Украйиина

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="sah">
  <siteinfo>
    <sitename>Бикипиэдьийэ</sitename>
    <dbname>sahwiki</dbname>
    <base>https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D2%AF%D1%80%D2%AF%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D1%80%D1%8D%D0%B9</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.2</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Миэдьийэ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Аналлаах</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Ырытыы</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Кыттааччы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Кыттааччы ырытыыта</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Бикипиэдьийэ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Бикипиэдьийэ ырытыыта</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Билэ</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Билэ ырытыыта</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki-ни ырытыы</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Халыып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Халыыбы ырытыы</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Көмө</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Көмөнү ырытыы</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категорияны ырытыы</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Обсуждение модуля</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Украйиина</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4549</id>
    <revision>
      <id>428757</id>
      <parentid>420556</parentid>
      <timestamp>2026-05-19T15:29:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Soldatov Timur</username>
        <id>23703</id>
      </contributor>
      <origin>428757</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20809" sha1="ir5kpk0wfz59faaeyiw47ccz2e46z71" xml:space="preserve">{{Infobox Country
|native_name =Украина
|conventional_long_name =Україна&lt;br /&gt;
|common_name =Ukraine
|image_flag =Flag of Ukraine.svg
|image_coat =Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg
|image_map =Europe-Ukraine (1991-2014).svg
|national_anthem =Ще не вмерла України{{spaces|2}}&lt;small&gt;([[Украин тыла|Украинныы]])&lt;/small&gt;
|official_languages =[[Украин тыла]]
|demonym =[[Украиннар]]
|capital =[[Киев]] (''Київ'')
|latd=50 |latm=27 |latNS=N |longd=30 |longm=30 |longEW=E
|largest_city =capital
|government_type =[[Semi-presidential system|Semi-presidential]] [[unitary state]]
|leader_title1 =[[President of Ukraine|Президент]]
|leader_name1 =[[Володимир Зеленский|Зеленскай Володимир Александрович]]
|leader_title2 =[[Prime Minister of Ukraine|Премьер миниистир]]
|leader_name2 =[[Юлия Свырыденко]]
|leader_title3 =[[Chairman of the Verkhovna Rada|Speaker of the Parliament]]
|leader_name3 = [[Руслан Стефанчук]]
|sovereignty_type =[[History of the Сэбиэскэй Сойуус (1985-1991)|Independence]]
|sovereignty_note =from the [[Soviet Union]]
|established_event1 =[[Declaration of Independence of Ukraine|Declared]]
|established_date1 =August 24, 1991
|established_event2 =[[Ukrainian referendum, 1991|Referendum]]
|established_date2 =December 1, 1991
|established_event3 =Finalized
|established_date3 =December 26, 1991
|area_rank =44th
|area_magnitude =1 E11
|area_km2 =603,628
|area_sq_mi =233,090 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
|percent_water =7%
|population_estimate =46,372,700
|population_estimate_year =2008
|population_estimate_rank =27th
|population_census =48,457,102
|population_census_year =2001
|population_density_km2 =77
|population_density_sq_mi =199 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
|population_density_rank =115th
|GDP_PPP_year =2007
|GDP_PPP =$321.874 billion&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/02/weodata/weorept.aspx?sy=2004&amp;ey=2008&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=926&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&amp;grp=0&amp;a=&amp;pr.x=47&amp;pr.y=4|title=Report for Selected Countries and Subjects&lt;!-- Bot generated title --&gt;}}&lt;/ref&gt; &lt;!--Do not edit--&gt;
|GDP_PPP_rank =29th
|GDP_PPP_per_capita =$6,968&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt; (IMF) &lt;!--Do not edit--&gt;
|GDP_PPP_per_capita_rank =83rd
|GDP_nominal =$141.644 billion&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt; &lt;!--Do not edit--&gt;
|GDP_nominal_rank =45th
|GDP_nominal_year =2007
|GDP_nominal_per_capita =$3,066&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt; (IMF) &lt;!--Do not edit--&gt;
|GDP_nominal_per_capita_rank =88th
|HDI_year =2005
|HDI ={{increase}} 0.788
|HDI_rank =76th
|HDI_category =&lt;font color=&quot;#ffcc00&quot;&gt;medium&lt;/font&gt;
|Gini =31
|Gini_year =2006
|currency =[[Гривня]]
|currency_code =UAH
|country_code =UKR
|time_zone =[[Eastern European Time|EET]]
|utc_offset =+2
|time_zone_DST =[[Eastern European Summer Time|EEST]]
|utc_offset_DST =+3
|drives_on                    = right 
|cctld =[[.ua]]
|calling_code =380
}}
'''Украина''' ([[украин тыла|укр]]. ''Україна'', /ukrɑˈjinɑ/), '''Укырайыына''' диэн [[Илин Эуропа]] дойдута. Кирбиилэhэр [[Арассыыйа|Арассыыйалыын]] илин, [[Беларусь|Бөлөрүүстүүн]] хоту, [[Польша|Польшалыын]], [[Словакия|Словакиялыын]] уонна [[Мадьаар Сирэ|Мадьаар Сириниин]] арҕаа, [[Румыния|Румыын Сириниин]] уонна [[Молдова|Молдовалыын]] соҕуруулуу-арҕаа, [[Хара байҕал|Хара байҕаллыын]] уонна [[Азов байҕала|Азов байҕалыныын]] соҕуруу. [[Киев]] дойду киин уонна ордук улахан куората.

Укырайыына [[унитар ил]], 24 уобаластаах, биир автономиялаах республикалаах ([[Кырыым]]) уонна икки анал суолталаах куораттаах: Киев уонна [[Севастополь]]. Украина ил тутулунан [[республика|өрөспүүбүлүкэ]]. Олохтоохторун ахсаана 46,4 млн киhи (олортон 77,8% [[украиннар|укырайыыннар]]).

== Административнай түҥэтии ==
[[Билэ:Black Sea relief location map with exclusive economic zones.svg|мини|250пкс|Укырайыына территорията хара муораҕа|хаҥас]]

2021 сыл тохсунньу 1 күнүнээҕи туругунан Укырайыынаҕа 24 уобалас, 1 автономнай өрөспүүбүлүкэ ([[Кырыым]]), 136 оройуон уонна 2 ураты суолталаах куорат ([[Киев]] уонна [[Севастополь]]) бааллар).

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; background:none; text-align=center&quot;
! style=&quot;width:225px&quot;|Украина административнай үллэһигэ
! colspan=&quot;5&quot;|Уобалаһа
|-
| width=&quot;225&quot; align=&quot;center&quot;|{{Ukraine Labelled Map}}
|
* [[Билэ:Coat of Arms of Vinnytsa Oblast.svg|20px]] [[Винница уобалас|Винница]]
* [[Билэ:Volyn coat of arms.svg|20px]] [[Волынь уобалаһа|Луцк]]
* [[Билэ:Smaller Coat of arms of Dnipropetrovsk Oblast.svg|20px]] [[Днепропетровскай уобалас|Днепропетровск]]
* [[Билэ:Coat of Arms of Donetsk Oblast 1999.svg|20px]] [[Донецк уобалас|Донецк]]
* [[Билэ:Coat of Arms of Zhytomyr Oblast.svg|20px]] [[Житомир уобалаһа|Житомир]]
* [[Билэ:Karpatska Ukraina-2 COA.svg|20px]] [[Закарпатье уобалас|Ужгород]]
|
* [[Билэ:Coat of arms of Zaporizhia Oblast.svg|20px]] [[Запорожье уобалас|Запорожье]]
* [[Билэ:Coat of Arms of Ivano-Frankivsk Oblast.svg|20px]] [[Ивано-Франковскай уобалас|Ивано-Франковск]]
* [[Билэ:Herb Kyivskoi oblasti 1.svg|20px]] [[Киев уобалаһа|Киев]]
* [[Билэ:Coat of Arms of Kirovohrad Oblast.svg|20px]] [[Кировоград уобалас|Кропивницкай]]
* [[Билэ:Coat of Arms Luhansk Oblast.svg|20px]] [[Луганскай уобалас|Луганск]]
* [[Билэ:Coat of Arms of Lviv Oblast SVG.svg|20px]] [[Львовскай уобалас|Львов]]
|
* [[Билэ:Coat of arms of Mykolaiv Oblast part.svg|20px]] [[Николаев уобалас|Николаев]]
* [[Билэ:Coat of Arms of Odesa Oblast.svg|20px]] [[Одесса уобалаһа|Одесса]]
* [[Билэ:Coat of Arms of Poltava Oblast.svg|20px]][[Полтава уобалаһа|Полтава]]
* [[Билэ:Rivne Oblast coat of arms.svg|20px]] [[Ровно уобалас|Ровно]]
* [[Билэ:Coat of Arms of Sumy Oblast.svg|20px]] [[Сумы уобалас|Сумы]]
* [[Билэ:Coat of Arms of Ternopil Oblast.svg|20px]] [[Тернополь уобалас|Тернополь]]
|
* [[Билэ:Kharkiv-town-herb.svg|20px]] [[Харьков уобалас|Харьков]]
* [[Билэ:Coat of Arms of Kherson Oblast.svg|20px]] [[Херсон уобалаһа|Херсон]]
* [[Билэ:Coat of Arms of Khmelnytskyi Oblast.svg|20px]] [[Хмельницкий уобалас|Хмельницкий]]
* [[Билэ:Coat of Arms of Cherkasy Oblast.svg|20px]] [[Черкассы уобалас|Черкассы]]
* [[Билэ:Coat of Arms of Chernivtsi Oblast.svg|20px]] [[Черновцы уобалас|Черновцы]]
* [[Билэ:Coat of Arms of Chernihiv Oblast.svg|20px]] [[Чернигов уобалаһа|Чернигов]]
|-
|
! colspan=&quot;2&quot;|Автономия
! colspan=&quot;2&quot;|Государственнай суолталаах куорат
|-
|
| colspan=&quot;2&quot;|
* [[Билэ:Emblem of Crimea.svg|20px]] [[Кырыым]]
| colspan=&quot;2&quot;|
* [[Билэ:COA of Kyiv Kurovskyi.svg|20px]] [[Киев]]
* [[Билэ:COA of Sevastopol.svg|20px]] [[Севастополь]]
|}

== Экономиката ==
[[Билэ:Київ - Інститутська вул., 9-а DSCF6510.JPG|мини|[[Украина национальнай баана]]]]

Украина-сайдыылаах научнай уонна промышленнай базалаах судаарыстыба, аан дойдутааҕы эргиэн тэрилтэтин чилиэнэ (ыам ыйын 16 күнүттэн 2008 с.). 2014 сыллаахха the Ecoomistist The Economist таһаарыыга дойду биир бастакы пятеркатыттан биирдэстэрэ.&lt;ref name=index&gt;{{cite web|title=Our crony-capitalism index: Planet Plutocrat |url=http://www.economist.com/news/international/21599041-countries-where-politically-connected-businessmen-are-most-likely-prosper-planet |publisher=The Economist|accessdate=20 March 2014|author=The Economist|authorlink=The Economist|year=2014}}&lt;/ref&gt;

Украина аан дойду рейтинигэр 64 миэстэ буолбута, 2020 с.аан дойду баана буолар&lt;ref&gt;https://www.doingbusiness.org/content/dam/doingBusiness/pdf/db2020/Doing-Business-2020_rankings.pdf&lt;/ref&gt;. Украина аан дойду нолуоктуур систематын рейтинигэр 107 миэстэни ылар. Аан дойдутааҕы баан дааннайдарынан Украинаҕа 28 нолуок, олортон биирдэстэрэ-барыс нолуога, 24 — хамнаска нолуок. Нолуок уопсай ставката 54,9 %&lt;ref&gt;[http://www.pwc.com/gx/en/paying-taxes/data-tables.jhtml PricewaterhouseCoopers]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=В яких міжнародних рейтингах Україна покращила свої позиції в 2019 році|url=https://www.slovoidilo.ua/2020/01/08/infografika/polityka/yakyx-mizhnarodnyx-rejtynhax-ukrayina-pokrashhyla-svoyi-pozycziyi-2019-roczi|website=Слово і Діло|accessdate=2020-01-20|language=uk}}&lt;/ref&gt;.

Украина 10 пууҥҥа айанныыр уонна туризм эйгэтигэр конкуреннаһар кыахтаах рейтиҥҥэ (78 миэстэҕэ диэри) таҕыста.

Советскай кэмҥэ Украина экономиката Сэбиэскэй Союзка уонна дьоһун промышленнай уонна тыа хаһаайыстыбатын компонена дойду экономикатыгар улахан кээмэйинэн буолбута. Сэбиэскэй система ыһыллыаҕыттан ырыынак экэниэмикэтин былааныттан ырыынак экэниэмикэтэ көспүтэ. Көһөрүү процеһа нэһилиэнньэ үгүс араҥатыгар, оттон үп- харчы кирэдьиит политиката 1990 сылтан инфляция үүнүүтүн гиперинфляционнай таһымҥа диэри улаатыннарбыта. 1993 сыллаахха Украина биир халандаар сыл устата инфляция үрдүнэн аан дойду рекордун тиийбитэ&lt;ref&gt;«Interwar Soviet Ukraine»: [http://www.britannica.com/eb/article-30078/Ukraine Encyclopædia Britannica]&lt;/ref&gt;. Саҥа валюта, сиэллээх, 1996 с. сыаналара туруктаммыттара.

Дойду структурнай реформалары олоххо киллэриигэ бытааннык хамсаата. Правительство тутулуга суох буолуутун чөлүгэр түһэрэр правовой база тэрилиннэ, ол да буоллар, Правительствоҕа реформаларга туруктаах буолуу киэҥник тарҕанна уонна нэһилиэнньэ үгүс государственнай тэрилтэлэр приватизациялааһын процеһыттан босхолоннулар.

1999 сыллаахха ВВП 40 %- тан 1991 сыллаахха диэри түстэ&lt;ref&gt;«CIA World Factbook&amp;nbsp;— Ukraine. 2002 edition»: [http://www.faqs.org/docs/factbook/print/up.html] ''CIA''&lt;/ref&gt;, ол гынан баран 2000 сыл саҥатыгар экономика күүстээх үүнүүтүн көрдөрбүтэ-5- тэн 10 %- ҥа диэри үрдээбитэ — бырамыысыланнас оҥорон таһаарыы сылга 10% улаатта&lt;ref&gt;«CIA World Factbook&amp;nbsp;— Ukraine. 2004 edition»: [http://www.umsl.edu/services/govdocs/wofact2004/geos/up.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227003216/http://www.umsl.edu/services/govdocs/wofact2004/geos/up.html |date=2021-02-27 }} ''CIA''&lt;/ref&gt;. Украина 2008 с. экономическай кризистэн улаханнык эмсэҕэлээбитэ уонна сэтинньи ыйга МВФ- га дойдуга $16,5 млрд долларга саппаас кредити биһирээбитэ&lt;ref&gt;«Head of IMF's Resident Representative Office in Ukraine to change his job»: [http://www.interfax.com.ua/eng/main/3243/] Interfax-Ukraine&lt;/ref&gt;.

== Культура ==
[[Билэ:Pysanky2011.JPG|мини|Үгэс буолбут Коллекция [[Писанка|Писанка]]]]
[[Билэ:Міський музей Київ 1911.jpg|мини|[[Украина национальнай художественнай музейа]]]]
Украина култууратын биллиилээх чинчийээччи И. Огенко Украина төрүт култуурата аан дойду аһыллыаҕыттан, ксенофобия суоҕа (атын киһи куттанара) уонна гуманизм суоҕа бэлиэтэммитэ. &quot;Уруулуу үлэ» (хобордооххо) уонна самопознаниеҕа, этэҥҥэ олоруу, олох наадыйыытын хааччахтааһын, духовнай Надежда материальнай- вот тогда и рецептэрин ордорор, ону ааһан атын омук санаатын тарҕатар, пропагандалыыр көҥүл.

Культура сайдыытын тутаах историческай түһүмэҕэ христианство ХІ үйэҕэ ылыллыыта буолла. Кэлин национальнай культура үөскээн, элита оруола биллэ аҕыйаабыта. Бу Украина уустук историческай суолунан, национальнай государство суох өр кэм устата быһаарыллар. Чуолаан, феодал- Боярскай католическай уонна Польша культуратын билэргэ, XVIII үйэ бүтүүтүгэр казактар чыпчааллара руссификацияламмыт буоланнар, Украинскай общество толору национальнай элитата суох сайдыбыта.

Украина култууратын устуоруйалара былыргы норуот үгэстэригэр уонна үгэстэригэр, олохторун- дьаһахтарын тыа сиригэр үксүгэр олоҕураллар. XIX- XX үйэ индустриализациятыттан, олох- дьаһах уларыйыытыттан, образовай чааһа Украина нэһилиэнньэтин» силис тардан &quot; уонна үгэскэ кубулуйбут.

Украинскай култуура да, Украина искусствота Русь искусствотыттан бэйэтин истоктарын ылан, устуоруйатын тухары Руслан Европа да, кэлин да, Россия тендердэрин да быһыытынан сайдан барбыта. Аныгы искусство сайдыыта Украина култуура уонна туризм министерствотыгар баар кэккэ государственнай учреждениелары, концертнай тэрилтэлэри, айар союзтары уонна үөрэх тэрилтэлэрин үлэлэрин- хамнастарын кытта ситимнээх.

Уус- уран литература
Сиһилии: Украина литературата
Украина сиригэр- уотугар бастакы литературнай пааматынньыктар Киев нуучча кэлиитин саҕана кэлэллэр уонна Русь соҕотох официальнай тылынан суруллубуттара. Бастакытынан, &quot;ааспыт сыллар сэһэннэрэ «уонна»Игорев туһунан тыл&quot;героическай сэһэнэ ааҕыллар.

Былыргы суруктарга суруллубут бастакы кинигэлэри учуонайдар ХVI үйэлэргэ биэрэллэр. Ол курдук, XVII в. &quot;лексисъ тылдьытын халыыптаах Лексисъ&quot; диэн суруллубута, ол курдук былыргы тылга туттулла сылдьар. Саха тылын уһулуччулаах пааматынньыга 1556-1561 ПП. XV- XVIII үйэлэргэ Латинскай тылынан литература оҥоһуллар.

Күннүк Уурастыырап тыыннаах Украина тылынан суруллубут «Энеида» поэмата тосту уларыйбыта. Мантан кэлин Украина тылын сайдыыта саҕаланар, ол курдук кэлин Тарас Шевченко, Леся Украинка, Иван Франко уо. д. А. Ол эрээри Украина литературатын сайдыытын харгыстыыр боччумнаах харгыстарынан Россия былааһа буолар, чуолаан Валуевскай циркуляра 1863 сыллаахха Украинскай тылынан кинигэлэри таһаарары боббута.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:right; margin-right:50px;&quot;
|-
! align=center |[[Иван Котляревский]]&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(1769—1838)&lt;/small&gt;
! align=center |[[Тарас Шевченко]]&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(1814—1861)&lt;/small&gt;
! align=center |[[Степан Руданский]]&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(1834—1873)&lt;/small&gt;
! align=center |[[Иван Франко]]&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(1856—1916)&lt;/small&gt;
! align=center |[[Леся Украинка]]&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(1871—1913)&lt;/small&gt;
|-
| align=left | '''[[Билэ:Ivan Petrovich Kotlyarevsky 2.jpg|155px]]'''
| align=left | '''[[Билэ:Taras Shevchenko selfportrait oil 1840-2.jpg|145px]]'''
| align=left | '''[[Билэ:Степан Руданський.jpg|138px]]'''
| align=left | '''[[Билэ:Ivan Franko (1898).png|122px]]'''
| align=left | '''[[Билэ:Lesya Ukrainka portrait crop.jpg|132px]]'''
|}

Трагическай этэ ХХ үйэ үгүс Украинскай литератураларын дьылҕалара, чуолаан маассабай репрессивнай дьаһалларга [[СССР|советская власть]] [[Валерьянь Пидмогильная]], &lt;nowiki&gt;[[Евгений Михайлович|Григорий Михайлович/Григорий Косынка]] и 1970-х сыллардаахха кэлэ сылдьыбыта ([[Васильев стус]]). Маны сэргэ Украина поэттарын кэккэлэригэр ыҥырыы булбуттара [[социалистический реализм|соцреалистической хайысхе]] [[Тичина Павел Григорьевич|П.&amp;nbsp;Тичина]] [[Рыльский Максим Фаддеевич|М.&amp;nbsp;Рыльский]]).

Билиҥҥи Украинаҕа поэттар уонна суруйааччылар түмсүбүттэрэ [[Украина Суруйааччыларын союһа|Украина Суруйааччыларын союһа]]. Саҥа генерация — [[Юрий Андрухович]] [[Сергей Жадан]] [[Александр иранец]], [[Юрий Издик]] [[Оксана Забужко]] [[Игорь Павлюк]] уо. Д.А.

== Эбии маны көр ==
* [[Украина бэлиэ күннэрэ]]

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

{{Countries of Europe}}

[[Категория:Украина| ]]</text>
      <sha1>ir5kpk0wfz59faaeyiw47ccz2e46z71</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Татаар тыла</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4939</id>
    <revision>
      <id>428758</id>
      <parentid>381345</parentid>
      <timestamp>2026-05-19T15:38:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Soldatov Timur</username>
        <id>23703</id>
      </contributor>
      <origin>428758</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5578" sha1="71ifufqovlpwcgjfs4ottp3aoy71nqm" xml:space="preserve">{{Infobox Language
|name=Татаар тыла
|nativename=татарча / tatarça / تاتارچا
|states=[[Арассыыйа]], урукку [[Сэбиэт Холбоhуга|Сэбиэт Холбоhугун]] атын дойдулара
|speakers=	
8 мөл.
|familycolor=Altaic
|fam1=[[Алтай тыллара|Алтай]]&lt;ref&gt;&quot;[http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=90009] Ethnologue&quot;&lt;/ref&gt;
|fam2=[[Түүр тыллара|Түүр]]
|fam3=[[Кыпчак тыллара|Кыпчак]]
|fam4=Кыпчак-Болгар
|nation=[[Татарстаан]]
|iso1=tt|iso2=tat|iso3=tat}}
'''Татаар тыла''' (''татар теле'') — [[түүр тыллара|түүр тылларыттан]] биирдэстэрэ, кыпчаак бөлөҕөр киирэр. Татаардар национальнай тыллара, Татарстаан судаарыстыбаннай тыла, тарҕаныытынан Арассыыйаҕа иккис тыл.

== Географията ==
Татаардыы саҥарааччылар [[Арассыыйа|Арассыыйаҕа]], [[Орто Азия|Орто Азияҕа]], [[Украина|Украинаҕа]], [[Польша|Польшаҕа]], [[Кытай|Кытайга]], [[Финляндия|Финляндияҕа]] уонна [[Түркийэ|Түркийэҕэ]] бааллар.

=== Ил статуhа ===
Татаар тыла [[Татарстан|Татарстаан Өрөспүүбүлүкэтигэр]] ил статустаах.

=== Түөлбэ тыллара ===
Татаар тыла үс сүрүн диалектаах:
* Арҕаа (Мишэр эбэтэр Мишар)
* Орто
* Илин ([[Сибиир]])
Бу диалектар бары субдиалектарга арахсаллар.

=== Арассыыйаҕа ===
Арассыыйаҕа татаар тылынан 5,300,000 киhи саҥарар. Татаар тыла хас да тыhыынча [[башкорттар|башкорттарга]], [[марилар|мариларга]] уонна [[мордва|мордваларга]] ([[каратайдар]]) төрөөбүт тыллара буолар.

== Суруга-бичигэ ==
Татаар тыла устуоруйатын тухары араас алпабыыттарынан суруктаммыта. Олор ахсааннарыгар:
* [[Былыргы түүр бичигэ|Орхон бичигэ]]
* [[Араб алпабыыта|Арааб алпаабыта]]
* [[Латыын алпабыыта|Латыын алпаабыта]]
* [[Кирилл алпабыыта|Кириилиссэ]]

{| style=&quot;font-family:Microsoft Sans Serif; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF&quot;
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | А а
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ә ә
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Б б
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | В в
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Г г
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Д д
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Е е
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ё ё
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ж ж
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Җ җ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | З з
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | И и
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Й й
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | К к
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Л л
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | М м
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Н н
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ң ң
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | О о
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ө ө
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | П п
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Р р
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | С с
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Т т
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | У у
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ү ү
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ф ф
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Х х
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Һ һ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ц ц
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ч ч
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ш ш
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Щ щ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ъ ъ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ы ы
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ь ь
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Э э
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ю ю
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Я я
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | 
|}

== Быһаарыылар ==
{{Interwiki|tt|Баш бит|татаар|}}
{{быһаарыылар}}

{{Lang-stub}}
{{Халыып:Арассыыйа ил тыллара}}

{{Түүр тыллара}}
[[Категория:Тыллар]]
[[Категория:Түүр тыллара]]</text>
      <sha1>71ifufqovlpwcgjfs4ottp3aoy71nqm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1914 сыл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6323</id>
    <revision>
      <id>428786</id>
      <parentid>416781</parentid>
      <timestamp>2026-05-19T23:34:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өлбүттэр */</comment>
      <origin>428786</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16802" sha1="1f4v756rx1iikph9nbo0ag80qqcxm0v" xml:space="preserve">{{alsonumber|1914}}
{{Сыллар|1914}}

'''1914''' сыл.

== Туох буолбута ==
* [[Бастакы аан дойду сэриитэ]] саҕаламмыт
=== Кулун тутар ===
* [[Кулун тутар 26]] — Уус-Тааттаҕа чаччыынанан олорбут [[Неустроев Гаврил Семенович (Чордо Хабырылла)|Гаврил Неустроев (Чордо Хабырылла)]] туруорсуутунан [[Алдан нэһилиэгэ (Таатта улууһа)|Алдан нэһилиэгэ]] үөскээбит. Саха уобалаһын быраабатын уопсай присутствиетын 256 нүөмэрдээх уурааҕар маннык суруллубут: «Байаҕантай улууһун I Байаҕантай нэһилиэгин Алданскай аҕатын ууһунааҕы инородецтары 26 үлэһит киһини кытары 55 ревискэй дууһа састааптаах «Алданскай» диэн ааттаах туспа нэһилиэккэ 1914 сыл от ыйын 1 күнүттэн араарарга.»

=== Бэс ыйа ===
* [[Бэс ыйын 28]] — серб [[Принцип, Гаврило|Гаврило Принцип]] [[Австрия|Австрияҕа]] ыраахтааҕы буолуохтаах эрцгерцог Франц Фердинанды өлөрбүт, бу Бастакы Аан дойду сэриитин саҕалыырга төрүөт буолбут

=== От ыйа ===
* [[От ыйын 8]] — Уокурук суутун таас дьиэтин тутуута саҕаламмыта. Билигин бу дьиэҕэ Саха сирин Наукаларын Академията баар.
* [[От ыйын 23]] — [[Австро-Венгрия]] [[Сербия]]ҕа эрцгерцог Франц Фердинанды ким өлөрбүтүн билэргэ ультиматум түһэрбит. Сербия ультиматуму сүнньүнэн ылыммыт, биир эрэ ирдэбилин толорор кыаҕа суоҕун эппит. Онон [[от ыйын 28]] күнүгэр Австрия сэриини биллэрбитэ, [[Аан дойду бастакы сэриитэ]] саҕаламмыта.
* [[От ыйын 26]] 
**[[Австро-Венгрия]] мобилизация биллэрбит уонна сэбилэниилээх күүстэрин Арассыыйа кыраныыссатыгар түмпүт.
**[[Англия]] полицията [[Дублин|Дублиҥҥа]] буолбут Ирландия националистарын демонстрациятын ытыалаабыт.
* [[От ыйын 28]] — [[Аан дойду бастакы сэриитэ]] саҕаламмыт (1918 сыллаахха сэтинньи 11 күнүгэр түмүктэммитэ) — киһи-аймах устуоруйатыгар уһулуччу бөдөҥ сэбилэниилээх утары турсуулартан биирдэстэрэ.

=== Атырдьах ыйа ===
* [[Атырдьах ыйын 1]] — [[Германия]] Арассыыйаҕа [[Аан дойду бастакы сэриитэ|сэриини]] биллэрбит.
* [[Атырдьах ыйын 2]] — [[Николай II]] ыраахтааҕы [[Германия]]ны кытта сэрии туһунан манифест таһаарбыт.
* [[Атырдьах ыйын 3]] — [[Аан дойду бастакы сэриитэ]]: [[Германия]] [[Франция]]ҕа сэриини биллэрбит.

* [[Атырдьах ыйын 6]] — [[Австро-Венгрия]] Арассыыйаҕа сэриини биллэрбит. [[Сербия]] Германияҕа сэриини биллэрбит.

* [[Атырдьах ыйын 9]] — [[Дьокуускай|Дьокуускайга]] 180 киловаттаах электростанция үлэҕэ киирбит.

* [[Атырдьах ыйын 12]] — [[Аан дойду бастакы сэриитэ]]:  [[Британия Империята|Британия импиэрийэтэ]] [[Австро-Венгрия импиэрийэтэ|Австро-Венгрия импиэрийэтигэр]] сэриини биллэрбит.

* [[Атырдьах ыйын 15]] — Бастакы аал [[Панаама ханаала|Панаама ханаалынан]] ааспыт.

* [[Атырдьах ыйын 17]] — [[Аан дойду бастакы сэриитэ]]: Сталлупонен кыргыһыыта — [[Пруссия]]ҕа Сталлупонен (билигин Нестеров диэн ааттаах) куорат анныгар генерал Герман фон Франсуа хамаандалаах ньиэмэс аармыйата Пауль фон Ренненкампф хамаандалаах нуучча аармыйатын кыайбыт. Бу улахан суолтата суох эрээри, сэрии илиҥҥи фронугар бастакы кыргыһыы этэ.

* [[Атырдьах ыйын 31]] — [[Германия]]ны утары сэрии саҕаламмытын кэннэ [[Санкт-Петербург]] ньиэмэстии аатын ''Петроград'' диэҥҥэ уларыппыттар.

=== Балаҕан ыйа ===
* [[Балаҕан ыйын 5]] — [[Дьокуускай]]тан [[Бүлүү (куорат)|Бүлүүгэ]] диэри телеграф үлэҕэ киирбит.
* [[Балаҕан ыйын 5]] — [[Боотур Уус улууһа|Боотур уус улууһун]] киинигэр [[Чурапчы|Чурапчыга]] икки кылаастаах оскуола аһыллыбыт.
* [[Балаҕан ыйын 5]] — [[Аан дойду бастакы сэриитэ]]: 8 күннээх ''[[Марна кыргыһыыта, 1914|Марна кыргыһыыта]]'' саҕаламмыт. [[Париж]] диэки кимэн киирэн иһэр [[Германия|ниэмэс]] аармыйатын [[Франция|французтар]] тохтоппуттар уонна төттөрү бырахпыттар. Манан ''Шлиффен былаана'', о.э. түргэнник [[Франция]]ны кыайан баран соҕотох [[Арассыыйа]]ны утары киирсии, таҥнастыбыт. [[Германия]] түөрт сыл усталаах икки фронунан ыарахан позиционнай сэриигэ батыллыбыта.

* [[Балаҕан ыйын 6]] — [[Аан дойду бастакы сэриитэ]]: [[Марна кыргыһыыта, 1914|Марна кыргыһыытын]] бастакы бөдөҥ кыргыһыыта буолбут. Саамай улахан быһаарыылаах кыргыһыы сарсыныгар буолбута. Бу Марна өрүс аттынааҕы кыргыһыыга [[Германия]] хотторуулаах тахсыбыта, [[Франция]]ны кыайан, сэрииттэн таһаарар былаана тохтубута. Ол эрээри икки өттүттэн сүтүк элбэх буолан уонна сылайыы наһаа улахан буолан, Франция уонна Британия холбоһуктаах сэриилэрэ ньиэмэстэри бүтэһиктээхтик кыайан урусхаллаабатахтара. Франция уонна Британия бу 8 күннээх кыргыһыыга 45 тыһ. киһини өлбүтүнэн, 173 тыһ. киһини бааһырбытынан, 50500 киһини билиэн түбэспитинэн сүтэрбиттэрэ.

* [[Балаҕан ыйын 11]] — [[Финляндия]] оскуолаларыгар нуучча тылын уонна нуучча устуоруйатын чааһын элбэтэр туһунан бирикээс тахсыбыт, бу [[Николай II]] ыраахтааҕы Финляндияны нууччатытыытын бэлиитикэтин иһинэн дьаһал этэ.

* [[Балаҕан ыйын 13]] — [[Аан дойду бастакы сэриитэ]]: Германия уонна Франция Эне аттынааҕы кыргыһыылара саҕаламмыт.

=== Сэтинньи ===
* [[Сэтинньи 2]] — [[Аан дойду бастакы сэриитэ]]: Арассыыйа Импиэрийэтэ Осмаан Импиэрийэтигэр сэриини биллэрбит. Биллэрин курдук бу икки импиэрийэ аҕыйах сылынан суох буолбутттара.
* [[Ахсынньы 8]] — [[Аан дойду бастакы сэриитэ]]: Британия флотун эскадрата Германия импиэрийэтин эскадратын Илин Азияҕа Фолкленд арыыларын иһин кыргыһыыга урусхаллаабыт.
* [[Ахсынньы 24]] — Аан дойду бастакы сэриитин кэмигэр Ороһооспотооҕу эйэлэһии саҕаламмыт.

== Төрөөбүттэр ==
* [[Жадейкин Максим Степанович]] (1914—1944) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Геройа (1944).
* [[Томскай Савва Константинович]] (1914—1997) — суруналыыс, 1971—1981 сс. Саха Сирин суруналыыстарын Сойууһун бэрэссэдээтэлэ.

* [[Тохсунньу 1]] — [[Николаева Мария Львовна|Мария Николаева]] — Саха Сирин уһун үйэлээх олохтооҕо, Ньурба улууһун [[Хорула нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)|Хорула нэһилиэгин]] ытык киһитэ.

* [[Олунньу 4]] — [[Стрекаловскай Михаил Михайлович|Михаил Стрекаловскай]] — [[Аҕа дойду Улуу сэриитэ|Аҕа дойду Улуу сэриитин]] кыттыылааҕа, Арассыыйа Федерациятын Дьоруойа (1996).
* [[Олунньу 22]] — [[Сафронов Федот Григорьевич|Федот Сафронов]] — Азия хотугулуу-илин эҥээрин чинчийээччитэ, учуонай, [[РСФСР]] уонна [[Саха АССР]] билимнэрин үтүөлээх диэйэтэлэ, РАН Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ, устуоруйа билимин дуоктара.

* [[Олунньу 27]] — [[Дьуон Дьаҥылы|Дьуон Дьаҥылы — Макаров Гавриил Иванович]] (27.02.1914—06.03.1956) — поэт уонна тылбаасчыт, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

* [[Кулун тутар 2]] — Үөһээ Бүлүү Боотулуутугар [[Поскачин Григорий Илларионович|Григорий Поскачин]] — учуутал, Саха сиринээҕи кинигэ кыһатын эрэдээктэрэ, бэйиэт, литэрэтиирэ кириитигэ. 1938 с. буржуазнай национализмҥа буруйданан хаайыга сыппыта, 1940 с. реабилитацияламмыта. 1943 с. өлбүтэ.

* [[Муус устар 8]] — [[Кулаковскай Реас Алексеевич]] (08.04.1914—31.05.1993) — поэт, суруйааччы

* [[Ыам ыйын 3]] — Өлүөхүмэ [[Кыыллаах|Кыыллааҕар]] [[Корнилова Александра Тихоновна|Александра Корнилова]] төрөөбүт — 1967-1972 сылларга Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин бэрэстээтэлин солбуйааччы, онтон Саха АССР статистикатын сулууспатын салайбыт киһи.

* [[Бэс ыйын 14]] — [[Сапожников Владимир Васильевич]] (14.06.1914—23.03.1982) — Сэбиэскэй Сойуус Геройа, летчик.
* [[От ыйын 31]] — [[Чаҕылҕан (суруйааччы)|Чаҕылҕан]] - [[Винокуров Илья Дорофеевич]] — оҕолорго анаан суруйбут саха поэта, суруйааччыта, тылбаасчыта.
* [[От ыйын 31]] — Франция киинэтин артыыһа, аан дойду биллиилээх комиктарыттан биирдэстэрэ [[Луи де Фюнес]] төрөөбүт.

* [[Атырдьах ыйын 23]] — [[Данилов Софрон Матвеевич|Софрон Данилов]] — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Саха Сирин уһун үйэлээх олохтооҕо.

* [[Балаҕан ыйын 6]] — [[Федоров Дмитрий Самсонович]] - [[Миитэрэй Таас]] (1914 - 1951) — поэт, прозаик.
* [[Балаҕан ыйын 13]] — [[Кершенгольц Моисей Израилевич]] — РСФСР уонна Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала (1914—1997).

* [[Балаҕан ыйын 21]] — [[Силин Александр Семёнович|Александр Силин]] — [[Аҕа дойду Улуу сэриитэ|Аҕа дойду Улуу сэриитин]] кыттыылааҕа, Саха Сирин уһун үйэлээх олохтооҕо.

* [[Балаҕан ыйын 24]] — [[Сивцев Андрей Ксенофонтович|Андрей Сивцев]] — [[Бүлүүтээҕи педагогика училищета|Бүлүүтээҕи педагогика училищетын]] уонна [[СГУ|Саха государственнай университетын]] преподавателэ. Бүлүүтээҕи педагогика училищетыгар литературнай куруһуок тэрийэн устудьуоннарга бобуулаах сахалыы уус-уран айымньылары аахтарбытын иһин 10 сылга хаайыллыбыт. Ол куруһуокка үөрэммиттэрэ: бэйиэт [[Кындыл|Иван Гоголев - Кындыл]], суруйааччы Афанасий Федоров, кыраайы үөрэтээччи [[Багдарыын Сүлбэ]], суруналыыс [[Протопопова Нина Иннокентьевна|Нина Протопопова]] уо.д.а.

* [[Алтынньы 17]] — [[Ильин Дмитрий Иванович]] — саха биллиилээх муосчута.
* [[Алтынньы 25]] — [[Овчинникова Александра Яковлевна]], 1963 — 1980 сыллардаахха Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ.
* [[Сэтинньи 28]] — [[Слепцов Марк Дмитриевич |Марк Дмитриевич Слепцов]] (28.11.1914—16.06.1989) — Саха АССР норуодунай артыыһа, РСФСР норуодунай артыыһа.
* [[Лукин Тимофей Спиридонович]] (11.12.1914—15.04.1980) — биллиилээх сылгыһыт, Социалистическай Үлэ Геройа.
* [[Ахсынньы 25]] — [[Овчинникова Александра Яковлевна|Александра Овчинникова]] — [[Ньурба улууһа|Ньурба]] Тыалыкытыттан төрүттээх түмэт, бэлиитикэ дьайыксыта, 1963—1980 сыллардаахха [[Саха АССР]] Үрдүкү Сэбиэтин бэрэстээтэлэ.

== Өлбүттэр ==
* [[Муус устар 30]] — [[Хрустачев Иван Семенович|Иван Хрустачев]] (1841/42 с.т.) бастакы саха муосчуттарын үөрэппит мас уонна муос ууһа, миниатюрист худуоһунньук, таҥара күлүгүн мастан кыһан оҥорор уус, Николай II тус дворянство биэрбит киһитэ.
* [[Алтынньы 10]] — [[Монастырев В. Г.]], норуот учуутала. 
* [[Сэтинньи 21]] — [[Крафт Иван Иванович|Крафт И. И.]], Якутскай уобалас урукку губернатора, Дьокуускай куорат бочуоттаах гражданина.

[[Категория:1914]]</text>
      <sha1>1f4v756rx1iikph9nbo0ag80qqcxm0v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>428787</id>
      <parentid>428786</parentid>
      <timestamp>2026-05-19T23:36:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өлбүттэр */</comment>
      <origin>428787</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16929" sha1="mumbh7nixbnmhx5jlb7ul8rtaedajex" xml:space="preserve">{{alsonumber|1914}}
{{Сыллар|1914}}

'''1914''' сыл.

== Туох буолбута ==
* [[Бастакы аан дойду сэриитэ]] саҕаламмыт
=== Кулун тутар ===
* [[Кулун тутар 26]] — Уус-Тааттаҕа чаччыынанан олорбут [[Неустроев Гаврил Семенович (Чордо Хабырылла)|Гаврил Неустроев (Чордо Хабырылла)]] туруорсуутунан [[Алдан нэһилиэгэ (Таатта улууһа)|Алдан нэһилиэгэ]] үөскээбит. Саха уобалаһын быраабатын уопсай присутствиетын 256 нүөмэрдээх уурааҕар маннык суруллубут: «Байаҕантай улууһун I Байаҕантай нэһилиэгин Алданскай аҕатын ууһунааҕы инородецтары 26 үлэһит киһини кытары 55 ревискэй дууһа састааптаах «Алданскай» диэн ааттаах туспа нэһилиэккэ 1914 сыл от ыйын 1 күнүттэн араарарга.»

=== Бэс ыйа ===
* [[Бэс ыйын 28]] — серб [[Принцип, Гаврило|Гаврило Принцип]] [[Австрия|Австрияҕа]] ыраахтааҕы буолуохтаах эрцгерцог Франц Фердинанды өлөрбүт, бу Бастакы Аан дойду сэриитин саҕалыырга төрүөт буолбут

=== От ыйа ===
* [[От ыйын 8]] — Уокурук суутун таас дьиэтин тутуута саҕаламмыта. Билигин бу дьиэҕэ Саха сирин Наукаларын Академията баар.
* [[От ыйын 23]] — [[Австро-Венгрия]] [[Сербия]]ҕа эрцгерцог Франц Фердинанды ким өлөрбүтүн билэргэ ультиматум түһэрбит. Сербия ультиматуму сүнньүнэн ылыммыт, биир эрэ ирдэбилин толорор кыаҕа суоҕун эппит. Онон [[от ыйын 28]] күнүгэр Австрия сэриини биллэрбитэ, [[Аан дойду бастакы сэриитэ]] саҕаламмыта.
* [[От ыйын 26]] 
**[[Австро-Венгрия]] мобилизация биллэрбит уонна сэбилэниилээх күүстэрин Арассыыйа кыраныыссатыгар түмпүт.
**[[Англия]] полицията [[Дублин|Дублиҥҥа]] буолбут Ирландия националистарын демонстрациятын ытыалаабыт.
* [[От ыйын 28]] — [[Аан дойду бастакы сэриитэ]] саҕаламмыт (1918 сыллаахха сэтинньи 11 күнүгэр түмүктэммитэ) — киһи-аймах устуоруйатыгар уһулуччу бөдөҥ сэбилэниилээх утары турсуулартан биирдэстэрэ.

=== Атырдьах ыйа ===
* [[Атырдьах ыйын 1]] — [[Германия]] Арассыыйаҕа [[Аан дойду бастакы сэриитэ|сэриини]] биллэрбит.
* [[Атырдьах ыйын 2]] — [[Николай II]] ыраахтааҕы [[Германия]]ны кытта сэрии туһунан манифест таһаарбыт.
* [[Атырдьах ыйын 3]] — [[Аан дойду бастакы сэриитэ]]: [[Германия]] [[Франция]]ҕа сэриини биллэрбит.

* [[Атырдьах ыйын 6]] — [[Австро-Венгрия]] Арассыыйаҕа сэриини биллэрбит. [[Сербия]] Германияҕа сэриини биллэрбит.

* [[Атырдьах ыйын 9]] — [[Дьокуускай|Дьокуускайга]] 180 киловаттаах электростанция үлэҕэ киирбит.

* [[Атырдьах ыйын 12]] — [[Аан дойду бастакы сэриитэ]]:  [[Британия Империята|Британия импиэрийэтэ]] [[Австро-Венгрия импиэрийэтэ|Австро-Венгрия импиэрийэтигэр]] сэриини биллэрбит.

* [[Атырдьах ыйын 15]] — Бастакы аал [[Панаама ханаала|Панаама ханаалынан]] ааспыт.

* [[Атырдьах ыйын 17]] — [[Аан дойду бастакы сэриитэ]]: Сталлупонен кыргыһыыта — [[Пруссия]]ҕа Сталлупонен (билигин Нестеров диэн ааттаах) куорат анныгар генерал Герман фон Франсуа хамаандалаах ньиэмэс аармыйата Пауль фон Ренненкампф хамаандалаах нуучча аармыйатын кыайбыт. Бу улахан суолтата суох эрээри, сэрии илиҥҥи фронугар бастакы кыргыһыы этэ.

* [[Атырдьах ыйын 31]] — [[Германия]]ны утары сэрии саҕаламмытын кэннэ [[Санкт-Петербург]] ньиэмэстии аатын ''Петроград'' диэҥҥэ уларыппыттар.

=== Балаҕан ыйа ===
* [[Балаҕан ыйын 5]] — [[Дьокуускай]]тан [[Бүлүү (куорат)|Бүлүүгэ]] диэри телеграф үлэҕэ киирбит.
* [[Балаҕан ыйын 5]] — [[Боотур Уус улууһа|Боотур уус улууһун]] киинигэр [[Чурапчы|Чурапчыга]] икки кылаастаах оскуола аһыллыбыт.
* [[Балаҕан ыйын 5]] — [[Аан дойду бастакы сэриитэ]]: 8 күннээх ''[[Марна кыргыһыыта, 1914|Марна кыргыһыыта]]'' саҕаламмыт. [[Париж]] диэки кимэн киирэн иһэр [[Германия|ниэмэс]] аармыйатын [[Франция|французтар]] тохтоппуттар уонна төттөрү бырахпыттар. Манан ''Шлиффен былаана'', о.э. түргэнник [[Франция]]ны кыайан баран соҕотох [[Арассыыйа]]ны утары киирсии, таҥнастыбыт. [[Германия]] түөрт сыл усталаах икки фронунан ыарахан позиционнай сэриигэ батыллыбыта.

* [[Балаҕан ыйын 6]] — [[Аан дойду бастакы сэриитэ]]: [[Марна кыргыһыыта, 1914|Марна кыргыһыытын]] бастакы бөдөҥ кыргыһыыта буолбут. Саамай улахан быһаарыылаах кыргыһыы сарсыныгар буолбута. Бу Марна өрүс аттынааҕы кыргыһыыга [[Германия]] хотторуулаах тахсыбыта, [[Франция]]ны кыайан, сэрииттэн таһаарар былаана тохтубута. Ол эрээри икки өттүттэн сүтүк элбэх буолан уонна сылайыы наһаа улахан буолан, Франция уонна Британия холбоһуктаах сэриилэрэ ньиэмэстэри бүтэһиктээхтик кыайан урусхаллаабатахтара. Франция уонна Британия бу 8 күннээх кыргыһыыга 45 тыһ. киһини өлбүтүнэн, 173 тыһ. киһини бааһырбытынан, 50500 киһини билиэн түбэспитинэн сүтэрбиттэрэ.

* [[Балаҕан ыйын 11]] — [[Финляндия]] оскуолаларыгар нуучча тылын уонна нуучча устуоруйатын чааһын элбэтэр туһунан бирикээс тахсыбыт, бу [[Николай II]] ыраахтааҕы Финляндияны нууччатытыытын бэлиитикэтин иһинэн дьаһал этэ.

* [[Балаҕан ыйын 13]] — [[Аан дойду бастакы сэриитэ]]: Германия уонна Франция Эне аттынааҕы кыргыһыылара саҕаламмыт.

=== Сэтинньи ===
* [[Сэтинньи 2]] — [[Аан дойду бастакы сэриитэ]]: Арассыыйа Импиэрийэтэ Осмаан Импиэрийэтигэр сэриини биллэрбит. Биллэрин курдук бу икки импиэрийэ аҕыйах сылынан суох буолбутттара.
* [[Ахсынньы 8]] — [[Аан дойду бастакы сэриитэ]]: Британия флотун эскадрата Германия импиэрийэтин эскадратын Илин Азияҕа Фолкленд арыыларын иһин кыргыһыыга урусхаллаабыт.
* [[Ахсынньы 24]] — Аан дойду бастакы сэриитин кэмигэр Ороһооспотооҕу эйэлэһии саҕаламмыт.

== Төрөөбүттэр ==
* [[Жадейкин Максим Степанович]] (1914—1944) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Геройа (1944).
* [[Томскай Савва Константинович]] (1914—1997) — суруналыыс, 1971—1981 сс. Саха Сирин суруналыыстарын Сойууһун бэрэссэдээтэлэ.

* [[Тохсунньу 1]] — [[Николаева Мария Львовна|Мария Николаева]] — Саха Сирин уһун үйэлээх олохтооҕо, Ньурба улууһун [[Хорула нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)|Хорула нэһилиэгин]] ытык киһитэ.

* [[Олунньу 4]] — [[Стрекаловскай Михаил Михайлович|Михаил Стрекаловскай]] — [[Аҕа дойду Улуу сэриитэ|Аҕа дойду Улуу сэриитин]] кыттыылааҕа, Арассыыйа Федерациятын Дьоруойа (1996).
* [[Олунньу 22]] — [[Сафронов Федот Григорьевич|Федот Сафронов]] — Азия хотугулуу-илин эҥээрин чинчийээччитэ, учуонай, [[РСФСР]] уонна [[Саха АССР]] билимнэрин үтүөлээх диэйэтэлэ, РАН Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ, устуоруйа билимин дуоктара.

* [[Олунньу 27]] — [[Дьуон Дьаҥылы|Дьуон Дьаҥылы — Макаров Гавриил Иванович]] (27.02.1914—06.03.1956) — поэт уонна тылбаасчыт, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

* [[Кулун тутар 2]] — Үөһээ Бүлүү Боотулуутугар [[Поскачин Григорий Илларионович|Григорий Поскачин]] — учуутал, Саха сиринээҕи кинигэ кыһатын эрэдээктэрэ, бэйиэт, литэрэтиирэ кириитигэ. 1938 с. буржуазнай национализмҥа буруйданан хаайыга сыппыта, 1940 с. реабилитацияламмыта. 1943 с. өлбүтэ.

* [[Муус устар 8]] — [[Кулаковскай Реас Алексеевич]] (08.04.1914—31.05.1993) — поэт, суруйааччы

* [[Ыам ыйын 3]] — Өлүөхүмэ [[Кыыллаах|Кыыллааҕар]] [[Корнилова Александра Тихоновна|Александра Корнилова]] төрөөбүт — 1967-1972 сылларга Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин бэрэстээтэлин солбуйааччы, онтон Саха АССР статистикатын сулууспатын салайбыт киһи.

* [[Бэс ыйын 14]] — [[Сапожников Владимир Васильевич]] (14.06.1914—23.03.1982) — Сэбиэскэй Сойуус Геройа, летчик.
* [[От ыйын 31]] — [[Чаҕылҕан (суруйааччы)|Чаҕылҕан]] - [[Винокуров Илья Дорофеевич]] — оҕолорго анаан суруйбут саха поэта, суруйааччыта, тылбаасчыта.
* [[От ыйын 31]] — Франция киинэтин артыыһа, аан дойду биллиилээх комиктарыттан биирдэстэрэ [[Луи де Фюнес]] төрөөбүт.

* [[Атырдьах ыйын 23]] — [[Данилов Софрон Матвеевич|Софрон Данилов]] — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Саха Сирин уһун үйэлээх олохтооҕо.

* [[Балаҕан ыйын 6]] — [[Федоров Дмитрий Самсонович]] - [[Миитэрэй Таас]] (1914 - 1951) — поэт, прозаик.
* [[Балаҕан ыйын 13]] — [[Кершенгольц Моисей Израилевич]] — РСФСР уонна Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала (1914—1997).

* [[Балаҕан ыйын 21]] — [[Силин Александр Семёнович|Александр Силин]] — [[Аҕа дойду Улуу сэриитэ|Аҕа дойду Улуу сэриитин]] кыттыылааҕа, Саха Сирин уһун үйэлээх олохтооҕо.

* [[Балаҕан ыйын 24]] — [[Сивцев Андрей Ксенофонтович|Андрей Сивцев]] — [[Бүлүүтээҕи педагогика училищета|Бүлүүтээҕи педагогика училищетын]] уонна [[СГУ|Саха государственнай университетын]] преподавателэ. Бүлүүтээҕи педагогика училищетыгар литературнай куруһуок тэрийэн устудьуоннарга бобуулаах сахалыы уус-уран айымньылары аахтарбытын иһин 10 сылга хаайыллыбыт. Ол куруһуокка үөрэммиттэрэ: бэйиэт [[Кындыл|Иван Гоголев - Кындыл]], суруйааччы Афанасий Федоров, кыраайы үөрэтээччи [[Багдарыын Сүлбэ]], суруналыыс [[Протопопова Нина Иннокентьевна|Нина Протопопова]] уо.д.а.

* [[Алтынньы 17]] — [[Ильин Дмитрий Иванович]] — саха биллиилээх муосчута.
* [[Алтынньы 25]] — [[Овчинникова Александра Яковлевна]], 1963 — 1980 сыллардаахха Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ.
* [[Сэтинньи 28]] — [[Слепцов Марк Дмитриевич |Марк Дмитриевич Слепцов]] (28.11.1914—16.06.1989) — Саха АССР норуодунай артыыһа, РСФСР норуодунай артыыһа.
* [[Лукин Тимофей Спиридонович]] (11.12.1914—15.04.1980) — биллиилээх сылгыһыт, Социалистическай Үлэ Геройа.
* [[Ахсынньы 25]] — [[Овчинникова Александра Яковлевна|Александра Овчинникова]] — [[Ньурба улууһа|Ньурба]] Тыалыкытыттан төрүттээх түмэт, бэлиитикэ дьайыксыта, 1963—1980 сыллардаахха [[Саха АССР]] Үрдүкү Сэбиэтин бэрэстээтэлэ.

== Өлбүттэр ==
* [[Муус устар 30]] — [[Хрустачев Иван Семенович|Иван Хрустачев]] (1841/42 с.т.) бастакы саха муосчуттарын, ол иһигэр [[Никифоров Дмитрий Михайлович (Дабайааҥкы)|Дабайааҥкыны]], үөрэппит мас уонна муос ууһа, миниатюрист худуоһунньук, таҥара күлүгүн мастан кыһан оҥорор уус, Николай II тус дворянство биэрбит киһитэ.
* [[Алтынньы 10]] — [[Монастырев В. Г.]], норуот учуутала. 
* [[Сэтинньи 21]] — [[Крафт Иван Иванович|Крафт И. И.]], Якутскай уобалас урукку губернатора, Дьокуускай куорат бочуоттаах гражданина.

[[Категория:1914]]</text>
      <sha1>mumbh7nixbnmhx5jlb7ul8rtaedajex</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>428788</id>
      <parentid>428787</parentid>
      <timestamp>2026-05-19T23:37:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өлбүттэр */</comment>
      <origin>428788</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16984" sha1="4v5l6p7glmgj6hfqmjytoyic2q2fvsn" xml:space="preserve">{{alsonumber|1914}}
{{Сыллар|1914}}

'''1914''' сыл.

== Туох буолбута ==
* [[Бастакы аан дойду сэриитэ]] саҕаламмыт
=== Кулун тутар ===
* [[Кулун тутар 26]] — Уус-Тааттаҕа чаччыынанан олорбут [[Неустроев Гаврил Семенович (Чордо Хабырылла)|Гаврил Неустроев (Чордо Хабырылла)]] туруорсуутунан [[Алдан нэһилиэгэ (Таатта улууһа)|Алдан нэһилиэгэ]] үөскээбит. Саха уобалаһын быраабатын уопсай присутствиетын 256 нүөмэрдээх уурааҕар маннык суруллубут: «Байаҕантай улууһун I Байаҕантай нэһилиэгин Алданскай аҕатын ууһунааҕы инородецтары 26 үлэһит киһини кытары 55 ревискэй дууһа састааптаах «Алданскай» диэн ааттаах туспа нэһилиэккэ 1914 сыл от ыйын 1 күнүттэн араарарга.»

=== Бэс ыйа ===
* [[Бэс ыйын 28]] — серб [[Принцип, Гаврило|Гаврило Принцип]] [[Австрия|Австрияҕа]] ыраахтааҕы буолуохтаах эрцгерцог Франц Фердинанды өлөрбүт, бу Бастакы Аан дойду сэриитин саҕалыырга төрүөт буолбут

=== От ыйа ===
* [[От ыйын 8]] — Уокурук суутун таас дьиэтин тутуута саҕаламмыта. Билигин бу дьиэҕэ Саха сирин Наукаларын Академията баар.
* [[От ыйын 23]] — [[Австро-Венгрия]] [[Сербия]]ҕа эрцгерцог Франц Фердинанды ким өлөрбүтүн билэргэ ультиматум түһэрбит. Сербия ультиматуму сүнньүнэн ылыммыт, биир эрэ ирдэбилин толорор кыаҕа суоҕун эппит. Онон [[от ыйын 28]] күнүгэр Австрия сэриини биллэрбитэ, [[Аан дойду бастакы сэриитэ]] саҕаламмыта.
* [[От ыйын 26]] 
**[[Австро-Венгрия]] мобилизация биллэрбит уонна сэбилэниилээх күүстэрин Арассыыйа кыраныыссатыгар түмпүт.
**[[Англия]] полицията [[Дублин|Дублиҥҥа]] буолбут Ирландия националистарын демонстрациятын ытыалаабыт.
* [[От ыйын 28]] — [[Аан дойду бастакы сэриитэ]] саҕаламмыт (1918 сыллаахха сэтинньи 11 күнүгэр түмүктэммитэ) — киһи-аймах устуоруйатыгар уһулуччу бөдөҥ сэбилэниилээх утары турсуулартан биирдэстэрэ.

=== Атырдьах ыйа ===
* [[Атырдьах ыйын 1]] — [[Германия]] Арассыыйаҕа [[Аан дойду бастакы сэриитэ|сэриини]] биллэрбит.
* [[Атырдьах ыйын 2]] — [[Николай II]] ыраахтааҕы [[Германия]]ны кытта сэрии туһунан манифест таһаарбыт.
* [[Атырдьах ыйын 3]] — [[Аан дойду бастакы сэриитэ]]: [[Германия]] [[Франция]]ҕа сэриини биллэрбит.

* [[Атырдьах ыйын 6]] — [[Австро-Венгрия]] Арассыыйаҕа сэриини биллэрбит. [[Сербия]] Германияҕа сэриини биллэрбит.

* [[Атырдьах ыйын 9]] — [[Дьокуускай|Дьокуускайга]] 180 киловаттаах электростанция үлэҕэ киирбит.

* [[Атырдьах ыйын 12]] — [[Аан дойду бастакы сэриитэ]]:  [[Британия Империята|Британия импиэрийэтэ]] [[Австро-Венгрия импиэрийэтэ|Австро-Венгрия импиэрийэтигэр]] сэриини биллэрбит.

* [[Атырдьах ыйын 15]] — Бастакы аал [[Панаама ханаала|Панаама ханаалынан]] ааспыт.

* [[Атырдьах ыйын 17]] — [[Аан дойду бастакы сэриитэ]]: Сталлупонен кыргыһыыта — [[Пруссия]]ҕа Сталлупонен (билигин Нестеров диэн ааттаах) куорат анныгар генерал Герман фон Франсуа хамаандалаах ньиэмэс аармыйата Пауль фон Ренненкампф хамаандалаах нуучча аармыйатын кыайбыт. Бу улахан суолтата суох эрээри, сэрии илиҥҥи фронугар бастакы кыргыһыы этэ.

* [[Атырдьах ыйын 31]] — [[Германия]]ны утары сэрии саҕаламмытын кэннэ [[Санкт-Петербург]] ньиэмэстии аатын ''Петроград'' диэҥҥэ уларыппыттар.

=== Балаҕан ыйа ===
* [[Балаҕан ыйын 5]] — [[Дьокуускай]]тан [[Бүлүү (куорат)|Бүлүүгэ]] диэри телеграф үлэҕэ киирбит.
* [[Балаҕан ыйын 5]] — [[Боотур Уус улууһа|Боотур уус улууһун]] киинигэр [[Чурапчы|Чурапчыга]] икки кылаастаах оскуола аһыллыбыт.
* [[Балаҕан ыйын 5]] — [[Аан дойду бастакы сэриитэ]]: 8 күннээх ''[[Марна кыргыһыыта, 1914|Марна кыргыһыыта]]'' саҕаламмыт. [[Париж]] диэки кимэн киирэн иһэр [[Германия|ниэмэс]] аармыйатын [[Франция|французтар]] тохтоппуттар уонна төттөрү бырахпыттар. Манан ''Шлиффен былаана'', о.э. түргэнник [[Франция]]ны кыайан баран соҕотох [[Арассыыйа]]ны утары киирсии, таҥнастыбыт. [[Германия]] түөрт сыл усталаах икки фронунан ыарахан позиционнай сэриигэ батыллыбыта.

* [[Балаҕан ыйын 6]] — [[Аан дойду бастакы сэриитэ]]: [[Марна кыргыһыыта, 1914|Марна кыргыһыытын]] бастакы бөдөҥ кыргыһыыта буолбут. Саамай улахан быһаарыылаах кыргыһыы сарсыныгар буолбута. Бу Марна өрүс аттынааҕы кыргыһыыга [[Германия]] хотторуулаах тахсыбыта, [[Франция]]ны кыайан, сэрииттэн таһаарар былаана тохтубута. Ол эрээри икки өттүттэн сүтүк элбэх буолан уонна сылайыы наһаа улахан буолан, Франция уонна Британия холбоһуктаах сэриилэрэ ньиэмэстэри бүтэһиктээхтик кыайан урусхаллаабатахтара. Франция уонна Британия бу 8 күннээх кыргыһыыга 45 тыһ. киһини өлбүтүнэн, 173 тыһ. киһини бааһырбытынан, 50500 киһини билиэн түбэспитинэн сүтэрбиттэрэ.

* [[Балаҕан ыйын 11]] — [[Финляндия]] оскуолаларыгар нуучча тылын уонна нуучча устуоруйатын чааһын элбэтэр туһунан бирикээс тахсыбыт, бу [[Николай II]] ыраахтааҕы Финляндияны нууччатытыытын бэлиитикэтин иһинэн дьаһал этэ.

* [[Балаҕан ыйын 13]] — [[Аан дойду бастакы сэриитэ]]: Германия уонна Франция Эне аттынааҕы кыргыһыылара саҕаламмыт.

=== Сэтинньи ===
* [[Сэтинньи 2]] — [[Аан дойду бастакы сэриитэ]]: Арассыыйа Импиэрийэтэ Осмаан Импиэрийэтигэр сэриини биллэрбит. Биллэрин курдук бу икки импиэрийэ аҕыйах сылынан суох буолбутттара.
* [[Ахсынньы 8]] — [[Аан дойду бастакы сэриитэ]]: Британия флотун эскадрата Германия импиэрийэтин эскадратын Илин Азияҕа Фолкленд арыыларын иһин кыргыһыыга урусхаллаабыт.
* [[Ахсынньы 24]] — Аан дойду бастакы сэриитин кэмигэр Ороһооспотооҕу эйэлэһии саҕаламмыт.

== Төрөөбүттэр ==
* [[Жадейкин Максим Степанович]] (1914—1944) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Геройа (1944).
* [[Томскай Савва Константинович]] (1914—1997) — суруналыыс, 1971—1981 сс. Саха Сирин суруналыыстарын Сойууһун бэрэссэдээтэлэ.

* [[Тохсунньу 1]] — [[Николаева Мария Львовна|Мария Николаева]] — Саха Сирин уһун үйэлээх олохтооҕо, Ньурба улууһун [[Хорула нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)|Хорула нэһилиэгин]] ытык киһитэ.

* [[Олунньу 4]] — [[Стрекаловскай Михаил Михайлович|Михаил Стрекаловскай]] — [[Аҕа дойду Улуу сэриитэ|Аҕа дойду Улуу сэриитин]] кыттыылааҕа, Арассыыйа Федерациятын Дьоруойа (1996).
* [[Олунньу 22]] — [[Сафронов Федот Григорьевич|Федот Сафронов]] — Азия хотугулуу-илин эҥээрин чинчийээччитэ, учуонай, [[РСФСР]] уонна [[Саха АССР]] билимнэрин үтүөлээх диэйэтэлэ, РАН Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ, устуоруйа билимин дуоктара.

* [[Олунньу 27]] — [[Дьуон Дьаҥылы|Дьуон Дьаҥылы — Макаров Гавриил Иванович]] (27.02.1914—06.03.1956) — поэт уонна тылбаасчыт, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

* [[Кулун тутар 2]] — Үөһээ Бүлүү Боотулуутугар [[Поскачин Григорий Илларионович|Григорий Поскачин]] — учуутал, Саха сиринээҕи кинигэ кыһатын эрэдээктэрэ, бэйиэт, литэрэтиирэ кириитигэ. 1938 с. буржуазнай национализмҥа буруйданан хаайыга сыппыта, 1940 с. реабилитацияламмыта. 1943 с. өлбүтэ.

* [[Муус устар 8]] — [[Кулаковскай Реас Алексеевич]] (08.04.1914—31.05.1993) — поэт, суруйааччы

* [[Ыам ыйын 3]] — Өлүөхүмэ [[Кыыллаах|Кыыллааҕар]] [[Корнилова Александра Тихоновна|Александра Корнилова]] төрөөбүт — 1967-1972 сылларга Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин бэрэстээтэлин солбуйааччы, онтон Саха АССР статистикатын сулууспатын салайбыт киһи.

* [[Бэс ыйын 14]] — [[Сапожников Владимир Васильевич]] (14.06.1914—23.03.1982) — Сэбиэскэй Сойуус Геройа, летчик.
* [[От ыйын 31]] — [[Чаҕылҕан (суруйааччы)|Чаҕылҕан]] - [[Винокуров Илья Дорофеевич]] — оҕолорго анаан суруйбут саха поэта, суруйааччыта, тылбаасчыта.
* [[От ыйын 31]] — Франция киинэтин артыыһа, аан дойду биллиилээх комиктарыттан биирдэстэрэ [[Луи де Фюнес]] төрөөбүт.

* [[Атырдьах ыйын 23]] — [[Данилов Софрон Матвеевич|Софрон Данилов]] — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Саха Сирин уһун үйэлээх олохтооҕо.

* [[Балаҕан ыйын 6]] — [[Федоров Дмитрий Самсонович]] - [[Миитэрэй Таас]] (1914 - 1951) — поэт, прозаик.
* [[Балаҕан ыйын 13]] — [[Кершенгольц Моисей Израилевич]] — РСФСР уонна Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала (1914—1997).

* [[Балаҕан ыйын 21]] — [[Силин Александр Семёнович|Александр Силин]] — [[Аҕа дойду Улуу сэриитэ|Аҕа дойду Улуу сэриитин]] кыттыылааҕа, Саха Сирин уһун үйэлээх олохтооҕо.

* [[Балаҕан ыйын 24]] — [[Сивцев Андрей Ксенофонтович|Андрей Сивцев]] — [[Бүлүүтээҕи педагогика училищета|Бүлүүтээҕи педагогика училищетын]] уонна [[СГУ|Саха государственнай университетын]] преподавателэ. Бүлүүтээҕи педагогика училищетыгар литературнай куруһуок тэрийэн устудьуоннарга бобуулаах сахалыы уус-уран айымньылары аахтарбытын иһин 10 сылга хаайыллыбыт. Ол куруһуокка үөрэммиттэрэ: бэйиэт [[Кындыл|Иван Гоголев - Кындыл]], суруйааччы Афанасий Федоров, кыраайы үөрэтээччи [[Багдарыын Сүлбэ]], суруналыыс [[Протопопова Нина Иннокентьевна|Нина Протопопова]] уо.д.а.

* [[Алтынньы 17]] — [[Ильин Дмитрий Иванович]] — саха биллиилээх муосчута.
* [[Алтынньы 25]] — [[Овчинникова Александра Яковлевна]], 1963 — 1980 сыллардаахха Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ.
* [[Сэтинньи 28]] — [[Слепцов Марк Дмитриевич |Марк Дмитриевич Слепцов]] (28.11.1914—16.06.1989) — Саха АССР норуодунай артыыһа, РСФСР норуодунай артыыһа.
* [[Лукин Тимофей Спиридонович]] (11.12.1914—15.04.1980) — биллиилээх сылгыһыт, Социалистическай Үлэ Геройа.
* [[Ахсынньы 25]] — [[Овчинникова Александра Яковлевна|Александра Овчинникова]] — [[Ньурба улууһа|Ньурба]] Тыалыкытыттан төрүттээх түмэт, бэлиитикэ дьайыксыта, 1963—1980 сыллардаахха [[Саха АССР]] Үрдүкү Сэбиэтин бэрэстээтэлэ.

== Өлбүттэр ==
* [[Муус устар 30]] — [[Хрустачев Иван Семенович|Иван Хрустачев]] (1841/42 с.т.) бастакы саха муосчуттарын, ол иһигэр [[Никифоров Дмитрий Михайлович (Дабайааҥкы)|Дабайааҥкыны]], үөрэппит мас уонна муос ууһа, таҥара күлүгүн уонна мэтириэттэри мастан кыһан оҥорууга идэтийбит худуоһунньук-миниатюрист, [[Николай II]] тус дворянство биэрбит киһитэ.
* [[Алтынньы 10]] — [[Монастырев В. Г.]], норуот учуутала. 
* [[Сэтинньи 21]] — [[Крафт Иван Иванович|Крафт И. И.]], Якутскай уобалас урукку губернатора, Дьокуускай куорат бочуоттаах гражданина.

[[Категория:1914]]</text>
      <sha1>4v5l6p7glmgj6hfqmjytoyic2q2fvsn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Муус устар 30</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7587</id>
    <revision>
      <id>428785</id>
      <parentid>426486</parentid>
      <timestamp>2026-05-19T23:33:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өлбүттэр */</comment>
      <origin>428785</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8737" sha1="8of5vu722b79d15jv815y9enqydyudv" xml:space="preserve">'''Муус устар 30''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 120-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 121-c күнэ). Сыл бүтүө 245 күн баар.

== Бэлиэ күннэр ==
* {{Флагификация|ЮНЕСКО}}, {{Флагификация|ХНТ}} — [[Аан дойдутааҕы Джаз күнэ]]&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=783803|title=В штаб-квартире ООН впервые отметят Международный день джаза|date=30 апреля 2012|publisher=Вести.Ru|accessdate=2012-04-30}}&lt;/ref&gt; (UNESCO 36 C/Resolution 39)

* {{флагификация|Арассыыйа}} — [[Арассыыйа бэлиэ күннэрэ|Баһаарынай сулууспа күнэ]]
* {{флагификация|АХШ}} — [[АХШ бэлиэ күннэрэ|Кырдьык күнэ]]
* {{флагификация|Вьетнам}} — Кыайыы күнэ
* {{флагификация|Грузия}} — [[Грузия бэлиэ күннэрэ|Сэбилэниилээх күүстэр күннэрэ]]
* {{флагификация|Иран}} — [[Персия хомотун күнэ]]
* {{флагификация|Пакистан}} — Толук буолбут эрэйдээхтэр күннэрэ
* {{флагификация|Парагвай}} — Учуутал күнэ
* {{флагификация|Мексика}} — Оҕо күнэ&lt;ref&gt;[http://www.calend.ru/holidays/0/0/1387/ День ребёнка в Мексике — 30 апреля. История и особенности праздника в проекте Календарь Праздников 2010]&lt;/ref&gt;
* {{флагификация|Таиланд}} — Туһанааччылар бырааптарын көмүскүүр күн
* {{Флагификация|Швеция}} — Хоруол күнэ

* Европа дойдулара — [[Вальпурга түүнэ]]. Кыһын бүтэһик күнэ түмүктэнэр

== Түбэлтэлэр ==
* [[311]] — [[Диоклетиан]] ыраахтааҕы [[Рим импиэрийэтэ|Рим импиэрийэтигэр]] [[Христианство|христианнары]] сойуолуурун тохтоппут.
* [[1492]] — [[Испания]] [[Колумб Христофор|Христофор Колумб]] чинчийиилэрин саҕалыырыгар үлэх оҥорбут. Далай адмираалынан уонна ханнык баҕарар булбут сирин күбэринээтэринэн анаммыт.
* [[1564]] — [[Дерпт]] бойобуодата кинээс [[Андрей Курбскай]], [[Иван IV|Уордаах Уйбаан]] ыраахтааҕы бэлиитикэтин утаран [[Польша]]ҕа куотар. Кинини билигин оонньоон «бастакы диссидент» диэн ааттыыллар.
* [[1598]] — [[Генрих IV]] [[Франция]]ҕа [[гугеноттар]] итэҕэллэрин көҥүллүүр туһунан [[Нант эдикта|Нант эдиктин]] таһаарбыт.
* [[1649]] — [[Алексей Михайлович]] ыраахтааҕы [[Москуба]]ҕа уонна атын куораттарга уоту утары охсуһар идэтийбит хамаандалары тэрийэр туһунан дьаһайбыт.
* [[1900]] — [[АХШ]] [[Гавайи арыылара|Гавайи арыыларын]] бэйэтигэр сыһыарбыт.
* [[1905]] — [[Арассыыйа импиэрийэтэ|Арассыыйа]] ыраахтааҕыта [[Николай II]] итэҕэл көҥүлүн туһунан ыйаахха илии баттаабыт.
* [[1907]] — Лондоҥҥа [[РСДРП]] V сийиэһэ аһыллыбыт. [[Большевиктар]] уонна меньшевиктэр бииргэ ыыппыт тиһэх сийиэстэрэ.
* [[1944 сыл|1944]] — ССРС үрдүнэн [[Үлэлиир ыччат оскуолата|Үлэлиир ыччат оскуолаларын]] арыйар туһунан уураах тахсыбыт.
* [[1945]] — сапер, Албан аат уордьанын толору кавалера [[Ааллаах Үүн]] оскуолатын бүтэрбит [[Калашников Юрий Васильевич|Юрий Калашников]] [[Вена]]ны ылыыга хорсун быһыытын иһин иккис [[Албан аат уордьана|Албан аат уордьанын]] ылбыт.
* [[1954]] — Орто Халыма оройуонуттан араарыллан [[Зырянка]] кииннээх [[Үөһээ Халыма улууһа|Үөһээ Халыма оройуона]] төрүттэммит.
* [[1961]] — [[Кууба]] салайааччыта [[Фидель Кастро]] Ленин аатынан эйэ бириэмийэтин ылбыт. [[Антарктида]]ҕа сэбиэскэй быраас Леонид Рогозов бэйэтин муҥурдааҕын быстыбыт. [[Минскэй]] куоракка американец Ли Харви Освальд уонна Марина  Прусакова сыбаайбалара буолбут. 2 сылынан Освальд АХШ бэрэсидьиэнин [[Джон Кеннеди|Джон Кеннедини]] ытан өлөрбүтэ.
* [[1966]] — Өлүөхүмэ [[Кыыллаах|Кыыллааҕыттан]] сылдьар [[Корнилова Матрена Матвеевна|Матрена Корнилова ]] Социалистыы Үлэ Дьоруойун аатын ылбыт.
* [[1975]] — Хотугу Вьетнам сэрииһиттэрэ Соҕуруу Вьетнам киин куоратын [[Хошимин|Сайгону]] ылбыттар, сэрии түмүктэммит.
* [[1993]] — [[Дьобуруопатааҕы элементарнай частицалар физикаларын лабораторията|Дьобуруопатааҕы элементарнай частицалар физикаларын лабораториятын]] (CERN) үлэһитэ англичанин [[Тим Бернерс-Ли]] оҥорбут Аан Ситимин (World Wide Web) технологията босхо буолуохтааҕын туһунан [[Женева]]ҕа биллэрбиттэр.
* [[2017]] — [[Амма (улуус киинэ)|Амматтан]] сылдьар режиссер [[Давыдов Дмитрий Леонидович|Дмитрий Давыдов]] киинэтэ [[Омскай]] куоракка буолбут &quot;Хамсааһын&quot; диэн киинэ бэстибээлигэр икки сүрүн бириэмийэни ылбыт.

== Төрөөбүттэр ==
* [[1938]] — Өлүөрэ нэһилиэгэр [[Улуро Адо]] — Гаврил Николаевич Курилов — дьүкээгир бэйиэтэ уонна кэпсээнньитэ, публицист, драматург, тылбаасчыт уонна педагог, дьукээгир букубаарын, тылдьыттарын ааптара, филология билимин дуоктара.

== Өлбүттэр ==
* [[1914 сыл|1914]] — [[Хрустачев Иван Семенович|Иван Хрустачев]] (1841/42 с.т.) — бастакы саха муосчуттарын үөрэппит мас уонна муос ууһа, миниатюрист худуоһунньук, таҥара күлүгүн мастан кыһан оҥорор уус, Николай II тус дворянство биэрбит киһитэ.
* [[1942]] — [[Асямов Сергей Александрович|Сергей Асямов]] (01.11.1907 төр.) — [[Главсевморпуть]] Өлүөнэтээҕи авиационнай бөлөҕүн лүөччүгэ, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа (20.06.1942), майор.
* [[1945]] — [[Адольф Гитлер]] — Иккис аан дойду сэриитин тоҕо тарпыт буруйдаах киһи, Германия салайааччыта дьааты сиэн өлбүт.
* [[1990]] — Амма [[Эмис (Амма улууһа)|Эмиһигэр]] саха норуодунай бэйиэтэ [[Күннүк Уурастыырап]], Саха суруйааччыларын Сойууһун солбуйар бэрэстээтэлэ.


{{ыйдар}}

[[Категория:Муус устар 30]]</text>
      <sha1>8of5vu722b79d15jv815y9enqydyudv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Никифоров Дмитрий Михайлович (Дабайааҥкы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13623</id>
    <revision>
      <id>428773</id>
      <parentid>371325</parentid>
      <timestamp>2026-05-19T22:24:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Олоҕун олуктара */</comment>
      <origin>428773</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5986" sha1="8fqb56jzgwaqoc9obbsc0hpqfenuwca" xml:space="preserve">[[Ойуу:НикифоровДМ.jpg|200px|thumb|right|Никифоров Дмитрий Михайлович]]
'''Дмитрий Михайлович Никифоров — Дабайааҥкы''' (30.10.1883—1965) —  «[[Саха саҥата (сурунаал)|Саха саҥата]]» сурунаал бастакы эрэдээктэрэ, сахалартан бастакы анал үөрэхтээх муосчут.


== Олоҕун олуктара ==
Кини 1883 сыллаахха [[алтынньы 30]] күнүгэр [[Бороҕон улууһа|Бороҕон улууһун]] [[I Лөгөй]] нэһилиэгэр Михаил Семенович уонна Мария Софроновна Никифоровтар дьиэ кэргэҥҥэ ''Арыылаах'' алааска төрөөбүтэ. Аҕата уолун үчүгэй киһи тахсыыһы диэн сылыктыы көрөн 1896 сыллаахха Бээрийэҕэ сыаркап приходун оскуолатыгар үөрэттэрэ биэрэр. Мүрү сыаркабын приходун оскуолатыгар эмиэ үөрэммит. 
21 сааһыгар 1902 сыллаахха таайын Охлопков Николай Кузьмиһы батыһан Дьокуускайга барсар. Болуотунньуктаабыта. Миссионерскай оскуолаҕа оһох оттооччунан үлэлии сырыттаҕына нууччалыы ааҕарын билэннэр үөрэн диэннэр 1907 сыллаахха ол оскуолаҕа үөрэххэ киирбит. 

1909 сыллаахха Саха уобалаһын губернатора [[Крафт Иван Иванович|Иван Иванович Крафт]] соҕуруу үс киһини муоска үөрэттэрэргэ миэстэ ылбытын истэн приемҥа сылдьан үөрэнэ барарга көҥүл ылбыт. Ол курдук үһүө буолан (Никифоров, А.И. Говоров, К.И.Неустроев) Москуба анныгар ([[Сергиев Посад]]) үөрэнэ бараллар. 1909—1911 сылларга муос — мас ууһа [[Хрустачев Иван Семенович|И. С. Хрустачев]] мастарыскыайыгар дьарыктаналлар. Ити сылларга 70 оҥоһугу муостан кыһан оҥорор, дойдутугар кэлэн Ем. Ярославскай аатынан уобаластааҕы музейга туттарбыт.

1912 сыллаахха [[Сахалар 1912 сыллааҕы Уобаластааҕы сийиэстэрэ|Сахалар I сийиэстэригэр]] Бороҕон улууһуттан сөбүлэһэр куоластаах дэлэгээтинэн талыллар. Ити сыл 5 киһилээх уустар артыалларын тэрийэр. 1912-1914 сс. [[Сэлии|сэлии]] муоһуттан араас оҥоһуктары оҥорор бэйэтэ бас билэр мастарыскыайданар. Арассыыйаҕа муоһунан дьарык сайдыбатах дойдута эбит диэн Японияҕа үөрэтэ ыыталларыгар көрдөһөн сайабылыанньа суруйар.
1917 сыллаахха [[Дьоппуон|Дьоппуоҥҥа]] үөрэнэ барар. Өрөбөлүүссүйэ буолбутун иһин [[Токио]] куоракка биир ый сылдьан баран дойдутугар төннүбүтэ. Дьокуускайга «Муосчут» диэн артыал тэрийэр. Дойдутугар салгыы ситиһиилээхтик үлэлээн араас таһымнаах быыстапкаларга кыттар. 1921 с. «Кустпром» быыстапкатыгар бириэмийэлэнэр. 
1925 сыллаахха артыал сабыллар, ол гынан баран кини салгыы муосчуттуур. 1932, 1937, 1941, 1944 сс. тэриллибит быыстапкаларга ситиһиилээхтик кыттар.

1930—1933 сыллардаахха Уус-Алдан толорута суох орто оскуолатыгар үлэ учуутала.

1938 сыллаахха дьоппуон үспүйүөнэ диэн уорбаланан хаайылла сылдьыбыта.

1939 с. — ССРС худуоһунньуктарын холбоһуктарыгар киирэр.
1940 сыллаахтан Дьокуускайга Ярославскай аатынан кыраайы үөрэтэр музейга үлэлиир.

1965 сыллаахха өлбүтэ.

== Айымньылара ==
* [[Өксөкүлээх Өлөксөй|Кулаковскай А. Е.]] үбүлүөйүгэр 6 предметтаах суруксут прибора.
* 4 комплект орнаменнаах саха саахымата.
* «Саха АССР 10 сыла», «Саха АССР 15 сыла» үбүлүөйдээх быыстапкаларга кыттар.
* [[1926 сыл]]лаахха кини үлэлэрэ «200 лет Академии наук СССР» быыстапкаҕа кытталлар.

== Ылыллыбыт сирэ ==
* [http://www.sakha.gov.ru/print.asp?c=13229 СӨ былаас органнарын официал саайта]

{{Painter-stub}}


[[Категория:Лөгөй нэһилиэгэ]]
[[Категория:Лөгөй нэһилиэгин биллиилээх дьоно]]
[[Категория:Дьон алпаабытынан]]
[[Категория:1883 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:Алтынньы 30 күнүгэр төрөөбүттэр]]
[[Категория:Лөгөй нэһилиэгэр төрөөбүттэр]]
[[Категория:1965 сыллаахха өлбүттэр]]
[[Категория:Муосчуттар]]</text>
      <sha1>8fqb56jzgwaqoc9obbsc0hpqfenuwca</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>428780</id>
      <parentid>428773</parentid>
      <timestamp>2026-05-19T22:59:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Олоҕун олуктара */</comment>
      <origin>428780</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6003" sha1="o2osxxhauthas2c0n4vberudn0u6ile" xml:space="preserve">[[Ойуу:НикифоровДМ.jpg|200px|thumb|right|Никифоров Дмитрий Михайлович]]
'''Дмитрий Михайлович Никифоров — Дабайааҥкы''' (30.10.1883—1965) —  «[[Саха саҥата (сурунаал)|Саха саҥата]]» сурунаал бастакы эрэдээктэрэ, сахалартан бастакы анал үөрэхтээх муосчут.


== Олоҕун олуктара ==
Кини 1883 сыллаахха [[алтынньы 30]] күнүгэр [[Бороҕон улууһа|Бороҕон улууһун]] [[I Лөгөй]] нэһилиэгэр Михаил Семенович уонна Мария Софроновна Никифоровтар дьиэ кэргэҥҥэ ''Арыылаах'' алааска төрөөбүтэ. Аҕата уолун үчүгэй киһи тахсыыһы диэн сылыктыы көрөн 1896 сыллаахха Бээрийэҕэ сыаркап приходун оскуолатыгар үөрэттэрэ биэрэр. Мүрү сыаркабын приходун оскуолатыгар эмиэ үөрэммит. 
21 сааһыгар 1902 сыллаахха таайын Охлопков Николай Кузьмиһы батыһан Дьокуускайга барсар. Болуотунньуктаабыта. Миссионерскай оскуолаҕа оһох оттооччунан үлэлии сырыттаҕына нууччалыы ааҕарын билэннэр үөрэн диэннэр 1907 сыллаахха ол оскуолаҕа үөрэххэ киирбит. 

1909 сыллаахха Саха уобалаһын губернатора [[Крафт Иван Иванович|Иван Иванович Крафт]] соҕуруу үс киһини муоска үөрэттэрэргэ миэстэ ылбытын истэн приемҥа сылдьан үөрэнэ барарга көҥүл ылбыт. Ол курдук үһүө буолан (Никифоров, А.И. Говоров, К.И.Неустроев) Москуба анныгар ([[Сергиев Посад]]) үөрэнэ бараллар. 1909—1911 сылларга муос — мас ууһа [[Хрустачев Иван Семенович|И. С. Хрустачев]] мастарыскыайыгар дьарыктаналлар. Ити сылларга 70 оҥоһугу муостан кыһан оҥорор, дойдутугар кэлэн уобаластааҕы музейга (билигин Ем. Ярославскай аатынан) туттарбыт.

1912 сыллаахха [[Сахалар 1912 сыллааҕы Уобаластааҕы сийиэстэрэ|Сахалар I сийиэстэригэр]] Бороҕон улууһуттан сөбүлэһэр куоластаах дэлэгээтинэн талыллар. Ити сыл 5 киһилээх уустар артыалларын тэрийэр. 1912-1914 сс. [[Сэлии|сэлии]] муоһуттан араас оҥоһуктары оҥорор бэйэтэ бас билэр мастарыскыайданар. Арассыыйаҕа муоһунан дьарык сайдыбатах дойдута эбит диэн Японияҕа үөрэтэ ыыталларыгар көрдөһөн сайабылыанньа суруйар.
1917 сыллаахха [[Дьоппуон|Дьоппуоҥҥа]] үөрэнэ барар. Өрөбөлүүссүйэ буолбутун иһин [[Токио]] куоракка биир ый сылдьан баран дойдутугар төннүбүтэ. Дьокуускайга «Муосчут» диэн артыал тэрийэр. Дойдутугар салгыы ситиһиилээхтик үлэлээн араас таһымнаах быыстапкаларга кыттар. 1921 с. «Кустпром» быыстапкатыгар бириэмийэлэнэр. 
1925 сыллаахха артыал сабыллар, ол гынан баран кини салгыы муосчуттуур. 1932, 1937, 1941, 1944 сс. тэриллибит быыстапкаларга ситиһиилээхтик кыттар.

1930—1933 сыллардаахха Уус-Алдан толорута суох орто оскуолатыгар үлэ учуутала.

1938 сыллаахха дьоппуон үспүйүөнэ диэн уорбаланан хаайылла сылдьыбыта.

1939 с. — ССРС худуоһунньуктарын холбоһуктарыгар киирэр.
1940 сыллаахтан Дьокуускайга Ярославскай аатынан кыраайы үөрэтэр музейга үлэлиир.

1965 сыллаахха өлбүтэ.

== Айымньылара ==
* [[Өксөкүлээх Өлөксөй|Кулаковскай А. Е.]] үбүлүөйүгэр 6 предметтаах суруксут прибора.
* 4 комплект орнаменнаах саха саахымата.
* «Саха АССР 10 сыла», «Саха АССР 15 сыла» үбүлүөйдээх быыстапкаларга кыттар.
* [[1926 сыл]]лаахха кини үлэлэрэ «200 лет Академии наук СССР» быыстапкаҕа кытталлар.

== Ылыллыбыт сирэ ==
* [http://www.sakha.gov.ru/print.asp?c=13229 СӨ былаас органнарын официал саайта]

{{Painter-stub}}


[[Категория:Лөгөй нэһилиэгэ]]
[[Категория:Лөгөй нэһилиэгин биллиилээх дьоно]]
[[Категория:Дьон алпаабытынан]]
[[Категория:1883 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:Алтынньы 30 күнүгэр төрөөбүттэр]]
[[Категория:Лөгөй нэһилиэгэр төрөөбүттэр]]
[[Категория:1965 сыллаахха өлбүттэр]]
[[Категория:Муосчуттар]]</text>
      <sha1>o2osxxhauthas2c0n4vberudn0u6ile</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Егоров Николай Васильевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14269</id>
    <revision>
      <id>428790</id>
      <parentid>334342</parentid>
      <timestamp>2026-05-20T01:53:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Олоҕун олуктара */</comment>
      <origin>428790</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6333" sha1="jd8ucs6n5axnsnc0r11201kkdldfm7o" xml:space="preserve">{{Персона
 |аата                  = Николай Васильевич Егоров
 |ойуу          = Егоров_Н.В..jpg
 |кэтитэ               = 180px
 |ойуу ис хоһооно = 
 |үлэтэ     = учуутал, методист
 |төрөөбүт күнэ        = 3.12.1903
 |төрөөбүт сирэ       = Куорамыкы, {{ТөрөөбүтСирэ|Иккис Үөдүгэй нэһилиэгэ|Үөһээ Бүлүү улууһугар}}, Бүлүү уокуруга, &lt;br /&gt;Саха уобалаһа
 |дойдута           = {{флагификация|Россия империята}} → {{флагификация|ССРС}}
 |өлбүт күнэ          = 12.03.1982
 |өлбүт сирэ         = {{ӨлбүтСирэ|}}
 |аҕата                 = 
 |ийэтэ                 = 
 |кэргэнэ               = 
 |ойоҕо              = 
 |оҕолоро                 = 
 |наҕараадалара = {{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Ленин уордьана}} {{!!}} {{Үлэ Кыһыл Знамятын уордьана}} {{!!}} {{Кыһыл Сулус уордьана}} 
{{!}}-
{{!}} {{Мэтээл «Хорсунун иһин»|1943}} {{!!}} {{Мэтээл «Хорсунун иһин»|1944}} {{!!}} {{Мэтээл «Бойобуой өҥөлөрүн иһин»|1944}} {{!!}} {{«Сталинград көмүскэлин иһин» мэтээл}}
{{!}}}
 |атын                 = 
}}
{{амыдайдар|Егоров}}
'''Егоров Николай Васильевич''' — РСФСР уонна [[Саха АССР]] оскуолаларын үтүөлээх учуутала. Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. [[Ленин уордьана|Ленин уордьанын]] кавалера.

== Олоҕун олуктара ==
* [[1903 сыл]] [[ахсынньы 3]] күнүгэр [[Үөһээ Бүлүү улууһа|Үөһээ Бүлүүгэ]] Куорамыкы сэлиэнньэҕэ төрөөбүт.
* 1915 сыллаахха [[Үөһээ Бүлүү]]тээҕи түөрт кылаастаах инородческай оскуоланы бүтэрбит. Ол кэнниттэн Бүлүү куоракка педагогическай хайысхалаах үрдүкү II стүпеннаах оскуоланы 1922 с. бүтэрбит.
* 1922 сылтан алтынньытыттан Марха улууһун (билигин [[Ньурба улууһа]]) [[Үөдэй (Ньурба)|Үөдэй]] алын сүһүөх оскуолатыгар учууталлаабыт. &quot;Ол саҕана Үөдэй оскуолата 4 кылаастааҕа, 36 оҕо үөрэнэрэ. Бу түөрт кылааһы мин соҕотоҕун сарсыардаттан киэһээҥҥэ диэри үөрэтэрим, тэҥҥэ оскуола сэбиэдиссэйин эбээһинэһин толорорум.&quot; -  диэн ахтыбытын 60 сааһыгар 1963 с. тахсыбыт ыстатыйаҕа кэпсээбиттэр.
* 1924 сылтан Үөһээ Бүлүү сэттэ кылаастаах оскуолаҕа учууталлабыт.
* 1929 сыллаахха [[Таатта улууһа]]р [[Пекарскай Эдуард Карлович|Э. К. Пекарскай]] аатынан [[Игидэй]] төрүт оскуолатыгар учууталлаабыт. Манна үлэлии сылдьан билиминэн уонна методиканан дьарыктаммыт.
* 1930 сыллаахха Г. Л. Хойутановтыын уонна Н. Е. Афанасьевтыын суруйбут «Сайдыы суола» диэн кинигэтэ тахсыбыт.
* 1932—1937 сс. [[Хаптаҕай]] оскуолатыгар учууталлаабыт.
* 1942—1945 сс. — сэриигэ кыттыбыт. Гвардия старшината.
* Сэрии кэнниттэн [[Дьокуускай]] 2 №-дээх оскуолатыгар үлэлээбит: учуутал уонна завуч.
* 1954 сылтан Дьокуускайга учууталлары үөрэтэр институтка методистаабыт.

== Айымньылара ==
* Сайдыы суола. (Ааптардар Г. Л. Хойутанов, Н. Е. Афанасьев, Н. В. Егоров).
* Книга для чтения для II класса, 1934.
* Якутский язык. Грамматика для III класса начальной школы. 1939.
* Книга для чтения для IV класса якутской начальной школы. 1939, 1940.

== Наҕараадалара уонна ытык ааттара ==
* [[Ленин уордьана]]
* Үлэ Кыһыл Знамятын уордьана
* [[Кыһыл Сулус уордьана]] (16.05.1945)&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|39728082|title=Наградные документы}}&lt;/ref&gt;
* [[«Хорсунун иһин» мэтээл]] (12.10.1943&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|28076768|title=Наградные документы}}&lt;/ref&gt;; 13.10.1944)
* [[«Бойобуой өҥөлөрүн иһин» мэтээл]] (13.10.1944)&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|41769384|title=Наградные документы}}&lt;/ref&gt;
* [[«Сталинград көмүскэлин иһин» мэтээл]]
* Бүлүү улууһун ытык киһитэ (1973)&lt;ref&gt;[http://sakha.gov.ru/node/18373 Почетные граждане Вилюйского улуса]&lt;/ref&gt;

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

== Ылыллыбыт сирэ ==
* [http://vvsnit.narod.ru/classic.htm Классики педагогики]
* [http://www.verv1sch.narod.ru/env.htm Егоров Николай Васильевич]

[[Категория:Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылаахтара:Үөһээ Бүлүү улууһа]]
[[Категория:Сталинградтааҕы кыргыһыы кыттыылаахтара]]
[[Категория:РСФСР оскуолатын үтүөлээх учууталлара]]
[[Категория:Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учууталлара]]
[[Категория:Бүлүү улууһун ытык дьоно]]</text>
      <sha1>jd8ucs6n5axnsnc0r11201kkdldfm7o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>428791</id>
      <parentid>428790</parentid>
      <timestamp>2026-05-20T02:03:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Олоҕун олуктара */</comment>
      <origin>428791</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7442" sha1="p2t16keayqbvot5jvuaemsu2ek6oqyh" xml:space="preserve">{{Персона
 |аата                  = Николай Васильевич Егоров
 |ойуу          = Егоров_Н.В..jpg
 |кэтитэ               = 180px
 |ойуу ис хоһооно = 
 |үлэтэ     = учуутал, методист
 |төрөөбүт күнэ        = 3.12.1903
 |төрөөбүт сирэ       = Куорамыкы, {{ТөрөөбүтСирэ|Иккис Үөдүгэй нэһилиэгэ|Үөһээ Бүлүү улууһугар}}, Бүлүү уокуруга, &lt;br /&gt;Саха уобалаһа
 |дойдута           = {{флагификация|Россия империята}} → {{флагификация|ССРС}}
 |өлбүт күнэ          = 12.03.1982
 |өлбүт сирэ         = {{ӨлбүтСирэ|}}
 |аҕата                 = 
 |ийэтэ                 = 
 |кэргэнэ               = 
 |ойоҕо              = 
 |оҕолоро                 = 
 |наҕараадалара = {{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Ленин уордьана}} {{!!}} {{Үлэ Кыһыл Знамятын уордьана}} {{!!}} {{Кыһыл Сулус уордьана}} 
{{!}}-
{{!}} {{Мэтээл «Хорсунун иһин»|1943}} {{!!}} {{Мэтээл «Хорсунун иһин»|1944}} {{!!}} {{Мэтээл «Бойобуой өҥөлөрүн иһин»|1944}} {{!!}} {{«Сталинград көмүскэлин иһин» мэтээл}}
{{!}}}
 |атын                 = 
}}
{{амыдайдар|Егоров}}
'''Егоров Николай Васильевич''' — РСФСР уонна [[Саха АССР]] оскуолаларын үтүөлээх учуутала. Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. [[Ленин уордьана|Ленин уордьанын]] кавалера.

== Олоҕун олуктара ==
* [[1903 сыл]] [[ахсынньы 3]] күнүгэр [[Үөһээ Бүлүү улууһа|Үөһээ Бүлүүгэ]] Куорамыкы сэлиэнньэҕэ төрөөбүт.
* 1915 сыллаахха [[Үөһээ Бүлүү]]тээҕи түөрт кылаастаах инородческай оскуоланы бүтэрбит. Ол кэнниттэн Бүлүү куоракка педагогическай хайысхалаах үрдүкү II стүпеннаах оскуоланы 1922 с. бүтэрбит.
* 1922 сылтан алтынньытыттан Марха улууһун (билигин [[Ньурба улууһа]]) [[Үөдэй (Ньурба)|Үөдэй]] алын сүһүөх оскуолатыгар учууталлаабыт. &quot;Ол саҕана Үөдэй оскуолата 4 кылаастааҕа, 36 оҕо үөрэнэрэ. Бу түөрт кылааһы мин соҕотоҕун сарсыардаттан киэһээҥҥэ диэри үөрэтэрим, тэҥҥэ оскуола сэбиэдиссэйин эбээһинэһин толорорум.&quot; -  диэн ахтыбытын 60 сааһыгар 1963 с. тахсыбыт ыстатыйаҕа кэпсээбиттэр. Ол саҕана улуус исполкомун штааты таһынан инструкторунан үлэлээбит.
* 1924 сылтан Үөһээ Бүлүү сэттэ кылаастаах оскуолатыгар сэбиэдиссэйинэн анаммыт, учууталлаабыт. Онно 1929 с. диэри үлэлээбит.
* 1929 сыллаахха алтынньыга [[Таатта улууһа]]р [[Пекарскай Эдуард Карлович|Э. К. Пекарскай]] аатынан [[Игидэй]] төрүт оскуолатыгар сэбиэдиссэйинэн анаммыт. Манна үлэлии сылдьан билиминэн уонна методиканан дьарыктаммыт.
* 1930 сыллаахха Г. Л. Хойутановтыын уонна Н. Е. Афанасьевтыын суруйбут «Сайдыы суола» диэн кинигэтэ тахсыбыт.
* 1932—1937 сс. [[Хаптаҕай]] оскуолатыгар учууталлаабыт. Сорох источниктарга 1932 сылтан 1939 с. диэри Дьокуускайдааҕы опытнай-показательнай оскуолаҕа учууталлаабыт диэн суруллар. Бу оскуолаҕа үлэлиир сылларыгар саха начаалынай оскуолатын учуобунньуктарын суруйуунан дьарыктаммыт. Саха оскуолаларыгар &quot;Бастакы чуораан&quot;, &quot;Тиһэх чуораан&quot;, &quot;Оскуола чиэһин иһин&quot;, &quot;Букубаар күнэ&quot;, &quot;За спортивную честь&quot;, &quot;Интэринээтчик күнэ&quot; диэн тэрээһиннэри бастаан тэрийбитэ, Саха сирин үрдүнэн тарҕаммыта.
* 1942—1945 сс. — сэриигэ кыттыбыт. Гвардия старшината.
* Сэрии кэнниттэн [[Дьокуускай]] 2 №-дээх оскуолатыгар үлэлээбит: учуутал уонна завуч.
* 1954 сылтан Дьокуускайга учууталлары үөрэтэр институтка методистаабыт (методкабинет сэбиэдиссэйэ).

== Айымньылара ==
* Сайдыы суола. (Ааптардар Г. Л. Хойутанов, Н. Е. Афанасьев, Н. В. Егоров).
* Книга для чтения для II класса, 1934.
* Якутский язык. Грамматика для III класса начальной школы. 1939.
* Книга для чтения для IV класса якутской начальной школы. 1939, 1940.

== Наҕараадалара уонна ытык ааттара ==
* [[Ленин уордьана]]
* Үлэ Кыһыл Знамятын уордьана
* [[Кыһыл Сулус уордьана]] (16.05.1945)&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|39728082|title=Наградные документы}}&lt;/ref&gt;
* [[«Хорсунун иһин» мэтээл]] (12.10.1943&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|28076768|title=Наградные документы}}&lt;/ref&gt;; 13.10.1944)
* [[«Бойобуой өҥөлөрүн иһин» мэтээл]] (13.10.1944)&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|41769384|title=Наградные документы}}&lt;/ref&gt;
* [[«Сталинград көмүскэлин иһин» мэтээл]]
* Бүлүү улууһун ытык киһитэ (1973)&lt;ref&gt;[http://sakha.gov.ru/node/18373 Почетные граждане Вилюйского улуса]&lt;/ref&gt;

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

== Ылыллыбыт сирэ ==
* [http://vvsnit.narod.ru/classic.htm Классики педагогики]
* [http://www.verv1sch.narod.ru/env.htm Егоров Николай Васильевич]

[[Категория:Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылаахтара:Үөһээ Бүлүү улууһа]]
[[Категория:Сталинградтааҕы кыргыһыы кыттыылаахтара]]
[[Категория:РСФСР оскуолатын үтүөлээх учууталлара]]
[[Категория:Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учууталлара]]
[[Категория:Бүлүү улууһун ытык дьоно]]</text>
      <sha1>p2t16keayqbvot5jvuaemsu2ek6oqyh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>428792</id>
      <parentid>428791</parentid>
      <timestamp>2026-05-20T02:05:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Олоҕун олуктара */</comment>
      <origin>428792</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7864" sha1="2jm9y9albpqtbh8asv9oz2zt7s2rx68" xml:space="preserve">{{Персона
 |аата                  = Николай Васильевич Егоров
 |ойуу          = Егоров_Н.В..jpg
 |кэтитэ               = 180px
 |ойуу ис хоһооно = 
 |үлэтэ     = учуутал, методист
 |төрөөбүт күнэ        = 3.12.1903
 |төрөөбүт сирэ       = Куорамыкы, {{ТөрөөбүтСирэ|Иккис Үөдүгэй нэһилиэгэ|Үөһээ Бүлүү улууһугар}}, Бүлүү уокуруга, &lt;br /&gt;Саха уобалаһа
 |дойдута           = {{флагификация|Россия империята}} → {{флагификация|ССРС}}
 |өлбүт күнэ          = 12.03.1982
 |өлбүт сирэ         = {{ӨлбүтСирэ|}}
 |аҕата                 = 
 |ийэтэ                 = 
 |кэргэнэ               = 
 |ойоҕо              = 
 |оҕолоро                 = 
 |наҕараадалара = {{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Ленин уордьана}} {{!!}} {{Үлэ Кыһыл Знамятын уордьана}} {{!!}} {{Кыһыл Сулус уордьана}} 
{{!}}-
{{!}} {{Мэтээл «Хорсунун иһин»|1943}} {{!!}} {{Мэтээл «Хорсунун иһин»|1944}} {{!!}} {{Мэтээл «Бойобуой өҥөлөрүн иһин»|1944}} {{!!}} {{«Сталинград көмүскэлин иһин» мэтээл}}
{{!}}}
 |атын                 = 
}}
{{амыдайдар|Егоров}}
'''Егоров Николай Васильевич''' — РСФСР уонна [[Саха АССР]] оскуолаларын үтүөлээх учуутала. Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. [[Ленин уордьана|Ленин уордьанын]] кавалера.

== Олоҕун олуктара ==
* [[1903 сыл]] [[ахсынньы 3]] күнүгэр [[Үөһээ Бүлүү улууһа|Үөһээ Бүлүүгэ]] Куорамыкы сэлиэнньэҕэ төрөөбүт.
* 1915 сыллаахха [[Үөһээ Бүлүү]]тээҕи түөрт кылаастаах инородческай оскуоланы бүтэрбит. Ол кэнниттэн Бүлүү куоракка педагогическай хайысхалаах үрдүкү II стүпеннаах оскуоланы 1922 с. бүтэрбит.
* 1922 сылтан алтынньытыттан Марха улууһун (билигин [[Ньурба улууһа]]) [[Үөдэй (Ньурба)|Үөдэй]] алын сүһүөх оскуолатыгар учууталлаабыт. &quot;Ол саҕана Үөдэй оскуолата 4 кылаастааҕа, 36 оҕо үөрэнэрэ. Бу түөрт кылааһы мин соҕотоҕун сарсыардаттан киэһээҥҥэ диэри үөрэтэрим, тэҥҥэ оскуола сэбиэдиссэйин эбээһинэһин толорорум.&quot; -  диэн ахтыбытын 60 сааһыгар 1963 с. тахсыбыт ыстатыйаҕа кэпсээбиттэр. Ол саҕана улуус исполкомун штааты таһынан инструкторынан үлэлээбит&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=Самыгина М.Г., Тарский Г.С., Сыроватский А.Д.|заглавие=Календарь знаменательных и памятных дат Якутской АССР, 1963 год|место=Якутск|издательство=Якутское книжное издательство|год=1963|страницы=76-77|страниц=91|тираж=1000}}&lt;/ref&gt;.
* 1924 сылтан Үөһээ Бүлүү сэттэ кылаастаах оскуолатыгар сэбиэдиссэйинэн анаммыт, учууталлаабыт. Онно 1929 с. диэри үлэлээбит.
* 1929 сыллаахха алтынньыга [[Таатта улууһа]]р [[Пекарскай Эдуард Карлович|Э. К. Пекарскай]] аатынан [[Игидэй]] төрүт оскуолатыгар сэбиэдиссэйинэн анаммыт. Манна үлэлии сылдьан билиминэн уонна методиканан дьарыктаммыт.
* 1930 сыллаахха Г. Л. Хойутановтыын уонна Н. Е. Афанасьевтыын суруйбут «Сайдыы суола» диэн кинигэтэ тахсыбыт.
* 1932—1937 сс. [[Хаптаҕай]] оскуолатыгар учууталлаабыт. Сорох источниктарга 1932 сылтан 1939 с. диэри Дьокуускайдааҕы опытнай-показательнай оскуолаҕа учууталлаабыт диэн суруллар. Бу оскуолаҕа үлэлиир сылларыгар саха начаалынай оскуолатын учуобунньуктарын суруйуунан дьарыктаммыт. Саха оскуолаларыгар &quot;Бастакы чуораан&quot;, &quot;Тиһэх чуораан&quot;, &quot;Оскуола чиэһин иһин&quot;, &quot;Букубаар күнэ&quot;, &quot;За спортивную честь&quot;, &quot;Интэринээтчик күнэ&quot; диэн тэрээһиннэри бастаан тэрийбитэ, Саха сирин үрдүнэн тарҕаммыта.
* 1942—1945 сс. — сэриигэ кыттыбыт. Гвардия старшината.
* Сэрии кэнниттэн [[Дьокуускай]] 2 №-дээх оскуолатыгар үлэлээбит: учуутал уонна завуч.
* 1954 сылтан Дьокуускайга учууталлары үөрэтэр институтка методистаабыт (методкабинет сэбиэдиссэйэ).

== Айымньылара ==
* Сайдыы суола. (Ааптардар Г. Л. Хойутанов, Н. Е. Афанасьев, Н. В. Егоров).
* Книга для чтения для II класса, 1934.
* Якутский язык. Грамматика для III класса начальной школы. 1939.
* Книга для чтения для IV класса якутской начальной школы. 1939, 1940.

== Наҕараадалара уонна ытык ааттара ==
* [[Ленин уордьана]]
* Үлэ Кыһыл Знамятын уордьана
* [[Кыһыл Сулус уордьана]] (16.05.1945)&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|39728082|title=Наградные документы}}&lt;/ref&gt;
* [[«Хорсунун иһин» мэтээл]] (12.10.1943&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|28076768|title=Наградные документы}}&lt;/ref&gt;; 13.10.1944)
* [[«Бойобуой өҥөлөрүн иһин» мэтээл]] (13.10.1944)&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|41769384|title=Наградные документы}}&lt;/ref&gt;
* [[«Сталинград көмүскэлин иһин» мэтээл]]
* Бүлүү улууһун ытык киһитэ (1973)&lt;ref&gt;[http://sakha.gov.ru/node/18373 Почетные граждане Вилюйского улуса]&lt;/ref&gt;

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

== Ылыллыбыт сирэ ==
* [http://vvsnit.narod.ru/classic.htm Классики педагогики]
* [http://www.verv1sch.narod.ru/env.htm Егоров Николай Васильевич]

[[Категория:Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылаахтара:Үөһээ Бүлүү улууһа]]
[[Категория:Сталинградтааҕы кыргыһыы кыттыылаахтара]]
[[Категория:РСФСР оскуолатын үтүөлээх учууталлара]]
[[Категория:Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учууталлара]]
[[Категория:Бүлүү улууһун ытык дьоно]]</text>
      <sha1>2jm9y9albpqtbh8asv9oz2zt7s2rx68</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>428793</id>
      <parentid>428792</parentid>
      <timestamp>2026-05-20T02:06:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <origin>428793</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7891" sha1="378gkt0cktll3ltfnhtwli0ozz7nd60" xml:space="preserve">{{Персона
 |аата                  = Николай Васильевич Егоров
 |ойуу          = Егоров_Н.В..jpg
 |кэтитэ               = 180px
 |ойуу ис хоһооно = 
 |үлэтэ     = учуутал, методист
 |төрөөбүт күнэ        = 3.12.1903
 |төрөөбүт сирэ       = Куорамыкы, {{ТөрөөбүтСирэ|Иккис Үөдүгэй нэһилиэгэ|Үөһээ Бүлүү улууһугар}}, Бүлүү уокуруга, &lt;br /&gt;Саха уобалаһа
 |дойдута           = {{флагификация|Россия империята}} → {{флагификация|ССРС}}
 |өлбүт күнэ          = 12.03.1982
 |өлбүт сирэ         = {{ӨлбүтСирэ|}}
 |аҕата                 = 
 |ийэтэ                 = 
 |кэргэнэ               = 
 |ойоҕо              = 
 |оҕолоро                 = 
 |наҕараадалара = {{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Ленин уордьана}} {{!!}} {{Үлэ Кыһыл Знамятын уордьана}} {{!!}} {{Кыһыл Сулус уордьана}} 
{{!}}-
{{!}} {{Мэтээл «Хорсунун иһин»|1943}} {{!!}} {{Мэтээл «Хорсунун иһин»|1944}} {{!!}} {{Мэтээл «Бойобуой өҥөлөрүн иһин»|1944}} {{!!}} {{«Сталинград көмүскэлин иһин» мэтээл}}
{{!}}}
 |атын                 = 
}}
{{амыдайдар|Егоров}}
'''Егоров Николай Васильевич''' — РСФСР уонна [[Саха АССР]] оскуолаларын үтүөлээх учуутала. Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. [[Ленин уордьана|Ленин уордьанын]] кавалера.

== Олоҕун олуктара ==
* [[1903 сыл]] [[ахсынньы 3]] күнүгэр [[Үөһээ Бүлүү улууһа|Үөһээ Бүлүүгэ]] Куорамыкы сэлиэнньэҕэ төрөөбүт.
* 1915 сыллаахха [[Үөһээ Бүлүү]]тээҕи түөрт кылаастаах инородческай оскуоланы бүтэрбит. Ол кэнниттэн Бүлүү куоракка педагогическай хайысхалаах үрдүкү II стүпеннаах оскуоланы 1922 с. бүтэрбит.
* 1922 сылтан алтынньытыттан Марха улууһун (билигин [[Ньурба улууһа]]) [[Үөдэй (Ньурба)|Үөдэй]] алын сүһүөх оскуолатыгар учууталлаабыт. &quot;Ол саҕана Үөдэй оскуолата 4 кылаастааҕа, 36 оҕо үөрэнэрэ. Бу түөрт кылааһы мин соҕотоҕун сарсыардаттан киэһээҥҥэ диэри үөрэтэрим, тэҥҥэ оскуола сэбиэдиссэйин эбээһинэһин толорорум.&quot; -  диэн ахтыбытын 60 сааһыгар 1963 с. тахсыбыт ыстатыйаҕа кэпсээбиттэр. Ол саҕана улуус исполкомун штааты таһынан инструкторынан үлэлээбит&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Кинигэ|автор=Самыгина М.Г., Тарский Г.С., Сыроватский А.Д.|заглавие=Календарь знаменательных и памятных дат Якутской АССР, 1963 год|место=Якутск|издательство=Якутское книжное издательство|год=1963|страницы=76-77|страниц=91|тираж=1000}}&lt;/ref&gt;.
* 1924 сылтан Үөһээ Бүлүү сэттэ кылаастаах оскуолатыгар сэбиэдиссэйинэн анаммыт, учууталлаабыт. Онно 1929 с. диэри үлэлээбит.
* 1929 сыллаахха алтынньыга [[Таатта улууһа]]р [[Пекарскай Эдуард Карлович|Э. К. Пекарскай]] аатынан [[Игидэй]] төрүт оскуолатыгар сэбиэдиссэйинэн анаммыт. Манна үлэлии сылдьан билиминэн уонна методиканан дьарыктаммыт.
* 1930 сыллаахха Г. Л. Хойутановтыын уонна Н. Е. Афанасьевтыын суруйбут «Сайдыы суола» диэн кинигэтэ тахсыбыт.
* 1932—1937 сс. [[Хаптаҕай]] оскуолатыгар учууталлаабыт. Сорох источниктарга 1932 сылтан 1939 с. диэри Дьокуускайдааҕы опытнай-показательнай оскуолаҕа учууталлаабыт диэн суруллар. Бу оскуолаҕа үлэлиир сылларыгар саха начаалынай оскуолатын учуобунньуктарын суруйуунан дьарыктаммыт. Саха оскуолаларыгар &quot;Бастакы чуораан&quot;, &quot;Тиһэх чуораан&quot;, &quot;Оскуола чиэһин иһин&quot;, &quot;Букубаар күнэ&quot;, &quot;За спортивную честь&quot;, &quot;Интэринээтчик күнэ&quot; диэн тэрээһиннэри бастаан тэрийбитэ, Саха сирин үрдүнэн тарҕаммыта&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
* 1942—1945 сс. — сэриигэ кыттыбыт. Гвардия старшината.
* Сэрии кэнниттэн [[Дьокуускай]] 2 №-дээх оскуолатыгар үлэлээбит: учуутал уонна завуч.
* 1954 сылтан Дьокуускайга учууталлары үөрэтэр институтка методистаабыт (методкабинет сэбиэдиссэйэ).

== Айымньылара ==
* Сайдыы суола. (Ааптардар Г. Л. Хойутанов, Н. Е. Афанасьев, Н. В. Егоров).
* Книга для чтения для II класса, 1934.
* Якутский язык. Грамматика для III класса начальной школы. 1939.
* Книга для чтения для IV класса якутской начальной школы. 1939, 1940.

== Наҕараадалара уонна ытык ааттара ==
* [[Ленин уордьана]]
* Үлэ Кыһыл Знамятын уордьана
* [[Кыһыл Сулус уордьана]] (16.05.1945)&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|39728082|title=Наградные документы}}&lt;/ref&gt;
* [[«Хорсунун иһин» мэтээл]] (12.10.1943&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|28076768|title=Наградные документы}}&lt;/ref&gt;; 13.10.1944)
* [[«Бойобуой өҥөлөрүн иһин» мэтээл]] (13.10.1944)&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|41769384|title=Наградные документы}}&lt;/ref&gt;
* [[«Сталинград көмүскэлин иһин» мэтээл]]
* Бүлүү улууһун ытык киһитэ (1973)&lt;ref&gt;[http://sakha.gov.ru/node/18373 Почетные граждане Вилюйского улуса]&lt;/ref&gt;

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

== Ылыллыбыт сирэ ==
* [http://vvsnit.narod.ru/classic.htm Классики педагогики]
* [http://www.verv1sch.narod.ru/env.htm Егоров Николай Васильевич]

[[Категория:Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылаахтара:Үөһээ Бүлүү улууһа]]
[[Категория:Сталинградтааҕы кыргыһыы кыттыылаахтара]]
[[Категория:РСФСР оскуолатын үтүөлээх учууталлара]]
[[Категория:Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учууталлара]]
[[Категория:Бүлүү улууһун ытык дьоно]]</text>
      <sha1>378gkt0cktll3ltfnhtwli0ozz7nd60</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>428794</id>
      <parentid>428793</parentid>
      <timestamp>2026-05-20T02:09:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Наҕараадалара уонна ытык ааттара */</comment>
      <origin>428794</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8069" sha1="ifi3t35s5oifnmaf3zn35pz12akl8g6" xml:space="preserve">{{Персона
 |аата                  = Николай Васильевич Егоров
 |ойуу          = Егоров_Н.В..jpg
 |кэтитэ               = 180px
 |ойуу ис хоһооно = 
 |үлэтэ     = учуутал, методист
 |төрөөбүт күнэ        = 3.12.1903
 |төрөөбүт сирэ       = Куорамыкы, {{ТөрөөбүтСирэ|Иккис Үөдүгэй нэһилиэгэ|Үөһээ Бүлүү улууһугар}}, Бүлүү уокуруга, &lt;br /&gt;Саха уобалаһа
 |дойдута           = {{флагификация|Россия империята}} → {{флагификация|ССРС}}
 |өлбүт күнэ          = 12.03.1982
 |өлбүт сирэ         = {{ӨлбүтСирэ|}}
 |аҕата                 = 
 |ийэтэ                 = 
 |кэргэнэ               = 
 |ойоҕо              = 
 |оҕолоро                 = 
 |наҕараадалара = {{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Ленин уордьана}} {{!!}} {{Үлэ Кыһыл Знамятын уордьана}} {{!!}} {{Кыһыл Сулус уордьана}} 
{{!}}-
{{!}} {{Мэтээл «Хорсунун иһин»|1943}} {{!!}} {{Мэтээл «Хорсунун иһин»|1944}} {{!!}} {{Мэтээл «Бойобуой өҥөлөрүн иһин»|1944}} {{!!}} {{«Сталинград көмүскэлин иһин» мэтээл}}
{{!}}}
 |атын                 = 
}}
{{амыдайдар|Егоров}}
'''Егоров Николай Васильевич''' — РСФСР уонна [[Саха АССР]] оскуолаларын үтүөлээх учуутала. Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. [[Ленин уордьана|Ленин уордьанын]] кавалера.

== Олоҕун олуктара ==
* [[1903 сыл]] [[ахсынньы 3]] күнүгэр [[Үөһээ Бүлүү улууһа|Үөһээ Бүлүүгэ]] Куорамыкы сэлиэнньэҕэ төрөөбүт.
* 1915 сыллаахха [[Үөһээ Бүлүү]]тээҕи түөрт кылаастаах инородческай оскуоланы бүтэрбит. Ол кэнниттэн Бүлүү куоракка педагогическай хайысхалаах үрдүкү II стүпеннаах оскуоланы 1922 с. бүтэрбит.
* 1922 сылтан алтынньытыттан Марха улууһун (билигин [[Ньурба улууһа]]) [[Үөдэй (Ньурба)|Үөдэй]] алын сүһүөх оскуолатыгар учууталлаабыт. &quot;Ол саҕана Үөдэй оскуолата 4 кылаастааҕа, 36 оҕо үөрэнэрэ. Бу түөрт кылааһы мин соҕотоҕун сарсыардаттан киэһээҥҥэ диэри үөрэтэрим, тэҥҥэ оскуола сэбиэдиссэйин эбээһинэһин толорорум.&quot; -  диэн ахтыбытын 60 сааһыгар 1963 с. тахсыбыт ыстатыйаҕа кэпсээбиттэр. Ол саҕана улуус исполкомун штааты таһынан инструкторынан үлэлээбит&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Кинигэ|автор=Самыгина М.Г., Тарский Г.С., Сыроватский А.Д.|заглавие=Календарь знаменательных и памятных дат Якутской АССР, 1963 год|место=Якутск|издательство=Якутское книжное издательство|год=1963|страницы=76-77|страниц=91|тираж=1000}}&lt;/ref&gt;.
* 1924 сылтан Үөһээ Бүлүү сэттэ кылаастаах оскуолатыгар сэбиэдиссэйинэн анаммыт, учууталлаабыт. Онно 1929 с. диэри үлэлээбит.
* 1929 сыллаахха алтынньыга [[Таатта улууһа]]р [[Пекарскай Эдуард Карлович|Э. К. Пекарскай]] аатынан [[Игидэй]] төрүт оскуолатыгар сэбиэдиссэйинэн анаммыт. Манна үлэлии сылдьан билиминэн уонна методиканан дьарыктаммыт.
* 1930 сыллаахха Г. Л. Хойутановтыын уонна Н. Е. Афанасьевтыын суруйбут «Сайдыы суола» диэн кинигэтэ тахсыбыт.
* 1932—1937 сс. [[Хаптаҕай]] оскуолатыгар учууталлаабыт. Сорох источниктарга 1932 сылтан 1939 с. диэри Дьокуускайдааҕы опытнай-показательнай оскуолаҕа учууталлаабыт диэн суруллар. Бу оскуолаҕа үлэлиир сылларыгар саха начаалынай оскуолатын учуобунньуктарын суруйуунан дьарыктаммыт. Саха оскуолаларыгар &quot;Бастакы чуораан&quot;, &quot;Тиһэх чуораан&quot;, &quot;Оскуола чиэһин иһин&quot;, &quot;Букубаар күнэ&quot;, &quot;За спортивную честь&quot;, &quot;Интэринээтчик күнэ&quot; диэн тэрээһиннэри бастаан тэрийбитэ, Саха сирин үрдүнэн тарҕаммыта&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
* 1942—1945 сс. — сэриигэ кыттыбыт. Гвардия старшината.
* Сэрии кэнниттэн [[Дьокуускай]] 2 №-дээх оскуолатыгар үлэлээбит: учуутал уонна завуч.
* 1954 сылтан Дьокуускайга учууталлары үөрэтэр институтка методистаабыт (методкабинет сэбиэдиссэйэ).

== Айымньылара ==
* Сайдыы суола. (Ааптардар Г. Л. Хойутанов, Н. Е. Афанасьев, Н. В. Егоров).
* Книга для чтения для II класса, 1934.
* Якутский язык. Грамматика для III класса начальной школы. 1939.
* Книга для чтения для IV класса якутской начальной школы. 1939, 1940.

== Наҕараадалара уонна ытык ааттара ==
* [[Ленин уордьана]]
* [[Кыһыл Сулус уордьана]] (16.05.1945)&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|39728082|title=Наградные документы}}&lt;/ref&gt;
* [[«Хорсунун иһин» мэтээл]] (12.10.1943&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|28076768|title=Наградные документы}}&lt;/ref&gt;; 13.10.1944)
* [[«Бойобуой өҥөлөрүн иһин» мэтээл]] (13.10.1944)&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|41769384|title=Наградные документы}}&lt;/ref&gt;
* [[«Сталинград көмүскэлин иһин» мэтээл]]
* Саха АССР Үтүөлээх учуутала (1947)
* Үлэ Кыһыл Знамятын уордьана (1949)
* Норуоту сырдатыы туйгуна (1949)
* РСФСР Үтүөлээх учуутала (1962)
* Бүлүү улууһун ытык киһитэ (1973)&lt;ref&gt;[http://sakha.gov.ru/node/18373 Почетные граждане Вилюйского улуса]&lt;/ref&gt;

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

== Ылыллыбыт сирэ ==
* [http://vvsnit.narod.ru/classic.htm Классики педагогики]
* [http://www.verv1sch.narod.ru/env.htm Егоров Николай Васильевич]

[[Категория:Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылаахтара:Үөһээ Бүлүү улууһа]]
[[Категория:Сталинградтааҕы кыргыһыы кыттыылаахтара]]
[[Категория:РСФСР оскуолатын үтүөлээх учууталлара]]
[[Категория:Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учууталлара]]
[[Категория:Бүлүү улууһун ытык дьоно]]</text>
      <sha1>ifi3t35s5oifnmaf3zn35pz12akl8g6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>428795</id>
      <parentid>428794</parentid>
      <timestamp>2026-05-20T02:12:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Айымньылара */</comment>
      <origin>428795</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8456" sha1="3lmkqa973vrrs7kue3dy9zjjbgdi5b2" xml:space="preserve">{{Персона
 |аата                  = Николай Васильевич Егоров
 |ойуу          = Егоров_Н.В..jpg
 |кэтитэ               = 180px
 |ойуу ис хоһооно = 
 |үлэтэ     = учуутал, методист
 |төрөөбүт күнэ        = 3.12.1903
 |төрөөбүт сирэ       = Куорамыкы, {{ТөрөөбүтСирэ|Иккис Үөдүгэй нэһилиэгэ|Үөһээ Бүлүү улууһугар}}, Бүлүү уокуруга, &lt;br /&gt;Саха уобалаһа
 |дойдута           = {{флагификация|Россия империята}} → {{флагификация|ССРС}}
 |өлбүт күнэ          = 12.03.1982
 |өлбүт сирэ         = {{ӨлбүтСирэ|}}
 |аҕата                 = 
 |ийэтэ                 = 
 |кэргэнэ               = 
 |ойоҕо              = 
 |оҕолоро                 = 
 |наҕараадалара = {{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Ленин уордьана}} {{!!}} {{Үлэ Кыһыл Знамятын уордьана}} {{!!}} {{Кыһыл Сулус уордьана}} 
{{!}}-
{{!}} {{Мэтээл «Хорсунун иһин»|1943}} {{!!}} {{Мэтээл «Хорсунун иһин»|1944}} {{!!}} {{Мэтээл «Бойобуой өҥөлөрүн иһин»|1944}} {{!!}} {{«Сталинград көмүскэлин иһин» мэтээл}}
{{!}}}
 |атын                 = 
}}
{{амыдайдар|Егоров}}
'''Егоров Николай Васильевич''' — РСФСР уонна [[Саха АССР]] оскуолаларын үтүөлээх учуутала. Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. [[Ленин уордьана|Ленин уордьанын]] кавалера.

== Олоҕун олуктара ==
* [[1903 сыл]] [[ахсынньы 3]] күнүгэр [[Үөһээ Бүлүү улууһа|Үөһээ Бүлүүгэ]] Куорамыкы сэлиэнньэҕэ төрөөбүт.
* 1915 сыллаахха [[Үөһээ Бүлүү]]тээҕи түөрт кылаастаах инородческай оскуоланы бүтэрбит. Ол кэнниттэн Бүлүү куоракка педагогическай хайысхалаах үрдүкү II стүпеннаах оскуоланы 1922 с. бүтэрбит.
* 1922 сылтан алтынньытыттан Марха улууһун (билигин [[Ньурба улууһа]]) [[Үөдэй (Ньурба)|Үөдэй]] алын сүһүөх оскуолатыгар учууталлаабыт. &quot;Ол саҕана Үөдэй оскуолата 4 кылаастааҕа, 36 оҕо үөрэнэрэ. Бу түөрт кылааһы мин соҕотоҕун сарсыардаттан киэһээҥҥэ диэри үөрэтэрим, тэҥҥэ оскуола сэбиэдиссэйин эбээһинэһин толорорум.&quot; -  диэн ахтыбытын 60 сааһыгар 1963 с. тахсыбыт ыстатыйаҕа кэпсээбиттэр. Ол саҕана улуус исполкомун штааты таһынан инструкторынан үлэлээбит&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Кинигэ|автор=Самыгина М.Г., Тарский Г.С., Сыроватский А.Д.|заглавие=Календарь знаменательных и памятных дат Якутской АССР, 1963 год|место=Якутск|издательство=Якутское книжное издательство|год=1963|страницы=76-77|страниц=91|тираж=1000}}&lt;/ref&gt;.
* 1924 сылтан Үөһээ Бүлүү сэттэ кылаастаах оскуолатыгар сэбиэдиссэйинэн анаммыт, учууталлаабыт. Онно 1929 с. диэри үлэлээбит.
* 1929 сыллаахха алтынньыга [[Таатта улууһа]]р [[Пекарскай Эдуард Карлович|Э. К. Пекарскай]] аатынан [[Игидэй]] төрүт оскуолатыгар сэбиэдиссэйинэн анаммыт. Манна үлэлии сылдьан билиминэн уонна методиканан дьарыктаммыт.
* 1930 сыллаахха Г. Л. Хойутановтыын уонна Н. Е. Афанасьевтыын суруйбут «Сайдыы суола» диэн кинигэтэ тахсыбыт.
* 1932—1937 сс. [[Хаптаҕай]] оскуолатыгар учууталлаабыт. Сорох источниктарга 1932 сылтан 1939 с. диэри Дьокуускайдааҕы опытнай-показательнай оскуолаҕа учууталлаабыт диэн суруллар. Бу оскуолаҕа үлэлиир сылларыгар саха начаалынай оскуолатын учуобунньуктарын суруйуунан дьарыктаммыт. Саха оскуолаларыгар &quot;Бастакы чуораан&quot;, &quot;Тиһэх чуораан&quot;, &quot;Оскуола чиэһин иһин&quot;, &quot;Букубаар күнэ&quot;, &quot;За спортивную честь&quot;, &quot;Интэринээтчик күнэ&quot; диэн тэрээһиннэри бастаан тэрийбитэ, Саха сирин үрдүнэн тарҕаммыта&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
* 1942—1945 сс. — сэриигэ кыттыбыт. Гвардия старшината.
* Сэрии кэнниттэн [[Дьокуускай]] 2 №-дээх оскуолатыгар үлэлээбит: учуутал уонна завуч.
* 1954 сылтан Дьокуускайга учууталлары үөрэтэр институтка методистаабыт (методкабинет сэбиэдиссэйэ).

== Айымньылара ==
* Сайдыы суола. (Ааптардар Г. Л. Хойутанов, Н. Е. Афанасьев, Н. В. Егоров).
* Книга для чтения для II класса, 1934.
* Якутский язык. Грамматика для III класса начальной школы. 1939.
* Книга для чтения для IV класса якутской начальной школы. 1939, 1940.
* Төрөөбүт саҥабыт. Начаалынай оскуола 2 кылааһыгар ааҕар кинигэ. 8-с тахсыыта. Дьокуускай. Якуткнигоиздат, 1961, 260 с.
* Саха тыла. Грамматика, таба суруйуу, тылы сайыннарыы. Нач. оскуола 3 кылааһыгар. Дь., Якгиз, 1956. 120 с.

== Наҕараадалара уонна ытык ааттара ==
* [[Ленин уордьана]]
* [[Кыһыл Сулус уордьана]] (16.05.1945)&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|39728082|title=Наградные документы}}&lt;/ref&gt;
* [[«Хорсунун иһин» мэтээл]] (12.10.1943&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|28076768|title=Наградные документы}}&lt;/ref&gt;; 13.10.1944)
* [[«Бойобуой өҥөлөрүн иһин» мэтээл]] (13.10.1944)&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|41769384|title=Наградные документы}}&lt;/ref&gt;
* [[«Сталинград көмүскэлин иһин» мэтээл]]
* Саха АССР Үтүөлээх учуутала (1947)
* Үлэ Кыһыл Знамятын уордьана (1949)
* Норуоту сырдатыы туйгуна (1949)
* РСФСР Үтүөлээх учуутала (1962)
* Бүлүү улууһун ытык киһитэ (1973)&lt;ref&gt;[http://sakha.gov.ru/node/18373 Почетные граждане Вилюйского улуса]&lt;/ref&gt;

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

== Ылыллыбыт сирэ ==
* [http://vvsnit.narod.ru/classic.htm Классики педагогики]
* [http://www.verv1sch.narod.ru/env.htm Егоров Николай Васильевич]

[[Категория:Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылаахтара:Үөһээ Бүлүү улууһа]]
[[Категория:Сталинградтааҕы кыргыһыы кыттыылаахтара]]
[[Категория:РСФСР оскуолатын үтүөлээх учууталлара]]
[[Категория:Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учууталлара]]
[[Категория:Бүлүү улууһун ытык дьоно]]</text>
      <sha1>3lmkqa973vrrs7kue3dy9zjjbgdi5b2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Украин тыла</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15761</id>
    <revision>
      <id>428753</id>
      <parentid>416522</parentid>
      <timestamp>2026-05-19T15:17:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Soldatov Timur</username>
        <id>23703</id>
      </contributor>
      <origin>428753</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7075" sha1="8cev3x1uk2kn6wd30co94tiazeffgrq" xml:space="preserve">{{Infobox Language
|name=Украин тыла
|nativename={{lang|uk|'''українська мова''' ''(украйинська мова)''}}
|ethnicity     = [[Украиннар]]
|states        = [[Украина]]
|speakers      = 35-37 мөл
|date          = 2009
|ref           = &lt;ref&gt;http://www.forost.lmu.de/sprachdatenbank/sprachdatenbank.php?display=Ukrainisch:sprachdaten:verbreitung&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ethnologue.org/ethno_docs/distribution.asp?by=size «ethnologue.org»]&lt;/ref&gt;
|familycolor   = Indo-European
|fam2          = [[Балто-Славянскай]]
|fam3          = [[Славянскай]]
|fam4          = [[Илин Славян]]
|ancestor      = [[Эргэ Славян тыла]]
|script        = [[Кириллица]] ([[Украин алпабыыта]])&lt;br&gt;[[Украина Брайля]]
|nation        = {{plainlist}}
* {{UKR}}
* ''{{flag|Приднестровье}}'' &lt;small&gt;(unrecognized ''de facto'' state)&lt;/small&gt;
|minority      = {{plainlist}}
* {{flag|Молдова}}
* {{flag|Венгрия}}
* {{flag|Сербия}}&lt;ref name=&quot;treaty&quot;&gt;{{cite web |url=http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/ListeDeclarations.asp?NT=148&amp;CM=8&amp;DF=23/01/05&amp;CL=ENG&amp;VL=1 |title=List of declarations made with respect to treaty No. 148 (Status as of: 21/9/2011) |publisher=[[Council of Europe]] |accessdate=2012-05-22 }}&lt;/ref&gt;
* {{POL}}&lt;ref name=&quot;treaty&quot;/&gt;
* {{flag|Румыния}}&lt;ref name=&quot;treaty&quot;/&gt;
* {{flag|Хорватия}}&lt;ref name=&quot;treaty&quot;/&gt;
* {{flag|Словакия}}&lt;ref name=&quot;treaty&quot;/&gt;
* {{flag|Босния уонна Герцоговина}}&lt;ref name=&quot;treaty&quot;/&gt;
* {{Чехия}}&lt;ref name=&quot;languages&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.vlada.cz/en/pracovni-a-poradni-organy-vlady/rnm/historie-a-soucasnost-rady-en-16666/ |title=National Minorities Policy of the Government of the Czech Republic |publisher=Vlada.cz |accessdate=2012-05-22}}&lt;/ref&gt;
|agency        = [[Украина Билимин Академията]]: [[Украин тылын Института]], [http://www.ulif.com.ua/UMIF/ Ukrainian language-informatical fund],  [http://www.inmo.org.ua/ Potebnya Institute of Language Studies]
|lingua        = 53-AAA-ed &lt; [[East Slavic languages|53-AAA-e]]&lt;br&gt;(varieties: 53-AAA-eda to 53-AAA-edq)
|iso1 = uk |iso2 = ukr |iso3 = ukr
}}

[[File:Ukraine_census_2001_Ukrainian.svg|left|250px|Украинаҕа 2001 сыллаахха регионунан саҥарар дьон чаастара.]]
[[Билэ:Ukrainians en.svg|thumb|350px|Укырайыын тыла аан дойдуга]]
'''Укырайыын тыла''' (укр. ''українська мова'') — илин славян тылларын бөлөҕүгэр киирэр. Бу тыл [[Индо-Европа]] [[тыл ууһа|тыл ууһугар]] киирэр.

Укырайыын тыла атын славян тылларын кытта тэҥнээтэххэ тарҕаммытынан уонна саҥарар киһитинэн иккис буолар. Укырайыына официальнай тыла буолар. Укырайыына иһигэр саҥарар киһи ахсаана 37 мөл. киһи. Үксэ саҥарар дьон төрөөбүт тыла буолар. Аан дойду үрдүнэн саҥарар киһи ахсаана 50 мөл. киһи. Бу тыл сүрүннээн Укырайыынаҕа, Арассыыйаҕа, Бөлөрүүссүйэҕэ, Польшаҕа, Каһахстааҥҥа, Румыын Сиригэр, Мадьаар Сиригэр уонна да атын иллэргэ тарҕаммыт.

Кирииллиссэнэн суруллар. Сорох тыллара поляк тылыгар майгынныыр.

[[File:WIKITONGUES- Vira speaking Ukrainian.webm|thumb|250px|Укырайыын тыла]]

== Алпабыыта ==
{| style=&quot;font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF&quot;
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | А а
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Б б
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | В в
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Г г
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ґ ґ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Д д
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Е е
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Є є
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ж ж
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | З з
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | И и
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | І і
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ї ї
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Й й
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | К к
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Л л
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | М м
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Н н
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | О о
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | П п
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Р р
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | С с
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Т т
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | У у
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ф ф
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Х х
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ц ц
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ч ч
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ш ш
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Щ щ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ь ь 
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ю ю
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Я я
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Буукуба
!Саха тыла
|-
|А а
|А а
|-
|Б б
|Б б
|-
|В в
|В в
|-
|Г г
|Ҕ ҕ
|-
|Ґ ґ
|Г г
|-
|Д д
|Д д
|-
|Е е
|Э э
|-
|Є є
|Е е
|-
|Ж ж
|Ж ж
|-
|З з
|З з
|-
|И и
|Ы ы
|-
|І і
|И и
|-
|Ї ї
|Йи йи
|-
|Й й
|Й й
|-
|К к
|К к
|-
|Л л
|Л л
|-
|М м
|М м
|-
|Н н
|Н н
|-
|О о
|О ө
|-
|П п
|П п
|-
|Р р
|Р р
|-
|С с
|С с
|-
|Т т
|Т т
|-
|У у
|У у
|-
|Ф ф
|Ф ф
|-
|Х х
|Х х, Һ һ
|-
|Ц ц
|Ц ц
|-
|Ч ч
|Ч ч
|-
|Ш ш
|Ш ш
|-
|Щ щ 
|Щ щ
|-
|Ь ь
|Ь ь
|-
|Ю ю
|Ю ю
|-
|Я я
|Я я
|}

*Укырайыына тылын туһугар кытаанах тыаһы, тоҕо диэтэххэ '''Ч''' уонна '''Щ''' - кытаанах.
*Укыраййыын тылыгар &quot;Ъ&quot; буукубата суох — кини «''ʼ''» (апостроф) бэлиэтин солбуйар.

{{Lang-stub}}

[[Категория:Тыллар]]
[[Категория:Украина]]</text>
      <sha1>8cev3x1uk2kn6wd30co94tiazeffgrq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>428754</id>
      <parentid>428753</parentid>
      <timestamp>2026-05-19T15:24:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Soldatov Timur</username>
        <id>23703</id>
      </contributor>
      <origin>428754</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7135" sha1="bd90vcl1wgzxt3f56ylhwco0bgqq9ou" xml:space="preserve">{{Infobox Language
|name=Укырайыын тыла
|nativename={{lang|uk|'''українська мова''' ''(украйинська мова)''}}
|ethnicity     = [[Укырайыыннар]]
|states        = [[Укырайыына]]
|speakers      = 35-37 мөл
|date          = 2009
|ref           = &lt;ref&gt;http://www.forost.lmu.de/sprachdatenbank/sprachdatenbank.php?display=Ukrainisch:sprachdaten:verbreitung&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ethnologue.org/ethno_docs/distribution.asp?by=size «ethnologue.org»]&lt;/ref&gt;
|familycolor   = Indo-European
|fam2          = [[Балто-Славянскай]]
|fam3          = [[Славянскай]]
|fam4          = [[Илин Славян]]
|ancestor      = [[Эргэ Славян тыла]]
|script        = [[Кириилиссэ]] ([[Укырайыын алпабыыта]])&lt;br&gt;[[Укырайыына Брайля]]
|nation        = {{plainlist}}
* {{UKR}}
* ''{{flag|Приднестровье}}'' &lt;small&gt;(unrecognized ''de facto'' state)&lt;/small&gt;
|minority      = {{plainlist}}
* {{flag|Молдова}}
* {{flag|Венгрия}}
* {{flag|Сербия}}&lt;ref name=&quot;treaty&quot;&gt;{{cite web |url=http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/ListeDeclarations.asp?NT=148&amp;CM=8&amp;DF=23/01/05&amp;CL=ENG&amp;VL=1 |title=List of declarations made with respect to treaty No. 148 (Status as of: 21/9/2011) |publisher=[[Council of Europe]] |accessdate=2012-05-22 }}&lt;/ref&gt;
* {{POL}}&lt;ref name=&quot;treaty&quot;/&gt;
* {{flag|Румыния}}&lt;ref name=&quot;treaty&quot;/&gt;
* {{flag|Хорватия}}&lt;ref name=&quot;treaty&quot;/&gt;
* {{flag|Словакия}}&lt;ref name=&quot;treaty&quot;/&gt;
* {{flag|Босния уонна Герцоговина}}&lt;ref name=&quot;treaty&quot;/&gt;
* {{Чехия}}&lt;ref name=&quot;languages&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.vlada.cz/en/pracovni-a-poradni-organy-vlady/rnm/historie-a-soucasnost-rady-en-16666/ |title=National Minorities Policy of the Government of the Czech Republic |publisher=Vlada.cz |accessdate=2012-05-22}}&lt;/ref&gt;
|agency        = [[Укырайыына Билимин Акадьыамыйата]]: [[Укырайыын тылын Института]], [http://www.ulif.com.ua/UMIF/ Ukrainian language-informatical fund],  [http://www.inmo.org.ua/ Potebnya Institute of Language Studies]
|lingua        = 53-AAA-ed &lt; [[East Slavic languages|53-AAA-e]]&lt;br&gt;(varieties: 53-AAA-eda to 53-AAA-edq)
|iso1 = uk |iso2 = ukr |iso3 = ukr
}}

[[File:Ukraine_census_2001_Ukrainian.svg|left|250px|Укырайыынаҕа 2001 сыллаахха регионунан саҥарар дьон чаастара.]]
[[Билэ:Ukrainians en.svg|thumb|350px|Укырайыын тыла аан дойдуга]]
'''Укырайыын тыла''' (укр. ''українська мова'') — илин славян тылларын бөлөҕүгэр киирэр. Бу тыл [[Индо-Европа]] [[тыл ууһа|тыл ууһугар]] киирэр.

Укырайыын тыла атын славян тылларын кытта тэҥнээтэххэ тарҕаммытынан уонна саҥарар киһитинэн иккис буолар. Укырайыына официальнай тыла буолар. Укырайыына иһигэр саҥарар киһи ахсаана 37 мөл. киһи. Үксэ саҥарар дьон төрөөбүт тыла буолар. Аан дойду үрдүнэн саҥарар киһи ахсаана 50 мөл. киһи. Бу тыл сүрүннээн Укырайыынаҕа, Арассыыйаҕа, Бөлөрүүссүйэҕэ, Польшаҕа, Каһахстааҥҥа, Румыын Сиригэр, Мадьаар Сиригэр уонна да атын иллэргэ тарҕаммыт.

Кириилиссэнэн суруллар. Сорох тыллара поляк тылыгар майгынныыр.

[[File:WIKITONGUES- Vira speaking Ukrainian.webm|thumb|250px|Укырайыын тыла]]

== Алпабыыта ==
{| style=&quot;font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF&quot;
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | А а
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Б б
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | В в
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Г г
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ґ ґ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Д д
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Е е
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Є є
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ж ж
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | З з
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | И и
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | І і
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ї ї
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Й й
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | К к
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Л л
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | М м
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Н н
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | О о
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | П п
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Р р
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | С с
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Т т
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | У у
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ф ф
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Х х
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ц ц
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ч ч
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ш ш
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Щ щ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ь ь 
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ю ю
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Я я
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Буукуба
!Саха тыла
|-
|А а
|А а
|-
|Б б
|Б б
|-
|В в
|В в
|-
|Г г
|Ҕ ҕ
|-
|Ґ ґ
|Г г
|-
|Д д
|Д д
|-
|Е е
|Э э
|-
|Є є
|Е е
|-
|Ж ж
|Ж ж
|-
|З з
|З з
|-
|И и
|Ы ы
|-
|І і
|И и
|-
|Ї ї
|Йи йи
|-
|Й й
|Й й
|-
|К к
|К к
|-
|Л л
|Л л
|-
|М м
|М м
|-
|Н н
|Н н
|-
|О о
|О ө
|-
|П п
|П п
|-
|Р р
|Р р
|-
|С с
|С с
|-
|Т т
|Т т
|-
|У у
|У у
|-
|Ф ф
|Ф ф
|-
|Х х
|Х х, Һ һ
|-
|Ц ц
|Ц ц
|-
|Ч ч
|Ч ч
|-
|Ш ш
|Ш ш
|-
|Щ щ 
|Щ щ
|-
|Ь ь
|Ь ь
|-
|Ю ю
|Ю ю
|-
|Я я
|Я я
|}

*Укырайыына тылын туһугар кытаанах тыаһы, тоҕо диэтэххэ '''Ч''' уонна '''Щ''' - кытаанах.
*Укыраййыын тылыгар &quot;Ъ&quot; буукубата суох — кини «''ʼ''» (апостроф) бэлиэтин солбуйар.

{{Lang-stub}}

[[Категория:Тыллар]]
[[Категория:Укырайыына]]</text>
      <sha1>bd90vcl1wgzxt3f56ylhwco0bgqq9ou</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>428755</id>
      <parentid>428754</parentid>
      <timestamp>2026-05-19T15:25:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Soldatov Timur</username>
        <id>23703</id>
      </contributor>
      <origin>428755</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7163" sha1="2lprmpsdzr9yx91qf96nhc8epe2nqmk" xml:space="preserve">{{Infobox Language
|name=Укырайыын тыла
|nativename={{lang|uk|'''українська мова''' ''(украйинська мова)''}}
|ethnicity     = [[Укырайыыннар]]
|states        = [[Укырайыына]]
|speakers      = 35-37 мөл
|date          = 2009
|ref           = &lt;ref&gt;http://www.forost.lmu.de/sprachdatenbank/sprachdatenbank.php?display=Ukrainisch:sprachdaten:verbreitung&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ethnologue.org/ethno_docs/distribution.asp?by=size «ethnologue.org»]&lt;/ref&gt;
|familycolor   = Indo-European
|fam2          = [[Балто-Славянскай]]
|fam3          = [[Славянскай]]
|fam4          = [[Илин Славян]]
|ancestor      = [[Эргэ Славян тыла]]
|script        = [[Кириилиссэ]] ([[Укырайыын алпабыыта]])&lt;br&gt;[[Укырайыына Брайля]]
|nation        = {{plainlist}}
* {{UKR}}
* ''{{flag|Приднестровье}}'' &lt;small&gt;(unrecognized ''de facto'' state)&lt;/small&gt;
|minority      = {{plainlist}}
* {{flag|Молдова}}
* {{flag|Венгрия}}
* {{flag|Сербия}}&lt;ref name=&quot;treaty&quot;&gt;{{cite web |url=http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/ListeDeclarations.asp?NT=148&amp;CM=8&amp;DF=23/01/05&amp;CL=ENG&amp;VL=1 |title=List of declarations made with respect to treaty No. 148 (Status as of: 21/9/2011) |publisher=[[Council of Europe]] |accessdate=2012-05-22 }}&lt;/ref&gt;
* {{POL}}&lt;ref name=&quot;treaty&quot;/&gt;
* {{flag|Румыния}}&lt;ref name=&quot;treaty&quot;/&gt;
* {{flag|Хорватия}}&lt;ref name=&quot;treaty&quot;/&gt;
* {{flag|Словакия}}&lt;ref name=&quot;treaty&quot;/&gt;
* {{flag|Босния уонна Герцоговина}}&lt;ref name=&quot;treaty&quot;/&gt;
* {{Чехия}}&lt;ref name=&quot;languages&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.vlada.cz/en/pracovni-a-poradni-organy-vlady/rnm/historie-a-soucasnost-rady-en-16666/ |title=National Minorities Policy of the Government of the Czech Republic |publisher=Vlada.cz |accessdate=2012-05-22}}&lt;/ref&gt;
|agency        = [[Укырайыына Билимин Акадьыамыйата]]: [[Укырайыын тылын Института]], [http://www.ulif.com.ua/UMIF/ Ukrainian language-informatical fund],  [http://www.inmo.org.ua/ Potebnya Institute of Language Studies]
|lingua        = 53-AAA-ed &lt; [[East Slavic languages|53-AAA-e]]&lt;br&gt;(varieties: 53-AAA-eda to 53-AAA-edq)
|iso1 = uk |iso2 = ukr |iso3 = ukr
}}

[[File:Ukraine_census_2001_Ukrainian.svg|left|250px|Укырайыынаҕа 2001 сыллаахха регионунан саҥарар дьон чаастара.]]
[[Билэ:Ukrainians en.svg|thumb|350px|Укырайыын тыла аан дойдуга]]
'''Укырайыын тыла''' (укр. ''українська мова'') — илин славян тылларын бөлөҕүгэр киирэр. Бу тыл [[Индо-Европа]] [[тыл ууһа|тыл ууһугар]] киирэр.

Укырайыын тыла атын славян тылларын кытта тэҥнээтэххэ тарҕаммытынан уонна саҥарар киһитинэн иккис буолар. Укырайыына официальнай тыла буолар. Укырайыына иһигэр саҥарар киһи ахсаана 37 мөл. киһи. Үксэ саҥарар дьон төрөөбүт тыла буолар. Аан дойду үрдүнэн саҥарар киһи ахсаана 50 мөл. киһи. Бу тыл сүрүннээн Укырайыынаҕа, Арассыыйаҕа, Бөлөрүүссүйэҕэ, Польшаҕа, Каһахстааҥҥа, Румыын Сиригэр, Мадьаар Сиригэр уонна да атын иллэргэ тарҕаммыт.

Кириилиссэнэн суруллар. Сорох тыллара поляк уонна бөлөрүүс тылыгар майгынныыр.

[[File:WIKITONGUES- Vira speaking Ukrainian.webm|thumb|250px|Укырайыын тыла]]

== Алпабыыта ==
{| style=&quot;font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF&quot;
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | А а
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Б б
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | В в
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Г г
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ґ ґ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Д д
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Е е
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Є є
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ж ж
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | З з
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | И и
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | І і
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ї ї
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Й й
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | К к
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Л л
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | М м
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Н н
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | О о
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | П п
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Р р
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | С с
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Т т
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | У у
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ф ф
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Х х
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ц ц
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ч ч
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ш ш
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Щ щ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ь ь 
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ю ю
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Я я
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Буукуба
!Саха тыла
|-
|А а
|А а
|-
|Б б
|Б б
|-
|В в
|В в
|-
|Г г
|Ҕ ҕ
|-
|Ґ ґ
|Г г
|-
|Д д
|Д д
|-
|Е е
|Э э
|-
|Є є
|Е е
|-
|Ж ж
|Ж ж
|-
|З з
|З з
|-
|И и
|Ы ы
|-
|І і
|И и
|-
|Ї ї
|Йи йи
|-
|Й й
|Й й
|-
|К к
|К к
|-
|Л л
|Л л
|-
|М м
|М м
|-
|Н н
|Н н
|-
|О о
|О ө
|-
|П п
|П п
|-
|Р р
|Р р
|-
|С с
|С с
|-
|Т т
|Т т
|-
|У у
|У у
|-
|Ф ф
|Ф ф
|-
|Х х
|Х х, Һ һ
|-
|Ц ц
|Ц ц
|-
|Ч ч
|Ч ч
|-
|Ш ш
|Ш ш
|-
|Щ щ 
|Щ щ
|-
|Ь ь
|Ь ь
|-
|Ю ю
|Ю ю
|-
|Я я
|Я я
|}

*Укырайыына тылын туһугар кытаанах тыаһы, тоҕо диэтэххэ '''Ч''' уонна '''Щ''' - кытаанах.
*Укыраййыын тылыгар &quot;Ъ&quot; буукубата суох — кини «''ʼ''» (апостроф) бэлиэтин солбуйар.

{{Lang-stub}}

[[Категория:Тыллар]]
[[Категория:Укырайыына]]</text>
      <sha1>2lprmpsdzr9yx91qf96nhc8epe2nqmk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тэҥ тиистээх күүдээх</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18375</id>
    <revision>
      <id>428751</id>
      <parentid>285759</parentid>
      <timestamp>2026-05-19T15:00:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-29838-39</username>
        <id>29012</id>
      </contributor>
      <origin>428751</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1655" sha1="4aws96m4l2ezrcz6wgoaxgph2ul9iqd" xml:space="preserve">[[Билэ:Sorex_isodon.jpg|мини|Тэҥ тиистээх күүдээх (Sorex isodon)]]
'''Тэҥ тиистээх күүдээх''' ({{lang-lat|Sorex isodon}}, {{lang-ru|Равнозубая бурозубка}}) — [[бурозубкалар уустара|бурозубкалар уустарыгар]] киирэр үөнүнэн-көйүүрүнэн аһылыктанар уһун тумустаах бөдөҥ күүдээх. [[Бөдөҥ тиистээх күүдээх]]тэн уһун кутуругунан уонна тииһин оҥоһуутунан уратылаах, атын күүдээхтэртэн бөдөҥ.

Саха сирин соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр олохсуйар. Аҕыйах ахсааннаах көрүҥ. Кыһын утуйбат. Көпсөркөй буордаах ойуурдарга, уу ылар хонууларыгар, маардарга үөскүүр. Олоҕун уһуна 1,3-1,5 сыл. Сууккаҕа аһыыр аһылыгын ыйааһына бэйэтин ыйааһынын 2-4 төгүл куоһарар&lt;ref&gt;Знаете ли вы млекопитающих Якутии. Б. И. Сидоров, Дьокуускай, Бичик, 2002&lt;/ref&gt;.

== Өссө маны көр ==
* [[Орто күүдээх]], 
* [[Бөдөҥ тиистээх күүдээх]], 
* [[Аччыгый күүдээх]], 
* [[Кыракый күүдээх]], 
* [[Хаптаҕай чөмчөкөлөөх күүдээх]], 
* [[Уһун тумус]]
* [[Куторалар уустара]]

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

[[Категория:Кыыллар]]</text>
      <sha1>4aws96m4l2ezrcz6wgoaxgph2ul9iqd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Поляк тыла</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23642</id>
    <revision>
      <id>428752</id>
      <parentid>419128</parentid>
      <timestamp>2026-05-19T15:09:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Soldatov Timur</username>
        <id>23703</id>
      </contributor>
      <origin>428752</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6257" sha1="pjuf12jr9z8hutnqt9njiyhe6n5mldk" xml:space="preserve">{{Infobox Language
|name=Поляк тыла
|nativename=''język polski''
|pronunciation={{IPA-pl|ˈpɔlski|}}
|states= [[Польша]], [[АХШ]], [[Германия]], [[Украйиина]], [[Белоруссия]], [[Литва]], [[Канада]], [[Исраил]], [[Арассыыйа]], [[Казахстаан]], [[Латвия]], [[Бразилия]], [[Австрия]], [[Словакия]], [[Чиэхийэ]], [[Биэнгирийэ]], [[Аустралиа]], [[Румыния]], [[Азербайдьан]], [[Эстония]], [[Финляндия]], [[Аргентина]], [[Уругуай]], [[Чиили]]
|speakers = 40 мөл
|date     = 2007
|ref      = &lt;ref&gt;[[Nationalencyklopedin]] &quot;Världens 100 största språk 2007&quot; The World's 100 Largest Languages in 2007&lt;/ref&gt;
|familycolor= Indo-European
|fam2=[[Балта-славянскай тыл|Балта-славянскай]]
|fam3= [[Славянскай тыл|Славянскай]]
|fam4=[[Арҕаасловянскай тыл]]
|fam5=
|ancestor=[[Эргэпольскай тыл]]
|script=[[Латиница]] ([[Поляк алпабыыта]])
|nation={{POL}}&lt;br /&gt;{{EU}}
----
Тыл менынинства:&lt;ref&gt;[[European Charter for Regional or Minority Languages]]&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;{{флагификация|Чехия}} &lt;br /&gt;{{SVK}}&lt;br /&gt;{{ROM}}&lt;br /&gt;{{UKR}}
|agency=[[Polish Language Council]]
|iso1=pl|iso2=pol|iso3=pol|lingua=53-AAA-cc &lt; [[West Slavic languages|53-AAA-b...-d]]&lt;br&gt;(varieties: 53-AAA-cca to 53-AAA-ccu)
|notice=IPA}}
'''По́ляк ты́ла''' ({{langi|pl|język polski, polszczyzna}}) — [[Поляктар]] [[тыла|тыллара]]. Иккис саамай элбэх ахсааннаах славянскай тыл [[Украин тыла|украинскай]] кэнниттэн [[Нуучча тыла|нуучча]] тыла буолар. [[Польша|Польшаҕа]] официальнай тыл.&lt;ref&gt;[https://polski.by/urovni-polskogo-yazyka/ Польша тылын бас билиитин таһыма]&lt;/ref&gt;

Тыл уратыта үгүс тылларга дьөлүһүйэр дорҕооннор элбэхтэр, ол аата тылы үөрэтэргэ уустук тыл буолар.

[[File:WIKITONGUES- Marta speaking Polish.webm|thumb|right|250px|Поляк тыла]]

== Сурук - Бичик ==
[[Билэ:Polish-alphabet.png|150x|thumb|Поляк тыла]] 
{| style=&quot;border: 1px solid rgb(0, 0, 0); border-image: none; font-family: Arial Unicode MS; font-size: 1.4em; border-collapse: collapse; background-color: rgb(248, 248, 239);&quot;
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | A a
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | ą
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | B b
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | C c
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ć ć
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | D d
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | E e
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | ę
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | F f
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | G g
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | H h
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | I i
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | J j
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | K k
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | L l
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ł ł
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | M m
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | N n
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | ń
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | O o
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ó ó
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | P p
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | R r
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | S s
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ś ś
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | T t
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | U u
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | W w
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | y
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Z z
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ź ź
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ż ż
|}

[[Билэ:Polish programmer's layout.PNG|thumb|375px|Компьютерга клавиатураҕа Польша буукубалара]]

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Буукуба
!Саха тыла
|-
|A a
|А а
|-
|ą
|я
|-
|B b
|Б б
|-
|C c
|Ц ц
|-
|Ć ć
|Чь чь
|-
|D d
|Д д
|-
|E e
|Е е
|-
|ę
|э
|-
|F f
|Ф ф
|-
|G g
|Г г
|-
|H h
|Х х, Ҕ ҕ
|-
|I i
|И и
|-
|J j
|Й й
|-
|K k
|К к
|-
|L l
|Л л
|-
|Ł ł
|Ль ль
|-
|M m
|М м
|-
|N n
|Н н
|-
|ń
|нь
|-
|O o
|О о
|-
|Ó ó
|Ө ө
|-
|P p
|П п
|-
|R r
|Р р
|-
|S s
|С с
|-
|Ś ś
|Шь шь
|-
|T t
|Т т
|-
|U u
|У у
|-
|W w
|В в
|-
|y
|ы
|-
|Z z
|З з
|-
|Ź ź
|Жь жь
|-
|Ż ż
|Ж ж
|}
*Буукубаардар '''Ą''', '''Ę''', '''Ń''' уонна '''Y''' тыл саҕаланыытыгар туттуллубаттар, онон мэлдьи кыра суруйаллар.
*'''Ć''', '''Ń''', '''Ś''' уонна '''Ź''' аһаҕас дорҕооннор иннилэригэр сымнаҕас бэлиэ туруоруллубат, &quot;И&quot; буукуба туруоруллар. Онон: &quot;się&quot; - сөпкө, оттон &quot;śę&quot; — сыыһа.
*'''Q''', '''V''' уонна '''X''' омук тылларыттан киирии тыллар эрэ туттуллаллар, Польша тылыгар туттуллубаттар.

== Быһаараллар ==
{{Быһаарыылар}}

== Сигэлэр ==
* https://pl.m.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Strona_g%C5%82%C3%B3wna (Польскай тылынан бикипиэдьийэ) 
* Польша тыла уеб-сайтка: [http://wals.info/languoid/lect/wals_code_pol Language Polish] {{ref-en}}

{{Lang-stub}}

[[Категория:Тыллар]]</text>
      <sha1>pjuf12jr9z8hutnqt9njiyhe6n5mldk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Никифоров Дмитрий Иванович (Ырыа Миитэрэй)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51366</id>
    <revision>
      <id>428772</id>
      <parentid>394193</parentid>
      <timestamp>2026-05-19T22:14:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <origin>428772</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3152" sha1="l872ax9tfra147h8axwegpifswcfb1x" xml:space="preserve">'''Никифоров Дмитрий Иванович (Ырыа Миитэрэй)''' — Уус-Алдан биллиилээх ырыаһыта, хомус ууһа.

1913 сыллаахха алтынньы 19 күнүгэр [[Дүпсүн улууһа|Дүпсүн улууһугар]] [[Тэбиик нэһилиэгэ|Тэбиик]] нэһилиэгэр төрөөбүт. Аҕата Иван Константинович аатырбыт [[Күлүмнүүр (Никифоров Василий Васильевич)|Күлүмнүүр]] улахан убайын уола, ааҕар-суруйар эбит. Ийэтэ Марфа Гоголева. Убайдара Семен, Григорий уонна Сергей. Уол кыра эрдэҕиттэн ийэтэ ыллыырын-туойарын истэн улааппыт.

Сэттэ кылаас үөрэхтээх, эбии учууталлар куурустарын бүтэрэн [[Найахы нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)|Найахы]]га учууталлаабыт. 1939 сыллаахха Сивцева Елена Яковлевналыын холбоспуттар, үс оҕоломмуттар.

Норуот ырыаларын толороро (&quot;Дьулуруйар Ньургун Боотур&quot; олоҥхоттон Күн Дьирибинэ ырыата, &quot;Остуол ырыата&quot;, &quot;Алгыс&quot;, &quot;Оһуохай&quot; уо.д.а.), ону таһынан бэйэтэ ырыа айара (Эйэ туһунан ырыа, Улуу нуучча норуотугар, Дьоллоох олох, Сэбиэскэй Сойуус, Космос хотойдоругар). Ырыалара Саха араадьыйатын пуондатыгар суруллубуттара. Сорох ырыалара &quot;Уйгулаах олоҕу уруйдуубут&quot; диэн хомуурунньукка 1960 с. тахсыбыттара. Кини туһунан &quot;Кыым&quot; 1962 сыллаахха ахсынньы 5 күнүгэр суруйбута&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=Самыгина М.Г., Тарский Г.С., Сыроватский А.Д.|заглавие=Календарь знаменательных и памятных дат Якутской АССР, 1963 год|место=Якутск|издательство=Якутское книжное издательство|год=1963|страницы=63-64|страниц=91|тираж=1000}}&lt;/ref&gt;.

1977 сыллаахха алтынньы 10 күнүгэр ыалдьан өлбүт&lt;ref&gt;Александра Дмитриевна Никифорова, Яков Ивнович Гоголев 2013 с. ахтыыларыттан&lt;/ref&gt;.

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

[[Категория:Дьон алпаабытынан]]
[[Категория:Саха ырыаһыттара]]
[[Категория:1913 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:Алтынньы 19 күнүгэр төрөөбүттэр]]
[[Категория:1977 сыллаахха өлбүттэр]]
[[Категория:Алтынньы 10 күнүгэр өлбүттэр]]</text>
      <sha1>l872ax9tfra147h8axwegpifswcfb1x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Украина уонна Арассыыйа сэриитэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56349</id>
    <revision>
      <id>428756</id>
      <parentid>417291</parentid>
      <timestamp>2026-05-19T15:26:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Soldatov Timur</username>
        <id>23703</id>
      </contributor>
      <origin>428756</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="254" sha1="796eze83oc085r4ww5vzq2avaqg7okh" xml:space="preserve">'''Укырайыына уонна Арассыыйа сэриитэ - Арассыыйа агрессиата Украинаны утары''' - олунньу 24 күнүттэн 2022 сылтан билиҥҥээҥҥэ дылы бара турар....</text>
      <sha1>796eze83oc085r4ww5vzq2avaqg7okh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бикипиэдьийэ:Күрэс:Биики-саас — 2026</title>
    <ns>4</ns>
    <id>57974</id>
    <revision>
      <id>428765</id>
      <parentid>428720</parentid>
      <timestamp>2026-05-19T16:37:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Soldatov Timur</username>
        <id>23703</id>
      </contributor>
      <comment>/* Күрэс кыттааччылара */</comment>
      <origin>428765</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13718" sha1="km03co739rbvqgztd7zq2qdompyd8o9" xml:space="preserve">__NOTOC__
{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Биики-саас — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Билэ:CEE_Spring_Logo_vertical-t.svg|150px]]&lt;/div&gt;
|subheader = 
«'''Биики-саас — 2026'''» — Бикипиэдьийэҕэ ыстатыйа суруйууга аналлаах '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' аан дойдутааҕы күрэс, сааскы 72 хонук иһигэр ыытыллар (ыам ыйын 31 күнүгэр диэри). Соруга — Европа дойдуларыгар баар Бикипиэдьийэлэр ыккардыларыгар доҕордоһуу ситимин тупсарыы, аттынааҕы судаарыстыбалар тустарынан билиини хаҥатыы, Саха сирин туһунан атын тылынан суруллубут ыстатыйалары элбэтии. 
|body =
== Быраабылата ==
* Бэлиэтэммит кыттааччылар бары кытталлар (хаһан бэлиэтэммититтэн тутулуга суох).
* Маннык көрдөбүлгэ хоруйдуур ыстатыйалар ааҕыллаллар:
** '''Ыстатыйа саха тылынан 2026 сыл кулун тутар 21 күнүттэн ыам ыйын 31 күнүгэр диэри (UTC кэминэн) суруллубут буолуохтаах.'''
** '''Ыстатыйа тиэмэтэ манна баар тыллыктартан ылыллара ордук (атын ыстатыйа бу дойдуларга сыһыаннаах буоллаҕына эмиэ аахсыллар, ол эрээри баала кыра буолар).'''
** Ыстатыйаны эн саҕалаабыт буолуохтааххын. Уруккуттан баар ыстатыйа омоонун тупсарбыт буоллаххына уруккуттан ыйааһына 80 бырыһыантан тахса баайт эбиллибит буолуохтаах. '''(Саха сиригэр сыһыаннаах ыстатыйа күрэскэ кыттыбат).'''
** Саҥа ыстатыйаҕа 2500 байттан ордуга суох буолуохтаах
** '''Ыстатыйа [[Бикипиэдьийэ:Суолта|суолталаах]] буолуохтаах, [[БП:ТС|төрүтэ]] баар буолуохтаах.'''
** Ыстатыйаҕа суһаллык биитэр төрдүттэн тупсарар туһунан халыып туруо суохтаах (холобур, {{tl|Тус чинчийии}}, {{tl|Кытыга суох сыһыан}}, {{tl|Сигэтэ суох}}, {{tl|Төрүтэ суох}} уо.д.а.).
** Хас биирдии ирдэбилгэ хоруйдуур ыстатыйа 1 баалы ылар, кээмэйэ 3 килобаайты куоһарбыт ыстатыйаҕа — 2 баал, викификациятын таһыма үрдүк ыстатыйаҕа — 3 баалга диэри (сигэлэрэ элбэҕэ, ойуулардааҕа, халыыптардааҕа учуоттанар). Ол аата биир ыстатыйа бииртэн алтаҕа диэри баалы ылыан сөп. Ыстатыйалары сыаналааһын түмүгүнэн саамай элбэх баалы ылбыт (ол аата үрдүк бааллаах элбэх ыстатыйаны суруйбут) үс кыайыылаах быһаарыллыаҕа.
* Үөһэ этиллибит үс кыайыылаахтан ураты эбии маннык кыайыылаахтары быһаарыахпыт:
** Бастыҥ саҥа ыстатыйа;
** Бастыҥ саҥа кыттааччы (күрэс саҕаланыан иннинэ 400 көннөрүүттэн аҕыйаҕы оҥорбут киһи кыттар).
* '''Саҥа ыстатыйа ырытыы сирэйигэр бу халыыбы эбэҕит:'''
&lt;pre&gt;{{Биики-саас 2026 |кыттааччы= |тиэмэ= |тиэмэ2= |тиэмэ3= |дойду= |дойду2= |дойду3= }}&lt;/pre&gt;
* Маны таһынан эбии көҕүлүүр номинациялар уонна бириистэр баар буолуохтарын сөп.

== Дьүллүүр сүбэ ==
* {{u|Sauit}} (Чурапчы)
* {{u|Il Nur}} (Казань)

== Суруллар ыстатыйалар ==
{{div col|3}}
[[Билэ:Flag_of_Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Albania| Албания — Суруллар ыстатыйалар]]

[[Билэ:Flag_of_Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Armenia|Армения — Суруллар ыстатыйалар]]

[[Билэ:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Суруллар ыстатыйалар]]

[[Билэ:Flag_of_Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Суруллар ыстатыйалар]]

[[Билэ:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Суруллар ыстатыйалар]] 

[[Билэ:Flag_of_Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Суруллар ыстатыйалар]]

[[Билэ:Flag_of_Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Суруллар ыстатыйалар]]

[[Билэ:Flag_of_Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния уонна Герцеговина — Суруллар ыстатыйалар]]

[[Билэ:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Суруллар ыстатыйалар]]

[[Билэ:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Суруллар ыстатыйалар]]

[[Билэ:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Суруллар ыстатыйалар]]

[[Билэ:Flag_of_Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Georgia|Грузия — Суруллар ыстатыйалар]]

[[Билэ:Flag_of_Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Greece|Греция — Суруллар ыстатыйалар]]

[[Билэ:Flag_of_Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Суруллар ыстатыйалар]]

[[Билэ:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Суруллар ыстатыйалар]]

[[Билэ:Flag_of_Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Kosovo|Косово  — Суруллар ыстатыйалар]]

[[Билэ:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырыым татаардара — Суруллар ыстатыйалар]]

[[Билэ:Flag_of_Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Latvia|Латвия — Суруллар ыстатыйалар]]

[[Билэ:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Lithuania|Литва — Суруллар ыстатыйалар]]

[[Билэ:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Суруллар ыстатыйалар]] 

[[Билэ:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Суруллар ыстатыйалар]]

[[Билэ:Flag of the Republic of Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/North Macedonia|Хотугу Македония — Суруллар ыстатыйалар]]

[[Билэ:Flag_of_Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Poland|Польша — Суруллар ыстатыйалар]]

[[Билэ:Flag_of_Russia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Russian_Federation|Россия — Суруллар ыстатыйалар]]

[[Билэ:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Билэ:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния уонна Молдавия — Суруллар ыстатыйалар]]

[[Билэ:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Republika Srpska|Серб Өрөспүүбүлүкэтэ — Суруллар ыстатыйалар]]

[[Билэ:Flag_of_Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Serbia|Сербия — Суруллар ыстатыйалар]]

[[Билэ:Flag_of_Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Суруллар ыстатыйалар]]

[[Билэ:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Суруллар ыстатыйалар]]

[[Билэ:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татаардар — Суруллар ыстатыйалар]]

[[Билэ:Flag_of_Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Турция — Суруллар ыстатыйалар]]

[[Билэ:Flag_of_Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Ukraine|Украина — Суруллар ыстатыйалар]]

[[Билэ:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Суруллар ыстатыйалар]]

[[Билэ:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Сыгааннар (рома) — Суруллар ыстатыйалар]]

[[Билэ:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Суруллар ыстатыйалар]]

[[Билэ:Flag_of_Czech_Republic.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Czech Republic|Чехия — Суруллар ыстатыйалар]]

[[Билэ:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Суруллар ыстатыйалар]]

[[Билэ:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Esperantujo|Эсперанто — Суруллар ыстатыйалар]]

[[Билэ:Flag_of_Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Estonia|Эстония — Суруллар ыстатыйалар]]
{{div col end}}

== Бириис ==
Биэс ордук көхтөөх кыттааччы энциклопедияҕа сыһыаннаах бириис тутуо. 

|footer = 
}}

== Күрэс кыттааччылара ==
Ыстатыйаны суруллубутун кэннэ манна баар табылыыссаҕа киллэриллиэхтээх (күрэс кыттааччылара бэйэлэрэ угаллар). Күрэскэ табылыыссаҕа киирбит ыстатыйалар эрэ кытталлар (өскөтүн табылыыссаны сатаан толорботоххутуна, тэрийээччилэргэ уталыппакка биллэриҥ). Суруллан бүтэ илик ыстатыйаны табылыыссаҕа угумаҥ.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Кыттааччы
! Ыстатыйа 
! Ыстатыйа ахсаана
!Дойдулар испииһэктэригэр киирбит ыстатыйа ахсаана
! Баалын ахсаана
!Миэстэ
|-
| {{u|FonzuHarp}}
| [[Куолаһа суох билабальнай плозив]] • [[]] • [[]]
|1
|
|
|
|-
| {{u|Ojkhol}}
| [[Худяков Иван Александрович]] • [[Игнатов Лев Николаевич]] • [[Егоров Виталий Михайлович]] • [[Сумгин Михаил Иванович ]] • [[Сибиряков Александр Михайлович]] • [[Штатол]]
|6
|
|
|
|-
| {{u|Аанньал}}
| [[Рымбаева Роза Куанышевна]] • [[Игнатова Кюнна Николаевна]] • [[Ашрапова Лидия Леонтьевна]] • [[Иннокентьева Нюргуяна Николаевна]] • [[Иннокентьева Мария Николаевна]] • [[Федорова Лена Валерьевна]] • [[]] • [[]]
|6
|
|
|
|-
| {{u|Sauit}}
| [[Госдуума ]] • [[Саҥа дьон (партия)]] • [[]] • [[]] • [[]]
|2
|
|
|
|-
| {{u|Xaahax}}
| [[Моҕоллор ]] • [[Илэ оҥоруу]] • [[Сыыһа туттубат буолуу]] • [[Айыыны оҥоруу уустуктара]] • [[]] • [[]] • [[]]
|4
|
|
|
|-
| {{u|Qohlt}}
| [[Персия хомото]] • [[Хвича Кварацхелия ]] • [[]]
|2
|
|
|
|-
| {{u|~2026-17732-84}}
| [[Өскэмэн]] • [[]] • [[]]
|1
|
|
|
|-
| {{u|Visem}}
| [[Прыпять (өрүс)]]
|1
|
|
|
|-
| {{u|Soldatov Timur}}
| [[Урукку татаар тыла]] • [[]]
|1
|
|
|
|-
| {{u|}}
| [[]] • [[]] • [[]]
|1
|
|
|
|}

{{быһаарыылар}}
[[Категория:Күрэс:Биики-саас]]

== Күрэс аан дойдутааҕы хаамыыта ==
* [[File:Fisher iris versicolor sepalwidth.svg|40px]][[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Statistics|Дойдуларынан статистика]]</text>
      <sha1>km03co739rbvqgztd7zq2qdompyd8o9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Молодежь Севера (хаһыат)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58504</id>
    <revision>
      <id>428768</id>
      <parentid>428570</parentid>
      <timestamp>2026-05-19T21:51:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <origin>428768</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1742" sha1="nm8kuapdy8znhx6cyl0lpt24ocfkahr" xml:space="preserve">'''Молодежь Севера''' — [[Саха хомсомуолун I уобаластааҕы сийиэһэ|Саха хомсомуолун бастакы сийиэһин]] быһаарыытынан тахсыбыт Саха сиригэр бастакы ыччат хаһыата. 

Сийиэс муус устарга быһаарыы ылбытын кэннэ, үлэһиттэр анаммыттара, юнкордар булуллубуттара, үлэ былаана оҥоһуллубута уонна үп хомуллубута. Эрэдээктэринэн А. Харитонова анаммыта. [[1923 сыл|1923]] сыл [[ыам ыйын 13]] күнүгэр бастакы нүөмэрэ тахсыбыта&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=Самыгина М.Г., Тарский Г.С., Сыроватский А.Д.|заглавие=Календарь знаменательных и памятных дат Якутской АССР, 1963 год|место=Якутск|издательство=Якутское книжное издательство|год=1963|страницы=55-56|страниц=91|тираж=1000}}&lt;/ref&gt;.

1929-1952 сыллардаахха &quot;Эдэр большевик&quot; диэн аатынан тахса сылдьыбыта. 1952 сыл алтынньы 29 күнүттэн &quot;Молодой коммунист&quot; диэн ааттанар буолбута. 

[[1958 сыл|1958]] сылтан икки (нууччалыы уонна сахалыы) хаһыаттарга араарыллыбыта: Молодой коммунист уонна [[Эдэр коммунист (хаһыат)|Эдэр коммунист]].

[[Категория:Саха сирин хаһыаттара]]</text>
      <sha1>nm8kuapdy8znhx6cyl0lpt24ocfkahr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>428769</id>
      <parentid>428768</parentid>
      <timestamp>2026-05-19T21:51:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <origin>428769</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1799" sha1="pcr6tq92a5f9fmqfg0jx3iim6if2snc" xml:space="preserve">'''Молодежь Севера''' — [[Саха хомсомуолун I уобаластааҕы сийиэһэ|Саха хомсомуолун бастакы сийиэһин]] быһаарыытынан тахсыбыт Саха сиригэр бастакы ыччат хаһыата. 

Сийиэс муус устарга быһаарыы ылбытын кэннэ, үлэһиттэр анаммыттара, юнкордар булуллубуттара, үлэ былаана оҥоһуллубута уонна үп хомуллубута. Эрэдээктэринэн А. Харитонова анаммыта. [[1923 сыл|1923]] сыл [[ыам ыйын 13]] күнүгэр бастакы нүөмэрэ тахсыбыта&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=Самыгина М.Г., Тарский Г.С., Сыроватский А.Д.|заглавие=Календарь знаменательных и памятных дат Якутской АССР, 1963 год|место=Якутск|издательство=Якутское книжное издательство|год=1963|страницы=55-56|страниц=91|тираж=1000}}&lt;/ref&gt;.

1929-1952 сыллардаахха &quot;Эдэр большевик&quot; диэн аатынан тахса сылдьыбыта. 1952 сыл алтынньы 29 күнүттэн &quot;Молодой коммунист&quot; диэн ааттанар буолбута. 

[[1958 сыл|1958]] сылтан икки (нууччалыы уонна сахалыы) хаһыаттарга араарыллыбыта: Молодой коммунист уонна [[Эдэр коммунист (хаһыат)|Эдэр коммунист]].

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

[[Категория:Саха сирин хаһыаттара]]</text>
      <sha1>pcr6tq92a5f9fmqfg0jx3iim6if2snc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Саха сэбиэскэй партийнай оскуолата</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58546</id>
    <revision>
      <id>428750</id>
      <timestamp>2026-05-19T12:16:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;'''Саха сэбиэскэй партийнай оскуолата''' —  Сэбиэскэй кэмҥэ Саха сиригэр баартыйа уорганнарын уонна судаарыстыба тэрилтэлэрин салайар каадырдарын бэлэмниир Дьокуускайга үлэлээбит үөрэх кыһата.   1923 сыллаахха Дьокуускайга аллараа уонна орто звен...&quot; саҥа сирэй оҥоһулунна</comment>
      <origin>428750</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1682" sha1="gl1r7hphzjw9yma447l1oettzv07whk" xml:space="preserve">'''Саха сэбиэскэй партийнай оскуолата''' —  Сэбиэскэй кэмҥэ Саха сиригэр баартыйа уорганнарын уонна судаарыстыба тэрилтэлэрин салайар каадырдарын бэлэмниир Дьокуускайга үлэлээбит үөрэх кыһата. 

1923 сыллаахха Дьокуускайга аллараа уонна орто звено салайар үлэһиттэрин бэлиитикэҕэ түргэнник үөрэтэр соруктаах аһыллыбыта. Бастакы үөрэх 1923 сыл олунньу 6 күнүгэр аһыллыбыта. Пепеляев Дьокуускайга бохуотун кэмигэр үлэтин тохтото сылдьыбыта — курсааннара бары сэриилэһэ барбыттара. Бастакы дириэктэринэн Р.И. Цугель-Аммосова этэ. Оскуолаҕа М.К. Аммосов, И.Н. Барахов, А. Ф. Попов, С.В. Васильев уопсастыбаннай дисциплинэлэргэ лиэксийэлэри аахпыттара. Преподавателинэн М. Мегежекскэй, Гражданскай сэрии дьоруойа И. Алексеев, кырдьаҕас учуутал В.Н. Ковинина, биллэр математик Г. П. Бонячук үлэлээбиттэрэ. 

Бастакы выпускниктар истэригэр Барашков Н.Н., Күннүк Уурастыырап, суруналыыс С.П. Ковлеков, инженер П. Миронов бааллара.</text>
      <sha1>gl1r7hphzjw9yma447l1oettzv07whk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>428770</id>
      <parentid>428750</parentid>
      <timestamp>2026-05-19T21:54:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <origin>428770</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2276" sha1="oaqd9gqq9gfksufrf9xcv3d7ze9o62k" xml:space="preserve">'''Саха сэбиэскэй партийнай оскуолата''' —  Сэбиэскэй кэмҥэ Саха сиригэр баартыйа уорганнарын уонна судаарыстыба тэрилтэлэрин салайар каадырдарын бэлэмниир Дьокуускайга үлэлээбит үөрэх кыһата. 

1923 сыллаахха Дьокуускайга аллараа уонна орто звено салайар үлэһиттэрин бэлиитикэҕэ түргэнник үөрэтэр соруктаах аһыллыбыта. Бастакы үөрэх 1923 сыл олунньу 6 күнүгэр аһыллыбыта. Пепеляев Дьокуускайга бохуотун кэмигэр үлэтин тохтото сылдьыбыта — курсааннара бары сэриилэһэ барбыттара. Бастакы дириэктэринэн Р.И. Цугель-Аммосова этэ. Оскуолаҕа М.К. Аммосов, И.Н. Барахов, А. Ф. Попов, С.В. Васильев уопсастыбаннай дисциплинэлэргэ лиэксийэлэри аахпыттара. Преподавателинэн М. Мегежекскэй, Гражданскай сэрии дьоруойа И. Алексеев, кырдьаҕас учуутал В.Н. Ковинина, биллэр математик Г. П. Бонячук үлэлээбиттэрэ. 

Бастакы выпускниктар истэригэр Барашков Н.Н., [[Күннүк Уурастыырап]], суруналыыс С.П. Ковлеков, инженер П. Миронов бааллара&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=Самыгина М.Г., Тарский Г.С., Сыроватский А.Д.|заглавие=Календарь знаменательных и памятных дат Якутской АССР, 1963 год|место=Якутск|издательство=Якутское книжное издательство|год=1963|страницы=55-56|страниц=91|тираж=1000}}&lt;/ref&gt;.

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

[[Категория:Үөрэх кыһалара]]
[[Категория:Хомуньуус баартыйа]]</text>
      <sha1>oaqd9gqq9gfksufrf9xcv3d7ze9o62k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>428771</id>
      <parentid>428770</parentid>
      <timestamp>2026-05-19T21:57:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <origin>428771</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2641" sha1="o37qjvyx1hfcx1ftofi3fm519u8b61z" xml:space="preserve">'''Саха сэбиэскэй партийнай оскуолата''' —  Сэбиэскэй кэмҥэ Саха сиригэр баартыйа уорганнарын уонна судаарыстыба тэрилтэлэрин салайар каадырдарын бэлэмниир Дьокуускайга үлэлээбит үөрэх кыһата. 

1923 сыллаахха Дьокуускайга алын уонна орто звено салайар үлэһиттэрин бэлиитикэҕэ түргэнник үөрэтэр соруктаах аһыллыбыта. Бастакы үөрэх 1923 сыл олунньу 6 күнүгэр аһыллыбыта. Пепеляев Дьокуускайга бохуотун кэмигэр үлэтин тохтото сылдьыбыта — истээччилэрэ бары сэриилэһэ барбыттара. Бастакы дириэктэринэн [[Цугель Рая Израилевна|Раиса Цугель-Аммосова]] этэ. Оскуолаҕа [[Аммосов Максим Кирович|Максим Аммосов]], [[Барахов Исидор Никифорович|Исидор Барахов]], А. Ф. Попов, [[Васильев Степан Васильевич|Степан Васильев]] уопсастыбаннай дисциплинэлэргэ лиэксийэлэри аахпыттара. Преподавателинэн [[Мегежекскэй (Ксенофонтов) Михаил Васильевич|М. Мегежекскэй]], Гражданскай сэрии дьоруойа [[Алексеев Иннокентий Егорович|И. Алексеев]], кырдьаҕас учуутал В.Н. Ковинина, биллэр математик Г. П. Бонячук үлэлээбиттэрэ. 

Бастакы выпускниктар истэригэр Барашков Н.Н., [[Күннүк Уурастыырап]], суруналыыс С.П. Ковлеков, инженер П. Миронов бааллара&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=Самыгина М.Г., Тарский Г.С., Сыроватский А.Д.|заглавие=Календарь знаменательных и памятных дат Якутской АССР, 1963 год|место=Якутск|издательство=Якутское книжное издательство|год=1963|страницы=31-32|страниц=91|тираж=1000}}&lt;/ref&gt;.

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

[[Категория:Үөрэх кыһалара]]
[[Категория:Хомуньуус баартыйа]]</text>
      <sha1>o37qjvyx1hfcx1ftofi3fm519u8b61z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Урукку татаар тыла</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58547</id>
    <revision>
      <id>428759</id>
      <timestamp>2026-05-19T16:23:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Soldatov Timur</username>
        <id>23703</id>
      </contributor>
      <comment>«[[:tt:Special:Redirect/revision/5527618|Иске татар теле]]» сирэйи тылбаастаан оҥоһуллубут</comment>
      <origin>428759</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4192" sha1="5xza6honmae8t1vj74cgsndupgaq4m1" xml:space="preserve">&lt;templatestyles src=&quot;Универсаль калып/styles.css&quot; /&gt;'''Урукку татаар тыла''' (Волгатааҕы түүр тыла'' ; урукку бичик: '''ايسكى تاتار تلى''')'' — сорох аймахтыы түүр омуктар — [[татаардар]], башкорттар, сорох өттүнэн [[Казахтар|каһаахтар]] уонна [[ноҕайдар]] уопсай литэрэтиирэлии бичик тыллара этэ. Билиҥҥи [[Татаар тыла|татаардар]] уонна [[Кырыым татаардарын тыллара|кырыым татаардарын]] тыллара [[Алтан Ордуу]] кэмигэр үөскээбит урукку татаар тылыгар олоҕуран үөскээбиттэрэ.

== Устуоруйа ==
Урукку татаар тыла [[Волгатааҕы Булҕар сирэ|Волгатааҕы Булҕар Сиригэр]] уонна [[Алтан Ордуу|Алтан Ордууга]] туттуллубут былыргы түүр литэрэтиирэлии тылыгар олоҕуран үөскээбитэ.

== Тылдьыттар ==

* «[[:tt:Лəһҗəи-татари|Лəһҗəи-татари]]» Каюм Насыри,[[1895|1895,]] урукку татаар тылын бастакы быһаарыылаах тылдьыта &lt;ref&gt;Батыршина Г. Г. и др. [https://dspace.kpfu.ru/xmlui/bitstream/handle/net/109325/Tat_ling2016_53_56.pdf?sequence=-1 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210831145612/https://dspace.kpfu.ru/xmlui/bitstream/handle/net/109325/Tat_ling2016_53_56.pdf?sequence=-1|date=2021-08-31}}]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210831145612/https://dspace.kpfu.ru/xmlui/bitstream/handle/net/109325/Tat_ling2016_53_56.pdf?sequence=-1|date=2021-08-31}}&lt;span&gt; ТАТАР ТЕЛЕНЕҢ БЕРЕНЧЕ АҢЛАТМАЛЫ СҮЗЛЕГЕ.&lt;/span&gt; {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210831145612/https://dspace.kpfu.ru/xmlui/bitstream/handle/net/109325/Tat_ling2016_53_56.pdf?sequence=-1|date=2021-08-31}} — 2016.&lt;/ref&gt;

== Маны эмиэ көр ==

*

== Бэлиэтээһиннэр ==
&lt;references /&gt;

== Литэрэтиирэ ==

* Хәсәнов З. Ф. [https://kpfu.ru/staff_files/F1282116071/Sbornik_statej_konfer._infaka__1_.pdf#page=232 КОЛ ГАЛИНЕҢ «КЫЙССАИ ЙОСЫФ» ПОЭМАСЫНЫҢ ТЕЛЕ ҺӘМ «ВАТАНЫ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210831143811/https://kpfu.ru/staff_files/F1282116071/Sbornik_statej_konfer._infaka__1_.pdf#page=232|date=2021-08-31}} //Редакционная коллегия. — 2015. — С. 232.
* Бәширова И. Б., Нуриева Ф. Ш., Кадирова Э. Х. [https://elibrary.ru/item.asp?id=44319382 ИСТОРИЯ ТАТАРСКОГО ЛИТЕРАТУРНОГО ЯЗЫКА (XIII-начало XX века)]. — 2015.
* Бәширова И. Б., Баширова И. Б. [http://www.antat.ru/ru/iyli/publishing/book/%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8B%20%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%B9/%D0%A2%D1%83%D0%BA%D0%B0%D0%B9_130.pdf#page=74 Иске татар теле: Г. Тукайның башлангыч чор иҗаты] //ББК 83.3 (2Рос= Тат) я43 Г 12. — 2016. — С. 74.
* Батыршина Г. Г. и др. [https://dspace.kpfu.ru/xmlui/bitstream/handle/net/109325/Tat_ling2016_53_56.pdf?sequence=-1 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210831145612/https://dspace.kpfu.ru/xmlui/bitstream/handle/net/109325/Tat_ling2016_53_56.pdf?sequence=-1|date=2021-08-31}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210831145612/https://dspace.kpfu.ru/xmlui/bitstream/handle/net/109325/Tat_ling2016_53_56.pdf?sequence=-1|date=2021-08-31}}]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210831145612/https://dspace.kpfu.ru/xmlui/bitstream/handle/net/109325/Tat_ling2016_53_56.pdf?sequence=-1|date=2021-08-31}} ТАТАР ТЕЛЕНЕҢ БЕРЕНЧЕ АҢЛАТМАЛЫ СҮЗЛЕГЕ. — 2016.
[[Категория:Түүр тыллара]]
[[Категория:Татаар тыла]]</text>
      <sha1>5xza6honmae8t1vj74cgsndupgaq4m1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>428760</id>
      <parentid>428759</parentid>
      <timestamp>2026-05-19T16:23:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Soldatov Timur</username>
        <id>23703</id>
      </contributor>
      <origin>428760</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4125" sha1="m7ucrr9orntsttedh834dnh81kajwh8" xml:space="preserve">'''Урукку татаар тыла''' (Волгатааҕы түүр тыла'' ; урукку бичик: '''ايسكى تاتار تلى''')'' — сорох аймахтыы түүр омуктар — [[татаардар]], башкорттар, сорох өттүнэн [[Казахтар|каһаахтар]] уонна [[ноҕайдар]] уопсай литэрэтиирэлии бичик тыллара этэ. Билиҥҥи [[Татаар тыла|татаардар]] уонна [[Кырыым татаардарын тыллара|кырыым татаардарын]] тыллара [[Алтан Ордуу]] кэмигэр үөскээбит урукку татаар тылыгар олоҕуран үөскээбиттэрэ.

== Устуоруйа ==
Урукку татаар тыла [[Волгатааҕы Булҕар сирэ|Волгатааҕы Булҕар Сиригэр]] уонна [[Алтан Ордуу|Алтан Ордууга]] туттуллубут былыргы түүр литэрэтиирэлии тылыгар олоҕуран үөскээбитэ.

== Тылдьыттар ==

* «[[:tt:Лəһҗəи-татари|Лəһҗəи-татари]]» Каюм Насыри,[[1895|1895,]] урукку татаар тылын бастакы быһаарыылаах тылдьыта &lt;ref&gt;Батыршина Г. Г. и др. [https://dspace.kpfu.ru/xmlui/bitstream/handle/net/109325/Tat_ling2016_53_56.pdf?sequence=-1 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210831145612/https://dspace.kpfu.ru/xmlui/bitstream/handle/net/109325/Tat_ling2016_53_56.pdf?sequence=-1|date=2021-08-31}}]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210831145612/https://dspace.kpfu.ru/xmlui/bitstream/handle/net/109325/Tat_ling2016_53_56.pdf?sequence=-1|date=2021-08-31}}&lt;span&gt; ТАТАР ТЕЛЕНЕҢ БЕРЕНЧЕ АҢЛАТМАЛЫ СҮЗЛЕГЕ.&lt;/span&gt; {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210831145612/https://dspace.kpfu.ru/xmlui/bitstream/handle/net/109325/Tat_ling2016_53_56.pdf?sequence=-1|date=2021-08-31}} — 2016.&lt;/ref&gt;

== Маны эмиэ көр ==

*

== Бэлиэтээһиннэр ==
&lt;references /&gt;

== Литэрэтиирэ ==

* Хәсәнов З. Ф. [https://kpfu.ru/staff_files/F1282116071/Sbornik_statej_konfer._infaka__1_.pdf#page=232 КОЛ ГАЛИНЕҢ «КЫЙССАИ ЙОСЫФ» ПОЭМАСЫНЫҢ ТЕЛЕ ҺӘМ «ВАТАНЫ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210831143811/https://kpfu.ru/staff_files/F1282116071/Sbornik_statej_konfer._infaka__1_.pdf#page=232|date=2021-08-31}} //Редакционная коллегия. — 2015. — С. 232.
* Бәширова И. Б., Нуриева Ф. Ш., Кадирова Э. Х. [https://elibrary.ru/item.asp?id=44319382 ИСТОРИЯ ТАТАРСКОГО ЛИТЕРАТУРНОГО ЯЗЫКА (XIII-начало XX века)]. — 2015.
* Бәширова И. Б., Баширова И. Б. [http://www.antat.ru/ru/iyli/publishing/book/%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8B%20%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%B9/%D0%A2%D1%83%D0%BA%D0%B0%D0%B9_130.pdf#page=74 Иске татар теле: Г. Тукайның башлангыч чор иҗаты] //ББК 83.3 (2Рос= Тат) я43 Г 12. — 2016. — С. 74.
* Батыршина Г. Г. и др. [https://dspace.kpfu.ru/xmlui/bitstream/handle/net/109325/Tat_ling2016_53_56.pdf?sequence=-1 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210831145612/https://dspace.kpfu.ru/xmlui/bitstream/handle/net/109325/Tat_ling2016_53_56.pdf?sequence=-1|date=2021-08-31}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210831145612/https://dspace.kpfu.ru/xmlui/bitstream/handle/net/109325/Tat_ling2016_53_56.pdf?sequence=-1|date=2021-08-31}}]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210831145612/https://dspace.kpfu.ru/xmlui/bitstream/handle/net/109325/Tat_ling2016_53_56.pdf?sequence=-1|date=2021-08-31}} ТАТАР ТЕЛЕНЕҢ БЕРЕНЧЕ АҢЛАТМАЛЫ СҮЗЛЕГЕ. — 2016.
[[Категория:Түүр тыллара]]
[[Категория:Татаар тыла]]</text>
      <sha1>m7ucrr9orntsttedh834dnh81kajwh8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>428761</id>
      <parentid>428760</parentid>
      <timestamp>2026-05-19T16:27:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Soldatov Timur</username>
        <id>23703</id>
      </contributor>
      <origin>428761</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3967" sha1="t1rblgqt85y5u36oxrqp8ybzmh6mu4a" xml:space="preserve">'''Урукку татаар тыла''' (Волгатааҕы түүр тыла''; урукку бичик: '''ايسكى تاتار تلى''')'' — сорох аймахтыы түүр омуктар — [[татаардар]], башкорттар, сорох өттүнэн [[Казахтар|каһаахтар]] уонна [[ноҕайдар]] уопсай литэрэтиирэлии бичик тыллара этэ. Билиҥҥи [[Татаар тыла|татаардар]] уонна [[Кырыым татаардарын тыллара|кырыым татаардарын]] тыллара [[Алтан Ордуу]] кэмигэр үөдэйэ сылдьыбыт урукку татаар тылыгар олоҕуран үөскээбиттэрэ.

== Устуоруйа ==
Урукку татаар тыла [[Волгатааҕы Булҕар сирэ|Волгатааҕы Булҕар Сиригэр]] уонна [[Алтан Ордуу|Алтан Ордууга]] туттуллубут былыргы түүр литэрэтиирэлии тылыгар олоҕуран үөскээбитэ.

== Тылдьыттар ==

* «[[:tt:Лəһҗəи-татари|Лəһҗəи-татари]]» Каюм Насыри,[[1895|1895,]] урукку татаар тылын бастакы быһаарыылаах тылдьыта &lt;ref&gt;Батыршина Г. Г. и др. [https://dspace.kpfu.ru/xmlui/bitstream/handle/net/109325/Tat_ling2016_53_56.pdf?sequence=-1 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210831145612/https://dspace.kpfu.ru/xmlui/bitstream/handle/net/109325/Tat_ling2016_53_56.pdf?sequence=-1|date=2021-08-31}}]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210831145612/https://dspace.kpfu.ru/xmlui/bitstream/handle/net/109325/Tat_ling2016_53_56.pdf?sequence=-1|date=2021-08-31}}&lt;span&gt; ТАТАР ТЕЛЕНЕҢ БЕРЕНЧЕ АҢЛАТМАЛЫ СҮЗЛЕГЕ.&lt;/span&gt; {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210831145612/https://dspace.kpfu.ru/xmlui/bitstream/handle/net/109325/Tat_ling2016_53_56.pdf?sequence=-1|date=2021-08-31}} — 2016.&lt;/ref&gt;

== Маны эмиэ көр ==

*

== Бэлиэтээһиннэр ==
&lt;references /&gt;

== Литэрэтиирэ ==

* Хәсәнов З. Ф. [https://kpfu.ru/staff_files/F1282116071/Sbornik_statej_konfer._infaka__1_.pdf#page=232 КОЛ ГАЛИНЕҢ «КЫЙССАИ ЙОСЫФ» ПОЭМАСЫНЫҢ ТЕЛЕ ҺӘМ «ВАТАНЫ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210831143811/https://kpfu.ru/staff_files/F1282116071/Sbornik_statej_konfer._infaka__1_.pdf#page=232|date=2021-08-31}} //Редакционная коллегия. — 2015. — С. 232.
* Бәширова И. Б., Нуриева Ф. Ш., Кадирова Э. Х. [https://elibrary.ru/item.asp?id=44319382 ИСТОРИЯ ТАТАРСКОГО ЛИТЕРАТУРНОГО ЯЗЫКА (XIII-начало XX века)]. — 2015.
* Бәширова И. Б., Баширова И. Б. [http://www.antat.ru/ru/iyli/publishing/book/%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8B%20%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%B9/%D0%A2%D1%83%D0%BA%D0%B0%D0%B9_130.pdf#page=74 Иске татар теле: Г. Тукайның башлангыч чор иҗаты] //ББК 83.3 (2Рос=Тат) я43 Г 12. — 2016. — С. 74.
* Батыршина Г. Г. и др. [https://dspace.kpfu.ru/xmlui/bitstream/handle/net/109325/Tat_ling2016_53_56.pdf?sequence=-1 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210831145612/https://dspace.kpfu.ru/xmlui/bitstream/handle/net/109325/Tat_ling2016_53_56.pdf?sequence=-1|date=2021-08-31}}]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210831145612/https://dspace.kpfu.ru/xmlui/bitstream/handle/net/109325/Tat_ling2016_53_56.pdf?sequence=-1|date=2021-08-31}} ТАТАР ТЕЛЕНЕҢ БЕРЕНЧЕ АҢЛАТМАЛЫ СҮЗЛЕГЕ. — 2016.
[[Категория:Түүр тыллара]]
[[Категория:Татаар тыла]]</text>
      <sha1>t1rblgqt85y5u36oxrqp8ybzmh6mu4a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>428762</id>
      <parentid>428761</parentid>
      <timestamp>2026-05-19T16:30:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Soldatov Timur</username>
        <id>23703</id>
      </contributor>
      <origin>428762</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3952" sha1="hf350m7eka77ps9akjjb9bzjelgk6tg" xml:space="preserve">'''Урукку татаар тыла''' (Волгатааҕы түүр тыла''; урукку бичик: '''ايسكى تاتار تلى''')'' — сорох аймахтыы түүр омуктар — [[татаардар]], башкорттар, сорох өттүнэн [[Казахтар|каһаахтар]] уонна [[ноҕайдар]] уопсай литэрэтиирэлии бичик тыллара этэ. Билиҥҥи [[Татаар тыла|татаардар]] уонна [[Кырыым татаардарын тыллара|кырыым татаардарын]] тыллара [[Алтан Ордуу]] кэмигэр үөдэйэ сылдьыбыт урукку татаар тылыгар олоҕуран үөскээбиттэрэ.

== Устуоруйа ==
Урукку татаар тыла [[Волгатааҕы Булҕар сирэ|Волгатааҕы Булҕар Сиригэр]] уонна [[Алтан Ордуу|Алтан Ордууга]] туттуллубут былыргы түүр литэрэтиирэлии тылыгар олоҕуран үөскээбитэ.

== Тылдьыттар ==

* «[[:tt:Лəһҗəи-татари|Лəһҗəи-татари]]» Каюм Насыри,[[1895|1895,]] урукку татаар тылын бастакы быһаарыылаах тылдьыта &lt;ref&gt;Батыршина Г. Г. и др. [https://dspace.kpfu.ru/xmlui/bitstream/handle/net/109325/Tat_ling2016_53_56.pdf?sequence=-1 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210831145612/https://dspace.kpfu.ru/xmlui/bitstream/handle/net/109325/Tat_ling2016_53_56.pdf?sequence=-1|date=2021-08-31}}]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210831145612/https://dspace.kpfu.ru/xmlui/bitstream/handle/net/109325/Tat_ling2016_53_56.pdf?sequence=-1|date=2021-08-31}}&lt;span&gt; ТАТАР ТЕЛЕНЕҢ БЕРЕНЧЕ АҢЛАТМАЛЫ СҮЗЛЕГЕ.&lt;/span&gt; {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210831145612/https://dspace.kpfu.ru/xmlui/bitstream/handle/net/109325/Tat_ling2016_53_56.pdf?sequence=-1|date=2021-08-31}} — 2016.&lt;/ref&gt;

== Маны эмиэ көр ==

*

== Бэлиэтээһиннэр ==

== Литэрэтиирэ ==

* Хәсәнов З. Ф. [https://kpfu.ru/staff_files/F1282116071/Sbornik_statej_konfer._infaka__1_.pdf#page=232 КОЛ ГАЛИНЕҢ «КЫЙССАИ ЙОСЫФ» ПОЭМАСЫНЫҢ ТЕЛЕ ҺӘМ «ВАТАНЫ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210831143811/https://kpfu.ru/staff_files/F1282116071/Sbornik_statej_konfer._infaka__1_.pdf#page=232|date=2021-08-31}} //Редакционная коллегия. — 2015. — С. 232.
* Бәширова И. Б., Нуриева Ф. Ш., Кадирова Э. Х. [https://elibrary.ru/item.asp?id=44319382 ИСТОРИЯ ТАТАРСКОГО ЛИТЕРАТУРНОГО ЯЗЫКА (XIII-начало XX века)]. — 2015.
* Бәширова И. Б., Баширова И. Б. [http://www.antat.ru/ru/iyli/publishing/book/%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8B%20%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%B9/%D0%A2%D1%83%D0%BA%D0%B0%D0%B9_130.pdf#page=74 Иске татар теле: Г. Тукайның башлангыч чор иҗаты] //ББК 83.3 (2Рос=Тат) я43 Г 12. — 2016. — С. 74.
* Батыршина Г. Г. и др. [https://dspace.kpfu.ru/xmlui/bitstream/handle/net/109325/Tat_ling2016_53_56.pdf?sequence=-1 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210831145612/https://dspace.kpfu.ru/xmlui/bitstream/handle/net/109325/Tat_ling2016_53_56.pdf?sequence=-1|date=2021-08-31}}]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210831145612/https://dspace.kpfu.ru/xmlui/bitstream/handle/net/109325/Tat_ling2016_53_56.pdf?sequence=-1|date=2021-08-31}} ТАТАР ТЕЛЕНЕҢ БЕРЕНЧЕ АҢЛАТМАЛЫ СҮЗЛЕГЕ. — 2016.
[[Категория:Түүр тыллара]]
[[Категория:Татаар тыла]]</text>
      <sha1>hf350m7eka77ps9akjjb9bzjelgk6tg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>428763</id>
      <parentid>428762</parentid>
      <timestamp>2026-05-19T16:30:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Soldatov Timur</username>
        <id>23703</id>
      </contributor>
      <origin>428763</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3203" sha1="2s0ieb8p2nmkwt5fo4s8g4lr1t2m1w7" xml:space="preserve">'''Урукку татаар тыла''' (Волгатааҕы түүр тыла''; урукку бичик: '''ايسكى تاتار تلى''')'' — сорох аймахтыы түүр омуктар — [[татаардар]], башкорттар, сорох өттүнэн [[Казахтар|каһаахтар]] уонна [[ноҕайдар]] уопсай литэрэтиирэлии бичик тыллара этэ. Билиҥҥи [[Татаар тыла|татаардар]] уонна [[Кырыым татаардарын тыллара|кырыым татаардарын]] тыллара [[Алтан Ордуу]] кэмигэр үөдэйэ сылдьыбыт урукку татаар тылыгар олоҕуран үөскээбиттэрэ.

== Устуоруйа ==
Урукку татаар тыла [[Волгатааҕы Булҕар сирэ|Волгатааҕы Булҕар Сиригэр]] уонна [[Алтан Ордуу|Алтан Ордууга]] туттуллубут былыргы түүр литэрэтиирэлии тылыгар олоҕуран үөскээбитэ.

== Тылдьыттар ==

* «[[:tt:Лəһҗəи-татари|Лəһҗəи-татари]]» Каюм Насыри,[[1895|1895,]] урукку татаар тылын бастакы быһаарыылаах тылдьыта.

== Маны эмиэ көр ==

*

== Бэлиэтээһиннэр ==

== Литэрэтиирэ ==

* Хәсәнов З. Ф. [https://kpfu.ru/staff_files/F1282116071/Sbornik_statej_konfer._infaka__1_.pdf#page=232 КОЛ ГАЛИНЕҢ «КЫЙССАИ ЙОСЫФ» ПОЭМАСЫНЫҢ ТЕЛЕ ҺӘМ «ВАТАНЫ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210831143811/https://kpfu.ru/staff_files/F1282116071/Sbornik_statej_konfer._infaka__1_.pdf#page=232|date=2021-08-31}} //Редакционная коллегия. — 2015. — С. 232.
* Бәширова И. Б., Нуриева Ф. Ш., Кадирова Э. Х. [https://elibrary.ru/item.asp?id=44319382 ИСТОРИЯ ТАТАРСКОГО ЛИТЕРАТУРНОГО ЯЗЫКА (XIII-начало XX века)]. — 2015.
* Бәширова И. Б., Баширова И. Б. [http://www.antat.ru/ru/iyli/publishing/book/%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8B%20%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%B9/%D0%A2%D1%83%D0%BA%D0%B0%D0%B9_130.pdf#page=74 Иске татар теле: Г. Тукайның башлангыч чор иҗаты] //ББК 83.3 (2Рос=Тат) я43 Г 12. — 2016. — С. 74.
* Батыршина Г. Г. и др. [https://dspace.kpfu.ru/xmlui/bitstream/handle/net/109325/Tat_ling2016_53_56.pdf?sequence=-1 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210831145612/https://dspace.kpfu.ru/xmlui/bitstream/handle/net/109325/Tat_ling2016_53_56.pdf?sequence=-1|date=2021-08-31}}]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210831145612/https://dspace.kpfu.ru/xmlui/bitstream/handle/net/109325/Tat_ling2016_53_56.pdf?sequence=-1|date=2021-08-31}} ТАТАР ТЕЛЕНЕҢ БЕРЕНЧЕ АҢЛАТМАЛЫ СҮЗЛЕГЕ. — 2016.
[[Категория:Түүр тыллара]]
[[Категория:Татаар тыла]]</text>
      <sha1>2s0ieb8p2nmkwt5fo4s8g4lr1t2m1w7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>428764</id>
      <parentid>428763</parentid>
      <timestamp>2026-05-19T16:31:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Soldatov Timur</username>
        <id>23703</id>
      </contributor>
      <origin>428764</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2770" sha1="t6q7qmpa3aoi0ej07keusxd619zfbm0" xml:space="preserve">'''Урукку татаар тыла''' (Волгатааҕы түүр тыла''; урукку бичик: '''ايسكى تاتار تلى''')'' — сорох аймахтыы түүр омуктар — [[татаардар]], башкорттар, сорох өттүнэн [[Казахтар|каһаахтар]] уонна [[ноҕайдар]] уопсай литэрэтиирэлии бичик тыллара этэ. Билиҥҥи [[Татаар тыла|татаардар]] уонна [[Кырыым татаардарын тыллара|кырыым татаардарын]] тыллара [[Алтан Ордуу]] кэмигэр үөдэйэ сылдьыбыт урукку татаар тылыгар олоҕуран үөскээбиттэрэ.

== Устуоруйа ==
Урукку татаар тыла [[Волгатааҕы Булҕар сирэ|Волгатааҕы Булҕар Сиригэр]] уонна [[Алтан Ордуу|Алтан Ордууга]] туттуллубут былыргы түүр литэрэтиирэлии тылыгар олоҕуран үөскээбитэ.

== Тылдьыттар ==

* «[[:tt:Лəһҗəи-татари|Лəһҗəи-татари]]» Каюм Насыри,[[1895|1895,]] урукку татаар тылын бастакы быһаарыылаах тылдьыта.

== Маны эмиэ көр ==

*

== Бэлиэтээһиннэр ==

== Литэрэтиирэ ==

* Хәсәнов З. Ф. [https://kpfu.ru/staff_files/F1282116071/Sbornik_statej_konfer._infaka__1_.pdf#page=232 КОЛ ГАЛИНЕҢ «КЫЙССАИ ЙОСЫФ» ПОЭМАСЫНЫҢ ТЕЛЕ ҺӘМ «ВАТАНЫ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210831143811/https://kpfu.ru/staff_files/F1282116071/Sbornik_statej_konfer._infaka__1_.pdf#page=232|date=2021-08-31}} //Редакционная коллегия. — 2015. — С. 232.
* Бәширова И. Б., Нуриева Ф. Ш., Кадирова Э. Х. [https://elibrary.ru/item.asp?id=44319382 ИСТОРИЯ ТАТАРСКОГО ЛИТЕРАТУРНОГО ЯЗЫКА (XIII-начало XX века)]. — 2015.
* Бәширова И. Б., Баширова И. Б. [http://www.antat.ru/ru/iyli/publishing/book/%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8B%20%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%B9/%D0%A2%D1%83%D0%BA%D0%B0%D0%B9_130.pdf#page=74 Иске татар теле: Г. Тукайның башлангыч чор иҗаты] //ББК 83.3 (2Рос=Тат) я43 Г 12. — 2016. — С. 74.
* Батыршина Г. Г. и др. ТАТАР ТЕЛЕНЕҢ БЕРЕНЧЕ АҢЛАТМАЛЫ СҮЗЛЕГЕ. — 2016.
[[Категория:Түүр тыллара]]
[[Категория:Татаар тыла]]</text>
      <sha1>t6q7qmpa3aoi0ej07keusxd619zfbm0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>428766</id>
      <parentid>428764</parentid>
      <timestamp>2026-05-19T16:40:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Soldatov Timur</username>
        <id>23703</id>
      </contributor>
      <origin>428766</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2928" sha1="tm7f7zn231zqyp1sg2fbogebqgrryw1" xml:space="preserve">'''Урукку татаар тыла'''&lt;ref&gt;Кадирова Э. Х. «Иске татар теле» курсыннан текстлар: практикум. — Казан, 2016. — 61 б.&lt;/ref&gt; (Волгатааҕы түүр тыла''; урукку бичик: '''ايسكى تاتار تلى''')'' — сорох аймахтыы түүр омуктар — [[татаардар]], башкорттар, сорох өттүнэн [[Казахтар|каһаахтар]] уонна [[ноҕайдар]] уопсай литэрэтиирэлии бичик тыллара этэ. Билиҥҥи [[Татаар тыла|татаардар]] уонна [[Кырыым татаардарын тыллара|кырыым татаардарын]] тыллара [[Алтан Ордуу]] кэмигэр үөдэйэ сылдьыбыт урукку татаар тылыгар олоҕуран үөскээбиттэрэ.

== Устуоруйа ==
Урукку татаар тыла [[Волгатааҕы Булҕар сирэ|Волгатааҕы Булҕар Сиригэр]] уонна [[Алтан Ордуу|Алтан Ордууга]] туттуллубут былыргы түүр литэрэтиирэлии тылыгар олоҕуран үөскээбитэ.

== Тылдьыттар ==

* «[[:tt:Лəһҗəи-татари|Лəһҗəи-татари]]» Каюм Насыри,[[1895|1895,]] урукку татаар тылын бастакы быһаарыылаах тылдьыта.

== Маны эмиэ көр ==

*

== Бэлиэтээһиннэр ==

== Литэрэтиирэ ==

* Хәсәнов З. Ф. [https://kpfu.ru/staff_files/F1282116071/Sbornik_statej_konfer._infaka__1_.pdf#page=232 КОЛ ГАЛИНЕҢ «КЫЙССАИ ЙОСЫФ» ПОЭМАСЫНЫҢ ТЕЛЕ ҺӘМ «ВАТАНЫ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210831143811/https://kpfu.ru/staff_files/F1282116071/Sbornik_statej_konfer._infaka__1_.pdf#page=232|date=2021-08-31}} //Редакционная коллегия. — 2015. — С. 232.
* Бәширова И. Б., Нуриева Ф. Ш., Кадирова Э. Х. [https://elibrary.ru/item.asp?id=44319382 ИСТОРИЯ ТАТАРСКОГО ЛИТЕРАТУРНОГО ЯЗЫКА (XIII-начало XX века)]. — 2015.
* Бәширова И. Б., Баширова И. Б. [http://www.antat.ru/ru/iyli/publishing/book/%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8B%20%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%B9/%D0%A2%D1%83%D0%BA%D0%B0%D0%B9_130.pdf#page=74 Иске татар теле: Г. Тукайның башлангыч чор иҗаты] //ББК 83.3 (2Рос=Тат) я43 Г 12. — 2016. — С. 74.
* Батыршина Г. Г. и др. ТАТАР ТЕЛЕНЕҢ БЕРЕНЧЕ АҢЛАТМАЛЫ СҮЗЛЕГЕ. — 2016.
[[Категория:Түүр тыллара]]
[[Категория:Татаар тыла]]</text>
      <sha1>tm7f7zn231zqyp1sg2fbogebqgrryw1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>428767</id>
      <parentid>428766</parentid>
      <timestamp>2026-05-19T16:47:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Soldatov Timur</username>
        <id>23703</id>
      </contributor>
      <origin>428767</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2740" sha1="lohirhm5lzcscbpihjfbk40troj7rtb" xml:space="preserve">'''Урукку татаар тыла'''&lt;ref&gt;Кадирова Э. Х. «Иске татар теле» курсыннан текстлар: практикум. — Казан, 2016. — 61 б.&lt;/ref&gt; (Волгатааҕы түүр тыла''; урукку бичик: '''ايسكى تاتار تلى''')'' — сорох аймахтыы түүр омуктар — [[татаардар]], башкорттар, сорох өттүнэн [[Казахтар|каһаахтар]] уонна [[ноҕайдар]] уопсай литэрэтиирэлии бичик тыллара этэ. Билиҥҥи [[Татаар тыла|татаардар]] уонна [[Кырыым татаардарын тыллара|кырыым татаардарын]] тыллара [[Алтан Ордуу]] кэмигэр үөдэйэ сылдьыбыт урукку татаар тылыгар олоҕуран үөскээбиттэрэ.

== Устуоруйа ==
Урукку татаар тыла [[Волгатааҕы Булҕар сирэ|Волгатааҕы Булҕар Сиригэр]] уонна [[Алтан Ордуу|Алтан Ордууга]] туттуллубут былыргы түүр литэрэтиирэлии тылыгар олоҕуран үөскээбитэ.

== Маны эмиэ көр ==

*[[Чаҕатай тыла]]

== Бэлиэтэниилэр ==
[[Категория:Түүр тыллара]]
[[Категория:Татаар тыла]]
&lt;references /&gt;

== Литэрэтиирэ ==

*Хәсәнов З. Ф. [https://kpfu.ru/staff_files/F1282116071/Sbornik_statej_konfer._infaka__1_.pdf#page=232 КОЛ ГАЛИНЕҢ «КЫЙССАИ ЙОСЫФ» ПОЭМАСЫНЫҢ ТЕЛЕ ҺӘМ «ВАТАНЫ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210831143811/https://kpfu.ru/staff_files/F1282116071/Sbornik_statej_konfer._infaka__1_.pdf#page=232|date=2021-08-31}} //Редакционная коллегия. — 2015. — С. 232.
* Бәширова И. Б., Нуриева Ф. Ш., Кадирова Э. Х. [https://elibrary.ru/item.asp?id=44319382 ИСТОРИЯ ТАТАРСКОГО ЛИТЕРАТУРНОГО ЯЗЫКА (XIII-начало XX века)]. — 2015.
* Бәширова И. Б., Баширова И. Б. [http://www.antat.ru/ru/iyli/publishing/book/%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8B%20%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%B9/%D0%A2%D1%83%D0%BA%D0%B0%D0%B9_130.pdf#page=74 Иске татар теле: Г. Тукайның башлангыч чор иҗаты] //ББК 83.3 (2Рос=Тат) я43 Г 12. — 2016. — С. 74.
* Батыршина Г. Г. и др. ТАТАР ТЕЛЕНЕҢ БЕРЕНЧЕ АҢЛАТМАЛЫ СҮЗЛЕГЕ. — 2016.</text>
      <sha1>lohirhm5lzcscbpihjfbk40troj7rtb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хрустачев Иван Семенович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58548</id>
    <revision>
      <id>428774</id>
      <timestamp>2026-05-19T22:45:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;'''Хрустачев Иван Семенович''' (1841/42-1914.04.17) — бастакы саха муосчуттарын үөрэппит мас уонна муос ууһа, миниатюрист худуоһунньук, таҥара күлүгүн мастан кыһан оҥорор уус, Николай II тус дворянство биэрбит киһитэ.  Сергиев Посадка 1841 эбэтэр 1842 с. төрөөбүт...&quot; саҥа сирэй оҥоһулунна</comment>
      <origin>428774</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2258" sha1="4p4nvmm6dw7i36fv6breps705fl9l8l" xml:space="preserve">'''Хрустачев Иван Семенович''' (1841/42-1914.04.17) — бастакы саха муосчуттарын үөрэппит мас уонна муос ууһа, миниатюрист худуоһунньук, таҥара күлүгүн мастан кыһан оҥорор уус, Николай II тус дворянство биэрбит киһитэ.

Сергиев Посадка 1841 эбэтэр 1842 с. төрөөбүт. Тоҕус сааһыгар аҕата өлөн ийэтин уонна икки кыра быраатын аһатаары резчик идэтин баһылаабыт. 1851 сыллаахха хайыы-үйэ билиниллэр резчик буолбут. 1862 с. Троице-Сергиевскай лавраҕа поставщик буолбут, сыаркап паломниктарга анаан сувенирдары киниэхэ сакаастыыр эбит.

1903 с. ыраахтааҕы Николай II кини талаанын сыаналаан бочуоттаах гражданин аатын иҥэрбит, онтон тус дворянсво бэлэхтээбит. 1914 с. Романовтар дьиэлэрэ 300 сылыгар таҥара күлүгүн мастан кыһан оҥорууга &quot;совершенствотын&quot; иһин Ытык бэлиэҕэ (Почетный знак) түһэрбиттэр. Ол эрээри Хрустачев өлөн хаалан, наҕараадатын туппакка хаалбыт.

1914 сыллаахха муус устар 17 күнүгэр өлбүт. Кини идэтин түөрт уола уонна быраатын уолаттара утумнаабыттар.

== Аата ааттаныыта ==
2019 сыллаахха Андрей Рублев аатынан Былыргы нуучча култууратын уонна ускуустубатын киин түмэлигэр Иван Хрустачев уонна кини утумнааччыларын быыстапкалара үлэлээбитэ.

[[Категория:Дьон алпаабытынан]]
[[Категория:1841 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:1914 сыллаахха өлбүттэр]]</text>
      <sha1>4p4nvmm6dw7i36fv6breps705fl9l8l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>428775</id>
      <parentid>428774</parentid>
      <timestamp>2026-05-19T22:46:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <origin>428775</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2343" sha1="5ka7taze84mh31j4enmvs4s6qlalzay" xml:space="preserve">'''Хрустачев Иван Семенович''' (1841/42-1914.04.17) — бастакы саха муосчуттарын үөрэппит мас уонна муос ууһа, миниатюрист худуоһунньук, таҥара күлүгүн мастан кыһан оҥорор уус, Николай II тус дворянство биэрбит киһитэ.

Сергиев Посадка 1841 эбэтэр 1842 с. төрөөбүт. Тоҕус сааһыгар аҕата өлөн ийэтин уонна икки кыра быраатын аһатаары резчик идэтин баһылаабыт. 1851 сыллаахха хайыы-үйэ билиниллэр резчик буолбут. 1862 с. Троице-Сергиевскай лавраҕа поставщик буолбут, сыаркап паломниктарга анаан сувенирдары киниэхэ сакаастыыр эбит.

1903 с. ыраахтааҕы Николай II кини талаанын сыаналаан бочуоттаах гражданин аатын иҥэрбит, онтон тус дворянсво бэлэхтээбит. 1914 с. Романовтар дьиэлэрэ 300 сылыгар таҥара күлүгүн мастан кыһан оҥорууга &quot;совершенствотын&quot; иһин Ытык бэлиэҕэ (Почетный знак) түһэрбиттэр. Ол эрээри Хрустачев өлөн хаалан, наҕараадатын туппакка хаалбыт.

1914 сыллаахха муус устар 17 күнүгэр өлбүт. Кини идэтин түөрт уола уонна быраатын уолаттара утумнаабыттар.

== Саха муосчуттара Хрустачевка үөрэниилэрэ ==

== Аата ааттаныыта ==
2019 сыллаахха Андрей Рублев аатынан Былыргы нуучча култууратын уонна ускуустубатын киин түмэлигэр Иван Хрустачев уонна кини утумнааччыларын быыстапкалара үлэлээбитэ.

[[Категория:Дьон алпаабытынан]]
[[Категория:1841 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:1914 сыллаахха өлбүттэр]]</text>
      <sha1>5ka7taze84mh31j4enmvs4s6qlalzay</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>428776</id>
      <parentid>428775</parentid>
      <timestamp>2026-05-19T22:50:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Саха муосчуттара Хрустачевка үөрэниилэрэ */</comment>
      <origin>428776</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3126" sha1="gidz9mcz3z6bqgd9q2hslrq5z9ulk87" xml:space="preserve">'''Хрустачев Иван Семенович''' (1841/42-1914.04.17) — бастакы саха муосчуттарын үөрэппит мас уонна муос ууһа, миниатюрист худуоһунньук, таҥара күлүгүн мастан кыһан оҥорор уус, Николай II тус дворянство биэрбит киһитэ.

Сергиев Посадка 1841 эбэтэр 1842 с. төрөөбүт. Тоҕус сааһыгар аҕата өлөн ийэтин уонна икки кыра быраатын аһатаары резчик идэтин баһылаабыт. 1851 сыллаахха хайыы-үйэ билиниллэр резчик буолбут. 1862 с. Троице-Сергиевскай лавраҕа поставщик буолбут, сыаркап паломниктарга анаан сувенирдары киниэхэ сакаастыыр эбит.

1903 с. ыраахтааҕы Николай II кини талаанын сыаналаан бочуоттаах гражданин аатын иҥэрбит, онтон тус дворянсво бэлэхтээбит. 1914 с. Романовтар дьиэлэрэ 300 сылыгар таҥара күлүгүн мастан кыһан оҥорууга &quot;совершенствотын&quot; иһин Ытык бэлиэҕэ (Почетный знак) түһэрбиттэр. Ол эрээри Хрустачев өлөн хаалан, наҕараадатын туппакка хаалбыт.

1914 сыллаахха муус устар 17 күнүгэр өлбүт. Кини идэтин түөрт уола уонна быраатын уолаттара утумнаабыттар.

== Саха муосчуттара Хрустачевка үөрэниилэрэ ==
1909 сыллаахха Саха уобалаһын күбүрүнээтэрэ [[Крафт Иван Иванович|Иван Крафт]] соҕуруу үс киһини муоска үөрэттэрэргэ миэстэ ылбыт. Онно үс эдэр киһини талан ыыппыттар: Дмитрий Никифоров-Дабайааҥкы, А.И. Говоров, К.И.Неустроев. Москуба анныгар Сергиев Посадка 1909—1911 сылларга Иван Хрустачев мастарыскыайыгар дьарыктаналлар. Ити сылларга Дабайааҥкы 70 оҥоһугу муостан кыһан оҥорор, дойдутугар кэлэн уобаластааҕы музейга туттарбыт.

== Аата ааттаныыта ==
2019 сыллаахха Андрей Рублев аатынан Былыргы нуучча култууратын уонна ускуустубатын киин түмэлигэр Иван Хрустачев уонна кини утумнааччыларын быыстапкалара үлэлээбитэ.

[[Категория:Дьон алпаабытынан]]
[[Категория:1841 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:1914 сыллаахха өлбүттэр]]</text>
      <sha1>gidz9mcz3z6bqgd9q2hslrq5z9ulk87</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>428777</id>
      <parentid>428776</parentid>
      <timestamp>2026-05-19T22:51:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Саха муосчуттара Хрустачевка үөрэниилэрэ */</comment>
      <origin>428777</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3208" sha1="lmlgkjeq21v6i0ds3d464l28cn4gtin" xml:space="preserve">'''Хрустачев Иван Семенович''' (1841/42-1914.04.17) — бастакы саха муосчуттарын үөрэппит мас уонна муос ууһа, миниатюрист худуоһунньук, таҥара күлүгүн мастан кыһан оҥорор уус, Николай II тус дворянство биэрбит киһитэ.

Сергиев Посадка 1841 эбэтэр 1842 с. төрөөбүт. Тоҕус сааһыгар аҕата өлөн ийэтин уонна икки кыра быраатын аһатаары резчик идэтин баһылаабыт. 1851 сыллаахха хайыы-үйэ билиниллэр резчик буолбут. 1862 с. Троице-Сергиевскай лавраҕа поставщик буолбут, сыаркап паломниктарга анаан сувенирдары киниэхэ сакаастыыр эбит.

1903 с. ыраахтааҕы Николай II кини талаанын сыаналаан бочуоттаах гражданин аатын иҥэрбит, онтон тус дворянсво бэлэхтээбит. 1914 с. Романовтар дьиэлэрэ 300 сылыгар таҥара күлүгүн мастан кыһан оҥорууга &quot;совершенствотын&quot; иһин Ытык бэлиэҕэ (Почетный знак) түһэрбиттэр. Ол эрээри Хрустачев өлөн хаалан, наҕараадатын туппакка хаалбыт.

1914 сыллаахха муус устар 17 күнүгэр өлбүт. Кини идэтин түөрт уола уонна быраатын уолаттара утумнаабыттар.

== Саха муосчуттара Хрустачевка үөрэниилэрэ ==
1909 сыллаахха Саха уобалаһын күбүрүнээтэрэ [[Крафт Иван Иванович|Иван Крафт]] соҕуруу үс киһини муоска үөрэттэрэргэ миэстэ ылбыт. Онно үс эдэр киһини талан ыыппыттар: [[Никифоров Дмитрий Михайлович (Дабайааҥкы)|Дмитрий Никифоров-Дабайааҥкы]], А.И. Говоров, К.И.Неустроев. Москуба анныгар Сергиев Посадка 1909—1911 сылларга Иван Хрустачев мастарыскыайыгар дьарыктаналлар. Ити сылларга Дабайааҥкы 70 оҥоһугу муостан кыһан оҥорор, дойдутугар кэлэн уобаластааҕы музейга туттарбыт.

== Аата ааттаныыта ==
2019 сыллаахха Андрей Рублев аатынан Былыргы нуучча култууратын уонна ускуустубатын киин түмэлигэр Иван Хрустачев уонна кини утумнааччыларын быыстапкалара үлэлээбитэ.

[[Категория:Дьон алпаабытынан]]
[[Категория:1841 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:1914 сыллаахха өлбүттэр]]</text>
      <sha1>lmlgkjeq21v6i0ds3d464l28cn4gtin</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>428778</id>
      <parentid>428777</parentid>
      <timestamp>2026-05-19T22:55:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Аата ааттаныыта */</comment>
      <origin>428778</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3518" sha1="mwrbunhafwxxkd22fkc4gu9nu24mbt2" xml:space="preserve">'''Хрустачев Иван Семенович''' (1841/42-1914.04.17) — бастакы саха муосчуттарын үөрэппит мас уонна муос ууһа, миниатюрист худуоһунньук, таҥара күлүгүн мастан кыһан оҥорор уус, Николай II тус дворянство биэрбит киһитэ.

Сергиев Посадка 1841 эбэтэр 1842 с. төрөөбүт. Тоҕус сааһыгар аҕата өлөн ийэтин уонна икки кыра быраатын аһатаары резчик идэтин баһылаабыт. 1851 сыллаахха хайыы-үйэ билиниллэр резчик буолбут. 1862 с. Троице-Сергиевскай лавраҕа поставщик буолбут, сыаркап паломниктарга анаан сувенирдары киниэхэ сакаастыыр эбит.

1903 с. ыраахтааҕы Николай II кини талаанын сыаналаан бочуоттаах гражданин аатын иҥэрбит, онтон тус дворянсво бэлэхтээбит. 1914 с. Романовтар дьиэлэрэ 300 сылыгар таҥара күлүгүн мастан кыһан оҥорууга &quot;совершенствотын&quot; иһин Ытык бэлиэҕэ (Почетный знак) түһэрбиттэр. Ол эрээри Хрустачев өлөн хаалан, наҕараадатын туппакка хаалбыт.

1914 сыллаахха муус устар 17 күнүгэр өлбүт. Кини идэтин түөрт уола уонна быраатын уолаттара утумнаабыттар.

== Саха муосчуттара Хрустачевка үөрэниилэрэ ==
1909 сыллаахха Саха уобалаһын күбүрүнээтэрэ [[Крафт Иван Иванович|Иван Крафт]] соҕуруу үс киһини муоска үөрэттэрэргэ миэстэ ылбыт. Онно үс эдэр киһини талан ыыппыттар: [[Никифоров Дмитрий Михайлович (Дабайааҥкы)|Дмитрий Никифоров-Дабайааҥкы]], А.И. Говоров, К.И.Неустроев. Москуба анныгар Сергиев Посадка 1909—1911 сылларга Иван Хрустачев мастарыскыайыгар дьарыктаналлар. Ити сылларга Дабайааҥкы 70 оҥоһугу муостан кыһан оҥорор, дойдутугар кэлэн уобаластааҕы музейга туттарбыт.

== Аата ааттаныыта ==
2019 сыллаахха Андрей Рублев аатынан Былыргы нуучча култууратын уонна ускуустубатын киин түмэлигэр Иван Хрустачев уонна кини утумнааччыларын быыстапкалара үлэлээбитэ&lt;ref&gt;Православие.ру [https://www.pravoslavie.ru/121442.html В музее имени Андрея Рублева открывается выставка, посвященная творчеству резчика-миниатюриста Ивана Семеновича Хрустачёва]&lt;/ref&gt;.

[[Категория:Дьон алпаабытынан]]
[[Категория:1841 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:1914 сыллаахха өлбүттэр]]</text>
      <sha1>mwrbunhafwxxkd22fkc4gu9nu24mbt2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>428779</id>
      <parentid>428778</parentid>
      <timestamp>2026-05-19T22:56:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Аата ааттаныыта */</comment>
      <origin>428779</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3575" sha1="f14ifmuggms6htg9xm7jlgbmbjxn8uf" xml:space="preserve">'''Хрустачев Иван Семенович''' (1841/42-1914.04.17) — бастакы саха муосчуттарын үөрэппит мас уонна муос ууһа, миниатюрист худуоһунньук, таҥара күлүгүн мастан кыһан оҥорор уус, Николай II тус дворянство биэрбит киһитэ.

Сергиев Посадка 1841 эбэтэр 1842 с. төрөөбүт. Тоҕус сааһыгар аҕата өлөн ийэтин уонна икки кыра быраатын аһатаары резчик идэтин баһылаабыт. 1851 сыллаахха хайыы-үйэ билиниллэр резчик буолбут. 1862 с. Троице-Сергиевскай лавраҕа поставщик буолбут, сыаркап паломниктарга анаан сувенирдары киниэхэ сакаастыыр эбит.

1903 с. ыраахтааҕы Николай II кини талаанын сыаналаан бочуоттаах гражданин аатын иҥэрбит, онтон тус дворянсво бэлэхтээбит. 1914 с. Романовтар дьиэлэрэ 300 сылыгар таҥара күлүгүн мастан кыһан оҥорууга &quot;совершенствотын&quot; иһин Ытык бэлиэҕэ (Почетный знак) түһэрбиттэр. Ол эрээри Хрустачев өлөн хаалан, наҕараадатын туппакка хаалбыт.

1914 сыллаахха муус устар 17 күнүгэр өлбүт. Кини идэтин түөрт уола уонна быраатын уолаттара утумнаабыттар.

== Саха муосчуттара Хрустачевка үөрэниилэрэ ==
1909 сыллаахха Саха уобалаһын күбүрүнээтэрэ [[Крафт Иван Иванович|Иван Крафт]] соҕуруу үс киһини муоска үөрэттэрэргэ миэстэ ылбыт. Онно үс эдэр киһини талан ыыппыттар: [[Никифоров Дмитрий Михайлович (Дабайааҥкы)|Дмитрий Никифоров-Дабайааҥкы]], А.И. Говоров, К.И.Неустроев. Москуба анныгар Сергиев Посадка 1909—1911 сылларга Иван Хрустачев мастарыскыайыгар дьарыктаналлар. Ити сылларга Дабайааҥкы 70 оҥоһугу муостан кыһан оҥорор, дойдутугар кэлэн уобаластааҕы музейга туттарбыт.

== Аата ааттаныыта ==
2019 сыллаахха Андрей Рублев аатынан Былыргы нуучча култууратын уонна ускуустубатын киин түмэлигэр Иван Хрустачев уонна кини утумнааччыларын быыстапкалара үлэлээбитэ&lt;ref&gt;Православие.ру [https://www.pravoslavie.ru/121442.html В музее имени Андрея Рублева открывается выставка, посвященная творчеству резчика-миниатюриста Ивана Семеновича Хрустачёва]&lt;/ref&gt;.

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

[[Категория:Дьон алпаабытынан]]
[[Категория:1841 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:1914 сыллаахха өлбүттэр]]</text>
      <sha1>f14ifmuggms6htg9xm7jlgbmbjxn8uf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>428781</id>
      <parentid>428779</parentid>
      <timestamp>2026-05-19T23:01:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Аата ааттаныыта */</comment>
      <origin>428781</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4004" sha1="tcwrzr3xpis9hbjrwsr892027xnlgto" xml:space="preserve">'''Хрустачев Иван Семенович''' (1841/42-1914.04.17) — бастакы саха муосчуттарын үөрэппит мас уонна муос ууһа, миниатюрист худуоһунньук, таҥара күлүгүн мастан кыһан оҥорор уус, Николай II тус дворянство биэрбит киһитэ.

Сергиев Посадка 1841 эбэтэр 1842 с. төрөөбүт. Тоҕус сааһыгар аҕата өлөн ийэтин уонна икки кыра быраатын аһатаары резчик идэтин баһылаабыт. 1851 сыллаахха хайыы-үйэ билиниллэр резчик буолбут. 1862 с. Троице-Сергиевскай лавраҕа поставщик буолбут, сыаркап паломниктарга анаан сувенирдары киниэхэ сакаастыыр эбит.

1903 с. ыраахтааҕы Николай II кини талаанын сыаналаан бочуоттаах гражданин аатын иҥэрбит, онтон тус дворянсво бэлэхтээбит. 1914 с. Романовтар дьиэлэрэ 300 сылыгар таҥара күлүгүн мастан кыһан оҥорууга &quot;совершенствотын&quot; иһин Ытык бэлиэҕэ (Почетный знак) түһэрбиттэр. Ол эрээри Хрустачев өлөн хаалан, наҕараадатын туппакка хаалбыт.

1914 сыллаахха муус устар 17 күнүгэр өлбүт. Кини идэтин түөрт уола уонна быраатын уолаттара утумнаабыттар.

== Саха муосчуттара Хрустачевка үөрэниилэрэ ==
1909 сыллаахха Саха уобалаһын күбүрүнээтэрэ [[Крафт Иван Иванович|Иван Крафт]] соҕуруу үс киһини муоска үөрэттэрэргэ миэстэ ылбыт. Онно үс эдэр киһини талан ыыппыттар: [[Никифоров Дмитрий Михайлович (Дабайааҥкы)|Дмитрий Никифоров-Дабайааҥкы]], А.И. Говоров, К.И.Неустроев. Москуба анныгар Сергиев Посадка 1909—1911 сылларга Иван Хрустачев мастарыскыайыгар дьарыктаналлар. Ити сылларга Дабайааҥкы 70 оҥоһугу муостан кыһан оҥорор, дойдутугар кэлэн уобаластааҕы музейга туттарбыт.

== Аата ааттаныыта ==
2019 сыллаахха Андрей Рублев аатынан Былыргы нуучча култууратын уонна ускуустубатын киин түмэлигэр Иван Хрустачев уонна кини утумнааччыларын быыстапкалара үлэлээбитэ&lt;ref&gt;Православие.ру [https://www.pravoslavie.ru/121442.html В музее имени Андрея Рублева открывается выставка, посвященная творчеству резчика-миниатюриста Ивана Семеновича Хрустачёва]&lt;/ref&gt;.

== Кини үлэтин туһунан ==
* Резчик Иван Хрустачев : Ivan Khrustacheev, carver [Каталог выставки]
/ Авт.-сост. Е. В. Давыдова; Науч. ред. Н. И. Комашко. – М.: Центральный музей древнерусской культуры и искусства им. А. Рублёва, 2019. – 64 с. – ISBN 978-5-4465-2351-1 (в обл.)

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

[[Категория:Дьон алпаабытынан]]
[[Категория:1841 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:1914 сыллаахха өлбүттэр]]</text>
      <sha1>tcwrzr3xpis9hbjrwsr892027xnlgto</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>428782</id>
      <parentid>428781</parentid>
      <timestamp>2026-05-19T23:01:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кини үлэтин туһунан */</comment>
      <origin>428782</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4004" sha1="qxk25lzs57464jd8dv6wn6xbtu21i27" xml:space="preserve">'''Хрустачев Иван Семенович''' (1841/42-1914.04.17) — бастакы саха муосчуттарын үөрэппит мас уонна муос ууһа, миниатюрист худуоһунньук, таҥара күлүгүн мастан кыһан оҥорор уус, Николай II тус дворянство биэрбит киһитэ.

Сергиев Посадка 1841 эбэтэр 1842 с. төрөөбүт. Тоҕус сааһыгар аҕата өлөн ийэтин уонна икки кыра быраатын аһатаары резчик идэтин баһылаабыт. 1851 сыллаахха хайыы-үйэ билиниллэр резчик буолбут. 1862 с. Троице-Сергиевскай лавраҕа поставщик буолбут, сыаркап паломниктарга анаан сувенирдары киниэхэ сакаастыыр эбит.

1903 с. ыраахтааҕы Николай II кини талаанын сыаналаан бочуоттаах гражданин аатын иҥэрбит, онтон тус дворянсво бэлэхтээбит. 1914 с. Романовтар дьиэлэрэ 300 сылыгар таҥара күлүгүн мастан кыһан оҥорууга &quot;совершенствотын&quot; иһин Ытык бэлиэҕэ (Почетный знак) түһэрбиттэр. Ол эрээри Хрустачев өлөн хаалан, наҕараадатын туппакка хаалбыт.

1914 сыллаахха муус устар 17 күнүгэр өлбүт. Кини идэтин түөрт уола уонна быраатын уолаттара утумнаабыттар.

== Саха муосчуттара Хрустачевка үөрэниилэрэ ==
1909 сыллаахха Саха уобалаһын күбүрүнээтэрэ [[Крафт Иван Иванович|Иван Крафт]] соҕуруу үс киһини муоска үөрэттэрэргэ миэстэ ылбыт. Онно үс эдэр киһини талан ыыппыттар: [[Никифоров Дмитрий Михайлович (Дабайааҥкы)|Дмитрий Никифоров-Дабайааҥкы]], А.И. Говоров, К.И.Неустроев. Москуба анныгар Сергиев Посадка 1909—1911 сылларга Иван Хрустачев мастарыскыайыгар дьарыктаналлар. Ити сылларга Дабайааҥкы 70 оҥоһугу муостан кыһан оҥорор, дойдутугар кэлэн уобаластааҕы музейга туттарбыт.

== Аата ааттаныыта ==
2019 сыллаахха Андрей Рублев аатынан Былыргы нуучча култууратын уонна ускуустубатын киин түмэлигэр Иван Хрустачев уонна кини утумнааччыларын быыстапкалара үлэлээбитэ&lt;ref&gt;Православие.ру [https://www.pravoslavie.ru/121442.html В музее имени Андрея Рублева открывается выставка, посвященная творчеству резчика-миниатюриста Ивана Семеновича Хрустачёва]&lt;/ref&gt;.

== Кини үлэтин туһунан ==
* Резчик Иван Хрустачев : Ivan Khrustacheev, carver [Каталог выставки] / Авт.-сост. Е. В. Давыдова; Науч. ред. Н. И. Комашко. – М.: Центральный музей древнерусской культуры и искусства им. А. Рублёва, 2019. – 64 с. – ISBN 978-5-4465-2351-1 (в обл.)

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

[[Категория:Дьон алпаабытынан]]
[[Категория:1841 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:1914 сыллаахха өлбүттэр]]</text>
      <sha1>qxk25lzs57464jd8dv6wn6xbtu21i27</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>428783</id>
      <parentid>428782</parentid>
      <timestamp>2026-05-19T23:30:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <origin>428783</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6176" sha1="2s6pcfx20vusbi3zy310ilgfg16zo0o" xml:space="preserve">'''Хрустачев Иван Семенович''' (1841/42-1914.04.17) — бастакы саха муосчуттарын үөрэппит мас уонна муос ууһа, миниатюрист худуоһунньук, таҥара күлүгүн мастан кыһан оҥорор уус, Николай II тус дворянство биэрбит киһитэ.

Сергиев Посадка 1841 эбэтэр 1842 с. мещанин Семен Хрустачев дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Ийэтэ Авдотья Сергеевна. Сэттэ (сорох источниктарга 9) сааһыгар аҕата өлбүт. Ийэт улахан уолун бастаан Лавра үс сыллаах оскуолатыгар үөрэттэрэ биэрбит. Онно сыл аҥаара үөрэммитин кэннэ мас ууһугар үөрэттэрэ биэрбит. Кимиэхэ үөрэммитэ биллибэт. 1851 сыллаахха хайыы-үйэ билиниллэр резчик буолбут. 1862 с. Троице-Сергиевскай лавраҕа поставщик буолбут, сыаркап паломниктарга анаан сувенирдары киниэхэ сакаастыыр эбит. 1867 сыллаахха кини үлэлэрин Сергиев Посад атыыһыта Александр Сафонов Парижка быыстапкаҕа атыыга туруорбут.  

1882 сыллаахха Иван Хрустачев Москубаҕа ыытыллыбыт Бүтүн Арассыыйатааҕы художественно-промышленнай быыстапкаҕа кыттыбыт. Онно үгэс буолбут кириэстэри, складень диэн ааттанар таҥара күлүктэрин таһынан горельеф мэтириэттэри көрдөрбүт. Оннук, соторутааҕыта өлбүт импэрээтэр Александр II мэтириэтин оҥорбут. «За превосходную художественную резьбу, а также за постоянные заботы об усовершенствовании своих изделий» Иван Хрустачев кыһыл көмүс мэтээлинэн наҕараадаламмыт. 1889 с. Парижтааҕы быыстапкаҕа үрүҥ көмүс мэтээли ылбыт. 1896 сыллаахха Алын Новгордка буолбут Бүтүн Арассыыйатааҕы быыстапкаҕа кыһыл көмүс мэтээлинэн наҕараадаламмыт. Кини оҥоһуктара Харьковка, Воронежка уонна Дмитровка көрдөрүүгэ турбуттар. 

1903 с. ыраахтааҕы [[Николай II]] кини талаанын сыаналаан («за особые труды») бочуоттаах гражданин аатын иҥэрбит, онтон тус дворянсво бэлэхтээбит. 1914 с. Романовтар дьиэлэрэ 300 сылыгар таҥара күлүгүн мастан кыһан оҥорууга &quot;совершенствотын&quot; иһин Ытык бэлиэҕэ (Почетный знак) түһэрбиттэр. Ол эрээри Хрустачев өлөн хаалан, наҕараадатын туппакка хаалбыт.

Оҕолорун үөрэттэрбит. Алта уолуттан иккитэ (Виктор уонна Николай) худуоһунньук буолбуттар, атын уолаттара резчик буолбуттар. Үс кыыстааҕа биллэр.

1914 сыллаахха муус устар 17 күнүгэр өлбүт. Кини идэтин түөрт уола уонна быраатын уолаттара утумнаабыттар.

== Саха муосчуттара Хрустачевка үөрэниилэрэ ==
1909 сыллаахха Саха уобалаһын күбүрүнээтэрэ [[Крафт Иван Иванович|Иван Крафт]] соҕуруу үс киһини муоска үөрэттэрэргэ миэстэ ылбыт. Онно үс эдэр киһини талан ыыппыттар: [[Никифоров Дмитрий Михайлович (Дабайааҥкы)|Дмитрий Никифоров-Дабайааҥкы]], А.И. Говоров, К.И.Неустроев. Москуба анныгар Сергиев Посадка 1909—1911 сылларга Иван Хрустачев мастарыскыайыгар дьарыктаналлар. Ити сылларга Дабайааҥкы 70 оҥоһугу муостан кыһан оҥорор, дойдутугар кэлэн уобаластааҕы музейга туттарбыт.

== Аата ааттаныыта ==
2019 сыллаахха Андрей Рублев аатынан Былыргы нуучча култууратын уонна ускуустубатын киин түмэлигэр Иван Хрустачев уонна кини утумнааччыларын быыстапкалара үлэлээбитэ&lt;ref&gt;Православие.ру [https://www.pravoslavie.ru/121442.html В музее имени Андрея Рублева открывается выставка, посвященная творчеству резчика-миниатюриста Ивана Семеновича Хрустачёва]&lt;/ref&gt;.

== Кини үлэтин туһунан ==
* Резчик Иван Хрустачев : Ivan Khrustacheev, carver [Каталог выставки] / Авт.-сост. Е. В. Давыдова; Науч. ред. Н. И. Комашко. – М.: Центральный музей древнерусской культуры и искусства им. А. Рублёва, 2019. – 64 с. – ISBN 978-5-4465-2351-1 (в обл.)

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

[[Категория:Дьон алпаабытынан]]
[[Категория:1841 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:1914 сыллаахха өлбүттэр]]</text>
      <sha1>2s6pcfx20vusbi3zy310ilgfg16zo0o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>428784</id>
      <parentid>428783</parentid>
      <timestamp>2026-05-19T23:32:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <origin>428784</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6339" sha1="14jrhoa3205vr5qpch6fchnbn2k2xjc" xml:space="preserve">'''Хрустачев Иван Семенович''' (1841/42-1914.04.30) — бастакы саха муосчуттарын үөрэппит мас уонна муос ууһа, миниатюрист худуоһунньук, таҥара күлүгүн мастан кыһан оҥорор уус, Николай II тус дворянство биэрбит киһитэ.

Сергиев Посадка 1841 эбэтэр 1842 с. мещанин Семен Хрустачев дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Ийэтэ Авдотья Сергеевна. Сэттэ (сорох источниктарга 9) сааһыгар аҕата өлбүт. Ийэт улахан уолун бастаан Лавра үс сыллаах оскуолатыгар үөрэттэрэ биэрбит. Онно сыл аҥаара үөрэммитин кэннэ мас ууһугар үөрэттэрэ биэрбит. Кимиэхэ үөрэммитэ биллибэт. 1851 сыллаахха хайыы-үйэ билиниллэр резчик буолбут. 1862 с. Троице-Сергиевскай лавраҕа поставщик буолбут, сыаркап паломниктарга анаан сувенирдары киниэхэ сакаастыыр эбит. 1867 сыллаахха кини үлэлэрин Сергиев Посад атыыһыта Александр Сафонов Парижка быыстапкаҕа атыыга туруорбут.  

1882 сыллаахха Иван Хрустачев Москубаҕа ыытыллыбыт Бүтүн Арассыыйатааҕы художественно-промышленнай быыстапкаҕа кыттыбыт. Онно үгэс буолбут кириэстэри, складень диэн ааттанар таҥара күлүктэрин таһынан горельеф мэтириэттэри көрдөрбүт. Оннук, соторутааҕыта өлбүт импэрээтэр Александр II мэтириэтин оҥорбут. «За превосходную художественную резьбу, а также за постоянные заботы об усовершенствовании своих изделий» Иван Хрустачев кыһыл көмүс мэтээлинэн наҕараадаламмыт. 1889 с. Парижтааҕы быыстапкаҕа үрүҥ көмүс мэтээли ылбыт. 1896 сыллаахха Алын Новгордка буолбут Бүтүн Арассыыйатааҕы быыстапкаҕа кыһыл көмүс мэтээлинэн наҕараадаламмыт. Кини оҥоһуктара Харьковка, Воронежка уонна Дмитровка көрдөрүүгэ турбуттар. 

1903 с. ыраахтааҕы [[Николай II]] кини талаанын сыаналаан («за особые труды») бочуоттаах гражданин аатын иҥэрбит, онтон тус дворянсво бэлэхтээбит. 1914 с. Романовтар дьиэлэрэ 300 сылыгар таҥара күлүгүн мастан кыһан оҥорууга &quot;совершенствотын&quot; иһин Ытык бэлиэҕэ (Почетный знак) түһэрбиттэр. Ол эрээри Хрустачев өлөн хаалан, наҕараадатын туппакка хаалбыт.

Оҕолорун үөрэттэрбит. Алта уолуттан иккитэ (Виктор уонна Николай) худуоһунньук буолбуттар, атын уолаттара резчик буолбуттар. Үс кыыстааҕа биллэр.

1914 сыллаахха эргэ истиилинэн муус устар 17 (саҥа ааҕыынан [[муус устар 30]]) күнүгэр өлбүт. Кини идэтин түөрт уола уонна быраатын уолаттара утумнаабыттар.

== Саха муосчуттара Хрустачевка үөрэниилэрэ ==
1909 сыллаахха Саха уобалаһын күбүрүнээтэрэ [[Крафт Иван Иванович|Иван Крафт]] соҕуруу үс киһини муоска үөрэттэрэргэ миэстэ ылбыт. Онно үс эдэр киһини талан ыыппыттар: [[Никифоров Дмитрий Михайлович (Дабайааҥкы)|Дмитрий Никифоров-Дабайааҥкы]], А.И. Говоров, К.И.Неустроев. Москуба анныгар Сергиев Посадка 1909—1911 сылларга Иван Хрустачев мастарыскыайыгар дьарыктаналлар. Ити сылларга Дабайааҥкы 70 оҥоһугу муостан кыһан оҥорор, дойдутугар кэлэн уобаластааҕы музейга туттарбыт.

== Аата ааттаныыта ==
2019 сыллаахха Андрей Рублев аатынан Былыргы нуучча култууратын уонна ускуустубатын киин түмэлигэр Иван Хрустачев уонна кини утумнааччыларын быыстапкалара үлэлээбитэ&lt;ref&gt;Православие.ру [https://www.pravoslavie.ru/121442.html В музее имени Андрея Рублева открывается выставка, посвященная творчеству резчика-миниатюриста Ивана Семеновича Хрустачёва]&lt;/ref&gt;.

== Кини үлэтин туһунан ==
* Резчик Иван Хрустачев : Ivan Khrustacheev, carver [Каталог выставки] / Авт.-сост. Е. В. Давыдова; Науч. ред. Н. И. Комашко. – М.: Центральный музей древнерусской культуры и искусства им. А. Рублёва, 2019. – 64 с. – ISBN 978-5-4465-2351-1 (в обл.)

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

[[Категория:Дьон алпаабытынан]]
[[Категория:1841 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:1914 сыллаахха өлбүттэр]]
[[Категория:Муус устар 30 күнүгэр өлбүттэр]]</text>
      <sha1>14jrhoa3205vr5qpch6fchnbn2k2xjc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>428789</id>
      <parentid>428784</parentid>
      <timestamp>2026-05-20T01:41:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <origin>428789</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6708" sha1="9e85sa1umxw49bfslf7ht80bilckvc4" xml:space="preserve">'''Хрустачев Иван Семенович''' (1841/42-1914.04.30) — бастакы саха муосчуттарын үөрэппит мас уонна муос ууһа, миниатюрист худуоһунньук, таҥара күлүгүн мастан кыһан оҥорор уус, Николай II тус дворянство биэрбит киһитэ.

Сергиев Посадка 1841 эбэтэр 1842 с. мещанин Семен Хрустачев дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Ийэтэ Авдотья Сергеевна. Сэттэ (сорох источниктарга 9) сааһыгар аҕата өлбүт. Ийэт улахан уолун бастаан Лавра үс сыллаах оскуолатыгар үөрэттэрэ биэрбит. Онно сыл аҥаара үөрэммитин кэннэ мас ууһугар үөрэттэрэ биэрбит. Кимиэхэ үөрэммитэ биллибэт. 1851 сыллаахха хайыы-үйэ билиниллэр резчик буолбут. 1862 с. Троице-Сергиевскай лавраҕа поставщик буолбут, сыаркап паломниктарга анаан сувенирдары киниэхэ сакаастыыр эбит. 1867 сыллаахха кини үлэлэрин Сергиев Посад атыыһыта Александр Сафонов Парижка быыстапкаҕа атыыга туруорбут.  

1882 сыллаахха Иван Хрустачев Москубаҕа ыытыллыбыт Бүтүн Арассыыйатааҕы художественно-промышленнай быыстапкаҕа кыттыбыт. Онно үгэс буолбут кириэстэри, складень диэн ааттанар таҥара күлүктэрин таһынан горельеф мэтириэттэри көрдөрбүт. Оннук, соторутааҕыта өлбүт импэрээтэр Александр II мэтириэтин оҥорбут. «За превосходную художественную резьбу, а также за постоянные заботы об усовершенствовании своих изделий» Иван Хрустачев кыһыл көмүс мэтээлинэн наҕараадаламмыт. 1889 с. Парижтааҕы быыстапкаҕа үрүҥ көмүс мэтээли ылбыт. 1896 сыллаахха Алын Новгордка буолбут Бүтүн Арассыыйатааҕы быыстапкаҕа кыһыл көмүс мэтээлинэн наҕараадаламмыт. Кини оҥоһуктара Харьковка, Воронежка уонна Дмитровка көрдөрүүгэ турбуттар. 

1903 с. ыраахтааҕы [[Николай II]] кини талаанын сыаналаан («за особые труды») бочуоттаах гражданин аатын иҥэрбит, онтон тус дворянсво бэлэхтээбит. 1914 с. Романовтар дьиэлэрэ 300 сылыгар таҥара күлүгүн мастан кыһан оҥорууга &quot;совершенствотын&quot; иһин Ытык бэлиэҕэ (Почетный знак) түһэрбиттэр. Ол эрээри Хрустачев өлөн хаалан, наҕараадатын туппакка хаалбыт.

Оҕолорун үөрэттэрбит. Алта уолуттан иккитэ (Виктор уонна Николай) худуоһунньук буолбуттар, атын уолаттара резчик буолбуттар. Үс кыыстааҕа биллэр.

1914 сыллаахха эргэ истиилинэн муус устар 17 (саҥа ааҕыынан [[муус устар 30]]) күнүгэр өлбүт&lt;ref&gt;{{Ыстатыйа|заглавие=Памяти кустаря Ивана Семеновича Хрустачева|издание=Новое время|ссылка=https://forum.vgd.ru/file.php?fid=581236&amp;key=1360912654|автор=|год=1914|тип=газета|месяц=06|число=8 (21)|номер=13734|автор издания=Суворин}}&lt;/ref&gt;. Кини идэтин түөрт уола уонна быраатын уолаттара утумнаабыттар.

== Саха муосчуттара Хрустачевка үөрэниилэрэ ==
1909 сыллаахха Саха уобалаһын күбүрүнээтэрэ [[Крафт Иван Иванович|Иван Крафт]] соҕуруу үс киһини муоска үөрэттэрэргэ миэстэ ылбыт. Онно үс эдэр киһини талан ыыппыттар: [[Никифоров Дмитрий Михайлович (Дабайааҥкы)|Дмитрий Никифоров-Дабайааҥкы]], А.И. Говоров, К.И.Неустроев. Москуба анныгар Сергиев Посадка 1909—1911 сылларга Иван Хрустачев мастарыскыайыгар дьарыктаналлар. Ити сылларга Дабайааҥкы 70 оҥоһугу муостан кыһан оҥорор, дойдутугар кэлэн уобаластааҕы музейга туттарбыт.

== Аата ааттаныыта ==
2019 сыллаахха Андрей Рублев аатынан Былыргы нуучча култууратын уонна ускуустубатын киин түмэлигэр Иван Хрустачев уонна кини утумнааччыларын быыстапкалара үлэлээбитэ&lt;ref&gt;Православие.ру [https://www.pravoslavie.ru/121442.html В музее имени Андрея Рублева открывается выставка, посвященная творчеству резчика-миниатюриста Ивана Семеновича Хрустачёва]&lt;/ref&gt;.

== Кини үлэтин туһунан ==
* Резчик Иван Хрустачев : Ivan Khrustacheev, carver [Каталог выставки] / Авт.-сост. Е. В. Давыдова; Науч. ред. Н. И. Комашко. – М.: Центральный музей древнерусской культуры и искусства им. А. Рублёва, 2019. – 64 с. – ISBN 978-5-4465-2351-1 (в обл.)

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

[[Категория:Дьон алпаабытынан]]
[[Категория:1841 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:1914 сыллаахха өлбүттэр]]
[[Категория:Муус устар 30 күнүгэр өлбүттэр]]</text>
      <sha1>9e85sa1umxw49bfslf7ht80bilckvc4</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>