov.rw/ |website=Ministry of Environment |language=en |access-date=2026-10-19}}</ref>
* Ikigo cy'Igihugu gishinzwe Kubungabunga Ibidukikije (REMA);
* Ikigo cy'Igihugu cy'Iteganyagihe ([[Meteo Rwanda]]);
* Ikigo cy'Igihugu cy'Ubutaka (NLA);
* Ikigo cy'Igihugu gishinzwe Amashyamba (RFA);
* Ikigo cy'Igihugu gishinzwe Umutungo w'Amazi (RWB);
* Ikigega cy'Igihugu cy'Ibidukikije (Rwanda Green Fund).
== Abaminisitiri ==
[[Vincent Biruta]] yayoboye Minisiteri y'Ibidukikije imyaka itanu. Ku wa 14 Ugushyingo 2019, yayishyikirije [[Jeanne d'Arc Mujawamariya]].<ref name="moe2019">{{Cite web |title=Environment and Natural Resources Sector welcomes new Minister of Environment |url=https://environment.gov.rw/news-detail/environment-and-natural-resources-sector-welcomes-new-minister-of-environment-1 |website=Ministry of Environment |date=2019-11-14 |language=en}}</ref> Ku wa 12 Kamena 2024, Mujawamariya yagizwe Minisitiri w'Abakozi ba Leta n'Umurimo.<ref name="mifotra2024">{{Cite web |title=Handover ceremony of new Minister of MIFOTRA Hon. Dr Jeanne d'Arc Mujawamariya |url=https://www.mifotra.gov.rw/news-detail/handover-ceremony-of-new-minister-of-mifotra-hon-dr-jeanne-darc-mujawamariya |website=MIFOTRA |date=2024-06-14 |language=en}}</ref>
Muri Kamena 2024, [[Valentine Uwamariya]] yimuriwe muri Minisiteri y'Ibidukikije. Mbere yaho, yari Minisitiri w'Uburinganire n'Iterambere ry'Umuryango.<ref name="newtimes2024">{{Cite web |title=Rwanda: New Cabinet Members, Top Officials Take Oath |url=https://allafrica.com/stories/202406140453.html |website=The New Times (via AllAfrica) |date=2024-06-14 |language=en}}</ref>
Ku wa 24 Nyakanga 2025, Bernadette Arakwiye yasimbuye Uwamariya.<ref name="xinhua2025">{{Cite web |title=Rwandan President Paul Kagame reshuffles cabinet |url=https://eastleighvoice.co.ke/paul%20kagame/185828/rwandan-president-paul-kagame-reshuffles-cabinet |website=Eastleigh Voice (Xinhua) |date=2025-07-25 |language=en}}</ref> Mbere yaho, Arakwiye yayoboraga gahunda zo gusana ubutaka muri Afurika mu kigo World Resources Institute (WRI).<ref name="about" /><ref name="antioch">{{Cite web |title=Bernadette Arakwiriye Appointed Rwanda's Minister of the Environment |url=https://commonthread.antioch.edu/notes/bernadette-arakwiriye-appointed-rwandas-minister-of-the-environment/ |website=Antioch University |date=2025-08-18 |language=en}}</ref>
* [[Vincent Biruta]] (kugeza mu Ugushyingo 2019)<ref name="moe2019"/>
* [[Jeanne d'Arc Mujawamariya]] (Ugushyingo 2019 – Kamena 2024)<ref name="moe2019"/><ref name="mifotra2024"/>
* [[Valentine Uwamariya]] (Kamena 2024 – Nyakanga 2025)<ref name="newtimes2024"/><ref name="xinhua2025"/>
* Bernadette Arakwiye (kuva muri Nyakanga 2025)<ref name="xinhua2025"/><ref name="about"/><ref name="antioch"/>
== Inyandiko ==
{{Reflist}}
== Reba kandi ==
=== Ingingo zijyanye ===
* [[Ibidukikije]]
* [[Meteo Rwanda]]
* [[Vincent Biruta]]
* [[Umuganda]]
=== Ihuza ryo hanze ===
* [https://www.environment.gov.rw/ Urubuga rwa Minisiteri y'Ibidukikije] (mu Cyongereza)
{{Palette Minisiteri z'u Rwanda}}
[[Ikiciro:Guverinoma y'u Rwanda]]
[[Ikiciro:Ibidukikije]]
34x97cpukhhw7ewfu1tkn49cemd7pr0
Gregory Mahlokwana
0
15713
142957
106441
2026-10-21T11:05:15Z
Baraka official
17008
/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */
142957
wikitext
text/x-wiki
'''Gregory Nkale Mahlokwana''' (yavutse ku ya 14 Ukuboza 1994) ni umukinnyi wa ruhago mu [[Umupira w’amaguru|mupira w'amaguru]] ukomoka muri Afurika y'Epfo. <ref name="Bio">{{Cite web |title=Gregory Mahlokwana |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/543195.html |access-date=12 February 2017 |website=ESPN Cricinfo}}</ref> Yabonye Urutonde rwe mbere mu majyaruguru ya CSA yo mu Ntara ya 2016 kugeza 17 ku ya 12 Gashyantare 2017. <ref name="LA">{{Cite web |title=CSA Provincial One-Day Challenge, Pool A: North West v Northerns at Potchefstroom, Feb 12, 2017 |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1025019.html |access-date=12 February 2017 |website=ESPN Cricinfo}}</ref> Yatangiye gukinira muri Twenty20 mu majyaruguru mu gikombe cya Afurika T20 cyo muri 2017 ku ya 1 Nzeri 2017. <ref name="T20">{{Cite web |title=Pool B (D/N), Africa T20 Cup at Potchefstroom, Sep 1 2017 |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1116081.html |access-date=1 September 2017 |website=ESPN Cricinfo}}</ref> Yatangiye gukina mu cyiciro cya mbere mu majyaruguru mu gikombe cy’iminsi 3 cya Sunfoil 2017–18 ku ya 14 Ukuboza 2017. <ref name="FC">{{Cite web |title=Pool A, Sunfoil 3-Day Cup at Kimberley, Dec 14-16 2017 |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1123472.html |access-date=14 December 2017 |website=ESPN Cricinfo}}</ref>
Muri Nzeri 2018, yashyizwe mu ikipe ya majyaruguru mu gikombe cya Afurika T20 muri 2018 . <ref>{{Cite web |title=Northerns Squad |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/squad/1158609.html |access-date=12 September 2018 |website=ESPN Cricinfo}}</ref> Muri Nzeri 2018, yashyizwe mu ikipe ya Titans mu gikombe cya Abu Dhabi T20 muri 2018 . <ref>{{Cite web |title=Titans name strong squad for Abu Dhabi T20 league |url=https://www.sport24.co.za/Cricket/titans-name-strong-squad-for-abu-dhabi-t20-league-20180921 |access-date=27 September 2018 |website=Sport24 |archive-date=28 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180928044017/https://www.sport24.co.za/Cricket/titans-name-strong-squad-for-abu-dhabi-t20-league-20180921 |url-status=dead }}</ref> Yabaye umukinnyi wa mbere watsindiye amajyaruguru muri 2018–19 [[Intara]] ya CSA Intara yumunsi umwe, aho yirukanye 18 mu mikino umunani. <ref>{{Cite web |title=CSA Provincial One-Day Challenge, 2018/19 - Northerns: Batting and bowling averages |url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/batting_bowling_by_team.html?id=12597;team=3316;type=tournament |access-date=7 April 2019 |website=ESPN Cricinfo}}</ref>
Muri Nzeri 2019, yashyizwe mu ikipe ya Cape Town Blitz mu marushanwa ya Mzansi muri 2019 . <ref>{{Cite web |title=MSL 2.0 announces its T20 squads |url=https://cricket.co.za/news/31555/MSL-20-announces-its-T20-squads |access-date=4 September 2019 |website=Cricket South Africa |archive-date=4 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190904081427/https://cricket.co.za/news/31555/MSL-20-announces-its-T20-squads |url-status=dead }}</ref> Muri Mata 2021, Mahlokwana yashyizwe mu ikipe ya Afurika y'Epfo mu ikipe idasazwe ya bagabo, aho imikino yabo itandatu yakiniwe muri Namibiya. <ref>{{Cite web |title=SA Emerging men to tour Namibia |url=https://cricket.co.za/news/38167/SA-Emerging-men-to-tour-Namibia |access-date=16 April 2021 |website=Cricket South Africa |archive-date=17 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417232410/https://cricket.co.za/news/38167/SA-Emerging-men-to-tour-Namibia |url-status=dead }}</ref> Nyuma yaho muri uko kwezi, yashyizwe mu ikipe ya Free State, mbere yi gihembwe cya 2021-22 muri Afurika yepfo. <ref>{{Cite web |title=CSA reveals Division One squads for 2021/22 |url=https://cricket.co.za/news/38184/CSA-reveals-Division-One-squads-for-2021-22 |access-date=20 April 2021 |website=Cricket South Africa |archive-date=20 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210420104034/http://cricket.co.za/news/38184/CSA-reveals-Division-One-squads-for-2021-22 |url-status=dead }}</ref>
== Reba ==
{{Reflist}}
== Ihuza ryo hanze ==
[[Ikiciro:Umukinnyi wa Afurika yepfo]]
s3nmkhn4e9nb5razbw2a4xrm5lmvpb3
Robert Katende
0
15878
142932
139477
2026-10-21T08:33:03Z
Baraka official
17008
/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */
142932
wikitext
text/x-wiki
[[Dosiye:Robert_Katende_on_TMTv-SA.jpg|thumb| Katende yabajije umwamikazi wa Katwe bwa mbere bari i Johannesburg, mu 2016]]
'''Robert Katende''' ni umutoza wa chess muri [[Ubugande|Uganda]], [[Umupira w’amaguru|mu mupira w'amaguru]], na injeniyeri. Ni n'umuyobozi mukuru wa [[Umukino|siporo]] yo hanze.
Yateje imbere umukino wa chess mu cyaro hamwe n'abana bo m'umuhanda wa Kampala. <ref name=":0">{{Cite web |last=independent |first=The |date=2019-04-12 |title=Robert Katende on changing lives through chess |url=https://www.independent.co.ug/robert-katende-on-changing-lives-through-chess/ |access-date=2022-03-01 |website=The Independent Uganda |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |title=BBC World Service - Outlook, I Introduced Chess to Kampala's Slums |url=https://www.bbc.co.uk/programmes/p04j7wk1 |access-date=2022-03-01 |website=BBC |language=en-GB}}</ref> Azwiho kandi kuba yarayoboye Phiona Mutesi, umukandida wa mbere w’umugore m’umukino wa chess muri Uganda <ref name="Crothers">{{Cite web |last=Crothers |first=Tim |date=2016-08-28 |title=Chess queen of Africa |url=http://www.theguardian.com/global/2016/aug/28/chess-queen-of-africa-phiona-mutesi |access-date=2022-03-01 |website=the Guardian |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Phiona Mutesi {{!}} Chess Celebrities |url=https://www.chess.com/players/phiona-mutesi |access-date=2022-03-01 |website=Chess.com |language=en-US}}</ref> ndetse n’igitabo cya 2012 cyanditswe na Tim Crothers na filime Umwamikazi wa Katwe muri 2016, yiyobowe na Nair Mira, ikandikwa na William Wheeler. David Oyelowo yakinnye nka Robert Katende muri iyi filime, inagaragaramo [[Lupita Nyong'o]] na Madina Nalwanga. <ref>{{Cite web |date=2016-05-11 |title=Lupita Nyong'o and David Oyelowo star in the new trailer for Queen of Katwe |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/lupita-nyong-o-and-david-oyelowo-star-in-the-new-trailer-for-queen-of-katwe-a7023546.html |access-date=2022-03-01 |website=The Independent |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Czachor |first=Emily Mae |date=2016-09-21 |title=Cast and Crew Celebrate 'Queen of Katwe' as "a Love Letter to Uganda" at Disney Film's Premiere |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/general-news/queen-katwe-premiere-disney-film-931638/ |access-date=2022-03-01 |website=The Hollywood Reporter |language=en-US}}</ref> <ref name=":0" />
== Ubuzima bw'ambere n'uburere ==
Katende yavukiye mu karere ka Kiboga, na nyina w'u mwangavu, yabanaga na nyirakuru mu bwana bwe. Yakuriye i Naakulabye, m'umujyi wa Kampala. <ref name=":2">{{Cite web |date=2020-07-06 |title=Katende after the Queen of Katwe |url=https://www.theeastafrican.co.ke/tea/magazine/katende-after-the-queen-of-katwe-1364986 |access-date=2022-03-01 |website=The East African |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=I played chess to prove a point |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/i-played-chess-to-prove-a-point--1674734 |access-date=2022-03-01 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yatangiye ubuzima bwe mu ishuri ribanze rya St Elizabeth nyuma ajya mu ishuri ryisumbuye rya Lubiri aho yamenyekanye muri chess. Kuva i Lubiri, yinjiye muri kaminuza ya Kyambogo aho yakuye impamyabumenyi mu by'ubwubatsi, ateza imbere imyumvire ya chess. Yatangiye umupira w'amaguru nyuma akinana ubuhanga mu ikipe y'umupira w'amaguru ya Miracle, Top TV FC, hamwe na ba ambasaderi ba siporo. <ref name=":0"/> <ref>{{Cite web |title=Inspiring Stories {{!}} Meet the Real King of Katwe — Coach Robert Katende {{!}} Welcome to the Ugandan Diaspora |url=https://www.ugandandiaspora.com/inspiring-stories-meet-the-real-king-of-katwe-coach-robert-katende |access-date=2022-03-01 |language=en-US |archive-date=2022-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220301124954/https://www.ugandandiaspora.com/inspiring-stories-meet-the-real-king-of-katwe-coach-robert-katende |url-status=dead }}</ref> <ref name=":3">{{Cite web |last=MAYANJA |first=RONNIE |title=Meet Robert Katende, the real King of Katwe |url=https://observer.ug/lifestyle/50227-meet-robert-katende-the-real-king-of-katwe |access-date=2022-03-01 |website=The Observer - Uganda |language=en-gb}}</ref>
Kugeza ubu Katende afite impamyabumenyi ihanitse mu ikoranabuhanga rya mudasobwa ndetse n’impamyabumenyi ihanitse mu iterambere ry’umuryango mpuzamahanga yakuye muri kaminuza ya Northwest muri Amerika. <ref>{{Cite web |last=impactmania |date=2020-04-24 |title=Robert Katende in Uganda on a Post-COVID World |url=http://www.impactmania.com/im/robert-katende-in-uganda-on-a-post-covid-world/ |access-date=2022-03-01 |website=impactmania |language=en-US}}</ref>
Ni umukinnyi wemewe na chess FIDE umwigisha na arbiter. <ref>{{Cite web |title=Katende, Robert |url=https://ratings.fide.com/profile/10002049 |access-date=2022-03-01 |website=ratings.fide.com}}</ref>
== Umwuga ==
Muri 2018, Katende yatoranijwe kugirango yinjire muri gahunda yo gutangiza abayobozi muri Obama Foundation. <ref>{{Cite web |title=Africa Leaders: Meet Robert Katende and the Som Chess Academy |url=https://www.obama.org/video/som-chess-academy/ |access-date=2022-03-01 |website=Obama Foundation |language=en |archive-date=2022-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220301120446/https://www.obama.org/video/som-chess-academy/ |url-status=dead }}</ref>
== Umuryango ==
Katende yashakanye na Sarah Ntongo. Bafitanye abakobwa batatu. <ref name=":2"/> <ref>{{Cite web |date=2020-07-05 |title=Checkmate: Long winding road from pawn to king |url=https://www.theeastafrican.co.ke/tea/magazine/checkmate-long-winding-road-from-pawn-to-king-1445218 |access-date=2022-03-03 |website=The East African |language=en}}</ref>
== Ibihembo ==
Muri 2017, mu rwego rwo kubahiriza uruhare Katende yagize mu muryango wa chess, Ishyirahamwe mpuzamahanga rya Chess ( FIDE ) ryamuhaye igihembo cya Tigran Petrosian. <ref>{{Cite web |last=Masala |first=Kenya Chess |date=2017-10-15 |title=Robert Katende of Uganda receives a Special Award - |url=https://kenyachessmasala.com/2017/10/robert-katende-uganda-award.html |access-date=2022-09-13 |website=Kenya Chess Masala |language=en-US}}</ref>
Muri 2018, Katende yari umwe mu bayobozi 200 b'Abanyafurika bemewe na Fondasiyo ya Obama. Ibikorwa bye byagaragaye no mu nama ya Fondasiyo ya Obama muri 2018. <ref>{{Cite web |title=The Obama Foundation Leaders: Africa Program |url=https://www.obama.org/africa-2018/ |access-date=2022-09-13 |website=Obama Foundation |language=en}}</ref>
== Umwanditsi ==
Muri 2019, Katende yasohoye [[igitabo]] yise Knight idafite Ikigo gisobanura ingorane zo mu bwana bwe nu buryo yahisemo gukoresha chess nk'igikoresho cyo guhindura ubuzima.
== Reba ==
<references responsive="1"></references>
[[Ikiciro:Umukinnyi wa Uganda]]
77m7xl4i53m6ppccj3yc9ztw8r7mwod
Chacha Nyaigotti-Chacha
0
16877
142955
140270
2026-10-21T11:04:32Z
Baraka official
17008
/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */
142955
wikitext
text/x-wiki
Porofeseri '''Chacha Nyaigotti-Chacha''' (wavutse ku ya 22 Kanama 1952 mu Karere ka Kuria, Intara ya Nyanza, [[Kenya|muri Kenya]] ) ni umwanditsi w'amakinamico wo muri Kenya kandi wize cyane. Yabaye umunyamabanga nshingwabikorwa w’inama nkuru ya kaminuza muri Afurika y’iburasirazuba (2000 – 2010), kandi yabaye umuyobozi wa mbere w’ikigo [[Higher Education Loans Board|cy’inguzanyo cy’amashuri makuru]] (Higher Education Loans Board) cyo mu gihugu cya Kenya (1995 – 2000). Kuri ubu akora nk'umuyobozi wa komisiyo ishinzwe uburezi muri kaminuza ya Kenya (CUE).
Yize muri Kenyatta College, ahabwa BEd (y'Icyubahiro) (Ururimi rw'igiswahiri), nyuma yiga muri kaminuza ya Yale, ahabwa impamyabumenyi yisumbuyeho (MA) mu bijyanye n'indimi za Anthropologique n'impamyabumenyi y'ikirenga (Ph.D.) mu rurimi rw'igiswahili. Yabaye Umwarimu w'umunyeshuri n’Umwarimu mu rurimi rw’igiswahili n’indimi muri kaminuza ya Kenyatta nyuma akaza no kwigisha muri kaminuza ya Egerton muri Kenya. Yabaye Umwarimu w’ubushakashatsi mu kigo cy’ubufatanye bw’akarere n’iterambere rya kaminuza gatolika yo muri Afurika y’iburasirazuba.
== Ibyiza Yagezeho ==
2004 Yahawe Umudari w'Intwari Nkuru (OGW) Umudari (Kenya).
1994 Yahawe Umudari w'Ishimwe rya Leta (HSC) umudari (Kenya) kubera serivisi nziza.
== Bibliografiya ==
* ''Ushairi wa Abdilatif Abdalla: Sautiya Utetezi'', Nyaigotti-Chacha, C., Itangazamakuru rya kaminuza ya Dar es Salaam (DUP), 1992. (Insanganyamatsiko y'imyigaragambyo mu gisigo cy'igiswahiri).
* ''Ubuvuzi gakondo muri Afurika'', Bwahinduwe na Sindiga, Isaac, Nyaigotti-Chacha, C. na Kanunah, umudepite, Abanyafurika y'Iburasirazuba bashinzwe uburezi, 1995.
* ''Mke Mwenza'', Nyaigotti-Chacha, C., Abanditsi bo muri Afurika y'Iburasirazuba Uburezi, 1997, ([[Igitabo]] cy'inkuru y'Igiswahiri)
* ''Wingu Jeusi'', Nyaigotti-Chacha, C., 1987,
* ''Hukumu'', Nyaigotti-Chacha, C., Longman Kenya, 1992, /
* ''Marejeo'', Kenya Lit. Biro, 1986
== Ibindi bikorwa ==
* ''Umwanya w' ikiswahili muri Kenya'', Nyaigotti-Chacha, C., kaminuza ya [[Nairobi]], Institute of African Studies, 1981
* ''Amashuri makuru yo muri Afurika mu kinyejana cya makumyabiri na rimwe'', Yateguwe na Paul Tiyambe Zeleza Adebayo Olukoshi, Igice cya 5: Kaminuza za Leta, Inkunga y’abikorera: Ibibazo muri Afurika y'Iburasirazuba, Nyaigotti-Chacha, C., 2005
* ''KUGARAGAZA UBUREZI BUKURU MU BIKORWA BYA KENYA, AMASOMO N'AMAHIRWE'', Nyaigotti-Chacha, C., Kenya Kanama 2004
== Ihuza ryo hanze ==
* [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/3565421.stm Amasomo ava muri Afrika]
* [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/3558445.stm Ingorane zo kwiga muri Afrika]
l8j0212r99p5tqkupkuibse6pjbqxd8
Soline Mukamana
0
18174
142933
137785
2026-10-21T08:33:32Z
Baraka official
17008
/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */
142933
wikitext
text/x-wiki
MUKAMANA Solin e ni umuyobozi w' akarere ka Burera, akaba umubyeyi w' abana batanu, yavukiye mu murenge wa Gatumba mu karere ka Nyaruguru muri 1974, guhera muri 1997 ubwo yari asoje amasomo mu mashuri yisumbuye yatangiye gukora imirimo inyuranye aho yavukiye muri Ngororero.<ref>https://www.kigalitoday.com/amakuru/amakuru-mu-rwanda/article/burera-yacu-turayikura-ku-mwanya-wa-nyuma-ize-muri-itatu-ya-mbere-meya-mukamana
</ref>
== Amateka ==
MUKAMANA Soline yavutse muri 1974 avukira muri Ngororero mu murenge wa Gatumba, yatangiriye amashuri ku ishuri ribanza rya Gatumba, amashuri yisumbuye ayiga kuri GS. Rulindo aho muri 1994 yarageze muwa gatanu ariko kubera ibihe bitoroshye bya [[jenoside yakorewe Abatutsi muri 1994]] kwiga byarahagaze nyuma muri 1997 yaje gusoza amashuri yisumbuye muri Rambura. nyuma yokurangiza ayisumbuye yatsinze neza abona buruse yo gukomeza muri kaminuza, gusa ntiyakomeje kubera ibihe by' imidugararo no gutakaza icyizere cy' ubuzima, yahisemo gushakisha akazi yakoze ikizamini abona akazi muri food international for Hungry wari umushinga wakoreraga mu karere kiwabo bidatinze umushinga waje guhagarara bitewe n' intambara y' abacengezi atakaza akazi atyo. yongeye gushaka akandi kazi aba umwarimu mu mashuri yisumbuye nyumagato kuko utari yarize uburezi kimwe nabandi nkawe bahagarikwa mukazi. yongeye kubona ahandi akora, hari mu kigonderabuzima cya Muhororo biturutse ku mirimo y' ubukorerabushake yakoze mubijyanye n' imirire y' abana. nyuma gato yaje kubaka urugo ndetse abifashijwemo muwo bashakanye akomeza amashuri mu ishuri rikuru Gatulika rya kabgayi, muri 2009 yabonye impamyabumenyi ya kaminuza muri sociologie ndetse ayakomereje muri Mount Kenya mubyerekeye Ubuzima rusange. kugeza ubu afite impamyabumenyi ihanitse (Masters) yakuye muri kaminuza y' abadivantisite ya Kigali. <ref>https://www.kigalitoday.com/amakuru/amakuru-mu-rwanda/article/burera-yacu-turayikura-ku-mwanya-wa-nyuma-ize-muri-itatu-ya-mbere-meya-mukamana</ref> <ref>{{Cite web |url=https://www.ngororero.gov.rw/news-detail-1/ngororero-abakozi-bikigo-nderabuzima-barashimwa-umurava-bakorana |title=Archive copy |access-date=2024-03-30 |archive-date=2024-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240330212524/https://www.ngororero.gov.rw/news-detail-1/ngororero-abakozi-bikigo-nderabuzima-barashimwa-umurava-bakorana |url-status=dead }}</ref>
=== Imirimo yakoze ===
* Muri 1997 yakoze muri food international for hungry, Ngororero
* Yigishije mu mashuri yisumbuye ya Muhororo kuva muri 2000
* yakoze mu kigonderabuzima cya Muhororo
* Yakoze muri CHUK imyaka 3 ashinzwe gukurikirana abarwayi ba [[SIDA]]
* Yakoze munzego z' ibanze mu karere ka Ngororero; yabaye umuyobozi w' ishami ry' imiyoborere myiza, nyuma ayobora ishami ry' ubuzima, ayobora umurenge wa Bwira
* Muri 2023 yatorewe kuyobora akarere ka Burera kuza ubu. <ref>https://rba.co.rw/post/Uturere-umunani-twabonye-abayobozi-bashya</ref> <ref>https://www.newtimes.co.rw/article/14383/news/health/burera-launches-new-initiative-to-combat-malnutrition</ref>
== Amashakiro ==
{{Reflist}}
aflrg0722o78cm8l3v1n4ikj8zlzac9
Rwanda Premier League
0
19887
142956
120615
2026-10-21T11:04:57Z
Baraka official
17008
/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */
142956
wikitext
text/x-wiki
Dore amateka ya Shampiyona y’u Rwanda (Rwanda Premier League) :
----'''Shampiyona y’u Rwanda n’amateka yayo'''
Shampiyona y’u Rwanda, izwi nka ''[[Rwanda Premier League]]''<ref>[https://www.google.com/search?gs_ssp=eJzj4tLP1TcwMjOxyDE2YPQSLSpPzEtJVCgoSs3NTC1SyElNTC9NBQC0Rws3&q=rwanda+premier+league&oq=rwa&gs_lcrp=EgZjaHJvbWUqDAgDEC4YJxiABBiKBTIGCAAQRRg5Mg4IARBFGCcYOxiABBiKBTIGCAIQRRg7MgwIAxAuGCcYgAQYigUyBggEEEUYPDIGCAUQRRg8MgYIBhBFGDwyBggHEEUYPNIBCDYwNDhqMGo3qAIAsAIA&sourceid=chrome&ie=UTF-8 https://www.google.com/search?YOxiABBiKBTIGCAIQRRg7MgwIAxAuGCcYgAQYigUyBggEEEUYPDIGCAUQRRg8MgYIBhBFGDwyBggHEEUYPNIBCDYwNDhqMGo3qAIAsAIA&sourceid=chrome&ie=UTF-8]
</ref>, yashinzwe mu mwaka wa 1975. Igenzurwa n’Ishyirahamwe ry’Umupira w’Amaguru mu Rwanda [[FERWAFA|(FERWAFA)]]<ref>https://www.google.com/search?gs_ssp=eJzj4tLP1TcwMjOxyDE2YPQSLSpPzEtJVCgoSs3NTC1SyElNTC9NBQC0Rws3&q=rwanda+premier+league&oq=rwa&gs_lcrp=EgZjaHJvbWUqDAgDEC4YJxiABBiKBTIGCAAQRRg5Mg4IARBFGCcYOxiABBiKBTIGCAIQRRg7MgwIAxAuGCcYgAQYigUyBggEEEUYPDIGCAUQRRg8MgYIBhBFGDwyBggHEEUYPNIBCDYwNDhqMGo3qAIAsAIA&sourceid=chrome&ie=UTF-8
</ref>. Mu myaka yashize, iyi shampiyona yagize iterambere rikomeye, igaragaza impano nyinshi z’abakinnyi b’Abanyarwanda ndetse ikanagira uruhare mu guteza imbere umuco w’umupira w’amaguru mu gihugu.
----
=== Amakipe yabaye ibigwi ===
Hari amakipe yagaragaje ubudahangarwa muri iyi shampiyona:
* '''[[APR FC]]'''<ref>https://www.aprfc.rw/
</ref> '''(Armée Patriotique Rwandaise Football Club)''': Ikipe ifite icyicaro i [[Kigali]] niyo ifite ibikombe byinshi bya shampiyona y’u Rwanda, aho yegukanye ibikombe '''22''' kugeza mu mwaka wa shampiyona wa 2023-24. APR FC ni imwe mu makipe afite amateka akomeye kandi ihora ihataniye ibikombe.
* [[Rayon sports fc|'''Rayon Sports FC''']]<ref>[[:en:Rayon_Sports_F.C.|https://en.wikipedia.org/wiki/Rayon_Sports_F.C.]]
</ref> : Iyi kipe ifite inkomoko i Nyanza imaze gutwara igikombe cya shampiyona '''inshuro 9''', aho icya nyuma yagitwaye mu mwaka wa 2019. Rayon Sports ni imwe mu makipe akunzwe cyane kandi akunzwe gukina umukino mwiza.
* [[Kiyovu Sports FC|'''Kiyovu Sports''' '''FC''']]<ref>https://kiyovusports.net/</ref>: Ikipe ya [[S.C. Kiyovu Sports|Kiyovu Sports]], ifite icyicaro i Kigali, ni imwe mu makipe afitemo amateka akomeye. Imaze gutwara ibikombe '''6''' bya shampiyona, icyanyuma ikagitwara mu mwaka wa 1993.
----
=== Abakinnyi b’ibihe byose muri Shampiyona y’u Rwanda ===
Shampiyona y’u Rwanda yakiniwe n’abakinnyi bakomeye bagaragaje ubuhanga budasanzwe:
* '''Victor Mbaoma''': Uyu rutahizamu ukomoka muri Nigeria yinjiye muri APR FC mu mwaka wa shampiyona wa 2023–24, ahita agaragaza ubuhanga budasanzwe. Yarangije shampiyona ari '''umusimburajwi w’uwatsinze ibitego byinshi (15 goals)''', anafasha APR FC kwegukana igikombe idatsinzwe umukino n’umwe.
* '''Innocent Nshuti''': Uyu mukinnyi w’Umunyarwanda yagaragaje ubuhanga bwe muri APR FC, aho yafashije iyi kipe gutwara ibikombe '''bine (4)''' byikurikiranya. Muri Mutarama 2024, yagiye gukina muri Amerika mu ikipe ya ''One Knoxville''.
* '''Olivier Karekezi''': Karekezi ni umwe mu bakinnyi bagize amateka akomeye muri shampiyona y’u Rwanda. Yakiniye APR FC ari rutahizamu w’ikimenyabose, akaba yarabaye umukinnyi watsinze ibitego byinshi inshuro nyinshi.
----
=== Amakuru mashya ===
Mu mwaka wa shampiyona wa '''2023–24''', APR FC yongereye ibigwi byayo yegukana '''igikombe cya 5''' yikurikiranya, mbere y’imikino itatu ngo shampiyona irangire. Ikipe yatsinze Kiyovu SC igitego '''1-0''', igitego cyatsinzwe na '''Gilbert Mugisha'''.
Nanone, ikipe ya '''Vision FC''' yakoze amateka yo kuzamuka muri shampiyona y’icyiciro cya mbere nyuma y’imyaka '''13''' iri mu cyiciro cya kabiri. Ibi bigaragaza iterambere n’ubukana shampiyona y’u Rwanda igenda igira.
Shampiyona y’u Rwanda ikomeje kuba urubuga rw’ingenzi rwo kugaragaza impano z’abakinnyi no guteza imbere [[umupira w’amaguru]] mu Rwanda, ndetse n’icyubahiro cy’igihugu ku rwego rwa Afurika.
ttqwnca4ww2kflln8q4cwviga3xuria
Akarere
0
19925
142873
135123
2026-10-20T15:30:31Z
Score Beethoven
11559
Gushyiraho [[Inyandikorugero:Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda|Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda]]
142873
wikitext
text/x-wiki
[[Dosiye:Akarere keza.jpg|thumb|AKARERE]]
AKARERE:igice kikihugu kigizwe nimirenge,utugari,imidugudu ..........<ref>KIGALI</ref>
UTURERE TWO MURWANDA
.uturere two murwanda nimirongo itatu harimo
.GICUMBI.
.MUSANZE
.GAKENKE
.RULINDO
.BURERA
.RWAMAGANA
.NYAGATARE
.GATSIBO
.KICUKIRO
.GASABO
.NYARUGENGE
.RUSIZI
NYAMASHEKE......................................................................................
AKARERE KANINI MURWANDA NI akarere ka NYAGATARE
== Amashakiro ==
{{Reflist}}
{{Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda}}
p69f319c0j5plg4bi9z9j9kveigc31d
Have You Heard from Johannesburg
0
20619
142935
124625
2026-10-21T08:35:18Z
Baraka official
17008
/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */
142935
wikitext
text/x-wiki
'''''Wigeze Wumva kuva Johannesburg''''' ni urukurikirane rw'amafilime zirindwi ya 2010, akubiyemo urugamba rumaze imyaka 45 rugamije kurwanya ivanguramoko ku isi yose kurwanya gahunda ya apartheid yo [[Afurika y’Epfo|muri Afurika y'Epfo]] ndetse n'abayishyigikiye mpuzamahanga babonaga ko bafatanije mu ntambara y'ubutita .
Filime zahujwe zifite interanini, izenguruka igice kinini cyisi hejuru yikinyejana. Guhera ku nama ya mbere y’umuryango [[Umuryango w’Abibumye|w’abibumbye]], bikarangira mu 1990, ubwo, nyuma y’imyaka 27 muri gereza, Nelson Mandela, umuyobozuzwi cyane muri Kongere y’igihugu nyafurika yazengurutse isi nkumuntu wigenga. Yakozwe kandi iyobowe na Connie Field, ikubiyemo ibindi bintu nk'ubwicanyi bwa Sharpeville, imyigaragambyo ya Soweto n'iyicwa rya Steve Biko . <ref name="Hale 2010">{{Cite news |last=Hale |first=Mike |date=April 13, 2010 |title=A Fight Against Bigotry and Violence, Lasting 45 Years and 8 ½ Hours |url=https://movies.nytimes.com/2010/04/14/movies/14have.html |access-date=April 23, 2010 |work=[[The New York Times]]}}</ref>
Urukurikirane rw'izina rukomoka kumagambo y'indirimbo Gil Scott-Heron "Johannesburg' <ref name="Hale 2010">{{Cite news |last=Hale |first=Mike |date=April 13, 2010 |title=A Fight Against Bigotry and Violence, Lasting 45 Years and 8 ½ Hours |url=https://movies.nytimes.com/2010/04/14/movies/14have.html |access-date=April 23, 2010 |work=[[The New York Times]]}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHale2010">Hale, Mike (April 13, 2010). [https://movies.nytimes.com/2010/04/14/movies/14have.html "A Fight Against Bigotry and Violence, Lasting 45 Years and 8 ½ Hours"]. ''[[The New York Times]]''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">April 23,</span> 2010</span>.</cite></ref>
Hamwe nigihe cyogukora cyamasaha 8 niminota 30, ''Wigeze wumva kuva Johannesburg'' yerekanwe bwa mbere mu nama ya Film yabereye i Manhattan, mu mujyi wa New York, ku ya 14 Mata <ref name="Hale 2010">{{Cite news |last=Hale |first=Mike |date=April 13, 2010 |title=A Fight Against Bigotry and Violence, Lasting 45 Years and 8 ½ Hours |url=https://movies.nytimes.com/2010/04/14/movies/14have.html |access-date=April 23, 2010 |work=[[The New York Times]]}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHale2010">Hale, Mike (April 13, 2010). [https://movies.nytimes.com/2010/04/14/movies/14have.html "A Fight Against Bigotry and Violence, Lasting 45 Years and 8 ½ Hours"]. ''[[The New York Times]]''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">April 23,</span> 2010</span>.</cite></ref> <ref>{{Cite news |date=April 14, 2010 |title=The Movies {{!}} Manhattan |work=[[Newsday]] |location=New York, New York |page=B4}}</ref> <ref name="Hale 2010" />
== Inyandiko ==
Mumyaka ya za 1950, abirabura benshi bomuri Afurika yepfo bamenye ko urugamba rwo kurwanya ivanguramoko rugomba kubakwa mu bibuga bine by’ibikorwa: ibikorwa rusange, ishyirahamwe ry’ubutaka, intambara yitwaje intwaro, hamwe n’ubukangurambaga mpuzamahanga. ''Wigeze Wumva Kuva Johannesburg'' ijyana abayireba imbere yikibuga cyanyuma, ihuriro ryo gukangurira abaturage kwisi yose ibikorwa byo guha akato ubutegetsi bwa apartheid. Batewe inkunga n'ubutwari n'imibabaro by'abaturage ba Afurika y'Epfo ubwo barwanaga kurwanya ihohoterwa no gukandamiza ivanguramoko, imitwe y’ubufatanye bw’amahanga, ku bufatanye n’abanyafurika yepfo bari mu buhungiro, bafashe icyemezo cyo kurwanya ivanguramoko. Mu rwego rwo guhangana n’ibibazo bikomeye, mu bihe byo kutitabira ubutumwa cyangwa gushyigikira guverinoma ya Hendrik Verwoerd, John Vorster na PW Botha, abakangurambaga bahamagariye guverinoma zabo n’amasosiyete akomeye yo mu Burengerazuba guhangana n’ubusambanyi bw’ubufatanye bwabo na apartheid.
Ntabwo yarintambara ya politiki gusa; byarubukungu, umuco, umuco, na roho. Urugamba rwaje mu bibuga byinshi bitangaje: byakorewe mu bibuga by'imikino no muri katedrali, muri ambasade no mu byumba by’inama by’amasosiyete, ku mbuto z’imbuto n’inyanja, mu bitaramo bya rock na sitasiyo ya lisansi. Ibihumbi n’ibihumbi barapfuye, ariko amaherezo, igitutu kitagira urugomo cyagize uruhare runini mu gusenyuka kwa apartheid bityo bituma intsinzi itangaje ya demokarasi muri [[Afurika y’Epfo|Afurika yepfo]] .
== Ibice ==
'''1.. Have You Heard from Johannesburg: Road to Resistance'''
Filime yambere itangira mu 1948 igihe [[Umuryango w’Abibumye|Umuryango w’abibumbye]] wemeje [[Itangazo Mpuzamahanga ryerekeye Uburenganzira bwa Muntu|Itangazo Mpuzamahanga ry’Uburenganzira bwa Muntu]] . Muri uwo mwaka, [[Afurika y’Epfo|Afurika y'Epfo]] yashyize mu bikorwa gahunda y'amategeko yiswe ivanguramoko kugira ngo itandukanya ubwoko bwayo mu bice byose by'ubuzima. Abirabura benshi muri Afurika y'Epfo, bayobowe na Kongere y’igihugu nyafurika, bakoze ubukangurambaga bwo Kwanga, bikurura ibitekerezo by’abarwanashyaka ahantu nk'Ubwongereza, [[Suwede]], na [[Leta Zunze Ubumwe z’Amerika|Amerika]] - maze babiba imbuto z'umuryango mpuzamahanga urwanya ivanguramoko . Isi yakiriye ubwoba ubwo abigaragambyaga mu mahoro baraswaga mu mujyi wa Sharpeville wo muri Afurika yepfo maze abayobozi bose ba Kongere y’igihugu nyafurika bahatirwa mu nsi cyangwa bafungwa. Nelson Mandela afunzwe ubuzima bwe bwose kandi urugendo rwo muri Afurika yepfo rwahagaritswe neza kuko amagana ahungira mubuhungiro.
'''2. Have You Heard from Johannesburg: Hell of a Job'''
Filime yakabiri itangirigihe Perezida wungirije wa Kongere y’igihugu cy’Afurika Oliver Tambo yatorokaga muri Afurika yepfo akajya mu buhungiro maze atangira icyahindutse urugendo rw’imyaka 30 yo kwishora mu isi mu rugamba rwo kuzana demokarasi muri Afurika yepfo. Hamwe n’imyigaragambyo muri Afurika yepfo yajanjaguwe neza n’ubutegetsi bwa apartheid, iherezo ry’urugamba rwo kwibohora ryari mu maboko ya Tambo. Yabanje kubona abayoboke mu bihugu bishya byigenga bya Afurika, maze hamwe n'imbaraga zabo zose inyuma ye, yegera Umuryango w'Abibumbye kugira ngo amushyigikire, ashimangira ko guverinoma ya apartheid ishobora guhatirwa ku meza y'ibiganiro mu gihe akanama gashinzwe umutekano kazemera kandi kigaha akato ubutegetsi. Ariko ibihugu by’iburengerazuba byanze gukora, bihatira Tambo gushaka inkunga nshya. Yasabye byimazeyo Leta Zunze Ubumwe z'Abasoviyeti ubufasha mu kubaka ingabo z’inyeshyamba, icyemezo kikaba cyarafashe Tambo na Kongere y’igihugu nyafurika ku mwanya w’intambara y'ubutita kandi bikurikirana imbaraga z’isi yose mu myaka iri imbere.
Arikwabantu babiri bafashijwe gukingura imiryango ikomeye mu Burengerazuba: Olof Palme, Minisitiri w’intebe wa Suwede, na Arkiyepiskopi Trevor Huddleston, inkunga yabo ya mbere yatumye Oliver Tambo ashakisha ubufatanye n’ubuyobozi bw’amadini ku isi. Mu ntangiriro ya za 70, Tambo na ANC bari barabonye inkunga muri Suwede kandi bashyigikirwa n'Inama y'Itorero ku Isi, abayoboke bayo mu matorero yo ku isi bifatanya mu kurwanya ivanguramoko. Hamwe nabafatanyabikorwa bashya kuruhanderwe, Tambo yagize intangiriro yumuryango wisi yose.
'''3. Have You Heard from Johannesburg: The New Generation'''
Muri filime yagatatu nurubyiruko, habamuri Afurika y'Epfo ndetse nohanze yayo, bakurikiranwaho kwinjira mumutwe ugenda urwanya ivanguramoko. Tambo yatewe inkunga n'inkunga nshya mu bihugu by'iburengerazuba, yagarutse mu Muryango w'Abibumbye kugira ngo agerageze kumvisha urwego rw'isi kwemerera Afurika y'Epfo. Imbaraga ze zashyigikiwe n’abaturage mu gihe gukandamiza bikabije imyigaragambyo y’urubyiruko mu mujyi wa Soweto wo muri Afurika yepfo ndetse n’urupfu rutavugwaho rumwe na Steve Biko rwahinduye Afurika y'Epfo igihugu kiva mu gihugu, kikaba ikimenyetso cy’akarengane ku isi. Mu 1977, intsinzi ikomeye yatsindiye igihe Umuryango w’abibumbye watangaga intwaro iteganijwe : iyambere mu mateka. Ariko abafatanyabikorwa bakomeye bo muri Afurika yepfo mu bucuruzi bw’iburengerazuba ntibakomeza kubyemera mu bukungu, kandi ubwo Tambo yerekezaga muri [[Zambiya]] kugira ngo akorere minisitiri w’ingabo z’inyeshyamba za Kongere y’Afurika yiyongera, kumena amaraso byasaga naho byanze bikunze. Nubwo leta z’iburengerazuba zikomeye zanze kumvira icyifuzo cya Tambo cyo kwamagana umuco n’ubukungu, abaturage bo muri ibyo bihugu by’iburengerazuba bari gufasha guhindura inzira.
'''4. Have You Heard from Johannesburg: Fair Play'''
Muri firime yakane abakinnyi n’abaharanira inyungu ku isi, bahuye na guverinoma zanga gufata ingamba zifatika zo kurwanya ubutegetsi bwa apartheid, bwibasiye Afurika yepfo yera aho bibabaza: ku kibuga. Ibihano mpuzamahanga byamagana amakipe y'imikino ya apartheid bifasha kuzana ikibazo cy’uburenganzira bwa muntu muri Afurika yepfo ku mwanya wa mbere ku isi hose no guca umubano w’umuco w’Afurika yepfo n’umuco w’iburengerazuba. Kubera ko yari azi ko abirabura bagenzi babo bo muri Afurika yepfo bangiwe n’uburenganzira bw’ibanze bw’ikiremwamuntu - tutibagiwe n’uburenganzira bwo kwitabira amarushanwa mpuzamahanga ya siporo - ibihugu by’Afurika byanze guhatana n’amakipe y’abazungu bo muri Afurika yepfo y’abazungu, bahakana imikino Olempike ndetse banashyira ahagaragara ibitaramo ku bitangazamakuru ku isi hose bituma Komite mpuzamahanga ya Olempike ibuza amakipe ya apartheid mu mikino iri imbere. Ihuriro riyobowe na Afurika ryayoboye urugamba rwo gukumira Afurika y'Epfo mu [[Umupira w’amaguru|mupira w'amaguru]], umukino w'iteramakofe, umukino wo gusiganwa ku magare, gusiganwa ku magare, judo, kuzitira, imikino ngororamubiri, volley ball n'andi marushanwa menshi, kandi ibuza amakipe yo muri Afurika y'Epfo kwitabira imikino hafi ya yose mu myaka ya za 70. Gusa hasigaye ikipe ya [[Nyampinga w'u Rwanda|nyampinga]] wa ruhago ku isi muri Afurika yepfo, kandi abaturage bo mu bihugu by’iburengerazuba bikinirwa umukino wa rugby bajyanye mu murima kugira ngo bafunge umuryango wanyuma kuri siporo ya apartheid. Iyamamaza rya siporo ryabaye intsinzi yambere y’umutwe urwanyivanguramoko kandi ryatsindiye umuco wo gutandukanya umuco w’abazungu mukibuga cy’ingirakamaro.
'''5. Have You Heard from Johannesburg: From Selma to Soweto'''
Filime yagatanu yibanze kurumwe mubafatanyabikorwa bakomeye muri Afrika yepfo Reta Zunzubumwe z'Amerika.Yabaye ikibanza gikomeye mu rugamba rwo kurwanya ivanguramoko kuko Abanyamerika-Abanyamerika bayoboye ikirego cyo guhindura politiki ya guverinoma ku butegetsi bwa apartheid. Umuryango w’ibanze wo gushaka amashuri makuru, inama z’umujyi, na leta kugira ngo bagabanye imigabane yabo mu masosiyete akora ubucuruzi muri Afurika yepfo yakwirakwiriye mu gihugu cyose bahatira Kongere y’Amerika kwemerera Afurika yepfo. Iyi ntsinzi itangaje yatsinzwe na perezida [[Ronald Reagan]] utavuga rumwe n’ubutegetsi. Abanyafurika-Abanyamerika bahinduye cyane politiki y’ububanyi n’amahanga ya Amerika ku nshuro ya mbere mu mateka. Ibihano by’i Burayi byakurikiranye, hamwe na bo, kwigunga kwa politiki y’ubutegetsi bwa apartheid.
'''6. Have You Heard from Johannesburg: The Bottom Line'''
Filime esheshatu ninkuru yubukangurambaga mpuzamahanga bwa mbere bwibanze bwo gukoresha igitutu cyubukungu kugirango ifashe guhirika leta. Amaze kubona ko ubutegetsi bwa apartheid bushingiye ku mikoreshereze y’imari y’iburengerazuba, abaturage ku isi yose, guhera ku bakozi ba Polaroid kugeza ku muyobozi wa Motors rusange, guhera ku bafite konti y’abanyeshuri muri Banki ya Barclays kugeza ku baguzi banga gaze ya Shell, bose banze ko ubucuruzi na Afurika yepfo bukomeza nk'uko bisanzwe. Ubukangurambaga no kwamagana ibikorwa byazanye ibikorwa byo kurwanya ivanguramoko mu mibereho no mu baturage b’abantu ku isi, bifasha abantu ba buri munsi gusobanukirwa no guhangana n’ubukungu bw’iburengerazuba bushingiye ku ivangura. Muguhangana n'ibitero byabereye murugo ndetse n'akajagari kiyongera muri Afurika y'Epfo, amasosiyete mpuzamahanga yavuyemu kwimuka kwabenshi, ateza ikibazo cy'amafaranga muri Afurika y'Epfo kandi byerekana neza kwiminsi y'ubutegetsi bwa apartheid ibaze.
'''7. Have You Heard from Johannesburg: Free at Last'''
Filime yakarindwi, kandi yanyuma, yibera muntandaro y’amakimbirane, Abanyafurika yepfo bavuga amateka y’imbaraga zikomeye mu gikorwa cyo kurwanya ivanguramoko ryo mu myaka ya za 80: ihuriro ryahuje ingabo zirwanya ivanguramoko muri Afurika yepfo nka mbere. Imbaga nyamwinshi yongerewe imbaraga zitigeze zibaho igihe ibisekuruza bitatu byabarwanyi barwanyaga hamwe nka United Democratic Front . Guhangana n’ubwigunge mpuzamahanga bugenda bwiyongera, guverinoma ya apartheid yagerageje gutsindira abayoboke nokwemeza isi kwaringombwa ko ivugurura ryayo ryihariye nubwo ryageragezaga guhashya kwigomeka ku mugaragaro, rimwe na rimwe rikoresha amayeri y’ibanga. Imyigaragambyo y’ubumwe bwa demokarasi iharanira demokarasi yageze ku ndunduro mu gikorwa gishya cyo Kwanga, kandi ku rwego mpuzamahanga, Nelson Mandela yabaye izina mu rugo kuko ubukangurambaga bwo kumurekura bwatwitse isi yose. Hafashwe hagati y’imyigaragambyo y’imbere idahagarikwa n’igitutu mpuzamahanga gikomeje, ubutegetsi bwa apartheid bwaje guhatirwa ku meza y’imishyikirano, amaherezo bukuraho ibimaze imyaka ibarirwa muri za mirongo bibuza Kongere y’igihugu nyafurika. Nyuma y’imyaka makumyabiri n'irindwi muri gereza, Nelson Mandela yararekuwe, bituma habaho ibirori ku isi yose ubwo yazengurukaga isi ashimira bose. Nyuma yimyaka 30 mu buhungiro, Oliver Tambo amaherezo yashoboye gusubira muri Afrika yepfo. Ariko urugamba rwari rwamuteye ubwoba kandi azapfa umwaka umwe mbere yuko mugenzi we, Nelson Mandela, atorerwa kuba perezida wambere w’abirabura wa Afurika yepfo ishingiye kuri demokarasi.
== Broadcast ==
Filime ndwi zagabanijwe kugezakubice bitanu kuri tereviziyo kandi zerekanwa kuri ''Independent Lens'' kuri PBS muri 2012.
== Kwakira ==
Keith Uhlich wo muri ''Time Out New York'' yiswe Have You Heard from ''Johannesburg'' filime ya cumi nziza ya 2010 mu mwaka wa 2010, ayita "amashusho yagutse, afite impande nyinshi." <ref>{{Cite news |last=Uhlich |first=Keith |date=21 December 2010 |title=Best (and Worst) of 2010 |url=https://www.timeout.com/newyork/film/best-and-worst-of-2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200621125702/https://www.timeout.com/newyork/film/best-and-worst-of-2010 |archive-date=June 21, 2020 |access-date=21 June 2020 |work=Time Out New York}}</ref>
== Ibihembo ==
Uruhererekane rwatsindiye igihembo cya Primetime Emmy kubera azigukina amafilime ya documentaire bidasazwe mu 2012, kubera kobyanyuze kuri PBS .
== Home media ==
''Have You Heard from Johannesburg'' yasohotse kuri DVD irindwi ya disiki yashyizweho mu 2011 na Clarity Films, buri firime kuri disiki itandukanye. Buri disiki irimo ibikoresho byinyongera.
== Reba ==
{{Reflist}}
== Ihuza ryo hanze ==
* Official website
[[Ikiciro:Pages with unreviewed translations]]
cd50hdfltajzf3ij5w5pxi714ag2z4r
Gangs of Lagos
0
20754
142958
134662
2026-10-21T11:05:41Z
Baraka official
17008
/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */
142958
wikitext
text/x-wiki
'''''Gangs of Lagos''''' ni film yakozwe mumwaka wa 2023 yomuri Nigeriya iganjemo aubigizi bwanabini nibyaha bitandukanye, yakozwe na Jadesola Osiberu . Irimo Tobi Bakre, Adesua Etomi, Chike, Iyabo Ojo, Chioma Chukwuka, Zlatan, Bimbo Ademoye, Yvonne Jegede, Yinka Quadri, Wasiu Alabi Pasuma, na Yhemolee . Iyifilime yerekana inkuru y’inshuti eshatu Obalola, Ify, na Impano, zakuriye i Ìsàlẹ̀ Èkó, mugace kagenzurwa n’udutsiko dufitanye isano na politiki. Mugihe imitwe ihanganye nabo itemeranya nabo ubwo urugomo rukaba ruratangiye, bakishora mu ntambara yagatsiko iba yagutse ityo.
Umuyobozi ushinzwe udushya mumashusho akaba n'umwanditsi Jadesola Osiberu yubatse ikigitekerezo mugihe bakoraga uyumushinga wewa mbere, ''Gidi Up'', yashingiye kukureba ubuzima bwa buri munsi bwabaturage binyuze mumadirishya yinyubako zituranye. Amanota yahimbwe na Tolu Obanro, Chike yatanze umuzanzu mumagambo yindirimbo zimwe. Amafoto nyamukuru yakorewe kukirwa cya Lagos .
''Gangs of Lagos'' yerekanwe kuya 4 Nzeri 2022 mw' iserukiramuco mpuzamahanga rya firime rya Toronto 2022 . Yasohowe bidasubirwaho na Sitidiyo ya Amazone MGM ibinyujije kuri Video ya mbere kuya 7 Mata <ref>{{Cite web |date=21 March 2023 |title=Prime Video's Gangs of Lagos for launch on April 7 |url=https://guardian.ng/art/prime-videos-gangs-of-lagos-for-launch-on-april-7/ |access-date=8 April 2023 |website=The Guardian Nigeria News - Nigeria and World News |language=en-US}}</ref> Iyifilime kandi yatsindiye ibihembo byinshi mumwaka wa 2023 [[Africa Movie Academy Awards]] .
Iyifilime yateje impaka nyuma y gusohoka inakomeza kuziteza kuva icyo gihe. <ref>{{Cite web |last=Ajose |first=Kehinde |date=2023-04-15 |title=Controversy trails depiction of Eyo in 'Gangs of Lagos' |url=https://punchng.com/controversy-trails-depiction-of-eyo-in-gangs-of-lagos/#google_vignette |access-date=2024-11-22 |website=Punch Newspapers |language=en-US}}</ref> Byasobanuwe kari "ugusuzugura umuco wo muri Lagos" hanyuma isabirwa guhagarikwa mu bitangazamakuru bya Nollywood na guverinoma ya Lagos . <ref>{{Cite web |last=Njoku |first=Benjamin |date=April 15, 2023 |title=Why we can't ban 'Gangs of Lagos' — NFVCB |url=https://www.vanguardngr.com/2023/04/why-we-cant-ban-gangs-of-lagos-nfvcb/ |website=vanguardngr}}</ref> Oba ya Lagos numuryango wa Kosoko bamaganye iyifilime kubera koyerekanaga masikare ya Eyo nkudutsiko twabagizi ba nabi bagize uruhare mubwicanyi buteye ubwoba no gutera ubwoba abaturage binzirakarengane. ''Agatsiko ka Lagos'' gakomeje kuba umwe mu binjije amafaranga menshi muri Nigeriya muri sinema ya Nigeriya, yinjije miliyoni zisaga 230. <ref name=":0">{{Cite web |last=Nosa |first=Oke-Hortons |date=27 December 2023 |title=Funke Akindele loses, Femi Adebayo rises: Top 6 highest-grossing movies of 2023 |url=https://www.legit.ng/entertainment/movies/1570710-year-review-top-6-highest-grossing-movie-2023-approximated-earnings-n10bn/ |access-date=7 October 2024 |website=Legit.ng - Nigeria news. |language=en}}</ref> Yamenyekanye kandi muri Prime Video mwi 10 za mbere kwisi ikurikiranwa cyane badakoresha ururirimi rw' [[Icyongereza]], ishingiye ku mikorere yayo hanze y’igihugu yakomokamo kugeza igihe yasohoye. <ref>{{Cite web |last= |date=2023-06-22 |title="Gangs of Lagos" Makes Prime Video's Global Non-English Most Watched List - Afrocritik |url=https://www.afrocritik.com/gangs-of-lagos-makes-prime-videos-global-non-english-most-watched-list/#:~:text=Gangs%20of%20Lagos%20by%20Nigerian,titles%20on%20the%20streaming%20platform. |access-date=2024-11-22 |language=en}}</ref>
== Incamake ==
Obalola,Gift, na Ify bari inshuti eshatu zavukiye zina kurira muri Ìsàlẹ̀ Èkó, umuryango wariwiganjemo ihohoterwa rikorwa na politiki, ubugizi bwa nabi, n’agatsiko, ubujura, no guharanira ubutegetsi. Obalola, akiri umwana, abona se - wahoze ari umwami w’umuryango - araswa mu buryo bubabaje na masike ya Eyo . Mugihe bari mumodoka, inshuti eshatu ziba umufuka wumugore, urimo amafaranga na pasiporo mpuzamahanga . Uyu mugore abimenyesha Alaye Bam Bam, umwami uyoboye imuhanda yo muri Ìsàlẹ̀ Èkó. kaze gufata Obalola, akabona igisubizo cye cy'ubutwari, akamushyira hamwe n'abandi mu kazi ke, kogukusanya ruswa n'ubujura.
Ubutwaribwa Obalola hamwe nabanyabwenge bomumuhanda bikurura Nino, umuyobozi w'agatsiko kiyongera kuba Eleniyan ukurikira (izina ry'umuyobozi w'agatsiko gakomeye muri Ìsàlẹ̀ Èkó). Nino, abonye ubushobozi muri Obalola, amujyana munsiy’ibaba maze abumubyeyi urera, amuha guhunga by'agateganyo ihohoterwa ryanyina w’idini ry’idini rya Obalola. Urugo rwa Nino rutanga ihumure, kandi Obalola akunda cyane Teni, umuturanyiwa Nino n'umukobwa wa Kazeem.
Urupfu rubi rwa Nino ruteza akaga gakomeye, rukanangiza ibyiringiro bya Obalola byozagira ubuzima bwiza. Nyuma y’urupfu rwe, Obalola n’inshuti ze basanga barushijwe imbaraga no gukorera Kazeem, umuyobozi w’agatsiko kabanzi b’ubuzima uzwiho inda nini n’ubunyamaswa, kandi ufite imizi ikomeye muri politiki ya Lagos. Kazeem yifata nk’aho ari se kuri Obalola, ariko ukuri ni uko uburiganya bwe n’icyo akoresha mu bikorwa by’ubugizi bwa nabi bisaba igiciro gikomeye.
abobatatu bamazeguze, imiterere yabo irushaho kuba mibi,inzira zabo zigatandukana. Obalola yaje kuba uwo Kazeem yubahwa cyane, abitewe no gushaka gutunga umuryango we no kwihorera urupfu rwa Nino. Impano ikubiyemo ubuzima bw'agatsiko, kubona imbaraga n'irangamuntu mu kajagari, mugihe Ify akomera ku nzozi zo kuba umucuranzi, nubwo ubudahemuka ku nshuti ze bukomeza kumusubiza mu kuzimu.
Inshingano y'ingenzi yateguwe na Kazeem iteza amakimbirane akaze mudutsiko duhanganye no kugenzura politiki. Ntabishaka, Ify yinjiye mubikorwa kugirango ashyigikire inshuti ze. Ariko, ubutumwa buragenda nabi, bikaviramo kurasa akajagari aho Ify yiciwe. Urupfu rwe rutunguranye kandi rukabije rwangiza Obalola na Gift, bituma basigara bahanganye nigihombo kidazanzwe
Urupfu rwa Ify ruteza andi maraso kumeneka muri Isale Eko, ubwo nyina, Mama Ify, yasabaga ko akwirukanwa . Mu byakurikiyeho, Obalola amenya ko ari Kazeem wagize uruhare mu kwicwa kwa Nino. Ibyo bituma ayobora urugamba rw’amaraso rwo kwihorera kuri Kazeem. Kubera agahinda n’inyota y’ubutabera, intambara y’udutsiko irarota, ikaba iy’amaraso menshi. Mu iherezo ryaranzwe n’urugamba rukaze, Obalola ahanganye na Kazeem, aramutsinda aramwica . Icyo gikorwa cy’ukwihorera kiba nk’aho cyuzuye urugendo rwa Obalola, kuko ahura n’uruhererekane rw’ubugome rwamuranze mu buzima bwe, agatangira gushaka inzira imukiza ibyo byiciro by’amaraso.<ref>{{Cite web |last=Oladotun |first=Shola-Adido |date=8 April 2023 |title=MOVIE REVIEW: Gangs of Lagos: Finally, a crime thriller that captures Isale Eko's reality |url=https://www.premiumtimesng.com/entertainment/nollywood/592330-movie-review-gangs-of-lagos-finally-a-crime-thriller-that-captures-isale-ekos-reality.html |access-date=8 April 2023 |website=Premium Times Nigeria |language=en-GB}}</ref>
== Abakinnyi ==
* Tobi Bakre nka Obalola umusore winjiye mw'isi irimo akajagari n’urugomo by’agatsiko ku kirwa cya Lagos . <ref name=":6">{{Cite web |last=Team |first=Editorial |date=2023-04-12 |title=Tobi Bakre Shines As Obalola in "Gangs Of Lagos" |url=https://culturecustodian.com/tobi-bakre-shines-as-obalola-in-gangs-of-lagos/ |access-date=2024-11-24 |website=The Culture Custodian (Est. 2014.) |language=en-GB}}</ref> Obalola yakuriye mu kajagari, agahangana nigihe cye, ubudahemuka, ndetse n’imyitwarire ye byaje kugera hejuru mu ntera y’ubuyobozi bw’agatsiko.
** Maleek Sanni nkumusore Obalola
* Adesua Etomi nka Gift inshuti ya Obalola yobwana kandi numunyamuryango wingenzi mumatsinda yabo ya hafi. <ref>{{Cite web |last=Team |first=Editorial |date=2023-04-11 |title=Adesua Etomi Is The Fearless Gift In "Gangs Of Lagos" |url=https://culturecustodian.com/adesua-etomi-is-the-fearless-gift-in-gangs-of-lagos/ |access-date=2024-11-27 |website=The Culture Custodian (Est. 2014.) |language=en-GB}}</ref>
** Mummy muto nka Gift akiri muto
* Chike nka Ify indi nshuti magara ya Obalola. inzozi ze nuguhinduka umu sitari muri Afrobeat . <ref>{{Cite web |last=Team |first=Editorial |date=2023-04-12 |title=Chike Warms Hearts As Ify In "Gangs of Lagos" |url=https://culturecustodian.com/chike-warms-hearts-as-ify-in-gangs-of-lagos/ |access-date=2024-11-27 |website=The Culture Custodian (Est. 2014.) |language=en-GB}}</ref>
** Nifemi Lwal nka Ify akir muto
* Tayo Faniran nka Nino Obaloba warezwe na se wumuhanda imico itoroshye umubano we na Obalola na Kazeem utera amakimbirane namakimbirane. <ref>{{Cite web |last=Emmanuel |first=Solution |date=April 11, 2023 |title='Gangs of Lagos' was my second chance- Tayo Faniran |url=https://www.premiumtimesng.com/entertainment/nollywood/592833-gangs-of-lagos-was-my-second-chance-tayo-faniran.html?tztc=1 |access-date=2024-11-27 |website=www.premiumtimesng.com}}</ref>
* Olarotimi Fakunle nka Kazeem umuyobozi w'agatsiko k'abagome utoza Obalola akamushyira mubuzima bw'ubugizi bwa nabi. Imico ye ikubiyemo ibintu bikaze kandi bidahwema kuyobora ubuyobozi bw'agatsiko. <ref>{{Cite web |date=2023-05-09 |title="There's no Permanent Enemy, only Permanent Interests" — Olarotimi Fakunle, Eleniyan of "Gangs of Lagos," in Conversation with Afrocritik - Afrocritik |url=https://www.afrocritik.com/olarotimi-eleniyan-gangs-of-lagos-afrocritik/ |access-date=2024-11-27 |language=en}}</ref>
* Iyabo Ojo nka Mama Obalola nyina wintwari . <ref>{{Cite web |last=Meshioye |first=David |date=2023-04-14 |title=Spotlight on leading stars of Gangs Of Lagos |url=https://guardian.ng/life/spotlight-on-leading-stars-of-gangs-of-lagos/ |access-date=2024-11-27 |website=The Guardian Nigeria News - Nigeria and World News |language=en-US}}</ref>
* Chioma Akpotha nka Mama Ify, Nyina wa Ify umubyeyi umwe ugerageza gukingira umwana we ibintu bibi bibidukikije. <ref>{{Cite web |last=Team |first=Editorial |date=2023-04-12 |title=Chioma Chukwuka's Mama Ify Is The Heart Of The Family In "Gangs Of Lagos" |url=https://culturecustodian.com/chioma-chukwukas-mama-ify-is-the-heart-of-the-family-in-gangs-of-lagos/ |access-date=2024-11-27 |website=The Culture Custodian (Est. 2014.) |language=en-GB}}</ref>
* Toyin Abraham nka Bamidele
* Zlatan Ibile nka Kash umwe mubagize agatsiko ibikorwa byabo byongera inkuru idateganijwe kurinkuru. <ref>{{Cite web |last=Itodo |first=Sunny Green |date=2023-05-01 |title=It took me months to master my role in 'Gangs Of Lagos' - Zlatan Ibile |url=https://dailypost.ng/2023/05/01/it-took-me-months-to-master-my-role-in-gangs-of-lagos-zlatan-ibile/ |access-date=2024-11-27 |website=Daily Post Nigeria |language=en-US}}</ref> <ref name=":8">{{Cite web |last=Online |first=Tribune |date=2023-04-25 |title=Yhemolee and Zlatan Ibile Star in Amazon Prime's Gang of Lagos: A New Era of Nollywood Action Drama |url=https://tribuneonlineng.com/yhemolee-and-zlatan-ibile-star-in-amazon-primes-gang-of-lagos-a-new-era-of-nollywood-action-drama/ |access-date=2024-11-27 |website=Tribune Online |language=en-GB}}</ref>
* Yhemolee nka Muri Toronto, inshuti magara ya Ify na Obalola, nawe wari umukunzi wa Impano. <ref name=":8" />
* Pasuma nka Londres undi mukinnyi w'ingenzi mu gatsiko. <ref>{{Cite web |title=Pasuma joins 'Gangs of Lagos' cast [See photos] {{!}} Pulse Nigeria |url=https://www.pulse.ng/entertainment/movies/pasuma-joins-gangs-of-lagos-cast-see-photos/ffq91kv |access-date=2024-11-27 |website=www.pulse.ng |language=en}}</ref>
* Bwana Macaroni nka Wemimo
* Funke Williams nkumugisha
* Bimbo Ademoye nka Teni, umukobwa wa Kazeem wakundanye na Obalola nyuma yo gusubira muri Nijeriya. <ref>{{Cite web |title=Bimbo Ademoye wanted to play Adesua's gangster role in 'Gangs of Lagos' {{!}} Pulse Nigeria |url=https://www.pulse.ng/articles/entertainment/movies/gangs-of-lagos-bimbo-ademoye-wanted-adesuas-gangster-role-2024072609511880512 |access-date=2024-11-27 |website=www.pulse.ng |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Ugunushe |first=Eriki Joan |date=2023-04-09 |title=Bimbo Ademoye Speaks on Her Role As Teni in Jade Osiberu's 'Gangs of Lagos'. |url=https://federalcharacter.com/bimbo-ademoye-speaks-on-her-role-as-teni-in-jade-osiberus-gangs-of-lagos/ |access-date=2024-11-27 |website=Federal Character |language=en}}</ref>
* Damilola Ogunsi nka Ekun
* Demi Banwo nka Bolaji
* Funke Williams nkumugisha
* Umukara Kamoru nkubwoba
* Yinka Quadri nka Olorogun
== Ukoyakozwe ==
=== Ukoyakozwe no gufata amashusho ===
Mugukora ''Gangs of Lagos'' byaatewe n’uko Jade Osiberu yiboneye ubuzima i Ìsàlẹ̀ Èkó, Lagos . Mu gihe cyo gukora umushinga we, ''Gidi Up'', yiboneye ubuzima bwa buri munsi binyuze mu madirishya y’inyubako zituranye. <ref>{{Cite web |title=Jade Osiberu on Making Prime Video's first African Original, 'Gangs of Lagos' - Okayplayer |url=https://www.okayafrica.com/jade-osiberu-gangs-of-lagos-prime/ |access-date=2024-11-22 |website=www.okayafrica.com |language=en |archive-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241211150929/https://www.okayafrica.com/jade-osiberu-gangs-of-lagos-prime/ |url-status=dead }}</ref> Umwe mu mashusho yingenzi, aho umubyeyi yari ategura ifunguro ry’abanabe, niwo watumye yibaza byinshi ku buzima bw’ihungabana ry’ubukungu nimibereho murako gace. Iryotandukaniro ryabaye ishingiro ryinkuru yerekanye ubuzima bwabantu akenshi bumvwa nabi. <ref name=":5">{{Cite web |last=Odeh |first=Nehru |date=April 23, 2023 |title=How a mother in Isale Eko inspired Gangs of Lagos - Jade Osiberu |url=https://pmnewsnigeria.com/2023/04/23/how-a-mother-in-isale-eko-inspired-gangs-of-lagos-jade-osiberu/ |website=pmnewsnigeria}}</ref> Ibi birori byashizeho urwego rwo kuvuga abantu abantu batumva nabi. Yasuzumye insanganyamatsiko zo kwifuza, ubukene, nokubaho muburyo butandukanye na Lagos butandukanye no kwinezeza. <ref>{{Cite web |last=Anokam |first=Sam |last2=Adeniyi |first2=Adewoyin |date=April 12, 2023 |title=Isale Eko inspired Gangs of Lagos, says producer |url=https://thenationonlineng.net/isale-eko-inspired-gangs-of-lagos-says-producer/ |website=thenationonlineng}}</ref> Iyifilime yibanda ku ngaruka zubujura na politiki mbi mu buzima bwaburi munsi, bugamije kubyutsa impuhwe mugihe zishimishije. <ref name=":5" /> Mukiganiro na <nowiki><i id="mw0Q">Al Jazeera</i></nowiki>, Osiberu yavuze ingaruka nka Martin Scorsese na Spike Lee, abahoze mumatsinda yagangster bagize uruhare mu kuvuga inkuru. Yasobanuye agira ati: “Nahoraga nzi ko nshaka kuvuga inkuru ivuga kumwana ukurira kuriyi si udashobora gusohoka,” agaragaza ishingiro ry’umuntu munkuru za filime. <ref>{{Cite web |last=Okiche |first=Wilfred |title=The Nigerian filmmaker reshaping Nollywood in her own image |url=https://www.aljazeera.com/features/longform/2023/8/19/the-nigerian-filmmaker-reshaping-nollywood-in-her-own-image |access-date=2024-11-22 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref>
''Gangs of Lagos y''agaragaje intambwe ikomeye muri sinema yo muri Nijeriya kuko yabaye filime yambere ya <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Amazon_original" rel="mw:ExtLink" title="Amazon original" class="mw-redirect cx-link" data-linkid="281">Amazon Original</a> yaturutse muri Afurika, <ref>{{Cite news |date=2023-04-06 |title=Amazon Prime's First African Original Movie Premieres in Lagos |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-04-06/amazon-prime-s-first-african-original-movie-to-premiere-in-lagos |access-date=2024-11-27 |work=Bloomberg.com |language=en}}</ref> igaragaza ko kwisi igenda yiyongera muri Afurika. <ref name=":9">{{Cite web |last=Vlessing |first=Etan |date=23 March 2023 |title=Amazon Sets Release Date for First African Movie 'Gangs of Lagos' |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/amazon-release-date-african-movie-gangs-of-lagos-1235359393/ |access-date=21 November 2024 |website=The Hollywood Reporter |language=en-US}}</ref> ] Iyi filime yayobowe na Jadesola Osiberu, uzwi mu bikorwa bye nka ''Isoken'' (2017), ''Sugar Rush'' (2019), na ''Brotherhood'' (2022). Yakozwe ku bufatanye na Kemi Lala Akindoju, ikaba yaravutse binyuze mu masezerano yimyaka itatu hagati ya Amazon Prime Video n’inzu itunganya filime ya Osiberu, Greoh Studios. Osiberu yakoranye na Kemi Lala Akindoju ndetse na K. I. Jegede mu kwandika inyandikonyamakuru (screenplay) igaragaza by’ukuri umuco w’imibereho y’abatuye muri Lagos.
Ishuho ngari ya ''Gangs of Lagos'' yatangiye mumwaka wa 2021 ikomeza amezi menshi. Benshi mubafata amashusho yabereye <ref>{{Cite web |title=Jadesola Osiberu Excites with 'Gang of Lagos' – THISDAYLIVE |url=https://www.thisdaylive.com/index.php/2021/07/03/jadesola-osiberu-excites-with-gang-of-lagos/#google_vignette |access-date=2024-11-27 |website=www.thisdaylive.com}}</ref> Eko, umuturanyi wo ku kirwa cya Lagos ahazwiho kubera amateka yaho ndetse n’ikirere cyiza. <ref name=":1">{{Cite web |last=Crumpe |date=21 April 2023 |title='Gangs of Lagos' Director Jáde Osiberu on Making Nigeria's First Gangster Epic |url=https://www.crumpe.com/2023/04/gangs-of-lagos-director-jade-osiberu-on-making-nigerias-first-gangster-epic/ |access-date=24 October 2024 |website=Crumpe |language=fr-FR |archive-date=13 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250113234310/https://www.crumpe.com/2023/04/gangs-of-lagos-director-jade-osiberu-on-making-nigerias-first-gangster-epic/ |url-status=dead }}</ref> Abakinnyi ba firime bagamije gufata ingufu zidasanzwe za Isale Eko, bakoresheje ahantu nyaburanga kugirango bashire inkuru mubuzima bwa buri munsi mubuzima bwa Lagos. <ref name=":2">{{Cite web |last=Newspaper |first=The Culture |date=26 April 2023 |title='Gangs of Lagos' Director Jáde Osiberu on Making Nigeria's First Gangster Epic |url=https://www.theculturenewspaper.com/gangs-of-lagos-director-jade-osiberu-on-making-nigerias-first-gangster-epic/ |access-date=24 October 2024 |website=The Culture Newspaper |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2023-04-05 |title=Gangs of Lagos: A Street Opera From the Mean Streets of Nigeria |url=https://www.original-cin.ca/posts/2023/4/5/gangs-of-lagos-a-street-opera-from-the-mean-streets-of-nigeria |access-date=2024-11-22 |website=Original Cin |language=en-US}}</ref> Usibye Isale Eko, ibindibice byo muri Lagos byakoreshejwe mu kurasa, harimo uduce nka Lekki na Surulere . Ibibibanza byatanze amakuru atandukanye yerekanaga itandukaniro ry’imibereho n’ubukungu muri Lagos, kuva mu turere two hejuru kugera mu duce dutuwe cyane. <ref name=":1" />
'''Gushaka Abakinnyi'''
Filime yakoresheje abanyempano bo muri nigeria zaho yaba imbere n' imyuma ya kamera. Abagize itsinda, barimo Tobi Bakre, Adesua Etomi-Wellington, na Chike, bazanye ibikorwa byabo mubuzima, bashyigikiwe nitsinda ryababyaye ryerekana umujyi. <ref>{{Cite web |title='Gangs of Lagos' Offers a Deeper Look into the Nigerian Society |url=https://thenollywoodreporter.com/film/gangs-of-lagos-offers-a-deeper-look-into-the-nigerian-society/ |access-date=2024-11-22 |website=Nollywood Reporter |language=en}}</ref> Muri Kamena 2021, ''Pulse NG'' yatangajwe kourutonde rugufi rwagutse rugashyiramo Pasuma. <ref>{{Cite web |title=Pasuma joins 'Gangs of Lagos' cast [See photos] {{!}} Pulse Nigeria |url=https://www.pulse.ng/articles/entertainment/movies/pasuma-joins-gangs-of-lagos-cast-see-photos-2024081816223811937 |access-date=2024-11-27 |website=www.pulse.ng |language=en}}</ref> Mu gihe cyo gukorana na firime, Osiberu yasobanuye icyemezo yafashe cyo kongera Pasuma na Zlatan mu bakinnyi, agira ati: "Pasuma afite amateka maremare yo gukina. Kuva twarasa muri Isale Eko, ninde wundi ushobora guhura neza? Pasuma atunganye kuri iyi si." <ref>{{Cite web |title=Why I featured Pasuma, Zlatan in 'Gangs of Lagos'- Jade Osiberu |url=https://www.premiumtimesng.com/entertainment/nollywood/592220-why-i-featured-pasuma-zlatan-in-gangs-of-lagos-jade-osiberu.html |access-date=2024-11-27 |website=www.premiumtimesng.com}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Bolawa |first=Pelumi |date=2023-04-06 |title=Jade Osiberu: Why I featured Pasuma, Chike, Zlatan in 'Gangs of Lagos' |url=https://lifestyle.thecable.ng/jade-osiberu-why-i-featured-pasuma-chike-zlatan-in-gangs-of-lagos/ |access-date=2024-11-27 |website=TheCable Lifestyle |language=en-US}}</ref>
Mukiganiro na <nowiki><i id="mwAT0">Daily Post</i></nowiki>, Tobi yavuze ibitekerezo bijyanye nokwitegura uruhare rwenka Obalola mu ''gatsiko ka Lagos'' . Yagaragaje ko bwari ubwa mbere akina umuntu uyobora kandi akishora mu buryo bwuzuye kugira ngo agire uruhare. Yatekereje kunzira ye mbere yogufata amashusho, yaravuze ati: "Ku gatsiko ka Lagos, byari ingorabahizi kuko, ku nshuro ya mbere, naretse ndagenda rwose. Nari numvise umuziki ubabaje cyane kugira ngahuze n'amarangamutima yumuntu. Indirimbo imwe igaragara kuri njye nindirimbo ya Celia' ya Tiwa Savage, ntabwo ari amarangamutima cyane. <ref>{{Cite web |last=Itodo |first=Sunny Green |date=2023-04-09 |title=I drank strong alcohol, went to graveyard to play role in 'Gangs of Lagos' - Tobi Bakre |url=https://dailypost.ng/2023/04/09/i-drank-strong-alcohol-went-to-graveyard-to-play-role-in-gangs-of-lagos-tobi-bakre/ |access-date=2024-11-29 |website=Daily Post Nigeria |language=en-US}}</ref>
=== Igishushanyo mbonera cy'umusaruro n'ibibazo ===
Igishushanyo mbonera ''cya Gang of Lagos'' cyerekana ubwiza bwumujyi. Iri tsinda ryibanze cyane kumakuru arambuye nka palette palette, ubwubatsi, nimihanda yo kumuhanda kugirango habeho kwerekana neza ubuzima bwumujyi wa Lagos. <ref>{{Cite web |title=Jadesola Osiberu Excites with 'Gang of Lagos' – THISDAYLIVE |url=https://www.thisdaylive.com/index.php/2021/07/03/jadesola-osiberu-excites-with-gang-of-lagos/ |access-date=24 October 2024 |website=www.thisdaylive.com}}</ref> Amashusho yerekana sinema, yayobowe na Olumuyiwa Oyedele, <ref>{{Cite web |title=The Rise and Rise of Nigerian Cinematographer Olumuyiwa Oyedele – THISDAYLIVE |url=https://www.thisdaylive.com/index.php/2023/03/30/the-rise-and-rise-of-nigerian-cinematographer-olumuyiwa-oyedele/#:~:text=Nigeria%20%7C%202%20years%20ago,videos,%20documentaries,%20and%20more. |access-date=2024-11-22 |website=www.thisdaylive.com}}</ref> yashimangiye kokamera igenda ifata ingufu n’akajagari mu mihanda ya Lagos. Ububuryo bwakoreshejwe mugukora ubunararibonye, butuma abareba bumva ko ari bimwe mubidukikije bigenda bihindagurika byerekana ubuzima bwabantu. <ref>{{Cite web |title='Gangs of Lagos' Offers a Deeper Look into the Nigerian Society |url=https://thenollywoodreporter.com/film/gangs-of-lagos-offers-a-deeper-look-into-the-nigerian-society/ |access-date=24 October 2024 |website=Nollywood Reporter |language=en}}</ref>
Mugihe cyo gutunganya amashuho, abakora amafilime bahuye nibibazo mugihe bafataga amashusho mu duce twinshi twa Lagos, cyane cyane muma ghetto . <ref>{{Cite web |last=Ayodele |first=Racheal |date=18 April 2023 |title=We settled area boys to allow us shoot 'Gangs of Lagos' in ghetto - Chioma Akpotha |url=https://dailypost.ng/2023/04/18/we-settled-area-boys-to-allow-us-shoot-gangs-of-lagos-in-ghetto-chioma-akpotha/ |access-date=24 October 2024 |website=Daily Post Nigeria |language=en-US}}</ref> Chioma Akpotha, umwe mubakinnyi bakomeye muri iyifilime, yatangaje kabo bakozi bagombaga kwishora mu " bahungu bo mu karere ", ijambo rikunze gukoreshwa muriNijeriya kugira ngo risobanure amatsinda y’abasore bakunze kugenzura ibikorwa mumijyi imwe nimwe, kugira ngo bafate amashusho neza. <ref name=":2"/>
== Umuziki ==
Tolu Obanro yahimbye amanota yifilime, <ref>{{Cite web |title=Gangs of Lagos Soundtrack (2023) |url=https://www.soundtrack.net/album/gangs-of-lagos/ |access-date=2024-11-27 |website=www.soundtrack.net}}</ref> yasohowe na Studiyo ya Greoh. <ref>{{Cite web |title=Film Music Site - Gangs of Lagos Soundtrack |url=https://www.filmmusicsite.com/en/soundtracks.cgi?id=104997 |access-date=2024-11-27 |website=www.filmmusicsite.com |language=en}}</ref> Umuziki ufungura umurongo wahawe amashimwe ni ''Ikinyamakuru kavukire'' kivuga ko ari "igitangaza." Obanro atekereza ku byoyaremye, yaragize ati: "Nashakaga gukora amanota yumvaga ari manini kandi manini." <ref>{{Cite web |last=Peter |first=Dennis Ade |date=14 April 2023 |title=The complimentary touch of the music in 'Gangs of Lagos' |url=https://thenativemag.com/gangs-of-lagos-music-selection/ |access-date=21 November 2024 |website=The NATIVE |language=en-US}}</ref> Amajwi nayo agaragaza indirimbo yinyongera ya Chike . <ref name=":7">{{Cite web |last=Animashaun |first=Damilola |date=2023-04-18 |title=NATIVE Selects: New Music from Bayanni, Chike, Erigga & More |url=https://thenativemag.com/native-selects-bayanni-chike-erigga/ |access-date=2024-11-27 |website=The NATIVE |language=en-US}}</ref>
== Kurekura no gukwirakwiza ==
Yerekanwe bwambere ''mw''' iserukiramuco mpuzamahanga rya sinema rya 2022 rya Toronto ku ya 11 Nzeri <ref>{{Cite web |title='Gangs of Lagos' screens at Toronto International Film Festival {{!}} Pulse Nigeria |url=https://www.pulse.ng/entertainment/movies/gangs-of-lagos-screens-at-toronto-international-film-festival/g35z0en |access-date=21 November 2024 |website=www.pulse.ng |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Wheeler |first=Sydney |date=15 April 2023 |title="Gangs of Lagos": The First Amazon Original Movie from Africa Premiered Last Night in NYC |url=https://theknockturnal.com/gangs-of-lagos-the-first-amazon-original-movie-from-africa-premiered-last-night-in-nyc/ |access-date=21 November 2024 |website=The Knockturnal |language=en}}</ref> nkimwe muri filime <ref>{{Cite web |title=Most Anticipated Nollywood Film, Gang of Lagos Debuts on April 7 – THISDAYLIVE |url=https://www.thisdaylive.com/index.php/2023/03/20/most-anticipated-nollywood-film-gang-of-lagos-debuts-on-april-7/ |access-date=21 November 2024 |website=www.thisdaylive.com}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Gangs of Lagos: London & New York tastemaker screenings {{!}} Pulse Nigeria |url=https://www.pulse.ng/entertainment/movies/gangs-of-lagos-london-and-new-york-tastemaker-screenings/8q06cjn |access-date=21 November 2024 |website=www.pulse.ng |language=en}}</ref> Nijeriya zasohotse kurubuga rwa interineti mu wego rwo gushora Amazone muri Nollywood . <ref name=":9"/> <ref>{{Cite web |date=8 April 2023 |title=Amazon Prime premiers first African original movie in Lagos |url=https://businessday.ng/arts-and-life/article/amazon-prime-premiers-first-african-original-movie-in-lagos/ |access-date=21 November 2024 |website=Businessday NG |language=en-US}}</ref> Isohora ryafilime ryagaragaje intambwe igaragara mubufatanye hagati yabakora amafilime yomuri Nijeriya na serivisi zitanga amakuru kwisi, bituma Nollywood igera ku bantu mpuzamahanga. <ref name=":12">{{Cite web |last=Vourlias |first=Christopher |date=7 April 2023 |title='Nigerians Want It All': Inside the Glitzy Premiere of Prime Video's First African Original, Crime Thriller 'Gangs of Lagos' |url=https://variety.com/2023/tv/global/amazon-prime-video-nigeria-gangs-of-lagos-premiere-1235576463/ |access-date=8 April 2023 |website=Variety |language=en-US}}</ref>
== Kwakira ==
=== Box office ===
''Gangs of Lagos'' yinjije miliyoni 230 z'amapound muriNijeriya. Muminsi 20 yambere igisohoka muri 2023, film imaze kubona abantu 15.000. <ref name=":0"/>
=== Igisubizo gikomeye ===
Seyi Lasisi womuri ''Afrocritik'' yahaye iyifilime inyenyeri 3/5 maze aravuga ati: " ''Gangs of Lagos'', kimwe na Brotherhood, ntabwo ari ibihimbano. Ni ubushakashatsi bwa sinema kumibereho yacu nkabanyanijeriya. Irerekana ibyangiritse imiryango ya Nigeriya ndetse n'Abanyanijeriya bahatirwa guhamya igihe guverinoma ititaye ku iterambere no gukemura ibibazo by'imibereho". <ref name=":4">{{Cite web |date=10 April 2023 |title="Gangs of Lagos" Review: In Jade Osiberu's Crime Thriller, Pre-Electoral Manipulation, Defeated Dreams, and Friendship Take Center Stage - Afrocritik |url=https://www.afrocritik.com/gangs-of-lagos-review-in-jade-osiberus/ |access-date=7 October 2024 |language=en}}</ref>
Shola-Adido Oladotun wo muri ''Premium Times'' yashimye ''Gangs of Lagos'', avuga ko " ikorwa rayamashusho riri mu rwego rwo hejuru, ku buryo ibintu bitandukanye bituma burigice gisa neza kandi gikwiranye nubwoko bwacyo." Yagaragaje kobahisemo ahantu heza, agira ati: "Biratangaje kubona iyifilime yafatiwe amashusho ahantu nyaburanga muri Isale Eko ." Icyakora, Oladotun yagaragaje kiyi filime ishobora kuba yarakoze neza nkuruhererekane rwa televiziyo, kuko yarigutuma habaho iterambere ryimbitse, atari kuri Obalola na Impano gusa ahubwo noku bantu bavugwa nka Kazeem. Yerekanye filime 8/10 inyenyeri. Emma Vine womuri ''Ready Steady Cut'' yavuze ko iyi filime ari "ikinamico <ref>{{Cite web |title=MOVIE REVIEW: Gangs of Lagos: Finally, a crime thriller that captures Isale Eko's reality |url=https://www.premiumtimesng.com/entertainment/nollywood/592330-movie-review-gangs-of-lagos-finally-a-crime-thriller-that-captures-isale-ekos-reality.html |access-date=7 October 2024 |website=www.premiumtimesng.com}}</ref>, iteye ubwoba izahita ushora imari mu nkuru n'imiterere yayo." Yashimye imirimo ya kamera, sinema, ndetse n’imikorere y'abakinnyi. Vine yashimangiye ko imwe mu mitungo "itangaje" ya filime ari isano itangaje hagati yabakinnyi bakuze na bagenzi babo bato, ikintu gikunze kwirengagizwa ariko cyingenzi mugukora film byongera cyane kwizera. <ref>{{Cite web |last=Vine |first=Emma |date=8 April 2023 |title=Gangs of Lagos Review - Amazon Prime's first African Original is a compelling, gritty crime drama |url=https://readysteadycut.com/2023/04/08/gangs-of-lagos-review/ |access-date=21 November 2024 |website=Ready Steady Cut |language=en-GB}}</ref>
Johnny Loftus umunyamakuru wa ''Decider'' yashimye imikorere yabakinnyi bo muri''Gangs of Lagos'', cyane cyane agaragaza Tobi Bakre, Adesua Etomi-Wellington, na Chike Ezekpeazu-Osebuka. Yagaragaje uburyo Chike yerekana Ify, umuntu wavutse mubuzima bw’agatsiko nubwo yifuzaga cyane kunyura mubundi buryo, nkogukinira kuri stage nki ntumbero ye, Panama. <ref>{{Cite web |date=13 April 2023 |title='Gangs of Lagos' Amazon Prime Video Review: Stream It Or Skip It? |url=https://decider.com/2023/04/13/gangs-of-lagos-amazon-prime-video-review/ |access-date=21 November 2024 |language=en-US}}</ref> Liam Lacey womuri ''Original-Cin'' yahaye iy filime amanota B, avuga ko "ariyo bihebuje cyane iyo itandukanije umuco wa Scorsese-Coppola kugira ngo itange kunegura bikabije ikigo cya politiki cyo muri Nijeriya." <ref>{{Cite web |date=5 April 2023 |title=Gangs of Lagos: A Street Opera From the Mean Streets of Nigeria |url=https://www.original-cin.ca/posts/2023/4/5/gangs-of-lagos-a-street-opera-from-the-mean-streets-of-nigeria |access-date=21 November 2024 |website=Original Cin |language=en-US}}</ref>
=== Amashimwe ===
''Gangs of Lagos'' katsindiye ibihembo byinshi ndetse nogushimwa, harimo kumenyekana nkafilime nziza yomuri Nijeriya ndetse ningaruka nziza zerekanwa mu bihembo bya 2023 bya Afurika bya Sinema . <ref>{{Cite web |date=23 December 2023 |title=AMAA 2023 Nominations List - Africa Movie Academy Awards |url=https://ama-awards.com/amaa-2023-nominations-list/ |access-date=31 October 2024 |language=en-US |archive-date=5 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241005083543/https://ama-awards.com/amaa-2023-nominations-list/ |url-status=dead }}</ref> <ref>{{Cite web |last=Adeduyite |first=Okiki |date=11 May 2024 |title=[ICMYI]FULL LIST: AMVCA 2024 nominations |url=https://punchng.com/full-list-amvca-2024-nominations/ |access-date=31 October 2024 |website=Punch Newspapers |language=en-US}}</ref> Adesua Etomi-Wellington yegukanye igihembo cyumukinnyi mwiza witwaye neza . <ref>{{Cite web |last=Nigeria |first=Guardian |date=28 October 2023 |title=AMAA 2023: Who wins Best Actor and Actress in a leading role crest? |url=https://guardian.ng/saturday-magazine/amaa-2023-who-wins-best-actor-and-actress-in-a-leading-role-crest/ |access-date=31 October 2024 |website=The Guardian Nigeria News - Nigeria and World News |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Gangs of Lagos (2023) Awards & Festivals |url=https://mubi.com/en/films/gangs-of-lagos/awards |access-date=31 October 2024 |website=mubi.com}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Anichukwueze |first=Donatus |date=21 September 2023 |title=FULL LIST: Gangs Of Lagos, Anikulapo, Brotherhood, Others For 2023 AMAA Awards |url=https://www.channelstv.com/2023/09/21/full-list-gangs-of-lagos-anikulapo-brotherhood-others-for-2023-amaa-awards/ |archive-date= |access-date=31 October 2024 |website=[[Channels TV]]}}</ref>
{| class="wikitable"
|+Urutonde rw'ishimwe yakiriwe ''n'Agatsiko ka Lagos''
! Umwaka
! Igihembo
! Icyiciro
! Igisubizo
|-
| rowspan="5" | 2023
| rowspan="5" | Ibihembo bya African Movie Academy Awards
| Umukinnyi mwiza mu mwanya wambere - Adesua Etomi-Wellington|{{won}}
|-
| Umukinnyi mwiza / Umukinnyi usezerana - Maleek Sanni|{{won}}
|-
| Ingaruka Nziza Zigaragara - Emmanuel Bassey|{{won}}
|-
| Makiya nziza - Omowunmi Okungbure|{{nom}}
|-
| Filime nziza ya Nigeriya - ''Agatsiko ka Lagos''|{{nom}}
|-
| rowspan="1" | 2023
| Igihembo cyigihugu cyamafirime na videwo
| Filime nziza ya Nigeriya - ''Agatsiko ka Lagos''|{{nom}}
|}
== Impaka ==
[[Dosiye:Eyo_Iga_Jump.jpg|thumb|246x246px|Abanya Lagos benshi bagaragaje ko abakora amafilime bagaragaje ko batubaha Eyo Masquerade gakondo]]
Kugaragaza iyifilime no kuranga masike ya Eyo, ikintu cyingenzi mu muco womuri Lagos, byagaragaye ko bitavugwaho rumwe. Benshi mu babajijwe kumbuga nkoranyambaga bumvise kabakora amafilime bagaragaje kobatubaha ikigo gakondo ayomasikare arimo. <ref>{{Cite web |date=15 April 2023 |title=Controversy trails depiction of Eyo in "Gangs of Lagos" |url=https://punchng.com/controversy-trails-depiction-of-eyo-in-gangs-of-lagos/ |access-date=6 June 2023 |website=punching.com}}</ref> <ref>{{Cite web |date=14 April 2023 |title="Gangs of Lagos": Controversies trail portrayal of Eyo masquerade |url=https://newtelegraphng.com/gangs-of-lagos-controversies-trail-portrayal-of-eyo-masquerade/ |access-date=6 June 2023 |website=newtelegraphng.com}}</ref> Itsinda rimwe ry’Abanya Lagos ryateye ubwoba urubanza rusubizwa, <ref>{{Cite web |date=15 April 2023 |title=Lagos indigenes threaten lawsuit over Eyo masquerades portrayal in new movie |url=https://dailytrust.com/lagos-indigenes-threaten-lawsuit-over-eyo-masquerades-portrayal-in-new-movie/ |access-date=6 June 2023 |website=dailytrust.com}}</ref> irindi rirakurikira maze bajyana ikibazo murukiko. <ref>{{Cite web |date=25 May 2023 |title=Court approves N 10 billion fine application against "Gangs of Lagos" producers |url=https://barristerng.com/court-approves-n10billion-fine-application-against-gangs-of-lagos-producers/ |access-date=6 June 2023 |website=barristerng.com}}</ref> <ref>{{Cite web |last=AriseNews |date=21 May 2023 |title=Isale Eko Descendants Seek Imposition of N10bn Fine on 'Gangs of Lagos' Producers |url=https://www.arise.tv/isale-eko-descendants-seek-imposition-of-n10bn-fine-on-gangs-of-lagos-producers/#google_vignette |access-date=30 October 2024 |website=Arise News |language=en-US}}</ref>
Reno Omokri yanenze iyifilime "avuga ko isebanya," munyandiko yanditse ku ubuga rwa Twitter yanditse ko amashusho yayo atesha agaciro isura ya Nijeriya, aravuga ati: "Kwamamaza igihugu cyawe ukoresheje filime nkiyi ni nko gukubita umwobo mu bwato urimo nku umugenzi. Ninde utsinzwe?" <ref>{{Cite web |last=Itodo |first=Sunny Green |date=20 April 2023 |title='Gangs of Lagos' movie demarketed Nigeria - Reno Omokri |url=https://dailypost.ng/2023/04/20/gangs-of-lagos-movie-demarketed-nigeria-reno-omokri/ |access-date=21 November 2024 |website=Daily Post Nigeria |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Ugbodaga |first=Kazeem |date=21 April 2023 |title='Gang of Lagos' movie de-markets Lagos, Nigeria - Reno Omokri |url=https://pmnewsnigeria.com/2023/04/21/gang-of-lagos-movie-de-markets-lagos-nigeria-reno-omokri/ |website=pmnewsnigeria}}</ref>
Mubanamaganye iyifilime kurizo mpamvu harimo guverinoma yaLeta ya Lagos, <ref>{{Cite web |title="Gangs of Lagos": Isale-Eko union, Lagos govt. condemn portrayal of Eyo masquerade |url=https://www.premiumtimesng.com/entertainment/nollywood/593135-gangs-of-lagos-isale-eko-union-lagos-govt-condemn-portrayal-of-eyo-masquerade.html |access-date=6 June 2023 |website=preniumtimesng.com}}</ref> umuryango wibwami wa Kosoko womuri Lagos, <ref>{{Cite web |date=19 April 2023 |title="Gangs of Lagos": Controversies mount over portrayal of Eyo |url=https://newtelegraphng.com/gangs-of-lagos-controversies-mount-over-depiction-of-eyo/ |access-date=6 June 2023 |website=newtelegraphng.com}}</ref> Umuyobozi mukuru Adebola Dosunmu wo mu muryango w’ibwami wa Dosunmu, <ref>{{Cite web |date=12 April 2023 |title="Gangs of Lagos": "If anything happens to you, carry your cross" - Lagos chief warns against the portrayal of Eyo |url=https://guardian.ng/life/gangs-of-lagos-if-anything-happens-to-you-carry-your-cross-lagos-chief-warns-against-the-portrayal-of-eyo/ |access-date=6 June 2023 |website=guardian.ng}}</ref> hamwe numukambwe wikirangirire wa Nollywood , Jide Kosoko ukora muburyo bwihariye. <ref>{{Cite web |date=14 April 2023 |title=""Gangs of Lagos" desecrates people's culture" - Jide Kosoko, royal families |url=https://www.theculturenewspaper.com/gangs-of-lagos-desecrates-peoples-culture-jide-kosoko-royal-families/ |access-date=6 June 2023 |website=theculturenewspaper.com}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Nigeria |first=Ripples |date=13 April 2023 |title=Movie, Gangs Of Lagos, disrespectful, desecrates Lagos culture —Jide Kosoko |url=https://www.ripplesnigeria.com/movie-gangs-of-lagos-disrespectful-desecrates-lagos-culture-jide-kosoko/ |access-date=21 November 2024 |website=Latest Nigeria News {{!}} Top Stories from Ripples Nigeria |language=en-US}}</ref> umuyobozi wacyo yasobanuye ko bidahawe ububasha bwo kugenzura amafilime na televiziyo byerekanwe ku mbuga nkoranyambaga, nubwo ubugororangingo bwemewe n'amategeko bwo kubuha ubwo butegetsi Inteko ishinga amategeko. <ref>{{Cite web |date=21 April 2023 |title=Insensitive portrayal |url=https://thenationonlineng.net/insensitive-portrayal/ |access-date=6 June 2023 |website=thenationonlineng.net}}</ref>
Muri Mata mumwaka wa 2023, guverinoma yaleta ya Lagos nabayobozi gakondo banenze filime ''Gangs of Lagos'' kubera kwerekana umurage ndangamuco wa leta. Guverinoma yamaganye umusaruro "udasanzwe uyobya," yemeza ko ugaragaza umuco wa Lagos mu buryo bwo gusebanya. Uzamat Akinbile-Yussuf, Komiseri waLeta ushinzwe ubukerarugendo, ubuhanzi, numuco womuri Lagos, yatangaje ko ahangayikishijwe nimiterere yiyi filime, avuga ko yasebeje amateka n’imigenzo ya Lagos kandi ko yarenganyije abaturage bayo ko ari ubugome. Yagaragaje imiterere yera y’umunsi mukuru wa Eyo, ashimangira ko ari umuhango udasanzwe wo gutambuka ku banyacyubahiro bo muri Lagos. <ref name=":10">{{Cite web |last=AfricaNews |date=14 April 2023 |title=Lagos Govt slams 'Gangs of Lagos' film as a disrespectful attack on our heritage |url=https://www.africanews.com/2023/04/14/lagos-govt-slams-gangs-of-lagos-film-as-a-disrespectful-attack-on-our-heritage// |access-date=7 October 2024 |website=Africanews |language=en |archive-date=7 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007130502/https://www.africanews.com/2023/04/14/lagos-govt-slams-gangs-of-lagos-film-as-a-disrespectful-attack-on-our-heritage// |url-status=dead }}</ref>
Muburyo nkubwo, Oba y'i Lagos, Rilwan Aremu Akiolu, yavuze kiyi filime isebanya kandi ko ari igitambo, anenga ivuga ko Eyo ari udutsiko twabagizi uruhare m bwicanyi nogutera ubwoba abaturage. Yasabye ko Amazon Web Services, Sitidiyo ya Greoh, hamwe n’abatunganya iyifilime bakuraho amashusho yose ya Eyo muryii firime. <ref>{{Cite web |last=Ogundepo |first=Janet |date=8 July 2023 |title=Remove Eyo from Gangs of Lagos, Oba of Lagos tells producers |url=https://punchng.com/remove-eyo-from-gangs-of-lagos-oba-of-lagos-tells-producers/#google_vignette |access-date=7 October 2024 |website=Punch Newspapers |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |last=AriseNews |date=9 July 2023 |title=Gangs of Lagos Movie Sacrilegious to Our Cultural Heritage Rights, Oba of Lagos Alleges |url=https://www.arise.tv/gangs-of-lagos-movie-sacrilegious-to-our-cultural-heritage-rights-oba-of-lagos-alleges/#google_vignette |access-date=7 October 2024 |website=Arise News |language=en-US}}</ref>
Amazon Web Services yo muri Nigeriya, ishami rya Amazon Inc. akaba ari yashinze Prime Video Nigeriya, yatangaje koyasubije ihazabu ingana na miliyari 10 zamapound yaciwe kumusaruro wayo nubumwe bwabakozi ba Isale Eko. <ref>{{Cite web |date=2023-05-24 |title='Gangs Of Lagos' Producers Face ₦10 Billion Lawsuit From Isale Eko Indigenes - BlueprintAfric |url=https://blueprintafric.com/news/gangs-of-lagos-producers-face-%E2%82%A610-billion-lawsuit-from-isale-eko-indigenes/ |access-date=2024-11-27 |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Isale Eko indigenes want to sue 'Gangs Of Lagos' producers for ₦10 billion {{!}} Pulse Nigeria |url=https://www.pulse.ng/articles/entertainment/movies/isale-eko-indigenes-want-to-sue-gangs-of-lagos-producers-for-naira10-billion-2024072611493296327 |access-date=2024-11-27 |website=www.pulse.ng |language=en |archive-date=2024-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207095848/https://www.pulse.ng/articles/entertainment/movies/isale-eko-indigenes-want-to-sue-gangs-of-lagos-producers-for-naira10-billion-2024072611493296327 |url-status=dead }}</ref> Amazon yemeje kifilime yayo, ''Gangs of Lagos'', ntacyo yangiza umuntu cyangwa itsinda. Isosiyete kandi yamaganye ubuyobozi bugenzura guverinoma ya Lagos muriki kibazo. <ref>{{Cite web |date=7 July 2023 |title=Gang of Lagos: Amazon claims film not injurious to anyone |url=https://www.vanguardngr.com/2023/07/gang-of-lagos-amazon-claims-film-not-injurious-to-anyone/ |website=vanguardngr}}</ref>
== Reba ==
{{Reflist}}
== Ihuza ryo hanze ==
* Gangs of Lagos at IMDb
[[Ikiciro:Pages with unreviewed translations]]
dq2e1jkgf5daywyij08kmr76qh2yyf1
Siporo muri Cape Verde
0
21893
142953
128860
2026-10-21T11:03:20Z
Baraka official
17008
/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */
142953
wikitext
text/x-wiki
Mumyaka yashize, [[Kapu Veri|Cape Verde]] yazamutse cyane mu[[Umukino|bice byinshi by'imikino]] .
== Amateka ==
[[Dosiye:Estádio_Nacional_de_Cabo_Verde_panorama.jpg|thumb|Sitade y'igihugu]]
Umukino wambere watangiriye ku kirwa cya São Vicente mu ntangiriro z'ikinyejana cya 20, umwe mu mikino ya mbere yazanywe kuri icyo kirwa warumukino wa [[tenisi]] na golf wazanywe n'Abongereza n'abagenzi banyura muri Cape Verde. Nyuma wageze i Santiago ahumurwamukuru w'abakoloni wari uherereye na Sal.
Gukoresha [[Umupira w’amaguru|umupira w'amaguru]] n'uw'ingufu mu kuzunguza mukirere (Windsurfing) byarushijeho kwiyongera mugukoreshwa nogukundwa muri Cape Verde muri iki gihe.
== Umupira w'amaguru ==
Umupira w'amaguru niwomukino ukunzwe cyane muri Cape Verde kandumaze imyakamyinshi ubaho. Muri iki gihe ni kimwe mubihugu bike bidakoresha uburyobusanzwe bwokugabana amakipe (urugero: Gambia, ikindi gihugu gito gikoresha uburyo bw'igihugu bwo kugabana amakipe kandi gifite amakipe y'icyiciro cya mbere n'icya kabiri), ikindi gihugu gito ni [[Sawo Tome na Purensipe|São Tomé na Príncipe]] gikoresha uburyo bumwe na Cape Verde, ariko uburyo Cape Verde yakoresheje kugeza mu myaka ya 1990 ifitimikino ya shampiyona y'igihugu gusa, uwatsinze buri kirwa yitabira shampiyona y'igihugu, rimwe na rimwe iyo uwatsinze ikirwayatwaye shampiyona kukoyatwaye igikombe cy'igihugu mu mwaka ushize w'imikino, ikipe ya kabiri yitabira, uwatsinze irushanwa ry'igihugu yitabira mu mwaka ukurikiyeho w'imikino. Icya mbere cyabaye mu 1953 kandi ni Shampiyona y'Abakoloni yabaye kugeza mu 1974 ubwo Cape Verde yari iyobowe na Porutugali. Nyuma y'uko Cape Verde yigenga mu 1975, yakoze icya mbere mu 1976, amarushanwa atatu ya shampiyona yarahagaritswe, icya mbere cyari ikibazo cyokubona uwatsinze uturutse muri Sotavento, muruwo mwaka, ibindi birwa byitabiriye shampiyona y'igihugu. Mindelense kandi niyifite ibikombe byinshi by’igihugu aho ifite 12.
Shampiyona y’akarere ya mbere yari São Vicente, iyambere yabaye mu 1938. Mindelense yegukanye ibikombe byinshi bigera kuri 48, ikaba ariyo shampiyona y’akarere kanini kurusha izindi zose ku isi. Shampiyona ya Santiago Island ni iya kabiri ishampiyona ya kera cyane kandi kuva mu 2001 no kumugaragaro kuva mu 2003, yagabanyijwemo ibice bibiri. Harishampiyona 11 mu birwa 9, bibiri biri mu turere tw’Amajyaruguru n’Amajyepfo. Cape Verde ifite amakipe y’umupira w’amaguru arenga 100. Shampiyona y’ingimbi ibera mubirwa byinshi.
Igihugugifite kandi igikombe, igikombe cya super cup n'irushanwa rifungura muri buri karere, Santiago North Zone ntabwo ifite aya marushanwa. Ikigocya Cape Verdean Cup cyabaye ku nshuro ya mbere mu 2007, cyabaye inshuro enye kugeza mu 2012, nyuma kirahagarikwa. Uwatwaye igikombe muri buri kirwa yakinnye. Maio yakinnye kabiri naho Brava yakinnye rimwe. Santiago North ntiyigeze irushanwa. Haramarushanwa 11 y'ibikombe, Santiago North ntayifite, Santo Antão ifite Zone zombi zombi zomumajyaruguru n'Amajyepfo kandi kuva mu 2016, ku rwego rw'akarere.
Irushanwa rya Cape Verdean Super Cup ryabaye mu 2013, rikaba ryarabaye kunshuro yambere, shampiyona yariifitigikombe cyatwaye, Sporting Praia yegukana igikombe cyayocyonyine, nyuma y'umwaka umwe shampiyona yahuye n'igikombe cya super cup cyatwaye umwaka ushize, Mindelense yegukana igikombe cyayo cyonyine mu mwaka uheruka wa 2014.
Ikipe yambere yahatanye kurwego rw'Afurika ni Sporting Praia mu 1993, nyuma y'imyaka myinshi Cape Verde ibaye umunyamuryango wa CAF. Amakipe atanu yitabiriye harimo Sporting Praia, Mindelense, FC Derby, Boavista Praia na Travadores, ikipe imwegusa ya SC Atlético ni yo yakuwe mu ikipe mu 1992 bitewe nuko ishyirahamwe ry'umupira w'amaguru ritavuzezina ry'uwayitabiriye kugihe.
Mindelense niyo kipe yakera cyane muri Cape Verde. Ifitekandi ikipe yomuburengerazuba bwa Afurika yose yitwa Tarrafal de Monte Trigo, ikipentoya n'iyindi nshya yitabiriye Santo Antão South Zone mu mwaka wa shampiyona wa 2013-14.
Amarushanwa yogutangiza (Igikombe cy’ishyirahamwe mubirwa bimwe na bimwe) agirigice kimwe n’ikipe ihura rimwe, andi agira ibyiciro bitatu cyangwa bine kurusha umukino wa nyuma.
Hanohari ibibugabyinshi byumupira wamaguru, Estádio da Várzea muri Praia, umurwamukuru niwo ukoreshwa cyane, uwa kabiri ni Mindelo wa Estádio Municipal Adérito Sena niwo wa kabiri ukoreshwa cyane. Santiago ifitibibuga byumupira wamagurucyane. Boa Vista, Maio na Brava bafite ikibuga kimwegusa.
== Umupira w'amaguru ==
Umukino wa Basketball niwomukino wa kabiri ukunzwe cyane mu gihugu, ukumenyekana gukomeje kwiyongera muri iki gihe. Uyumunsi nikimwe mubihugubike bidakoresha uburyo busanzwe bwo gutandukanya amakipe, ikindi gihugu gito ni [[Sawo Tome na Purensipe|São Tomé na Príncipe]] gikoresha uburyo bumwe na Cape Verde, ariko uburyo Cape Verde yakoresheje kugeza mu myaka ya 1990 bufite umukino wa shampiyona y'igihugu gusa, uwatsinze burikirwa yitabira shampiyona y'igihugu, rimwe na rimwe iyuwatsinze ikirwa yatwaye igikombe ubwoyatwaraga igikombe cy'igihugu mu mwaka ushize w'imikino, ikipe ya kabiri irushanwa, uwatsinze irushanwa ry'igihugu arushanwa mu mwaka ukurikira.
Shampiyona yabanje kubanyuma y'ubwigenge.
ADESBA niyoyonyine yatwaye igikombe kurwego rw'umugabane w'Afurika mu 2015. <ref>{{Cite web |date=19 December 2015 |title=Liga dos Campeões Africanos: Bairro termina na oitava posição |trans-title=African Champions League, Bairro Finished Eight in Basketball |url=http://www.asemana.publ.cv/spip.php?article115303&ak=1 |access-date=21 December 2015}}</ref>
== Indorerwamo zo mu mazi n'umuyaga ==
Gukinamafi ntibikorerwa muri Kapu-Verde. Indimikino ifitanye isano nka kite na wind surfing ikunze kugaragara muri Kapu-Verde. Yatangijwe mu gihe cy'ubwigenge kandi yari yiganje cyane mu kirwa cya São Vicente. Nyuma y'intambwe z'ikinyejana cya 20, ubu bwoko bw'imikino bwari bukomeje kwiyongera mu bindi birwa cyane cyane Sal na Boa Vista bifitumucanga mwinshi n'ibirunga by'imisozi hamwe n'imiterere yabyo isa n'ubutayu. Abenshi muribo bari bamukerarugendo. Gukundwa kwayo kwakomeje kwiyongera mu myaka yashize mubirwa bibiribyo muburasirazuba ahanini n'abakerarugendo. Byatumye Sal na Boa Vista biba ibisanzwe mu gukina amafi na wind surfing mugihugu kandi kugeza na n'ubu.
== Futsal ==
Futsal, siporo yavukiye muri Brezili, ikomejegukundwa cyane muri Cape Verde.
== Golf ==
Ikibuga gitocya golf giherereye hafi 3 km mumajyepfo ya Mindelo mukirwa cya São Vicente kandi ni cyo cya mbere cyabaye muri Cape Verde. Hateganijwe andimakipe ya golf cyane cyane mu kirwa cya Sal ndetse hafi ya Salamansa .
== Volleyball ==
Volleyball nundi mukino ubera muri Cape Verde.
Cape Verde yari ifitikipe y'igihugu y'abagore mumukino wa volleyball yokumucanga yitabiriye igikombe cya CAVB Beach Volleyball Continental Cup 2018–2020 . <ref>{{Cite news |date=22 June 2021 |title=Continental Cup Finals start in Africa |url=https://www.fivb.com/en/about/news/continental-cup-finals-start-in-africa?id=94414 |access-date=7 August 2021 |work=[[FIVB]]}}</ref>
== Indi mikino ==
Indimikino ikoreshwa murikigihugu ni Tennis na Cricket. Tennis iri kugenda ikundwa cyane n'abakinnyi mu myaka ya vuba aha. Indirimbo zizwi cyane muri iki gihugu ni i Praia's Várzea mu burengerazuba n'indi i Mindelo. Badminton muri Cape Verde ntabwo ikunzekugaragara.
Cricket ni ndi siporo, imwe mumikino yambere yazanywe muri Cape Verde mukirwa cya São Vicente. Icyo gihe, yakundwaga cyane n'Abongereza mu mpera z'ikinyejana cya 19 no mu myaka ya 1900 ubwo ubwato bwari bumaze gushya no kongeramo lisansi muri Porto Grande Bay . Cricket iracyakunzwe na n'uyu munsi ariko ntabwo ikunzwe cyanenkomuri icyogihe, igice kinini cy'iyi siporo kiri ku kirwa cya São Vicente, ikipe ya cricket iriho ubu ni GS Castilho.
== Reba kandi ==
; '''Siporo ku kirwa'''
* Siporo muri Sal, Cape Verde
* Siporo i Santiago, muri Kapu-Verde
* Imikino muri Santo Antão, Cape Verde
* Imikino muri São Vicente, Cape Verde
== Amareferensi ==
{{Reflist}}
42rrif2uqff71rvfqu6wfwkqswnygib
Miss Rwanda
0
22290
142952
129724
2026-10-21T11:02:33Z
Baraka official
17008
/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */
142952
wikitext
text/x-wiki
[[Dosiye:Naomi Ishimwe.jpg|thumb]]
'''Miss Rwanda''' ni irushanwa ryitwa Miss [[Rwanda]] aho ari irushanwa ry'abakobwa beza mu [[Rwanda]], rikaba rya ratanhiye guhatanirwa mu RWanda kuva 1993, gusa ryae ryahagaritswe by’agateganyo nyuma ya 2022, bitewe n’ibibazo byaje kugaragara mu mitegurirwe yaryo, bityo nta wundi [[Nyampinga w'u Rwanda|nyampinga]] wari yatorwa kugeza uyu munsi .
== Banyampinga ==
* '''2022''': (uvuka mu [[Intara y'Uburengerazuba|Ntara y'Uburengerazuba]]).
* '''2021''': Grace Ingabire (uvuka mu Mujyi wa Kigali).
* '''2020''': Naomie Nishimwe (uvuka mu Mujyi wa Kigali).
* '''2019''': Nimwiza Meghan.
* '''2018''': Liliane Iradukunda.
gusa nyampinga wa mbere w'u Rwanda yabaye '''Dalila Uwera''' hari mu mwaka wa '''1993'''.
== Amashakiro ==
[[Ikiciro:Rwanda]]
[[Ikiciro:Umuco wacu]]
[[Ikiciro:Femme]]
fjsd077dl2kj70t82fnwdqcj23ha4jw
José Maria Neves
0
23187
142930
140774
2026-10-21T08:31:21Z
Baraka official
17008
/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */
142930
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = José Maria Neves
| image = José Maria Neves, 2023.jpg
| image_size = 220px
| caption = José Maria Neves mu 2023
| birth_date = {{Birth date and age|1960|3|28|df=y}}
| birth_place = Santa Catarina, ikirwa cya Santiago, [[Kapu Veri]]
| nationality = Umunyakapuveri
| alma_mater = Fundação Getúlio Vargas (São Paulo, Burezili)
| occupation = Umunyapolitiki, umwanditsi
| known_for = Minisitiri w'Intebe wa Kapu Veri (2001–2016)
| title = Perezida wa Kapu Veri
| term = Kuva ku wa 9 Ugushyingo 2021
| predecessor = Jorge Carlos Fonseca
| party = PAICV
}}
'''José Maria Pereira Neves''' (wavutse ku wa 28 Werurwe 1960 i Santa Catarina, ku kirwa cya Santiago, muri [[Kapu Veri]]) ni umunyapolitiki w'Umunyakapuveri wo mu ishyaka ''Partido Africano da Independência de Cabo Verde'' (PAICV), akaba Perezida wa Repubulika ya Kapu Veri kuva ku wa 9 Ugushyingo 2021.
Yabaye Minisitiri w'Intebe imyaka 15, kuva mu 2001 kugeza mu 2016. Mu matora ya perezida yo mu 2021, yatsinze mu cyiciro cya mbere ku majwi 51,7 %.
== Ubuzima ==
José Maria Neves yavukiye ku kirwa cya Santiago mu 1960<ref name="E3">{{cite web |title=03-029 (José Maria Neves) |url=https://brown.edu/Administration/News_Bureau/2003-04/03-029.html}}</ref>. Akiri ingimbi, yatangiye gushishikazwa na politiki, ayobora umuryango w'urubyiruko uharanira ubwigenge mu gihe Kapu Veri yavaga mu bukoloni bw'Abanyaporutigali mu 1975<ref name="E3" />. Yize muri ''Escola de Administração de Empresas de São Paulo'' ya Fundação Getúlio Vargas, muri Burezili<ref name="lobban">{{cite book |language=en |last1=Lobban Jr |first1=Richard A. |last2=Saucier |first2=Paul Khalil |title=Historical Dictionary of the Republic of Cape Verde |publisher=Scarecrow Press |year=2007 |page=167 |isbn=978-0-8108-4906-8}}</ref>.
Mu myaka ya 1980, yagarutse muri Kapu Veri akora mu nzego zitandukanye za Leta. Kuva mu 1987 kugeza mu 1989, yari umuhuzabikorwa w'umushinga w'ivugurura no kuvugurura ubutegetsi; yanayoboye Ikigo cy'Igihugu cy'Amahugurwa mu Butegetsi bwa Leta, hanyuma kuva mu 1989 kugeza mu 1998 aba umujyanama mu bijyanye n'amahugurwa n'iterambere ry'abakozi.
== Urugendo muri politiki ==
Mu mpera z'imyaka ya 1980, yinjiye mu ishami ry'urubyiruko rya PAICV, icyo gihe ryari ishyaka rimwe rukumbi<ref name="lobban" />. Mu 1996, yiyamamaje ku rutonde rwa PAICV, ryari ryabaye ishyaka ritavuga rumwe n'ubutegetsi, mu ntara y'itora ya Santa Catarina. Mu nama nkuru ya PAICV yo muri Nzeri 1997, yiyamamarije kuyobora ishyaka ariko atsindwa na Pedro Pires. Mu Kamena 2000, ubwo yari perezida w'inama njyanama ya Santa Catarina, yatorewe kuyobora PAICV<ref name="lobban" />.
=== Minisitiri w'Intebe (2001–2016) ===
Yayoboye PAICV itsinda amatora y'abadepite yo ku wa 14 Mutarama 2001, aba Minisitiri w'Intebe<ref name="lobban" />. Yashyizeho umubano wa dipolomasi n'[[Ubushinwa]]. Mu 2002, yasinyanye n'Ubumwe bw'Uburayi amasezerano yihariye, yatangajwe ku wa 15 Ugushyingo 2005<ref name="E4">{{cite web |title=Cape Verde PM Discusses Special Partnership with EU |url=http://www.afrol.com/articles/17267 |website=Afrol |date=2005-11-15}}</ref>; mu 2007, yasabye ko Kapu Veri igirana umubano wihariye n'Ubumwe bw'Uburayi kubera ko yegereye ibirwa bya Macaronésie biri muri Esipanye na Porutigali<ref name="E5">{{cite web |language=pt |author=José Vicente Lopes |title=PM de Cabo Verde em ofensiva europeia |url=https://www.bbc.co.uk/portugueseafrica/news/story/2007/08/070820_cvperipheralmeetinglc.shtml |website=BBC News |date=2007-08-16 |access-date=2021-10-20}}</ref>. Kuva mu 2003 kugeza mu 2004, yari na Minisitiri w'Imari<ref name="E6">{{cite web |title=Antigos Ministros - Ministério das Finanças |url=https://www.mf.gov.cv/web/mf/antigos-ministros |website=www.mf.gov.cv}}</ref>. Muri Kanama 2005, yasuye Burezili, ahura na Perezida Lula da Silva, baganira ku ishoramari muri Kapu Veri, harimo na Kaminuza ya Kapu Veri, kaminuza ya mbere ya Leta muri icyo gihugu<ref name="E7">{{cite web |language=pt |title=Criação de universidade pública em destaque na visita do PM cabo-verdiano ao Brasil |url=https://www.rtp.pt/noticias/mundo/criacao-de-universidade-publica-em-destaque-na-visita-do-pm-cabo-verdiano-ao-brasil_n114331 |website=RTP |date=2005-08-21 |access-date=2021-10-20}}</ref>.
Ku wa 22 Mutarama 2006, ishyaka rye ryongeye gutsinda amatora y'abadepite ku majwi 52,28 %, maze ku wa 7 Werurwe atangira manda ye ya kabiri<ref name="E8">{{cite web |title=Cape Verde's New Government Sworn |url=http://www.afrol.com/articles/18379 |website=Afrol |date=2006-03-08 |access-date=2026-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241221134144/http://www.afrol.com/articles/18379 |archive-date=2024-12-21 |url-status=dead}}</ref>. Banki y'Isi n'Ikigega Mpuzamahanga cy'Imari bashimye politiki ye y'ubukungu n'imari. Mu Ukuboza 2006, yavuze ko nubwo ubucakara n'ubukoloni byagize ingaruka mbi kuri Afurika, abayobozi b'Afurika ari bo ba mbere bafite inshingano ku bibazo by'umugabane muri iki gihe<ref name="E9">{{cite web |title=Africa 'stop blaming colonialism' |url=http://www.news24.com/News24/Africa/News/0,,2-11-1447_2047882,00.html}}</ref>. Ku wa 2 Mutarama 2007, yatangaje ko ashaka ko Kapu Veri igira umwanya wihariye muri CEDEAO<ref name="E10">{{cite web |title=Cape Verde wants special status at ECOWAS |url=http://www.afrol.com/articles/23522 |website=afrol News |date=2007-01-02}}</ref>.
Ku wa 27 Kamena 2008, yashyizeho guverinoma nshya yari irimo [[Umugore|abagore]] umunani ku baminisitiri 15, iba guverinoma ya mbere muri Kapu Veri ifite abagore benshi kurusha abagabo<ref name="E11">{{cite web |title=Profunda remodelação governamental em Cabo Verde |url=http://www.panapress.com/freenewspor.asp?code=por015329&dte=27/06/2008}}</ref>. Ku wa 6 Gashyantare 2011, yongeye gutorwa ku nshuro ya gatatu, ishyaka rye ribona 52,68 % n'imyanya 38 kuri 72<ref name="E12">{{cite web |title=Atlântico Weekly |url=http://atlantico-weekly.com/ |date=2011-02-07 |access-date=2017-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510021036/http://atlantico-weekly.com/ |archive-date=2011-05-10 |url-status=dead}}</ref>. Mu matora y'abadepite yo muri Werurwe 2016, ishyaka ritavuga rumwe n'ubutegetsi, ''Movimento para a Democracia'' (MpD), ryatsinze ku majwi arenga 53 %<ref>{{cite web |language=fr |title=L'opposition remporte les législatives au Cap-Vert |url=https://www.lemonde.fr/afrique/article/2016/03/21/l-opposition-remporte-les-legislatives-au-cap-vert_4886914_3212.html |website=Le Monde |date=2016-03-21}}</ref>, maze ku wa 22 Mata 2016 asimburwa na Ulisses Correia e Silva ku mwanya wa Minisitiri w'Intebe<ref name="E13">{{cite web |language=pt |title=José Maria Neves passa testemunho ao novo Primeiro-ministro Ulisses Correia e Silva |url=http://anacao.cv/2016/04/21/jose-maria-neves-passa-testemunho-ao-novo-primeiro-ministro-ulisses-correia-e-silva/ |website=A Nação |date=2016-04-21 |access-date=2017-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160513094724/http://anacao.cv/2016/04/21/jose-maria-neves-passa-testemunho-ao-novo-primeiro-ministro-ulisses-correia-e-silva/ |archive-date=2016-05-13 |url-status=dead}}</ref>.
=== Perezida wa Kapu Veri ===
Mu matora ya perezida yo ku wa 17 Ukwakira 2021, yatsinze mu cyiciro cya mbere ku majwi 51,7 %, imbere ya Carlos Veiga wa MpD wabonye 42,4 %; Veiga yahise yemera ko yatsinzwe<ref name="F1">{{cite web |language=fr |title=Cap-Vert: le candidat de la gauche, José Maria Neves, élu président dès le premier tour |url=https://www.rfi.fr/fr/en-bref/20211017-cap-vert-le-candidat-de-la-gauche-%C3%A9lu-d%C3%A8s-le-1er-tour-r%C3%A9sultats-provisoires |website=Radio France internationale |date=2021-10-17 |access-date=2021-10-20}}</ref><ref name="E14">{{cite web |title=LeMonde |url=https://www.lemonde.fr/afrique/article/2021/10/18/cap-vert-le-candidat-de-la-gauche-elu-des-le-premier-tour-de-la-presidentielle_6098763_3212.html |website=Le Monde.fr |date=2021-10-18}}</ref>. Iyo ntsinzi yatumye habaho ubufatanye bw'ubutegetsi (''cohabitation'') na Minisitiri w'Intebe Ulisses Correia e Silva wo muri MpD. Yatangiye imirimo ku wa 9 Ugushyingo 2021<ref name="F1" />.
== Umwanditsi ==
Neves yanditse [[Igitabo|ibitabo]] n'inyandiko byinshi, bimwe byasohotse mu bindi bihugu bya Afurika, mu Burayi no muri Burezili, birimo:
* ''A Teoria da Administração Pública em Cabo Verde''
* ''O Estado e a Administração Pública em Cabo Verde''
* ''Uma Agenda de Transformação para Cabo Verde''
* ''Cabo Verde – Gestão das Impossibilidades''
* ''Um Futuro a Construir'' (yafatanyije na Francisco Pinto Balsemão)
== Aho byavuye ==
{{Reflist}}
== Imiyoboro yo hanze ==
{{Commonscat|José Maria Neves}}
[[Category:Abagabo]]
[[Category:Abaperezida]]
[[Category:Abanyapolitiki]]
[[Category:Abantu bakiriho muri Afurika]]
1868r22mejefci51qutjmxpxtpnvbcb
Abdel Fattah al-Sissi
0
23193
142937
141255
2026-10-21T08:37:59Z
Baraka official
17008
/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */
142937
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = Abdel Fattah al-Sissi
| image = AbdelFattah Elsisi (cropped).jpg
| image_size = 220px
| caption = Abdel Fattah al-Sissi
| birth_date = {{Birth date and age|1954|11|19|df=y}}
| birth_place = Gamaleya, Kayiro, [[Misiri]]
| nationality = Umunyamisiri
| alma_mater = Ishuri rikuru rya gisirikare rya Misiri<br />Joint Services Command and Staff College (Ubwongereza)<br />United States Army War College
| occupation = Umusirikare, umunyapolitiki
| known_for = Perezida w'Ubumwe bwa Afurika (2019–2020)
| title = Perezida wa Misiri
| term = Kuva ku wa 8 Kamena 2014
| predecessor = Adli Mansour (w'agateganyo)
| party = Nta shyaka (yigenga)
| spouse = Entissar Amer
| children = 4
}}
'''Abdel Fattah al-Sissi''' (mu Cyarabu: عبد الفتاح السيسي; wavutse ku wa 19 Ugushyingo 1954 i Kayiro, muri [[Misiri]]) ni umusirikare n'umunyapolitiki w'Umunyamisiri ufite ipeti rya Maréchal, akaba Perezida wa Repubulika y'Abarabu ya Misiri kuva ku wa 8 Kamena 2014.
Yize mu mashuri ya gisirikare yo muri Misiri, mu Bwongereza no muri Leta Zunze Ubumwe z'Amerika. Perezida Hosni Moubarak yamugize umuyobozi w'iperereza rya gisirikare. Nyuma y'impinduramatwara yo muri Misiri yo mu 2011 n'itorwa rya Mohamed Morsi mu 2012, Morsi yamugize Minisitiri w'Ingabo. Ku wa 3 Nyakanga 2013, yahiritse Morsi binyuze muri kudeta ya gisirikare, maze mu 2014 atorerwa kuba Perezida ku majwi 96,9 %, mu matora yateje impaka. Yongeye gutorwa mu 2018 (97,1 %) no mu 2023 (89,6 %). Kuva mu 2019 kugeza mu 2020, yabaye Perezida w'Ubumwe bwa Afurika.
Yiyerekana nk'uharanira impinduka n'umutekano, ateza imbere imishinga minini (kwagura umuyoboro wa Suez, kubaka [[umurwa]] mukuru mushya w'ubutegetsi, ingoro ndangamurage nkuru ya Misiri), ariko ubutegetsi bwe bufatwa nk'ubw'igitugu, burangwa n'ihashywa rikaze ry'abamunenga, iyicarubozo n'ibura ry'abantu ku gahato<ref name="F5">{{cite web |language=fr |title=Tapis rouge sans épines pour le maréchal Sissi à Paris |url=https://www.lemonde.fr/afrique/article/2020/12/08/egypte-tapis-rouge-sans-epines-pour-le-marechal-sissi-a-paris_6062608_3212.html}}</ref><ref name="F6">{{cite web |language=fr |title=Égypte 2024 |url=https://www.amnesty.org/fr/location/middle-east-and-north-africa/north-africa/egypt/report-egypt/}}</ref><ref name="F7">{{cite web |language=fr |title=World Report 2023 - Egypt sur hrw.org |url=https://www.hrw.org/fr/world-report/2023/country-chapters/383399}}</ref>.
== Ubuzima ==
Abdel Fattah al-Sissi akomoka mu muryango w'abacuruzi bato b'i Kayiro, akaba umwe mu bahungu batatu mu bana umunani<ref name="F8">{{cite web |language=fr |title=Abdel Al Sissi |url=https://www.lesechos.fr/opinions/envue/0203286945179-abdel-al-sissi-647297.php |website=www.lesechos.fr |access-date=2026-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140427055948/http://www.lesechos.fr/opinions/envue/0203286945179-abdel-al-sissi-647297.php |archive-date=2014-04-27 |url-status=dead}}</ref>. Yavukiye i Gamaleya, mu gice cya Kayiro ya kera. Yize mu ishuri ryisumbuye rya gisirikare, maze mu 1973 yinjira mu Ishuri rikuru rya gisirikare, ahitamo ingabo zirwanira ku butaka zigendera ku modoka z'intambara. Yize kandi muri ''Command & Staff College'' yo muri Misiri, mu 1992 ajya mu ishuri rya gisirikare ryo mu Bwongereza i Watchfield, naho mu 2006 yiga muri ''United States Army War College'', aho yanditse inyandiko yise "Demokarasi mu Burasirazuba bwo Hagati"<ref name="F9">{{cite web |language=fr |title=وسم "ثلاجة السيسي" على تويتر الثالث عالميا |url=https://www.youtube.com/watch?v=l7AXBzDraOM |date=2016-10-26 |access-date=2018-01-28}}</ref>.
Yashakanye na Entissar Amer mu 1977; bafitanye abana bane: abahungu batatu (Moustafa, Mahmoud na Hassan) n'umukobwa umwe (Aya)<ref name="F13">{{cite web |language=fr |author=Georges Malbrunot |title=À la tête de l'armée, le général al-Sissi plus que jamais garant de la stabilité en Égypte |url=http://www.lefigaro.fr/international/2013/07/03/01003-20130703ARTFIG00608--la-tete-de-l-armee-le-general-al-sissi-plus-que-jamais-garant-de-la-stabilite-en-egypte.php |website=FIGARO |date=2013-07-03 |access-date=2019-08-16}}</ref><ref name="F11">{{cite web |language=fr |title=Égypte : l'énigme al-Sissi |url=https://www.lepoint.fr/afrique/actualites/egypte-l-enigme-al-sissi-27-03-2014-1806226_2031.php |website=Le Point |date=2014-03-27 |access-date=2019-08-16}}</ref>. Azwiho kuba umunyedini, uzi Korowani mu mutwe<ref name="F12">{{cite web |language=fr |title=ÉGYPTE. Sissi sera-t-il toujours aussi populaire s'il devient président ? |url=https://www.courrierinternational.com/article/2014/02/12/sissi-sabre-et-goupillon |website=Courrier international |date=2014-02-12 |access-date=2019-08-16}}</ref>.
== Urugendo mu gisirikare ==
Yatangiye umwuga we mu ngabo zirwanira ku butaka, aba umwe mu bahagarariye ingabo muri ambasade ya Misiri muri Arabiya Sawudite, hanyuma umuyobozi w'ingabo zo mu karere k'amajyaruguru ka Alegisandiriya. Mu Kamena 2011, ubwo yari umuyobozi w'iperereza rya gisirikare akaba n'umwe mu bagize Inama nkuru y'ingabo (CSFA) yayoboraga igihugu nyuma y'iyegura rya Moubarak, yashyigikiye ko [[Umugore|abagore]] bigaragambyaga bapimwa ubusugi "kugira ngo ingabo zirindwe ibirego by'ifatwa ku ngufu"<ref name="F10">{{cite web |language=fr |author=AFP |title=Un général égyptien justifie les « tests de virginité » sur des manifestantes |url=http://www.lepoint.fr/monde/un-general-egyptien-justifie-les-tests-de-virginite-sur-des-manifestantes-26-06-2011-1346233_24.php |website=Le Point |date=2011-06-26}}</ref>.
== Urugendo muri politiki ==
=== Minisitiri w'Ingabo na kudeta ya 2013 ===
Muri Kanama 2012, Perezida Mohamed Morsi wo mu muryango w'Abavandimwe b'Abayisilamu (''Frères musulmans'') yamugize Minisitiri w'Ingabo, asimbura Mohamed Hussein Tantawi. Kuri uwo mwanya, yongereye imishahara y'abasirikare n'abofisiye<ref name="F11" />.
Mu gihe cy'imyigaragambyo ikomeye yo muri Kamena na Nyakanga 2013 yasabaga ko Morsi yegura, yavuze ko ingabo zifite inshingano "zo kwinjira mu kibazo kugira ngo Misiri itinjira mu mwobo w'amakimbirane"; ku wa 3 Nyakanga 2013, yahiritse Morsi binyuze muri kudeta ya gisirikare<ref name="F13" />. Uwo munsi, yashyizeho umucamanza Adli Mansour, perezida w'Urukiko rurinda Itegeko Nshinga, nka Perezida w'agateganyo.
Yayoboye ihashywa rikaze ry'Abavandimwe b'Abayisilamu, aho abantu barenga 1 600 bishwe mu bwicanyi bwo ku bibuga bya Rabaa na Nahda; Human Rights Watch yabwise "bumwe mu bwicanyi bukomeye bw'abigaragambya mu mateka ya vuba"<ref name="F16">{{cite web |language=en |title=All According to Plan - The Rab’a Massacre and Mass Killings of Protesters in Egypt |url=https://www.hrw.org/report/2014/08/12/all-according-plan/raba-massacre-and-mass-killings-protesters-egypt |website=Human Rights Watch |date=2014-08-12 |access-date=2018-01-28}}</ref><ref name="F23">{{cite web |language=fr |title=Au Sinaï, une sale guerre qui ne dit pas son nom |url=http://www.monde-diplomatique.fr/2014/09/ALEXANDRANI/50786}}</ref>. Nyuma yaho, yibasiye n'abafatanyabikorwa be b'abasekuleri, abakura muri guverinoma no gufunga abarwanashyaka babo<ref name="F17">{{cite web |language=fr |title=Égypte. Le coup d’État permanent |url=https://orientxxi.info/spip.php?action=ia_nojs&retour=%2Fmagazine%2Fegypte-le-coup-d-etat-permanent%2C3027 |website=Orientxxi.info |access-date=2019-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190923183501/https://orientxxi.info/spip.php?action=ia_nojs&retour=%2Fmagazine%2Fegypte-le-coup-d-etat-permanent%2C3027 |archive-date=2019-09-23 |url-status=dead}}</ref>.
=== Amatora yo mu 2014 ===
Ku wa 27 Mutarama 2014, yazamuwe ku ipeti rya Maréchal<ref name="F15">{{cite web |language=fr |title=Egypte: l'armée désigne son chef, Abdel Fattah al-Sissi, comme candidat à la présidentielle |url=http://www.rfi.fr/moyen-orient/20140127-egypte-armee-designe-son-chef-abdel-fattah-al-sissi-comme-candidat-presidentielle-morsi |website=RFI |date=2014-01-28 |access-date=2019-08-16}}</ref>. Ku wa 26 Werurwe 2014, yeguye ku mwanya wa Minisitiri w'Ingabo kugira ngo yiyamamarize kuba Perezida<ref name="F18">{{cite web |language=fr |title=La démission de Sissi remise au président |url=http://www.lefigaro.fr/flash-actu/2014/03/26/97001-20140326FILWWW00337-la-demission-de-sissi-remise-au-president.php |website=Le Figaro |date=2014-03-26 |access-date=2019-08-16}}</ref>. Ku wa 28 Gicurasi 2014, yatsinze amatora ku majwi 96 %, mu gihe hakekwaga uburiganya<ref name="F20">{{cite web |language=fr |title=Égypte : une écrasante et prévisible victoire du maréchal Sissi |url=https://www.lemonde.fr/afrique/article/2014/05/28/presidentielle-en-egypte-sissi-credite-par-son-camp-de-93-des-voix_4428332_3212.html |website=Le Monde |date=2014-05-29}}</ref><ref name="F21">{{cite web |language=fr |title=Egypte, le premier échec du « maréchal » Sissi |url=https://blog.mondediplo.net/2014-05-29-Egypte-le-premier-echec-du-marechal-Sissi |website=Le Monde diplomatique |date=2014-05-29 |access-date=2019-08-16}}</ref>. Yarahiye ku wa 8 Kamena 2014, aba Perezida wa gatandatu wa Repubulika y'Abarabu ya Misiri<ref name="F25">{{cite web |language=en |author=Shadia Nasralla, Maggie Fick |title=Sisi sworn in as Egypt's president, cool reception from West |url=https://in.reuters.com/article/us-egypt-sisi-inauguration-idINKBN0EJ07D20140608 |website=Reuters |date=2014-06-08 |access-date=2019-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190816112115/https://in.reuters.com/article/us-egypt-sisi-inauguration-idINKBN0EJ07D20140608 |archive-date=2019-08-16 |url-status=dead}}</ref>.
== Perezida wa Misiri ==
=== Imishinga minini ===
Muri Kanama 2014, yatangije umushinga w'umuyoboro mushya wa Suez, wikubye kabiri ubushobozi bw'uwari usanzweho, utwara miliyari 8,4 z'amadolari yose yaturutse mu Misiri; wafunguwe ku wa 6 Kanama 2015<ref name="E141">{{cite web |author=David D. Kirkpatrick |title=Suez Canal Upgrade May Not Ease Egypt's Economic Journey |url=https://www.nytimes.com/2015/08/07/world/middleeast/suez-canal-channel-egypt.html |website=The New York Times |date=2015-08-06 |access-date=2018-01-27}}</ref><ref name="E142">{{cite web |title=Al-Sisi kicks off new Suez Canal project, lays down tightened completion deadline |url=https://ww.dailynewssegypt.com/2014/08/05/al-sisi-kicks-new-suez-canal-project-lays-tightened-completion-deadline/ |website=Daily News Egypt |date=2014-08-05 |access-date=2019-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190924023239/https://ww.dailynewssegypt.com/2014/08/05/al-sisi-kicks-new-suez-canal-project-lays-tightened-completion-deadline/ |archive-date=2019-09-24 |url-status=dead}}</ref><ref name="E143">{{cite web |author=Mesrop Najarian |title=Egypt Inaugurates Suez Canal Expansion |url=https://www.cnn.com/2015/08/06/world/new-suez-canal-opens/ |website=CNN |date=2015-08-07 |access-date=2025-06-11}}</ref>. Yatangije kandi umushinga w'imihanda y'igihugu ireshya n'ibirometero birenga 4 400, n'uw'umurwa mukuru mushya w'ubutegetsi uri mu burasirazuba bwa Kayiro<ref name="E146">{{cite web |title=Sisi says austerity measures 'a must' |url=http://thecairopost.com/news/117711/news/sisi-says-austerity-measures-a-must |website=Cairo Post |date=2014-07-07 |access-date=2016-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141212113944/http://www.thecairopost.com/news/117711/news/sisi-says-austerity-measures-a-must |archive-date=2014-12-12 |url-status=dead}}</ref><ref name="E147">{{cite web |title=The Capital Cairo |url=http://thecapitalcairo.com/ |access-date=2016-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180809012212/http://thecapitalcairo.com/ |archive-date=2018-08-09 |url-status=dead}}</ref>. Mu 2016, yiyemeje gukuraho utujagari twose dushobora guteza akaga mu myaka ibiri<ref name="E148">{{cite web |title=Sisi calls on minister to conclude slum development projects in two years – Egypt Independent |url=https://www.egyptindependent.com/news/sisi-calls-minister-conclude-slum-development-projects-two-years |date=2016-05-12 |access-date=2016-11-29}}</ref>.
=== Politiki y'ubukungu ===
Yashyizeho amavugurura y'ubukungu yo gukuraho ibyari bisigaye bya politiki y'imibereho myiza yo ku gihe cya Nasser<ref name="F42">{{cite web |language=fr |title=« L’Egypte est un marché bien trop grand pour que l’économie soit dominée par l’Etat » |url=https://www.lemonde.fr/afrique/article/2018/03/08/l-egypte-est-un-marche-bien-trop-grand-pour-que-l-economie-soit-dominee-par-l-etat_5267625_3212.html |website=lemonde.fr |access-date=2018-03-08}}</ref>: kugabanya inkunga ya Leta ku ngufu n'amashanyarazi, gushyiraho umusoro ku nyongeragaciro (TVA), kuzamura ibiciro by'itike ya metero ya Kayiro no guhagarika izamuka ry'imishahara y'abakozi ba Leta<ref name="F43">{{cite web |language=fr |title=Égypte. Le gouffre d’une dette alimentée par l’armée |url=https://orientxxi.info/spip.php?action=ia_nojs&retour=%2Fmagazine%2Fla-crise-de-la-dette-de-sissi%2C2813 |website=orientxxi.info |access-date=2018-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181219000830/https://orientxxi.info/spip.php?action=ia_nojs&retour=%2Fmagazine%2Fla-crise-de-la-dette-de-sissi%2C2813 |archive-date=2018-12-19 |url-status=dead}}</ref>. Raporo ya Banki y'Isi yo muri Mata 2019 yagaragaje ko 60 % by'Abanyamisiri bari mu bukene cyangwa mu buzima bugoye<ref name="F46">{{cite web |language=en |title=Egypt’s Economy Isn’t Booming. It’s Collapsing. |url=https://foreignpolicy.com/2019/06/07/egypts-economy-isnt-booming-its-collapsing-imf-abdel-fattah-sisi-poverty/ |website=Foreign Policy |date=2019-06-07}}</ref>. Muri Kamena 2018, umwenda w'igihugu wageze ku rwego rutigeze rubaho (miliyari 92,6 z'amadolari), bitewe ahanini n'ingengo y'imari ya gisirikare n'inyungu z'umwenda<ref name="F47">{{cite web |language=fr |title=Le monde achète de plus en plus d'armes, la France en profite |url=https://www.franceinter.fr/monde/le-monde-achete-de-plus-en-plus-d-armes-la-france-en-profite |website=franceinter.fr |access-date=2019-04-05}}</ref>.
=== Amatora yo mu 2018 n'ivugurura ry'Itegeko Nshinga ===
Muri Mutarama 2018, yatangaje ko aziyamamariza manda ya kabiri<ref name="F49">{{cite web |language=fr |title=Le président égyptien Sissi candidat à sa propre succession |url=https://www.lexpress.fr/actualites/1/actualite/le-president-egyptien-sissi-candidat-a-sa-propre-succession_1977799.html |website=lexpress.fr |access-date=2018-01-19}}</ref>. Abantu benshi bari batangaje ko baziyamamaza, barimo Ahmed Chafik na Sami Anan, baratewe ubwoba cyangwa barafungwa<ref name="F51">{{cite web |language=en |title=Egypt arrests ex-general who stood for election against Sisi |url=https://www.theguardian.com/world/2018/jan/23/former-egyptian-general-arrested-by-military-after-announcing-presidential-bid-sami-anan |website=the Guardian |date=2018-01-23 |access-date=2018-01-28}}</ref><ref name="F52">{{cite web |language=en |title=Shafiq confirms exit from Egypt election |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-42597803 |website=BBC News |date=2018 |access-date=2018-01-28}}</ref>. Ku wa 2 Mata 2018, yongeye gutorwa ku majwi 97,08 %, mu matora aho uwo bari bahanganye wenyine na we yari amushyigikiye<ref name="F55">{{cite web |language=fr |title=Égypte : les résultats officiels donnent la victoire d’Abdel Fattah Al-Sissi, réélu président avec 97,08 % des voix |url=https://www.lemonde.fr/afrique/article/2018/04/02/egypte-les-resultats-officiels-confirment-la-victoire-d-abdel-fattah-al-sissi-reelu-president-avec-97-08-des-voix_5279645_3212.html |website=lemonde.fr |date=2018-04-02}}</ref>.
Ku wa 16 Mata 2019, Inteko Ishinga Amategeko yemeje ivugurura ry'Itegeko Nshinga ryongereye manda ye imyaka ibiri kandi rimwemerera kwiyamamariza manda ya gatatu y'imyaka itandatu; kamarampaka yo kuva ku wa 20 kugeza ku wa 22 Mata 2019 yaryemeje ku majwi 88,8 %<ref name="F58">{{cite web |language=fr |title=Egypte: vers une prolongation de la présidence de Sissi |url=https://www.lepoint.fr/monde/egypte-le-parlement-vote-pour-permettre-a-sissi-de-prolonger-sa-presidence-16-04-2019-2307859_24.php# |website=Le Point |access-date=2019-04-17}}</ref><ref name="F60">{{cite web |language=fr |title=Egypte : la réforme prolongeant la présidence Sissi approuvée à 88,83 % |url=https://www.lemonde.fr/afrique/article/2019/04/23/egypte-la-reforme-prolongeant-la-presidence-sissi-approuvee-a-88-83-par-referendum_5453940_3212.html |website=Le Monde.fr |access-date=2019-04-23}}</ref>. Muri Nzeri 2019, nyuma y'aho [[Ubucuruzi Mpuzamahanga bw’Ibinyabuzima Bwenda Gucika|umucuruzi]] uri mu buhungiro Mohamed Ali amushinje ruswa, habaye imyigaragambyo mu migi myinshi; abantu bagera ku 2 000 barafashwe<ref name="F64">{{cite web |language=fr |title=En Égypte, des vidéos en ligne accusent le président Sissi de corruption et indignent la population |url=https://www.francetvinfo.fr/replay-radio/en-direct-du-monde/en-egypte-des-videos-en-ligne-accusent-le-president-sissi-de-corruption-et-indignent-la-population_3593247.html |website=Franceinfo |access-date=2019-09-15}}</ref><ref name="F69">{{cite web |language=fr |title=Egypte : comprendre en cinq minutes la crise politique et les manifestations |url=http://www.leparisien.fr/international/egypte-comprendre-en-cinq-minutes-la-crise-politique-et-les-manifestations-25-09-2019-8159580.php |website=Le Parisien |date=2019-09-25 |access-date=2019-09-25}}</ref>.
=== Uburenganzira bwa muntu ===
Kuva yagera ku butegetsi muri Nyakanga 2013, ibihumbi by'abatavuga rumwe n'ubutegetsi bishwe cyangwa barafungwa, abandi amagana baburirwa irengero<ref name="F78">{{cite web |language=fr |author=Najma Kousri Labidi |title=Égypte : l'assassinat de Shaïmaa al-Sabbagh révèle les méthodes de répression du régime Al Sissi |url=http://m.huffpost.com/mg/entry/6595352 |website=HuffPost Tunisie}}</ref><ref name="F79">{{cite web |language=fr |title=Rethinking the U.S.-Egypt relationship: How repression is undermining Egyptian stability and what the United States can do |url=http://www.brookings.edu/research/testimony/2015/11/03-us-egypt-relationship-hamid}}</ref>. Nk'uko Human Rights Watch ibivuga, abantu 60 000 bafashwe kuva mu 2013, kandi polisi n'inzego z'umutekano bakoresha iyicarubozo kenshi<ref name="F88">{{cite web |language=fr |author=Hélène Sallon |title=L’Egypte pratique la torture « à la chaîne » |url=https://www.lemonde.fr/international/article/2017/09/07/l-egypte-pratique-la-torture-a-la-chaine_5182438_3210.html |website=Le Monde |date=2017-09-07 |access-date=2019-08-16}}</ref>. Muri Gashyantare 2016, umurambo w'umunyeshuri w'Umutaliyani Giulio Regeni, wishwe akorewe iyicarubozo, wabonetse i Kayiro, bitera ikibazo cya dipolomasi hagati ya Misiri n'Ubutaliyani<ref name="F82">{{cite web |language=fr |author=avec AFP |title=Enquête sur l’étudiant supplicié : l’Italie rappelle son ambassadeur en Égypte |url=https://www.lemonde.fr/europe/article/2016/04/08/enquete-sur-l-etudiant-supplicie-l-italie-rappelle-son-ambassadeur-en-egypte_4898946_3214.html |website=lemonde.fr}}</ref>. Ku wa 17 Kamena 2019, Mohamed Morsi wari ufunzwe yapfiriye mu rukiko<ref name="F91">{{cite web |language=fr |title=Égypte : l’ancien président Mohamed Morsi meurt en plein procès |url=https://www.jeuneafrique.com/789960/politique/egypte-lancien-president-mohamed-morsi-meurt-en-plein-proces/ |website=jeuneafrique.com |date=2019-06-17}}</ref>. Mu Ukuboza 2020, Perezida w'Ubufaransa Emmanuel Macron yamuhaye umudari usumba iyindi wa ''Légion d'honneur'', bituma bamwe mu Bataliyani bawuhawe bawusubiza mu rwego rwo kwamagana<ref name="F95">{{cite web |language=fr |title=Une légion d’honneur au maréchal Sissi en catimini… qui finit par faire du bruit |url=https://www.france24.com/fr/france/20201215-une-l%C3%A9gion-d-honneur-au-mar%C3%A9chal-sissi-en-catimini-qui-finit-par-faire-du-bruit |website=france24.com |date=2020-12-15 |access-date=2020-12-15}}</ref><ref name="F98">{{cite web |language=fr |author=Olivier Tosseri |title=Sissi : une Légion d'honneur qui fâche, jusqu'en Italie |url=https://www.lesechos.fr/idees-debats/editos-analyses/sissi-une-legion-dhonneur-qui-fache-jusquen-italie-1273879 |website=Les Échos |date=2020-12-14 |access-date=2020-12-15}}</ref>.
=== Amatora yo mu 2023 ===
Ku wa 18 Ukuboza 2023, yongeye gutorwa ku majwi 89,6 %, atangira manda ya gatatu, igomba kuba iya nyuma nk'uko Itegeko Nshinga ribiteganya; yarahiye ku wa 2 Mata 2024<ref name="F101">{{cite web |language=fr |title=Egypte : Abdel Fattah Al-Sissi remporte sa troisième élection présidentielle |url=https://www.lemonde.fr/afrique/article/2023/12/18/egypte-abdel-fattah-al-sissi-remporte-sa-troisieme-election-presidentielle_6206485_3212.html |website=Le Monde.fr |date=2023-12-18 |access-date=2023-12-18}}</ref><ref name="F102">{{cite web |language=fr |author=FRANCE24 |title=En Égypte, le président Abdel Fattah al-Sissi prête serment pour un troisième mandat |url=https://www.france24.com/fr/afrique/20240402-en-%C3%A9gypte-le-pr%C3%A9sident-abdel-fattah-al-sissi-pr%C3%AAte-serment-pour-un-troisi%C3%A8me-mandat |website=France 24 |date=2024-04-02 |access-date=2024-04-02}}</ref>.
=== Ububanyi n'amahanga ===
Urugendo rwe rwa mbere mu mahanga ari Perezida, ku wa 25 Kamena 2014, rwabaye muri [[Aligeriya]]<ref name="F38">{{cite web |language=fr |title=Le président égyptien Sissi en Algérie pour parler de sécurité |url=http://tempsreel.nouvelobs.com/monde/20140625.REU5922/le-president-egyptien-sissi-en-algerie-pour-parler-de-securite.html |website=Le Nouvel Obs |date=2014-06-25}}</ref><ref name="E155">{{cite web |title=Egypt's Sisi make Algeria his first foreign trip, security tops agenda |url=https://www.reuters.com/article/us-algeria-egypt-idUSKBN0F01PK20140625 |website=Reuters |date=2014-06-25 |access-date=2017-06-30}}</ref>. Umubano na Isiraheli waratejwe imbere nyuma y'ikurwaho rya Morsi; ikinyamakuru ''The Economist'' cyamwise "umuyobozi wa Misiri ushyigikiye Isiraheli kurusha abandi bose"<ref name="E160">{{cite web |title=Egypt's decision to side with Israel has cost Gaza dear |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2014/jul/30/egypt-siding-israel-cost-gaza-dear}}</ref><ref name="E163">{{cite web |title=Israel and Palestine |url=https://www.economist.com/news/special-report/21698439-israels-foes-have-weakened-palestinians-are-winning-battle-womb-israels |website=The Economist |date=2016-05-14 |access-date=2016-05-14}}</ref>. Ubutegetsi bwe bushyigikira igisubizo cy'ibihugu bibiri, Palestine ifite umurwa mukuru i Yeruzalemu y'Iburasirazuba<ref name="E164">{{cite web |title=Sisi reiterates support for Palestinian statehood, slams media campaign |url=https://www.egyptindependent.com/news/sisi-reiterates-support-palestinian-statehood-slams-brotherhood-media-campaign}}</ref>. Mu Ukwakira 2023, mu gihe cy'intambara yo muri Gaza, yavuze ko ibisasu Isiraheli yateraga muri Gaza "byarenze uburenganzira bwo kwirwanaho, bihinduka igihano rusange ku bantu miliyoni 2,3"<ref name="E183">{{cite web |title=US says Egypt border crossing to Gaza to reopen |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/egypts-president-sisi-talks-get-aid-gaza-presidency-says-2023-10-15/ |website=Reuters |date=2023-10-15 |access-date=2023-10-26}}</ref>. Muri Kamena 2025, yahagaritse urugendo mpuzamahanga rwerekezaga muri Gaza<ref name="F40">{{cite web |language=fr |title=En Egypte, la marche internationale en direction de Gaza bloquée par les autorités |url=https://www.lemonde.fr/international/article/2025/06/16/en-egypte-la-marche-internationale-en-direction-de-gaza-bloquee-par-les-autorites_6613507_3210.html |website=Le Monde |date=2025-06-13}}</ref>.
Amakimbirane hagati ya Misiri na [[Etiyopiya]] ku rugomero rwa Grand Ethiopian Renaissance Dam yarakomeje mu 2021; Sissi yagize ati: "Ndabwira abavandimwe bacu bo muri Etiyopiya, ntitukagere aho mukora ku gitonyanga na kimwe cy'amazi ya Misiri, kuko inzira zose zirafunguye"<ref name="E158">{{cite web |title=Egypt reiterates 'red line' in Nile dam row with Ethiopia |url=https://thearabweekly.com/egypt-reiterates-red-line-nile-dam-row-ethiopia |website=The Arab Weekly |date=2021-04-12 |access-date=2021-06-12}}</ref><ref name="E159">{{cite web |title=Egypt's el-Sisi warns 'all options open' after dam talks fail |url=https://www.aljazeera.com/news/2021/4/7/egypt-warns-ethiopia-of-potential-for-conflict-over-blue-nile-dam |website=Al-Jazeera |date=2021-04-07 |access-date=2021-06-12}}</ref>. Mu 2019, Emmanuel Macron yamutumiye mu nama ya G7 i Biarritz<ref name="F39">{{cite web |language=fr |author=Hala Kodmani |title=G7 : des ONG dénoncent la venue d'Al-Sissi |url=https://www.liberation.fr/planete/2019/08/23/g7-des-ong-denoncent-la-venue-d-al-sissi_1746658 |website=Libération}}</ref>.
== Aho byavuye ==
{{Reflist}}
== Imiyoboro yo hanze ==
{{Commonscat|Abdel Fattah el-Sisi}}
[[Category:Abagabo]]
[[Category:Abaperezida]]
[[Category:Abanyapolitiki]]
[[Category:Abantu bakiriho muri Afurika]]
[[Category:Misiri]]
4idq5e7erbas98le39cnmtgxtiivtz8
Mohamed Ould Ghazouani
0
23207
142950
140786
2026-10-21T11:00:47Z
Baraka official
17008
/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */
142950
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = Mohamed Ould Ghazouani
| image = Mohamed Ould Ghazouani 2025 (alt crop).jpg
| image_size = 220px
| caption = Mohamed Ould Ghazouani mu 2025
| birth_date = 31 Ukuboza 1956
| birth_place = Boumdeid, Assaba, [[Moritaniya]]
| nationality = Umunyamoritaniya
| occupation = Umusirikare, umunyapolitiki
| title = Perezida wa [[Moritaniya]]
| term = Kuva ku ya 1 Kanama 2019
| predecessor = Mohamed Ould Abdel Aziz
| party = Union pour la République (UPR), nyuma El Insaf
| spouse = Mariem Mint Mohamed Fadel Ould Dah
| children = 6
}}
'''Mohamed Ould Ghazouani''' (izina ryuzuye: ''Mohamed Ould Cheikh Mohamed Ahmed Ould Ghazouani''; yavutse ku ya 31 Ukuboza 1956 i Boumdeid, mu ntara ya Assaba) ni umusirikare mukuru akaba n'umunyapolitiki w'[[Moritaniya]], Perezida wa cyenda w'icyo gihugu kuva ku ya 1 Kanama 2019. Mbere yo kuba perezida, yabaye umugaba mukuru w'ingabo (2008–2018) na Minisitiri w'Ingabo (2018–2019). Itorwa rye mu 2019 ryabaye ihererekanyabubasha rya mbere mu mahoro hagati y'abaperezida batowe muri Moritaniya kuva yabona ubwigenge. Yongeye gutorwa mu 2024, kandi yayoboye Umuryango w'Afurika Yunze Ubumwe kuva muri Gashyantare 2024 kugeza muri Gashyantare 2025.
== Ubuzima bwe bwa mbere n'amashuri ==
Ghazouani yavukiye i Boumdeid, mu ntara ya Assaba, mu muryango w'Abasufi <ref name="F1">{{cite web |language=ar |author=أحمد ولد سيدي |title=من هو الرئيس الموريتاني الجديد؟ |url=https://www.alaraby.co.uk/politics/2019/6/24/من-هو-الرئيس-الموريتاني-الجديد- |website=alaraby}}</ref>. Ni umuhungu w'umuyobozi w'iyobokamana w'ubwoko bw'Ideiboussat <ref name="F2">{{cite web |language=fr |title=Mauritanie : Mohamed Ould Ghazouani, l’homme de l’ombre |url=https://www.jeuneafrique.com/139295/politique/mauritanie-mohamed-ould-ghazouani-l-homme-de-l-ombre/ |date=2012-11-20}}</ref><ref name="F3">{{cite web |language=fr |title=Le Président Aziz ne fera pas de 3e mandat, mais ne laissera pas la Mauritanie à la portée des « vautours |url=http://taqadoum.mr/fr/2017/08/23/le-president-aziz-ne-fera-pas-de-3e-mandat-mais-ne-laissera-pas-la-mauritanie-a-la-portee-des-vautours/ |website=Taqadoum |date=September 2017 |access-date=2017-09-08}}</ref><ref name="F4">{{cite web |language=fr |title=La Mauritanie de Ghazouani : l’illusion de l’alternance |url=https://journals.openedition.org/anneemaghreb/10394 |website=L’Année du Maghreb |date=2022-01-06 |access-date=2024-02-26}}</ref>. Amakuru amwe avuga ko yavutse ku ya 4 Ukuboza 1956 <ref name="E13">{{cite web |author=أحمد ولد سيدي |title=من هو الرئيس الموريتاني الجديد؟ |url=https://www.alaraby.co.uk/politics/2019/6/24/من-هو-الرئيس-الموريتاني-الجديد- |website=alaraby |access-date=2021-08-25}}</ref>. Bivugwa ko yafashe mu mutwe Korowani yose <ref name="E15">{{cite web |title=رئيس موريتانيا الجديد.. حفظ القرآن مبكرا وهو أول "فريق" في الجيش |url=https://alakhbar.info/?q=node/19371 |website=الأخبار |date=2019-08-03 |access-date=2021-08-25}}</ref>.
Yabonye impamyabumenyi y'amashuri yisumbuye (''baccalauréat'') mu 1977 i Rosso, maze yinjira mu gisirikare mu 1978. Yize mu ishuri rikuru rya gisirikare rya Meknès muri Maroke <ref name="F26">{{cite web |language=fr |title=Mohamed Ould Cheikh El Ghazouani, militaire de carrière, soufi et président de la Mauritanie |url=https://afrique.lalibre.be/39585/mohamed-ould-cheikh-el-ghazouani-militaire-de-carriere-soufi-et-president-de-la-mauritanie/ |website=lalibre.be |date=2019-08-02 |access-date=2022-07-15}}</ref>, nyuma abona impamyabumenyi y'icyiciro cya gatatu (''master'') mu bumenyi bw'ubuyobozi n'ubwa gisirikare <ref name="F29">{{cite web |language=ar |title=محمد ولد الشيخ الغزواني.. من هو رئيس موريتانيا الجديد؟ |url=https://www.skynewsarabia.com/middle-east/1261742-محمد-ولد-الشيخ-الغزواني-هو-رئيس-موريتانيا-الجديد؟ |website=سكاي نيوز عربية}}</ref><ref name="F5">{{cite web |language=en |title=Mauritania: Former General Mohamed Ould Ghazouani wins presidential election |url=https://www.dw.com/en/mauritania-former-general-mohamed-ould-ghazouani-wins-presidential-election/a-49305828 |website=DW.COM |date=2019-06-23}}</ref>.
== Umwuga wa gisirikare ==
Kuva mu 1987 kugeza mu 1991, yabaye umusirikare wungirije (''aide de camp'') wa Perezida Maaouiya Ould Sid'Ahmed Taya <ref name="F6">{{cite web |language=fr |author=Presidence de la Republique |title=Biographie du President |url=https://www.presidence.mr/fr/node/458 |website=presidence.mr |date=2020 |access-date=2021-09-15}}</ref>. Yahawe amahugurwa y'ingabo zigendera ku modoka z'intambara muri Iraki, ayobora batayo y'ibifaru, nyuma ayobora ishami ry'ubutasi bwa gisirikare (''Deuxième bureau'') <ref name="F26" />.
Ghazouani yari umwe mu basirikare bakuru bagize akanama ka gisirikare kahiritse Taya ku butegetsi mu 2005, ndetse n'abahiritse Perezida Sidi Ould Cheikh Abdallahi mu 2008, bayobowe na mugenzi we Mohamed Ould Abdel Aziz <ref name="E23">{{cite web |title=ولد الغزواني، جنرال "يخلف" جنرالاً في حكم موريتانيا |url=http://www.bbc.com/arabic/world-48744327 |website=BBC News عربي |date=2019-06-24 |access-date=2019-06-25}}</ref><ref name="E9">{{cite web |title=Mohamed Ould Ghazouani, Mauritania's new president |url=https://www.aa.com.tr/en/africa/mohamed-ould-ghazouani-mauritanias-new-president-/1514174 |website=www.aa.com.tr |access-date=2019-06-25}}</ref>. Ku ya 6 Kanama 2008, yagizwe umugaba mukuru w'ingabo, nyuma aba n'umuyobozi mukuru w'urwego rw'umutekano w'igihugu (''Sûreté nationale'') <ref name="F26" />. Azwiho uruhare rukomeye mu guhangana n'umutwe w'iterabwoba wa Al-Qaïda mu Majyaruguru ya Afurika (AQMI) <ref name="E12">{{cite web |title=Mauritania is a beacon of stability in the coup-prone Sahel |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2024/06/27/mauritania-is-a-beacon-of-stability-in-the-coup-prone-sahel |website=The Economist |access-date=2024-08-10}}</ref>.
Mu Ukwakira 2018, Perezida Abdel Aziz yamugize Minisitiri w'Ingabo <ref name="E9" /><ref name="E24">{{cite web |title=Mauritania appointments reflect jockeying for succession | Lamine Ghanmi |url=https://thearabweekly.com/mauritania-appointments-reflect-jockeying-succession |website=AW |access-date=2019-06-27}}</ref>.
== Perezida wa Moritaniya ==
=== Amatora ya 2019 ===
Ku ya 1 Werurwe 2019, Ghazouani yatangaje ko aziyamamariza umwanya wa perezida, ashyigikiwe n'ishyaka riri ku butegetsi <ref name="E25">{{cite web |title=وزير الدفاع الموريتاني يخلع بزته العسكرية لخلافة رفيقه في القصر |url=https://www.aljazeera.net/news/politics/2019/3/2/موريتانيا-ولد-الغزواني-ولد-عبد-العزيز |website=www.aljazeera.net |access-date=2021-08-25}}</ref>; ku ya 15 Werurwe yeguye ku mwanya wa Minisitiri w'Ingabo <ref name="E26">{{cite web |title=Mauritania's electoral commission confirms Ghazouani win | The Star |url=https://www.thestar.com/news/world/africa/2019/06/24/mauritanias-electoral-commission-confirms-ghazouani-win.html |website=thestar.com |date=2019-06-24 |access-date=2019-06-27}}</ref>. Mu matora yo ku ya 22 Kamena 2019, yatsinze ku cyiciro cya mbere n'amajwi 52,01%, akurikirwa na Biram Dah Abeid wagize 18,59% <ref name="F7">{{cite web |language=fr |title=En Mauritanie, Mohamed Ould Ghazouani élu président |url=https://www.lemonde.fr/international/article/2019/06/23/en-mauritanie-mohamed-ould-ghazouani-elu-president_5480467_3210.html |website=Le Monde.fr |access-date=2019-06-24}}</ref><ref name="F8">{{cite web |language=fr |title=Mauritanie: défis et promesses du nouveau président Mohamed Ould Ghazouani - RFI |url=https://www.rfi.fr/afrique/20190801-mauritanie-defis-promesses-nouveau-president-mohamed-ould-ghazouani |website=RFI Afrique |access-date=2019-08-02}}</ref><ref name="E27">{{cite web |title=محمد ولد الشيخ الغزواني.. من هو رئيس موريتانيا الجديد؟ |url=https://www.skynewsarabia.com/middle-east/1261742-محمد-ولد-الشيخ-الغزواني-هو-رئيس-موريتانيا-الجديد؟ |website=سكاي نيوز عربية |access-date=2021-08-25}}</ref>. Yarahiriye kuyobora igihugu ku ya 1 Kanama 2019 <ref name="F9">{{cite web |language=en |title=Mauritania opposition challenges ruling party win |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-48740556 |website=www.bbc.com |date=2019-06-24}}</ref><ref name="E28">{{cite web |title=New government formed in Mauritania |url=https://www.aa.com.tr/en/africa/new-government-formed-in-mauritania/1553284 |website=www.aa.com.tr |access-date=2019-08-16}}</ref>.
Iryo hererekanyabubasha ryafashwe nk'iry'amateka, kuko ryari irya mbere mu mahoro hagati y'abaperezida babiri batowe kuva Moritaniya yabona ubwigenge mu 1960 <ref name="E11">{{cite web |language=en |title=First peaceful transfer of power in Mauritania's presidential polls |url=https://www.rfi.fr/en/africa/20190622-first-peaceful-transfer-power-mauritanias-presidential-polls |website=RFI |date=2019-06-22 |access-date=2021-08-23}}</ref>. Abakuru b'ibihugu cumi n'umwe bitabiriye umuhango w'irahira rye <ref name="F10">{{cite web |language=fr |title=11 présidents africains à l’investiture de O. Ghazouani |url=https://www.chezvlane.com/11-presidents-africains-a-l-investiture-de-O-Ghazouani_a14733.html |website=chezvlane.com |access-date=2022-07-17}}</ref><ref name="F11">{{cite web |language=fr |title=Première transition démocratique en Mauritanie: qui est Mohamed Ghazouani ? |url=https://www.vaticannews.va/fr/monde/news/2019-08/mauritanie-nouveau-president-mohamed-ghazouani.html |website=vaticannews.va |date=2019-08-02 |access-date=2022-07-17}}</ref><ref name="F12">{{cite web |language=fr |title=Mauritanie: succession à l’amiable au pouvoir |url=https://www.lefigaro.fr/international/presidentielle-succession-a-l-amiable-en-mauritanie-20190621 |website=lefigaro.fr |access-date=2022-07-17}}</ref><ref name="F13">{{cite web |language=fr |title=Cérémonie d'investiture du Président élu de Mauritanie, Mohamed Ould Cheikh El GHAZOUANI, ce jeudi 1er août 2019, à Nouakchott. |url=https://twitter.com/AOuattara_PRCI/status/1157246282173419521?s=20&t=1aOrSh6gomrtqolHZrYs9w |website=twitter.com |date=2019-08-02 |access-date=2022-07-17}}</ref>.
=== Manda ya mbere ===
Ghazouani yavuguruye urwego rw'ubutasi (GSI) kandi afata ubuyobozi bw'ishyaka riri ku butegetsi <ref name="F15">{{cite web |language=fr |author=Laurent de Saint Périer |title=Mauritanie : passe d'armes entre frères présidents |url=https://www.lepoint.fr/afrique/mauritanie-passe-d-armes-entre-freres-presidents-08-12-2019-2351962_3826.php# |website=Le Point |date=2019-12-08 |access-date=2019-12-09}}</ref>. Yatandukanye n'imiyoborere ya mbere ye, atangiza ibiganiro n'imiryango itegamiye kuri leta ndetse n'abatavuga rumwe n'ubutegetsi <ref name="F16">{{cite web |language=fr |author=Justine Spiegel |title=Mohamed Ould Bouamatou de retour à Nouakchott après dix ans d’exil |url=https://www.jeuneafrique.com/908803/politique/mohamed-ould-bouamatou-de-retour-a-nouakchott-apres-dix-ans-dexil/ |website=Jeune Afrique |date=2020-03-11}}</ref>; ndetse Biram Dah Abeid ubwe yashimye iyo nzira <ref name="F17">{{cite web |language=fr |title=Mauritanie : le gouvernement se dit prêt à ouvrir une grande concertation nationale, entre autres sur l’esclavage |url=https://www.agenceecofin.com/politique/1002-85055-mauritanie-le-gouvernement-se-dit-pret-a-ouvrir-une-grande-concertation-nationale-entre-autres-sur-l-esclavage |website=agenceecofin.com |date=2021-02-10 |access-date=2022-07-17}}</ref>. Yashyize imbere ubumwe bw'Abanyamoritaniya <ref name="F18">{{cite web |language=fr |title=Mauritanie : vers un dialogue narional traitant tous les maux du pays |url=https://afrique.le360.ma/mauritanie/politique/2021/02/25/33663-mauritanie-vers-un-dialogue-national-traitant-tous-les-maux-du-pays-33663 |website=afrique.le360.ma |access-date=2022-07-17}}</ref>.
Umubano we na Mohamed Ould Abdel Aziz warazambye: mu 2020, Inteko Ishinga Amategeko yatangije iperereza ku micungire y'umutungo wa leta ku butegetsi bwa Abdel Aziz, maze uwo wahoze ari perezida akatirwa n'urukiko mu Ukuboza 2023 <ref name="E29">{{cite web |title=Mauritania ex-president Aziz sentenced to 5 years for corruption |url=https://www.france24.com/en/live-news/20231204-mauritania-ex-president-aziz-sentenced-to-5-years-for-corruption |website=France 24 |date=2023-12-04 |access-date=2023-12-14}}</ref>.
Ku rwego mpuzamahanga, Moritaniya iyobowe na Ghazouani ifatwa nk'umufatanyabikorwa w'ingenzi w'ibihugu by'Iburengerazuba mu kurwanya iterabwoba mu karere ka Sahel; kuva mu 2011, nta gitero cy'iterabwoba cyabaye ku butaka bwayo <ref name="F19">{{cite web |language=fr |title=Avec les méharistes, sentinelles du Sahel à dos de dromadaire |url=https://www.lefigaro.fr/international/avec-les-meharistes-sentinelles-du-sahel-a-dos-de-dromadaire-20210902 |website=lefigaro.fr |access-date=2022-07-17}}</ref><ref name="F20">{{cite web |language=fr |title=Mohamed Ould Ghazouani, président de la Mauritanie: «Nous avons créé un équilibre de la peur avec les terroristes» |url=https://www.lopinion.fr/international/mohamed-ould-ghazouani-president-de-la-mauritanie-nous-avons-cree-un-equilibre-de-la-peur-avec-les-terroristes |website=lopinion.fr |date=2021-10-03 |access-date=2022-07-17}}</ref>. Imbere mu gihugu, ubutegetsi bwe bwatangije gahunda y'ubwishingizi bw'indwara kuri bose <ref name="F21">{{cite web |language=fr |title=Le ministre de la Santé : La Mauritanie a fait d'importants progrès dans le domaine de l'assurance maladie et poursuit ses efforts pour aller plus loin |url=https://fr.ami.mr/Depeche-64557.html |website=fr.ami.mr |access-date=2022-07-17}}</ref>. Yanishyuye ikiguzi cyo kuvuza umuhanzikazi Salka Mint Sneid <ref name="E30">{{cite web |language=fr |title=Soirée d'hommage à feue Mme Salka Mint Sneid |url=https://ami.mr/fr/archives/81801 |website=Agence Mauritanienne d'infomation |date=2020-02-24 |access-date=2025-01-15}}</ref>.
Kuva muri Gashyantare 2024 kugeza muri Gashyantare 2025, Ghazouani yabaye umuyobozi w'Umuryango w'Afurika Yunze Ubumwe <ref name="E6">{{cite web |title=President of Mauritania Elected As New Chairperson of AU |url=https://www.ena.et/web/eng/w/eng_4033947 |website=ENA English |access-date=2024-02-19}}</ref>.
=== Manda ya kabiri ===
Muri Mata 2024, yatangaje ko aziyamamariza manda ya kabiri <ref name="F22">{{cite web |language=fr |author=RFI |title=Afrique Le président Ghazouani candidat pour un deuxième mandat à la tête de la Mauritanie |url=https://www.france24.com/fr/afrique/20240424-le-pr%C3%A9sident-ghazouani-candidat-pour-un-deuxi%C3%A8me-mandat-%C3%A0-la-t%C3%AAte-de-la-mauritanie |website=Radio France internationale}}</ref><ref name="F23">{{cite web |language=fr |title=En Mauritanie, le président Mohamed Ould Ghazouani largement favori à sa réélection |url=https://www.lemonde.fr/afrique/article/2024/06/28/en-mauritanie-le-president-mohamed-ould-ghazouani-largement-favori-a-sa-reelection_6245094_3212.html |website=Le Monde.fr |date=2024-06-28 |access-date=2024-07-01}}</ref>. Mu matora yo ku ya 29 Kamena 2024, yatsinze ku cyiciro cya mbere n'amajwi 56,1%, nk'uko byatangajwe ku ya 1 Nyakanga 2024 <ref name="F24">{{cite web |language=fr |title=En Mauritanie, Mohamed Ould Ghazouani réélu président au premier tour |url=https://www.lemonde.fr/afrique/article/2024/07/01/en-mauritanie-mohamed-ould-ghazouani-reelu-president-au-premier-tour_6245858_3212.html |website=Le Monde.fr |date=2024-07-01 |access-date=2024-07-03}}</ref>, maze yongera kurahira ku ya 1 Kanama 2024 <ref name="F25">{{cite web |language=fr |title=Le président réélu Ghazouani promet de lutter contre la corruption en Mauritanie |url=https://www.voaafrique.com/a/mauritanie-le-pr%C3%A9sident-r%C3%A9%C3%A9lu-ghazouani-promet-de-lutter-contre-la-corruption/7726143.html |website=voaafrique.com |date=2024-08-01 |access-date=2024-08-02}}</ref>.
Mu Ukwakira 2024, yitabiriye inama y'ibihugu bya BRICS yabereye i [[Kazan (Turukiya)|Kazan]] mu [[Uburusiya]], ahahurira na Perezida [[Vladimir Putin]] <ref name="E31">{{cite web |title=RUSSIA-MAURITANIA-BRICS-DIPLOMACY |url=https://www.eunews.it/en/2024/10/25/eu-russia-north-korean-troops-ukraine/russia-mauritania-brics-diplomacy-2/ |website=Eunews.it |date=2025-10-25}}</ref>. Muri Nyakanga 2025, yakiriwe muri White House mu nama yahuje Perezida [[Donald Trump]] n'abakuru b'ibihugu bimwe bya Afurika y'Iburengerazuba <ref name="E32">{{cite web |title=Why Trump invited five African leaders to the White House |url=https://www.bbc.com/news/articles/c5ygqenwx78o |website=BBC News |date=2025-07-10}}</ref>.
== Ubuzima bwite ==
Ghazouani akomoka mu muryango w'Abasufi kandi akurikira umurongo wa Maliki mu idini rya Isilamu <ref name="F26" /><ref name="F27">{{cite web |language=fr |title=Le président mauritanien Mohamed Ould Ghazouani, un général pétri de culture religieuse |url=https://www.lopinion.fr/international/le-president-mauritanien-mohamed-ould-ghazouani-un-general-petri-de-culture-religieuse |website=lopinion.fr |date=2021-10-03 |access-date=2022-07-15}}</ref>. Yashakanye na Mariem Mint Mohamed Fadel Ould Dah, umuganga w'amenyo mu gisirikare <ref name="F2" /><ref name="F28">{{cite web |language=ar |title=في أول ظهور إعلامي لها زوجة وزير الدفاع ومرشح الرئاسيات ولد الغزواني تتحدث في مقابلة | الحقيقة |url=https://www.alhakika.info/node/10900 |website=www.alhakika.info |access-date=2026-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627064859/https://www.alhakika.info/node/10900 |archive-date=2019-06-27 |url-status=dead}}</ref>; bafitanye abana batandatu <ref name="F29" />. Umugore we azwiho guharanira uburenganzira bw'abana bafite indwara ya ''autisme'', cyane cyane binyuze mu kigo Centre Zayed <ref name="F30">{{cite web |language=fr |title=Pose de la première pierre d’un centre pour les enfants autistes |url=https://fr.saharamedias.net/pose-de-la-premiere-pierre-dun-centre-pour-les-enfants-autistes/ |website=saharamedias.net |access-date=2022-07-15}}</ref><ref name="F31">{{cite web |language=fr |title=Ce qu’il faut savoir sur la très discrète madame Ghazouani, Première dame de Mauritanie |url=https://www.jeuneafrique.com/1176164/politique/ce-quil-faut-savoir-sur-la-tres-discrete-madame-ghazouani-premiere-dame-de-mauritanie/ |website=jeuneafrique.com |date=2021-05-22 |access-date=2022-07-15}}</ref><ref name="F32">{{cite web |language=fr |title=Mauritanie : qui est Mariem Mint Mohamed Fadel Ould Dah, la Première dame qui bouleverse la perception de l’autisme en Afrique ? |url=https://www.billetdefrance.fr/monde/mauritanie-qui-est-mariem-mint-mohamed-fadel-ould-dah-la-premiere-dame-qui-bouleverse-la-perception-de-lautisme-en-afrique/13/05/2022/ |website=billetdefrance.fr |access-date=2022-07-15}}</ref>.
== Amashakiro ==
{{reflist}}
[[Category:Abagabo]]
[[Category:Abaperezida]]
[[Category:Abanyapolitiki]]
[[Category:Abantu bakiriho muri Afurika]]
[[Category:Moritaniya]]
dgifm9zw4fbuz6yo856m1j8hjj8oyc1
Université de l'Assomption au Congo
0
23216
142934
140966
2026-10-21T08:34:29Z
Baraka official
17008
/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */
142934
wikitext
text/x-wiki
{| class="infobox" style="width:22em; float:right; clear:right; margin:0 0 1em 1em; font-size:90%;"
|+ style="font-size:125%;" | Université de l'Assomption au Congo
|-
| colspan="2" style="text-align:center;" | [[Dosiye:Universite Assomption Congo campus Butembo 02.png|260px]]<br/>Ikigo cya kaminuza i Bulengera, Butembo
|-
| Izina rigufi || UAC
|-
| Yashinzwe || 1982
|-
| Ubwoko || Kaminuza yigenga ya Kiliziya Gatolika
|-
| Abayishinze || Abasomusiyonisiti (Augustins de l'Assomption)
|-
| Intego || ''Noverim me, noverim Te''
|-
| Igihugu || [[Repubulika Iharanira Demokarasi ya Kongo]]
|-
| Intara || Kivu y'Amajyaruguru
|-
| Umujyi || Butembo
|-
| Abanyeshuri || ~900 (2023)
|-
| Amashami || 5
|-
| Urubuga || [https://www.uaconline.edu.cd uaconline.edu.cd]
|}
Université de l'Assomption au Congo (UAC), mu Kinyarwanda Kaminuza y'Asomusiyo muri Kongo, ni ishuri rikuru ryigenga ry'amashuri makuru na kaminuza riherereye mu mujyi wa Butembo, mu ntara ya [[Intara ya Kivu y’Amajyaruguru|Kivu y'Amajyaruguru]], muri [[Repubulika Iharanira Demokarasi ya Kongo]]. Yashinzwe kandi iyoborwa n'Abasomusiyonisiti, umuryango w'abihayimana wa [[Kiliziya Gatolika]].<ref name="okapi">[https://www.radiookapi.net/2023/04/10/actualite/education/butembo-luac-une-universite-des-pretres-assomptionnistes-ouverte-la « Butembo : l'UAC, une université des prêtres Assomptionnistes, ouverte à la formation des laïcs »], Radio Okapi, 10 Mata 2023.</ref>
== Amateka ==
[[Dosiye:Universite Assomption Congo campus Butembo 01.png|thumb|left|Inyubako za kaminuza i Butembo]]
Mu 1982, Abasomusiyonisiti bakoreraga ubutumwa muri Diyosezi ya Butembo-Beni bashinze ishuri rya filozofiya ryitwa Philosophat Saint-Augustin de Bulengera, kugira ngo ritegure abihayimana bazakomeza kwiga tewolojiya. Kuva mu 1993 kugeza mu 2002, iryo shuri ryari ishami rya Butembo rya Philosophat Saint-Augustin y'i [[Kinshasa]].<ref name="assumptio">[https://www.assumptio.org/en/what-do-we-do/our-mobilizing-works/ « Our mobilizing works »], Assumptio.</ref>
Mu 2002, bisabwe na Minisiteri y'Amashuri Makuru, ryahinduye izina riba Institut supérieur Emmanuel d'Alzon de Butembo (ISEAB). Kubera intambara z'inyeshyamba, abanyeshuri ntibari bagishobora kujya i Kinshasa, maze Minisiteri yemera ko ishuri ryakira n'abalayiki.<ref name="okapi" />
Ku wa 18 Mata 2003, iteka rya minisitiri ryemereye ishuri gutanga impamyabumenyi (graduat) muri filozofiya, mu bumenyi n'ubuhanga bw'iterambere, no mu itumanaho.<ref name="assumptio" /> Ku wa 22 Ugushyingo 2018, ISEAB yahindutse kaminuza yuzuye yitwa Université de l'Assomption au Congo.<ref name="wiki-fr">Inyandiko ya [[:fr:Université de l'Assomption au Congo|Wikipedia y'igifaransa]] n'iy'[[:en:University of the Assumption in Congo|icyongereza]].</ref>
{{clear}}
== Imiyoborere ==
UAC iri munsi y'ubuyobozi bw'Abasomusiyonisiti. Yiyita kaminuza ya tekiniki yigenga ya Gatolika, ariko inyigisho zayo ntizishingiye ku idini. Mu 2023, umunyamabanga mukuru ushinzwe amasomo, Padiri Omer Kamate, yavuze ko ikibazo gikomeye ari ukubona abarimu bahoraho, kuko kaminuza ikoresha abarimu baturutse mu tundi turere.<ref name="okapi" />
Ikorana n'andi mashuri makuru, nka IFASIC mu itumanaho na Kaminuza ya Kinshasa (UNIKIN) mu yandi masomo.<ref name="whed">[https://whed.net/institutions/IAU-028440 « Université de l'Assomption au Congo »], World Higher Education Database (IAU).</ref>
== Amashami ==
Kuva mu 2023, UAC ifite amashami (facultés) atanu:<ref name="okapi" /><ref name="whed" />
{| class="wikitable"
|-
! Ishami !! Amasomo
|-
| Indimi n'ubumenyi bw'abantu || Filozofiya, itumanaho
|-
| Ubukungu n'imicungire || Ikoranabuhanga mu micungire, management, imicungire y'ibigo
|-
| Iterambere ry'imijyi n'icyaro || Iterambere ry'icyaro, iterambere ry'abaturage
|-
| Isomo ry'imitekerereze n'uburezi || Imitekerereze mu mashuri, imitekerereze mu buvuzi
|-
| Ubumenyi ngiro (Polytechnique) || Ubwubatsi, amashanyarazi, ubukanishi, ikoranabuhanga, ubugeni bw'inyubako
|}
Kaminuza ifite kandi ishuri ry'ikirenga (école doctorale) n'ikigo cy'ubushakashatsi.
== Ibikorwaremezo ==
[[Dosiye:Butembo main street.JPG|thumb|right|Umujyi wa Butembo]]
Ikigo gikuru cya UAC kiri ku musozi wa Bulengera, ugerwaho n'umuhanda w'ibumba; ikindi kigo kiri i Kambali, hafi ya Radio Moto Butembo-Beni. Abanyeshuri biga itumanaho bimenyerereza kuri Radio na Televiziyo Moto. Kaminuza ifite kandi laboratwari y'ikoranabuhanga, laboratwari y'ibinyabuzima (biotechnologie), umurima wo gutubura insina, na gahunda yo gucunga imyanda, harimo gukora amapave mu masashe.<ref name="okapi" />
=== Abanyeshuri n'amafaranga y'ishuri ===
Mu 2023, UAC yari ifite abanyeshuri bagera kuri 900. Amafaranga yo kwiyandikisha ari hagati ya 340 na 500 by'amadolari y'Amerika, yishyurwa mu byiciro.<ref name="okapi" />
{{clear}}
== Amafoto ==
<gallery mode="packed" heights="150">
Dosiye:Butembo 2014.JPG|Butembo mu 2014
Dosiye:Sunset in Butembo (15145873881).jpg|Izuba rirenga i Butembo
</gallery>
== Reba kandi ==
* [[Repubulika Iharanira Demokarasi ya Kongo]]
* [[Kiliziya Gatolika]]
* [[Kaminuza y'Abadivantisiti ya Lukanga]]
== Amashakiro ==
<references />
[[Ikiciro:Kaminuza]]
[[Ikiciro:Repubulika Iharanira Demokarasi ya Kongo]]
r5xed84r1tp6i6z4fi83lmrnd5nbfap
John Magufuli
0
23241
142927
140959
2026-10-21T08:30:11Z
Baraka official
17008
/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */
142927
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = John Magufuli
| image = John Magufuli 2015.png
| caption = John Magufuli mu 2015
| birth_date = 29 Ukwakira 1959
| birth_place = Chato, Tanganyika (ubu ni [[Tanzaniya]])
| death_date = 17 Werurwe 2021 (afite imyaka 61)
| death_place = Dar es Salaam, [[Tanzaniya]]
| nationality = Umunyatanzaniya
| alma_mater = Kaminuza ya Dar es Salaam
| occupation = Umwarimu, umuhanga mu bya shimi, umunyapolitiki
| title = Perezida wa [[Tanzaniya]]
| term = 5 Ugushyingo 2015 – 17 Werurwe 2021
| predecessor = [[Jakaya Kikwete]]
| party = Chama Cha Mapinduzi (CCM)
| spouse = Janeth Magufuli
}}
'''John Pombe Joseph Magufuli''' (29 Ukwakira 1959 – 17 Werurwe 2021) yari umunyapolitiki w’Umunyatanzaniya wabaye Perezida wa gatanu wa [[Tanzaniya]] kuva mu 2015 kugeza apfuye mu 2021, amezi make nyuma yo kongera gutorerwa manda ya kabiri. Mbere yaho yari yarabaye minisitiri inshuro nyinshi, cyane cyane uw’Imirimo rusange, aho yamenyekanye ku izina rya « Tingatinga » (« bulldozer » mu [[Igiswahili|Giswahili]]) kubera kubaka imihanda myinshi. Kuva mu 2019 kugeza mu 2020 yayoboye Umuryango w’Iterambere ry’Afurika y’Amajyepfo (SADC).
Yatowe ku isezerano ryo kurwanya ruswa no kugabanya amafaranga Leta isesagura, ashora imari nyinshi mu bikorwa remezo. Ku butegetsi bwe, ubukungu bwa Tanzaniya bwazamutse ku kigero cya 6 % ku mwaka, igihugu kiva mu cyiciro cy’ibihugu bikennye cyane. Icyakora ubutegetsi bwe bwaranzwe n’igitugu: ubwisanzure bw’itangazamakuru n’ubwo kuvuga byarabujijwe, abatavuga rumwe na Leta baratotezwa. Mu gihe cy’icyorezo cya COVID-19, yahakanye uburemere bwacyo, ahagarika ibipimo n’ingamba z’ubuzima. Yapfuye ku wa 17 Werurwe 2021; Leta yavuze ko yazize indwara y’umutima. Yasimbuwe na Visi-Perezida we, [[Samia Suluhu Hassan]].
== Ubuto n’amashuri ==
John Magufuli yavukiye mu muryango ukennye mu 1959 i Chato, mu majyaruguru y’uburengerazuba bwa Tanzaniya (icyo gihe yitwaga Tanganyika), ku nkengero z’ikiyaga cya Victoria. Akiri umwana yaragiraga inka, akanacuruza amata n’amafi kugira ngo afashe umuryango we<ref name="E16">{{cite web |title=Tanzanie: Mort de John Magufuli, le président qui défiait le Covid |website=Le Point |url=https://www.lepoint.fr/afrique/tanzanie-le-president-john-magufuli-est-decede-17-03-2021-2418336_3826.php |date=2021-03-17}}</ref>.
Yize amashuri abanza i Chato kuva mu 1967 kugeza mu 1974, akomereza mu iseminari ya Katoke i Biharamulo no muri Lake Secondary School, hanyuma muri Mkwawa High School<ref name="E17">{{cite web |title=Hon. Dr. John P. Magufuli's CV |website=Tanzania Today |url=http://www.tanzaniatoday.co.tz/news/and-this-is-dr-john-pombe-magufuli-cv |access-date=2015-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151204232451/http://www.tanzaniatoday.co.tz/news/and-this-is-dr-john-pombe-magufuli-cv |archive-date=2015-12-04 |url-status=dead}}</ref>. Yabonye impamyabumenyi y’icyiciro cya mbere mu burezi (shimi n’imibare) muri Kaminuza ya Dar es Salaam mu 1988, iy’icyiciro cya gatatu (''master'') mu 1994 n’iy’ikirenga (dogitora) mu bya shimi mu 2009<ref name="E18">{{cite web |title=Hon. Dr. John P. Magufuli (MP) |url=http://mow.go.tz/index.php/mow/about/dr-john-p-magufuli |website=Tanzania Ministry of Works |access-date=2015-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151103132508/http://mow.go.tz/index.php/mow/about/dr-john-p-magufuli |archive-date=2015-11-03 |url-status=dead}}</ref><ref name="F1">{{cite web |language=fr |title=Tanzanie : mort de John Magufuli, le président qui défiait le Covid |url=https://www.lepoint.fr/afrique/tanzanie-le-president-john-magufuli-est-decede-17-03-2021-2418336_3826.php |website=Le Point |date=2021-03-17 |access-date=2021-03-18}}</ref>. Yari Umukirisitu Gatolika<ref name="F1" />.
== Urugendo rwa politiki ==
Yabanje kuba umwarimu w’ubumenyi bwa shimi n’imibare mu ishuri ryisumbuye rya Sengerema, nyuma akora nk’umuhanga mu bya shimi muri koperative Nyanza Cooperative Union kuva mu 1989 kugeza mu 1995<ref name="E20">{{cite web |title=Alumni of the Month—John Pombe Joseph Magufuli |url=https://www3.udsm.ac.tz/web/index.php/alumni/name/1 |website=University of Dar es Salaam |access-date=2021-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210730160418/https://www3.udsm.ac.tz/web/index.php/alumni/name/1 |archive-date=2021-07-30 |url-status=dead}}</ref>. Mu 1995 yatorewe kuba umudepite uhagarariye Chato mu ishyaka Chama Cha Mapinduzi (CCM), ishyaka ryiganje mu gihugu, ahita agirwa Minisitiri wungirije w’Imirimo rusange<ref name="E21">{{cite web |language=en |author=William Shao |title=Magufuli the African giant—A peasant's son who became President |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/news/national/magufuli-the-african-giant-a-peasant-s-son-who-became-president-3327116 |website=The Citizen |date=2021-03-18 |access-date=2021-03-18}}</ref>.
Yabaye Minisitiri w’Imirimo rusange (2000–2005), Minisitiri w’Ubutaka n’Imiturire (2006–2008), Minisitiri w’Ubworozi n’Uburobyi (2008–2010), yongera kuba Minisitiri w’Imirimo rusange (2010–2015)<ref name="E22">{{cite web |author=Hassan Muhiddin |title=JK's beefed up team |url=http://www.ippmedia.com/ipp/guardian/2006/01/05/57238.html |website=The Guardian |date=2006-01-05}}</ref><ref name="E6">{{cite web |language=en |title=John Magufuli: Tanzania's 'bulldozer' president |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-56293519 |website=BBC News |date=2021-03-17 |access-date=2021-03-17}}</ref>. Muri icyo gihe ni bwo yahawe izina rya « Tingatinga » kubera kubaka imihanda mishya<ref name="F11">{{cite web |language=fr |title=Tanzanie : le virage autoritaire de John Magufuli |website=Jeune Afrique |url=http://www.jeuneafrique.com/mag/549073/politique/tanzanie-le-virage-autoritaire-de-john-magufuli/}}</ref>.
== Perezida wa Repubulika ==
=== Amatora ya 2015 ===
Ku wa 12 Nyakanga 2015, CCM yamutoranyije nk’umukandida wayo ku mwanya wa Perezida, nyuma y’amatora y’ibanze yari arimo abakandida 38<ref name="F2">{{cite web |language=fr |title=Tanzanie : le grand coup de balai de John Magufuli |website=Le Monde |url=https://www.lemonde.fr/afrique/article/2015/12/18/tanzanie-le-grand-coup-de-balai-de-john-magufuli_4834676_3212.html}}</ref>. Mu matora yo ku wa 25 Ukwakira 2015, yahanganye na Edward Lowassa wari ushyigikiwe n’amashyaka atavuga rumwe na Leta, atsinda n’amajwi 58 %. Yarahiriye kuba Perezida ku wa 5 Ugushyingo 2015, asimbura [[Jakaya Kikwete]], naho Samia Suluhu aba Visi-Perezida<ref name="E25">{{cite web |language=en |title=Ruling party wins Tanzania presidency |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-34669468 |website=BBC News |date=2015-10-29 |access-date=2020-07-23}}</ref>.
=== Kugabanya amafaranga ya Leta no kurwanya ruswa ===
Akigera ku butegetsi, yafashe ingamba zo kugabanya amafaranga Leta isesagura: yabujije abayobozi ingendo zitari ngombwa zo mu mahanga n’ingendo z’indege mu cyiciro cy’icyubahiro, agabanya ingengo y’imari y’ibirori, anagabanya ingano y’intumwa zijya mu nama mpuzamahanga<ref name="E30">{{cite web |title=New Tanzanian President John Magufuli makes radical changes |url=https://www.lusakatimes.com/2015/11/26/new-tanzanian-president-john-magufuli-makes-radical-changes/ |website=Lusaka Times |date=2015-11-26 |access-date=2021-03-21}}</ref><ref name="F2" />. Umushahara we yawugabanyije uva ku madolari 15 000 ugera ku 4 000 ku kwezi<ref name="E31">{{cite web |language=fr |author=Ristel Tchounand |title=Tanzanie: touchant 4 fois moins que son prédécesseur, le président Magufuli dévoile son salaire |url=https://afrique.latribune.fr/politique/2017-10-04/tanzanie-touchant-4-fois-moins-de-que-son-predecesseur-le-president-magufuli-devoile-son-salaire-752872.html |website=La Tribune Afrique |date=2017-10-04 |access-date=2021-03-21}}</ref>. Mu 2015 yahagaritse ibirori by’umunsi w’ubwigenge, avuga ko ari « igisebo gukoresha amafaranga menshi twizihiza imyaka 54 y’ubwigenge mu gihe abaturage bacu bicwa na kolera », ahubwo amafaranga ashyirwa mu bikorwa by’isuku byo kurwanya kolera<ref name="E32">{{cite web |title=Magufuli strikes again: Uhuru Day scrapped |url=https://www.thecitizen.co.tz/News/1840340-2969570-xr3dv6z/index.html |website=The Citizen |date=2015-11-24 |access-date=2018-04-25}}</ref><ref name="F6">{{cite web |language=fr |title=Tanzanie : des mesures d’austérité à tous les étages |url=https://www.francetvinfo.fr/monde/afrique/tanzanie/tanzanie-des-mesures-dausterite-a-tous-les-etages_3066253.html |website=Franceinfo |date=2015-12-08}}</ref>. Guverinoma ye yari igizwe na minisiteri 19 aho kuba 30<ref name="E35">{{cite web |author=Omar Mohammed |title=Tanzania's Magufuli finally names his cabinet—and it's almost half the size of his predecessor's |url=http://qz.com/570860/tanzanias-magufuli-finally-names-his-cabinet-and-its-half-the-size-of-his-predecessors/ |website=Quartz |date=2015-12-11 |access-date=2015-12-12}}</ref>.
Ku wa 12 Mata 2016, urugendo rwe rwa mbere mu mahanga yarukoreye mu [[Rwanda]], aho yahuye na Perezida [[Paul Kagame]], batangiza ikiraro gishya n’umupaka uhuriweho wa Rusumo, anitabira kwibuka ku nshuro ya 22 [[Jenoside yakorewe Abatutsi muri 1994|Jenoside yakorewe Abatutsi]]<ref name="E37">{{cite web |title=Tanzania: Magufuli's Visit to Rwanda to Positively Impact On Dar, Kigali |url=http://allafrica.com/stories/201604130583.html |website=Daily News |date=2016-04-12 |access-date=2021-03-21}}</ref>.
=== Ubukungu n’ibikorwa remezo ===
Tanzaniya yavuguruye amategeko agenga amasezerano y’ubucukuzi bw’amabuye y’agaciro, yiha uburenganzira bwo kuyasubiramo cyangwa kuyasesa mu gihe habayeho uburiganya. Impaka z’imisoro n’ikigo Acacia Mining, cyashinjwaga guhisha ingano nyakuri ya zahabu yacukurwaga, zarangiye Tanzaniya ihawe 16 % by’imigabane mu birombe byacyo<ref name="F8">{{cite web |language=fr |title=La Tanzanie mise sur la Chine |url=https://www.monde-diplomatique.fr/2019/02/SERVANT/59566 |website=Le Monde diplomatique |date=2019-02-01 |access-date=2019-03-25}}</ref>. Mu 2017 yabujije kohereza mu mahanga amabuye y’agaciro atatunganyijwe<ref name="E39">{{cite web |author=Neil Hume |title=Acacia warns of mine closure unless Tanzania lifts export ban |url=https://www.ft.com/content/fe0a33b6-6e06-11e7-bfeb-33fe0c5b7eaa |website=Financial Times |date=2017-07-21 |access-date=2018-04-25}}</ref>. Icyakora, umunyapolitiki utavuga rumwe na Leta Zitto Kabwe yavuze ko iyo politiki yateye ubwoba abashoramari kandi igacogoza izamuka ry’ubukungu<ref name="F8" />.
Guverinoma ye yashoye imari mu bikorwa remezo binini: umuhanda wa gari ya moshi (''Standard Gauge Railway''), urugomero rw’amashanyarazi rwa [[Julius Nyerere]] rwagombaga gukuba kabiri amashanyarazi y’igihugu, imihanda n’ibiraro byinshi, ndetse no kongerera ubushobozi sosiyete y’indege ya Air Tanzania<ref name="E47">{{cite web |author=Bob Karashani |title=Air Tanzania expansion on course as country receives Dreamliner |url=https://www.theeastafrican.co.ke/business/Atcl-expansion-on-course-as-country-gets-dreamliner/2560-5325716-11yrthnz/index.html |website=The East African |date=2019-10-26 |access-date=2021-03-21}}</ref><ref name="F9">{{cite web |language=fr |title=Tanzanie : John Magufuli, le président « bulldozer », disparaît à l’âge de 61 ans |url=https://www.lemonde.fr/afrique/article/2021/03/19/tanzanie-john-magufuli-le-president-bulldozer-disparait-a-l-age-de-61-ans_6073700_3212.html |website=Le Monde |date=2021-03-19 |access-date=2021-10-19}}</ref>. Ku butegetsi bwe, ubukungu bwazamutse ku kigero cya 6 % ku mwaka nk’uko Ikigega Mpuzamahanga cy’Imari (IMF) kibivuga, maze mu 2020 Tanzaniya iva mu cyiciro cy’ibihugu bifite amikoro make ijya mu cy’ibifite amikoro aciriritse<ref name="F9" />.
=== Igitugu n’ubwisanzure ===
Nubwo ishyaka rimwe ryari ryarayoboye igihugu kuva cyabona ubwigenge, Tanzaniya yafatwaga nk’igihugu kirimo demokarasi ugereranyije. Nyuma y’amatora ya 2015, aho abatavuga rumwe na Leta bari babonye 40 % by’amajwi, Magufuli yatangiye guhashya itangazamakuru, abatavuga rumwe na Leta n’abo bahanganye mu ishyaka rye<ref name="F3">{{cite web |language=fr |author=Thierry Vircoulon |title=Mort du président Magufuli en Tanzanie: « Il va laisser un mauvais souvenir » |url=https://www.rfi.fr/fr/afrique/20210318-mort-du-pr%C3%A9sident-magufuli-en-tanzanie-il-va-laisser-un-mauvais-souvenir |website=RFI |date=2021-03-18 |access-date=2021-03-18}}</ref>. Itegeko rirwanya ibyaha bikorerwa kuri murandasi ryakoreshejwe mu gufunga abantu bashinjwa « gutuka Perezida » ku mbuga nkoranyambaga<ref name="F5">{{cite web |language=fr |title=Tanzanie : des internautes condamnés pour insulte au président sur les réseaux sociaux |website=Jeune Afrique |url=http://www.jeuneafrique.com/359758/societe/tanzanie-internautes-condamnes-insulte-president-reseaux-sociaux/}}</ref>. Kuva mu 2016, televiziyo esheshatu, radiyo 21 n’ibinyamakuru byinshi byarahagaritswe bishinjwa kunenga ubutegetsi<ref name="F11" />. Muri Werurwe 2018, abayobozi batandatu b’ishyaka Chadema, barimo umuyobozi waryo Freeman Mbowe, barafashwe<ref name="F11" />. Muri Nzeri 2018, yasabye abaturage kutitabira kuboneza urubyaro, ibyo bikanengwa n’imiryango irimo Amnesty International<ref name="F12">{{cite web |language=fr |title=Tanzania's president says women using birth control are too 'lazy' to feed a family |url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/tanzania-president-john-magufuli-birth-control-lazy-feed-family-a8534316.html |website=Independent |access-date=2018-09-29}}</ref><ref name="F15">{{cite web |language=fr |title=Amnesty International condemns Tanzania's 'attack' on family planning |url=https://edition.cnn.com/2018/09/25/africa/tanzania-suspends-family-planning-advert-intl/index.html |website=CNN |access-date=2018-09-29}}</ref>.
Mu matora ya 2020, yongeye gutorwa ku majwi 84 %, naho ishyaka rye ritwara hafi 99 % by’imyanya mu Nteko Ishinga Amategeko. Indorerezi nyinshi mpuzamahanga zavuze ko ayo matora yaranzwe n’uburiganya, ifatwa ry’abakandida n’abigaragambya, n’ifungwa ry’imbuga nkoranyambaga<ref name="F3" /><ref name="F16">{{cite web |language=fr |title=Tanzanie: le président sortant John Magufuli, réélu avec 84% des voix, l’opposition proteste |url=https://www.lemonde.fr/afrique/article/2020/10/31/tanzanie-le-president-sortant-john-magufuli-reelu-avec-84-des-voix-l-opposition-proteste_6058020_3212.html |website=Le Monde |date=2020-10-31 |access-date=2020-11-03}}</ref><ref name="E29">{{cite web |title=Magufuli wins re-election in Tanzania; opposition cries foul |url=https://www.aljazeera.com/news/2020/10/30/magufuli-wins-re-election-in-tanzania-says-electoral-commission |website=Al Jazeera |date=2020-10-30 |access-date=2021-03-21}}</ref>.
=== Icyorezo cya COVID-19 ===
Mu gihe cy’icyorezo cya COVID-19, Magufuli yanze gufata ingamba z’ubuzima zafatwaga ahandi ku isi, ategeka ko ibipimo bihagarara<ref name="E12">{{cite web |author=David Bell |title=Magufuli saved thousands |url=https://www.newsafrica.net/print-editions/2021/may-edition |website=NewsAfrica |date=May 2021 |access-date=2021-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210723092923/https://www.newsafrica.net/2021/may-edition |archive-date=2021-07-23 |url-status=dead}}</ref>. Yavuze ko « virusi yarimbuwe n’Imana kubera amasengesho y’Abanyatanzaniya », kandi avuga ko ibipimo byakorewe ku ihene, ku ipapayi no ku ntama byagaragaje ko byanduye<ref name="F19">{{cite web |language=fr |title=Tanzania: goat, paw paw, jackfruit test positive for coronavirus |website=Africanews |url=https://www.africanews.com/2020/05/06/tanzania-how-can-goat-papaya-pawpaw-test-positive-to-corona-morning-call/}}</ref>. Yanagaragaje ko adashira amakenga inkingo zakorewe mu Burayi no muri Amerika, ahitamo kwiringira amasengesho<ref name="E13">{{cite web |title=Coronavirus in Africa - Not immune |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2020/03/26/africa-is-woefully-ill-equipped-to-cope-with-covid-19 |website=The Economist |date=2020-03-28}}</ref>. Imibare y’abanduye yarekeye gutangazwa, naho Tanzaniya isubira inyuma mu rutonde rw’ubwisanzure bw’itangazamakuru rwa ''Reporters sans frontières'', iva ku mwanya wa 75 mu 2015 igera ku wa 124 mu 2020<ref name="F20">{{cite web |language=fr |author=Armel-Gilbert Bukeyeneza |title=En Tanzanie, l’omerta sur le coronavirus règne à l’approche de la présidentielle |url=https://www.lemonde.fr/afrique/article/2020/09/03/en-tanzanie-l-omerta-sur-le-coronavirus-regne-a-l-approche-de-la-presidentielle_6050846_3212.html |website=Le Monde |date=2020-09-03 |access-date=2020-09-05}}</ref>.
== Urupfu ==
Kuva mu mpera za Gashyantare 2021, ntiyongeye kugaragara mu ruhame, maze abatavuga rumwe na Leta n’abanyamakuru bamwe bavuga ko yanduye COVID-19<ref name="F21">{{cite web |language=fr |title=En Tanzanie, l’opposition s’interroge sur la santé du président Magufuli |website=Le Monde |url=https://www.lemonde.fr/afrique/article/2021/03/11/en-tanzanie-l-opposition-s-interroge-sur-la-sante-du-president-magufuli_6072705_3212.html}}</ref><ref name="F3" />. Ku wa 17 Werurwe 2021, Visi-Perezida Samia Suluhu yatangaje kuri televiziyo ko Magufuli yapfuye afite imyaka 61, azize indwara y’umutima mu bitaro bya Emilio Mzena i Dar es Salaam. Samia Suluhu yahise amusimbura ku butegetsi<ref name="F23">{{cite web |language=fr |title=Tanzanie : mort de John Magufuli, le président qui défiait le Covid |url=https://www.lepoint.fr/afrique/tanzanie-le-president-john-magufuli-est-decede-17-03-2021-2418336_3826.php |website=Le Point |date=2021-03-17}}</ref><ref name="F24">{{cite web |language=fr |title=Le président tanzanien John Magufuli est décédé |url=https://www.lefigaro.fr/flash-actu/le-president-tanzanien-john-magufuli-est-decede-20210317 |website=Le Figaro |date=2021-03-17}}</ref>.
Mu mpera za Werurwe, imihango yo kumusezeraho yitabiriwe n’abakuru b’ibihugu byinshi by’Afurika. Ku kibuga cya Uhuru i Dar es Salaam, abantu bagera kuri 40 bapfiriye mu mubyigano. Umurambo we wajyanywe i Zanzibar, Mwanza na Geita, ushyingurwa i Chato aho yavukiye<ref name="F25">{{cite web |language=fr |title=Tanzanie: plus de 40 morts dans une bousculade lors d'un hommage au président Magufuli |url=https://www.france24.com/fr/afrique/20210330-tanzanie-plus-de-40-morts-dans-une-bousculade-lors-d-un-hommage-au-pr%C3%A9sident-magufuli |website=France 24 |date=2021-03-30 |access-date=2021-03-30}}</ref>.
Umunyamakuru Khalifa Said yavuze ko umurage we utavugwaho rumwe: bamwe bamubona nk’intwari yarwanyije ruswa n’ubukoloni bushya bw’ibigo by’amahanga, abandi bakamubona nk’umunyagitugu wasuzuguye amahame ya demokarasi<ref name="F9" />.
== Reba ==
{{reflist}}
[[Category:Abagabo]]
[[Category:Abaperezida]]
[[Category:Abanyapolitiki]]
[[Category:Tanzaniya]]
7smuum51qc1sm5kt732w8nyan9pv7xg
Udukoko tw'ubwonko (neurosyphilis)
0
23562
142951
142328
2026-10-21T11:01:14Z
Baraka official
17008
/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */
142951
wikitext
text/x-wiki
[[Dosiye:Skull damage from neurosyphilis.jpg|thumb|Udukoko tw'ubwonko ]]
Udukoko tw'ubwonko yerekeza ku kwandura kw'imitsi yo hagati hakoreshejwe [[Mburugu|syphilis]].<ref name="Stat2021">{{Cite journal|last=Ha|first=T|last2=Tadi|first2=P|last3=Dubensky|first3=L|date=January 2021|title=Neurosyphilis|journal=StatPearls|pmid=31082023}}</ref> Bishobora kubaho igihe icyo ari cyo cyose nyuma yo kwandura.<ref name="Stat2021" /> Bishobora kubaho nta bimenyetso, cyangwa bigatera indwara ya meningitis, ibimenyetso bya stroke, paresis rusange, cyangwa tabes dorsalis.<ref name="Stat2021" /> Meningite itera kuribwa umutwe, ijosi rigakomera, no kuruka.<ref name="Stat2021" /> Guhagarara k'umutima mu buryo rusange bishobora gutera impinduka mu miterere y'umuntu, kwibeshya no gutigita.<ref name="Stat2021" /> Ibice bya dorsalis bishobora gutera imikorere mibi y'umubiri, kubura ibinure, ibibazo by'uruhago, no kunyura mu maso mu buryo budasanzwe.<ref name="Stat2021" />
Impamvu ni [[bagiteri]] yitwa ''Treponema pallidum''.<ref name="Stat2021" /> Bikunze kugaragara cyane ku bafite agakoko gatera [[SIDA]].<ref name="Stat2021" /> Gusuzuma indwara birimo gutobora mu ruhu kugira ngo haboneke amazi yo mu bwonko (CSF) kugira ngo akoreshwe mu isuzuma.<ref name="CMAJ2020">{{Cite journal|last=Peermohamed|first=Shaqil|last2=Kogilwaimath|first2=Siddharth|last3=Sanche|first3=Stephen|date=20 July 2020|title=Neurosyphilis|journal=Canadian Medical Association Journal|volume=192|issue=29|pages=E844|doi=10.1503/cmaj.200189|pmc=7828990|pmid=32690559}}</ref> Iyo ikizamini cya VDRL kuri CSF cyagaragaje ko ari icyanduye, ibi byemeza ko ari indwara; icyakora, igipimo cyo gupima ko ari kibi ntikibuza ko ari ikibazo.<ref name="CMAJ2020" /> Ibi rimwe na rimwe byuzuzwa n'ikizamini cyo kwiyongerera ubushobozi bwo gufata antibody treponemal (FTA-ABS).<ref name="NEJM2019">{{Cite journal|last=Ropper|first=Allan H.|date=3 October 2019|title=Neurosyphilis|journal=New England Journal of Medicine|volume=381|issue=14|pages=1358–1363|doi=10.1056/NEJMra1906228|pmid=31577877}}</ref>
Ubusanzwe, ubuvuzi bwa neurosyphilis bukorwa hakoreshejwe penisiline G ku gipimo cya miliyoni 3 kugeza kuri 4 mu mitsi buri masaha ane mu gihe cy'iminsi 10 kugeza kuri 14.<ref name="CDC2017">{{cite web |date=23 September 2019 |title=STD Facts - Syphilis (Detailed) |url=https://www.cdc.gov/std/syphilis/STDFact-Syphilis-detailed.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180730092959/https://www.cdc.gov/std/syphilis/stdfact-syphilis-detailed.htm |archive-date=30 July 2018 |access-date=8 April 2021 |website=www.cdc.gov |language=en-us}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180730092959/https://www.cdc.gov/std/syphilis/stdfact-syphilis-detailed.htm |date=30 July 2018 }}</ref> Penicilline ishobora kandi gutangwa rimwe ku munsi binyuze mu gutera mu mitsi hamwe na probenecide mu kanwa. Ku bantu bafite ubwivumbure kuri penisiline, ceftriaxone ishobora gukoreshwa. Iyo bivuwe hakiri kare, muri rusange ingaruka ziba nziza.<ref name="NIDS2019">{{cite web |title=Neurosyphilis Information Page |url=https://www.ninds.nih.gov/Disorders/All-Disorders/Neurosyphilis-Information-Page |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210409082959/https://www.ninds.nih.gov/Disorders/All-Disorders/Neurosyphilis-Information-Page |archive-date=9 April 2021 |access-date=8 April 2021 |website=www.ninds.nih.gov |publisher=National Institute of Neurological Disorders and Stroke}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210409082959/https://www.ninds.nih.gov/Disorders/All-Disorders/Neurosyphilis-Information-Page |date=9 April 2021 }}</ref>
Udukoko two mu bwonko (Neurosyphilis) ni gake cyane, nubwo abarwayi bagiye biyongera.<ref name="Stat2021" /><ref name="NEJM2019" /> Muri Leta Zunze Ubumwe za Amerika, hafi 2% by'abantu barwaye syphilis hakiri kare, barwaye neurosyphilis.<ref name="NEJM2019" /> Nubwo mu bice bimwe bya Afurika, abaturage muri rusange bagera kuri 2% bashobora kwibasirwa n’iki kibazo.<ref name="Stat2021" /> Abagabo ni bo bakunze kwibasirwa cyane kurusha [[Umugore|abagore]].<ref name="Stat2021" /> Mbere y'uko imiti yica udukoko iboneka, abantu bagera kuri 30% by'abarwayi ba syphilis bari bafite neurosyphilis.<ref name="Stat2021" />
== Iriburiro ==
<references />
[[Ikiciro:Translated from MDWiki]]
lhcwfdb41w6kc9glp782khpynf73rre
Aneurysm
0
23590
142949
142406
2026-10-21T11:00:05Z
Baraka official
17008
/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */
142949
wikitext
text/x-wiki
[[Dosiye:Dissecting aneurysm 01.jpg|thumb|Aneurysm]]
'''Aneurysm''' ni ikibyimba gisa n'ibendera ry'umuhondo, akenshi, mu mitsi . Akenshi mu ntangiriro nta bimenyetso biragaragara. Iyo ibimenyetso bigaragaye, biterwa n'aho aneurysm iherereye kandi bishobora kuba birimo kuribwa umutwe, kubabara mu nda, kubabara umugongo, no guhungabana kw'amaraso.<ref name=Heart2021>{{cite web |title=What is an Aneurysm? |url=https://www.heart.org/en/health-topics/aortic-aneurysm/what-is-an-aneurysm |website=www.heart.org |access-date=27 February 2021 |language=en |archive-date=22 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122062454/https://www.heart.org/en/health-topics/aortic-aneurysm/what-is-an-aneurysm |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210122062454/https://www.heart.org/en/health-topics/aortic-aneurysm/what-is-an-aneurysm |date=22 January 2021 }}</ref> Ingorane zishobora kuba zirimo kurema kw'ibibyimba cyangwa gucika kw'ibibyimba.
Ibintu bishobora gutera ibyago birimo amateka y'umuryango, umuvuduko ukabije w'amaraso, cholesterol nyinshi, kunywa itabi, no gukomereka k'imitsi y'amaraso. Nubwo imitsi iyo ari yo yose ishobora kugira ingaruka, ikunze kugaragara muri aorta (AA). Izindi ndwara zirimo [[ubwonko]], umutsi wo mu bwoko bwa popliteal, umutsi wo mu bwoko bwa mesenteric, umutsi wo mu mutima, n'umutsi wo mu bwoko bwa splenic.<ref name=Heart2021 /><ref name=Mer2021Pt>{{cite web |title=Aneurysms of Arteries in the Arms, Legs, Heart, and Brain - Heart and Blood Vessel Disorders |url=https://www.merckmanuals.com/en-ca/home/heart-and-blood-vessel-disorders/peripheral-arterial-disease/aneurysms-of-arteries-in-the-arms-legs-heart-and-brain |website=Merck Manuals Consumer Version |access-date=27 February 2021 |language=en-CA |archive-date=1 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210301141337/https://www.merckmanuals.com/en-ca/home/heart-and-blood-vessel-disorders/peripheral-arterial-disease/aneurysms-of-arteries-in-the-arms-legs-heart-and-brain |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210301141337/https://www.merckmanuals.com/en-ca/home/heart-and-blood-vessel-disorders/peripheral-arterial-disease/aneurysms-of-arteries-in-the-arms-legs-heart-and-brain |date=1 March 2021 }}</ref> Gusuzuma indwara bishingiye ku isuzuma ry’indwara.<ref name=Heart2021 />
Uburyo bwo kuvura bushobora kuba burimo guhindura imibereho no kubagwa. Igihe kubagwa bisabwe biterwa n'imitsi ivugwa. Gusana AAA muri rusange bigirwa inama ku burebure bwa cm 5, mu gihe aneurysms zo mu bwonko muri rusange zisanwa iyo zifite uburebure bwa mm 7 cyangwa bunini cyangwa zigasaba inzira y'amaraso inyuma . Imitsi yo mu maboko muri rusange isanwa vuba iyo ibonetse mu gihe iyo mu maguru isanwa iyo ingano yayo ibaye inshuro ebyiri.<ref name=Mer2021Pt />
Imitsi y'ubwonko igira ingaruka ku bantu bagera kuri 4%, mu gihe imitsi y'amaraso ifata imitsi y'ubwonko igira ingaruka ku bantu bagera kuri 2.5%. Abantu bakuze ni bo bashobora kwibasirwa cyane. Ibisobanuro by'ibintu byizewe ko ari aneurysms biboneka mu nyandiko za kera zo mu [[Misiri]] no mu Buhinde . Iryo jambo rikomoka kuri [[Template:Lang-grc-gre]], ''aneurysma'', bisobanura "ubugari".
== Iriburiro ==
<references />
[[Ikiciro:Translated from MDWiki]]
8phnapxebzj7yhrp3lhdtdrapuv4enk
Umukoresha:Bpacifique/Roots of Rwanda
2
23621
142917
142737
2026-10-20T17:01:04Z
Bpacifique
17160
142917
wikitext
text/x-wiki
== '''[https://www.britannica.com/topic/history-of-Rwanda The History of Rwanda: Prehistoric ,and Present Rwanda]''' ==
Rwanda's history can be understood through two important period: mainly prehistoric and present Rwanda. Each period is marked with culture and ways people live and interact with each other.
We are going to see in general how people lived married and ways of justice throughout the two period in Rwanda.
== [https://elearning.reb.rw/course/section.php?id=7155 THE PREHISTORIC PERIOD] ==
In this Prehistoric period we will talk about time before([https://www.rwandaonline.rw/about-rwanda/history/ from 1400 where history says Rwanda was founded)] and after independence till 1994. In this paragraph we will see how people lived, married, and how their ways to justice.
== [https://www.rwandaheritage.gov.rw/fileadmin/user_upload/RCHA/Publications/Published_Books/Ubukwe_bwa_kinyarwanda.pdf PRECOLONIAL WEDLOCK] ==
In precolonial Rwanda, Matrimony was governed entirely by customary law, communal responsibility, and rich oral traditions. Every stage was a deliberate, structured process designed to build trust and strengthen social ties.
=== 1. Courtship (Kurambagiza) ===
Courtship was rarely a matter of individual impulse. Through kurambagiza, family elders and trusted intermediaries discreetly evaluated potential partners. They looked beyond personal attraction to examine family character, health, integrity, and social standing, ensuring that the union would from a stable, honorable alliance
=== 2. Gufata Irembo (Taking the Gateway) ===
The groom's delegates visited the bride's family to state their intentions and seek permission to negotiate.
=== [https://blog.harusihub.com/post/gusaba-rwandan-wedding-traditions/?utm 3. Gusaba & Gukwa (Negotiations& Dowry)] ===
Spokespersons engaged in oratical duels using proverbs and riddles. The groom's family presented Gukwa_traditionally live cattle (inka), symbolizing prosperity, respect, and lasting bonds rather than a commercial payment.
=== 4. Gutwikurura (Welcoming Rites) ===
Dressed in traditional Mushanana and Amasunzu hairstyles, families shared sorghum (ikigage) or banana (Urwagwa) wine. The process ended with welcoming the bride to her new home gifts and blessings
== [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1747-4469.2007.00066.x GACACA COURTS] ==
Traditional Gacaca Courts developed as a community based way of resolving disputes in Rwanda. The exact origins are difficult to date, and the system changed over time particularly during colonial rule.
The purpose of Gacaca Courts was to restore peace and harmony between people and families. They handled cases including land disputes, cattle, marriage, loans, property and other local disagreement. The respected community members who helped the parties to reach an agreement were "judges" or "mediators". The procedures that were used involved people in a dispute who explained their sides before the community or a council, whereby the community role was to help establish what happened and find a solution. the main punishments were usually focused on compensation, settlement and repairing relationships, so the main objective of the Gacaca Court was to reconcile the parties and restore social harmony.
=== [https://www.rwandaheritage.gov.rw/ GOVERNANCE AND MORAL VALUES IN PREHISTORIC PERIOD.] ===
Long before modern administrative systems were introduced to the African continent, pre-colonial Rwanda stood as a highly sophisticated, unified, and organized kingdom. At the heart of this society was a delicate balance between sacred political authority and deeply embedded community values. Governance was not merely an enforcement of laws, but a shared moral responsibility anchored in leadership of the MWAMI(King), the wisdom of the Abiru(ritual council), and the dignity of every citizen.
Through foundational philosophies like Ubupfura(integrity and nobility) and Agaciro(self-respect), pre-colonial Rwandans developed unique social contrects-such as Ubudehe for mutual aid , Gacaca for restorative justice and Imihigo for individual accountability. Together, these governance practices and ethical codes sustained national unity, prosperity, and peace across the Land of a thousand Hills for centuries.
== [https://www.gov.rw/about THE PRESENT PERIOD] ==
In the Present period we will talk about things or ways of Rwandan from 1995 to present day. In this paragraph though we shall discuss what changed and its benefits and harms if any. We shall see also what Rwandans have done to preserve the culture.
== UMUCO NYARWANDA (PRESENT DAY) ==
Modern Rwandan culture, known as Umuco Nyarwanda , is a combination of traditional rwandan values and modern ways of life. It has evolved through changes in governance, economic activities, religion and beliefs, marriage and family life, and the administration of justice. Today, Rwanda is a modern country that promotes unity, development, equality, responsibility, and respect for the law while preserving important cultural values. Modern Rwandan society is influenced by education, technology, urbanization, globalization, and the participation of citizens in national development. Although many traditional practices continue to influence daily life, Rwandans have adopted new ideas and systems that respond to the needs of contemporary society.
== POST COLONIAL AND MODERN WEDDINGS ==
=== 1. INDIVIDUAL CHOICE ===
kurambagiza has evolved from elder_led scouting to personal courtship, though paternal blessings remain essential.
=== 2. Legal & Relegious Ceremonies ===
Modern weddings include a Civil Marriage(Isezerano) at the local sector level to settle legal property regimes, followed by a church service for spiritual vows.
=== 3.Modernized Gusaba& Receptions ===
Traditional ceremonies persist alongside modern receptions(umunsi mukuru).Couples wear umushanana for Gusaba, then transition to white gowns and tuxedos. Cattle offerings are often represented symbollically
== '''<u>[https://elearning.reb.rw/course/view.php?id=538§ion=1 POST COLONAIL RWANDA (AFTER COLONISATION)]</u>''' ==
Post colonial Rwanda this was the period just after the colonization of Rwanda. Rwanda was [https://www.un.org/en/preventgenocide/rwanda/historical-background.shtml colonised by two European Countries Germany and Belgium] and all of that led to the later [https://www.britannica.com/event/Rwanda-genocide-of-1994 1994 Genocide against the TUTSI].But before all of that The independence of Rwanda was the first period to start the Post colonial Era the independence of Rwanda took place [https://history.state.gov/countries/rwanda july,1,1962]But The independence of Rwanda went together with the First republic of [[Grégoire Kayibanda|Gregoire KAYIBANDA]]. He was a pioneer and advocated for the Rwandan Revolution but also The first president of Rwanda.
Major key factors that symbolized The post colonial era there's :
1.The monarchy was abolished, and Rwanda became a republic.
2.The government established new political and administrative institutions.
3.Political power became concentrated under the ruling party.
4.Discrimination and violence against Tutsi continued, leading to further displacement and refugee movements.
In July 1973, Juvénal Habyarimana took power through a military coup, replacing Kayibanda.
[https://uat-coremis.reb.rw/course/view.php?id=1045§ion=7&utm Important characteristics of this period included:]
* A centralized government and restrictions on political competition.
* Economic activities based largely on agriculture, alongside efforts to develop education and infrastructure.
* Continued discrimination against Tutsi and restrictions on their opportunities.
* The formation of the Rwandese Patriotic Front (RPF) in 1987, largely among Rwandan refugees and their descendants in exile.
[https://rpfinkotanyi.rw/achievements/ In October 1990, the RPF launched an armed struggle against the Rwandan government.] The Arusha Peace Accords were signed in August 1993 in an attempt to resolve the conflict, but their implementation was unsuccessful. After all of that In 1994 , the country of Rwanda experienced 100 days of darkness where almost [https://survivors-fund.org.uk/learn/statistics/ 1,074,017] and that had a big impact at that time but also after that time also But after 32 years rose again from the ashes and now it's in one of the developing countries which is a big image of hardwork through unity among Rwandans.
[https://uat-coremis.reb.rw/course/view.php?id=1045§ion=7&utm Major developments included:]
* Establishment of a Government of National Unity in July 1994.
* Reconstruction of schools, hospitals, roads, airports, stadiums and public institutions.
* Introduction of programmes promoting reconciliation and national unity.
* Use of community service (Umuganda) and community-based justice mechanisms, including Gacaca courts, to address some of the consequences of the genocide.
* Adoption of a new constitution in 2003.
Importance of the post-colonial period: It helps explain Rwanda's independence, the political and social conflicts that followed, the genocide of 1994, and the origins of the country's subsequent reconstruction efforts.
71zcualy9fmvo5bdr6doiylgtn7cf6z
Minisiteri y'Uburinganire n'Iterambere ry'Umuryango
0
23683
142856
142841
2026-10-20T13:07:27Z
Score Beethoven
11559
Gukosora: Valentine Uwamariya yari Minisitiri kuva muri Kanama 2023 kugeza muri Kamena 2024 (isoko: KT Press)
142856
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox
| above = Minisiteri y'Uburinganire n'Iterambere ry'Umuryango
| image = [[Dosiye:Coat of arms of Rwanda.svg|120px]]
| caption = Ikirango cya Repubulika y'u Rwanda
| label1 = Impine
| data1 = MIGEPROF
| label2 = Igihugu
| data2 = [[Rwanda|U Rwanda]]
| label3 = Ishingwa
| data3 = 1992
| label4 = Icyicaro
| data4 = [[Kigali]]
| label5 = Minisitiri
| data5 = [[Uwimana Consolee|Consolée Uwimana]]
| label6 = Urubuga
| data6 = [https://www.migeprof.gov.rw/ migeprof.gov.rw]
}}
'''Minisiteri y'Uburinganire n'Iterambere ry'Umuryango''' (''Ministry of Gender and Family Promotion'', MIGEPROF) ni minisiteri ya Leta y'[[Rwanda|u Rwanda]]. Ishinzwe [[Uburinganire mu Rwanda|uburinganire]], iterambere ry'[[umuryango]] no kurengera uburenganzira bw'[[Umwana|abana]].
Kuva muri Kamena 2024, Minisitiri w'Uburinganire n'Iterambere ry'Umuryango ni [[Uwimana Consolee|Consolée Uwimana]].
== Amateka ==
Minisiteri yashinzwe mu 1992. Icyo gihe yitwaga MIFAPROFE. Yari ishinzwe iterambere ry'umuryango n'iry'abagore.<ref name="about">{{Cite web |title=About the Ministry |url=https://migeprof.gov.rw/about |website=MIGEPROF |language=en |access-date=2026-10-19}}</ref>
Mu 1997, Minisiteri yahinduye izina yitwa MIGEFASO. Yahawe kandi inshingano z'imibereho myiza y'abaturage. Mu 1999, yitwa MIGEPROF. Yibanze ku buringanire no guteza imbere abagore. Mu 2005, yashyizwe mu [[Ibiro bya Minisitiri w'Intebe]]. Mu 2013, yongeye kwigenga.<ref name="about" />
== Inshingano ==
MIGEPROF ni urwego rwa Leta ruhuza politiki z'igihugu ku buringanire no ku iterambere ry'umuryango. Ihuza kandi politiki zo guteza imbere abagore no kurengera uburenganzira bw'abana. Ikorana n'izindi nzego za Leta, abafatanyabikorwa, imiryango itari iya Leta n'abikorera.<ref name="about" />
Intego za Minisiteri zirimo kurandura ihohoterwa rishingiye ku gitsina. Zirimo kandi gukomeza ubumwe bw'umuryango n'uburere bwiza bw'abana.<ref name="about" />
== Abayobozi ==
Ku wa 21 Ukwakira 2018, [[Nyirasafari Espérance|Espérance Nyirasafari]] yashyikirije [[Solina Nyirahabimana]] ubuyobozi bwa Minisiteri.<ref name="handover2018">{{Cite web |title=Honorable Soline NYIRAHABIMANA assumes office, vows to boost efforts in tackling issues affecting the family |url=https://migeprof.gov.rw/news-detail/honorable-soline-nyirahabimana-assumes-office-vows-to-boost-efforts-in-tackling-issues-affecting-the-family |website=MIGEPROF |date=2018-10-21 |language=en}}</ref>
Muri Gashyantare 2020, [[Jeannette Bayisenge]] yabaye Minisitiri. Yasimbuye Solina Nyirahabimana.<ref name="bayisenge">{{Cite web |title=Incoming Minister of Gender and Family Promotion and other Senior Government officials take oath |url=https://www.migeprof.gov.rw/news-detail/prof-bayisenge-jeannette-takes-oath-as-new-minister-of-gender-and-family-promotion-1 |website=MIGEPROF |date=2020-02-26 |language=en}}</ref>
Muri Kanama 2023, Bayisenge yimuriwe muri [[Minisiteri y'Abakozi ba Leta n'Umurimo]]. [[Valentine Uwamariya]] yamusimbuye. Mbere yaho, Uwamariya yari Minisitiri w'Uburezi.<ref name="ktpress2023">{{Cite web |last=Kagire |first=Edmund |title=Reshuffle: President Kagame Rings Changes in Cabinet |url=https://www.ktpress.rw/2023/08/reshuffle-president-kagame-rings-changes-in-cabinet/ |website=KT Press |date=2023-08-23 |language=en}}</ref>
Ku wa 12 Kamena 2024, [[Uwimana Consolee|Consolée Uwimana]] yagizwe Minisitiri.<ref name="about" /> Uwamariya yimuriwe muri [[Minisiteri y'Ibidukikije mu Rwanda|Minisiteri y'Ibidukikije]]. Muri 2026, Uwimana aracyari Minisitiri.<ref name="cabinet">{{Cite web |title=Cabinet |url=https://www.gov.rw/cabinet |website=Republic of Rwanda |language=en |access-date=2026-10-19}}</ref>
Mireille Batamuliza ni Umunyamabanga Uhoraho wa Minisiteri kuva mu Ugushyingo 2021.<ref name="about" />
* [[Nyirasafari Espérance|Espérance Nyirasafari]] (kugeza mu Ukwakira 2018)<ref name="handover2018"/>
* [[Solina Nyirahabimana]] (Ukwakira 2018 – Gashyantare 2020)<ref name="handover2018"/><ref name="bayisenge"/>
* [[Jeannette Bayisenge]] (Gashyantare 2020 – Kanama 2023)<ref name="bayisenge"/><ref name="ktpress2023"/>
* [[Valentine Uwamariya]] (Kanama 2023 – Kamena 2024)<ref name="ktpress2023"/><ref name="about"/>
* [[Uwimana Consolee|Consolée Uwimana]] (kuva muri Kamena 2024)<ref name="about"/><ref name="cabinet"/>
== Inyandiko ==
{{Reflist}}
== Reba kandi ==
=== Ingingo zijyanye ===
* [[Uburinganire mu Rwanda]]
* [[Uwimana Consolee|Consolée Uwimana]]
=== Ihuza ryo hanze ===
* [https://www.migeprof.gov.rw/ Urubuga rwa MIGEPROF] (mu Cyongereza)
{{Palette Minisiteri z'u Rwanda}}
[[Ikiciro:Guverinoma y'u Rwanda]]
4io8vjtl2gh85x1jv0lecn6qovj6tyi
James Newton Howard
0
23732
142858
142843
2026-10-20T13:44:22Z
Score Beethoven
11559
Umuhuza ugana kuri [[Piyano]], [[Filime]] na [[Igihembo cya Oscar]]
142858
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = James Newton Howard
| image = James Newton Howard.jpg
| caption = James Newton Howard
| birth_date = 9 Kamena 1951
| birth_place = Los Angeles, [[Leta Zunze Ubumwe z’Amerika]]
| nationality = Umunyamerika
| occupation = Umuhimbyi w'umuziki, umucuranzi wa piyano
| known_for = Umuziki wa filime
}}
'''James Newton Howard''' (yavutse ku wa 9 Kamena 1951) ni umuhimbyi w'umuziki w'Umunyamerika. Ahimba cyane cyane umuziki wa [[Filime|filime]]. Yahimbye umuziki wa filime nyinshi zizwi.
Mbere yo guhimba umuziki wa filime, yacurangaga [[Piyano|piyano]] mu itsinda rya [[Elton John]]. Yatoranyijwe inshuro icyenda mu [[Igihembo cya Oscar|bihembo bya Oscar]].
== Ubuzima ==
=== Ubwana n'amashuri ===
James Newton Howard yavukiye i Los Angeles, muri Kaliforuniya. Yatangiye kwiga umuziki akiri umwana muto.<ref name="laco">{{Cite web |title=James Newton Howard |url=https://www.laco.org/people/james-newton-howard/ |website=Los Angeles Chamber Orchestra |access-date=2026-10-20 |language=en}}</ref> Yize mu ishuri ry'umuziki ryitwa Music Academy of the West, i Santa Barbara. Nyuma yaho, yize piyano muri University of Southern California.<ref name="laco"/>
=== Umwuga ===
[[File:JNH et HZ.jpg|thumb|left|[[Hans Zimmer]] (hagati) na James Newton Howard (iburyo) mu 2008]]
Kuva mu 1975 kugeza mu 1981, James Newton Howard yacurangaga piyano mu itsinda rya Elton John.<ref name="ej">{{Cite web |title=1980s |url=https://www.eltonjohn.com/timelines/1980s |website=Eltonjohn.com |access-date=2026-10-20 |language=en}}</ref> Yanakoranye n'itsinda Toto.<ref name="laco"/> Mu 1986, yayoboye orchestre ya Melbourne mu ngendo za [[Elton John]] muri Ositaraliya.<ref name="ej"/>
Hagati mu myaka ya 1980, yatangiye guhimba umuziki wa filime.<ref name="laco"/> Mu 1990, yahimbye umuziki wa filime ''Pretty Woman''. Mu 1991, umuziki wa ''The Prince of Tides'' watumye atoranywa bwa mbere mu bihembo bya Oscar. Yongeye gutoranywa kubera ''The Fugitive'' (1993), ''My Best Friend's Wedding'' (1997), ''The Village'' (2004), ''Michael Clayton'' (2007), ''Defiance'' (2008) na ''News of the World'' (2020). Yatoranyijwe kandi kubera indirimbo za filime ''Junior'' na ''One Fine Day''.<ref name="laco"/>
Mu 1995, yatoranyijwe mu bihembo bya Emmy. Byatewe n'indirimbo ibanza y'uruhererekane rwa televiziyo ''ER''.<ref name="laco"/>
James Newton Howard yakoranye kenshi n'umuyobozi wa filime M. Night Shyamalan. Yahimbye umuziki wa ''The Sixth Sense'', ''Unbreakable'' na ''Signs''. Yafatanyije na [[Hans Zimmer]] guhimba umuziki wa ''Batman Begins'' na ''The Dark Knight''. Umuziki wa ''King Kong'' (2005) watumye atoranywa bwa mbere mu bihembo bya Golden Globe. Yahimbye kandi umuziki wa filime zose za ''The Hunger Games'' n'uwa ''Fantastic Beasts and Where to Find Them''.<ref name="laco"/>
== Inyandiko ==
{{Reflist}}
{{DEFAULTSORT:Howard, James Newton}}
[[Ikiciro:Abanyamerika]]
[[Ikiciro:Abagabo]]
[[Ikiciro:Abahanzi]]
[[Ikiciro:Umuziki]]
2a75nt42teyz1jwyjhhmqbo72m51x6q
142859
142858
2026-10-20T14:32:59Z
Score Beethoven
11559
Umuhuza ugana kuri [[Piyano]], [[Filime]], [[Igihembo cya Oscar]]
142859
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = James Newton Howard
| image = James Newton Howard.jpg
| caption = James Newton Howard
| birth_date = 9 Kamena 1951
| birth_place = Los Angeles, [[Leta Zunze Ubumwe z’Amerika]]
| nationality = Umunyamerika
| occupation = Umuhimbyi w'umuziki, umucuranzi wa piyano
| known_for = Umuziki wa filime
}}
'''James Newton Howard''' (yavutse ku wa 9 Kamena 1951) ni umuhimbyi w'umuziki w'Umunyamerika. Ahimba cyane cyane umuziki wa [[Filime|filime]]. Yahimbye umuziki wa filime nyinshi zizwi.
Mbere yo guhimba umuziki wa filime, yacurangaga [[Piyano|piyano]] mu itsinda rya [[Elton John]]. Yatoranyijwe inshuro icyenda mu [[Igihembo cya Oscar|bihembo bya Oscar]].
== Ubuzima ==
=== Ubwana n'amashuri ===
James Newton Howard yavukiye i Los Angeles, muri Kaliforuniya. Yatangiye kwiga umuziki akiri umwana muto.<ref name="laco">{{Cite web |title=James Newton Howard |url=https://www.laco.org/people/james-newton-howard/ |website=Los Angeles Chamber Orchestra |access-date=2026-10-20 |language=en}}</ref> Yize mu ishuri ry'umuziki ryitwa Music Academy of the West, i Santa Barbara. Nyuma yaho, yize piyano muri University of Southern California.<ref name="laco"/>
=== Umwuga ===
[[File:JNH et HZ.jpg|thumb|left|[[Hans Zimmer]] (hagati) na James Newton Howard (iburyo) mu 2008]]
Kuva mu 1975 kugeza mu 1981, James Newton Howard yacurangaga piyano mu itsinda rya Elton John.<ref name="ej">{{Cite web |title=1980s |url=https://www.eltonjohn.com/timelines/1980s |website=Eltonjohn.com |access-date=2026-10-20 |language=en}}</ref> Yanakoranye n'itsinda Toto.<ref name="laco"/> Mu 1986, yayoboye orchestre ya Melbourne mu ngendo za [[Elton John]] muri Ositaraliya.<ref name="ej"/>
Hagati mu myaka ya 1980, yatangiye guhimba umuziki wa filime.<ref name="laco"/> Mu 1990, yahimbye umuziki wa filime ''Pretty Woman''. Mu 1991, umuziki wa ''The Prince of Tides'' watumye atoranywa bwa mbere mu [[Igihembo cya Oscar|bihembo bya Oscar]]. Yongeye gutoranywa kubera ''The Fugitive'' (1993), ''My Best Friend's Wedding'' (1997), ''The Village'' (2004), ''Michael Clayton'' (2007), ''Defiance'' (2008) na ''News of the World'' (2020). Yatoranyijwe kandi kubera indirimbo za filime ''Junior'' na ''One Fine Day''.<ref name="laco"/>
Mu 1995, yatoranyijwe mu bihembo bya Emmy. Byatewe n'indirimbo ibanza y'uruhererekane rwa televiziyo ''ER''.<ref name="laco"/>
James Newton Howard yakoranye kenshi n'umuyobozi wa filime M. Night Shyamalan. Yahimbye umuziki wa ''The Sixth Sense'', ''Unbreakable'' na ''Signs''. Yafatanyije na [[Hans Zimmer]] guhimba umuziki wa ''Batman Begins'' na ''The Dark Knight''. Umuziki wa ''King Kong'' (2005) watumye atoranywa bwa mbere mu bihembo bya Golden Globe. Yahimbye kandi umuziki wa filime zose za ''The Hunger Games'' n'uwa ''Fantastic Beasts and Where to Find Them''.<ref name="laco"/>
== Inyandiko ==
{{Reflist}}
{{DEFAULTSORT:Howard, James Newton}}
[[Ikiciro:Abanyamerika]]
[[Ikiciro:Abagabo]]
[[Ikiciro:Abahanzi]]
[[Ikiciro:Umuziki]]
ig4sm94qap3i3i163uh75k9fhvz5hya
Hans Zimmer
0
23733
142860
142824
2026-10-20T14:33:03Z
Score Beethoven
11559
Umuhuza ugana kuri [[Filime]], [[Igihembo cya Oscar]], [[Igihembo cya Grammy]]
142860
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = Hans Zimmer
| image = Hans-Zimmer-profile.jpg
| caption = Hans Zimmer
| birth_name = Hans Florian Zimmer
| birth_date = 12 Nzeri 1957
| birth_place = Frankfurt, [[Ubudage]]
| nationality = Umudage
| occupation = Umuhimbyi w'umuziki, umutunganya w'umuziki
| known_for = Umuziki wa filime
}}
'''Hans Florian Zimmer''' (yavutse ku wa 12 Nzeri 1957) ni umuhimbyi w'umuziki w'Umudage. Ahimba cyane cyane umuziki wa [[Filime|filime]]. Ni n'umutunganya w'umuziki.
Yahawe ibihembo bibiri bya [[Igihembo cya Oscar|Oscar]]. Yahawe kandi ibihembo bitanu bya [[Igihembo cya Grammy|Grammy]] n'ibihembo bitatu bya Golden Globe.
== Ubuzima ==
=== Ubwana n'intangiriro ===
Hans Zimmer yavukiye i Frankfurt, mu [[Ubudage]], ku wa 12 Nzeri 1957.<ref name="brit">{{Cite web |last=Payne |first=Laura |title=Hans Zimmer |url=https://www.britannica.com/biography/Hans-Zimmer |website=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-10-20 |language=en}}</ref> Mu ntangiriro y'umwuga we, yakoranye n'itsinda The Buggles. Nyuma yaho, yatangiye guhimba umuziki wa filime.<ref name="grammy">{{Cite web |last=O'Brien |first=Jon |title=15 Movies Soundtracked By Hans Zimmer: 'Lion King,' 'Dune' & More Of Your Favorite Films |url=https://www.grammy.com/news/hans-zimmer-movies-compositions-lion-king-dune-part-two-2025-grammys/ |website=Grammy.com |date=2025-02-05 |access-date=2026-10-20 |language=en}}</ref>
=== Umwuga ===
Mu 1988, Hans Zimmer yahimbye umuziki wa filime ''Rain Man''. Uwo muziki watumye atoranywa mu bihembo bya Oscar.<ref name="grammy"/> Nyuma yaho, yahimbye umuziki wa ''Driving Miss Daisy'' na ''Thelma and Louise''.<ref name="grammy"/>
Mu 1995, yahawe igihembo cye cya mbere cya Oscar kubera umuziki wa ''The Lion King''.<ref name="brit"/><ref name="grammy"/> Iyo filime yamuhesheje kandi ibihembo bibiri bya Grammy.<ref name="grammy"/>
Hans Zimmer yakoranye n'umuyobozi wa filime Ridley Scott kuri ''Gladiator''. Yahimbye kandi umuziki wa filime za ''Pirates of the Caribbean''.<ref name="grammy"/> Yakoranye kenshi n'umuyobozi wa filime Christopher Nolan. Yafatanyije na [[James Newton Howard]] guhimba umuziki wa ''The Dark Knight'' (2008). Yahimbye kandi umuziki wa ''Inception'', ''Interstellar'' (2014) na ''Dunkirk'' (2017).<ref name="grammy"/>
Mu 2022, yahawe igihembo cye cya kabiri cya Oscar kubera umuziki wa ''Dune''.<ref name="brit"/><ref name="grammy"/> Mu 2025, umuziki wa ''Dune: Part Two'' wamuhesheje igihembo cye cya gatanu cya Grammy.<ref name="grammy"/>
== Inyandiko ==
{{Reflist}}
{{DEFAULTSORT:Zimmer, Hans}}
[[Ikiciro:Abadage]]
[[Ikiciro:Abagabo]]
[[Ikiciro:Abahanzi]]
[[Ikiciro:Umuziki]]
k32qyuxq8g5d16cy4xiohfu94h7zp0v
Elton John
0
23734
142861
142825
2026-10-20T14:33:06Z
Score Beethoven
11559
Umuhuza ugana kuri [[Piyano]], [[Igihembo cya Oscar]], [[Igihembo cya Grammy]]
142861
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = Elton John
| image = Elton John 2023.jpg
| caption = Elton John mu 2023
| birth_name = Reginald Kenneth Dwight
| birth_date = 25 Werurwe 1947
| birth_place = Pinner, [[Ubwongereza]]
| nationality = Umwongereza
| occupation = Umuririmbyi, umuhimbyi w'indirimbo, umucuranzi wa piyano
| known_for = Your Song, Rocket Man, Candle in the Wind
}}
'''Elton John''' (yavutse ku wa 25 Werurwe 1947) ni umuririmbyi w'Umwongereza. Ni n'umuhimbyi w'indirimbo n'umucuranzi wa [[Piyano|piyano]]. Izina rye ry'amavuko ni Reginald Kenneth Dwight.
Elton John ari mu bahanzi bagurishije disiki nyinshi ku isi. Yahawe ibihembo byinshi, birimo [[Igihembo cya Oscar|Oscar]], [[Igihembo cya Grammy|Grammy]], Tony na Emmy.
== Ubuzima ==
=== Ubwana n'amashuri ===
Elton John yavukiye i Pinner, mu [[Ubwongereza]], ku wa 25 Werurwe 1947.<ref name="brit">{{Cite web |last=Holden |first=Stephen |title=Elton John |url=https://www.britannica.com/biography/Elton-John |website=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-10-20 |language=en}}</ref> Afite imyaka itatu, yatangiye gucuranga piyano. Afite imyaka 11, yabonye buruse yo kwiga muri Royal Academy of Music i Londres. Yahize ku wa gatandatu mu gihe cy'imyaka ine.<ref name="ej">{{Cite web |title=About Elton John |url=https://www.eltonjohn.com/elton-john |website=Eltonjohn.com |access-date=2026-10-20 |language=en}}</ref>
=== Umwuga ===
Elton John akorana igihe kirekire n'umwanditsi w'amagambo Bernie Taupin.<ref name="brit">{{Cite web |last=Holden |first=Stephen |title=Elton John |url=https://www.britannica.com/biography/Elton-John |website=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-10-20 |language=en}}</ref> Mu 1970, yasohoye alubumu yitwa ''Elton John''. Muri uwo mwaka, yakoze ingendo ze za mbere z'ibitaramo.<ref name="ej"/> Indirimbo ze zizwi cyane ni ''Your Song'', ''Crocodile Rock'', ''Rocket Man'' na ''Candle in the Wind''.<ref name="brit"/> Hagati ya 1972 na 1975, alubumu ze ndwi zabaye iza mbere muri Leta Zunze Ubumwe z’Amerika.<ref name="ej"/>
Kuva mu 1975 kugeza mu 1981, [[James Newton Howard]] yacurangaga piyano mu itsinda rya Elton John.<ref name="ej80">{{Cite web |title=1980s |url=https://www.eltonjohn.com/timelines/1980s |website=Eltonjohn.com |access-date=2026-10-20 |language=en}}</ref>
Mu 1995, Elton John yahawe igihembo cya Oscar.<ref name="brit"/> Mu 1998, yahimbye indirimbo z'ikinamico ''The Lion King'' afatanyije na Tim Rice.<ref name="ej"/> Mu 1997, indirimbo ''Candle in the Wind 1997'' yagurishijwe kopi zirenga miliyoni 33. Ni yo disiki imwe yagurishijwe cyane kurusha izindi mu mateka.<ref name="ej"/>
Mu 1994, yinjijwe muri Rock and Roll Hall of Fame.<ref name="brit"/> Muri Mutarama 2024, yahawe igihembo cya Emmy. Icyo gihembo cyatumye aba umwe mu bahanzi bafite ibihembo bine bikomeye: Emmy, Grammy, Oscar na Tony.<ref name="ej"/><ref name="brit"/>
== Inyandiko ==
{{Reflist}}
{{DEFAULTSORT:John, Elton}}
[[Ikiciro:Abongereza]]
[[Ikiciro:Abagabo]]
[[Ikiciro:Abaririmbyi]]
[[Ikiciro:Abahanzi]]
[[Ikiciro:Umuziki]]
maqssnv4e9oaotmqzrn8z17wzg18sua
Miriam Makeba
0
23735
142863
142844
2026-10-20T14:33:15Z
Score Beethoven
11559
Umuhuza ugana kuri [[Igihembo cya Grammy]]
142863
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = Miriam Makeba
| image = Miriam makeba 01.jpg
| caption = Miriam Makeba
| birth_name = Zensi Miriam Makeba
| birth_date = 4 Werurwe 1932
| birth_place = Prospect Township, hafi ya Johannesburg, [[Afurika y’Epfo]]
| death_date = 10 Ugushyingo 2008
| death_place = Castel Volturno, [[Ubutaliyani]]
| nationality = Umunyafurika y’Epfo
| occupation = Umuririmbyi
| known_for = Mama Afrika
}}
'''Miriam Makeba''' (4 Werurwe 1932 – 10 Ugushyingo 2008) yari umuririmbyi wo muri [[Afurika y’Epfo]]. Yari azwi ku izina rya « Mama Afrika ».
Yabaye mu buhungiro imyaka igera kuri mirongo itatu. Indirimbo ye ''Pata Pata'' yamenyekanye ku isi yose. Yagarutse muri Afurika y’Epfo mu 1990.
== Ubuzima ==
=== Ubwana n'intangiriro ===
Miriam Makeba yavukiye i Prospect Township, hafi ya Johannesburg, ku wa 4 Werurwe 1932.<ref name="brit">{{Cite web |title=Miriam Makeba |url=https://www.britannica.com/biography/Miriam-Makeba |website=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-10-20 |language=en}}</ref> Mu 1952, yatangiye kuririmba mu itsinda Manhattan Brothers.<ref name="unhcr">{{Cite web |title=Makeba, Miriam |url=https://www.unhcr.org/ceu/9493-makeba-miriam.html |website=UNHCR |access-date=2026-10-20 |language=en}}</ref> Mu 1959, yagaragaye muri filime mbarankuru ''Come Back, Africa''. Iyo filime yatumye umuhanzi w'Umunyamerika Harry Belafonte amumenya.<ref name="brit"/>
=== Umwuga ===
Mu 1959, Miriam Makeba yagiye gutura muri [[Leta Zunze Ubumwe z’Amerika]]. Harry Belafonte yaramufashije.<ref name="brit"/> Mu 1960, Afurika y’Epfo yanze ko agaruka mu gihugu. Yabaye mu buhungiro imyaka igera kuri mirongo itatu.<ref name="brit"/>
Mu 1963, yavuze imbere y'[[Umuryango w’Abibumye]]. Yamaganye apartheid.<ref name="unhcr"/> Mu 1965, we na Harry Belafonte bahawe igihembo cya [[Igihembo cya Grammy|Grammy]].<ref name="brit"/> Mu 1967, indirimbo ye ''Pata Pata'' yamenyekanye ku isi yose.<ref name="unhcr"/> Mu 1968, yashakanye na Stokely Carmichael. Batandukanye mu 1979. Bimukiye muri Afurika, batura muri [[Gineya]].<ref name="brit"/>
Mu 1990, [[Nelson Mandela]] yamushishikarije kugaruka muri Afurika y’Epfo. Mu 1991, yakoreye igitaramo muri icyo gihugu.<ref name="brit"/>
Miriam Makeba yapfuye ku wa 10 Ugushyingo 2008, i Castel Volturno, hafi ya Naples, mu [[Ubutaliyani]]. Yari afite imyaka 76.<ref name="brit"/>
== Inyandiko ==
{{Reflist}}
{{DEFAULTSORT:Makeba, Miriam}}
[[Ikiciro:Abanyafurika y’Epfo]]
[[Ikiciro:Abagore]]
[[Ikiciro:Abaririmbyi]]
[[Ikiciro:Abahanzi]]
[[Ikiciro:Umuziki]]
qugcpkaemye9rxppg8s7z7tvjeb4iy8
Papa Wemba
0
23736
142866
142845
2026-10-20T14:33:27Z
Score Beethoven
11559
Umuhuza ugana kuri [[Koffi Olomidé]]
142866
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = Papa Wemba
| image = Papa Wemba.jpg
| caption = Papa Wemba
| birth_name = Jules Shungu Wembadio Pene Kikumba
| birth_date = 14 Kamena 1949
| birth_place = Lubefu, Kasai, [[Repubulika Iharanira Demokarasi ya Kongo]]
| death_date = 24 Mata 2016
| death_place = [[Abidjan]], [[Kote Divuwari]]
| nationality = Umunyekongo
| occupation = Umuririmbyi
| known_for = Rumba y'Abanyekongo, soukous
}}
'''Papa Wemba''' (14 Kamena 1949 – 24 Mata 2016) yari umuririmbyi wo muri [[Repubulika Iharanira Demokarasi ya Kongo]]. Yari azwi nk'« umwami wa rumba y'Abanyekongo ».
Ijwi rye n'uburyo yitwaraga ku rubyiniro byafashije umuziki wa Afurika kumenyekana ku isi. Yapfuye mu 2016, nyuma yo kugwa ku rubyiniro i [[Abidjan]].
== Ubuzima ==
[[File:Papa Wemba and Koffi Olomide, 1988.jpg|thumb|left|Papa Wemba na [[Koffi Olomidé]] mu 1988]]
=== Ubwana n'intangiriro ===
Papa Wemba yavukiye i Lubefu, mu karere ka Kasai, ku wa 14 Kamena 1949. Icyo gihe, icyo gihugu cyakolonizwaga n'[[Ububiligi]]. Izina rye ry'amavuko ni Jules Shungu Wembadio Pene Kikumba.<ref name="brit">{{Cite web |last=Shepherd |first=Melinda C. |title=Papa Wemba |url=https://www.britannica.com/biography/Papa-Wemba |website=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-10-20 |language=en}}</ref> Mu 1969, yinjiye mu itsinda Zaïko Langa Langa. Iryo tsinda ryacurangaga soukous.<ref name="brit"/>
=== Umwuga ===
Mu 1977, Papa Wemba yashinze itsinda rye bwite ryitwa Viva la Musica.<ref name="brit"/> Abafana be bitwaga « sapeurs ». Bari mu muryango witwa « La Sape ». Uwo muryango wakundaga imyenda ihenze yo mu Burayi, nk'uko Papa Wemba yayikundaga.<ref name="brit"/>
Mu 1986, Papa Wemba yagiye gutura mu [[Ubufaransa]].<ref name="aj">{{Cite web |title='Congo rumba king' Papa Wemba dies |url=https://www.aljazeera.com/features/2016/4/25/congo-rumba-king-papa-wemba-dies |website=Al Jazeera |date=2016-04-25 |access-date=2026-10-20 |language=en}}</ref> Yakoranye na Peter Gabriel. Mu 1995, yasohoye alubumu ''Emotion'' kuri Real World, inzu y'umuziki ya Peter Gabriel.<ref name="brit"/> Yakoranye kandi na Stevie Wonder.<ref name="aj"/>
Mu 2004, urukiko rw'i [[Paris]] rwamuhamije icyaha cyo kwinjiza abimukira mu Bufaransa mu buryo butemewe. Bari bihishe mu bagize itsinda rye.<ref name="aj"/>
Ku wa 24 Mata 2016, Papa Wemba yaguye ku rubyiniro i [[Abidjan]], muri [[Kote Divuwari]]. Yaririmbaga mu iserukiramuco ry'umuziki. Yapfuye afite imyaka 66.<ref name="brit"/><ref name="aj"/>
== Inyandiko ==
{{Reflist}}
{{DEFAULTSORT:Wemba, Papa}}
[[Ikiciro:Repubulika Iharanira Demokarasi ya Kongo]]
[[Ikiciro:Abagabo]]
[[Ikiciro:Abaririmbyi]]
[[Ikiciro:Abahanzi]]
[[Ikiciro:Umuziki]]
tuwg6kgicfc32l9iv0tstytau8si5c5
Angélique Kidjo
0
23739
142864
142848
2026-10-20T14:33:20Z
Score Beethoven
11559
Umuhuza ugana kuri [[Igihembo cya Grammy]]
142864
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = Angélique Kidjo
| image = Angélique Kidjo 2023.jpg
| caption = Angélique Kidjo mu 2023
| birth_date = 14 Nyakanga 1960
| birth_place = Ouidah, [[Bene]]
| nationality = Umunyabene
| occupation = Umuririmbyi, umuhimbyi w'indirimbo
}}
'''Angélique Kidjo''' (yavutse ku wa 14 Nyakanga 1960) ni umuririmbyi wo muri [[Bene]]. Ni n'umuhimbyi w'indirimbo. Avanga injyana nyinshi z'umuziki.
Yahawe ibihembo bitanu bya [[Igihembo cya Grammy|Grammy]]. Ni ambasaderi wa UNICEF kuva mu 2002.
== Ubuzima ==
=== Ubwana n'intangiriro ===
Angélique Kidjo yavukiye i Ouidah, muri [[Bene]], ku wa 14 Nyakanga 1960. Icyo gihe, icyo gihugu cyitwaga Dahomey.<ref name="brit">{{Cite web |last=Siler |first=Shanda |title=Angélique Kidjo |url=https://www.britannica.com/biography/Angelique-Kidjo |website=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-10-20 |language=en}}</ref> Yakuriye i Cotonou. Akiri muto, yumvaga umuziki gakondo w'aho yakuriye. Yumvaga kandi abahanzi nka Aretha Franklin, James Brown na Stevie Wonder.<ref name="grammy">{{Cite web |last=Hochman |first=Steve |title=GRAMMY Hall Of Fame Inspirations: Angélique Kidjo |url=https://www.grammy.com/news/grammy-hall-of-fame-inspirations-ang-lique-kidjo/ |website=Grammy.com |date=2014-12-03 |access-date=2026-10-20 |language=en}}</ref>
=== Umwuga ===
Angélique Kidjo azwi kubera gukorana n'abahanzi bakomeye bo ku isi.<ref name="brit"/> Mu 1991, yasohoye alubumu ''Logozo''. Nyuma yaho, yasohoye ''Fifa'' (1995) na ''Eve'' (2014).<ref name="brit"/>
Mu 2008, alubumu ye ''Djin Djin'' yamuhesheje igihembo cya mbere cya Grammy.<ref name="grammy"/><ref name="career"/> Yahawe ibindi bihembo bya Grammy kubera ''Eve'', ''Sings'', ''Celia'' na ''Mother Nature''. Muri rusange, afite ibihembo bitanu bya Grammy.<ref name="career">{{Cite web |title=Career |url=https://www.kidjo.com/career |website=Kidjo.com |access-date=2026-10-20 |language=en}}</ref> Mu 2023, yahawe igihembo cya Polar Music Prize.<ref name="career"/>
Ku wa 25 Nyakanga 2002, Angélique Kidjo yagizwe ambasaderi wa UNICEF. Aharanira cyane ko abakobwa biga.<ref name="unicef">{{Cite web |title=Angelique Kidjo is a UNICEF International Goodwill Ambassador since 2002 |url=https://www.kidjo.com/career-highlights/angelique-kidjo-is-a-unicef-international-goodwill-ambassador-since-2002 |website=Kidjo.com |access-date=2026-10-20 |language=en}}</ref> Yashinze umuryango Batonga Foundation. Uwo muryango ufasha abakobwa bo muri Afurika kwiga.<ref name="career"/>
== Inyandiko ==
{{Reflist}}
{{DEFAULTSORT:Kidjo, Angélique}}
[[Ikiciro:Bene]]
[[Ikiciro:Abagore]]
[[Ikiciro:Abaririmbyi]]
[[Ikiciro:Abahanzi]]
[[Ikiciro:Umuziki]]
sfcog3vw9bq1v6ooxjcrf4rjiy1i0nl
Youssou N'Dour
0
23740
142865
142849
2026-10-20T14:33:24Z
Score Beethoven
11559
Umuhuza ugana kuri [[Igihembo cya Grammy]]
142865
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = Youssou N'Dour
| image = YoussouNdour20090913.jpg
| caption = Youssou N'Dour mu 2009
| birth_date = 1 Ukwakira 1959
| birth_place = Dakar, [[Senegali]]
| nationality = Umunyasenegali
| occupation = Umuririmbyi, umuhimbyi w'indirimbo, umunyapolitiki
| known_for = Mbalax, ''7 Seconds''
}}
'''Youssou N'Dour''' (yavutse ku wa 1 Ukwakira 1959) ni umuririmbyi wo muri [[Senegali]]. Ni n'umuhimbyi w'indirimbo. Yamenyekanishije ku isi injyana ya mbalax.
Mu 2012, yabaye minisitiri w'umuco n'ubukerarugendo muri Senegali. Afite kandi ibitangazamakuru i Dakar.
== Ubuzima ==
=== Ubwana n'intangiriro ===
Youssou N'Dour yavukiye i Dakar, muri [[Senegali]], ku wa 1 Ukwakira 1959.<ref name="brit">{{Cite web |title=Youssou N'Dour |url=https://www.britannica.com/biography/Youssou-NDour |website=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-10-20 |language=en}}</ref> Yavukiye mu muryango w'abagriyo. Abagriyo ni abaririmbyi n'abacuranzi babika amateka mu mvugo.<ref name="pi">{{Cite web |title=Laureate Youssou N'Dour |url=https://www.praemiumimperiale.org/en/laureate-en/laureates-en/ndour-en |website=Praemium Imperiale |access-date=2026-10-20 |language=en}}</ref> Afite imyaka 12, yatangiye kuririmba mu itsinda Star Band. Se ntiyabishakaga.<ref name="pi"/>
=== Umwuga ===
Mu mpera z'imyaka ya 1970, Youssou N'Dour yashinze itsinda Étoile de Dakar. Mu 1981, iryo tsinda ryabaye Super Étoile de Dakar.<ref name="pi"/><ref name="polar">{{Cite web |title=Youssou N'Dour |url=https://www.polarmusicprize.org/laureates/youssou-n-dour/ |website=Polar Music Prize |access-date=2026-10-20 |language=en}}</ref> Mu ntangiriro y'imyaka ya 1980, yateje imbere injyana ya mbalax.<ref name="pi"/> Mbalax ivanga umuziki gakondo w'Abawolofu n'injyana zo muri Amerika y'Epfo.<ref name="brit"/> Yakoranye kandi na Peter Gabriel, Paul Simon na Sting.<ref name="pi"/>
Mu 1991, yabaye ambasaderi wa UNICEF.<ref name="pi"/> Mu 1994, indirimbo ''7 Seconds'' yaririmbanye na Neneh Cherry yamenyekanye cyane ku isi.<ref name="pi"/> Mu Bufaransa, iyo ndirimbo yamaze ibyumweru 16 ari iya mbere.<ref name="polar"/> Mu 1998, yaririmbye indirimbo y'Igikombe cy'Isi cy'umupira w'amaguru mu Bufaransa.<ref name="pi"/>
Alubumu ye ''Egypt'' yamuhesheje igihembo cya [[Igihembo cya Grammy|Grammy]].<ref name="pi"/><ref name="polar"/> Mu 2013, yahawe igihembo cya Polar Music Prize.<ref name="polar"/> Mu 2017, yahawe igihembo cya Praemium Imperiale.<ref name="brit"/>
Mu 2012, Youssou N'Dour yashatse kwiyamamariza kuba perezida wa Senegali.<ref name="pi"/> Kuva muri Mata kugeza mu Ukwakira 2012, yabaye minisitiri w'umuco n'ubukerarugendo. Nyuma yaho, kugeza muri Nzeri 2013, yabaye minisitiri w'ubukerarugendo n'imyidagaduro.<ref name="polar"/> Mu 2003, yashinze Groupe Futurs Médias. Iyo sosiyete ifite ikinyamakuru, radiyo na televiziyo.<ref name="polar"/>
== Inyandiko ==
{{Reflist}}
{{DEFAULTSORT:N'Dour, Youssou}}
[[Ikiciro:Senegali]]
[[Ikiciro:Abagabo]]
[[Ikiciro:Abaririmbyi]]
[[Ikiciro:Abahanzi]]
[[Ikiciro:Umuziki]]
p1ob547pcl1akonhmlkkbltrxhz13mo
Filime
0
23744
142853
2026-10-20T12:37:41Z
Score Beethoven
11559
Ingingo nshya: Filime (yahinduwe ivuye kuri en.wikipedia)
142853
wikitext
text/x-wiki
[[File:Muybridge race horse animated.gif|thumb|right|Amafoto ya Eadweard Muybridge akurikiranye yerekana ifarashi yiruka]]
'''Filime''' ni urukurikirane rw'amafoto yerekanwa vuba vuba ku rukuta cyangwa kuri ekarani. Ijisho ribona ayo mafoto nk'ibintu bigenda.
Filime ya mbere yerekanywe ku mugaragaro i Paris mu 1895. Filime za mbere ntizagiraga ijwi.
== Uko ikora ==
Filime igizwe n'amafoto menshi atagenda. Ayo mafoto yerekanwa vuba vuba hakoreshejwe urumuri. Kubera uko ijisho rikora, umuntu abona ibintu bigenda nta guhagarara.<ref name="brit">{{Cite web |last=Stephenson |first=Ralph |title=Motion picture |url=https://www.britannica.com/art/motion-picture |website=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-10-20 |language=en}}</ref>
== Amateka ==
Mu 1891, Thomas Edison yari amaze gukora igikoresho cyitwa kinetoscope. Cyatumaga umuntu umwe areba amafoto agenda.<ref name="hh">{{Cite web |last=Davidson |first=Lucy |title=Silver Screen: The History of Commercial Cinema |url=https://www.historyhit.com/culture/1895-dawn-commerical-cinema/ |website=History Hit |date=2022-10-12 |access-date=2026-10-20 |language=en}}</ref>
Ku wa 28 Ukuboza 1895, abavandimwe Lumière berekanye filime ku mugaragaro bwa mbere. Byabereye i Paris, muri Grand Café. Berekanye filime ngufi icumi. Bakoreshaga igikoresho cyitwa cinématographe.<ref name="hh"/>
Filime za mbere ntizagiraga ijwi. Mu 1927, sosiyete Warner Brothers yasohoye filime ''The Jazz Singer''. Ifatwa nka filime ndende ya mbere ifite amagambo yumvikana. Yatumye igihe cya filime zitavuga kirangira.<ref name="jazz">{{Cite web |title=The Jazz Singer |url=https://www.britannica.com/print/article/302090 |website=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-10-20 |language=en}}</ref>
== Inyandiko ==
{{Reflist}}
[[Ikiciro:Umuco]]
5kbg6r0c33r6wgj304lkbqk57buymsr
Igihembo cya Grammy
0
23745
142854
2026-10-20T12:52:18Z
Score Beethoven
11559
Ingingo nshya: Igihembo cya Grammy (yahinduwe ivuye kuri en.wikipedia)
142854
wikitext
text/x-wiki
[[File:2003 Technical Grammy award.jpg|thumb|right|Igihembo cya Grammy gisa na gramofone]]
'''Igihembo cya Grammy''' (mu Cyongereza: ''Grammy Award'') ni igihembo gitangwa buri mwaka muri [[Leta Zunze Ubumwe z’Amerika]]. Gihemba abakoze neza mu muziki.
Igihembo cya mbere cyatanzwe mu 1959. Icyo gihembo gisa na gramofone, igikoresho cya kera cyacurangaga disiki.
== Amateka ==
Ibihembo bya Grammy bitangwa na National Academy of Recording Arts & Sciences, izwi kandi nka Recording Academy.<ref name="brit">{{Cite web |title=Grammy Award |url=https://www.britannica.com/art/Grammy-Award |website=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-10-20 |language=en}}</ref> Ibihembo bya Latin Grammy bitangwa na Latin Academy of Recording Arts & Sciences.<ref name="brit"/>
Ku wa 4 Gicurasi 1959, ibihembo bya mbere bya Grammy byatanzwe i Los Angeles n'i New York. Icyo gihe hatanzwe ibihembo 28 gusa. Mu myaka ya vuba, hatangwa ibihembo birenga 90.<ref name="ap">{{Cite web |title=AP Was There: The first Grammy awards |url=https://kioncentralcoast.com/news/ap-national-news/2023/02/03/ap-was-there-the-first-grammy-awards/ |website=KION Central Coast |agency=Associated Press |date=2023-02-03 |access-date=2026-10-20 |language=en}}</ref> Igihembo ubwacyo ni igishushanyo gito gisa na gramofone.<ref name="ap"/>
== Abahanzi bamwe bahawe Grammy ==
Bamwe mu bahanzi bahawe igihembo cya Grammy ni [[Michael Jackson]], [[Elton John]], [[Hans Zimmer]], [[Miriam Makeba]], [[Angélique Kidjo]] na [[Youssou N'Dour]].
== Inyandiko ==
{{Reflist}}
[[Ikiciro:Umuziki]]
r583xyx377jbsiw7z6ner77hibaerqe
Igihembo cya Oscar
0
23746
142857
2026-10-20T13:43:08Z
Score Beethoven
11559
Ingingo nshya: Igihembo cya Oscar (yahinduwe ivuye kuri en.wikipedia)
142857
wikitext
text/x-wiki
[[File:Red carpet Academy Awards 2009.jpg|thumb|right|Itapi itukura y'ibihembo bya Oscar mu 2009]]
'''Igihembo cya Oscar''' (mu Cyongereza: ''Academy Award'') ni igihembo gitangwa buri mwaka. Gihemba abakoze neza mu bijyanye na [[Filime|filime]].
Gitangwa na Academy of Motion Picture Arts and Sciences, muri [[Leta Zunze Ubumwe z’Amerika]]. Abatsinze bahabwa agashushanyo gasizwe zahabu kitwa « Oscar ».
== Amateka ==
Ibihembo bya Oscar byatanzwe bwa mbere mu 1929.<ref name="brit">{{Cite web |title=Academy Award |url=https://www.britannica.com/art/Academy-Award |website=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-10-20 |language=en}}</ref> Ku wa 16 Gicurasi 1929, umuhango wa mbere wabereye muri Hollywood Roosevelt Hotel. Abantu 270 ni bo bawitabiriye. Gutanga ibihembo byamaze iminota 15 gusa. Hatanzwe udushushanyo 15.<ref name="mf">{{Cite web |last=Gordon |first=Eden |title=What Happened at the First-Ever Oscars? |url=https://www.mentalfloss.com/entertainment/awards/what-happened-at-the-first-oscars |website=Mental Floss |date=2026-02-18 |access-date=2026-10-20 |language=en}}</ref> Filime ''Wings'' ni yo yahawe igihembo cya filime nziza kurusha izindi.<ref name="mf"/>
Inkomoko y'izina « Oscar » ntizwi neza. Iryo zina ryatangiye gukoreshwa ahagana mu 1934.<ref name="mf"/>
== Abahawe Oscar ==
Bamwe mu bahawe igihembo cya Oscar ni [[Hans Zimmer]] na [[Elton John]]. [[James Newton Howard]] yatoranyijwe inshuro icyenda.
== Inyandiko ==
{{Reflist}}
[[Ikiciro:Umuco]]
412ln7fxyh6nmh4xq290kwoqd0orpka
Quincy Jones
0
23747
142867
2026-10-20T14:49:42Z
Score Beethoven
11559
Ingingo nshya: Quincy Jones (yahinduwe ivuye kuri en.wikipedia)
142867
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = Quincy Jones
| image = Quincy Jones May 2014.jpg
| caption = Quincy Jones mu 2014
| birth_name = Quincy Delight Jones Jr.
| birth_date = 14 Werurwe 1933
| birth_place = Chicago, [[Leta Zunze Ubumwe z’Amerika]]
| death_date = 3 Ugushyingo 2024
| death_place = Bel Air, Kaliforuniya
| nationality = Umunyamerika
| occupation = Umutunganya w'umuziki, umuhimbyi, umucuranzi wa trompette
| known_for = ''Thriller'', ''We Are the World''
}}
'''Quincy Jones''' (14 Werurwe 1933 – 3 Ugushyingo 2024) yari umutunganya w'umuziki w'Umunyamerika. Yari n'umuhimbyi w'umuziki n'umucuranzi.
Yatunganyije alubumu ''Thriller'' ya [[Michael Jackson]]. Yahawe ibihembo 28 bya [[Igihembo cya Grammy|Grammy]].
== Ubuzima ==
=== Ubwana n'amashuri ===
Quincy Jones yavukiye i Chicago, muri Leta ya Illinois, ku wa 14 Werurwe 1933.<ref name="brit">{{Cite web |title=Quincy Jones |url=https://www.britannica.com/biography/Quincy-Jones |website=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-10-20 |language=en}}</ref> Mu mashuri yisumbuye i Seattle, yacurangaga trompette. Nyuma yaho, yize muri Berklee College of Music.<ref name="nara">{{Cite web |title=Tribute to Quincy Jones |url=https://rediscovering-black-history.blogs.archives.gov/2024/11/08/tribute-to-quincy-jones |website=Rediscovering Black History |publisher=National Archives |date=2024-11-08 |access-date=2026-10-20 |language=en}}</ref>
=== Umwuga ===
Mu 1953, Quincy Jones yakoze ingendo z'ibitaramo mu Burayi hamwe na Lionel Hampton. Mu 1954, yagarutse i New York. Yibanze ku kwandika umuziki.<ref name="nara"/> Mu 1961, yabaye visi perezida wa Mercury Records. Ni we Munyamerika w'umwirabura wa mbere wabonye uwo mwanya.<ref name="nara"/>
Quincy Jones yahimbye umuziki wa [[Filime|filime]] nyinshi. Muri zo harimo ''In the Heat of the Night'' (1967), ''The Italian Job'' (1969) na ''The Color Purple'' (1985).<ref name="nara"/>
Yatunganyije alubumu eshatu za [[Michael Jackson]]: ''Off the Wall'' (1979), ''Thriller'' (1982) na ''Bad'' (1987).<ref name="nara"/> ''Thriller'' ni yo alubumu yagurishijwe cyane kurusha izindi mu mateka.<ref name="brit"/> Mu 1985, yatunganyije indirimbo ''We Are the World''.<ref name="nara"/> Yashinze kandi ikinyamakuru ''Vibe''.<ref name="brit"/>
Quincy Jones yahawe ibihembo 28 bya Grammy.<ref name="nara"/> Yapfuye ku wa 3 Ugushyingo 2024, iwe i Bel Air, muri Kaliforuniya. Yari afite imyaka 91.<ref name="nara"/>
== Inyandiko ==
{{Reflist}}
{{DEFAULTSORT:Jones, Quincy}}
[[Ikiciro:Abanyamerika]]
[[Ikiciro:Abagabo]]
[[Ikiciro:Abahanzi]]
[[Ikiciro:Umuziki]]
09w0vv3zwcmdobecbxels42gskk64yr
The Jackson 5
0
23748
142868
2026-10-20T14:55:03Z
Score Beethoven
11559
Ingingo nshya: The Jackson 5 (yahinduwe ivuye kuri en.wikipedia)
142868
wikitext
text/x-wiki
[[File:Jackson 5 tv special 1972.JPG|thumb|right|The Jackson 5 mu 1972]]
'''The Jackson 5''' ni itsinda ry'umuziki ryo muri [[Leta Zunze Ubumwe z’Amerika]]. Ryari rigizwe n'abavandimwe batanu bo mu muryango wa Jackson. Muri bo harimo [[Michael Jackson]].
Iryo tsinda ryamenyekanye cyane mu ntangiriro y'imyaka ya 1970. Ni ryo ryatangije umwuga wa Michael Jackson.
== Amateka ==
The Jackson 5 ryashinzwe na Joseph Jackson, se w'abo bana.<ref name="brit">{{Cite web |title=Michael Jackson summary |url=https://www.britannica.com/summary/Michael-Jackson |website=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-10-20 |language=en}}</ref> Abarigize ni Jackie, Tito, Jermaine, Marlon na Michael Jackson.<ref name="rock">{{Cite web |last=Fong-Torres |first=Ben |title=The Jackson 5 |url=https://www.rockhall.com/inductees/jackson-5 |website=Rock & Roll Hall of Fame |access-date=2026-10-20 |language=en}}</ref> Michael Jackson yabaye umuririmbyi mukuru waryo afite imyaka icyenda.<ref name="brit"/>
Mu ntangiriro ya 1969, Berry Gordy, washinze Motown, yasinyishije iryo tsinda. Muri Ukuboza 1969, ryasohoye alubumu ya mbere, ''Diana Ross Presents the Jackson 5''.<ref name="bio">{{Cite web |last1=Caruso |first1=Catherine |last2=McEvoy |first2=Colin |title=Michael Jackson |url=https://www.biography.com/musicians/michael-jackson |website=Biography.com |date=2026-04-14 |access-date=2026-10-20 |language=en}}</ref> Indirimbo ''I Want You Back'' yabaye iya mbere ku rutonde rwa Billboard Hot 100.<ref name="bio"/> Indirimbo zabo zindi zizwi ni ''ABC''.<ref name="brit"/>
Mu 1976, itsinda ryavuye muri Motown.<ref name="bio"/> Michael Jackson yagumye muri iryo tsinda kugeza mu 1984.<ref name="brit"/> Mu 1997, The Jackson 5 ryinjijwe muri Rock and Roll Hall of Fame.<ref name="rock"/>
== Inyandiko ==
{{Reflist}}
[[Ikiciro:Umuziki]]
[[Ikiciro:Abaririmbyi]]
ix67kgng3s48lcocjpxxyrvb1qp69dg
Thriller
0
23749
142869
2026-10-20T15:02:55Z
Score Beethoven
11559
Ingingo nshya: Thriller (yahinduwe ivuye kuri en.wikipedia)
142869
wikitext
text/x-wiki
'''''Thriller''''' ni alubumu y'umuririmbyi w'Umunyamerika [[Michael Jackson]]. Yasohotse mu Ugushyingo 1982. Yatunganyijwe na [[Quincy Jones]].
''Thriller'' ni yo alubumu yagurishijwe cyane kurusha izindi mu mateka. Yamuhesheje ibihembo umunani bya [[Igihembo cya Grammy|Grammy]] mu ijoro rimwe.
== Amateka ==
Michael Jackson yasohoye ''Thriller'' mu Ugushyingo 1982.<ref name="fox">{{Cite web |title=It's been 40 years since Michael Jackson's "Thriller" made Grammy history |url=https://www.fox5ny.com/news/michael-jackson-thriller-grammy-awards-1984-40th-anniversary |website=FOX 5 New York |date=2024-02-23 |access-date=2026-10-20 |language=en}}</ref> Iyo alubumu yatunganyijwe na Quincy Jones. Ni yo alubumu ya kabiri bakoranye, nyuma ya ''Off the Wall'' (1979).<ref name="nara">{{Cite web |title=Tribute to Quincy Jones |url=https://rediscovering-black-history.blogs.archives.gov/2024/11/08/tribute-to-quincy-jones |website=Rediscovering Black History |publisher=National Archives |date=2024-11-08 |access-date=2026-10-20 |language=en}}</ref>
Mu 1983, indirimbo ''Billie Jean'' na ''Beat It'' zo kuri iyo alubumu zagaragaje uburyo bwa Michael Jackson bwo kubyina.<ref name="brit">{{Cite web |title=Michael Jackson summary |url=https://www.britannica.com/summary/Michael-Jackson |website=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-10-20 |language=en}}</ref> Ku wa 2 Ukuboza 1983, hasohotse amashusho y'indirimbo ''Thriller''.<ref name="fox"/>
== Intsinzi ==
''Thriller'' yamaze ibyumweru 37 ari iya mbere ku rutonde rwa Billboard 200. Mu mpera za 1983, yari imaze kugurishwa kopi zigera kuri miliyoni 32.<ref name="fox"/> Ubu imaze kugurishwa kopi zigera kuri miliyoni 67 ku isi.<ref name="bio">{{Cite web |last1=Caruso |first1=Catherine |last2=McEvoy |first2=Colin |title=Michael Jackson |url=https://www.biography.com/musicians/michael-jackson |website=Biography.com |date=2026-04-14 |access-date=2026-10-20 |language=en}}</ref>
Ku wa 28 Gashyantare 1984, Michael Jackson yahawe ibihembo umunani bya Grammy. Ni we muhanzi wa mbere wahawe ibihembo umunani mu ijoro rimwe.<ref name="fox"/>
== Inyandiko ==
{{Reflist}}
{{DEFAULTSORT:Thriller}}
[[Ikiciro:Umuziki]]
07bisr4lx48ob9nsldlusi1th8hoblg
Bernie Taupin
0
23750
142870
2026-10-20T15:21:32Z
Score Beethoven
11559
Ingingo nshya: Bernie Taupin (yahinduwe ivuye kuri en.wikipedia)
142870
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = Bernie Taupin
| image = Bernie Taupin - Gershwin Prize 2024 (20240321SM1181) (cropped).jpg
| caption = Bernie Taupin mu 2024
| birth_name = Bernard John Taupin
| birth_date = 22 Gicurasi 1950
| birth_place = Lincolnshire, [[Ubwongereza]]
| nationality = Umwongereza
| occupation = Umwanditsi w'amagambo y'indirimbo, umunyabugeni
| known_for = Indirimbo za [[Elton John]]
}}
'''Bernie Taupin''' (yavutse ku wa 22 Gicurasi 1950) ni umwanditsi w'amagambo y'indirimbo w'Umwongereza. Azwi cyane kubera gukorana na [[Elton John]].
Yanditse amagambo y'indirimbo nyinshi zizwi za Elton John. Ni n'umunyabugeni.
== Ubuzima ==
=== Ubwana n'intangiriro ===
Bernie Taupin yavukiye i Lincolnshire, mu [[Ubwongereza]], ku wa 22 Gicurasi 1950. Izina rye ry'amavuko ni Bernard John Taupin.<ref name="brit">{{Cite web |last=Grant |first=Tracy |title=Bernie Taupin |url=https://www.britannica.com/biography/Bernie-Taupin |website=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-10-20 |language=en}}</ref>
=== Umwuga ===
Mu 1967, Bernie Taupin yasubije itangazo rya sosiyete yashakaga abanditsi b'indirimbo. Uwari uyoboye iyo sosiyete yahaye Elton John amagambo ya Taupin. Yamusabye kuyahimbira injyana. Ni uko batangiye gukorana.<ref name="brit"/>
Bernie Taupin yanditse amagambo y'indirimbo nyinshi za Elton John. Muri zo harimo ''Your Song'', ''Tiny Dancer'', ''Crocodile Rock'', ''Goodbye Yellow Brick Road'', ''Daniel'' na ''Candle in the Wind''.<ref name="brit"/> Mu 1985, yanditse kandi indirimbo ''We Built This City'' y'itsinda Starship.<ref name="brit"/>
Indirimbo ''(I'm Gonna) Love Me Again'', yanditswe kubera filime ''Rocketman'', yahawe [[Igihembo cya Oscar]] cy'indirimbo nziza.<ref name="brit"/> Bernie Taupin yabaye kandi umunyabugeni.<ref name="brit"/>
== Inyandiko ==
{{Reflist}}
{{DEFAULTSORT:Taupin, Bernie}}
[[Ikiciro:Abongereza]]
[[Ikiciro:Abagabo]]
[[Ikiciro:Abahanzi]]
[[Ikiciro:Umuziki]]
p6yskepaimza4fikswijmxammuft6fz
Inyandikorugero:Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda
10
23751
142871
2026-10-20T15:30:07Z
Score Beethoven
11559
Inyandikorugero nshya: Palette y'intara n'uturere by'u Rwanda
142871
wikitext
text/x-wiki
{{Navbox
| name = Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda
| state = {{{state|uncollapsed}}}
| title = [[Intara z’u Rwanda|Intara]] n'[[Akarere|Uturere]] by'[[Rwanda|u Rwanda]]
| listclass = hlist
| groupstyle = text-align:left; width:12em; white-space:normal;
| below = [[Intara z’u Rwanda]] • [[Akarere]]
| group1 = [[Kigali|Umujyi wa Kigali]]
| list1 = [[Akarere ka Gasabo|Gasabo]] • [[Akarere ka Kicukiro|Kicukiro]] • [[Akarere ka Nyarugenge|Nyarugenge]]
| group2 = [[Intara y’Amajyaruguru y’u Rwanda|Intara y'Amajyaruguru]]
| list2 = [[Akarere ka Burera|Burera]] • [[Akarere ka Gakenke|Gakenke]] • [[Akarere ka Gicumbi|Gicumbi]] • [[Akarere ka Musanze|Musanze]] • [[Akarere ka Rulindo|Rulindo]]
| group3 = [[Intara y'amajyepfo|Intara y'Amajyepfo]]
| list3 = [[Akarere ka Gisagara|Gisagara]] • [[Akarere ka Huye|Huye]] • [[Akarere ka Kamonyi|Kamonyi]] • [[Akarere ka Muhanga|Muhanga]] • [[Akarere ka Nyamagabe|Nyamagabe]] • [[Akarere ka Nyanza|Nyanza]] • [[Akarere ka Nyaruguru|Nyaruguru]] • [[Akarere ka Ruhango|Ruhango]]
| group4 = [[Intara y'Iburasirazuba]]
| list4 = [[Akarere ka Bugesera|Bugesera]] • [[Akarere ka Gatsibo|Gatsibo]] • [[Akarere ka Kayonza|Kayonza]] • [[Akarere ka Kirehe|Kirehe]] • [[Akarere ka Ngoma|Ngoma]] • [[Akarere ka Nyagatare|Nyagatare]] • [[Akarere ka Rwamagana|Rwamagana]]
| group5 = [[Intara y'Uburengerazuba]]
| list5 = [[Akarere ka Karongi|Karongi]] • [[Akarere ka Ngororero|Ngororero]] • [[Akarere ka Nyabihu|Nyabihu]] • [[Akarere ka Nyamasheke|Nyamasheke]] • [[Akarere ka Rubavu|Rubavu]] • [[Akarere ka Rusizi|Rusizi]] • [[Akarere ka Rutsiro|Rutsiro]]
}}<noinclude>
Iyi nyandikorugero ishyirwa hasi ku ngingo zivuga ku ntara n'uturere tw'u Rwanda.
</noinclude>
fhj8q73wcyqp0ej8hxa6kqsl0ewcgxj
142915
142871
2026-10-20T15:49:48Z
Score Beethoven
11559
Kunoza ubugari bw’inkingi y’ibumoso
142915
wikitext
text/x-wiki
{{Navbox
| name = Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda
| state = {{{state|uncollapsed}}}
| title = [[Intara z’u Rwanda|Intara]] n'[[Akarere|Uturere]] by'[[Rwanda|u Rwanda]]
| listclass = hlist
| groupstyle = text-align:left; white-space:nowrap; width:1%;
| below = [[Intara z’u Rwanda]] • [[Akarere]]
| group1 = [[Kigali|Umujyi wa Kigali]]
| list1 = [[Akarere ka Gasabo|Gasabo]] • [[Akarere ka Kicukiro|Kicukiro]] • [[Akarere ka Nyarugenge|Nyarugenge]]
| group2 = [[Intara y’Amajyaruguru y’u Rwanda|Intara y'Amajyaruguru]]
| list2 = [[Akarere ka Burera|Burera]] • [[Akarere ka Gakenke|Gakenke]] • [[Akarere ka Gicumbi|Gicumbi]] • [[Akarere ka Musanze|Musanze]] • [[Akarere ka Rulindo|Rulindo]]
| group3 = [[Intara y'amajyepfo|Intara y'Amajyepfo]]
| list3 = [[Akarere ka Gisagara|Gisagara]] • [[Akarere ka Huye|Huye]] • [[Akarere ka Kamonyi|Kamonyi]] • [[Akarere ka Muhanga|Muhanga]] • [[Akarere ka Nyamagabe|Nyamagabe]] • [[Akarere ka Nyanza|Nyanza]] • [[Akarere ka Nyaruguru|Nyaruguru]] • [[Akarere ka Ruhango|Ruhango]]
| group4 = [[Intara y'Iburasirazuba]]
| list4 = [[Akarere ka Bugesera|Bugesera]] • [[Akarere ka Gatsibo|Gatsibo]] • [[Akarere ka Kayonza|Kayonza]] • [[Akarere ka Kirehe|Kirehe]] • [[Akarere ka Ngoma|Ngoma]] • [[Akarere ka Nyagatare|Nyagatare]] • [[Akarere ka Rwamagana|Rwamagana]]
| group5 = [[Intara y'Uburengerazuba]]
| list5 = [[Akarere ka Karongi|Karongi]] • [[Akarere ka Ngororero|Ngororero]] • [[Akarere ka Nyabihu|Nyabihu]] • [[Akarere ka Nyamasheke|Nyamasheke]] • [[Akarere ka Rubavu|Rubavu]] • [[Akarere ka Rusizi|Rusizi]] • [[Akarere ka Rutsiro|Rutsiro]]
}}<noinclude>
Iyi nyandikorugero ishyirwa hasi ku ngingo zivuga ku ntara n'uturere tw'u Rwanda.
</noinclude>
nncqnhwq4vpvtnrdn6mla6xq83dd2ua
142916
142915
2026-10-20T15:53:22Z
Score Beethoven
11559
Gushyiraho ibisobanuro by’imikoreshereze ({{Documentation}})
142916
wikitext
text/x-wiki
{{Navbox
| name = Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda
| state = {{{state|uncollapsed}}}
| title = [[Intara z’u Rwanda|Intara]] n'[[Akarere|Uturere]] by'[[Rwanda|u Rwanda]]
| listclass = hlist
| groupstyle = text-align:left; white-space:nowrap; width:1%;
| below = [[Intara z’u Rwanda]] • [[Akarere]]
| group1 = [[Kigali|Umujyi wa Kigali]]
| list1 = [[Akarere ka Gasabo|Gasabo]] • [[Akarere ka Kicukiro|Kicukiro]] • [[Akarere ka Nyarugenge|Nyarugenge]]
| group2 = [[Intara y’Amajyaruguru y’u Rwanda|Intara y'Amajyaruguru]]
| list2 = [[Akarere ka Burera|Burera]] • [[Akarere ka Gakenke|Gakenke]] • [[Akarere ka Gicumbi|Gicumbi]] • [[Akarere ka Musanze|Musanze]] • [[Akarere ka Rulindo|Rulindo]]
| group3 = [[Intara y'amajyepfo|Intara y'Amajyepfo]]
| list3 = [[Akarere ka Gisagara|Gisagara]] • [[Akarere ka Huye|Huye]] • [[Akarere ka Kamonyi|Kamonyi]] • [[Akarere ka Muhanga|Muhanga]] • [[Akarere ka Nyamagabe|Nyamagabe]] • [[Akarere ka Nyanza|Nyanza]] • [[Akarere ka Nyaruguru|Nyaruguru]] • [[Akarere ka Ruhango|Ruhango]]
| group4 = [[Intara y'Iburasirazuba]]
| list4 = [[Akarere ka Bugesera|Bugesera]] • [[Akarere ka Gatsibo|Gatsibo]] • [[Akarere ka Kayonza|Kayonza]] • [[Akarere ka Kirehe|Kirehe]] • [[Akarere ka Ngoma|Ngoma]] • [[Akarere ka Nyagatare|Nyagatare]] • [[Akarere ka Rwamagana|Rwamagana]]
| group5 = [[Intara y'Uburengerazuba]]
| list5 = [[Akarere ka Karongi|Karongi]] • [[Akarere ka Ngororero|Ngororero]] • [[Akarere ka Nyabihu|Nyabihu]] • [[Akarere ka Nyamasheke|Nyamasheke]] • [[Akarere ka Rubavu|Rubavu]] • [[Akarere ka Rusizi|Rusizi]] • [[Akarere ka Rutsiro|Rutsiro]]
}}<noinclude>
{{Documentation|content=
Iyi palette ihuza ingingo zivuga ku [[Intara z’u Rwanda|ntara]] n’[[Uturere tw’u Rwanda|uturere]] by’u Rwanda.
== Imikoreshereze ==
Shyira iyi palette hasi ku ngingo, nyuma y’igice cy’inyandiko (<code>== Inyandiko ==</code>), mbere y’ibyiciro:
<code><nowiki>{{Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda}}</nowiki></code>
Palette igaragara ifunguye. Kugira ngo igaragare ifunze, andika:
<code><nowiki>{{Palette Intara n'Uturere by'u Rwanda|state=collapsed}}</nowiki></code>
Ushobora no gukoresha <code>state=autocollapse</code>: palette ifungwa iyo ku rupapuro hari izindi palette.
== Aho ishyirwa ==
Iyi palette ishyirwa ku ngingo zose ziri ku rutonde rwayo:
* [[Intara z’u Rwanda]];
* [[Kigali|Umujyi wa Kigali]] n’intara enye;
* uturere 30.
== Ibyiciro ==
Iyi palette ishyirwa mu byiciro [[:Ikiciro:Intara y’u Rwanda]] na [[:Ikiciro:Uturere tw’u Rwanda]].
}}
[[Ikiciro:Intara y’u Rwanda]]
[[Ikiciro:Uturere tw’u Rwanda]]
</noinclude>
cc3mip04jb6ld96ed9wefo09fs100zx
Ibiganiro by'umukoresha:Bpacifique/Roots of Rwanda
3
23752
142919
2026-10-20T17:15:56Z
Truly you
17155
Adding Wikimedia Digital Phase 2 competition tag
142919
wikitext
text/x-wiki
{{Wikimedia Digi-Youth Club|phase=2|country=Rwanda|user=Bpacifique}}
#wikimediadigitalphase2
kvba47lmibmekqacithw4prptujc0a2
Ikiciro:Pages using the Kartographer extension
14
23753
142924
2026-10-21T08:21:37Z
Score Beethoven
11559
hidden categories
142924
wikitext
text/x-wiki
{{Hidden category}}
[[Ikiciro:Tracking categories]]
48tlgmgomehmgvd2d6r5xe02dp6gcdq