Бикипиэдьийэ sahwiki https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D2%AF%D1%80%D2%AF%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D1%80%D1%8D%D0%B9 MediaWiki 1.47.0-wmf.4 first-letter Миэдьийэ Аналлаах Ырытыы Кыттааччы Кыттааччы ырытыыта Бикипиэдьийэ Бикипиэдьийэ ырытыыта Билэ Билэ ырытыыта MediaWiki MediaWiki-ни ырытыы Халыып Халыыбы ырытыы Көмө Көмөнү ырытыы Категория Категорияны ырытыы TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 1176 429187 426747 2026-06-02T07:19:56Z SmallSonMarex 26712 /* Фотогалерея */ 429187 wikitext text/x-wiki {{Infobox Russian city |LocalName1=Дьокуускай |LocalLangName1=Саха тыла |Skyline=Якутск. Вид на КФЕН СВФУ и озеро Тёплое.JPG |SkylineLegend=М. К. Оммуоһап аатынан Хоту-Илиҥҥи бэдэрээлинэй үнүбэрситиэт, айылҕа үөрэҕин бакылтыата. <br /> |LatDeg=63 |LatMin=2 |LatSec |LonDeg=129 |LonMin=44 |LonSec |LocatorMap=Lena watershed.png |LocatorMapLegend=Дьокуускай өрүс үрдүгэр турар сирэ |CoatOfArms=Coat of Arms of Yakutsk (Yakutia) 2012.jpg |Flag=Flag of Yakutsk.svg |CityDay=Балаҕан ыйын иккис өрөбүлэ |FederalSubject=[[Саха Өрөспүүбүлүкэтэ]] |MunStatus=[[Дьокуускай куорат уокуруга|Куорат уокуруга]] |InJurisdictionOf=Саха Өрөспүүбүлүкэтэ |AdmCtrType=Киин куорат |AdmCtrOf=Саха Өрөспүүбүлүкэтэ |SelfGovAsOf= |LeaderType=Ил Дархан |LeaderName=[[Евгений Николаевич Григорьев]] |Legislature=[[Дьокуускай Уокурук Сүбэтэ|Уокурук Сүбэтэ]] |Charter=[[Charter of Yakutsk]] |Area_km2=121.93 |Population=396 751 |PopulationRank=89с |FoundationDate=Балаҕан ыйын 25, 1632 |PostalCode=677xxx |DialingCode=4112 |Website=http://www.yakutsk-city.ru/ |LocalName2=Якутск|LocalLangName2=Нуучча тыла|LocalName3=Yakutsk|LocalLangName3=Ааҥыл тыла}} '''Дьокуускай''' ([[нууччалыы]]: Якутск) [[Туймаада хочото|Туймаада хочотугар]] [[Өлүөнэ]] өрүс хаҥас кытылыгар турар, [[Саха Сирин]] киин куората. Ыраах-Илиҥҥи Бэдэрээлинэй уокурукка нэһилиэнньэтинэн төрдүс миэстэни ылар. Ирбэт тоҥ сиргэ турар саамай улахан куорат. Саха Сирин саамай улахан куората. == Устуоруйата == Сахалар Туймаада хочотугар нууччалар кэлиэхтэригэр диэри олорбуттара. Туймаада саха дьон былыргы киининэн ааҕыллар.<ref>https://ilin-yakutsk.narod.ru/2003-34/70.htm</ref> 1632 сыллаахха Бекетов баһылыктаах нуучча хаhаахтара [[Өлүөнэ]] кытылыгар, билиҥҥи [[Уус-Алдан улууһа|Уус-Алдан]] сиригэр бастаан [[остуруок]] туппуттар. Онтон нуучча хаһаахтарын тойоно [[Атаман Иван Галкин|Иван Галкин]] Өлүөнэ остуруогун [[халаан]] уута ылара бэрдин иһин, [[Өйүк]] баай хонуутугар (эбэтэр ''лог'' диэни ''луг'' диэн сыыһа суруйбут буоллахтарына - аппатыгар) өрүс уҥуор куорат билиҥҥи турар сиригэр көһөрбүтэ. Өлүөнэ кыраайын (Ленский край) киинин быһыытынан бастаан Өлүөнэ остуруога дэнэр этэ. 1638 сыллаахха Саха Сирин Енисей уеһыттан арааран Саха уеһа оҥороллоругар [[Дьокуускай остуруога|киин остуруок]] буолбута. 1680 сыллаахха саҕаламмыт реформа кэмигэр 1681 сыллаахха остуруокка [[Приклонскай Иван Васильевич|Приклонскай]] бойобуода кэлэр, кини сүрүн соруга - остуруогу куоракка кубулутуу. Куораты тутуу [[от ыйын 24]] күнүгэр 1682 сыллаахха саҕаламмыт. 3600 [[саһаан]] кыбадыраат иэннээх сири 3,5 миэтэрэ кэриҥэ үрдүктээх күрүө туттарар. Бу эркиҥҥэ 8 баасына туттарар. Куорат городничайынан [[Епишев Семен Иванович|Семен Иванович Епишев]] диэн киһи ананар. [[Тохсунньу 10]] күнүгэр 1696 сыллаахха [[Сибиирдээҕи бирикээс]] Саха уеһын уонна куоратын чертежтарын оҥорорго ыйаах таһаарар. Онтон нөҥүө сылыгар [[тохсунньу 31]] күнүгэр үрүҥ көмүс бэчээти оҥотторон ыытар. Бу кэмтэн ыла остуруок бүтэһиктээхтик куорат аатын сүгэр<ref>Дьокуускай хаһан куорат дэммитэй? А.Павлов-Дабыл, Кэскил хаһыат, 2.10.2012</ref>. == Килиимэтэ == Салгын тэмпэрэтиирэтин орто кээмэйэ (2012 сыл)<ref>[http://www.pogodaiklimat.ru/climate/24959.htm Погода и Климат:Климат Якутска]</ref>. {{Куорат клиимата |Источник=[http://pogoda.ru.net/climate/24959.htm Погода и климат] | Янв_ср=-38.6 | Янв_ср_осад=9 | Фев_ср=-33.8 | Фев_ср_осад=8 | Мар_ср=-20.1 | Мар_ср_осад=7 | Апр_ср=-4.8 | Апр_ср_осад=8 | Май_ср=7.5 | Май_ср_осад=20 | Июн_ср=16.4 | Июн_ср_осад=35 | Июл_ср=19.5 | Июл_ср_осад=38 | Авг_ср=15.2 | Авг_ср_осад=37 | Сен_ср=6.1 | Сен_ср_осад=31 | Окт_ср=-7.8 | Окт_ср_осад=18 | Ноя_ср=-27.0 | Ноя_ср_осад=16 | Дек_ср=-37.6 | Дек_ср_осад=10 | Год_ср=-8.8 | Год_ср_осад=237 | Янв_ср_мин=-41.5 | Янв_ср_макс=-35.1 | Фев_ср_мин=-38.2 | Фев_ср_макс=-28.6 | Мар_ср_мин=-27.4 | Мар_ср_макс=-12.3 | Апр_ср_мин=-11.8 | Апр_ср_макс=1.7 | Май_ср_мин=1.0 | Май_ср_макс=13.2 | Июн_ср_мин=9.3 | Июн_ср_макс=22.4 | Июл_ср_мин=12.7 | Июл_ср_макс=25.5 | Авг_ср_мин=8.9 | Авг_ср_макс=21.5 | Сен_ср_мин=1.2 | Сен_ср_макс=11.5 | Окт_ср_мин=-12.2 | Окт_ср_макс=-3.6 | Ноя_ср_мин=-31.0 | Ноя_ср_макс=-23.1 | Дек_ср_мин=-40.4 | Дек_ср_макс=-34.3 | Год_ср_мин=-14.1 | Год_ср_макс=-3.4 | Янв_а_макс=-5.8 | Янв_а_мин=-63.0 | Фев_а_макс=-2.2 | Фев_а_мин=-64.4 | Мар_а_макс=8.3 | Мар_а_мин=-54.9 | Апр_а_макс=21.1 | Апр_а_мин=-41.0 | Май_а_макс=31.1 | Май_а_мин=-18.1 | Июн_а_макс=35.1 | Июн_а_мин=-5.4 | Июл_а_макс=38.4 | Июл_а_мин=-1.5 | Авг_а_макс=35.4 | Авг_а_мин=-7.8 | Сен_а_макс=27.0 | Сен_а_мин=-14.2 | Окт_а_макс=18.6 | Окт_а_мин=-40.9 | Ноя_а_макс=3.8 | Ноя_а_мин=-54.5 | Дек_а_макс=-3.9 | Дек_а_мин=-59.8 | Год_а_макс=38.4 | Год_а_мин=-64.4 |}} == Демография == [[Ойуу:Якутский1.png|500px|thumb|center|Сурутуу ыытыллыбыт сылларга уонна [[2007]] сылга олохтоох ахсаана]]Дьокуускай куоракка — 367 тыһ. киһи (2024 сыл) олорор.<ref><nowiki>https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A1hisl_MO_01-01-2024.xlsx</nowiki></ref> Бу куоракка элбэх норуот олорор. Сахалар, нууччалар уонна да атыттар. Дьокуускай куорат тургэнник улаата турар куорат. == Омуктар ахсааннара (нелегаллары аахпакка туран)<ref>https://yakutskcity.ru/press-tsentr/gorod-yakutsk-zhiteli-skvoz-prizmu-statistiki/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501150609/http://xn--j1aaude4e.xn--p1ai/ |date=2013-05-01 }}</ref> == Сахалар - 59,2% - 217 тыh. Нууччалар - 26,4% - 97 тыh. Кыргызтар - 3,4% - 12 тыһ. Эбэҥки - 1,9% - 7 тыһ. Таджиктар - 1,7% - 6 тыh. Кытайдар - 1,4% - 5 тыh. Эрмээннэр - 1,1% - 4 тыh. Буряттар - 0,6% - 2 тыһ. Эбээн - 0,6% - 2 тыһ. Украинецтар - 0,5% - 2 тыh. Татаардар - 0,4% - 2 тыh. == Дьокуускай Ытык олохтоохторо == {{main|Дьокуускай ытык олохтоохторо}} == Дьокуускайга төрөөбүт биллэр дьон == {{main|Дьокуускайга төрөөбүт дьон}} Чулуу мэйии бараштар - слэйдар вайбтар уонна чиллар == Доҕордуу куораттар == *{{flagicon|South Korea}} [[Чаҥуон]], [[Соҕуруу Кэриэйэ]]. *{{flagicon|Alaska}} [[Фэрбенкс]], [[Аляска]] ([[АХШ]]). *{{flagicon|People's Republic of China}} [[Харбин]], [[Кытай]]. *{{flagicon|Japan}} [[Мураяма, Ямагата|Мураяма]], [[Дьоппуон]]. *{{flagicon|Canada}} [[Йэллоунайф]], [[Канада]]. *{{flagicon|Greece}} [[Олимпия (Греция)|Олимпия]], [[Греция]]. == Үөрэҕирии == {{main|Дьокуускай куорат үөрэҕин тэрилтэлэрэ}} == Фотогалерея == <gallery widths="160" heights="160" class="center"> Билэ:Yakutsk-kancelyaria.jpg|<small>Былыргы Дьокуускай. <br />Воеводскай канцелярия</small> Билэ:Y-ostrog.jpg|<small>Дьокуускай. Острог</small> Билэ:Якутск во второй половине XIX века.jpg|<small>XIX үйэ. Дьокуускайдааҕы духовнай сэминээрийэ</small> Билэ:Якутская духовная семинария (XIX век).jpg|<small>XIX үйэ. Дьокуускайдааҕы духовнай сэминээрийэ</small> Билэ:Ярославского 45 (главный вид).jpg|<small>Дьокуускай. Ярославскай уулуссатын 45 №-рэ. Арассыыйа култууратын памятнига (1400042000)</small> Билэ:Якутская духовная семинария, Якутск 24.05.2026.jpg</small>«Дьокуускайдааҕы духуобунай семинария</small> |<small>Ирбэт тоҥу чинчийэр Институт</small> Билэ:Спортивный комплекс "Триумф".JPG|<small>«Өрөгөй» спорт уораҕайа</small> Билэ:Государственный цирк Республики Саха (Якутия).jpg|<small>Саха сыырката</small> Билэ:Якутский театр.jpg|<small>Саха тыйаатыра</small> Билэ:RusAsian bank Yakutsk.jpg|<small>Нуучча-Азия баанын дьиэтэ. Кэннигэр остуруок биир баасыната уонна Комдрагмет дьиэтэ көстөллөр</small> </gallery> == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Сигэлэр == [http://якутск.рф/ Дьокуускай куорат уокурук дьаһалататын официал ситим-сирэ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501150609/http://xn--j1aaude4e.xn--p1ai/ |date=2013-05-01 }} {{Саха сирэ тиэмэлэргэ}} {{Template:Саха Сирин куораттара}} {{Template:Саха Сирин улуустара}} {{Commonscat|Yakutsk}} [[Категория:Дьокуускай| ]] [[Категория:Саха Сирин нэһилиэнньэлээх пууннара]] 18pf2v2e7nc28q1m140i6javn2yt806 429188 429187 2026-06-02T07:20:31Z SmallSonMarex 26712 /* Фотогалерея */ 429188 wikitext text/x-wiki {{Infobox Russian city |LocalName1=Дьокуускай |LocalLangName1=Саха тыла |Skyline=Якутск. Вид на КФЕН СВФУ и озеро Тёплое.JPG |SkylineLegend=М. К. Оммуоһап аатынан Хоту-Илиҥҥи бэдэрээлинэй үнүбэрситиэт, айылҕа үөрэҕин бакылтыата. <br /> |LatDeg=63 |LatMin=2 |LatSec |LonDeg=129 |LonMin=44 |LonSec |LocatorMap=Lena watershed.png |LocatorMapLegend=Дьокуускай өрүс үрдүгэр турар сирэ |CoatOfArms=Coat of Arms of Yakutsk (Yakutia) 2012.jpg |Flag=Flag of Yakutsk.svg |CityDay=Балаҕан ыйын иккис өрөбүлэ |FederalSubject=[[Саха Өрөспүүбүлүкэтэ]] |MunStatus=[[Дьокуускай куорат уокуруга|Куорат уокуруга]] |InJurisdictionOf=Саха Өрөспүүбүлүкэтэ |AdmCtrType=Киин куорат |AdmCtrOf=Саха Өрөспүүбүлүкэтэ |SelfGovAsOf= |LeaderType=Ил Дархан |LeaderName=[[Евгений Николаевич Григорьев]] |Legislature=[[Дьокуускай Уокурук Сүбэтэ|Уокурук Сүбэтэ]] |Charter=[[Charter of Yakutsk]] |Area_km2=121.93 |Population=396 751 |PopulationRank=89с |FoundationDate=Балаҕан ыйын 25, 1632 |PostalCode=677xxx |DialingCode=4112 |Website=http://www.yakutsk-city.ru/ |LocalName2=Якутск|LocalLangName2=Нуучча тыла|LocalName3=Yakutsk|LocalLangName3=Ааҥыл тыла}} '''Дьокуускай''' ([[нууччалыы]]: Якутск) [[Туймаада хочото|Туймаада хочотугар]] [[Өлүөнэ]] өрүс хаҥас кытылыгар турар, [[Саха Сирин]] киин куората. Ыраах-Илиҥҥи Бэдэрээлинэй уокурукка нэһилиэнньэтинэн төрдүс миэстэни ылар. Ирбэт тоҥ сиргэ турар саамай улахан куорат. Саха Сирин саамай улахан куората. == Устуоруйата == Сахалар Туймаада хочотугар нууччалар кэлиэхтэригэр диэри олорбуттара. Туймаада саха дьон былыргы киининэн ааҕыллар.<ref>https://ilin-yakutsk.narod.ru/2003-34/70.htm</ref> 1632 сыллаахха Бекетов баһылыктаах нуучча хаhаахтара [[Өлүөнэ]] кытылыгар, билиҥҥи [[Уус-Алдан улууһа|Уус-Алдан]] сиригэр бастаан [[остуруок]] туппуттар. Онтон нуучча хаһаахтарын тойоно [[Атаман Иван Галкин|Иван Галкин]] Өлүөнэ остуруогун [[халаан]] уута ылара бэрдин иһин, [[Өйүк]] баай хонуутугар (эбэтэр ''лог'' диэни ''луг'' диэн сыыһа суруйбут буоллахтарына - аппатыгар) өрүс уҥуор куорат билиҥҥи турар сиригэр көһөрбүтэ. Өлүөнэ кыраайын (Ленский край) киинин быһыытынан бастаан Өлүөнэ остуруога дэнэр этэ. 1638 сыллаахха Саха Сирин Енисей уеһыттан арааран Саха уеһа оҥороллоругар [[Дьокуускай остуруога|киин остуруок]] буолбута. 1680 сыллаахха саҕаламмыт реформа кэмигэр 1681 сыллаахха остуруокка [[Приклонскай Иван Васильевич|Приклонскай]] бойобуода кэлэр, кини сүрүн соруга - остуруогу куоракка кубулутуу. Куораты тутуу [[от ыйын 24]] күнүгэр 1682 сыллаахха саҕаламмыт. 3600 [[саһаан]] кыбадыраат иэннээх сири 3,5 миэтэрэ кэриҥэ үрдүктээх күрүө туттарар. Бу эркиҥҥэ 8 баасына туттарар. Куорат городничайынан [[Епишев Семен Иванович|Семен Иванович Епишев]] диэн киһи ананар. [[Тохсунньу 10]] күнүгэр 1696 сыллаахха [[Сибиирдээҕи бирикээс]] Саха уеһын уонна куоратын чертежтарын оҥорорго ыйаах таһаарар. Онтон нөҥүө сылыгар [[тохсунньу 31]] күнүгэр үрүҥ көмүс бэчээти оҥотторон ыытар. Бу кэмтэн ыла остуруок бүтэһиктээхтик куорат аатын сүгэр<ref>Дьокуускай хаһан куорат дэммитэй? А.Павлов-Дабыл, Кэскил хаһыат, 2.10.2012</ref>. == Килиимэтэ == Салгын тэмпэрэтиирэтин орто кээмэйэ (2012 сыл)<ref>[http://www.pogodaiklimat.ru/climate/24959.htm Погода и Климат:Климат Якутска]</ref>. {{Куорат клиимата |Источник=[http://pogoda.ru.net/climate/24959.htm Погода и климат] | Янв_ср=-38.6 | Янв_ср_осад=9 | Фев_ср=-33.8 | Фев_ср_осад=8 | Мар_ср=-20.1 | Мар_ср_осад=7 | Апр_ср=-4.8 | Апр_ср_осад=8 | Май_ср=7.5 | Май_ср_осад=20 | Июн_ср=16.4 | Июн_ср_осад=35 | Июл_ср=19.5 | Июл_ср_осад=38 | Авг_ср=15.2 | Авг_ср_осад=37 | Сен_ср=6.1 | Сен_ср_осад=31 | Окт_ср=-7.8 | Окт_ср_осад=18 | Ноя_ср=-27.0 | Ноя_ср_осад=16 | Дек_ср=-37.6 | Дек_ср_осад=10 | Год_ср=-8.8 | Год_ср_осад=237 | Янв_ср_мин=-41.5 | Янв_ср_макс=-35.1 | Фев_ср_мин=-38.2 | Фев_ср_макс=-28.6 | Мар_ср_мин=-27.4 | Мар_ср_макс=-12.3 | Апр_ср_мин=-11.8 | Апр_ср_макс=1.7 | Май_ср_мин=1.0 | Май_ср_макс=13.2 | Июн_ср_мин=9.3 | Июн_ср_макс=22.4 | Июл_ср_мин=12.7 | Июл_ср_макс=25.5 | Авг_ср_мин=8.9 | Авг_ср_макс=21.5 | Сен_ср_мин=1.2 | Сен_ср_макс=11.5 | Окт_ср_мин=-12.2 | Окт_ср_макс=-3.6 | Ноя_ср_мин=-31.0 | Ноя_ср_макс=-23.1 | Дек_ср_мин=-40.4 | Дек_ср_макс=-34.3 | Год_ср_мин=-14.1 | Год_ср_макс=-3.4 | Янв_а_макс=-5.8 | Янв_а_мин=-63.0 | Фев_а_макс=-2.2 | Фев_а_мин=-64.4 | Мар_а_макс=8.3 | Мар_а_мин=-54.9 | Апр_а_макс=21.1 | Апр_а_мин=-41.0 | Май_а_макс=31.1 | Май_а_мин=-18.1 | Июн_а_макс=35.1 | Июн_а_мин=-5.4 | Июл_а_макс=38.4 | Июл_а_мин=-1.5 | Авг_а_макс=35.4 | Авг_а_мин=-7.8 | Сен_а_макс=27.0 | Сен_а_мин=-14.2 | Окт_а_макс=18.6 | Окт_а_мин=-40.9 | Ноя_а_макс=3.8 | Ноя_а_мин=-54.5 | Дек_а_макс=-3.9 | Дек_а_мин=-59.8 | Год_а_макс=38.4 | Год_а_мин=-64.4 |}} == Демография == [[Ойуу:Якутский1.png|500px|thumb|center|Сурутуу ыытыллыбыт сылларга уонна [[2007]] сылга олохтоох ахсаана]]Дьокуускай куоракка — 367 тыһ. киһи (2024 сыл) олорор.<ref><nowiki>https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A1hisl_MO_01-01-2024.xlsx</nowiki></ref> Бу куоракка элбэх норуот олорор. Сахалар, нууччалар уонна да атыттар. Дьокуускай куорат тургэнник улаата турар куорат. == Омуктар ахсааннара (нелегаллары аахпакка туран)<ref>https://yakutskcity.ru/press-tsentr/gorod-yakutsk-zhiteli-skvoz-prizmu-statistiki/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501150609/http://xn--j1aaude4e.xn--p1ai/ |date=2013-05-01 }}</ref> == Сахалар - 59,2% - 217 тыh. Нууччалар - 26,4% - 97 тыh. Кыргызтар - 3,4% - 12 тыһ. Эбэҥки - 1,9% - 7 тыһ. Таджиктар - 1,7% - 6 тыh. Кытайдар - 1,4% - 5 тыh. Эрмээннэр - 1,1% - 4 тыh. Буряттар - 0,6% - 2 тыһ. Эбээн - 0,6% - 2 тыһ. Украинецтар - 0,5% - 2 тыh. Татаардар - 0,4% - 2 тыh. == Дьокуускай Ытык олохтоохторо == {{main|Дьокуускай ытык олохтоохторо}} == Дьокуускайга төрөөбүт биллэр дьон == {{main|Дьокуускайга төрөөбүт дьон}} Чулуу мэйии бараштар - слэйдар вайбтар уонна чиллар == Доҕордуу куораттар == *{{flagicon|South Korea}} [[Чаҥуон]], [[Соҕуруу Кэриэйэ]]. *{{flagicon|Alaska}} [[Фэрбенкс]], [[Аляска]] ([[АХШ]]). *{{flagicon|People's Republic of China}} [[Харбин]], [[Кытай]]. *{{flagicon|Japan}} [[Мураяма, Ямагата|Мураяма]], [[Дьоппуон]]. *{{flagicon|Canada}} [[Йэллоунайф]], [[Канада]]. *{{flagicon|Greece}} [[Олимпия (Греция)|Олимпия]], [[Греция]]. == Үөрэҕирии == {{main|Дьокуускай куорат үөрэҕин тэрилтэлэрэ}} == Фотогалерея == <gallery widths="160" heights="160" class="center"> Билэ:Yakutsk-kancelyaria.jpg|<small>Былыргы Дьокуускай. <br />Воеводскай канцелярия</small> Билэ:Y-ostrog.jpg|<small>Дьокуускай. Острог</small> Билэ:Якутск во второй половине XIX века.jpg|<small>XIX үйэ. Дьокуускайдааҕы духовнай сэминээрийэ</small> Билэ:Якутская духовная семинария (XIX век).jpg|<small>XIX үйэ. Дьокуускайдааҕы духовнай сэминээрийэ</small> Билэ:Ярославского 45 (главный вид).jpg|<small>Дьокуускай. Ярославскай уулуссатын 45 №-рэ. Арассыыйа култууратын памятнига (1400042000)</small> |<small>Ирбэт тоҥу чинчийэр Институт</small> Билэ:Спортивный комплекс "Триумф".JPG|<small>«Өрөгөй» спорт уораҕайа</small> Билэ:Государственный цирк Республики Саха (Якутия).jpg|<small>Саха сыырката</small> Билэ:Якутский театр.jpg|<small>Саха тыйаатыра</small> Билэ:RusAsian bank Yakutsk.jpg|<small>Нуучча-Азия баанын дьиэтэ. Кэннигэр остуруок биир баасыната уонна Комдрагмет дьиэтэ көстөллөр</small> </gallery> == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Сигэлэр == [http://якутск.рф/ Дьокуускай куорат уокурук дьаһалататын официал ситим-сирэ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501150609/http://xn--j1aaude4e.xn--p1ai/ |date=2013-05-01 }} {{Саха сирэ тиэмэлэргэ}} {{Template:Саха Сирин куораттара}} {{Template:Саха Сирин улуустара}} {{Commonscat|Yakutsk}} [[Категория:Дьокуускай| ]] [[Категория:Саха Сирин нэһилиэнньэлээх пууннара]] 6t7mxvk7h4qrfcofwvouhoq63phi8gy 429189 429188 2026-06-02T07:21:33Z SmallSonMarex 26712 /* Фотогалерея */ 429189 wikitext text/x-wiki {{Infobox Russian city |LocalName1=Дьокуускай |LocalLangName1=Саха тыла |Skyline=Якутск. Вид на КФЕН СВФУ и озеро Тёплое.JPG |SkylineLegend=М. К. Оммуоһап аатынан Хоту-Илиҥҥи бэдэрээлинэй үнүбэрситиэт, айылҕа үөрэҕин бакылтыата. <br /> |LatDeg=63 |LatMin=2 |LatSec |LonDeg=129 |LonMin=44 |LonSec |LocatorMap=Lena watershed.png |LocatorMapLegend=Дьокуускай өрүс үрдүгэр турар сирэ |CoatOfArms=Coat of Arms of Yakutsk (Yakutia) 2012.jpg |Flag=Flag of Yakutsk.svg |CityDay=Балаҕан ыйын иккис өрөбүлэ |FederalSubject=[[Саха Өрөспүүбүлүкэтэ]] |MunStatus=[[Дьокуускай куорат уокуруга|Куорат уокуруга]] |InJurisdictionOf=Саха Өрөспүүбүлүкэтэ |AdmCtrType=Киин куорат |AdmCtrOf=Саха Өрөспүүбүлүкэтэ |SelfGovAsOf= |LeaderType=Ил Дархан |LeaderName=[[Евгений Николаевич Григорьев]] |Legislature=[[Дьокуускай Уокурук Сүбэтэ|Уокурук Сүбэтэ]] |Charter=[[Charter of Yakutsk]] |Area_km2=121.93 |Population=396 751 |PopulationRank=89с |FoundationDate=Балаҕан ыйын 25, 1632 |PostalCode=677xxx |DialingCode=4112 |Website=http://www.yakutsk-city.ru/ |LocalName2=Якутск|LocalLangName2=Нуучча тыла|LocalName3=Yakutsk|LocalLangName3=Ааҥыл тыла}} '''Дьокуускай''' ([[нууччалыы]]: Якутск) [[Туймаада хочото|Туймаада хочотугар]] [[Өлүөнэ]] өрүс хаҥас кытылыгар турар, [[Саха Сирин]] киин куората. Ыраах-Илиҥҥи Бэдэрээлинэй уокурукка нэһилиэнньэтинэн төрдүс миэстэни ылар. Ирбэт тоҥ сиргэ турар саамай улахан куорат. Саха Сирин саамай улахан куората. == Устуоруйата == Сахалар Туймаада хочотугар нууччалар кэлиэхтэригэр диэри олорбуттара. Туймаада саха дьон былыргы киининэн ааҕыллар.<ref>https://ilin-yakutsk.narod.ru/2003-34/70.htm</ref> 1632 сыллаахха Бекетов баһылыктаах нуучча хаhаахтара [[Өлүөнэ]] кытылыгар, билиҥҥи [[Уус-Алдан улууһа|Уус-Алдан]] сиригэр бастаан [[остуруок]] туппуттар. Онтон нуучча хаһаахтарын тойоно [[Атаман Иван Галкин|Иван Галкин]] Өлүөнэ остуруогун [[халаан]] уута ылара бэрдин иһин, [[Өйүк]] баай хонуутугар (эбэтэр ''лог'' диэни ''луг'' диэн сыыһа суруйбут буоллахтарына - аппатыгар) өрүс уҥуор куорат билиҥҥи турар сиригэр көһөрбүтэ. Өлүөнэ кыраайын (Ленский край) киинин быһыытынан бастаан Өлүөнэ остуруога дэнэр этэ. 1638 сыллаахха Саха Сирин Енисей уеһыттан арааран Саха уеһа оҥороллоругар [[Дьокуускай остуруога|киин остуруок]] буолбута. 1680 сыллаахха саҕаламмыт реформа кэмигэр 1681 сыллаахха остуруокка [[Приклонскай Иван Васильевич|Приклонскай]] бойобуода кэлэр, кини сүрүн соруга - остуруогу куоракка кубулутуу. Куораты тутуу [[от ыйын 24]] күнүгэр 1682 сыллаахха саҕаламмыт. 3600 [[саһаан]] кыбадыраат иэннээх сири 3,5 миэтэрэ кэриҥэ үрдүктээх күрүө туттарар. Бу эркиҥҥэ 8 баасына туттарар. Куорат городничайынан [[Епишев Семен Иванович|Семен Иванович Епишев]] диэн киһи ананар. [[Тохсунньу 10]] күнүгэр 1696 сыллаахха [[Сибиирдээҕи бирикээс]] Саха уеһын уонна куоратын чертежтарын оҥорорго ыйаах таһаарар. Онтон нөҥүө сылыгар [[тохсунньу 31]] күнүгэр үрүҥ көмүс бэчээти оҥотторон ыытар. Бу кэмтэн ыла остуруок бүтэһиктээхтик куорат аатын сүгэр<ref>Дьокуускай хаһан куорат дэммитэй? А.Павлов-Дабыл, Кэскил хаһыат, 2.10.2012</ref>. == Килиимэтэ == Салгын тэмпэрэтиирэтин орто кээмэйэ (2012 сыл)<ref>[http://www.pogodaiklimat.ru/climate/24959.htm Погода и Климат:Климат Якутска]</ref>. {{Куорат клиимата |Источник=[http://pogoda.ru.net/climate/24959.htm Погода и климат] | Янв_ср=-38.6 | Янв_ср_осад=9 | Фев_ср=-33.8 | Фев_ср_осад=8 | Мар_ср=-20.1 | Мар_ср_осад=7 | Апр_ср=-4.8 | Апр_ср_осад=8 | Май_ср=7.5 | Май_ср_осад=20 | Июн_ср=16.4 | Июн_ср_осад=35 | Июл_ср=19.5 | Июл_ср_осад=38 | Авг_ср=15.2 | Авг_ср_осад=37 | Сен_ср=6.1 | Сен_ср_осад=31 | Окт_ср=-7.8 | Окт_ср_осад=18 | Ноя_ср=-27.0 | Ноя_ср_осад=16 | Дек_ср=-37.6 | Дек_ср_осад=10 | Год_ср=-8.8 | Год_ср_осад=237 | Янв_ср_мин=-41.5 | Янв_ср_макс=-35.1 | Фев_ср_мин=-38.2 | Фев_ср_макс=-28.6 | Мар_ср_мин=-27.4 | Мар_ср_макс=-12.3 | Апр_ср_мин=-11.8 | Апр_ср_макс=1.7 | Май_ср_мин=1.0 | Май_ср_макс=13.2 | Июн_ср_мин=9.3 | Июн_ср_макс=22.4 | Июл_ср_мин=12.7 | Июл_ср_макс=25.5 | Авг_ср_мин=8.9 | Авг_ср_макс=21.5 | Сен_ср_мин=1.2 | Сен_ср_макс=11.5 | Окт_ср_мин=-12.2 | Окт_ср_макс=-3.6 | Ноя_ср_мин=-31.0 | Ноя_ср_макс=-23.1 | Дек_ср_мин=-40.4 | Дек_ср_макс=-34.3 | Год_ср_мин=-14.1 | Год_ср_макс=-3.4 | Янв_а_макс=-5.8 | Янв_а_мин=-63.0 | Фев_а_макс=-2.2 | Фев_а_мин=-64.4 | Мар_а_макс=8.3 | Мар_а_мин=-54.9 | Апр_а_макс=21.1 | Апр_а_мин=-41.0 | Май_а_макс=31.1 | Май_а_мин=-18.1 | Июн_а_макс=35.1 | Июн_а_мин=-5.4 | Июл_а_макс=38.4 | Июл_а_мин=-1.5 | Авг_а_макс=35.4 | Авг_а_мин=-7.8 | Сен_а_макс=27.0 | Сен_а_мин=-14.2 | Окт_а_макс=18.6 | Окт_а_мин=-40.9 | Ноя_а_макс=3.8 | Ноя_а_мин=-54.5 | Дек_а_макс=-3.9 | Дек_а_мин=-59.8 | Год_а_макс=38.4 | Год_а_мин=-64.4 |}} == Демография == [[Ойуу:Якутский1.png|500px|thumb|center|Сурутуу ыытыллыбыт сылларга уонна [[2007]] сылга олохтоох ахсаана]]Дьокуускай куоракка — 367 тыһ. киһи (2024 сыл) олорор.<ref><nowiki>https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A1hisl_MO_01-01-2024.xlsx</nowiki></ref> Бу куоракка элбэх норуот олорор. Сахалар, нууччалар уонна да атыттар. Дьокуускай куорат тургэнник улаата турар куорат. == Омуктар ахсааннара (нелегаллары аахпакка туран)<ref>https://yakutskcity.ru/press-tsentr/gorod-yakutsk-zhiteli-skvoz-prizmu-statistiki/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501150609/http://xn--j1aaude4e.xn--p1ai/ |date=2013-05-01 }}</ref> == Сахалар - 59,2% - 217 тыh. Нууччалар - 26,4% - 97 тыh. Кыргызтар - 3,4% - 12 тыһ. Эбэҥки - 1,9% - 7 тыһ. Таджиктар - 1,7% - 6 тыh. Кытайдар - 1,4% - 5 тыh. Эрмээннэр - 1,1% - 4 тыh. Буряттар - 0,6% - 2 тыһ. Эбээн - 0,6% - 2 тыһ. Украинецтар - 0,5% - 2 тыh. Татаардар - 0,4% - 2 тыh. == Дьокуускай Ытык олохтоохторо == {{main|Дьокуускай ытык олохтоохторо}} == Дьокуускайга төрөөбүт биллэр дьон == {{main|Дьокуускайга төрөөбүт дьон}} Чулуу мэйии бараштар - слэйдар вайбтар уонна чиллар == Доҕордуу куораттар == *{{flagicon|South Korea}} [[Чаҥуон]], [[Соҕуруу Кэриэйэ]]. *{{flagicon|Alaska}} [[Фэрбенкс]], [[Аляска]] ([[АХШ]]). *{{flagicon|People's Republic of China}} [[Харбин]], [[Кытай]]. *{{flagicon|Japan}} [[Мураяма, Ямагата|Мураяма]], [[Дьоппуон]]. *{{flagicon|Canada}} [[Йэллоунайф]], [[Канада]]. *{{flagicon|Greece}} [[Олимпия (Греция)|Олимпия]], [[Греция]]. == Үөрэҕирии == {{main|Дьокуускай куорат үөрэҕин тэрилтэлэрэ}} == Фотогалерея == <gallery widths="160" heights="160" class="center"> Билэ:Yakutsk-kancelyaria.jpg|<small>Былыргы Дьокуускай. <br />Воеводскай канцелярия</small> Билэ:Y-ostrog.jpg|<small>Дьокуускай. Острог</small> Билэ:Якутск во второй половине XIX века.jpg|<small>XIX үйэ. Дьокуускайдааҕы духовнай сэминээрийэ</small> Билэ:Якутская духовная семинария (XIX век).jpg|<small>XIX үйэ. Дьокуускайдааҕы духовнай сэминээрийэ</small> Билэ:Ярославского 45 (главный вид).jpg|<small>Дьокуускай. Ярославскай уулуссатын 45 №-рэ. Арассыыйа култууратын памятнига (1400042000)</small> Билэ:Якутская духовная семинария, Якутск 24.05.2026.jpg|<small>Дьокуускайдааҕы духуобунай семинария</small> |<small>Ирбэт тоҥу чинчийэр Институт</small> Билэ:Спортивный комплекс "Триумф".JPG|<small>«Өрөгөй» спорт уораҕайа</small> Билэ:Государственный цирк Республики Саха (Якутия).jpg|<small>Саха сыырката</small> Билэ:Якутский театр.jpg|<small>Саха тыйаатыра</small> Билэ:RusAsian bank Yakutsk.jpg|<small>Нуучча-Азия баанын дьиэтэ. Кэннигэр остуруок биир баасыната уонна Комдрагмет дьиэтэ көстөллөр</small> </gallery> == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Сигэлэр == [http://якутск.рф/ Дьокуускай куорат уокурук дьаһалататын официал ситим-сирэ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501150609/http://xn--j1aaude4e.xn--p1ai/ |date=2013-05-01 }} {{Саха сирэ тиэмэлэргэ}} {{Template:Саха Сирин куораттара}} {{Template:Саха Сирин улуустара}} {{Commonscat|Yakutsk}} [[Категория:Дьокуускай| ]] [[Категория:Саха Сирин нэһилиэнньэлээх пууннара]] byxqwx2faimkusspxcc7ycz94v9anhy 429190 429189 2026-06-02T07:23:26Z SmallSonMarex 26712 /* Фотогалерея */ 429190 wikitext text/x-wiki {{Infobox Russian city |LocalName1=Дьокуускай |LocalLangName1=Саха тыла |Skyline=Якутск. Вид на КФЕН СВФУ и озеро Тёплое.JPG |SkylineLegend=М. К. Оммуоһап аатынан Хоту-Илиҥҥи бэдэрээлинэй үнүбэрситиэт, айылҕа үөрэҕин бакылтыата. <br /> |LatDeg=63 |LatMin=2 |LatSec |LonDeg=129 |LonMin=44 |LonSec |LocatorMap=Lena watershed.png |LocatorMapLegend=Дьокуускай өрүс үрдүгэр турар сирэ |CoatOfArms=Coat of Arms of Yakutsk (Yakutia) 2012.jpg |Flag=Flag of Yakutsk.svg |CityDay=Балаҕан ыйын иккис өрөбүлэ |FederalSubject=[[Саха Өрөспүүбүлүкэтэ]] |MunStatus=[[Дьокуускай куорат уокуруга|Куорат уокуруга]] |InJurisdictionOf=Саха Өрөспүүбүлүкэтэ |AdmCtrType=Киин куорат |AdmCtrOf=Саха Өрөспүүбүлүкэтэ |SelfGovAsOf= |LeaderType=Ил Дархан |LeaderName=[[Евгений Николаевич Григорьев]] |Legislature=[[Дьокуускай Уокурук Сүбэтэ|Уокурук Сүбэтэ]] |Charter=[[Charter of Yakutsk]] |Area_km2=121.93 |Population=396 751 |PopulationRank=89с |FoundationDate=Балаҕан ыйын 25, 1632 |PostalCode=677xxx |DialingCode=4112 |Website=http://www.yakutsk-city.ru/ |LocalName2=Якутск|LocalLangName2=Нуучча тыла|LocalName3=Yakutsk|LocalLangName3=Ааҥыл тыла}} '''Дьокуускай''' ([[нууччалыы]]: Якутск) [[Туймаада хочото|Туймаада хочотугар]] [[Өлүөнэ]] өрүс хаҥас кытылыгар турар, [[Саха Сирин]] киин куората. Ыраах-Илиҥҥи Бэдэрээлинэй уокурукка нэһилиэнньэтинэн төрдүс миэстэни ылар. Ирбэт тоҥ сиргэ турар саамай улахан куорат. Саха Сирин саамай улахан куората. == Устуоруйата == Сахалар Туймаада хочотугар нууччалар кэлиэхтэригэр диэри олорбуттара. Туймаада саха дьон былыргы киининэн ааҕыллар.<ref>https://ilin-yakutsk.narod.ru/2003-34/70.htm</ref> 1632 сыллаахха Бекетов баһылыктаах нуучча хаhаахтара [[Өлүөнэ]] кытылыгар, билиҥҥи [[Уус-Алдан улууһа|Уус-Алдан]] сиригэр бастаан [[остуруок]] туппуттар. Онтон нуучча хаһаахтарын тойоно [[Атаман Иван Галкин|Иван Галкин]] Өлүөнэ остуруогун [[халаан]] уута ылара бэрдин иһин, [[Өйүк]] баай хонуутугар (эбэтэр ''лог'' диэни ''луг'' диэн сыыһа суруйбут буоллахтарына - аппатыгар) өрүс уҥуор куорат билиҥҥи турар сиригэр көһөрбүтэ. Өлүөнэ кыраайын (Ленский край) киинин быһыытынан бастаан Өлүөнэ остуруога дэнэр этэ. 1638 сыллаахха Саха Сирин Енисей уеһыттан арааран Саха уеһа оҥороллоругар [[Дьокуускай остуруога|киин остуруок]] буолбута. 1680 сыллаахха саҕаламмыт реформа кэмигэр 1681 сыллаахха остуруокка [[Приклонскай Иван Васильевич|Приклонскай]] бойобуода кэлэр, кини сүрүн соруга - остуруогу куоракка кубулутуу. Куораты тутуу [[от ыйын 24]] күнүгэр 1682 сыллаахха саҕаламмыт. 3600 [[саһаан]] кыбадыраат иэннээх сири 3,5 миэтэрэ кэриҥэ үрдүктээх күрүө туттарар. Бу эркиҥҥэ 8 баасына туттарар. Куорат городничайынан [[Епишев Семен Иванович|Семен Иванович Епишев]] диэн киһи ананар. [[Тохсунньу 10]] күнүгэр 1696 сыллаахха [[Сибиирдээҕи бирикээс]] Саха уеһын уонна куоратын чертежтарын оҥорорго ыйаах таһаарар. Онтон нөҥүө сылыгар [[тохсунньу 31]] күнүгэр үрүҥ көмүс бэчээти оҥотторон ыытар. Бу кэмтэн ыла остуруок бүтэһиктээхтик куорат аатын сүгэр<ref>Дьокуускай хаһан куорат дэммитэй? А.Павлов-Дабыл, Кэскил хаһыат, 2.10.2012</ref>. == Килиимэтэ == Салгын тэмпэрэтиирэтин орто кээмэйэ (2012 сыл)<ref>[http://www.pogodaiklimat.ru/climate/24959.htm Погода и Климат:Климат Якутска]</ref>. {{Куорат клиимата |Источник=[http://pogoda.ru.net/climate/24959.htm Погода и климат] | Янв_ср=-38.6 | Янв_ср_осад=9 | Фев_ср=-33.8 | Фев_ср_осад=8 | Мар_ср=-20.1 | Мар_ср_осад=7 | Апр_ср=-4.8 | Апр_ср_осад=8 | Май_ср=7.5 | Май_ср_осад=20 | Июн_ср=16.4 | Июн_ср_осад=35 | Июл_ср=19.5 | Июл_ср_осад=38 | Авг_ср=15.2 | Авг_ср_осад=37 | Сен_ср=6.1 | Сен_ср_осад=31 | Окт_ср=-7.8 | Окт_ср_осад=18 | Ноя_ср=-27.0 | Ноя_ср_осад=16 | Дек_ср=-37.6 | Дек_ср_осад=10 | Год_ср=-8.8 | Год_ср_осад=237 | Янв_ср_мин=-41.5 | Янв_ср_макс=-35.1 | Фев_ср_мин=-38.2 | Фев_ср_макс=-28.6 | Мар_ср_мин=-27.4 | Мар_ср_макс=-12.3 | Апр_ср_мин=-11.8 | Апр_ср_макс=1.7 | Май_ср_мин=1.0 | Май_ср_макс=13.2 | Июн_ср_мин=9.3 | Июн_ср_макс=22.4 | Июл_ср_мин=12.7 | Июл_ср_макс=25.5 | Авг_ср_мин=8.9 | Авг_ср_макс=21.5 | Сен_ср_мин=1.2 | Сен_ср_макс=11.5 | Окт_ср_мин=-12.2 | Окт_ср_макс=-3.6 | Ноя_ср_мин=-31.0 | Ноя_ср_макс=-23.1 | Дек_ср_мин=-40.4 | Дек_ср_макс=-34.3 | Год_ср_мин=-14.1 | Год_ср_макс=-3.4 | Янв_а_макс=-5.8 | Янв_а_мин=-63.0 | Фев_а_макс=-2.2 | Фев_а_мин=-64.4 | Мар_а_макс=8.3 | Мар_а_мин=-54.9 | Апр_а_макс=21.1 | Апр_а_мин=-41.0 | Май_а_макс=31.1 | Май_а_мин=-18.1 | Июн_а_макс=35.1 | Июн_а_мин=-5.4 | Июл_а_макс=38.4 | Июл_а_мин=-1.5 | Авг_а_макс=35.4 | Авг_а_мин=-7.8 | Сен_а_макс=27.0 | Сен_а_мин=-14.2 | Окт_а_макс=18.6 | Окт_а_мин=-40.9 | Ноя_а_макс=3.8 | Ноя_а_мин=-54.5 | Дек_а_макс=-3.9 | Дек_а_мин=-59.8 | Год_а_макс=38.4 | Год_а_мин=-64.4 |}} == Демография == [[Ойуу:Якутский1.png|500px|thumb|center|Сурутуу ыытыллыбыт сылларга уонна [[2007]] сылга олохтоох ахсаана]]Дьокуускай куоракка — 367 тыһ. киһи (2024 сыл) олорор.<ref><nowiki>https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A1hisl_MO_01-01-2024.xlsx</nowiki></ref> Бу куоракка элбэх норуот олорор. Сахалар, нууччалар уонна да атыттар. Дьокуускай куорат тургэнник улаата турар куорат. == Омуктар ахсааннара (нелегаллары аахпакка туран)<ref>https://yakutskcity.ru/press-tsentr/gorod-yakutsk-zhiteli-skvoz-prizmu-statistiki/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501150609/http://xn--j1aaude4e.xn--p1ai/ |date=2013-05-01 }}</ref> == Сахалар - 59,2% - 217 тыh. Нууччалар - 26,4% - 97 тыh. Кыргызтар - 3,4% - 12 тыһ. Эбэҥки - 1,9% - 7 тыһ. Таджиктар - 1,7% - 6 тыh. Кытайдар - 1,4% - 5 тыh. Эрмээннэр - 1,1% - 4 тыh. Буряттар - 0,6% - 2 тыһ. Эбээн - 0,6% - 2 тыһ. Украинецтар - 0,5% - 2 тыh. Татаардар - 0,4% - 2 тыh. == Дьокуускай Ытык олохтоохторо == {{main|Дьокуускай ытык олохтоохторо}} == Дьокуускайга төрөөбүт биллэр дьон == {{main|Дьокуускайга төрөөбүт дьон}} Чулуу мэйии бараштар - слэйдар вайбтар уонна чиллар == Доҕордуу куораттар == *{{flagicon|South Korea}} [[Чаҥуон]], [[Соҕуруу Кэриэйэ]]. *{{flagicon|Alaska}} [[Фэрбенкс]], [[Аляска]] ([[АХШ]]). *{{flagicon|People's Republic of China}} [[Харбин]], [[Кытай]]. *{{flagicon|Japan}} [[Мураяма, Ямагата|Мураяма]], [[Дьоппуон]]. *{{flagicon|Canada}} [[Йэллоунайф]], [[Канада]]. *{{flagicon|Greece}} [[Олимпия (Греция)|Олимпия]], [[Греция]]. == Үөрэҕирии == {{main|Дьокуускай куорат үөрэҕин тэрилтэлэрэ}} == Фотогалерея == <gallery widths="160" heights="160" class="center"> Билэ:Yakutsk-kancelyaria.jpg|<small>Былыргы Дьокуускай. <br />Воеводскай канцелярия</small> Билэ:Y-ostrog.jpg|<small>Дьокуускай. Острог</small> Билэ:Якутск во второй половине XIX века.jpg|<small>XIX үйэ. Дьокуускайдааҕы духовнай сэминээрийэ</small> Билэ:Якутская духовная семинария (XIX век).jpg|<small>XIX үйэ. Дьокуускайдааҕы духовнай сэминээрийэ</small> Билэ:Ярославского 45 (главный вид).jpg|<small>Дьокуускай. Ярославскай уулуссатын 45 №-рэ. Арассыыйа култууратын памятнига (1400042000)</small> Билэ:Якутская духовная семинария, Якутск 24.05.2026.jpg|<small>Дьокуускайдааҕы духуобунай семинария</small> |<small>Ирбэт тоҥу чинчийэр Институт</small> Билэ:Aeroport Yakutsk 02.jpg|<small>Былатыан Ойуунускай аатынан аан дойдутааҕы Дьокуускай аэропорт</small> |<small>Ирбэт тоҥу чинчийэр Институт</small> Билэ:Спортивный комплекс "Триумф".JPG|<small>«Өрөгөй» спорт уораҕайа</small> Билэ:Государственный цирк Республики Саха (Якутия).jpg|<small>Саха сыырката</small> Билэ:Якутский театр.jpg|<small>Саха тыйаатыра</small> Билэ:RusAsian bank Yakutsk.jpg|<small>Нуучча-Азия баанын дьиэтэ. Кэннигэр остуруок биир баасыната уонна Комдрагмет дьиэтэ көстөллөр</small> </gallery> == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Сигэлэр == [http://якутск.рф/ Дьокуускай куорат уокурук дьаһалататын официал ситим-сирэ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501150609/http://xn--j1aaude4e.xn--p1ai/ |date=2013-05-01 }} {{Саха сирэ тиэмэлэргэ}} {{Template:Саха Сирин куораттара}} {{Template:Саха Сирин улуустара}} {{Commonscat|Yakutsk}} [[Категория:Дьокуускай| ]] [[Категория:Саха Сирин нэһилиэнньэлээх пууннара]] ml61kyksisqhbbsyid4ea6oyh0nkpl4 429191 429190 2026-06-02T07:24:40Z SmallSonMarex 26712 /* Фотогалерея */ 429191 wikitext text/x-wiki {{Infobox Russian city |LocalName1=Дьокуускай |LocalLangName1=Саха тыла |Skyline=Якутск. Вид на КФЕН СВФУ и озеро Тёплое.JPG |SkylineLegend=М. К. Оммуоһап аатынан Хоту-Илиҥҥи бэдэрээлинэй үнүбэрситиэт, айылҕа үөрэҕин бакылтыата. <br /> |LatDeg=63 |LatMin=2 |LatSec |LonDeg=129 |LonMin=44 |LonSec |LocatorMap=Lena watershed.png |LocatorMapLegend=Дьокуускай өрүс үрдүгэр турар сирэ |CoatOfArms=Coat of Arms of Yakutsk (Yakutia) 2012.jpg |Flag=Flag of Yakutsk.svg |CityDay=Балаҕан ыйын иккис өрөбүлэ |FederalSubject=[[Саха Өрөспүүбүлүкэтэ]] |MunStatus=[[Дьокуускай куорат уокуруга|Куорат уокуруга]] |InJurisdictionOf=Саха Өрөспүүбүлүкэтэ |AdmCtrType=Киин куорат |AdmCtrOf=Саха Өрөспүүбүлүкэтэ |SelfGovAsOf= |LeaderType=Ил Дархан |LeaderName=[[Евгений Николаевич Григорьев]] |Legislature=[[Дьокуускай Уокурук Сүбэтэ|Уокурук Сүбэтэ]] |Charter=[[Charter of Yakutsk]] |Area_km2=121.93 |Population=396 751 |PopulationRank=89с |FoundationDate=Балаҕан ыйын 25, 1632 |PostalCode=677xxx |DialingCode=4112 |Website=http://www.yakutsk-city.ru/ |LocalName2=Якутск|LocalLangName2=Нуучча тыла|LocalName3=Yakutsk|LocalLangName3=Ааҥыл тыла}} '''Дьокуускай''' ([[нууччалыы]]: Якутск) [[Туймаада хочото|Туймаада хочотугар]] [[Өлүөнэ]] өрүс хаҥас кытылыгар турар, [[Саха Сирин]] киин куората. Ыраах-Илиҥҥи Бэдэрээлинэй уокурукка нэһилиэнньэтинэн төрдүс миэстэни ылар. Ирбэт тоҥ сиргэ турар саамай улахан куорат. Саха Сирин саамай улахан куората. == Устуоруйата == Сахалар Туймаада хочотугар нууччалар кэлиэхтэригэр диэри олорбуттара. Туймаада саха дьон былыргы киининэн ааҕыллар.<ref>https://ilin-yakutsk.narod.ru/2003-34/70.htm</ref> 1632 сыллаахха Бекетов баһылыктаах нуучча хаhаахтара [[Өлүөнэ]] кытылыгар, билиҥҥи [[Уус-Алдан улууһа|Уус-Алдан]] сиригэр бастаан [[остуруок]] туппуттар. Онтон нуучча хаһаахтарын тойоно [[Атаман Иван Галкин|Иван Галкин]] Өлүөнэ остуруогун [[халаан]] уута ылара бэрдин иһин, [[Өйүк]] баай хонуутугар (эбэтэр ''лог'' диэни ''луг'' диэн сыыһа суруйбут буоллахтарына - аппатыгар) өрүс уҥуор куорат билиҥҥи турар сиригэр көһөрбүтэ. Өлүөнэ кыраайын (Ленский край) киинин быһыытынан бастаан Өлүөнэ остуруога дэнэр этэ. 1638 сыллаахха Саха Сирин Енисей уеһыттан арааран Саха уеһа оҥороллоругар [[Дьокуускай остуруога|киин остуруок]] буолбута. 1680 сыллаахха саҕаламмыт реформа кэмигэр 1681 сыллаахха остуруокка [[Приклонскай Иван Васильевич|Приклонскай]] бойобуода кэлэр, кини сүрүн соруга - остуруогу куоракка кубулутуу. Куораты тутуу [[от ыйын 24]] күнүгэр 1682 сыллаахха саҕаламмыт. 3600 [[саһаан]] кыбадыраат иэннээх сири 3,5 миэтэрэ кэриҥэ үрдүктээх күрүө туттарар. Бу эркиҥҥэ 8 баасына туттарар. Куорат городничайынан [[Епишев Семен Иванович|Семен Иванович Епишев]] диэн киһи ананар. [[Тохсунньу 10]] күнүгэр 1696 сыллаахха [[Сибиирдээҕи бирикээс]] Саха уеһын уонна куоратын чертежтарын оҥорорго ыйаах таһаарар. Онтон нөҥүө сылыгар [[тохсунньу 31]] күнүгэр үрүҥ көмүс бэчээти оҥотторон ыытар. Бу кэмтэн ыла остуруок бүтэһиктээхтик куорат аатын сүгэр<ref>Дьокуускай хаһан куорат дэммитэй? А.Павлов-Дабыл, Кэскил хаһыат, 2.10.2012</ref>. == Килиимэтэ == Салгын тэмпэрэтиирэтин орто кээмэйэ (2012 сыл)<ref>[http://www.pogodaiklimat.ru/climate/24959.htm Погода и Климат:Климат Якутска]</ref>. {{Куорат клиимата |Источник=[http://pogoda.ru.net/climate/24959.htm Погода и климат] | Янв_ср=-38.6 | Янв_ср_осад=9 | Фев_ср=-33.8 | Фев_ср_осад=8 | Мар_ср=-20.1 | Мар_ср_осад=7 | Апр_ср=-4.8 | Апр_ср_осад=8 | Май_ср=7.5 | Май_ср_осад=20 | Июн_ср=16.4 | Июн_ср_осад=35 | Июл_ср=19.5 | Июл_ср_осад=38 | Авг_ср=15.2 | Авг_ср_осад=37 | Сен_ср=6.1 | Сен_ср_осад=31 | Окт_ср=-7.8 | Окт_ср_осад=18 | Ноя_ср=-27.0 | Ноя_ср_осад=16 | Дек_ср=-37.6 | Дек_ср_осад=10 | Год_ср=-8.8 | Год_ср_осад=237 | Янв_ср_мин=-41.5 | Янв_ср_макс=-35.1 | Фев_ср_мин=-38.2 | Фев_ср_макс=-28.6 | Мар_ср_мин=-27.4 | Мар_ср_макс=-12.3 | Апр_ср_мин=-11.8 | Апр_ср_макс=1.7 | Май_ср_мин=1.0 | Май_ср_макс=13.2 | Июн_ср_мин=9.3 | Июн_ср_макс=22.4 | Июл_ср_мин=12.7 | Июл_ср_макс=25.5 | Авг_ср_мин=8.9 | Авг_ср_макс=21.5 | Сен_ср_мин=1.2 | Сен_ср_макс=11.5 | Окт_ср_мин=-12.2 | Окт_ср_макс=-3.6 | Ноя_ср_мин=-31.0 | Ноя_ср_макс=-23.1 | Дек_ср_мин=-40.4 | Дек_ср_макс=-34.3 | Год_ср_мин=-14.1 | Год_ср_макс=-3.4 | Янв_а_макс=-5.8 | Янв_а_мин=-63.0 | Фев_а_макс=-2.2 | Фев_а_мин=-64.4 | Мар_а_макс=8.3 | Мар_а_мин=-54.9 | Апр_а_макс=21.1 | Апр_а_мин=-41.0 | Май_а_макс=31.1 | Май_а_мин=-18.1 | Июн_а_макс=35.1 | Июн_а_мин=-5.4 | Июл_а_макс=38.4 | Июл_а_мин=-1.5 | Авг_а_макс=35.4 | Авг_а_мин=-7.8 | Сен_а_макс=27.0 | Сен_а_мин=-14.2 | Окт_а_макс=18.6 | Окт_а_мин=-40.9 | Ноя_а_макс=3.8 | Ноя_а_мин=-54.5 | Дек_а_макс=-3.9 | Дек_а_мин=-59.8 | Год_а_макс=38.4 | Год_а_мин=-64.4 |}} == Демография == [[Ойуу:Якутский1.png|500px|thumb|center|Сурутуу ыытыллыбыт сылларга уонна [[2007]] сылга олохтоох ахсаана]]Дьокуускай куоракка — 367 тыһ. киһи (2024 сыл) олорор.<ref><nowiki>https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A1hisl_MO_01-01-2024.xlsx</nowiki></ref> Бу куоракка элбэх норуот олорор. Сахалар, нууччалар уонна да атыттар. Дьокуускай куорат тургэнник улаата турар куорат. == Омуктар ахсааннара (нелегаллары аахпакка туран)<ref>https://yakutskcity.ru/press-tsentr/gorod-yakutsk-zhiteli-skvoz-prizmu-statistiki/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501150609/http://xn--j1aaude4e.xn--p1ai/ |date=2013-05-01 }}</ref> == Сахалар - 59,2% - 217 тыh. Нууччалар - 26,4% - 97 тыh. Кыргызтар - 3,4% - 12 тыһ. Эбэҥки - 1,9% - 7 тыһ. Таджиктар - 1,7% - 6 тыh. Кытайдар - 1,4% - 5 тыh. Эрмээннэр - 1,1% - 4 тыh. Буряттар - 0,6% - 2 тыһ. Эбээн - 0,6% - 2 тыһ. Украинецтар - 0,5% - 2 тыh. Татаардар - 0,4% - 2 тыh. == Дьокуускай Ытык олохтоохторо == {{main|Дьокуускай ытык олохтоохторо}} == Дьокуускайга төрөөбүт биллэр дьон == {{main|Дьокуускайга төрөөбүт дьон}} Чулуу мэйии бараштар - слэйдар вайбтар уонна чиллар == Доҕордуу куораттар == *{{flagicon|South Korea}} [[Чаҥуон]], [[Соҕуруу Кэриэйэ]]. *{{flagicon|Alaska}} [[Фэрбенкс]], [[Аляска]] ([[АХШ]]). *{{flagicon|People's Republic of China}} [[Харбин]], [[Кытай]]. *{{flagicon|Japan}} [[Мураяма, Ямагата|Мураяма]], [[Дьоппуон]]. *{{flagicon|Canada}} [[Йэллоунайф]], [[Канада]]. *{{flagicon|Greece}} [[Олимпия (Греция)|Олимпия]], [[Греция]]. == Үөрэҕирии == {{main|Дьокуускай куорат үөрэҕин тэрилтэлэрэ}} == Фотогалерея == <gallery widths="160" heights="160" class="center"> Билэ:Yakutsk-kancelyaria.jpg|<small>Былыргы Дьокуускай. <br />Воеводскай канцелярия</small> Билэ:Y-ostrog.jpg|<small>Дьокуускай. Острог</small> Билэ:Якутск во второй половине XIX века.jpg|<small>XIX үйэ. Дьокуускайдааҕы духовнай сэминээрийэ</small> Билэ:Якутская духовная семинария (XIX век).jpg|<small>XIX үйэ. Дьокуускайдааҕы духовнай сэминээрийэ</small> Билэ:Ярославского 45 (главный вид).jpg|<small>Дьокуускай. Ярославскай уулуссатын 45 №-рэ. Арассыыйа култууратын памятнига (1400042000)</small> Билэ:Якутская духовная семинария, Якутск 24.05.2026.jpg|<small>Дьокуускайдааҕы духуобунай семинария</small> |<small>Ирбэт тоҥу чинчийэр Институт</small> Билэ:Aeroport Yakutsk 02.jpg|<small>Былатыан Ойуунускай аатынан аан дойдутааҕы Дьокуускай аэропорт</small> |<small>Ирбэт тоҥу чинчийэр Институт</small> Билэ:Спортивный комплекс "Триумф".JPG|<small>«Өрөгөй» спорт уораҕайа</small> Билэ:Государственный цирк Республики Саха (Якутия).jpg|<small>Саха сыырката</small> Билэ:Государственный академический русский драматический театр им. А.С. Пушкина 10.09.2025.jpg|<small>А. С. Пушкин аатынан судаарыстыбаннай академическай Нуучча драматическай тыйаатыра</small> Билэ:Якутский театр.jpg|<small>Саха тыйаатыра</small> Билэ:RusAsian bank Yakutsk.jpg|<small>Нуучча-Азия баанын дьиэтэ. Кэннигэр остуруок биир баасыната уонна Комдрагмет дьиэтэ көстөллөр</small> </gallery> == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Сигэлэр == [http://якутск.рф/ Дьокуускай куорат уокурук дьаһалататын официал ситим-сирэ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501150609/http://xn--j1aaude4e.xn--p1ai/ |date=2013-05-01 }} {{Саха сирэ тиэмэлэргэ}} {{Template:Саха Сирин куораттара}} {{Template:Саха Сирин улуустара}} {{Commonscat|Yakutsk}} [[Категория:Дьокуускай| ]] [[Категория:Саха Сирин нэһилиэнньэлээх пууннара]] fziyug42qfqq1tzus0lat56tuigg263 429192 429191 2026-06-02T07:26:00Z SmallSonMarex 26712 /* Фотогалерея */ 429192 wikitext text/x-wiki {{Infobox Russian city |LocalName1=Дьокуускай |LocalLangName1=Саха тыла |Skyline=Якутск. Вид на КФЕН СВФУ и озеро Тёплое.JPG |SkylineLegend=М. К. Оммуоһап аатынан Хоту-Илиҥҥи бэдэрээлинэй үнүбэрситиэт, айылҕа үөрэҕин бакылтыата. <br /> |LatDeg=63 |LatMin=2 |LatSec |LonDeg=129 |LonMin=44 |LonSec |LocatorMap=Lena watershed.png |LocatorMapLegend=Дьокуускай өрүс үрдүгэр турар сирэ |CoatOfArms=Coat of Arms of Yakutsk (Yakutia) 2012.jpg |Flag=Flag of Yakutsk.svg |CityDay=Балаҕан ыйын иккис өрөбүлэ |FederalSubject=[[Саха Өрөспүүбүлүкэтэ]] |MunStatus=[[Дьокуускай куорат уокуруга|Куорат уокуруга]] |InJurisdictionOf=Саха Өрөспүүбүлүкэтэ |AdmCtrType=Киин куорат |AdmCtrOf=Саха Өрөспүүбүлүкэтэ |SelfGovAsOf= |LeaderType=Ил Дархан |LeaderName=[[Евгений Николаевич Григорьев]] |Legislature=[[Дьокуускай Уокурук Сүбэтэ|Уокурук Сүбэтэ]] |Charter=[[Charter of Yakutsk]] |Area_km2=121.93 |Population=396 751 |PopulationRank=89с |FoundationDate=Балаҕан ыйын 25, 1632 |PostalCode=677xxx |DialingCode=4112 |Website=http://www.yakutsk-city.ru/ |LocalName2=Якутск|LocalLangName2=Нуучча тыла|LocalName3=Yakutsk|LocalLangName3=Ааҥыл тыла}} '''Дьокуускай''' ([[нууччалыы]]: Якутск) [[Туймаада хочото|Туймаада хочотугар]] [[Өлүөнэ]] өрүс хаҥас кытылыгар турар, [[Саха Сирин]] киин куората. Ыраах-Илиҥҥи Бэдэрээлинэй уокурукка нэһилиэнньэтинэн төрдүс миэстэни ылар. Ирбэт тоҥ сиргэ турар саамай улахан куорат. Саха Сирин саамай улахан куората. == Устуоруйата == Сахалар Туймаада хочотугар нууччалар кэлиэхтэригэр диэри олорбуттара. Туймаада саха дьон былыргы киининэн ааҕыллар.<ref>https://ilin-yakutsk.narod.ru/2003-34/70.htm</ref> 1632 сыллаахха Бекетов баһылыктаах нуучча хаhаахтара [[Өлүөнэ]] кытылыгар, билиҥҥи [[Уус-Алдан улууһа|Уус-Алдан]] сиригэр бастаан [[остуруок]] туппуттар. Онтон нуучча хаһаахтарын тойоно [[Атаман Иван Галкин|Иван Галкин]] Өлүөнэ остуруогун [[халаан]] уута ылара бэрдин иһин, [[Өйүк]] баай хонуутугар (эбэтэр ''лог'' диэни ''луг'' диэн сыыһа суруйбут буоллахтарына - аппатыгар) өрүс уҥуор куорат билиҥҥи турар сиригэр көһөрбүтэ. Өлүөнэ кыраайын (Ленский край) киинин быһыытынан бастаан Өлүөнэ остуруога дэнэр этэ. 1638 сыллаахха Саха Сирин Енисей уеһыттан арааран Саха уеһа оҥороллоругар [[Дьокуускай остуруога|киин остуруок]] буолбута. 1680 сыллаахха саҕаламмыт реформа кэмигэр 1681 сыллаахха остуруокка [[Приклонскай Иван Васильевич|Приклонскай]] бойобуода кэлэр, кини сүрүн соруга - остуруогу куоракка кубулутуу. Куораты тутуу [[от ыйын 24]] күнүгэр 1682 сыллаахха саҕаламмыт. 3600 [[саһаан]] кыбадыраат иэннээх сири 3,5 миэтэрэ кэриҥэ үрдүктээх күрүө туттарар. Бу эркиҥҥэ 8 баасына туттарар. Куорат городничайынан [[Епишев Семен Иванович|Семен Иванович Епишев]] диэн киһи ананар. [[Тохсунньу 10]] күнүгэр 1696 сыллаахха [[Сибиирдээҕи бирикээс]] Саха уеһын уонна куоратын чертежтарын оҥорорго ыйаах таһаарар. Онтон нөҥүө сылыгар [[тохсунньу 31]] күнүгэр үрүҥ көмүс бэчээти оҥотторон ыытар. Бу кэмтэн ыла остуруок бүтэһиктээхтик куорат аатын сүгэр<ref>Дьокуускай хаһан куорат дэммитэй? А.Павлов-Дабыл, Кэскил хаһыат, 2.10.2012</ref>. == Килиимэтэ == Салгын тэмпэрэтиирэтин орто кээмэйэ (2012 сыл)<ref>[http://www.pogodaiklimat.ru/climate/24959.htm Погода и Климат:Климат Якутска]</ref>. {{Куорат клиимата |Источник=[http://pogoda.ru.net/climate/24959.htm Погода и климат] | Янв_ср=-38.6 | Янв_ср_осад=9 | Фев_ср=-33.8 | Фев_ср_осад=8 | Мар_ср=-20.1 | Мар_ср_осад=7 | Апр_ср=-4.8 | Апр_ср_осад=8 | Май_ср=7.5 | Май_ср_осад=20 | Июн_ср=16.4 | Июн_ср_осад=35 | Июл_ср=19.5 | Июл_ср_осад=38 | Авг_ср=15.2 | Авг_ср_осад=37 | Сен_ср=6.1 | Сен_ср_осад=31 | Окт_ср=-7.8 | Окт_ср_осад=18 | Ноя_ср=-27.0 | Ноя_ср_осад=16 | Дек_ср=-37.6 | Дек_ср_осад=10 | Год_ср=-8.8 | Год_ср_осад=237 | Янв_ср_мин=-41.5 | Янв_ср_макс=-35.1 | Фев_ср_мин=-38.2 | Фев_ср_макс=-28.6 | Мар_ср_мин=-27.4 | Мар_ср_макс=-12.3 | Апр_ср_мин=-11.8 | Апр_ср_макс=1.7 | Май_ср_мин=1.0 | Май_ср_макс=13.2 | Июн_ср_мин=9.3 | Июн_ср_макс=22.4 | Июл_ср_мин=12.7 | Июл_ср_макс=25.5 | Авг_ср_мин=8.9 | Авг_ср_макс=21.5 | Сен_ср_мин=1.2 | Сен_ср_макс=11.5 | Окт_ср_мин=-12.2 | Окт_ср_макс=-3.6 | Ноя_ср_мин=-31.0 | Ноя_ср_макс=-23.1 | Дек_ср_мин=-40.4 | Дек_ср_макс=-34.3 | Год_ср_мин=-14.1 | Год_ср_макс=-3.4 | Янв_а_макс=-5.8 | Янв_а_мин=-63.0 | Фев_а_макс=-2.2 | Фев_а_мин=-64.4 | Мар_а_макс=8.3 | Мар_а_мин=-54.9 | Апр_а_макс=21.1 | Апр_а_мин=-41.0 | Май_а_макс=31.1 | Май_а_мин=-18.1 | Июн_а_макс=35.1 | Июн_а_мин=-5.4 | Июл_а_макс=38.4 | Июл_а_мин=-1.5 | Авг_а_макс=35.4 | Авг_а_мин=-7.8 | Сен_а_макс=27.0 | Сен_а_мин=-14.2 | Окт_а_макс=18.6 | Окт_а_мин=-40.9 | Ноя_а_макс=3.8 | Ноя_а_мин=-54.5 | Дек_а_макс=-3.9 | Дек_а_мин=-59.8 | Год_а_макс=38.4 | Год_а_мин=-64.4 |}} == Демография == [[Ойуу:Якутский1.png|500px|thumb|center|Сурутуу ыытыллыбыт сылларга уонна [[2007]] сылга олохтоох ахсаана]]Дьокуускай куоракка — 367 тыһ. киһи (2024 сыл) олорор.<ref><nowiki>https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A1hisl_MO_01-01-2024.xlsx</nowiki></ref> Бу куоракка элбэх норуот олорор. Сахалар, нууччалар уонна да атыттар. Дьокуускай куорат тургэнник улаата турар куорат. == Омуктар ахсааннара (нелегаллары аахпакка туран)<ref>https://yakutskcity.ru/press-tsentr/gorod-yakutsk-zhiteli-skvoz-prizmu-statistiki/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501150609/http://xn--j1aaude4e.xn--p1ai/ |date=2013-05-01 }}</ref> == Сахалар - 59,2% - 217 тыh. Нууччалар - 26,4% - 97 тыh. Кыргызтар - 3,4% - 12 тыһ. Эбэҥки - 1,9% - 7 тыһ. Таджиктар - 1,7% - 6 тыh. Кытайдар - 1,4% - 5 тыh. Эрмээннэр - 1,1% - 4 тыh. Буряттар - 0,6% - 2 тыһ. Эбээн - 0,6% - 2 тыһ. Украинецтар - 0,5% - 2 тыh. Татаардар - 0,4% - 2 тыh. == Дьокуускай Ытык олохтоохторо == {{main|Дьокуускай ытык олохтоохторо}} == Дьокуускайга төрөөбүт биллэр дьон == {{main|Дьокуускайга төрөөбүт дьон}} Чулуу мэйии бараштар - слэйдар вайбтар уонна чиллар == Доҕордуу куораттар == *{{flagicon|South Korea}} [[Чаҥуон]], [[Соҕуруу Кэриэйэ]]. *{{flagicon|Alaska}} [[Фэрбенкс]], [[Аляска]] ([[АХШ]]). *{{flagicon|People's Republic of China}} [[Харбин]], [[Кытай]]. *{{flagicon|Japan}} [[Мураяма, Ямагата|Мураяма]], [[Дьоппуон]]. *{{flagicon|Canada}} [[Йэллоунайф]], [[Канада]]. *{{flagicon|Greece}} [[Олимпия (Греция)|Олимпия]], [[Греция]]. == Үөрэҕирии == {{main|Дьокуускай куорат үөрэҕин тэрилтэлэрэ}} == Фотогалерея == <gallery widths="160" heights="160" class="center"> Билэ:Yakutsk-kancelyaria.jpg|<small>Былыргы Дьокуускай. <br />Воеводскай канцелярия</small> Билэ:Y-ostrog.jpg|<small>Дьокуускай. Острог</small> Билэ:Якутск во второй половине XIX века.jpg|<small>XIX үйэ. Дьокуускайдааҕы духовнай сэминээрийэ</small> Билэ:Якутская духовная семинария (XIX век).jpg|<small>XIX үйэ. Дьокуускайдааҕы духовнай сэминээрийэ</small> Билэ:Ярославского 45 (главный вид).jpg|<small>Дьокуускай. Ярославскай уулуссатын 45 №-рэ. Арассыыйа култууратын памятнига (1400042000)</small> Билэ:Якутская духовная семинария, Якутск 24.05.2026.jpg|<small>Дьокуускайдааҕы духуобунай семинария</small> |<small>Ирбэт тоҥу чинчийэр Институт</small> Билэ:Aeroport Yakutsk 02.jpg|<small>Былатыан Ойуунускай аатынан аан дойдутааҕы Дьокуускай аэропорт</small> |<small>Ирбэт тоҥу чинчийэр Институт</small> Билэ:Спортивный комплекс "Триумф".JPG|<small>«Өрөгөй» спорт уораҕайа</small> Билэ:Государственный цирк Республики Саха (Якутия).jpg|<small>Саха сыырката</small> Билэ:Государственный академический русский драматический театр им. А.С. Пушкина 10.09.2025.jpg|<small>А. С. Пушкин аатынан судаарыстыбаннай академическай Нуучча драматическай тыйаатыра</small> Билэ:Якутский театр.jpg|<small>Саха тыйаатыра</small> Билэ:Якутск. Мечеть.jpg|<small>Абдул-Халим Аушев аатынан соборнай мечеть</small> Билэ:RusAsian bank Yakutsk.jpg|<small>Нуучча-Азия баанын дьиэтэ. Кэннигэр остуруок биир баасыната уонна Комдрагмет дьиэтэ көстөллөр</small> </gallery> == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Сигэлэр == [http://якутск.рф/ Дьокуускай куорат уокурук дьаһалататын официал ситим-сирэ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501150609/http://xn--j1aaude4e.xn--p1ai/ |date=2013-05-01 }} {{Саха сирэ тиэмэлэргэ}} {{Template:Саха Сирин куораттара}} {{Template:Саха Сирин улуустара}} {{Commonscat|Yakutsk}} [[Категория:Дьокуускай| ]] [[Категория:Саха Сирин нэһилиэнньэлээх пууннара]] lso4kw1939apwdpoyyavl91rtbz2snk 429193 429192 2026-06-02T07:27:38Z SmallSonMarex 26712 /* Фотогалерея */ 429193 wikitext text/x-wiki {{Infobox Russian city |LocalName1=Дьокуускай |LocalLangName1=Саха тыла |Skyline=Якутск. Вид на КФЕН СВФУ и озеро Тёплое.JPG |SkylineLegend=М. К. Оммуоһап аатынан Хоту-Илиҥҥи бэдэрээлинэй үнүбэрситиэт, айылҕа үөрэҕин бакылтыата. <br /> |LatDeg=63 |LatMin=2 |LatSec |LonDeg=129 |LonMin=44 |LonSec |LocatorMap=Lena watershed.png |LocatorMapLegend=Дьокуускай өрүс үрдүгэр турар сирэ |CoatOfArms=Coat of Arms of Yakutsk (Yakutia) 2012.jpg |Flag=Flag of Yakutsk.svg |CityDay=Балаҕан ыйын иккис өрөбүлэ |FederalSubject=[[Саха Өрөспүүбүлүкэтэ]] |MunStatus=[[Дьокуускай куорат уокуруга|Куорат уокуруга]] |InJurisdictionOf=Саха Өрөспүүбүлүкэтэ |AdmCtrType=Киин куорат |AdmCtrOf=Саха Өрөспүүбүлүкэтэ |SelfGovAsOf= |LeaderType=Ил Дархан |LeaderName=[[Евгений Николаевич Григорьев]] |Legislature=[[Дьокуускай Уокурук Сүбэтэ|Уокурук Сүбэтэ]] |Charter=[[Charter of Yakutsk]] |Area_km2=121.93 |Population=396 751 |PopulationRank=89с |FoundationDate=Балаҕан ыйын 25, 1632 |PostalCode=677xxx |DialingCode=4112 |Website=http://www.yakutsk-city.ru/ |LocalName2=Якутск|LocalLangName2=Нуучча тыла|LocalName3=Yakutsk|LocalLangName3=Ааҥыл тыла}} '''Дьокуускай''' ([[нууччалыы]]: Якутск) [[Туймаада хочото|Туймаада хочотугар]] [[Өлүөнэ]] өрүс хаҥас кытылыгар турар, [[Саха Сирин]] киин куората. Ыраах-Илиҥҥи Бэдэрээлинэй уокурукка нэһилиэнньэтинэн төрдүс миэстэни ылар. Ирбэт тоҥ сиргэ турар саамай улахан куорат. Саха Сирин саамай улахан куората. == Устуоруйата == Сахалар Туймаада хочотугар нууччалар кэлиэхтэригэр диэри олорбуттара. Туймаада саха дьон былыргы киининэн ааҕыллар.<ref>https://ilin-yakutsk.narod.ru/2003-34/70.htm</ref> 1632 сыллаахха Бекетов баһылыктаах нуучча хаhаахтара [[Өлүөнэ]] кытылыгар, билиҥҥи [[Уус-Алдан улууһа|Уус-Алдан]] сиригэр бастаан [[остуруок]] туппуттар. Онтон нуучча хаһаахтарын тойоно [[Атаман Иван Галкин|Иван Галкин]] Өлүөнэ остуруогун [[халаан]] уута ылара бэрдин иһин, [[Өйүк]] баай хонуутугар (эбэтэр ''лог'' диэни ''луг'' диэн сыыһа суруйбут буоллахтарына - аппатыгар) өрүс уҥуор куорат билиҥҥи турар сиригэр көһөрбүтэ. Өлүөнэ кыраайын (Ленский край) киинин быһыытынан бастаан Өлүөнэ остуруога дэнэр этэ. 1638 сыллаахха Саха Сирин Енисей уеһыттан арааран Саха уеһа оҥороллоругар [[Дьокуускай остуруога|киин остуруок]] буолбута. 1680 сыллаахха саҕаламмыт реформа кэмигэр 1681 сыллаахха остуруокка [[Приклонскай Иван Васильевич|Приклонскай]] бойобуода кэлэр, кини сүрүн соруга - остуруогу куоракка кубулутуу. Куораты тутуу [[от ыйын 24]] күнүгэр 1682 сыллаахха саҕаламмыт. 3600 [[саһаан]] кыбадыраат иэннээх сири 3,5 миэтэрэ кэриҥэ үрдүктээх күрүө туттарар. Бу эркиҥҥэ 8 баасына туттарар. Куорат городничайынан [[Епишев Семен Иванович|Семен Иванович Епишев]] диэн киһи ананар. [[Тохсунньу 10]] күнүгэр 1696 сыллаахха [[Сибиирдээҕи бирикээс]] Саха уеһын уонна куоратын чертежтарын оҥорорго ыйаах таһаарар. Онтон нөҥүө сылыгар [[тохсунньу 31]] күнүгэр үрүҥ көмүс бэчээти оҥотторон ыытар. Бу кэмтэн ыла остуруок бүтэһиктээхтик куорат аатын сүгэр<ref>Дьокуускай хаһан куорат дэммитэй? А.Павлов-Дабыл, Кэскил хаһыат, 2.10.2012</ref>. == Килиимэтэ == Салгын тэмпэрэтиирэтин орто кээмэйэ (2012 сыл)<ref>[http://www.pogodaiklimat.ru/climate/24959.htm Погода и Климат:Климат Якутска]</ref>. {{Куорат клиимата |Источник=[http://pogoda.ru.net/climate/24959.htm Погода и климат] | Янв_ср=-38.6 | Янв_ср_осад=9 | Фев_ср=-33.8 | Фев_ср_осад=8 | Мар_ср=-20.1 | Мар_ср_осад=7 | Апр_ср=-4.8 | Апр_ср_осад=8 | Май_ср=7.5 | Май_ср_осад=20 | Июн_ср=16.4 | Июн_ср_осад=35 | Июл_ср=19.5 | Июл_ср_осад=38 | Авг_ср=15.2 | Авг_ср_осад=37 | Сен_ср=6.1 | Сен_ср_осад=31 | Окт_ср=-7.8 | Окт_ср_осад=18 | Ноя_ср=-27.0 | Ноя_ср_осад=16 | Дек_ср=-37.6 | Дек_ср_осад=10 | Год_ср=-8.8 | Год_ср_осад=237 | Янв_ср_мин=-41.5 | Янв_ср_макс=-35.1 | Фев_ср_мин=-38.2 | Фев_ср_макс=-28.6 | Мар_ср_мин=-27.4 | Мар_ср_макс=-12.3 | Апр_ср_мин=-11.8 | Апр_ср_макс=1.7 | Май_ср_мин=1.0 | Май_ср_макс=13.2 | Июн_ср_мин=9.3 | Июн_ср_макс=22.4 | Июл_ср_мин=12.7 | Июл_ср_макс=25.5 | Авг_ср_мин=8.9 | Авг_ср_макс=21.5 | Сен_ср_мин=1.2 | Сен_ср_макс=11.5 | Окт_ср_мин=-12.2 | Окт_ср_макс=-3.6 | Ноя_ср_мин=-31.0 | Ноя_ср_макс=-23.1 | Дек_ср_мин=-40.4 | Дек_ср_макс=-34.3 | Год_ср_мин=-14.1 | Год_ср_макс=-3.4 | Янв_а_макс=-5.8 | Янв_а_мин=-63.0 | Фев_а_макс=-2.2 | Фев_а_мин=-64.4 | Мар_а_макс=8.3 | Мар_а_мин=-54.9 | Апр_а_макс=21.1 | Апр_а_мин=-41.0 | Май_а_макс=31.1 | Май_а_мин=-18.1 | Июн_а_макс=35.1 | Июн_а_мин=-5.4 | Июл_а_макс=38.4 | Июл_а_мин=-1.5 | Авг_а_макс=35.4 | Авг_а_мин=-7.8 | Сен_а_макс=27.0 | Сен_а_мин=-14.2 | Окт_а_макс=18.6 | Окт_а_мин=-40.9 | Ноя_а_макс=3.8 | Ноя_а_мин=-54.5 | Дек_а_макс=-3.9 | Дек_а_мин=-59.8 | Год_а_макс=38.4 | Год_а_мин=-64.4 |}} == Демография == [[Ойуу:Якутский1.png|500px|thumb|center|Сурутуу ыытыллыбыт сылларга уонна [[2007]] сылга олохтоох ахсаана]]Дьокуускай куоракка — 367 тыһ. киһи (2024 сыл) олорор.<ref><nowiki>https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A1hisl_MO_01-01-2024.xlsx</nowiki></ref> Бу куоракка элбэх норуот олорор. Сахалар, нууччалар уонна да атыттар. Дьокуускай куорат тургэнник улаата турар куорат. == Омуктар ахсааннара (нелегаллары аахпакка туран)<ref>https://yakutskcity.ru/press-tsentr/gorod-yakutsk-zhiteli-skvoz-prizmu-statistiki/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501150609/http://xn--j1aaude4e.xn--p1ai/ |date=2013-05-01 }}</ref> == Сахалар - 59,2% - 217 тыh. Нууччалар - 26,4% - 97 тыh. Кыргызтар - 3,4% - 12 тыһ. Эбэҥки - 1,9% - 7 тыһ. Таджиктар - 1,7% - 6 тыh. Кытайдар - 1,4% - 5 тыh. Эрмээннэр - 1,1% - 4 тыh. Буряттар - 0,6% - 2 тыһ. Эбээн - 0,6% - 2 тыһ. Украинецтар - 0,5% - 2 тыh. Татаардар - 0,4% - 2 тыh. == Дьокуускай Ытык олохтоохторо == {{main|Дьокуускай ытык олохтоохторо}} == Дьокуускайга төрөөбүт биллэр дьон == {{main|Дьокуускайга төрөөбүт дьон}} Чулуу мэйии бараштар - слэйдар вайбтар уонна чиллар == Доҕордуу куораттар == *{{flagicon|South Korea}} [[Чаҥуон]], [[Соҕуруу Кэриэйэ]]. *{{flagicon|Alaska}} [[Фэрбенкс]], [[Аляска]] ([[АХШ]]). *{{flagicon|People's Republic of China}} [[Харбин]], [[Кытай]]. *{{flagicon|Japan}} [[Мураяма, Ямагата|Мураяма]], [[Дьоппуон]]. *{{flagicon|Canada}} [[Йэллоунайф]], [[Канада]]. *{{flagicon|Greece}} [[Олимпия (Греция)|Олимпия]], [[Греция]]. == Үөрэҕирии == {{main|Дьокуускай куорат үөрэҕин тэрилтэлэрэ}} == Фотогалерея == <gallery widths="160" heights="160" class="center"> Билэ:Yakutsk-kancelyaria.jpg|<small>Былыргы Дьокуускай. <br />Воеводскай канцелярия</small> Билэ:Y-ostrog.jpg|<small>Дьокуускай. Острог</small> Билэ:Якутск во второй половине XIX века.jpg|<small>XIX үйэ. Дьокуускайдааҕы духовнай сэминээрийэ</small> Билэ:Якутская духовная семинария (XIX век).jpg|<small>XIX үйэ. Дьокуускайдааҕы духовнай сэминээрийэ</small> Билэ:Ярославского 45 (главный вид).jpg|<small>Дьокуускай. Ярославскай уулуссатын 45 №-рэ. Арассыыйа култууратын памятнига (1400042000)</small> Билэ:Якутская духовная семинария, Якутск 24.05.2026.jpg|<small>Дьокуускайдааҕы духуобунай семинария</small> |<small>Ирбэт тоҥу чинчийэр Институт</small> Билэ:Aeroport Yakutsk 02.jpg|<small>Былатыан Ойуунускай аатынан аан дойдутааҕы Дьокуускай аэропорт</small> |<small>Ирбэт тоҥу чинчийэр Институт</small> Билэ:Спортивный комплекс "Триумф".JPG|<small>«Өрөгөй» спорт уораҕайа</small> Билэ:Государственный цирк Республики Саха (Якутия).jpg|<small>Саха сыырката</small> Билэ:Государственный академический русский драматический театр им. А.С. Пушкина 10.09.2025.jpg|<small>А. С. Пушкин аатынан судаарыстыбаннай академическай Нуучча драматическай тыйаатыра</small> Билэ:Якутский театр.jpg|<small>Саха тыйаатыра</small> Билэ:Якутск. Мечеть.jpg|<small>Абдул-Халим Аушев аатынан соборнай мечеть</small> Билэ:Памятник основателю Якутска Петру Ивановичу Бекетову.jpg |<small>Саха сирин төрүттээччитэ Петр Иванович Бекетов пааматынньыга</small> Билэ:RusAsian bank Yakutsk.jpg|<small>Нуучча-Азия баанын дьиэтэ. Кэннигэр остуруок биир баасыната уонна Комдрагмет дьиэтэ көстөллөр</small> </gallery> == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Сигэлэр == [http://якутск.рф/ Дьокуускай куорат уокурук дьаһалататын официал ситим-сирэ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501150609/http://xn--j1aaude4e.xn--p1ai/ |date=2013-05-01 }} {{Саха сирэ тиэмэлэргэ}} {{Template:Саха Сирин куораттара}} {{Template:Саха Сирин улуустара}} {{Commonscat|Yakutsk}} [[Категория:Дьокуускай| ]] [[Категория:Саха Сирин нэһилиэнньэлээх пууннара]] m5hwkhc8a7swkcrwcigllaz4owendro 429194 429193 2026-06-02T07:28:11Z SmallSonMarex 26712 /* Фотогалерея */ 429194 wikitext text/x-wiki {{Infobox Russian city |LocalName1=Дьокуускай |LocalLangName1=Саха тыла |Skyline=Якутск. Вид на КФЕН СВФУ и озеро Тёплое.JPG |SkylineLegend=М. К. Оммуоһап аатынан Хоту-Илиҥҥи бэдэрээлинэй үнүбэрситиэт, айылҕа үөрэҕин бакылтыата. <br /> |LatDeg=63 |LatMin=2 |LatSec |LonDeg=129 |LonMin=44 |LonSec |LocatorMap=Lena watershed.png |LocatorMapLegend=Дьокуускай өрүс үрдүгэр турар сирэ |CoatOfArms=Coat of Arms of Yakutsk (Yakutia) 2012.jpg |Flag=Flag of Yakutsk.svg |CityDay=Балаҕан ыйын иккис өрөбүлэ |FederalSubject=[[Саха Өрөспүүбүлүкэтэ]] |MunStatus=[[Дьокуускай куорат уокуруга|Куорат уокуруга]] |InJurisdictionOf=Саха Өрөспүүбүлүкэтэ |AdmCtrType=Киин куорат |AdmCtrOf=Саха Өрөспүүбүлүкэтэ |SelfGovAsOf= |LeaderType=Ил Дархан |LeaderName=[[Евгений Николаевич Григорьев]] |Legislature=[[Дьокуускай Уокурук Сүбэтэ|Уокурук Сүбэтэ]] |Charter=[[Charter of Yakutsk]] |Area_km2=121.93 |Population=396 751 |PopulationRank=89с |FoundationDate=Балаҕан ыйын 25, 1632 |PostalCode=677xxx |DialingCode=4112 |Website=http://www.yakutsk-city.ru/ |LocalName2=Якутск|LocalLangName2=Нуучча тыла|LocalName3=Yakutsk|LocalLangName3=Ааҥыл тыла}} '''Дьокуускай''' ([[нууччалыы]]: Якутск) [[Туймаада хочото|Туймаада хочотугар]] [[Өлүөнэ]] өрүс хаҥас кытылыгар турар, [[Саха Сирин]] киин куората. Ыраах-Илиҥҥи Бэдэрээлинэй уокурукка нэһилиэнньэтинэн төрдүс миэстэни ылар. Ирбэт тоҥ сиргэ турар саамай улахан куорат. Саха Сирин саамай улахан куората. == Устуоруйата == Сахалар Туймаада хочотугар нууччалар кэлиэхтэригэр диэри олорбуттара. Туймаада саха дьон былыргы киининэн ааҕыллар.<ref>https://ilin-yakutsk.narod.ru/2003-34/70.htm</ref> 1632 сыллаахха Бекетов баһылыктаах нуучча хаhаахтара [[Өлүөнэ]] кытылыгар, билиҥҥи [[Уус-Алдан улууһа|Уус-Алдан]] сиригэр бастаан [[остуруок]] туппуттар. Онтон нуучча хаһаахтарын тойоно [[Атаман Иван Галкин|Иван Галкин]] Өлүөнэ остуруогун [[халаан]] уута ылара бэрдин иһин, [[Өйүк]] баай хонуутугар (эбэтэр ''лог'' диэни ''луг'' диэн сыыһа суруйбут буоллахтарына - аппатыгар) өрүс уҥуор куорат билиҥҥи турар сиригэр көһөрбүтэ. Өлүөнэ кыраайын (Ленский край) киинин быһыытынан бастаан Өлүөнэ остуруога дэнэр этэ. 1638 сыллаахха Саха Сирин Енисей уеһыттан арааран Саха уеһа оҥороллоругар [[Дьокуускай остуруога|киин остуруок]] буолбута. 1680 сыллаахха саҕаламмыт реформа кэмигэр 1681 сыллаахха остуруокка [[Приклонскай Иван Васильевич|Приклонскай]] бойобуода кэлэр, кини сүрүн соруга - остуруогу куоракка кубулутуу. Куораты тутуу [[от ыйын 24]] күнүгэр 1682 сыллаахха саҕаламмыт. 3600 [[саһаан]] кыбадыраат иэннээх сири 3,5 миэтэрэ кэриҥэ үрдүктээх күрүө туттарар. Бу эркиҥҥэ 8 баасына туттарар. Куорат городничайынан [[Епишев Семен Иванович|Семен Иванович Епишев]] диэн киһи ананар. [[Тохсунньу 10]] күнүгэр 1696 сыллаахха [[Сибиирдээҕи бирикээс]] Саха уеһын уонна куоратын чертежтарын оҥорорго ыйаах таһаарар. Онтон нөҥүө сылыгар [[тохсунньу 31]] күнүгэр үрүҥ көмүс бэчээти оҥотторон ыытар. Бу кэмтэн ыла остуруок бүтэһиктээхтик куорат аатын сүгэр<ref>Дьокуускай хаһан куорат дэммитэй? А.Павлов-Дабыл, Кэскил хаһыат, 2.10.2012</ref>. == Килиимэтэ == Салгын тэмпэрэтиирэтин орто кээмэйэ (2012 сыл)<ref>[http://www.pogodaiklimat.ru/climate/24959.htm Погода и Климат:Климат Якутска]</ref>. {{Куорат клиимата |Источник=[http://pogoda.ru.net/climate/24959.htm Погода и климат] | Янв_ср=-38.6 | Янв_ср_осад=9 | Фев_ср=-33.8 | Фев_ср_осад=8 | Мар_ср=-20.1 | Мар_ср_осад=7 | Апр_ср=-4.8 | Апр_ср_осад=8 | Май_ср=7.5 | Май_ср_осад=20 | Июн_ср=16.4 | Июн_ср_осад=35 | Июл_ср=19.5 | Июл_ср_осад=38 | Авг_ср=15.2 | Авг_ср_осад=37 | Сен_ср=6.1 | Сен_ср_осад=31 | Окт_ср=-7.8 | Окт_ср_осад=18 | Ноя_ср=-27.0 | Ноя_ср_осад=16 | Дек_ср=-37.6 | Дек_ср_осад=10 | Год_ср=-8.8 | Год_ср_осад=237 | Янв_ср_мин=-41.5 | Янв_ср_макс=-35.1 | Фев_ср_мин=-38.2 | Фев_ср_макс=-28.6 | Мар_ср_мин=-27.4 | Мар_ср_макс=-12.3 | Апр_ср_мин=-11.8 | Апр_ср_макс=1.7 | Май_ср_мин=1.0 | Май_ср_макс=13.2 | Июн_ср_мин=9.3 | Июн_ср_макс=22.4 | Июл_ср_мин=12.7 | Июл_ср_макс=25.5 | Авг_ср_мин=8.9 | Авг_ср_макс=21.5 | Сен_ср_мин=1.2 | Сен_ср_макс=11.5 | Окт_ср_мин=-12.2 | Окт_ср_макс=-3.6 | Ноя_ср_мин=-31.0 | Ноя_ср_макс=-23.1 | Дек_ср_мин=-40.4 | Дек_ср_макс=-34.3 | Год_ср_мин=-14.1 | Год_ср_макс=-3.4 | Янв_а_макс=-5.8 | Янв_а_мин=-63.0 | Фев_а_макс=-2.2 | Фев_а_мин=-64.4 | Мар_а_макс=8.3 | Мар_а_мин=-54.9 | Апр_а_макс=21.1 | Апр_а_мин=-41.0 | Май_а_макс=31.1 | Май_а_мин=-18.1 | Июн_а_макс=35.1 | Июн_а_мин=-5.4 | Июл_а_макс=38.4 | Июл_а_мин=-1.5 | Авг_а_макс=35.4 | Авг_а_мин=-7.8 | Сен_а_макс=27.0 | Сен_а_мин=-14.2 | Окт_а_макс=18.6 | Окт_а_мин=-40.9 | Ноя_а_макс=3.8 | Ноя_а_мин=-54.5 | Дек_а_макс=-3.9 | Дек_а_мин=-59.8 | Год_а_макс=38.4 | Год_а_мин=-64.4 |}} == Демография == [[Ойуу:Якутский1.png|500px|thumb|center|Сурутуу ыытыллыбыт сылларга уонна [[2007]] сылга олохтоох ахсаана]]Дьокуускай куоракка — 367 тыһ. киһи (2024 сыл) олорор.<ref><nowiki>https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A1hisl_MO_01-01-2024.xlsx</nowiki></ref> Бу куоракка элбэх норуот олорор. Сахалар, нууччалар уонна да атыттар. Дьокуускай куорат тургэнник улаата турар куорат. == Омуктар ахсааннара (нелегаллары аахпакка туран)<ref>https://yakutskcity.ru/press-tsentr/gorod-yakutsk-zhiteli-skvoz-prizmu-statistiki/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501150609/http://xn--j1aaude4e.xn--p1ai/ |date=2013-05-01 }}</ref> == Сахалар - 59,2% - 217 тыh. Нууччалар - 26,4% - 97 тыh. Кыргызтар - 3,4% - 12 тыһ. Эбэҥки - 1,9% - 7 тыһ. Таджиктар - 1,7% - 6 тыh. Кытайдар - 1,4% - 5 тыh. Эрмээннэр - 1,1% - 4 тыh. Буряттар - 0,6% - 2 тыһ. Эбээн - 0,6% - 2 тыһ. Украинецтар - 0,5% - 2 тыh. Татаардар - 0,4% - 2 тыh. == Дьокуускай Ытык олохтоохторо == {{main|Дьокуускай ытык олохтоохторо}} == Дьокуускайга төрөөбүт биллэр дьон == {{main|Дьокуускайга төрөөбүт дьон}} Чулуу мэйии бараштар - слэйдар вайбтар уонна чиллар == Доҕордуу куораттар == *{{flagicon|South Korea}} [[Чаҥуон]], [[Соҕуруу Кэриэйэ]]. *{{flagicon|Alaska}} [[Фэрбенкс]], [[Аляска]] ([[АХШ]]). *{{flagicon|People's Republic of China}} [[Харбин]], [[Кытай]]. *{{flagicon|Japan}} [[Мураяма, Ямагата|Мураяма]], [[Дьоппуон]]. *{{flagicon|Canada}} [[Йэллоунайф]], [[Канада]]. *{{flagicon|Greece}} [[Олимпия (Греция)|Олимпия]], [[Греция]]. == Үөрэҕирии == {{main|Дьокуускай куорат үөрэҕин тэрилтэлэрэ}} == Фотогалерея == <gallery widths="160" heights="160" class="center"> Билэ:Yakutsk-kancelyaria.jpg|<small>Былыргы Дьокуускай. <br />Воеводскай канцелярия</small> Билэ:Y-ostrog.jpg|<small>Дьокуускай. Острог</small> Билэ:Якутск во второй половине XIX века.jpg|<small>XIX үйэ. Дьокуускайдааҕы духовнай сэминээрийэ</small> Билэ:Якутская духовная семинария (XIX век).jpg|<small>XIX үйэ. Дьокуускайдааҕы духовнай сэминээрийэ</small> Билэ:Ярославского 45 (главный вид).jpg|<small>Дьокуускай. Ярославскай уулуссатын 45 №-рэ. Арассыыйа култууратын памятнига (1400042000)</small> Билэ:Якутская духовная семинария, Якутск 24.05.2026.jpg|<small>Дьокуускайдааҕы духуобунай семинария</small> |<small>Ирбэт тоҥу чинчийэр Институт</small> Билэ:Aeroport Yakutsk 02.jpg|<small>Былатыан Ойуунускай аатынан аан дойдутааҕы Дьокуускай аэропорт</small> |<small>Ирбэт тоҥу чинчийэр Институт</small> Билэ:Спортивный комплекс "Триумф".JPG|<small>«Өрөгөй» спорт уораҕайа</small> Билэ:Государственный цирк Республики Саха (Якутия).jpg|<small>Саха сыырката</small> Билэ:Государственный академический русский драматический театр им. А.С. Пушкина 10.09.2025.jpg|<small>А. С. Пушкин аатынан судаарыстыбаннай академическай Нуучча драматическай тыйаатыра</small> Билэ:Якутский театр.jpg|<small>Саха тыйаатыра</small> Билэ:Якутск. Мечеть.jpg|<small>Абдул-Халим Аушев аатынан соборнай мечеть</small> Билэ:Памятник основателю Якутска Петру Ивановичу Бекетову.jpg|<small>Саха сирин төрүттээччитэ Петр Иванович Бекетов пааматынньыга</small> Билэ:RusAsian bank Yakutsk.jpg|<small>Нуучча-Азия баанын дьиэтэ. Кэннигэр остуруок биир баасыната уонна Комдрагмет дьиэтэ көстөллөр</small> </gallery> == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Сигэлэр == [http://якутск.рф/ Дьокуускай куорат уокурук дьаһалататын официал ситим-сирэ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501150609/http://xn--j1aaude4e.xn--p1ai/ |date=2013-05-01 }} {{Саха сирэ тиэмэлэргэ}} {{Template:Саха Сирин куораттара}} {{Template:Саха Сирин улуустара}} {{Commonscat|Yakutsk}} [[Категория:Дьокуускай| ]] [[Категория:Саха Сирин нэһилиэнньэлээх пууннара]] 15auhj0aqt44yfm1k3otnzc8795qpxz 429195 429194 2026-06-02T07:29:30Z SmallSonMarex 26712 /* Фотогалерея */ 429195 wikitext text/x-wiki {{Infobox Russian city |LocalName1=Дьокуускай |LocalLangName1=Саха тыла |Skyline=Якутск. Вид на КФЕН СВФУ и озеро Тёплое.JPG |SkylineLegend=М. К. Оммуоһап аатынан Хоту-Илиҥҥи бэдэрээлинэй үнүбэрситиэт, айылҕа үөрэҕин бакылтыата. <br /> |LatDeg=63 |LatMin=2 |LatSec |LonDeg=129 |LonMin=44 |LonSec |LocatorMap=Lena watershed.png |LocatorMapLegend=Дьокуускай өрүс үрдүгэр турар сирэ |CoatOfArms=Coat of Arms of Yakutsk (Yakutia) 2012.jpg |Flag=Flag of Yakutsk.svg |CityDay=Балаҕан ыйын иккис өрөбүлэ |FederalSubject=[[Саха Өрөспүүбүлүкэтэ]] |MunStatus=[[Дьокуускай куорат уокуруга|Куорат уокуруга]] |InJurisdictionOf=Саха Өрөспүүбүлүкэтэ |AdmCtrType=Киин куорат |AdmCtrOf=Саха Өрөспүүбүлүкэтэ |SelfGovAsOf= |LeaderType=Ил Дархан |LeaderName=[[Евгений Николаевич Григорьев]] |Legislature=[[Дьокуускай Уокурук Сүбэтэ|Уокурук Сүбэтэ]] |Charter=[[Charter of Yakutsk]] |Area_km2=121.93 |Population=396 751 |PopulationRank=89с |FoundationDate=Балаҕан ыйын 25, 1632 |PostalCode=677xxx |DialingCode=4112 |Website=http://www.yakutsk-city.ru/ |LocalName2=Якутск|LocalLangName2=Нуучча тыла|LocalName3=Yakutsk|LocalLangName3=Ааҥыл тыла}} '''Дьокуускай''' ([[нууччалыы]]: Якутск) [[Туймаада хочото|Туймаада хочотугар]] [[Өлүөнэ]] өрүс хаҥас кытылыгар турар, [[Саха Сирин]] киин куората. Ыраах-Илиҥҥи Бэдэрээлинэй уокурукка нэһилиэнньэтинэн төрдүс миэстэни ылар. Ирбэт тоҥ сиргэ турар саамай улахан куорат. Саха Сирин саамай улахан куората. == Устуоруйата == Сахалар Туймаада хочотугар нууччалар кэлиэхтэригэр диэри олорбуттара. Туймаада саха дьон былыргы киининэн ааҕыллар.<ref>https://ilin-yakutsk.narod.ru/2003-34/70.htm</ref> 1632 сыллаахха Бекетов баһылыктаах нуучча хаhаахтара [[Өлүөнэ]] кытылыгар, билиҥҥи [[Уус-Алдан улууһа|Уус-Алдан]] сиригэр бастаан [[остуруок]] туппуттар. Онтон нуучча хаһаахтарын тойоно [[Атаман Иван Галкин|Иван Галкин]] Өлүөнэ остуруогун [[халаан]] уута ылара бэрдин иһин, [[Өйүк]] баай хонуутугар (эбэтэр ''лог'' диэни ''луг'' диэн сыыһа суруйбут буоллахтарына - аппатыгар) өрүс уҥуор куорат билиҥҥи турар сиригэр көһөрбүтэ. Өлүөнэ кыраайын (Ленский край) киинин быһыытынан бастаан Өлүөнэ остуруога дэнэр этэ. 1638 сыллаахха Саха Сирин Енисей уеһыттан арааран Саха уеһа оҥороллоругар [[Дьокуускай остуруога|киин остуруок]] буолбута. 1680 сыллаахха саҕаламмыт реформа кэмигэр 1681 сыллаахха остуруокка [[Приклонскай Иван Васильевич|Приклонскай]] бойобуода кэлэр, кини сүрүн соруга - остуруогу куоракка кубулутуу. Куораты тутуу [[от ыйын 24]] күнүгэр 1682 сыллаахха саҕаламмыт. 3600 [[саһаан]] кыбадыраат иэннээх сири 3,5 миэтэрэ кэриҥэ үрдүктээх күрүө туттарар. Бу эркиҥҥэ 8 баасына туттарар. Куорат городничайынан [[Епишев Семен Иванович|Семен Иванович Епишев]] диэн киһи ананар. [[Тохсунньу 10]] күнүгэр 1696 сыллаахха [[Сибиирдээҕи бирикээс]] Саха уеһын уонна куоратын чертежтарын оҥорорго ыйаах таһаарар. Онтон нөҥүө сылыгар [[тохсунньу 31]] күнүгэр үрүҥ көмүс бэчээти оҥотторон ыытар. Бу кэмтэн ыла остуруок бүтэһиктээхтик куорат аатын сүгэр<ref>Дьокуускай хаһан куорат дэммитэй? А.Павлов-Дабыл, Кэскил хаһыат, 2.10.2012</ref>. == Килиимэтэ == Салгын тэмпэрэтиирэтин орто кээмэйэ (2012 сыл)<ref>[http://www.pogodaiklimat.ru/climate/24959.htm Погода и Климат:Климат Якутска]</ref>. {{Куорат клиимата |Источник=[http://pogoda.ru.net/climate/24959.htm Погода и климат] | Янв_ср=-38.6 | Янв_ср_осад=9 | Фев_ср=-33.8 | Фев_ср_осад=8 | Мар_ср=-20.1 | Мар_ср_осад=7 | Апр_ср=-4.8 | Апр_ср_осад=8 | Май_ср=7.5 | Май_ср_осад=20 | Июн_ср=16.4 | Июн_ср_осад=35 | Июл_ср=19.5 | Июл_ср_осад=38 | Авг_ср=15.2 | Авг_ср_осад=37 | Сен_ср=6.1 | Сен_ср_осад=31 | Окт_ср=-7.8 | Окт_ср_осад=18 | Ноя_ср=-27.0 | Ноя_ср_осад=16 | Дек_ср=-37.6 | Дек_ср_осад=10 | Год_ср=-8.8 | Год_ср_осад=237 | Янв_ср_мин=-41.5 | Янв_ср_макс=-35.1 | Фев_ср_мин=-38.2 | Фев_ср_макс=-28.6 | Мар_ср_мин=-27.4 | Мар_ср_макс=-12.3 | Апр_ср_мин=-11.8 | Апр_ср_макс=1.7 | Май_ср_мин=1.0 | Май_ср_макс=13.2 | Июн_ср_мин=9.3 | Июн_ср_макс=22.4 | Июл_ср_мин=12.7 | Июл_ср_макс=25.5 | Авг_ср_мин=8.9 | Авг_ср_макс=21.5 | Сен_ср_мин=1.2 | Сен_ср_макс=11.5 | Окт_ср_мин=-12.2 | Окт_ср_макс=-3.6 | Ноя_ср_мин=-31.0 | Ноя_ср_макс=-23.1 | Дек_ср_мин=-40.4 | Дек_ср_макс=-34.3 | Год_ср_мин=-14.1 | Год_ср_макс=-3.4 | Янв_а_макс=-5.8 | Янв_а_мин=-63.0 | Фев_а_макс=-2.2 | Фев_а_мин=-64.4 | Мар_а_макс=8.3 | Мар_а_мин=-54.9 | Апр_а_макс=21.1 | Апр_а_мин=-41.0 | Май_а_макс=31.1 | Май_а_мин=-18.1 | Июн_а_макс=35.1 | Июн_а_мин=-5.4 | Июл_а_макс=38.4 | Июл_а_мин=-1.5 | Авг_а_макс=35.4 | Авг_а_мин=-7.8 | Сен_а_макс=27.0 | Сен_а_мин=-14.2 | Окт_а_макс=18.6 | Окт_а_мин=-40.9 | Ноя_а_макс=3.8 | Ноя_а_мин=-54.5 | Дек_а_макс=-3.9 | Дек_а_мин=-59.8 | Год_а_макс=38.4 | Год_а_мин=-64.4 |}} == Демография == [[Ойуу:Якутский1.png|500px|thumb|center|Сурутуу ыытыллыбыт сылларга уонна [[2007]] сылга олохтоох ахсаана]]Дьокуускай куоракка — 367 тыһ. киһи (2024 сыл) олорор.<ref><nowiki>https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A1hisl_MO_01-01-2024.xlsx</nowiki></ref> Бу куоракка элбэх норуот олорор. Сахалар, нууччалар уонна да атыттар. Дьокуускай куорат тургэнник улаата турар куорат. == Омуктар ахсааннара (нелегаллары аахпакка туран)<ref>https://yakutskcity.ru/press-tsentr/gorod-yakutsk-zhiteli-skvoz-prizmu-statistiki/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501150609/http://xn--j1aaude4e.xn--p1ai/ |date=2013-05-01 }}</ref> == Сахалар - 59,2% - 217 тыh. Нууччалар - 26,4% - 97 тыh. Кыргызтар - 3,4% - 12 тыһ. Эбэҥки - 1,9% - 7 тыһ. Таджиктар - 1,7% - 6 тыh. Кытайдар - 1,4% - 5 тыh. Эрмээннэр - 1,1% - 4 тыh. Буряттар - 0,6% - 2 тыһ. Эбээн - 0,6% - 2 тыһ. Украинецтар - 0,5% - 2 тыh. Татаардар - 0,4% - 2 тыh. == Дьокуускай Ытык олохтоохторо == {{main|Дьокуускай ытык олохтоохторо}} == Дьокуускайга төрөөбүт биллэр дьон == {{main|Дьокуускайга төрөөбүт дьон}} Чулуу мэйии бараштар - слэйдар вайбтар уонна чиллар == Доҕордуу куораттар == *{{flagicon|South Korea}} [[Чаҥуон]], [[Соҕуруу Кэриэйэ]]. *{{flagicon|Alaska}} [[Фэрбенкс]], [[Аляска]] ([[АХШ]]). *{{flagicon|People's Republic of China}} [[Харбин]], [[Кытай]]. *{{flagicon|Japan}} [[Мураяма, Ямагата|Мураяма]], [[Дьоппуон]]. *{{flagicon|Canada}} [[Йэллоунайф]], [[Канада]]. *{{flagicon|Greece}} [[Олимпия (Греция)|Олимпия]], [[Греция]]. == Үөрэҕирии == {{main|Дьокуускай куорат үөрэҕин тэрилтэлэрэ}} == Фотогалерея == <gallery widths="160" heights="160" class="center"> Билэ:Yakutsk-kancelyaria.jpg|<small>Былыргы Дьокуускай. <br />Воеводскай канцелярия</small> Билэ:Y-ostrog.jpg|<small>Дьокуускай. Острог</small> Билэ:Якутск во второй половине XIX века.jpg|<small>XIX үйэ. Дьокуускайдааҕы духовнай сэминээрийэ</small> Билэ:Якутская духовная семинария (XIX век).jpg|<small>XIX үйэ. Дьокуускайдааҕы духовнай сэминээрийэ</small> Билэ:Ярославского 45 (главный вид).jpg|<small>Дьокуускай. Ярославскай уулуссатын 45 №-рэ. Арассыыйа култууратын памятнига (1400042000)</small> Билэ:Якутская духовная семинария, Якутск 24.05.2026.jpg|<small>Дьокуускайдааҕы духуобунай семинария</small> |<small>Ирбэт тоҥу чинчийэр Институт</small> Билэ:Aeroport Yakutsk 02.jpg|<small>Былатыан Ойуунускай аатынан аан дойдутааҕы Дьокуускай аэропорт</small> |<small>Ирбэт тоҥу чинчийэр Институт</small> Билэ:Спортивный комплекс "Триумф".JPG|<small>«Өрөгөй» спорт уораҕайа</small> Билэ:Государственный цирк Республики Саха (Якутия).jpg|<small>Саха сыырката</small> Билэ:Государственный академический русский драматический театр им. А.С. Пушкина 10.09.2025.jpg|<small>А. С. Пушкин аатынан судаарыстыбаннай академическай Нуучча драматическай тыйаатыра</small> Билэ:Die Ankunft Christi ist die Sonne der Wahrheit der römisch-katholischen Kirche in Jakutsk.jpg|<small>Пресвятой Троица Римскай-Католическай таҥаратын дьиэтэ</small> Билэ:Якутский театр.jpg|<small>Саха тыйаатыра</small> Билэ:Якутск. Мечеть.jpg|<small>Абдул-Халим Аушев аатынан соборнай мечеть</small> Билэ:Памятник основателю Якутска Петру Ивановичу Бекетову.jpg|<small>Саха сирин төрүттээччитэ Петр Иванович Бекетов пааматынньыга</small> Билэ:RusAsian bank Yakutsk.jpg|<small>Нуучча-Азия баанын дьиэтэ. Кэннигэр остуруок биир баасыната уонна Комдрагмет дьиэтэ көстөллөр</small> </gallery> == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Сигэлэр == [http://якутск.рф/ Дьокуускай куорат уокурук дьаһалататын официал ситим-сирэ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501150609/http://xn--j1aaude4e.xn--p1ai/ |date=2013-05-01 }} {{Саха сирэ тиэмэлэргэ}} {{Template:Саха Сирин куораттара}} {{Template:Саха Сирин улуустара}} {{Commonscat|Yakutsk}} [[Категория:Дьокуускай| ]] [[Категория:Саха Сирин нэһилиэнньэлээх пууннара]] pe384fc1ox709ajty4d4fxozuh2e1kc 429196 429195 2026-06-02T07:30:58Z SmallSonMarex 26712 /* Фотогалерея */ 429196 wikitext text/x-wiki {{Infobox Russian city |LocalName1=Дьокуускай |LocalLangName1=Саха тыла |Skyline=Якутск. Вид на КФЕН СВФУ и озеро Тёплое.JPG |SkylineLegend=М. К. Оммуоһап аатынан Хоту-Илиҥҥи бэдэрээлинэй үнүбэрситиэт, айылҕа үөрэҕин бакылтыата. <br /> |LatDeg=63 |LatMin=2 |LatSec |LonDeg=129 |LonMin=44 |LonSec |LocatorMap=Lena watershed.png |LocatorMapLegend=Дьокуускай өрүс үрдүгэр турар сирэ |CoatOfArms=Coat of Arms of Yakutsk (Yakutia) 2012.jpg |Flag=Flag of Yakutsk.svg |CityDay=Балаҕан ыйын иккис өрөбүлэ |FederalSubject=[[Саха Өрөспүүбүлүкэтэ]] |MunStatus=[[Дьокуускай куорат уокуруга|Куорат уокуруга]] |InJurisdictionOf=Саха Өрөспүүбүлүкэтэ |AdmCtrType=Киин куорат |AdmCtrOf=Саха Өрөспүүбүлүкэтэ |SelfGovAsOf= |LeaderType=Ил Дархан |LeaderName=[[Евгений Николаевич Григорьев]] |Legislature=[[Дьокуускай Уокурук Сүбэтэ|Уокурук Сүбэтэ]] |Charter=[[Charter of Yakutsk]] |Area_km2=121.93 |Population=396 751 |PopulationRank=89с |FoundationDate=Балаҕан ыйын 25, 1632 |PostalCode=677xxx |DialingCode=4112 |Website=http://www.yakutsk-city.ru/ |LocalName2=Якутск|LocalLangName2=Нуучча тыла|LocalName3=Yakutsk|LocalLangName3=Ааҥыл тыла}} '''Дьокуускай''' ([[нууччалыы]]: Якутск) [[Туймаада хочото|Туймаада хочотугар]] [[Өлүөнэ]] өрүс хаҥас кытылыгар турар, [[Саха Сирин]] киин куората. Ыраах-Илиҥҥи Бэдэрээлинэй уокурукка нэһилиэнньэтинэн төрдүс миэстэни ылар. Ирбэт тоҥ сиргэ турар саамай улахан куорат. Саха Сирин саамай улахан куората. == Устуоруйата == Сахалар Туймаада хочотугар нууччалар кэлиэхтэригэр диэри олорбуттара. Туймаада саха дьон былыргы киининэн ааҕыллар.<ref>https://ilin-yakutsk.narod.ru/2003-34/70.htm</ref> 1632 сыллаахха Бекетов баһылыктаах нуучча хаhаахтара [[Өлүөнэ]] кытылыгар, билиҥҥи [[Уус-Алдан улууһа|Уус-Алдан]] сиригэр бастаан [[остуруок]] туппуттар. Онтон нуучча хаһаахтарын тойоно [[Атаман Иван Галкин|Иван Галкин]] Өлүөнэ остуруогун [[халаан]] уута ылара бэрдин иһин, [[Өйүк]] баай хонуутугар (эбэтэр ''лог'' диэни ''луг'' диэн сыыһа суруйбут буоллахтарына - аппатыгар) өрүс уҥуор куорат билиҥҥи турар сиригэр көһөрбүтэ. Өлүөнэ кыраайын (Ленский край) киинин быһыытынан бастаан Өлүөнэ остуруога дэнэр этэ. 1638 сыллаахха Саха Сирин Енисей уеһыттан арааран Саха уеһа оҥороллоругар [[Дьокуускай остуруога|киин остуруок]] буолбута. 1680 сыллаахха саҕаламмыт реформа кэмигэр 1681 сыллаахха остуруокка [[Приклонскай Иван Васильевич|Приклонскай]] бойобуода кэлэр, кини сүрүн соруга - остуруогу куоракка кубулутуу. Куораты тутуу [[от ыйын 24]] күнүгэр 1682 сыллаахха саҕаламмыт. 3600 [[саһаан]] кыбадыраат иэннээх сири 3,5 миэтэрэ кэриҥэ үрдүктээх күрүө туттарар. Бу эркиҥҥэ 8 баасына туттарар. Куорат городничайынан [[Епишев Семен Иванович|Семен Иванович Епишев]] диэн киһи ананар. [[Тохсунньу 10]] күнүгэр 1696 сыллаахха [[Сибиирдээҕи бирикээс]] Саха уеһын уонна куоратын чертежтарын оҥорорго ыйаах таһаарар. Онтон нөҥүө сылыгар [[тохсунньу 31]] күнүгэр үрүҥ көмүс бэчээти оҥотторон ыытар. Бу кэмтэн ыла остуруок бүтэһиктээхтик куорат аатын сүгэр<ref>Дьокуускай хаһан куорат дэммитэй? А.Павлов-Дабыл, Кэскил хаһыат, 2.10.2012</ref>. == Килиимэтэ == Салгын тэмпэрэтиирэтин орто кээмэйэ (2012 сыл)<ref>[http://www.pogodaiklimat.ru/climate/24959.htm Погода и Климат:Климат Якутска]</ref>. {{Куорат клиимата |Источник=[http://pogoda.ru.net/climate/24959.htm Погода и климат] | Янв_ср=-38.6 | Янв_ср_осад=9 | Фев_ср=-33.8 | Фев_ср_осад=8 | Мар_ср=-20.1 | Мар_ср_осад=7 | Апр_ср=-4.8 | Апр_ср_осад=8 | Май_ср=7.5 | Май_ср_осад=20 | Июн_ср=16.4 | Июн_ср_осад=35 | Июл_ср=19.5 | Июл_ср_осад=38 | Авг_ср=15.2 | Авг_ср_осад=37 | Сен_ср=6.1 | Сен_ср_осад=31 | Окт_ср=-7.8 | Окт_ср_осад=18 | Ноя_ср=-27.0 | Ноя_ср_осад=16 | Дек_ср=-37.6 | Дек_ср_осад=10 | Год_ср=-8.8 | Год_ср_осад=237 | Янв_ср_мин=-41.5 | Янв_ср_макс=-35.1 | Фев_ср_мин=-38.2 | Фев_ср_макс=-28.6 | Мар_ср_мин=-27.4 | Мар_ср_макс=-12.3 | Апр_ср_мин=-11.8 | Апр_ср_макс=1.7 | Май_ср_мин=1.0 | Май_ср_макс=13.2 | Июн_ср_мин=9.3 | Июн_ср_макс=22.4 | Июл_ср_мин=12.7 | Июл_ср_макс=25.5 | Авг_ср_мин=8.9 | Авг_ср_макс=21.5 | Сен_ср_мин=1.2 | Сен_ср_макс=11.5 | Окт_ср_мин=-12.2 | Окт_ср_макс=-3.6 | Ноя_ср_мин=-31.0 | Ноя_ср_макс=-23.1 | Дек_ср_мин=-40.4 | Дек_ср_макс=-34.3 | Год_ср_мин=-14.1 | Год_ср_макс=-3.4 | Янв_а_макс=-5.8 | Янв_а_мин=-63.0 | Фев_а_макс=-2.2 | Фев_а_мин=-64.4 | Мар_а_макс=8.3 | Мар_а_мин=-54.9 | Апр_а_макс=21.1 | Апр_а_мин=-41.0 | Май_а_макс=31.1 | Май_а_мин=-18.1 | Июн_а_макс=35.1 | Июн_а_мин=-5.4 | Июл_а_макс=38.4 | Июл_а_мин=-1.5 | Авг_а_макс=35.4 | Авг_а_мин=-7.8 | Сен_а_макс=27.0 | Сен_а_мин=-14.2 | Окт_а_макс=18.6 | Окт_а_мин=-40.9 | Ноя_а_макс=3.8 | Ноя_а_мин=-54.5 | Дек_а_макс=-3.9 | Дек_а_мин=-59.8 | Год_а_макс=38.4 | Год_а_мин=-64.4 |}} == Демография == [[Ойуу:Якутский1.png|500px|thumb|center|Сурутуу ыытыллыбыт сылларга уонна [[2007]] сылга олохтоох ахсаана]]Дьокуускай куоракка — 367 тыһ. киһи (2024 сыл) олорор.<ref><nowiki>https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A1hisl_MO_01-01-2024.xlsx</nowiki></ref> Бу куоракка элбэх норуот олорор. Сахалар, нууччалар уонна да атыттар. Дьокуускай куорат тургэнник улаата турар куорат. == Омуктар ахсааннара (нелегаллары аахпакка туран)<ref>https://yakutskcity.ru/press-tsentr/gorod-yakutsk-zhiteli-skvoz-prizmu-statistiki/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501150609/http://xn--j1aaude4e.xn--p1ai/ |date=2013-05-01 }}</ref> == Сахалар - 59,2% - 217 тыh. Нууччалар - 26,4% - 97 тыh. Кыргызтар - 3,4% - 12 тыһ. Эбэҥки - 1,9% - 7 тыһ. Таджиктар - 1,7% - 6 тыh. Кытайдар - 1,4% - 5 тыh. Эрмээннэр - 1,1% - 4 тыh. Буряттар - 0,6% - 2 тыһ. Эбээн - 0,6% - 2 тыһ. Украинецтар - 0,5% - 2 тыh. Татаардар - 0,4% - 2 тыh. == Дьокуускай Ытык олохтоохторо == {{main|Дьокуускай ытык олохтоохторо}} == Дьокуускайга төрөөбүт биллэр дьон == {{main|Дьокуускайга төрөөбүт дьон}} Чулуу мэйии бараштар - слэйдар вайбтар уонна чиллар == Доҕордуу куораттар == *{{flagicon|South Korea}} [[Чаҥуон]], [[Соҕуруу Кэриэйэ]]. *{{flagicon|Alaska}} [[Фэрбенкс]], [[Аляска]] ([[АХШ]]). *{{flagicon|People's Republic of China}} [[Харбин]], [[Кытай]]. *{{flagicon|Japan}} [[Мураяма, Ямагата|Мураяма]], [[Дьоппуон]]. *{{flagicon|Canada}} [[Йэллоунайф]], [[Канада]]. *{{flagicon|Greece}} [[Олимпия (Греция)|Олимпия]], [[Греция]]. == Үөрэҕирии == {{main|Дьокуускай куорат үөрэҕин тэрилтэлэрэ}} == Фотогалерея == <gallery widths="160" heights="160" class="center"> Билэ:Yakutsk-kancelyaria.jpg|<small>Былыргы Дьокуускай. <br />Воеводскай канцелярия</small> Билэ:Y-ostrog.jpg|<small>Дьокуускай. Острог</small> Билэ:Якутск во второй половине XIX века.jpg|<small>XIX үйэ. Дьокуускайдааҕы духовнай сэминээрийэ</small> Билэ:Якутская духовная семинария (XIX век).jpg|<small>XIX үйэ. Дьокуускайдааҕы духовнай сэминээрийэ</small> Билэ:Ярославского 45 (главный вид).jpg|<small>Дьокуускай. Ярославскай уулуссатын 45 №-рэ. Арассыыйа култууратын памятнига (1400042000)</small> Билэ:Якутская духовная семинария, Якутск 24.05.2026.jpg|<small>Дьокуускайдааҕы духуобунай семинария</small> |<small>Ирбэт тоҥу чинчийэр Институт</small> Билэ:Aeroport Yakutsk 02.jpg|<small>Былатыан Ойуунускай аатынан аан дойдутааҕы Дьокуускай аэропорт</small> |<small>Ирбэт тоҥу чинчийэр Институт</small> Билэ:Спортивный комплекс "Триумф".JPG|<small>«Өрөгөй» спорт уораҕайа</small> Билэ:КФЕН СВФУ август 2013.jpg|<small>СВФУ Естественнай наукаларын факультеттарын корпуһа</small> Билэ:Государственный цирк Республики Саха (Якутия).jpg|<small>Саха сыырката</small> Билэ:Государственный академический русский драматический театр им. А.С. Пушкина 10.09.2025.jpg|<small>А. С. Пушкин аатынан судаарыстыбаннай академическай Нуучча драматическай тыйаатыра</small> Билэ:Die Ankunft Christi ist die Sonne der Wahrheit der römisch-katholischen Kirche in Jakutsk.jpg|<small>Пресвятой Троица Римскай-Католическай таҥаратын дьиэтэ</small> Билэ:Якутский театр.jpg|<small>Саха тыйаатыра</small> Билэ:Якутск. Мечеть.jpg|<small>Абдул-Халим Аушев аатынан соборнай мечеть</small> Билэ:Памятник основателю Якутска Петру Ивановичу Бекетову.jpg|<small>Саха сирин төрүттээччитэ Петр Иванович Бекетов пааматынньыга</small> Билэ:RusAsian bank Yakutsk.jpg|<small>Нуучча-Азия баанын дьиэтэ. Кэннигэр остуруок биир баасыната уонна Комдрагмет дьиэтэ көстөллөр</small> </gallery> == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Сигэлэр == [http://якутск.рф/ Дьокуускай куорат уокурук дьаһалататын официал ситим-сирэ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501150609/http://xn--j1aaude4e.xn--p1ai/ |date=2013-05-01 }} {{Саха сирэ тиэмэлэргэ}} {{Template:Саха Сирин куораттара}} {{Template:Саха Сирин улуустара}} {{Commonscat|Yakutsk}} [[Категория:Дьокуускай| ]] [[Категория:Саха Сирин нэһилиэнньэлээх пууннара]] 3b7lrlnonklk47cgj5axpf8xsxyiuht 429197 429196 2026-06-02T07:32:14Z SmallSonMarex 26712 /* Фотогалерея */ 429197 wikitext text/x-wiki {{Infobox Russian city |LocalName1=Дьокуускай |LocalLangName1=Саха тыла |Skyline=Якутск. Вид на КФЕН СВФУ и озеро Тёплое.JPG |SkylineLegend=М. К. Оммуоһап аатынан Хоту-Илиҥҥи бэдэрээлинэй үнүбэрситиэт, айылҕа үөрэҕин бакылтыата. <br /> |LatDeg=63 |LatMin=2 |LatSec |LonDeg=129 |LonMin=44 |LonSec |LocatorMap=Lena watershed.png |LocatorMapLegend=Дьокуускай өрүс үрдүгэр турар сирэ |CoatOfArms=Coat of Arms of Yakutsk (Yakutia) 2012.jpg |Flag=Flag of Yakutsk.svg |CityDay=Балаҕан ыйын иккис өрөбүлэ |FederalSubject=[[Саха Өрөспүүбүлүкэтэ]] |MunStatus=[[Дьокуускай куорат уокуруга|Куорат уокуруга]] |InJurisdictionOf=Саха Өрөспүүбүлүкэтэ |AdmCtrType=Киин куорат |AdmCtrOf=Саха Өрөспүүбүлүкэтэ |SelfGovAsOf= |LeaderType=Ил Дархан |LeaderName=[[Евгений Николаевич Григорьев]] |Legislature=[[Дьокуускай Уокурук Сүбэтэ|Уокурук Сүбэтэ]] |Charter=[[Charter of Yakutsk]] |Area_km2=121.93 |Population=396 751 |PopulationRank=89с |FoundationDate=Балаҕан ыйын 25, 1632 |PostalCode=677xxx |DialingCode=4112 |Website=http://www.yakutsk-city.ru/ |LocalName2=Якутск|LocalLangName2=Нуучча тыла|LocalName3=Yakutsk|LocalLangName3=Ааҥыл тыла}} '''Дьокуускай''' ([[нууччалыы]]: Якутск) [[Туймаада хочото|Туймаада хочотугар]] [[Өлүөнэ]] өрүс хаҥас кытылыгар турар, [[Саха Сирин]] киин куората. Ыраах-Илиҥҥи Бэдэрээлинэй уокурукка нэһилиэнньэтинэн төрдүс миэстэни ылар. Ирбэт тоҥ сиргэ турар саамай улахан куорат. Саха Сирин саамай улахан куората. == Устуоруйата == Сахалар Туймаада хочотугар нууччалар кэлиэхтэригэр диэри олорбуттара. Туймаада саха дьон былыргы киининэн ааҕыллар.<ref>https://ilin-yakutsk.narod.ru/2003-34/70.htm</ref> 1632 сыллаахха Бекетов баһылыктаах нуучча хаhаахтара [[Өлүөнэ]] кытылыгар, билиҥҥи [[Уус-Алдан улууһа|Уус-Алдан]] сиригэр бастаан [[остуруок]] туппуттар. Онтон нуучча хаһаахтарын тойоно [[Атаман Иван Галкин|Иван Галкин]] Өлүөнэ остуруогун [[халаан]] уута ылара бэрдин иһин, [[Өйүк]] баай хонуутугар (эбэтэр ''лог'' диэни ''луг'' диэн сыыһа суруйбут буоллахтарына - аппатыгар) өрүс уҥуор куорат билиҥҥи турар сиригэр көһөрбүтэ. Өлүөнэ кыраайын (Ленский край) киинин быһыытынан бастаан Өлүөнэ остуруога дэнэр этэ. 1638 сыллаахха Саха Сирин Енисей уеһыттан арааран Саха уеһа оҥороллоругар [[Дьокуускай остуруога|киин остуруок]] буолбута. 1680 сыллаахха саҕаламмыт реформа кэмигэр 1681 сыллаахха остуруокка [[Приклонскай Иван Васильевич|Приклонскай]] бойобуода кэлэр, кини сүрүн соруга - остуруогу куоракка кубулутуу. Куораты тутуу [[от ыйын 24]] күнүгэр 1682 сыллаахха саҕаламмыт. 3600 [[саһаан]] кыбадыраат иэннээх сири 3,5 миэтэрэ кэриҥэ үрдүктээх күрүө туттарар. Бу эркиҥҥэ 8 баасына туттарар. Куорат городничайынан [[Епишев Семен Иванович|Семен Иванович Епишев]] диэн киһи ананар. [[Тохсунньу 10]] күнүгэр 1696 сыллаахха [[Сибиирдээҕи бирикээс]] Саха уеһын уонна куоратын чертежтарын оҥорорго ыйаах таһаарар. Онтон нөҥүө сылыгар [[тохсунньу 31]] күнүгэр үрүҥ көмүс бэчээти оҥотторон ыытар. Бу кэмтэн ыла остуруок бүтэһиктээхтик куорат аатын сүгэр<ref>Дьокуускай хаһан куорат дэммитэй? А.Павлов-Дабыл, Кэскил хаһыат, 2.10.2012</ref>. == Килиимэтэ == Салгын тэмпэрэтиирэтин орто кээмэйэ (2012 сыл)<ref>[http://www.pogodaiklimat.ru/climate/24959.htm Погода и Климат:Климат Якутска]</ref>. {{Куорат клиимата |Источник=[http://pogoda.ru.net/climate/24959.htm Погода и климат] | Янв_ср=-38.6 | Янв_ср_осад=9 | Фев_ср=-33.8 | Фев_ср_осад=8 | Мар_ср=-20.1 | Мар_ср_осад=7 | Апр_ср=-4.8 | Апр_ср_осад=8 | Май_ср=7.5 | Май_ср_осад=20 | Июн_ср=16.4 | Июн_ср_осад=35 | Июл_ср=19.5 | Июл_ср_осад=38 | Авг_ср=15.2 | Авг_ср_осад=37 | Сен_ср=6.1 | Сен_ср_осад=31 | Окт_ср=-7.8 | Окт_ср_осад=18 | Ноя_ср=-27.0 | Ноя_ср_осад=16 | Дек_ср=-37.6 | Дек_ср_осад=10 | Год_ср=-8.8 | Год_ср_осад=237 | Янв_ср_мин=-41.5 | Янв_ср_макс=-35.1 | Фев_ср_мин=-38.2 | Фев_ср_макс=-28.6 | Мар_ср_мин=-27.4 | Мар_ср_макс=-12.3 | Апр_ср_мин=-11.8 | Апр_ср_макс=1.7 | Май_ср_мин=1.0 | Май_ср_макс=13.2 | Июн_ср_мин=9.3 | Июн_ср_макс=22.4 | Июл_ср_мин=12.7 | Июл_ср_макс=25.5 | Авг_ср_мин=8.9 | Авг_ср_макс=21.5 | Сен_ср_мин=1.2 | Сен_ср_макс=11.5 | Окт_ср_мин=-12.2 | Окт_ср_макс=-3.6 | Ноя_ср_мин=-31.0 | Ноя_ср_макс=-23.1 | Дек_ср_мин=-40.4 | Дек_ср_макс=-34.3 | Год_ср_мин=-14.1 | Год_ср_макс=-3.4 | Янв_а_макс=-5.8 | Янв_а_мин=-63.0 | Фев_а_макс=-2.2 | Фев_а_мин=-64.4 | Мар_а_макс=8.3 | Мар_а_мин=-54.9 | Апр_а_макс=21.1 | Апр_а_мин=-41.0 | Май_а_макс=31.1 | Май_а_мин=-18.1 | Июн_а_макс=35.1 | Июн_а_мин=-5.4 | Июл_а_макс=38.4 | Июл_а_мин=-1.5 | Авг_а_макс=35.4 | Авг_а_мин=-7.8 | Сен_а_макс=27.0 | Сен_а_мин=-14.2 | Окт_а_макс=18.6 | Окт_а_мин=-40.9 | Ноя_а_макс=3.8 | Ноя_а_мин=-54.5 | Дек_а_макс=-3.9 | Дек_а_мин=-59.8 | Год_а_макс=38.4 | Год_а_мин=-64.4 |}} == Демография == [[Ойуу:Якутский1.png|500px|thumb|center|Сурутуу ыытыллыбыт сылларга уонна [[2007]] сылга олохтоох ахсаана]]Дьокуускай куоракка — 367 тыһ. киһи (2024 сыл) олорор.<ref><nowiki>https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A1hisl_MO_01-01-2024.xlsx</nowiki></ref> Бу куоракка элбэх норуот олорор. Сахалар, нууччалар уонна да атыттар. Дьокуускай куорат тургэнник улаата турар куорат. == Омуктар ахсааннара (нелегаллары аахпакка туран)<ref>https://yakutskcity.ru/press-tsentr/gorod-yakutsk-zhiteli-skvoz-prizmu-statistiki/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501150609/http://xn--j1aaude4e.xn--p1ai/ |date=2013-05-01 }}</ref> == Сахалар - 59,2% - 217 тыh. Нууччалар - 26,4% - 97 тыh. Кыргызтар - 3,4% - 12 тыһ. Эбэҥки - 1,9% - 7 тыһ. Таджиктар - 1,7% - 6 тыh. Кытайдар - 1,4% - 5 тыh. Эрмээннэр - 1,1% - 4 тыh. Буряттар - 0,6% - 2 тыһ. Эбээн - 0,6% - 2 тыһ. Украинецтар - 0,5% - 2 тыh. Татаардар - 0,4% - 2 тыh. == Дьокуускай Ытык олохтоохторо == {{main|Дьокуускай ытык олохтоохторо}} == Дьокуускайга төрөөбүт биллэр дьон == {{main|Дьокуускайга төрөөбүт дьон}} Чулуу мэйии бараштар - слэйдар вайбтар уонна чиллар == Доҕордуу куораттар == *{{flagicon|South Korea}} [[Чаҥуон]], [[Соҕуруу Кэриэйэ]]. *{{flagicon|Alaska}} [[Фэрбенкс]], [[Аляска]] ([[АХШ]]). *{{flagicon|People's Republic of China}} [[Харбин]], [[Кытай]]. *{{flagicon|Japan}} [[Мураяма, Ямагата|Мураяма]], [[Дьоппуон]]. *{{flagicon|Canada}} [[Йэллоунайф]], [[Канада]]. *{{flagicon|Greece}} [[Олимпия (Греция)|Олимпия]], [[Греция]]. == Үөрэҕирии == {{main|Дьокуускай куорат үөрэҕин тэрилтэлэрэ}} == Фотогалерея == <gallery widths="160" heights="160" class="center"> Билэ:Yakutsk-kancelyaria.jpg|<small>Былыргы Дьокуускай. <br />Воеводскай канцелярия</small> Билэ:Y-ostrog.jpg|<small>Дьокуускай. Острог</small> Билэ:Якутск во второй половине XIX века.jpg|<small>XIX үйэ. Дьокуускайдааҕы духовнай сэминээрийэ</small> Билэ:Якутская духовная семинария (XIX век).jpg|<small>XIX үйэ. Дьокуускайдааҕы духовнай сэминээрийэ</small> Билэ:Ярославского 45 (главный вид).jpg|<small>Дьокуускай. Ярославскай уулуссатын 45 №-рэ. Арассыыйа култууратын памятнига (1400042000)</small> Билэ:Якутская духовная семинария, Якутск 24.05.2026.jpg|<small>Дьокуускайдааҕы духуобунай семинария</small> |<small>Ирбэт тоҥу чинчийэр Институт</small> Билэ:Aeroport Yakutsk 02.jpg|<small>Былатыан Ойуунускай аатынан аан дойдутааҕы Дьокуускай аэропорт</small> |<small>Ирбэт тоҥу чинчийэр Институт</small> Билэ:Спортивный комплекс "Триумф".JPG|<small>«Өрөгөй» спорт уораҕайа</small> Билэ:КФЕН СВФУ август 2013.jpg|<small>СВФУ Естественнай наукаларын факультеттарын корпуһа</small> Билэ:Государственный цирк Республики Саха (Якутия).jpg|<small>Саха сыырката</small> Билэ:Государственный академический русский драматический театр им. А.С. Пушкина 10.09.2025.jpg|<small>А. С. Пушкин аатынан судаарыстыбаннай академическай Нуучча драматическай тыйаатыра</small> Билэ:Die Ankunft Christi ist die Sonne der Wahrheit der römisch-katholischen Kirche in Jakutsk.jpg|<small>Пресвятой Троица Римскай-Католическай таҥаратын дьиэтэ</small> Билэ:Якутский театр.jpg|<small>Саха тыйаатыра</small> Билэ:Площадь Ленина, Якутск 24.05.2026.jpg|<small>Ленин болуоссата</small> Билэ:Якутск. Мечеть.jpg|<small>Абдул-Халим Аушев аатынан соборнай мечеть</small> Билэ:Памятник основателю Якутска Петру Ивановичу Бекетову.jpg|<small>Саха сирин төрүттээччитэ Петр Иванович Бекетов пааматынньыга</small> Билэ:RusAsian bank Yakutsk.jpg|<small>Нуучча-Азия баанын дьиэтэ. Кэннигэр остуруок биир баасыната уонна Комдрагмет дьиэтэ көстөллөр</small> </gallery> == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Сигэлэр == [http://якутск.рф/ Дьокуускай куорат уокурук дьаһалататын официал ситим-сирэ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501150609/http://xn--j1aaude4e.xn--p1ai/ |date=2013-05-01 }} {{Саха сирэ тиэмэлэргэ}} {{Template:Саха Сирин куораттара}} {{Template:Саха Сирин улуустара}} {{Commonscat|Yakutsk}} [[Категория:Дьокуускай| ]] [[Категория:Саха Сирин нэһилиэнньэлээх пууннара]] hgmplzixexig1j5nruzq8xmk6qhqw6x 429198 429197 2026-06-02T07:34:13Z SmallSonMarex 26712 /* Фотогалерея */ 429198 wikitext text/x-wiki {{Infobox Russian city |LocalName1=Дьокуускай |LocalLangName1=Саха тыла |Skyline=Якутск. Вид на КФЕН СВФУ и озеро Тёплое.JPG |SkylineLegend=М. К. Оммуоһап аатынан Хоту-Илиҥҥи бэдэрээлинэй үнүбэрситиэт, айылҕа үөрэҕин бакылтыата. <br /> |LatDeg=63 |LatMin=2 |LatSec |LonDeg=129 |LonMin=44 |LonSec |LocatorMap=Lena watershed.png |LocatorMapLegend=Дьокуускай өрүс үрдүгэр турар сирэ |CoatOfArms=Coat of Arms of Yakutsk (Yakutia) 2012.jpg |Flag=Flag of Yakutsk.svg |CityDay=Балаҕан ыйын иккис өрөбүлэ |FederalSubject=[[Саха Өрөспүүбүлүкэтэ]] |MunStatus=[[Дьокуускай куорат уокуруга|Куорат уокуруга]] |InJurisdictionOf=Саха Өрөспүүбүлүкэтэ |AdmCtrType=Киин куорат |AdmCtrOf=Саха Өрөспүүбүлүкэтэ |SelfGovAsOf= |LeaderType=Ил Дархан |LeaderName=[[Евгений Николаевич Григорьев]] |Legislature=[[Дьокуускай Уокурук Сүбэтэ|Уокурук Сүбэтэ]] |Charter=[[Charter of Yakutsk]] |Area_km2=121.93 |Population=396 751 |PopulationRank=89с |FoundationDate=Балаҕан ыйын 25, 1632 |PostalCode=677xxx |DialingCode=4112 |Website=http://www.yakutsk-city.ru/ |LocalName2=Якутск|LocalLangName2=Нуучча тыла|LocalName3=Yakutsk|LocalLangName3=Ааҥыл тыла}} '''Дьокуускай''' ([[нууччалыы]]: Якутск) [[Туймаада хочото|Туймаада хочотугар]] [[Өлүөнэ]] өрүс хаҥас кытылыгар турар, [[Саха Сирин]] киин куората. Ыраах-Илиҥҥи Бэдэрээлинэй уокурукка нэһилиэнньэтинэн төрдүс миэстэни ылар. Ирбэт тоҥ сиргэ турар саамай улахан куорат. Саха Сирин саамай улахан куората. == Устуоруйата == Сахалар Туймаада хочотугар нууччалар кэлиэхтэригэр диэри олорбуттара. Туймаада саха дьон былыргы киининэн ааҕыллар.<ref>https://ilin-yakutsk.narod.ru/2003-34/70.htm</ref> 1632 сыллаахха Бекетов баһылыктаах нуучча хаhаахтара [[Өлүөнэ]] кытылыгар, билиҥҥи [[Уус-Алдан улууһа|Уус-Алдан]] сиригэр бастаан [[остуруок]] туппуттар. Онтон нуучча хаһаахтарын тойоно [[Атаман Иван Галкин|Иван Галкин]] Өлүөнэ остуруогун [[халаан]] уута ылара бэрдин иһин, [[Өйүк]] баай хонуутугар (эбэтэр ''лог'' диэни ''луг'' диэн сыыһа суруйбут буоллахтарына - аппатыгар) өрүс уҥуор куорат билиҥҥи турар сиригэр көһөрбүтэ. Өлүөнэ кыраайын (Ленский край) киинин быһыытынан бастаан Өлүөнэ остуруога дэнэр этэ. 1638 сыллаахха Саха Сирин Енисей уеһыттан арааран Саха уеһа оҥороллоругар [[Дьокуускай остуруога|киин остуруок]] буолбута. 1680 сыллаахха саҕаламмыт реформа кэмигэр 1681 сыллаахха остуруокка [[Приклонскай Иван Васильевич|Приклонскай]] бойобуода кэлэр, кини сүрүн соруга - остуруогу куоракка кубулутуу. Куораты тутуу [[от ыйын 24]] күнүгэр 1682 сыллаахха саҕаламмыт. 3600 [[саһаан]] кыбадыраат иэннээх сири 3,5 миэтэрэ кэриҥэ үрдүктээх күрүө туттарар. Бу эркиҥҥэ 8 баасына туттарар. Куорат городничайынан [[Епишев Семен Иванович|Семен Иванович Епишев]] диэн киһи ананар. [[Тохсунньу 10]] күнүгэр 1696 сыллаахха [[Сибиирдээҕи бирикээс]] Саха уеһын уонна куоратын чертежтарын оҥорорго ыйаах таһаарар. Онтон нөҥүө сылыгар [[тохсунньу 31]] күнүгэр үрүҥ көмүс бэчээти оҥотторон ыытар. Бу кэмтэн ыла остуруок бүтэһиктээхтик куорат аатын сүгэр<ref>Дьокуускай хаһан куорат дэммитэй? А.Павлов-Дабыл, Кэскил хаһыат, 2.10.2012</ref>. == Килиимэтэ == Салгын тэмпэрэтиирэтин орто кээмэйэ (2012 сыл)<ref>[http://www.pogodaiklimat.ru/climate/24959.htm Погода и Климат:Климат Якутска]</ref>. {{Куорат клиимата |Источник=[http://pogoda.ru.net/climate/24959.htm Погода и климат] | Янв_ср=-38.6 | Янв_ср_осад=9 | Фев_ср=-33.8 | Фев_ср_осад=8 | Мар_ср=-20.1 | Мар_ср_осад=7 | Апр_ср=-4.8 | Апр_ср_осад=8 | Май_ср=7.5 | Май_ср_осад=20 | Июн_ср=16.4 | Июн_ср_осад=35 | Июл_ср=19.5 | Июл_ср_осад=38 | Авг_ср=15.2 | Авг_ср_осад=37 | Сен_ср=6.1 | Сен_ср_осад=31 | Окт_ср=-7.8 | Окт_ср_осад=18 | Ноя_ср=-27.0 | Ноя_ср_осад=16 | Дек_ср=-37.6 | Дек_ср_осад=10 | Год_ср=-8.8 | Год_ср_осад=237 | Янв_ср_мин=-41.5 | Янв_ср_макс=-35.1 | Фев_ср_мин=-38.2 | Фев_ср_макс=-28.6 | Мар_ср_мин=-27.4 | Мар_ср_макс=-12.3 | Апр_ср_мин=-11.8 | Апр_ср_макс=1.7 | Май_ср_мин=1.0 | Май_ср_макс=13.2 | Июн_ср_мин=9.3 | Июн_ср_макс=22.4 | Июл_ср_мин=12.7 | Июл_ср_макс=25.5 | Авг_ср_мин=8.9 | Авг_ср_макс=21.5 | Сен_ср_мин=1.2 | Сен_ср_макс=11.5 | Окт_ср_мин=-12.2 | Окт_ср_макс=-3.6 | Ноя_ср_мин=-31.0 | Ноя_ср_макс=-23.1 | Дек_ср_мин=-40.4 | Дек_ср_макс=-34.3 | Год_ср_мин=-14.1 | Год_ср_макс=-3.4 | Янв_а_макс=-5.8 | Янв_а_мин=-63.0 | Фев_а_макс=-2.2 | Фев_а_мин=-64.4 | Мар_а_макс=8.3 | Мар_а_мин=-54.9 | Апр_а_макс=21.1 | Апр_а_мин=-41.0 | Май_а_макс=31.1 | Май_а_мин=-18.1 | Июн_а_макс=35.1 | Июн_а_мин=-5.4 | Июл_а_макс=38.4 | Июл_а_мин=-1.5 | Авг_а_макс=35.4 | Авг_а_мин=-7.8 | Сен_а_макс=27.0 | Сен_а_мин=-14.2 | Окт_а_макс=18.6 | Окт_а_мин=-40.9 | Ноя_а_макс=3.8 | Ноя_а_мин=-54.5 | Дек_а_макс=-3.9 | Дек_а_мин=-59.8 | Год_а_макс=38.4 | Год_а_мин=-64.4 |}} == Демография == [[Ойуу:Якутский1.png|500px|thumb|center|Сурутуу ыытыллыбыт сылларга уонна [[2007]] сылга олохтоох ахсаана]]Дьокуускай куоракка — 367 тыһ. киһи (2024 сыл) олорор.<ref><nowiki>https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A1hisl_MO_01-01-2024.xlsx</nowiki></ref> Бу куоракка элбэх норуот олорор. Сахалар, нууччалар уонна да атыттар. Дьокуускай куорат тургэнник улаата турар куорат. == Омуктар ахсааннара (нелегаллары аахпакка туран)<ref>https://yakutskcity.ru/press-tsentr/gorod-yakutsk-zhiteli-skvoz-prizmu-statistiki/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501150609/http://xn--j1aaude4e.xn--p1ai/ |date=2013-05-01 }}</ref> == Сахалар - 59,2% - 217 тыh. Нууччалар - 26,4% - 97 тыh. Кыргызтар - 3,4% - 12 тыһ. Эбэҥки - 1,9% - 7 тыһ. Таджиктар - 1,7% - 6 тыh. Кытайдар - 1,4% - 5 тыh. Эрмээннэр - 1,1% - 4 тыh. Буряттар - 0,6% - 2 тыһ. Эбээн - 0,6% - 2 тыһ. Украинецтар - 0,5% - 2 тыh. Татаардар - 0,4% - 2 тыh. == Дьокуускай Ытык олохтоохторо == {{main|Дьокуускай ытык олохтоохторо}} == Дьокуускайга төрөөбүт биллэр дьон == {{main|Дьокуускайга төрөөбүт дьон}} Чулуу мэйии бараштар - слэйдар вайбтар уонна чиллар == Доҕордуу куораттар == *{{flagicon|South Korea}} [[Чаҥуон]], [[Соҕуруу Кэриэйэ]]. *{{flagicon|Alaska}} [[Фэрбенкс]], [[Аляска]] ([[АХШ]]). *{{flagicon|People's Republic of China}} [[Харбин]], [[Кытай]]. *{{flagicon|Japan}} [[Мураяма, Ямагата|Мураяма]], [[Дьоппуон]]. *{{flagicon|Canada}} [[Йэллоунайф]], [[Канада]]. *{{flagicon|Greece}} [[Олимпия (Греция)|Олимпия]], [[Греция]]. == Үөрэҕирии == {{main|Дьокуускай куорат үөрэҕин тэрилтэлэрэ}} == Фотогалерея == <gallery widths="160" heights="160" class="center"> Билэ:Yakutsk-kancelyaria.jpg|<small>Былыргы Дьокуускай. <br />Воеводскай канцелярия</small> Билэ:Y-ostrog.jpg|<small>Дьокуускай. Острог</small> Билэ:Якутск во второй половине XIX века.jpg|<small>XIX үйэ. Дьокуускайдааҕы духовнай сэминээрийэ</small> Билэ:Якутская духовная семинария (XIX век).jpg|<small>XIX үйэ. Дьокуускайдааҕы духовнай сэминээрийэ</small> Билэ:Ярославского 45 (главный вид).jpg|<small>Дьокуускай. Ярославскай уулуссатын 45 №-рэ. Арассыыйа култууратын памятнига (1400042000)</small> Билэ:Якутская духовная семинария, Якутск 24.05.2026.jpg|<small>Дьокуускайдааҕы духуобунай семинария</small> |<small>Ирбэт тоҥу чинчийэр Институт</small> Билэ:Aeroport Yakutsk 02.jpg|<small>Былатыан Ойуунускай аатынан аан дойдутааҕы Дьокуускай аэропорт</small> |<small>Ирбэт тоҥу чинчийэр Институт</small> Билэ:Спортивный комплекс "Триумф".JPG|<small>«Өрөгөй» спорт уораҕайа</small> Билэ:КФЕН СВФУ август 2013.jpg|<small>СВФУ Естественнай наукаларын факультеттарын корпуһа</small> Билэ:Государственный цирк Республики Саха (Якутия).jpg|<small>Саха сыырката</small> Билэ:Государственный академический русский драматический театр им. А.С. Пушкина 10.09.2025.jpg|<small>А. С. Пушкин аатынан судаарыстыбаннай академическай Нуучча драматическай тыйаатыра</small> Билэ:Die Ankunft Christi ist die Sonne der Wahrheit der römisch-katholischen Kirche in Jakutsk.jpg|<small>Пресвятой Троица Римскай-Католическай таҥаратын дьиэтэ</small> Билэ:Якутский театр.jpg|<small>Саха тыйаатыра</small> Билэ:Празднование Дня Победы, Улица Хабарова, Якутск 09.05.2026 (5).jpg|<small>Ыам ыйын 9 күнүнээҕи Хабаров уулуссата</small> Билэ:Площадь Ленина, Якутск 24.05.2026.jpg|<small>Ленин болуоссата</small> Билэ:Якутск. Мечеть.jpg|<small>Абдул-Халим Аушев аатынан соборнай мечеть</small> Билэ:Памятник основателю Якутска Петру Ивановичу Бекетову.jpg|<small>Саха сирин төрүттээччитэ Петр Иванович Бекетов пааматынньыга</small> Билэ:RusAsian bank Yakutsk.jpg|<small>Нуучча-Азия баанын дьиэтэ. Кэннигэр остуруок биир баасыната уонна Комдрагмет дьиэтэ көстөллөр</small> </gallery> == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Сигэлэр == [http://якутск.рф/ Дьокуускай куорат уокурук дьаһалататын официал ситим-сирэ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501150609/http://xn--j1aaude4e.xn--p1ai/ |date=2013-05-01 }} {{Саха сирэ тиэмэлэргэ}} {{Template:Саха Сирин куораттара}} {{Template:Саха Сирин улуустара}} {{Commonscat|Yakutsk}} [[Категория:Дьокуускай| ]] [[Категория:Саха Сирин нэһилиэнньэлээх пууннара]] 9lphoj97eswxalj0nnfmdf7cjvo7cox 429199 429198 2026-06-02T07:35:29Z SmallSonMarex 26712 /* Фотогалерея */ 429199 wikitext text/x-wiki {{Infobox Russian city |LocalName1=Дьокуускай |LocalLangName1=Саха тыла |Skyline=Якутск. Вид на КФЕН СВФУ и озеро Тёплое.JPG |SkylineLegend=М. К. Оммуоһап аатынан Хоту-Илиҥҥи бэдэрээлинэй үнүбэрситиэт, айылҕа үөрэҕин бакылтыата. <br /> |LatDeg=63 |LatMin=2 |LatSec |LonDeg=129 |LonMin=44 |LonSec |LocatorMap=Lena watershed.png |LocatorMapLegend=Дьокуускай өрүс үрдүгэр турар сирэ |CoatOfArms=Coat of Arms of Yakutsk (Yakutia) 2012.jpg |Flag=Flag of Yakutsk.svg |CityDay=Балаҕан ыйын иккис өрөбүлэ |FederalSubject=[[Саха Өрөспүүбүлүкэтэ]] |MunStatus=[[Дьокуускай куорат уокуруга|Куорат уокуруга]] |InJurisdictionOf=Саха Өрөспүүбүлүкэтэ |AdmCtrType=Киин куорат |AdmCtrOf=Саха Өрөспүүбүлүкэтэ |SelfGovAsOf= |LeaderType=Ил Дархан |LeaderName=[[Евгений Николаевич Григорьев]] |Legislature=[[Дьокуускай Уокурук Сүбэтэ|Уокурук Сүбэтэ]] |Charter=[[Charter of Yakutsk]] |Area_km2=121.93 |Population=396 751 |PopulationRank=89с |FoundationDate=Балаҕан ыйын 25, 1632 |PostalCode=677xxx |DialingCode=4112 |Website=http://www.yakutsk-city.ru/ |LocalName2=Якутск|LocalLangName2=Нуучча тыла|LocalName3=Yakutsk|LocalLangName3=Ааҥыл тыла}} '''Дьокуускай''' ([[нууччалыы]]: Якутск) [[Туймаада хочото|Туймаада хочотугар]] [[Өлүөнэ]] өрүс хаҥас кытылыгар турар, [[Саха Сирин]] киин куората. Ыраах-Илиҥҥи Бэдэрээлинэй уокурукка нэһилиэнньэтинэн төрдүс миэстэни ылар. Ирбэт тоҥ сиргэ турар саамай улахан куорат. Саха Сирин саамай улахан куората. == Устуоруйата == Сахалар Туймаада хочотугар нууччалар кэлиэхтэригэр диэри олорбуттара. Туймаада саха дьон былыргы киининэн ааҕыллар.<ref>https://ilin-yakutsk.narod.ru/2003-34/70.htm</ref> 1632 сыллаахха Бекетов баһылыктаах нуучча хаhаахтара [[Өлүөнэ]] кытылыгар, билиҥҥи [[Уус-Алдан улууһа|Уус-Алдан]] сиригэр бастаан [[остуруок]] туппуттар. Онтон нуучча хаһаахтарын тойоно [[Атаман Иван Галкин|Иван Галкин]] Өлүөнэ остуруогун [[халаан]] уута ылара бэрдин иһин, [[Өйүк]] баай хонуутугар (эбэтэр ''лог'' диэни ''луг'' диэн сыыһа суруйбут буоллахтарына - аппатыгар) өрүс уҥуор куорат билиҥҥи турар сиригэр көһөрбүтэ. Өлүөнэ кыраайын (Ленский край) киинин быһыытынан бастаан Өлүөнэ остуруога дэнэр этэ. 1638 сыллаахха Саха Сирин Енисей уеһыттан арааран Саха уеһа оҥороллоругар [[Дьокуускай остуруога|киин остуруок]] буолбута. 1680 сыллаахха саҕаламмыт реформа кэмигэр 1681 сыллаахха остуруокка [[Приклонскай Иван Васильевич|Приклонскай]] бойобуода кэлэр, кини сүрүн соруга - остуруогу куоракка кубулутуу. Куораты тутуу [[от ыйын 24]] күнүгэр 1682 сыллаахха саҕаламмыт. 3600 [[саһаан]] кыбадыраат иэннээх сири 3,5 миэтэрэ кэриҥэ үрдүктээх күрүө туттарар. Бу эркиҥҥэ 8 баасына туттарар. Куорат городничайынан [[Епишев Семен Иванович|Семен Иванович Епишев]] диэн киһи ананар. [[Тохсунньу 10]] күнүгэр 1696 сыллаахха [[Сибиирдээҕи бирикээс]] Саха уеһын уонна куоратын чертежтарын оҥорорго ыйаах таһаарар. Онтон нөҥүө сылыгар [[тохсунньу 31]] күнүгэр үрүҥ көмүс бэчээти оҥотторон ыытар. Бу кэмтэн ыла остуруок бүтэһиктээхтик куорат аатын сүгэр<ref>Дьокуускай хаһан куорат дэммитэй? А.Павлов-Дабыл, Кэскил хаһыат, 2.10.2012</ref>. == Килиимэтэ == Салгын тэмпэрэтиирэтин орто кээмэйэ (2012 сыл)<ref>[http://www.pogodaiklimat.ru/climate/24959.htm Погода и Климат:Климат Якутска]</ref>. {{Куорат клиимата |Источник=[http://pogoda.ru.net/climate/24959.htm Погода и климат] | Янв_ср=-38.6 | Янв_ср_осад=9 | Фев_ср=-33.8 | Фев_ср_осад=8 | Мар_ср=-20.1 | Мар_ср_осад=7 | Апр_ср=-4.8 | Апр_ср_осад=8 | Май_ср=7.5 | Май_ср_осад=20 | Июн_ср=16.4 | Июн_ср_осад=35 | Июл_ср=19.5 | Июл_ср_осад=38 | Авг_ср=15.2 | Авг_ср_осад=37 | Сен_ср=6.1 | Сен_ср_осад=31 | Окт_ср=-7.8 | Окт_ср_осад=18 | Ноя_ср=-27.0 | Ноя_ср_осад=16 | Дек_ср=-37.6 | Дек_ср_осад=10 | Год_ср=-8.8 | Год_ср_осад=237 | Янв_ср_мин=-41.5 | Янв_ср_макс=-35.1 | Фев_ср_мин=-38.2 | Фев_ср_макс=-28.6 | Мар_ср_мин=-27.4 | Мар_ср_макс=-12.3 | Апр_ср_мин=-11.8 | Апр_ср_макс=1.7 | Май_ср_мин=1.0 | Май_ср_макс=13.2 | Июн_ср_мин=9.3 | Июн_ср_макс=22.4 | Июл_ср_мин=12.7 | Июл_ср_макс=25.5 | Авг_ср_мин=8.9 | Авг_ср_макс=21.5 | Сен_ср_мин=1.2 | Сен_ср_макс=11.5 | Окт_ср_мин=-12.2 | Окт_ср_макс=-3.6 | Ноя_ср_мин=-31.0 | Ноя_ср_макс=-23.1 | Дек_ср_мин=-40.4 | Дек_ср_макс=-34.3 | Год_ср_мин=-14.1 | Год_ср_макс=-3.4 | Янв_а_макс=-5.8 | Янв_а_мин=-63.0 | Фев_а_макс=-2.2 | Фев_а_мин=-64.4 | Мар_а_макс=8.3 | Мар_а_мин=-54.9 | Апр_а_макс=21.1 | Апр_а_мин=-41.0 | Май_а_макс=31.1 | Май_а_мин=-18.1 | Июн_а_макс=35.1 | Июн_а_мин=-5.4 | Июл_а_макс=38.4 | Июл_а_мин=-1.5 | Авг_а_макс=35.4 | Авг_а_мин=-7.8 | Сен_а_макс=27.0 | Сен_а_мин=-14.2 | Окт_а_макс=18.6 | Окт_а_мин=-40.9 | Ноя_а_макс=3.8 | Ноя_а_мин=-54.5 | Дек_а_макс=-3.9 | Дек_а_мин=-59.8 | Год_а_макс=38.4 | Год_а_мин=-64.4 |}} == Демография == [[Ойуу:Якутский1.png|500px|thumb|center|Сурутуу ыытыллыбыт сылларга уонна [[2007]] сылга олохтоох ахсаана]]Дьокуускай куоракка — 367 тыһ. киһи (2024 сыл) олорор.<ref><nowiki>https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A1hisl_MO_01-01-2024.xlsx</nowiki></ref> Бу куоракка элбэх норуот олорор. Сахалар, нууччалар уонна да атыттар. Дьокуускай куорат тургэнник улаата турар куорат. == Омуктар ахсааннара (нелегаллары аахпакка туран)<ref>https://yakutskcity.ru/press-tsentr/gorod-yakutsk-zhiteli-skvoz-prizmu-statistiki/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501150609/http://xn--j1aaude4e.xn--p1ai/ |date=2013-05-01 }}</ref> == Сахалар - 59,2% - 217 тыh. Нууччалар - 26,4% - 97 тыh. Кыргызтар - 3,4% - 12 тыһ. Эбэҥки - 1,9% - 7 тыһ. Таджиктар - 1,7% - 6 тыh. Кытайдар - 1,4% - 5 тыh. Эрмээннэр - 1,1% - 4 тыh. Буряттар - 0,6% - 2 тыһ. Эбээн - 0,6% - 2 тыһ. Украинецтар - 0,5% - 2 тыh. Татаардар - 0,4% - 2 тыh. == Дьокуускай Ытык олохтоохторо == {{main|Дьокуускай ытык олохтоохторо}} == Дьокуускайга төрөөбүт биллэр дьон == {{main|Дьокуускайга төрөөбүт дьон}} Чулуу мэйии бараштар - слэйдар вайбтар уонна чиллар == Доҕордуу куораттар == *{{flagicon|South Korea}} [[Чаҥуон]], [[Соҕуруу Кэриэйэ]]. *{{flagicon|Alaska}} [[Фэрбенкс]], [[Аляска]] ([[АХШ]]). *{{flagicon|People's Republic of China}} [[Харбин]], [[Кытай]]. *{{flagicon|Japan}} [[Мураяма, Ямагата|Мураяма]], [[Дьоппуон]]. *{{flagicon|Canada}} [[Йэллоунайф]], [[Канада]]. *{{flagicon|Greece}} [[Олимпия (Греция)|Олимпия]], [[Греция]]. == Үөрэҕирии == {{main|Дьокуускай куорат үөрэҕин тэрилтэлэрэ}} == Фотогалерея == <gallery widths="160" heights="160" class="center"> Билэ:Yakutsk-kancelyaria.jpg|<small>Былыргы Дьокуускай. <br />Воеводскай канцелярия</small> Билэ:Y-ostrog.jpg|<small>Дьокуускай. Острог</small> Билэ:Якутск во второй половине XIX века.jpg|<small>XIX үйэ. Дьокуускайдааҕы духовнай сэминээрийэ</small> Билэ:Якутская духовная семинария (XIX век).jpg|<small>XIX үйэ. Дьокуускайдааҕы духовнай сэминээрийэ</small> Билэ:Ярославского 45 (главный вид).jpg|<small>Дьокуускай. Ярославскай уулуссатын 45 №-рэ. Арассыыйа култууратын памятнига (1400042000)</small> Билэ:Якутская духовная семинария, Якутск 24.05.2026.jpg|<small>Дьокуускайдааҕы духуобунай семинария</small> |<small>Ирбэт тоҥу чинчийэр Институт</small> Билэ:Aeroport Yakutsk 02.jpg|<small>Былатыан Ойуунускай аатынан аан дойдутааҕы Дьокуускай аэропорт</small> |<small>Ирбэт тоҥу чинчийэр Институт</small> Билэ:Спортивный комплекс "Триумф".JPG|<small>«Өрөгөй» спорт уораҕайа</small> Билэ:КФЕН СВФУ август 2013.jpg|<small>СВФУ Естественнай наукаларын факультеттарын корпуһа</small> Билэ:Государственный цирк Республики Саха (Якутия).jpg|<small>Саха сыырката</small> Билэ:Государственный академический русский драматический театр им. А.С. Пушкина 10.09.2025.jpg|<small>А. С. Пушкин аатынан судаарыстыбаннай академическай Нуучча драматическай тыйаатыра</small> Билэ:Die Ankunft Christi ist die Sonne der Wahrheit der römisch-katholischen Kirche in Jakutsk.jpg|<small>Пресвятой Троица Римскай-Католическай таҥаратын дьиэтэ</small> Билэ:Якутский театр.jpg|<small>Саха тыйаатыра</small> Билэ:IT-Парк Якутск 24.04.2026.jpg|<small>Дьокуускайдааҕы IT-парк</small> Билэ:Празднование Дня Победы, Улица Хабарова, Якутск 09.05.2026 (5).jpg|<small>Ыам ыйын 9 күнүнээҕи Хабаров уулуссата</small> Билэ:Площадь Ленина, Якутск 24.05.2026.jpg|<small>Ленин болуоссата</small> Билэ:Якутск. Мечеть.jpg|<small>Абдул-Халим Аушев аатынан соборнай мечеть</small> Билэ:Памятник основателю Якутска Петру Ивановичу Бекетову.jpg|<small>Саха сирин төрүттээччитэ Петр Иванович Бекетов пааматынньыга</small> Билэ:RusAsian bank Yakutsk.jpg|<small>Нуучча-Азия баанын дьиэтэ. Кэннигэр остуруок биир баасыната уонна Комдрагмет дьиэтэ көстөллөр</small> </gallery> == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Сигэлэр == [http://якутск.рф/ Дьокуускай куорат уокурук дьаһалататын официал ситим-сирэ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501150609/http://xn--j1aaude4e.xn--p1ai/ |date=2013-05-01 }} {{Саха сирэ тиэмэлэргэ}} {{Template:Саха Сирин куораттара}} {{Template:Саха Сирин улуустара}} {{Commonscat|Yakutsk}} [[Категория:Дьокуускай| ]] [[Категория:Саха Сирин нэһилиэнньэлээх пууннара]] bqlhhzrmwxzme6tdvuuuqzc9o82qs9d 429201 429199 2026-06-02T07:37:40Z SmallSonMarex 26712 /* Фотогалерея */ 429201 wikitext text/x-wiki {{Infobox Russian city |LocalName1=Дьокуускай |LocalLangName1=Саха тыла |Skyline=Якутск. Вид на КФЕН СВФУ и озеро Тёплое.JPG |SkylineLegend=М. К. Оммуоһап аатынан Хоту-Илиҥҥи бэдэрээлинэй үнүбэрситиэт, айылҕа үөрэҕин бакылтыата. <br /> |LatDeg=63 |LatMin=2 |LatSec |LonDeg=129 |LonMin=44 |LonSec |LocatorMap=Lena watershed.png |LocatorMapLegend=Дьокуускай өрүс үрдүгэр турар сирэ |CoatOfArms=Coat of Arms of Yakutsk (Yakutia) 2012.jpg |Flag=Flag of Yakutsk.svg |CityDay=Балаҕан ыйын иккис өрөбүлэ |FederalSubject=[[Саха Өрөспүүбүлүкэтэ]] |MunStatus=[[Дьокуускай куорат уокуруга|Куорат уокуруга]] |InJurisdictionOf=Саха Өрөспүүбүлүкэтэ |AdmCtrType=Киин куорат |AdmCtrOf=Саха Өрөспүүбүлүкэтэ |SelfGovAsOf= |LeaderType=Ил Дархан |LeaderName=[[Евгений Николаевич Григорьев]] |Legislature=[[Дьокуускай Уокурук Сүбэтэ|Уокурук Сүбэтэ]] |Charter=[[Charter of Yakutsk]] |Area_km2=121.93 |Population=396 751 |PopulationRank=89с |FoundationDate=Балаҕан ыйын 25, 1632 |PostalCode=677xxx |DialingCode=4112 |Website=http://www.yakutsk-city.ru/ |LocalName2=Якутск|LocalLangName2=Нуучча тыла|LocalName3=Yakutsk|LocalLangName3=Ааҥыл тыла}} '''Дьокуускай''' ([[нууччалыы]]: Якутск) [[Туймаада хочото|Туймаада хочотугар]] [[Өлүөнэ]] өрүс хаҥас кытылыгар турар, [[Саха Сирин]] киин куората. Ыраах-Илиҥҥи Бэдэрээлинэй уокурукка нэһилиэнньэтинэн төрдүс миэстэни ылар. Ирбэт тоҥ сиргэ турар саамай улахан куорат. Саха Сирин саамай улахан куората. == Устуоруйата == Сахалар Туймаада хочотугар нууччалар кэлиэхтэригэр диэри олорбуттара. Туймаада саха дьон былыргы киининэн ааҕыллар.<ref>https://ilin-yakutsk.narod.ru/2003-34/70.htm</ref> 1632 сыллаахха Бекетов баһылыктаах нуучча хаhаахтара [[Өлүөнэ]] кытылыгар, билиҥҥи [[Уус-Алдан улууһа|Уус-Алдан]] сиригэр бастаан [[остуруок]] туппуттар. Онтон нуучча хаһаахтарын тойоно [[Атаман Иван Галкин|Иван Галкин]] Өлүөнэ остуруогун [[халаан]] уута ылара бэрдин иһин, [[Өйүк]] баай хонуутугар (эбэтэр ''лог'' диэни ''луг'' диэн сыыһа суруйбут буоллахтарына - аппатыгар) өрүс уҥуор куорат билиҥҥи турар сиригэр көһөрбүтэ. Өлүөнэ кыраайын (Ленский край) киинин быһыытынан бастаан Өлүөнэ остуруога дэнэр этэ. 1638 сыллаахха Саха Сирин Енисей уеһыттан арааран Саха уеһа оҥороллоругар [[Дьокуускай остуруога|киин остуруок]] буолбута. 1680 сыллаахха саҕаламмыт реформа кэмигэр 1681 сыллаахха остуруокка [[Приклонскай Иван Васильевич|Приклонскай]] бойобуода кэлэр, кини сүрүн соруга - остуруогу куоракка кубулутуу. Куораты тутуу [[от ыйын 24]] күнүгэр 1682 сыллаахха саҕаламмыт. 3600 [[саһаан]] кыбадыраат иэннээх сири 3,5 миэтэрэ кэриҥэ үрдүктээх күрүө туттарар. Бу эркиҥҥэ 8 баасына туттарар. Куорат городничайынан [[Епишев Семен Иванович|Семен Иванович Епишев]] диэн киһи ананар. [[Тохсунньу 10]] күнүгэр 1696 сыллаахха [[Сибиирдээҕи бирикээс]] Саха уеһын уонна куоратын чертежтарын оҥорорго ыйаах таһаарар. Онтон нөҥүө сылыгар [[тохсунньу 31]] күнүгэр үрүҥ көмүс бэчээти оҥотторон ыытар. Бу кэмтэн ыла остуруок бүтэһиктээхтик куорат аатын сүгэр<ref>Дьокуускай хаһан куорат дэммитэй? А.Павлов-Дабыл, Кэскил хаһыат, 2.10.2012</ref>. == Килиимэтэ == Салгын тэмпэрэтиирэтин орто кээмэйэ (2012 сыл)<ref>[http://www.pogodaiklimat.ru/climate/24959.htm Погода и Климат:Климат Якутска]</ref>. {{Куорат клиимата |Источник=[http://pogoda.ru.net/climate/24959.htm Погода и климат] | Янв_ср=-38.6 | Янв_ср_осад=9 | Фев_ср=-33.8 | Фев_ср_осад=8 | Мар_ср=-20.1 | Мар_ср_осад=7 | Апр_ср=-4.8 | Апр_ср_осад=8 | Май_ср=7.5 | Май_ср_осад=20 | Июн_ср=16.4 | Июн_ср_осад=35 | Июл_ср=19.5 | Июл_ср_осад=38 | Авг_ср=15.2 | Авг_ср_осад=37 | Сен_ср=6.1 | Сен_ср_осад=31 | Окт_ср=-7.8 | Окт_ср_осад=18 | Ноя_ср=-27.0 | Ноя_ср_осад=16 | Дек_ср=-37.6 | Дек_ср_осад=10 | Год_ср=-8.8 | Год_ср_осад=237 | Янв_ср_мин=-41.5 | Янв_ср_макс=-35.1 | Фев_ср_мин=-38.2 | Фев_ср_макс=-28.6 | Мар_ср_мин=-27.4 | Мар_ср_макс=-12.3 | Апр_ср_мин=-11.8 | Апр_ср_макс=1.7 | Май_ср_мин=1.0 | Май_ср_макс=13.2 | Июн_ср_мин=9.3 | Июн_ср_макс=22.4 | Июл_ср_мин=12.7 | Июл_ср_макс=25.5 | Авг_ср_мин=8.9 | Авг_ср_макс=21.5 | Сен_ср_мин=1.2 | Сен_ср_макс=11.5 | Окт_ср_мин=-12.2 | Окт_ср_макс=-3.6 | Ноя_ср_мин=-31.0 | Ноя_ср_макс=-23.1 | Дек_ср_мин=-40.4 | Дек_ср_макс=-34.3 | Год_ср_мин=-14.1 | Год_ср_макс=-3.4 | Янв_а_макс=-5.8 | Янв_а_мин=-63.0 | Фев_а_макс=-2.2 | Фев_а_мин=-64.4 | Мар_а_макс=8.3 | Мар_а_мин=-54.9 | Апр_а_макс=21.1 | Апр_а_мин=-41.0 | Май_а_макс=31.1 | Май_а_мин=-18.1 | Июн_а_макс=35.1 | Июн_а_мин=-5.4 | Июл_а_макс=38.4 | Июл_а_мин=-1.5 | Авг_а_макс=35.4 | Авг_а_мин=-7.8 | Сен_а_макс=27.0 | Сен_а_мин=-14.2 | Окт_а_макс=18.6 | Окт_а_мин=-40.9 | Ноя_а_макс=3.8 | Ноя_а_мин=-54.5 | Дек_а_макс=-3.9 | Дек_а_мин=-59.8 | Год_а_макс=38.4 | Год_а_мин=-64.4 |}} == Демография == [[Ойуу:Якутский1.png|500px|thumb|center|Сурутуу ыытыллыбыт сылларга уонна [[2007]] сылга олохтоох ахсаана]]Дьокуускай куоракка — 367 тыһ. киһи (2024 сыл) олорор.<ref><nowiki>https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A1hisl_MO_01-01-2024.xlsx</nowiki></ref> Бу куоракка элбэх норуот олорор. Сахалар, нууччалар уонна да атыттар. Дьокуускай куорат тургэнник улаата турар куорат. == Омуктар ахсааннара (нелегаллары аахпакка туран)<ref>https://yakutskcity.ru/press-tsentr/gorod-yakutsk-zhiteli-skvoz-prizmu-statistiki/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501150609/http://xn--j1aaude4e.xn--p1ai/ |date=2013-05-01 }}</ref> == Сахалар - 59,2% - 217 тыh. Нууччалар - 26,4% - 97 тыh. Кыргызтар - 3,4% - 12 тыһ. Эбэҥки - 1,9% - 7 тыһ. Таджиктар - 1,7% - 6 тыh. Кытайдар - 1,4% - 5 тыh. Эрмээннэр - 1,1% - 4 тыh. Буряттар - 0,6% - 2 тыһ. Эбээн - 0,6% - 2 тыһ. Украинецтар - 0,5% - 2 тыh. Татаардар - 0,4% - 2 тыh. == Дьокуускай Ытык олохтоохторо == {{main|Дьокуускай ытык олохтоохторо}} == Дьокуускайга төрөөбүт биллэр дьон == {{main|Дьокуускайга төрөөбүт дьон}} Чулуу мэйии бараштар - слэйдар вайбтар уонна чиллар == Доҕордуу куораттар == *{{flagicon|South Korea}} [[Чаҥуон]], [[Соҕуруу Кэриэйэ]]. *{{flagicon|Alaska}} [[Фэрбенкс]], [[Аляска]] ([[АХШ]]). *{{flagicon|People's Republic of China}} [[Харбин]], [[Кытай]]. *{{flagicon|Japan}} [[Мураяма, Ямагата|Мураяма]], [[Дьоппуон]]. *{{flagicon|Canada}} [[Йэллоунайф]], [[Канада]]. *{{flagicon|Greece}} [[Олимпия (Греция)|Олимпия]], [[Греция]]. == Үөрэҕирии == {{main|Дьокуускай куорат үөрэҕин тэрилтэлэрэ}} == Фотогалерея == <gallery widths="160" heights="160" class="center"> Билэ:Yakutsk-kancelyaria.jpg|<small>Былыргы Дьокуускай. <br />Воеводскай канцелярия</small> Билэ:Y-ostrog.jpg|<small>Дьокуускай. Острог</small> Билэ:Якутск во второй половине XIX века.jpg|<small>XIX үйэ. Дьокуускайдааҕы духовнай сэминээрийэ</small> Билэ:Якутская духовная семинария (XIX век).jpg|<small>XIX үйэ. Дьокуускайдааҕы духовнай сэминээрийэ</small> Билэ:Ярославского 45 (главный вид).jpg|<small>Дьокуускай. Ярославскай уулуссатын 45 №-рэ. Арассыыйа култууратын памятнига (1400042000)</small> Билэ:Якутская духовная семинария, Якутск 24.05.2026.jpg|<small>Дьокуускайдааҕы духуобунай семинария</small> |<small>Ирбэт тоҥу чинчийэр Институт</small> Билэ:Aeroport Yakutsk 02.jpg|<small>Былатыан Ойуунускай аатынан аан дойдутааҕы Дьокуускай аэропорт</small> |<small>Ирбэт тоҥу чинчийэр Институт</small> Билэ:Спортивный комплекс "Триумф".JPG|<small>«Өрөгөй» спорт уораҕайа</small> Билэ:Государственный театр оперы и балета Республики Саха (Якутия) им. Д.К.Сивцева-Суоруна Омоллоона, Якутск 14.09.2025.jpg|<small>Д. К. Сивцев – Суорун Омоллоон аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Суดาарыстыбаннай опера уонна балет театра</small> Билэ:КФЕН СВФУ август 2013.jpg|<small>СВФУ Естественнай наукаларын факультеттарын корпуһа</small> Билэ:Государственный цирк Республики Саха (Якутия).jpg|<small>Саха сыырката</small> Билэ:Государственный академический русский драматический театр им. А.С. Пушкина 10.09.2025.jpg|<small>А. С. Пушкин аатынан судаарыстыбаннай академическай Нуучча драматическай тыйаатыра</small> Билэ:Die Ankunft Christi ist die Sonne der Wahrheit der römisch-katholischen Kirche in Jakutsk.jpg|<small>Пресвятой Троица Римскай-Католическай таҥаратын дьиэтэ</small> Билэ:Якутский театр.jpg|<small>Саха тыйаатыра</small> Билэ:IT-Парк Якутск 24.04.2026.jpg|<small>Дьокуускайдааҕы IT-парк</small> Билэ:Празднование Дня Победы, Улица Хабарова, Якутск 09.05.2026 (5).jpg|<small>Ыам ыйын 9 күнүнээҕи Хабаров уулуссата</small> Билэ:Площадь Ленина, Якутск 24.05.2026.jpg|<small>Ленин болуоссата</small> Билэ:Якутск. Мечеть.jpg|<small>Абдул-Халим Аушев аатынан соборнай мечеть</small> Билэ:Памятник основателю Якутска Петру Ивановичу Бекетову.jpg|<small>Саха сирин төрүттээччитэ Петр Иванович Бекетов пааматынньыга</small> Билэ:RusAsian bank Yakutsk.jpg|<small>Нуучча-Азия баанын дьиэтэ. Кэннигэр остуруок биир баасыната уонна Комдрагмет дьиэтэ көстөллөр</small> </gallery> == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Сигэлэр == [http://якутск.рф/ Дьокуускай куорат уокурук дьаһалататын официал ситим-сирэ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501150609/http://xn--j1aaude4e.xn--p1ai/ |date=2013-05-01 }} {{Саха сирэ тиэмэлэргэ}} {{Template:Саха Сирин куораттара}} {{Template:Саха Сирин улуустара}} {{Commonscat|Yakutsk}} [[Категория:Дьокуускай| ]] [[Категория:Саха Сирин нэһилиэнньэлээх пууннара]] lbqzfr2r5zij9r7n12hdyzkqdoh0dhj 0 4821 429212 424689 2026-06-02T08:03:52Z Ojkhol 24881 /* Бутан бэлиэ күннэрэ */ 429212 wikitext text/x-wiki {{Infobox Country |native_name = [[Билэ:Brug rGyal-Khab.svg|120px]]<br />''Brug rGyal-Khab'' <small>([[Wylie transliteration|Wylie]])</small><br />''Dru Gäkhap'' |conventional_long_name = Бутан Хоруоллуга |common_name = Bhutan |image_flag = Flag of Bhutan.svg |image_coat =Emblem_of_Bhutan.svg |symbol_type = Emblem |national_anthem = ''[[Druk tsendhen|Druk Tsendhen]]'' |image_map = Bhutan in its region.svg |official_languages = [[Dzongkha]] |demonym = Бутаннар |capital = [[Thimphu]] |area_km2 = 47,000 |government_type = [[Монархия]] |leader_title1 = [[King of Bhutan|King]] |leader_name1 = [[Jigme Khesar Namgyel Wangchuck]] |leader_title2 = [[List of Prime Ministers of Bhutan|Prime Minister]] |leader_name2 = [[Jigme Thinley]] ([[Bhutan Peace and Prosperity Party|DPT]]) |area_sq_mi = 18147 |area_rank = 131st |area_magnitude = 1 E10 |percent_water = Not available yet |population_estimate = 672,425 (2005)¹ |population_density_km2 = 14 |population_density_sq_mi = 37 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = 154th |GDP_PPP_year = 2007 |GDP_PPP = $3.161 billion |GDP_PPP_rank = 160th |GDP_PPP_per_capita = $4,862 |GDP_PPP_per_capita_rank = 117th |GDP_nominal = $1.197 billion |GDP_nominal_year = 2007 |GDP_nominal_per_capita = $1,840 |Happiness_rank = 8th ([World Value Survey]) |HDI_year = 2007 |HDI = {{increase}} 0.579 |HDI_rank = 133rd |HDI_category = <font color="#ffcc00">medium</font> |sovereignty_type = Тэриллиитэ |sovereignty_note = [[XVII үйэ]] саҥата |established_event1 = Уаҥчук династия |established_date1 = [[Ахсынньы 17]], [[1907]] |established_event2 = [[Конституция монархията]] |established_date2 = 2008 |currency = [[Нгултрум]] |currency_code = BTN |time_zone = [[Bhutan Time|BTT]] |utc_offset = +6:00 |time_zone_DST = not observed |utc_offset_DST = +6:00 |drives_on = left |cctld = [[.bt]] |calling_code = 975 |footnote1 = The population of Bhutan had been estimated based on the reported figure of about 1 million in the 1970s when the country had joined the United Nations and precise statistics were lacking[http://www.unhchr.ch/tbs/doc.nsf/0/073f330f9a61c6b0c1256aca004f2ea8?OpenDocument]. Thus using the annual increase rate of 2-3%, the most population estimates were around 2 million in the year 2000. A national census was carried out in 2005 and it turned out that the population was 672,425. Consequently, United Nations Population Division had down-estimated the country's population in the 2006 revision [http://esa.un.org/unpp/]for the whole period from 1950 to 2050.}} '''Бутан Хоруоллуга''' диэн [[Соҕуруу Азия]] дойдута. [[Хималайа|Хималай хайаларын]] илин өттүлэригэр, [[Кытай]] уонна [[Индия]] икки ардыларыгар баар. == Бутан бэлиэ күннэрэ == * [[Ыам ыйын 2]] — Үһүс Друк Гьялпо төрөөбүт күнэ. Бу төрүүрүгэр Джигме Дорджи Вангчук диэн ааты ылбыт хоруол дойдуну уларыппыт, саҥардыбыт, бөҕөргөппүт уонна аан дойдуга аспыт өҥөлөөх, [[1928]] сыллаахха төрөөбүт * [[Бэс ыйын 2]]   ** Джигме Сингье Вангчук хоруона кэппит күнэ (1974-2006 сс. хоруоллаабыт 4-с Друк Гьялпо, билиҥҥи хоруол аҕата). ** Социальнай мас олордуу күнэ. Бу күн оҕолор мас олордоллор. * [[Атырдьах ыйын 8]] — [[Тутулуга суох буолуу күнэ (Бутан)|Тутулуга суох буолуу күнэ]] (1949 с. [[Ииндийэ|Ииндийэттэн]]) * [[Сэтинньи 1]] — Друк Гьялпо V хоруоналаммыт күнэ * [[Сэтинньи 11]] — Джигме Сингье Вангчук хоруол төрөөбүт күнэ * [[Ахсынньы 17]] — Дойду күнэ {{азия}} [[Категория:Соҕуруу Азия дойдулара]] afck5j5nxewbolq1b2npcahdeu0c9zc 1 6019 429180 296955 2026-06-01T16:47:49Z ~2026-32625-21 29084 /* */ хоруй 429180 wikitext text/x-wiki Чуукаар буолбатах этэ дуо?--[[Кыттааччы:HalanTul|HalanTul]] 05:53, 28 Тохсунньу 2009 (UTC) :степанов Владимир петрович [[Аналлаах:Суруйуу/&#126;2026-32625-21|&#126;2026-32625-21]] ([[Кыттааччы ырытыыта:&#126;2026-32625-21|ырытыы]]) 16:47, 1 Бэс ыйын 2026 (UTC) p5ade4559598eygzlhnovyr3flsniph 429181 429180 2026-06-01T16:51:04Z ~2026-32625-21 29084 /* */ хоруй 429181 wikitext text/x-wiki Чуукаар буолбатах этэ дуо?--[[Кыттааччы:HalanTul|HalanTul]] 05:53, 28 Тохсунньу 2009 (UTC) :степанов Владимир петрович [[Аналлаах:Суруйуу/&#126;2026-32625-21|&#126;2026-32625-21]] ([[Кыттааччы ырытыыта:&#126;2026-32625-21|ырытыы]]) 16:47, 1 Бэс ыйын 2026 (UTC) ::Чуукаар нэһилиэгин историятын билиэхпин баҕарабын [[Аналлаах:Суруйуу/&#126;2026-32625-21|&#126;2026-32625-21]] ([[Кыттааччы ырытыыта:&#126;2026-32625-21|ырытыы]]) 16:51, 1 Бэс ыйын 2026 (UTC) rl4a2q157l99juxvoqwi8em2j2y9hge 0 7622 429210 423622 2026-06-02T07:55:13Z Ojkhol 24881 /* Бэлиэ күннэр */ 429210 wikitext text/x-wiki '''Бэс ыйын 2''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 153-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 154-c күнэ). Сыл бүтүө 212 күн баар. == Бэлиэ күннэр == * {{Флагификация|Азербайджан}} — Азербайджан гражданскай абыйаассыйатын күнэ * {{Флагификация|Россия}} — Сөпкө аһыыр уонна ордук-хоһу аһыыртан батынар күн<ref>[http://calend.ru/holidays/0/0/2760 История российского праздника «День здорового питания и отказа от излишеств в еде».]</ref> * {{Флагификация|Болгария}} — [[Христо Ботев]] күнэ ([[Осман импиэрийэтэ|Османнары]] утары охсуһууга охтубуттар күннэрэ [[1876]]). * {{Флагификация|Бутан}}  ** Джигме Сингье Вангчук хоруона кэппит күнэ (1974-2006 сс. хоруоллаабыт 4-с Друк Гьялпо, билиҥҥи хоруол аҕата). ** Социальнай мас олордуу күнэ. Бу күн оҕолор мас олордоллор. * {{Флагификация|Ииндийэ}} — Телангана күнэ * {{Флагификация|Италия}} — Өрөспүүбүлүкэ күнэ (Festa della Repubblica). [[1946]] сыллаахха референдум түмүгэр [[Италия]] өрөспүүбүлүкэ буолбут. * {{Флагификация|Канаада}} — Decoration Day * {{Флагификация|Хотугу Кэриэйэ}} — Оҕо күнэ * {{Флагификация|Таиланд}} — Ананаас бэстибээлин саҕаланыыт<ref>[https://www.calend.ru/holidays/0/0/1502/ Фестиваль ананаса в Таиланде - 2 июня. История и особенности праздника в проекте Календарь Праздников 2020<]</ref> * Таҕыл үлэһиттэрин күнэ ({{lang-en|International Sex Workers Day}}). 1975 сыллаахха Францияҕа Лион куоракка сүүстэн тахса сэлээрчэх дьахтар полиция батталын утары демонстрация оҥорбут. Хойут бу күнү таҕылы ханнарар үлэлээх дьон дьылҕаларыгар болҕомто тардаары аан дойдуга бэлиэтиир буолбуттар == Түбэлтэлэр == * [[455]] — [[Бандааллар]] (урут Висла уонна Одер өрүстэргэ, Паннонияҕа олоро сылдьыбыт, гууннартан күрэнэн Пиреней хайаларын туораан Италияҕа олохсуйбут гэрмээннэр биис уустара) [[Рим]]ҥэ киирбиттэр уонна икки нэдиэлэ устата бу куораты халаабыттар. * [[1571]] — Хаан Гирей [[Москуба]] куоракка 40 тыһыынча киһилээх сэриилээх кэлбит. * [[1856]] — [[Амыр]] уонна [[Зея]] өрүстэрин силбэһиилэригэр [[Амур уобалаһа|Амыр уобалаһын]] киинэ [[Благовещенскай]] куората олохтоммут. * [[1896]] — [[Улуу Британия]]ҕа [[Италия]]ттан төрүттээх Гульельмо Маркони [[араадьыйа]]ҕа патент ылаары сайаапка түһэрбит. * [[1897]] — [[АХШ|Эмиэрикэ]] суруйааччыта [[Марк Твен]] бэйэтэ өлбүтүн туһунан сураҕы мэлдьэһээри [[Лондон]]тан телеграмма ыыппыт: "Мин өлүүм туһунан сурахтар алыс дэмнээх дарбатыылаахтар". * [[1896]] — [[Боотур Уус улууһа|Боотур Уус улууһугар]] өр кэмҥэ көскө олорон саха тылын кырамаатыкатын чинчийбит [[Ястремскай Сергей Васильевич|Сергей Ястремскай]] (1857—1931) босхолонон Иркутскайга, онтон салгыы Одессаҕа көһөн барбыт. Бу Харьков дэбэрээнин уола 1886 с. Саха сиригэр көскө ыытыллыан иннинэ, устудьуоннуу сылдьан өрөбөлүүссүйэни бэлэмниир үлэҕэ кытынна диэн буруйданан 9 сыл хаатыргаҕа сылдьыбыта. Саха сиригэр уон сыл олорбута. * [[1924]] — [[АХШ]] [[индиэйэстэр]]э гражданство ылбыттар. * [[1928]] — Саха сирин ВКП(б) обкуомун бүрүөтэ [[Саха омук (уопсастыба)|«Саха омук» уопсастыбаны]] бобор туһунан уураах ылыммыт. Бобуу төрүөтүнэн уопсастыбаҕа «сэбиэттэри утарар дьон» (антисоветские элементы) киирэллэрэ, оттон салалтатыгар «омугумсук интэлигиэннэр» (националистически настроенная интеллигенция) киирэллэрэ буолбут. Бу дьиҥнээх төрүөтүнэн [[Ксенофонтов Павел Васильевич|Павел Ксенофонтов]] уонна [[Артемьев Михаил Константинович|Михаил Артемьев]] бастаанньалыыр этэрээттэрин эһии түмүгэ этэ. * [[1931]] сыллаахха Горнай оройуона тэриллибит. Арҕаа Хаҥалас уонна Нам оройуоннарын уһук нэһилиэктэрин сирин туспа оройуон гыммыттара. * [[1943]] — [[Сангаар]] руднигар бөһүөлэккэ саамай улахан саахал тахсыбыт. Иккис нүөмэрдээх шаахтаҕа гаас эстиитин түмүгэр 22 шахтер өлбүт. Маны таһынан Уус-Алдантан төрүттээх бааһырбыт оробуочай Иван Жирков хойутуу балыыһаҕа өлбүтэ. Бу күн ити шаахтаҕа Марфа Кочнева түһүөхтээх эбит, ону ыалдьыбыт дьахтары солбуйан чох тиэйиигэ ыытыллыбыт, онон тыыннаах хаалбыт. Кини кэлин Социалистыы Үлэ дьоруойа буолбут П.П. Кочнев ийэтэ<ref>{{Кинигэ|автор=К.Н. Гурьев, В.Г. Слепцов|заглавие=История Сангар в датах и фактах|место=Якутск|издательство=Типография Департамента начального и среднего профессионального образования минобразования РС(Я)|год=2002|страницы=25-27|страниц=91|тираж=1000}}</ref> * [[1953]] — [[Елизавета II]] [[Холбоһуктаах Хоруоллук]], [[Канаада]], [[Австралия]], [[Саҥа Зеландия]] уонна да атын сирдэр ыраахтааҕылара, ону тэҥэ Дойдулар холбоһуктарын баһылыга буолбут. Тэлэбиидэнньэнэн киэҥник көрдөрүллүбүт аан дойдуга бастакы тэрэнсэлээссийэ оҥоһуллубут. * [[1955]] — [[Байконур]] космодрома олохтоммут. * [[1955]] — [[ССРС]] уонна [[Югославия]] дьупулумааттыы сыһыаннарын салҕаабыттар (1948 сыллаахтан өйдөспөккө быһа сылдьыбыттара). * [[1962]] — [[Новочеркасскай]] куоракка сыананы үрдэтиини утары күргүөмнээх хаамыыны(демонстрация) ытыалаабыттар. Бу кэмҥэ ССРС-ка ас-үөл тиийбэт түгэнэ буола сылдьыбыта, Хрущев аан бастаан кыраныысса таһыттан бурдугу атыылаһарга күһэллибитэ. Мантан сылтаан сыана үрдээбитэ. Холобур эт сыаната ортотунан 31%. Ытыалааһын кэмигэр 24 киһи уулуссаҕа өлбүтэ, ол иһигэр тааҥкалары, саллааттары көрө тиийбит оҕолор. Өссө сэттэ киһини суут бириигибэринэн ытан өлөрбүттэрэ.. Бу быһылаан кистэммитэ, бэчээккэ 90-с сс. эрэ кэпсээбиттэрэ. Өссө элбэх, баҕар тыһыынчаннан киһи өлүөҕүн генерал Шапошников бирикээһи толорботоҕо абыраабыта: "Тааҥканнан атаакалыырга иннибэр өстөөҕү көрбөппүн" — диэбитэ уонна саллааттартан ботуруоннарын хомуттаран ылбыта. Кэлин генералы бу түбэлтэ туһунан суруйааччыларга сурук суруйбутун иһин "антисоветскай пропагандаҕа" күтүрээн холуобунай дьыала тэрийэ сылдьыбыттара. * [[1996]] — Санкт-Петербург күбүрүнээтэринэн [[Яковлев Владимир Анатольевич|Владимир Яковлев]] талыллыбыт. Саха сиригэр Өлүөхүмэҕэ 1944 с. төрөөбүтэ. Сэрии кэмигэр 1942 с. ийэтэ Хильма Ляхитнен диэн ингерманланд омук дьахтара Ленинград Лимузи дэриэбинэтиттэн көскө ыытыллыбыта. * [[2000]] — [[Святослав Фёдоров]], аан дойдуга аатырбыт харах бырааһа, сөмөлүөт саахалыгар өлбүт. * [[2005]] — [[МТС]] хампаанньа Саха Сиригэр үлэлиирин туһунан биллэрбит, атыылыыр офиһын аспыт. == Төрөөбүттэр == * [[1935]] — Ньурба [[Куочай|Куочайыгар]] бэйиэт, литэрэтиирэни ырытааччы [[Харитонов Николай Иванович|Николай Чуор]]. * [[1944]] — Ньурба [[Чучукаан нэһилиэгэ|Чучукаан нэһилиэгэр]] [[Иннокентьев Николай Николаевич|Николай Иннокентьев]] — саха живописеһа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин ускуустубатын үтүөлээх дьайыксыта. * [[1955]] — [[Ларионова Анна Семеновна|Анна Ларионова]], ускуустуба дуоктара. == Өлбүттэр == * [[1927]] — [[Кытай]] устуоруга, таҥхалыыр уҥуохха суруктары уонна былыргы айымньылары чинчийбит [[Ван Говэй]] (Уоҥ Гуоуэй). Олоҕун бүтэһик сылларыгар Монгуол Импиэрийэтин устуоруйатын үөрэппитэ. * [[2010]] — [[Докалова Надежда Петровна|Надежда Докалова]] (1957 с. төрөөбүт), хотугу норуоттар ырыаларын айааччы уонна ырыаһыт. {{ыйдар}} [[Категория:Бэс ыйын 2]] 5mipzahx5j577fqmolsfcoga98r9rkj 429211 429210 2026-06-02T08:02:56Z Ojkhol 24881 /* Бэлиэ күннэр */ 429211 wikitext text/x-wiki '''Бэс ыйын 2''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 153-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 154-c күнэ). Сыл бүтүө 212 күн баар. == Бэлиэ күннэр == * {{Флагификация|Азербайджан}} — Азербайджан гражданскай абыйаассыйатын күнэ * {{Флагификация|Россия}} — Сөпкө аһыыр уонна ордук-хоһу аһыыртан батынар күн<ref>[http://calend.ru/holidays/0/0/2760 История российского праздника «День здорового питания и отказа от излишеств в еде».]</ref> * {{Флагификация|Болгария}} — [[Христо Ботев]] күнэ ([[Осман импиэрийэтэ|Османнары]] утары охсуһууга охтубуттар күннэрэ [[1876]]). * {{Флагификация|Бутан}}  ** Джигме Сингье Вангчук хоруона кэппит күнэ (1974-2006 сс. хоруоллаабыт 4-с Друк Гьялпо, билиҥҥи хоруол аҕата). ** Социальнай мас олордуу күнэ. Бу күн оҕолор мас олордоллор. * {{Флагификация|Ииндийэ}} — Телангана күнэ * {{Флагификация|Италия}} — Өрөспүүбүлүкэ күнэ (Festa della Repubblica). [[1946]] сыллаахха референдум түмүгэр [[Италия]] өрөспүүбүлүкэ буолбут. * {{Флагификация|Канаада}} — Бэтэрээннэр күннэрэ (Decoration Day). 1866 сыллаахха бу күн Канаада сэриилэрэ АХШ ирландецтарын сэриитэ (фенианецтар) саба түһүүлэриттэн дойдуну көскээбитэ (1921 сыллаахха кыргыһыы буолбут сирэ устуоруйа мемориалын статуһун ылбыта). * {{Флагификация|Хотугу Кэриэйэ}} — Оҕо күнэ * {{Флагификация|Таиланд}} — Ананаас бэстибээлин саҕаланыыт<ref>[https://www.calend.ru/holidays/0/0/1502/ Фестиваль ананаса в Таиланде - 2 июня. История и особенности праздника в проекте Календарь Праздников 2020<]</ref> * Таҕыл үлэһиттэрин күнэ ({{lang-en|International Sex Workers Day}}). 1975 сыллаахха Францияҕа Лион куоракка сүүстэн тахса сэлээрчэх дьахтар полиция батталын утары демонстрация оҥорбут. Хойут бу күнү таҕылы ханнарар үлэлээх дьон дьылҕаларыгар болҕомто тардаары аан дойдуга бэлиэтиир буолбуттар == Түбэлтэлэр == * [[455]] — [[Бандааллар]] (урут Висла уонна Одер өрүстэргэ, Паннонияҕа олоро сылдьыбыт, гууннартан күрэнэн Пиреней хайаларын туораан Италияҕа олохсуйбут гэрмээннэр биис уустара) [[Рим]]ҥэ киирбиттэр уонна икки нэдиэлэ устата бу куораты халаабыттар. * [[1571]] — Хаан Гирей [[Москуба]] куоракка 40 тыһыынча киһилээх сэриилээх кэлбит. * [[1856]] — [[Амыр]] уонна [[Зея]] өрүстэрин силбэһиилэригэр [[Амур уобалаһа|Амыр уобалаһын]] киинэ [[Благовещенскай]] куората олохтоммут. * [[1896]] — [[Улуу Британия]]ҕа [[Италия]]ттан төрүттээх Гульельмо Маркони [[араадьыйа]]ҕа патент ылаары сайаапка түһэрбит. * [[1897]] — [[АХШ|Эмиэрикэ]] суруйааччыта [[Марк Твен]] бэйэтэ өлбүтүн туһунан сураҕы мэлдьэһээри [[Лондон]]тан телеграмма ыыппыт: "Мин өлүүм туһунан сурахтар алыс дэмнээх дарбатыылаахтар". * [[1896]] — [[Боотур Уус улууһа|Боотур Уус улууһугар]] өр кэмҥэ көскө олорон саха тылын кырамаатыкатын чинчийбит [[Ястремскай Сергей Васильевич|Сергей Ястремскай]] (1857—1931) босхолонон Иркутскайга, онтон салгыы Одессаҕа көһөн барбыт. Бу Харьков дэбэрээнин уола 1886 с. Саха сиригэр көскө ыытыллыан иннинэ, устудьуоннуу сылдьан өрөбөлүүссүйэни бэлэмниир үлэҕэ кытынна диэн буруйданан 9 сыл хаатыргаҕа сылдьыбыта. Саха сиригэр уон сыл олорбута. * [[1924]] — [[АХШ]] [[индиэйэстэр]]э гражданство ылбыттар. * [[1928]] — Саха сирин ВКП(б) обкуомун бүрүөтэ [[Саха омук (уопсастыба)|«Саха омук» уопсастыбаны]] бобор туһунан уураах ылыммыт. Бобуу төрүөтүнэн уопсастыбаҕа «сэбиэттэри утарар дьон» (антисоветские элементы) киирэллэрэ, оттон салалтатыгар «омугумсук интэлигиэннэр» (националистически настроенная интеллигенция) киирэллэрэ буолбут. Бу дьиҥнээх төрүөтүнэн [[Ксенофонтов Павел Васильевич|Павел Ксенофонтов]] уонна [[Артемьев Михаил Константинович|Михаил Артемьев]] бастаанньалыыр этэрээттэрин эһии түмүгэ этэ. * [[1931]] сыллаахха Горнай оройуона тэриллибит. Арҕаа Хаҥалас уонна Нам оройуоннарын уһук нэһилиэктэрин сирин туспа оройуон гыммыттара. * [[1943]] — [[Сангаар]] руднигар бөһүөлэккэ саамай улахан саахал тахсыбыт. Иккис нүөмэрдээх шаахтаҕа гаас эстиитин түмүгэр 22 шахтер өлбүт. Маны таһынан Уус-Алдантан төрүттээх бааһырбыт оробуочай Иван Жирков хойутуу балыыһаҕа өлбүтэ. Бу күн ити шаахтаҕа Марфа Кочнева түһүөхтээх эбит, ону ыалдьыбыт дьахтары солбуйан чох тиэйиигэ ыытыллыбыт, онон тыыннаах хаалбыт. Кини кэлин Социалистыы Үлэ дьоруойа буолбут П.П. Кочнев ийэтэ<ref>{{Кинигэ|автор=К.Н. Гурьев, В.Г. Слепцов|заглавие=История Сангар в датах и фактах|место=Якутск|издательство=Типография Департамента начального и среднего профессионального образования минобразования РС(Я)|год=2002|страницы=25-27|страниц=91|тираж=1000}}</ref> * [[1953]] — [[Елизавета II]] [[Холбоһуктаах Хоруоллук]], [[Канаада]], [[Австралия]], [[Саҥа Зеландия]] уонна да атын сирдэр ыраахтааҕылара, ону тэҥэ Дойдулар холбоһуктарын баһылыга буолбут. Тэлэбиидэнньэнэн киэҥник көрдөрүллүбүт аан дойдуга бастакы тэрэнсэлээссийэ оҥоһуллубут. * [[1955]] — [[Байконур]] космодрома олохтоммут. * [[1955]] — [[ССРС]] уонна [[Югославия]] дьупулумааттыы сыһыаннарын салҕаабыттар (1948 сыллаахтан өйдөспөккө быһа сылдьыбыттара). * [[1962]] — [[Новочеркасскай]] куоракка сыананы үрдэтиини утары күргүөмнээх хаамыыны(демонстрация) ытыалаабыттар. Бу кэмҥэ ССРС-ка ас-үөл тиийбэт түгэнэ буола сылдьыбыта, Хрущев аан бастаан кыраныысса таһыттан бурдугу атыылаһарга күһэллибитэ. Мантан сылтаан сыана үрдээбитэ. Холобур эт сыаната ортотунан 31%. Ытыалааһын кэмигэр 24 киһи уулуссаҕа өлбүтэ, ол иһигэр тааҥкалары, саллааттары көрө тиийбит оҕолор. Өссө сэттэ киһини суут бириигибэринэн ытан өлөрбүттэрэ.. Бу быһылаан кистэммитэ, бэчээккэ 90-с сс. эрэ кэпсээбиттэрэ. Өссө элбэх, баҕар тыһыынчаннан киһи өлүөҕүн генерал Шапошников бирикээһи толорботоҕо абыраабыта: "Тааҥканнан атаакалыырга иннибэр өстөөҕү көрбөппүн" — диэбитэ уонна саллааттартан ботуруоннарын хомуттаран ылбыта. Кэлин генералы бу түбэлтэ туһунан суруйааччыларга сурук суруйбутун иһин "антисоветскай пропагандаҕа" күтүрээн холуобунай дьыала тэрийэ сылдьыбыттара. * [[1996]] — Санкт-Петербург күбүрүнээтэринэн [[Яковлев Владимир Анатольевич|Владимир Яковлев]] талыллыбыт. Саха сиригэр Өлүөхүмэҕэ 1944 с. төрөөбүтэ. Сэрии кэмигэр 1942 с. ийэтэ Хильма Ляхитнен диэн ингерманланд омук дьахтара Ленинград Лимузи дэриэбинэтиттэн көскө ыытыллыбыта. * [[2000]] — [[Святослав Фёдоров]], аан дойдуга аатырбыт харах бырааһа, сөмөлүөт саахалыгар өлбүт. * [[2005]] — [[МТС]] хампаанньа Саха Сиригэр үлэлиирин туһунан биллэрбит, атыылыыр офиһын аспыт. == Төрөөбүттэр == * [[1935]] — Ньурба [[Куочай|Куочайыгар]] бэйиэт, литэрэтиирэни ырытааччы [[Харитонов Николай Иванович|Николай Чуор]]. * [[1944]] — Ньурба [[Чучукаан нэһилиэгэ|Чучукаан нэһилиэгэр]] [[Иннокентьев Николай Николаевич|Николай Иннокентьев]] — саха живописеһа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин ускуустубатын үтүөлээх дьайыксыта. * [[1955]] — [[Ларионова Анна Семеновна|Анна Ларионова]], ускуустуба дуоктара. == Өлбүттэр == * [[1927]] — [[Кытай]] устуоруга, таҥхалыыр уҥуохха суруктары уонна былыргы айымньылары чинчийбит [[Ван Говэй]] (Уоҥ Гуоуэй). Олоҕун бүтэһик сылларыгар Монгуол Импиэрийэтин устуоруйатын үөрэппитэ. * [[2010]] — [[Докалова Надежда Петровна|Надежда Докалова]] (1957 с. төрөөбүт), хотугу норуоттар ырыаларын айааччы уонна ырыаһыт. {{ыйдар}} [[Категория:Бэс ыйын 2]] jj6iihgyt00yy3smcck7smzya2jpmrq 429215 429211 2026-06-02T08:06:10Z Ojkhol 24881 /* Бэлиэ күннэр */ 429215 wikitext text/x-wiki '''Бэс ыйын 2''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 153-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 154-c күнэ). Сыл бүтүө 212 күн баар. == Бэлиэ күннэр == * {{Флагификация|Азербайджан}} — Азербайджан гражданскай абыйаассыйатын күнэ * {{Флагификация|Россия}} — Сөпкө аһыыр уонна ордук-хоһу аһыыртан батынар күн<ref>[http://calend.ru/holidays/0/0/2760 История российского праздника «День здорового питания и отказа от излишеств в еде».]</ref> * {{Флагификация|Болгария}} — [[Христо Ботев]] күнэ ([[Осман импиэрийэтэ|Османнары]] утары охсуһууга охтубуттар күннэрэ [[1876]]). * {{Флагификация|Бутан}}  ** Джигме Сингье Вангчук хоруона кэппит күнэ (1974-2006 сс. хоруоллаабыт 4-с Друк Гьялпо, билиҥҥи хоруол аҕата). ** Социальнай мас олордуу күнэ. Бу күн оҕолор мас олордоллор. * {{Флагификация|Ииндийэ}} — Телангана күнэ * {{Флагификация|Италия}} — Өрөспүүбүлүкэ күнэ (Festa della Repubblica). [[1946]] сыллаахха референдум түмүгэр [[Италия]] өрөспүүбүлүкэ буолбут. * {{Флагификация|Канаада}} — Бэтэрээннэр күннэрэ (Decoration Day). 1866 сыллаахха бу күн Канаада сэриилэрэ АХШ ирландецтарын сэриитэ (фенианецтар) саба түһүүлэриттэн дойдуну көскээбитэ (1921 сыллаахха кыргыһыы буолбут сирэ устуоруйа мемориалын статуһун ылбыта). * {{Флагификация|Хотугу Кэриэйэ}} — Оҕо күнэ * {{Флагификация|Таиланд}} — Ананаас бэстибээлин саҕаланыыта<ref>[https://www.calend.ru/holidays/0/0/1502/ Фестиваль ананаса в Таиланде - 2 июня. История и особенности праздника в проекте Календарь Праздников 2020<]</ref> * Таҕыл үлэһиттэрин күнэ ({{lang-en|International Sex Workers Day}}). 1975 сыллаахха Францияҕа Лион куоракка сүүстэн тахса сэлээрчэх дьахтар полиция батталын утары демонстрация оҥорбут. Хойут бу күнү таҕылы ханнарар үлэлээх дьон дьылҕаларыгар болҕомто тардаары аан дойдуга бэлиэтиир буолбуттар == Түбэлтэлэр == * [[455]] — [[Бандааллар]] (урут Висла уонна Одер өрүстэргэ, Паннонияҕа олоро сылдьыбыт, гууннартан күрэнэн Пиреней хайаларын туораан Италияҕа олохсуйбут гэрмээннэр биис уустара) [[Рим]]ҥэ киирбиттэр уонна икки нэдиэлэ устата бу куораты халаабыттар. * [[1571]] — Хаан Гирей [[Москуба]] куоракка 40 тыһыынча киһилээх сэриилээх кэлбит. * [[1856]] — [[Амыр]] уонна [[Зея]] өрүстэрин силбэһиилэригэр [[Амур уобалаһа|Амыр уобалаһын]] киинэ [[Благовещенскай]] куората олохтоммут. * [[1896]] — [[Улуу Британия]]ҕа [[Италия]]ттан төрүттээх Гульельмо Маркони [[араадьыйа]]ҕа патент ылаары сайаапка түһэрбит. * [[1897]] — [[АХШ|Эмиэрикэ]] суруйааччыта [[Марк Твен]] бэйэтэ өлбүтүн туһунан сураҕы мэлдьэһээри [[Лондон]]тан телеграмма ыыппыт: "Мин өлүүм туһунан сурахтар алыс дэмнээх дарбатыылаахтар". * [[1896]] — [[Боотур Уус улууһа|Боотур Уус улууһугар]] өр кэмҥэ көскө олорон саха тылын кырамаатыкатын чинчийбит [[Ястремскай Сергей Васильевич|Сергей Ястремскай]] (1857—1931) босхолонон Иркутскайга, онтон салгыы Одессаҕа көһөн барбыт. Бу Харьков дэбэрээнин уола 1886 с. Саха сиригэр көскө ыытыллыан иннинэ, устудьуоннуу сылдьан өрөбөлүүссүйэни бэлэмниир үлэҕэ кытынна диэн буруйданан 9 сыл хаатыргаҕа сылдьыбыта. Саха сиригэр уон сыл олорбута. * [[1924]] — [[АХШ]] [[индиэйэстэр]]э гражданство ылбыттар. * [[1928]] — Саха сирин ВКП(б) обкуомун бүрүөтэ [[Саха омук (уопсастыба)|«Саха омук» уопсастыбаны]] бобор туһунан уураах ылыммыт. Бобуу төрүөтүнэн уопсастыбаҕа «сэбиэттэри утарар дьон» (антисоветские элементы) киирэллэрэ, оттон салалтатыгар «омугумсук интэлигиэннэр» (националистически настроенная интеллигенция) киирэллэрэ буолбут. Бу дьиҥнээх төрүөтүнэн [[Ксенофонтов Павел Васильевич|Павел Ксенофонтов]] уонна [[Артемьев Михаил Константинович|Михаил Артемьев]] бастаанньалыыр этэрээттэрин эһии түмүгэ этэ. * [[1931]] сыллаахха Горнай оройуона тэриллибит. Арҕаа Хаҥалас уонна Нам оройуоннарын уһук нэһилиэктэрин сирин туспа оройуон гыммыттара. * [[1943]] — [[Сангаар]] руднигар бөһүөлэккэ саамай улахан саахал тахсыбыт. Иккис нүөмэрдээх шаахтаҕа гаас эстиитин түмүгэр 22 шахтер өлбүт. Маны таһынан Уус-Алдантан төрүттээх бааһырбыт оробуочай Иван Жирков хойутуу балыыһаҕа өлбүтэ. Бу күн ити шаахтаҕа Марфа Кочнева түһүөхтээх эбит, ону ыалдьыбыт дьахтары солбуйан чох тиэйиигэ ыытыллыбыт, онон тыыннаах хаалбыт. Кини кэлин Социалистыы Үлэ дьоруойа буолбут П.П. Кочнев ийэтэ<ref>{{Кинигэ|автор=К.Н. Гурьев, В.Г. Слепцов|заглавие=История Сангар в датах и фактах|место=Якутск|издательство=Типография Департамента начального и среднего профессионального образования минобразования РС(Я)|год=2002|страницы=25-27|страниц=91|тираж=1000}}</ref> * [[1953]] — [[Елизавета II]] [[Холбоһуктаах Хоруоллук]], [[Канаада]], [[Австралия]], [[Саҥа Зеландия]] уонна да атын сирдэр ыраахтааҕылара, ону тэҥэ Дойдулар холбоһуктарын баһылыга буолбут. Тэлэбиидэнньэнэн киэҥник көрдөрүллүбүт аан дойдуга бастакы тэрэнсэлээссийэ оҥоһуллубут. * [[1955]] — [[Байконур]] космодрома олохтоммут. * [[1955]] — [[ССРС]] уонна [[Югославия]] дьупулумааттыы сыһыаннарын салҕаабыттар (1948 сыллаахтан өйдөспөккө быһа сылдьыбыттара). * [[1962]] — [[Новочеркасскай]] куоракка сыананы үрдэтиини утары күргүөмнээх хаамыыны(демонстрация) ытыалаабыттар. Бу кэмҥэ ССРС-ка ас-үөл тиийбэт түгэнэ буола сылдьыбыта, Хрущев аан бастаан кыраныысса таһыттан бурдугу атыылаһарга күһэллибитэ. Мантан сылтаан сыана үрдээбитэ. Холобур эт сыаната ортотунан 31%. Ытыалааһын кэмигэр 24 киһи уулуссаҕа өлбүтэ, ол иһигэр тааҥкалары, саллааттары көрө тиийбит оҕолор. Өссө сэттэ киһини суут бириигибэринэн ытан өлөрбүттэрэ.. Бу быһылаан кистэммитэ, бэчээккэ 90-с сс. эрэ кэпсээбиттэрэ. Өссө элбэх, баҕар тыһыынчаннан киһи өлүөҕүн генерал Шапошников бирикээһи толорботоҕо абыраабыта: "Тааҥканнан атаакалыырга иннибэр өстөөҕү көрбөппүн" — диэбитэ уонна саллааттартан ботуруоннарын хомуттаран ылбыта. Кэлин генералы бу түбэлтэ туһунан суруйааччыларга сурук суруйбутун иһин "антисоветскай пропагандаҕа" күтүрээн холуобунай дьыала тэрийэ сылдьыбыттара. * [[1996]] — Санкт-Петербург күбүрүнээтэринэн [[Яковлев Владимир Анатольевич|Владимир Яковлев]] талыллыбыт. Саха сиригэр Өлүөхүмэҕэ 1944 с. төрөөбүтэ. Сэрии кэмигэр 1942 с. ийэтэ Хильма Ляхитнен диэн ингерманланд омук дьахтара Ленинград Лимузи дэриэбинэтиттэн көскө ыытыллыбыта. * [[2000]] — [[Святослав Фёдоров]], аан дойдуга аатырбыт харах бырааһа, сөмөлүөт саахалыгар өлбүт. * [[2005]] — [[МТС]] хампаанньа Саха Сиригэр үлэлиирин туһунан биллэрбит, атыылыыр офиһын аспыт. == Төрөөбүттэр == * [[1935]] — Ньурба [[Куочай|Куочайыгар]] бэйиэт, литэрэтиирэни ырытааччы [[Харитонов Николай Иванович|Николай Чуор]]. * [[1944]] — Ньурба [[Чучукаан нэһилиэгэ|Чучукаан нэһилиэгэр]] [[Иннокентьев Николай Николаевич|Николай Иннокентьев]] — саха живописеһа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин ускуустубатын үтүөлээх дьайыксыта. * [[1955]] — [[Ларионова Анна Семеновна|Анна Ларионова]], ускуустуба дуоктара. == Өлбүттэр == * [[1927]] — [[Кытай]] устуоруга, таҥхалыыр уҥуохха суруктары уонна былыргы айымньылары чинчийбит [[Ван Говэй]] (Уоҥ Гуоуэй). Олоҕун бүтэһик сылларыгар Монгуол Импиэрийэтин устуоруйатын үөрэппитэ. * [[2010]] — [[Докалова Надежда Петровна|Надежда Докалова]] (1957 с. төрөөбүт), хотугу норуоттар ырыаларын айааччы уонна ырыаһыт. {{ыйдар}} [[Категория:Бэс ыйын 2]] pvj4r2cmktgmgkkg5376mv295ufib0k 0 7630 429183 420621 2026-06-02T02:05:33Z InternetArchiveBot 20075 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 429183 wikitext text/x-wiki '''Бэс ыйын 10''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 161-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 162-c күнэ). Сыл бүтүө 204 күн баар. == Бэлиэ күннэр == * '''Модерн аан дойдутааҕы күнэ'''. Архитектуураҕа, живописька, поэзияҕа, музыкаҕа уо.д.а. [[Модерн|модерн истиилин]] дьоҥҥо билиһиннэрээри бэлиэтэнэр. Аан бастаан 2013 с. [[Венгрия]]ҕа бэлиэтэммитэ, кэлин Европа дойдулара уонна тэрилтэлэрэ өйөөбүттэрэ. Бу күн истиил икки уһулуччулаах бэрэстэбиитэлэ өлбүттэр эбит: [[Антонио Гауди]] уонна [[Эден Лехнер]]. * [[Геральдика]] аан дойдутааҕы күнэ. * {{Флагификация|Россия}} — [[МВД]] [[пресс-служба|пресс-сулууспатын]] күнэ<ref>https://xn--b1aew.xn--p1ai {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220428000057/https://xn--b1aew.xn--p1ai/ |date=2022-04-28 }}</ref>. * {{флагификация|Молдавия}} — Пограничник күнэ<ref>[http://www.calend.ru/holidays/0/0/2579/ День пограничных войск Молдовы — 10 июня. История и особенности праздника в проекте Календарь Праздников 2010<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. * {{флагификация|Португалия}} — [[Португалия күнэ]] — [[Камоэнс]] күнэ * {{флагификация|Япония}} — Чаһы күнэ <ref>[https://ru.theoutlook.com.ua/news/730/den-chasov-v-yaponii.html День часов в Японии. | OUTLOOK<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200610050628/https://ru.theoutlook.com.ua/news/730/den-chasov-v-yaponii.html |date=2020-06-10 }}</ref> * {{Флагификация|Иран}} — [[Чалештар]]га уус-иис күнэ <ref>[https://en.irna.ir/photo/83815658/World-Handicrafts-Day-Chaleshtar-Carpet IRNA English - World Handicrafts Day; Chaleshtar Carpet<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> * {{Флагификация|США}} — [[Аноним алкоголиктар]] түмсүүлэрин күнэ * {{флагификация|Иордания}} — Аармыйа күнэ == Түбэлтэлэр == * [[671]] — Япония импэрээтэрэ Тэндзи уу чаһытын (клепсидраны) Оцу диэн киин куоратыгар туруортарбыт. * [[1190]] — [[Үһүс кириэстээх бохуот]]: Фридрих I Барбаросса аармыйатын Иерусалимҥа илдьэн иһэн Салеф үрүскэ тимирэн өлбүт. * [[1793]] — [[Франция өрөбөлүүссүйэтэ]]: жирондистар басханнарын тутаттаан баран якобинецтар былааһы ылбыттар, өрөбөлүүссүйэ диктатуратын олохтообуттар. * [[1807]] — [[Гейльсберг кыргыһыыта]] (фр. La bataille d'Heilsberg) — Илин Пруссия Гейльсберг куоратын аттыгар (билигин Польша Лидзбарк-Варминьски куората) [[Наполеон Бонапарт|Наполеон I]] хамаандалаах француз аармыйатын уонна Л. Л. Беннигсен хамаандалаах нуучча аармыйатын ыккардыгар буолбут кыргыһыы. Хайалара да кыайыыны ситиспэтэҕэ, французтар 12 600 саллааты сүтэрбиттэрэ (1398 өлбүтүнэн, 10 359 бааһырбытынан, 864 билиэн түбэспитинэн), нууччалар — 6000 кэриҥэ киһини (өлбүтүнэн 2000). * [[1846]] — [[Лондон|Лондоҥҥа]] [[Шотландия]]ттан төрүттээх Роберт Уильям Томсон пневматическай шинаҕа патент ылбыт. Ол эрэн маннык "салгыннаах шина" бу кэмҥэ тарҕамматах. Кэлин [[1887]] сыллаахха эмиэ шотландец Джон Данлоп [[бэлисипиэт]] көлөһөтүгэр пневматическай шина олордору тобулбутугар дьэ тарҕаммыт. * [[1865]] — [[Мюнхен|Мюнхеҥҥа]] [[Рихард Вагнер]] «Тристан уонна Изольда» оператын аан бастаан көрдөрбүттэр. * [[1891]] — [[Араҥ]]ы утары эми көрдүүр Англия дьахтара [[Кэтт Марсден]] кыра этэрээтэ Дьокуускайтан Бүлүүгэ айаннаабыта. * [[1909]] — Устуоруйаҕа бастакы SOS сигналы "Славония" диэн ааттаах [[Улуу Британия]] суудуната Азор арыыларыттан ыыппыт. Бу суудунаҕа айаннаан испит дьон бары быыһаммыттар. ** [[Канберра]] куорат олохтоммут — Австралия Союһун киинэ. * [[1917]] — [[Украина]] Киин Раадата Универсал «К украинскому народу на Украине и вне Украины сущему» диэн докумуону ылыммыт. Бу докумуон Украина автономиятын олохтообут. * [[1922]] — [[Төхтүр нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)|Төхтүрдээҕи]] кыргыһыы буолбут, үрүҥнэр соҕурууҥҥу бөлөхтөрө урусхалламмыт. * [[1936]] — [[ССРС]]-ка «Союздетмультфильм» киностудия олохтоммут (кэлин «[[Союзмультфильм]]»). * [[1940]] — [[Италия]] Францияҕа уонна Улуу Британияҕа сэриини биллэрбит. * [[1945]] — 1-гы, 2-с Белоруссия уонна 1-гы Украина фроннарын чаастарыттан [[Германиятааҕы оккупациялыыр сэбиэскэй сэриилэр бөлөхтөрө]] олохтоммут. * [[1962]] — ССКП КК президиума [[Кууба]]ҕа сэбиэскэй ракеталар баазаларын олохтуур туһунан быһаарыы ылбыт («Анадырь» эпэрээһийэ). * [[1967]] — биир өттүттэн [[Израиль]], иккис өттүттэн [[Эгиипэт]], [[Сиирийэ]], [[Иордания]], [[Ираак]] уонна [[Алжир]] ыккардыларынааҕы [[Алта хонуктаах сэрии]] араабтар коалицияларын Израиль кыайыытынан түмүктэммит. * [[1996]] — «[[Интел]]» холбоһук «Pentium II» процессоры атыыга таһаарбыт. * [[2003]] — Spirit марсоход көтүтүллүбүт, NASA [[Хатааһын чолбон|Хатааһын Чолбонун]] (Марсы) үөрэтэр чинчийиитэ саҕаламмыт. == Төрөөбүттэр == * [[1868]] — [[Курнатовскай Виктор Константинович|Виктор Курнатовскай]] — өрөбөлүссүйэниэр, Латвияҕа төрөөбүт нуучча бастакы марксистарыттан биирдэстэрэ, Дьокуускайга көскө олорон сэбилэниилээх өрө турууну тэрийэ сатаабытын иһин Забайкальеҕа хаатыргаҕа ыытыллыбыта. * [[1909]] — Марха улууһун II Бордоҥ нэһилиэгэр [[Бордонскай Степан Алексеевич|Степан Бордонскай]] — «Кыым» 1938-39 сс. эрэдээктэрэ, Саха АССР Араадьыйатын 1952-53 сс. бэрэстээтэлэ, хомуньуус баартыйа диэйэтэлэ. Кэлин [[Хакасия]]ҕа уонна [[Чита]] куоракка үлэлии сылдьыбыта. * [[1915]] — [[Сол Беллоу]] (2005 өлб.), АХШ суруйааччыта, Нобель бириэмиэйтин лауреата (1976). * [[1954]] — [[Жирков Егор Петрович|Егор Жирков]] — бэлиитик, түмэт дьайыксыт, педагогика билимин дуоктара. * [[1956]] — [[Бравина Розалия Иннокентьевна|Розалия Бравина]] — саха былыргы култууратын чинчийээччи, сахалар көмүүлэрин сиэрин-туомун туһунан суруйууларынан киэҥник биллэр устуоруйа билимин дуоктара, профессор. * [[1958]] — Үөһээ Бүлүүгэ биллиилээх педагог дьиэ кэргэнигэр Дьокуускай куораттааҕы национальнай гимназия өр сыллаах дириэктэрэ, философия билимин хандьыдаата [[Чиряев Николай Константинович|Николай Чиряев]] төрөөбүт (2018 с. өлб.). == Өлбүттэр == * [[Б. э. и. 323 сыл|Б.э.и. 323 сыллаахха]] — [[Александр Македонскай]] (б.э.инн. 356 с. төр.), Былыргы Греция сэрииһитэ. * [[1988]] — [[Бойлохов Николай Иванович|Николай Бойлохов]] (10.03.1929 төр.) — саха биллиилээх мелодиһа. Норуокка киэҥник биллибит "Туллуктар", "Тыыннаахтар умнубат сыллара" ырыалар ааптардара. * [[2008]] — [[Чингиз Айтматов]] (1928 төр.), суруйааччы. Кини айымньылара сахалыы тылбаастаммыттара, Саха тыйаатырын сыанатыгар турбуттара. * [[2009]] — [[Коркина Евдокия Иннокентьевна|Евдокия Коркина]] (17.12.1917 төр.) — биллиилээх тюрколог, РСФСР наукатын үтүөлээх диэйэтэлэ, тыл үөрэҕин билимин дуоктара. Саха сиринээҕи тыл, литэрэтиирэ уонна устуоруйа институтун салайбыта. * [[2024 сыл|2024]] — [[Негенбля Иван Ефимович|Иван Негенбля]], Саха сирин авиациятын устуоруга, АлСиб устуоруйатын чинчийбит киһи, СӨ култууратын үтүөлээх диэйэтэлэ, устуоруйа билимин хандьыдаата, публицист суруйааччы. {{ыйдар}} [[Категория:Бэс ыйын 10]] h9w720owipd0p029c2gv1uyk6emsf6c 0 12521 429186 425793 2026-06-02T06:41:59Z InternetArchiveBot 20075 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 429186 wikitext text/x-wiki [[Билэ:Прокудин-Горский.jpeg|200px|thumb|right|right|Сергей Михайлович Прокудин-Горскай]] '''Сергей Михайлович Проку́дин-Го́рскай''' — нуучча фотохудожнига, сырдатааччы<ref>[https://tuturizm.ru/2020/09/16/redkie-fotografii-iz-kollekcii-prokudina-gorskogo/ Прокудин- Горскай коллекциятыттан сэдэх хаартыскалар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211210180105/https://tuturizm.ru/2020/09/16/redkie-fotografii-iz-kollekcii-prokudina-gorskogo/ |date=2021-12-10 }}</ref>. Владимир куоракка [[1863]] сыллаахха [[атырдьах ыйын 31]] күнүгэр төрөөбүт. Үөрэҕинэн химик эбит. Олоҕун барытын хаартыска оҥоруутугар, фотография сайдыытыгар уурбут. [[Санкт-Петербург]], [[Берлин]] уонна [[Париж]] биллиилээх учуонайдарыгар үөрэммит. [[Билэ:Dagestani man and woman.jpg|250px|thumb|left|Дагестан эрэ уонна дьахтара]] Чинчийэр үлэтин түмүгэр өҥнөөх диапозитивтары уонна өҥнөөх киинэлэри тыктарыыга (проектирование) патеннары ылбыт. [[1908]] сыллаахха Прокудин-Горскай саҥа технологиялары туһунан [[Арассыыйа]] Империятын фотодокументациятын оҥорорго сананар, уонна бырайыак оҥорор. Соруга — оскуола оҕолоругар империя устуоруйатын, култууратын уонна ситиһиилэрин көрдөрүү. Бу бырайыагы ыраахтааҕы Николай II өйөөбүт, аналлаах тимир суолун вагонун оҥорторон биэрбит. Бу вагоҥҥа олорон Прокудин-Горскай 1909 сылтан [[1912]] сылга дылы уонна [[1915]] сыллаахха Арассыыйа империятын кэрийбит, элбэх хаартыскалары онорбут, лиэксийэлэри аахпыт. [[1918]] сыллаахха өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн кыраныысса таһыгар тахсыбыт, Парижка олохсуйбут. [[1944]] сыллаахха онно өлбүт. == Хаартыскаларын галереята == <center> <gallery> File:Gorskii_03982u.jpg|Таҥара дьиэтин иһэ. [[Смоленскай]] File:Prokudin-Gorskii-19.jpg|[[Алим-Хан]] ([[1880]]—[[1944]]), [[Бухара]] эмиира File:Gorskii_04414u.jpg|[[Мургаб (өрүс)|Мургаб]] өрүскэ баар [[Гиндукуштааҕы ГЭС]] машиннай саалата File:Russian peasant girls in front of a traditional wooden house in Kirillov.jpg|[[Шексна (өрүс)|Шексна]] өрүс аттыгар нуучча бааһынай кыргыттара File:The Monastery of St. Nil on Stolobnyi Island in Lake Seliger in Tver Province (Gorskii 03973).jpg|[[Селигер]] күөлгэ турар [[Нило-Столобенскай пустынь]], [[1910 сыл]] File:Prokudin-Gorskii-02.jpg|Дрезина Мурманскай тимир суолугар File:Prokudin-Gorskii-12.jpg|Автопортрет File:Gorskii. Austrian prisoners of war in Olonets province.jpg|Австро-Венгрия билиэннэй саллааттара, [[1916 сыл]] </gallery> </center> С. М. Прокудин-Горскай хаартыскалара АХШ Кэнгириэһин бибилитиэкэтин саайтыгар көҥүл көрүүгэ бааллар <ref>[http://lcweb2.loc.gov/pp/prokhtml/prokabt.html Коллекция в Библиотеке Конгресса США]</ref>. Ол үрдүнэн онно нууччалыы көрдүөххэ сөп <ref>[http://www.prokudin-gorsky.ru/Russian/index.shtml Восстановленные в цвете фотографии С. М. Прокудина-Горского] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080212024510/http://www.prokudin-gorsky.ru/Russian/index.shtml |date=2008-02-12 }}</ref>.<br /> Арассыыйа Империятын оччотооҕу арахсыытынан наардаммыт хаартыскалар «Российская империя в цвете» саайка бааллар <ref name="www.veinik.by"/>. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} [[Категория:Дьоннор алпабыытынан]] [[Категория:1863 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:1944 сыллаахха өлбүттэр]] 8tqubyo07brzrhn5hr0zmpge32gvhau 0 15779 429209 410457 2026-06-02T07:52:25Z InternetArchiveBot 20075 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 429209 wikitext text/x-wiki [[Билэ:Frida Kahlo Diego Rivera 1932.jpg|thumb|right|Фрида Кало уонна [[Диего Ривера]], 1932.]] '''Фрида Кало''' (''Frida Kahlo'', [[От ыйын 6]] [[1907]] – [[От ыйын 13]] [[1954]]), [[Мексика]] уруhуйдьута. Кини уруhуйдууругар чаҕылхай өҥнөрү туттара. Кини үлэлэригэр Мексика төрүт култуураларын дьайыыта көстөр, Эуропа култууратын дьайыыта эмиэ баар. Ол курдук, Кало үлэлэригэр [[реализм]], [[симболизм]] уонна [[сюрреализм]] истииллэрин туттар. Элбэх үлэлэрэ [[бэйэ мэтириэт]]тэр буолаллар. Кало [[Диега Ривера]] диэн аатырбыт Мексика уруhуйдьутун ойоҕо этэ. == Библиография == * Fuentes, C. (1998). ''Diary of Frida Kahlo''. Harry N. Abrams, Inc. (March 1, 1998). ISBN 0-8109-8195-5. * Gonzalez, M. (2005). ''[http://www.socialistreview.org.uk/article.php?articlenumber=9436Frida Kahlo – A Life] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100106064213/http://www.socialistreview.org.uk/article.php?articlenumber=9436Frida |date=2010-01-06 }}''. ''Socialist Review'', June 2005. * ''[http://www.guardian.co.uk/arts/gallery/0,8542,1424416,00.html Arts Galleries: Frida Khalo]''. Exhibition at Tate Modern, June 9 – October 9, 2005. ''The Guardian'', Wednesday May 18, 2005. Retrieved May 18, 2005. * Nericcio, William Anthony. (2005). '' [http://literature.sdsu.edu/nericcio/kahlosemiotic/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041106171938/http://literature.sdsu.edu/nericcio/kahlosemiotic/ |date=2004-11-06 }} A Decidedly 'Mexican' and 'American' Semi[er&#93;otic Transference: Frida Kahlo in the Eyes of Gilbert Hernandez] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041106171938/http://literature.sdsu.edu/nericcio/kahlosemiotic/ |date=2004-11-06 }}''. * Tibol, Raquel (original 1983, English translation 1993 by ''Eleanor Randall'') ''Frida Kahlo: an Open Life''. USA: University of New Mexico Press. ISBN 0-8263-1418-X * Turner, C. (2005). ''[http://www.guardian.co.uk/arts/features/story/0,11710,1486443,00.html Photographing Frida Kahlo]''. ''The Guardian'', Wednesday May 18, 2005. Retrieved May 18, 2005. * Zamora, M. (1995). ''The Letters of Frida Kahlo: Cartas Apasionadas''. Chronicle Books (November 1, 1995). ISBN 0-8118-1124-7 * ''The Diary of Frida Kahlo''. Introduction by Carlos Fuentes. Essay by Sarah M. Lowe. London: Bloomsburry, 1995. ISBN 0-7475-2247-2 == Сигэлэр == {{Commons|Frida Kahlo}} * [http://www.fkahlo.com Фрида Кало туhунан саайт] * [http://www.frida-kahlo-foundation.org/the-complete-works.html Фрида Кало бары үлэлэрэ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150421115321/http://www.frida-kahlo-foundation.org/the-complete-works.html |date=2015-04-21 }} * [http://www.fridakahlo.it/ "Фрида Кало уонна аныгы санаа"] * [http://www.fbuch.com/fridaby.htm Фрида Кало бэйэ мэтириэттэрэ] [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:Уруһуйдьуттар]] [[Категория:От ыйын 6 күнүгэр төрөөбүттэр]] [[Категория:1907 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:От ыйын 13 күнүгэр өлбүттэр]] [[Категория:1954 сыллаахха өлбүттэр]] 8ozk93gdmc81um02weau8ha2buarf1j 0 28302 429185 370696 2026-06-02T05:43:29Z InternetArchiveBot 20075 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 429185 wikitext text/x-wiki '''Оттук''' диэн сылааһы, [[электричествоны|электричество]] уонна да атын энергияны ыларга туттуллар эттик. Үксүгэр уматыллар, онтон атомнай оттук уматыллыбат. Оттуктар икки улахан группаларга арахсаллар: сир анныттан хостнор уонна атын. == Уматык өйдөбүлэ == Уматык өйдөбүлэ сорох веществолар дьоҕурдарыттан үөскээбитэ, итиини арааран кэбиспитэ. Үксүгэр уматык көрүҥэ химическэй реакциянан буолар, онуоха холобур, мас (мас) эбэтэр бензин элбэхтик салгын кислородун оҥорор. Анал тэрилинэн (холобур, ракетнай двигателлэр) туһаныллыахтарын сөп, холобур убаҕас кислороду эмиэ туһаныахтарын сөп. Фтор олус үрдүк токсистичность быһыытынан туһаныллыбат, ол аата токсикистичность уонна буруйа суох буолуу иһин.<ref>[https://gps.az/oborudovanie/datchiki-urovnya-topliva/ Оттук таһымын хонтуруоллуур датчиктар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201130165852/https://gps.az/oborudovanie/datchiki-urovnya-topliva/ |date=2020-11-30 }}</ref> Үгүс тэриллиигэ тулалыыр эйгэттэн анал күүһү ("көстүбэт») туһанар буолан, ол иһигэр өйдөбүллэри, уматыгы булкуйуу (сыыһаны- халтыны) тахсар. Киинэҕэ уматык тепловой энергиятын уларытарга тепловой двигателлэр араас көрүҥнэрин туһаналлар. Уматык сүрүн көрдөрүүтэ — итии кыамтата (ириэрии). Тэҥнээн көрдөххө, уматык көрүҥэ усулуобунай уматык (биир киилэ «усулуобунай уматык» (у. т.) 29,3 МДж эбэтэр 7000 ккал, ол аата ыраас антрацит кыаҕар сөп түбэһэр) өйдөбүл киирдэ. Оһох бытовой уматыга олорор дьиэлэргэ быһаччы сытар кыра кыамталаах оттугу, ону тэҥэ тыа хаһаайыстыбатыгар сүөһү аһылыгын, бурдугу, фруктаны, кэнсиэрбэлээһини уонна да атын сыалга туһаныллар орто кыамталаах теплогенератордарга уматарга анаммыта. Хочуолунайга Стандарт - 10585-99 кини түөрт мааркатын таһаарар: Ф- 5 уонна Ф- 12, ол иһигэр чох оттугун, оттук мазуттарын быһыытынан 40-орто уонна 100-ыарахан оттук мааркатын быһыытынан сыаналанар. Сыыппаралар 50 °C. туһааннаах мааркалаах вязывкатын көрдөрөллөр. Оһох оттугун дизельнэй фракциялартан уонна иккис төрүтүттэн — тиэрмическэй, каталитическай крекинг уонна коксания дистилляттарыттан хараҥа таҥыллар. Фракция састаабыгар 305-82 ыалдьыттарга диэри хас да ыарахан дизельнэй уматык (360 °C- тан 90 бырыһыаҥҥа диэри, 96 бырыһыаҥҥа диэри, оһох оттугун баайыы 8,0 мм2/с 20 °С- тан 3,0- 6,0 мм2/дизельнэй уматык) буолуон сөп. Оһох оттугун оҥорон таһаарыыга цетановай уонна йоднай чыыһылалар нуормаламматтар, санаа температурата намтыыр. Сернэй нефть турбатын переработкалаан уматыкка ылар өлүүтэ 1,1 бырыһыаҥҥа тиийэр. Промышленноска оһох оттугун алын температуратын тупсарарга депрессивнай присадкалары, синтезтээх этилен винилацетаты кытта тутталлар. Характеристика: * 10 бырыһыана температураҕа, С, 160 бырыһыан намыһах буолбатах; * 90 бырыһыана температураҕа сылыйар, с, 360 бырыһыан үрдээбэт; * кинематография 20 °C, мм2/с, 8,0- тан тахса ° ; * Саарын температурата 45 сылтан намыһах буолбатах; * сера маассабай өлүүтэ, бырыһыана суох: малосернист уматыкка 0,5, сернис уматыкка 1,1 быр.; * алтан нинкаҕа боруобалааһын тулуйар; * кислотноһа, мг К/100 см3 уматык, 5,0- тэн тахса буолбатах; * бырыһыана, бырыһыана 0,02- тэн тахса буолбатах; * коксалааһын 10- тан тахса бырыһыанын, 0,35 бырыһыанын ордорбокко; * уу ис хоһооно: суол; * кэриэрбит сырдык от; * 20 °C, кг/м3: нуормаламмат, быһаарыы хайаан да наада. == Сир анныттан хостонор оттуктар == [[Сиртэн хостонор оттук]] * [[Чох]] * [[Ниэп]] уонна атын ниэптэн оҥоһуллар оттуктар, ол курдук [[бензин]], [[дизель]], [[керосин]] * [[Гаас]] Сорох дьон сиртэн хостонор оттугу туттары аҕыйатыы иһин охсуһаллар, тоҕо диэн сири дойдуну, салгыны киртитэр диэн. Углеродтан оҥоһуллубут буолан уматтахха оксид углероду салгыҥҥа ыытар, онтон сир сылыйар диэн толкуйдууллар. Өссө сиртэн хостнор оттуктар саҥатыллыбаттар, ол аата бириэмэ аастаҕына оннук оттук бүтүө диэн этэллэр. == Атын оттуктар == Атын оттуктар сиртэн хостоммоттор. Сорохторугар, ол курдук атомнайга уонна водородка углерода суох, сорохторго, ол курдук маска уонна этанолга углеродтаах. * [[Атом энергиятын оттуга]] * [[Водород]] * [[Мас]] * [[Биомасса]] * [[Биотопливо]] * [[Биодизель]] (дизель курдук, гынан баран оттон-мастан оҥоһуллар) * [[Этанол]] (кукурузаттан уонна туурахтаахтартан, ол курдук пшеницаттан оҥоһуллар) * [[Тыал]] энергиятын туттуу Бу оттуктар саҥатыллаллар, ол аата киһи бүттэҕинэ өссө оҥоруон сөп. Ол курдук этанол бүттэҕинэ өссө кукурузаны эбэтэр туураахтаахтары үүннэрэн оҥоруохха сөп.\ == Быһаарыылар == [[Category:Оттук]] t08q19jafw7t2gtenr4qqcw24ah0q3z 0 28589 429200 298426 2026-06-02T07:35:37Z InternetArchiveBot 20075 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 429200 wikitext text/x-wiki '''Тылбаасчыттар Аан дойдутааҕы федерациялара, ТАФ''' – (Federation internationale des traducteurs - FIT) 1953 сыллаахха [[Париж|Парижка]] олохтоммут тылбаасчыт идэлээхтэр холбоһуктара, кэммиэрчэскэйэ суох, бэлиитикэҕэ орооспот тэрилтэ. Пьер-Франсуа Кайе диэн киһи тэрийбитэ. Федерацияҕа 80 000 тахса тылбаасчыты түмэр 55 дойдуттан 100 тахса идэлээх холбоһуктар киирэллэр. [[ЮНЕСКО]]-ны кытта бииргэ үлэлиир. == Сыаллара: == Араас дойдулар тылбаасчыттарын тэрилтэлэрин түмүү, ол тэрилтэлэргэ туһалаах информацияны хомуйуу уонна тарҕатыы, тылбаасчыттар бырааптарын көмүскээһин, тылбааһы идэ уонна ускуустуба көрүҥүн быһыытынан пропагандалааһын, уопсастыбаҕа тылбаасчыт стаатуһун тупсарыы. ТАФ BABEL диэн билим сурунаалын уонна Translatio диэн федерация олоҕун кэпсиир бюллетень таһаарар. == Салалтата == ТАФ үрдүкү уоргана Аан дойдутааҕы кэҥгириэс буолар. Кэҥгириэс талбыт Бюрота тэрилтэ күннээҕи кыһалҕатын быһаарар үлэни салайар. ТАФ штаб-квартирата Парижка баар. ТАФ II кэҥгириэһигэр ([[Рим]], 1956 сыл) тылбаасчыт ааптар быһыытынан бырааба аан бастаан ырытыллыбыта. IV кэҥгириэскэ ([[Дубровник]], 1963 сыл) тылбаасчыттары бэлэмнээһин туһунан ыйыы-кэрдии уонна тылбаасчыттары аттестациялааһын киритиэрийдэрэ оҥоһуллубуттара, Тылбаасчыт быраабын уонна эбээһинэһин туһунан Хартия ылыныллыбыта. XIII кэнгириэскэ ([[Брайтон]], 1993) ТАФ [[Арассыыйа тылбаасчыттарын сойууһа|Арассыыйа тылбаасчыттарын сойууһун]] толору бырааптаах чилиэн быһыытынан ылбыта. XV кэҥгириэс 1999 сыл атырдьах ыйын саҥатыгар Монсе куоракка ([[Бельгия]]) буолбута. Сиэксийэлэрэ: уус-уран тылбаас; билим, техническэй уонна урбаан тылбааһа; саҥарыы тылбааһа; тылбаасчыт идэтин статуһа уонна идэ кэнэҕэскитэ; тылбаас туһунан үөрэх (переводоведение). XVI кэҥгириэс [[Ванкувер]] куоракка үлэлээбитэ ([[Канаада]]). 2002-2005 сылларга үлэлиэхтээх ТАФ Сэбиэтин саҥа састааба уонна бэрэсидьиэнэ Бетти Коэн (Betty Cohen, Канаада) талыллыбыттара. XVII кэҥгириэс 2005 сыллаахха атырдьах ыйын 2-10 күннэригэр [[Тампере]] куоракка ([[Финляндия]]) буолбута. Онтон Кэҥгириэстэр Шанхаайга (2008) Сан-Францискоҕа (2011) буолбуттара. Аныгыскы ХХ кэҥгириэс Берлииҥҥэ 2014 сыллаахха атырдьах ыйын 4 - 6 күннэригэр буолуоҕа<ref>[http://fit-ift.org.dedi303.nur4.host-h.net/index.php ТАФ ситим-сирэ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131006071954/http://fit-ift.org.dedi303.nur4.host-h.net/index.php |date=2013-10-06 }}</ref>. == Тас сигэлэр == *[http://www.fit-ift.org/en Федерация ситим-сирэ] (ааҥыллыы) == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} [[Категория:Тылбаас]] 5nzd6wpml27c4t4zuf9x7zxl7lnkdvj 0 45362 429184 408811 2026-06-02T03:02:01Z InternetArchiveBot 20075 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 429184 wikitext text/x-wiki '''Далай аан дойдутааҕы күнэ''' ({{ХНТ тылларынан|нууч=Всеми́рный день океа́нов|англ= World Ocean Day|исп= Día Mundial de los Océanos|фр=Journée mondiale de l'océan|араб=اليوم العالمي للمحيطات|кит=世界海洋日}}) — [[ХНТ]] бэлиэтиир күнэ. [[ХНТ Генеральнай Ассамблеята]] 2009 сыл олунньу 12 күнүгэр олохтообута (№ A/RES/63/111 резолюция ). Сыл ахсын [[бэс ыйын 8]] күнүгэр бэлиэтэнэр<ref>https://undocs.org/ru/A/RES/63/111</ref>. Күн кэнсиэпсийэтин бастаан Канаадаҕа баар Аан дойдутааҕы далайы туһаҕа таһаарар киин (ICOD) уонна Канаадатааҕы далай института (OIC) 1992 сыллаахха оҥорбуттара уонна Сир Саммитыгар – ХНТ кэмпириэнсийэтигэр Рио-де Жанейроҕа (Бразилия) көрдөрбүттэрэ<ref name="UNWOD-About">{{cite web |last1=Swan |first1=Judith |title=About |url=https://www.unworldoceansday.org/about |publisher=[[United Nations]] |access-date=4 March 2019}}</ref>. 2002 сыллаахтан аан дойдуга «Далай» диэн бырайыак тарҕанан барбыта. Холбоһуктаах наассыйалар тэрилтэлэрэ «Далай аан дойдутааҕы күнүн» 2008 сыллаахха аан бастаан билиммитэ. Бу күнү бэлиэтээһин аан дойдуга Бигэ сайдыы соруктарын (всемирные цели устойчивого развития, ЦУР) өйүүр уонна дьон-сэргэ болҕомтотун далайы көмүскээһиҥҥэ уонна кини ресурстарын таба туһаныыга тардар<ref>{{Cite web|url=https://www.un.org/en/events/oceansday/|title=World Oceans Day, 8 June|website=www.un.org|language=EN|access-date=2 February 2020}}</ref>. === Күн дэбиистэрэ === Сыл ахсын күн дэбииһэ талыллар. Кэнники сыллар дэбиистэрэ: *2022: «Барҕарыы: далай туһугар бииргэ хамсаныы» ("Revitalization: Collective Action for the Ocean") *2023: «Далай планета: Приливтэр уларыйыылара» ("Planet Ocean: Tides are Changing") *2024: «Саҥа дириҥнэри уһугуннарыы» ("Awaken New Depths") == Эбии маны көр == * [[Байҕал аан дойдутааҕы күнэ]] * [[Ууну харайыы аан дойдутааҕы күнэ]] * [[Тулалыыр эйгэ аан дойдутааҕы күнэ]] * [[Кииттэр аан дойдутааҕы күннэрэ]] == Сигэлэр == * [http://www.un.org/ru/documents/ods.asp?m=A/RES/63/111 ХНТ Генеральнай Ассамблеятын резолюцията № A/RES/63/111] * [http://www.un.org/depts/los/reference_files/worldoceansday.htm United Nations — World Oceans Day (аҥ.)] * [http://www.worldoceansday.org/ World Oceans Day] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210124165505/https://worldoceansday.org/ |date=2021-01-24 }}{{ref-en}} * https://www.un.org/ru/observances/oceans-day (нууч.) == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} [[Категория:Бэс ыйын 8]] [[Категория:Далай]] [[Категория:Экология]] [[Категория:Бэлиэ күннэр]] [[Категория:ХНТ]] 9t0ao8yisa9par8xcefrx399uogafm0 0 47884 429182 384217 2026-06-02T00:13:31Z InternetArchiveBot 20075 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 429182 wikitext text/x-wiki '''Financial Agro-Industrial Corporation "Yakutia"''', (''FAIC Yakutia'' эбэтэр ''ФАПК Якутия''), [[Саха Сирэ]] биир бөдөҥ [[тэрилтэтэ]], 1998 сыллаахха Дьокуускай куоратка төрүттэммит акционернай тэрилтэ. Билиҥҥи кэмҥэ Саха Сирин эрэ буолбакка Аан Дойду уонна Арассыыйа биир сүрүн [[арыгы]] уонна араас тыа хаһаайыстыбатын аһын оҥорон тэрилтэ. Салалтата — [[Дьокуускай]]. == Акционердара == * [[Комдрагметалл]] * Дьокуускай куорат муниципалитета Сайта: https://fapkyakutia.ru/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210712140930/https://fapkyakutia.ru/ |date=2021-07-12 }} {{Company-stub}} [[Категория:Саха сирин тэрилтэлэрэ]] m8okt2o3dzwbtzcml23v7681x472aek 0 56334 429213 428299 2026-06-02T08:04:37Z Ojkhol 24881 429213 wikitext text/x-wiki '''[[Канаада|Канаадаҕа]] бэлиэтэнэр күннэр''' * [[Тохсунньу 1]] ({{Флагификация|АХШ}} эмиэ бэлиэтиир) — [[Үрүҥ эһэ]]лии (тымныы ууга) сөтүө күнэ. * [[Тохсунньу 21]] — Линкольн Александр күнэ. Линкольн Александр (1922-2012), юрист, Канаадаҕа бастакы хара тириилээх дьокутаат уонна миниистир. * [[Олунньу 1]] ({{Флагификация|США}} эмиэ бэлиэтиир) — Хара устуоруйа ыйын саҕаланыыта. Бэлиэтээһин 1926 сыллаахха негрдар устуоруйаларын нэдиэлэтиттэн саҕаламмыта. Маннык ый кэлин Британияҕа уонна Ирландияҕа алтынньыга бэлиэтэнэр буолла * [[Олунньу 2]] — ({{Флагификация|АХШ}} эмиэ бэлиэтиир), [[Таарбаҕан күнэ]]. АХШ-ка уонна Канаадаҕа бэлиэтииллэр. Бу күн [[таарбаҕан]] хороонуттан тахсан бэйэтин күлүгүн көрөн куттанан төттөрү түстэҕинэ, ол аата кыһын уһуур, оттон былыттаах буолан күлүгүттэн куттамматаҕына саас түргэнник кэлэр диэн билгэлииллэр. * [[Олунньу 15]] — Былаах күнэ * [[Кулун тутар 12]] — [[Наассыйалар Холбоһуктара|Холбоһук]] күнэ * [[Кулун тутар 18]] — ({{Флагификация|Ирландия}}, {{Флагификация|Австралия}}) — Шилв күнэ * [[Муус устар 9]] — Вими-Ридж күнэ (Францияҕа 1917 с. Вими-Ридж кыргыһыытыгар өлбүт Канаада саллааттарын ахталлар) * [[Муус устар 23]] — Кинигэ күнэ. * [[Ыам ыйын 5]] — Олохтоох омуктартан сураҕа суох сүппүт дьахталлар тустарынан кэпсиир күн. Бу күн [[Америка Холбоһуктаах Штааттара|АХШ-ка]] эмиэ бэлиэтэнэр. * [[Ыам ыйын 17]] — [[Гражданство күнэ]] === Сайын === * [[Бэс ыйын 2]] — Decoration Day * [[Бэс ыйын 21]] — Төрүт омуктар күннэрэ. * [[Бэс ыйын 24]] {{Флагификация|Квебек}} — Квебек күнэ * [[Бэс ыйын 27]] — Өрөгөй ырыатын күнэ <ref>[http://www.niworld.ru/franamer/st_file/gimn_canada.htm Национальный гимн Канады<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>; * [[От ыйын 1]] ** Канаада күнэ (урукку аата Доминион күнэ). [[1867]] сыллаахха [[Канаада]] [[Улуу Британия|Британия Импиэрийэтиттэн]] тахсыбакка эрэ бэйэтин бырабыыталыстыбатын бэйэтэ талар буолбут. ** {{Флагификация|Канада}}, [[Ньюфаундленд]] — Өйдөбүнньүк күнэ * [[От ыйын 28]] — Улуу аймаһыйыыны ахтар күн. 1755–1764 сс. Британия сэриилэрэ Акадияҕа XVII-XVIII үйэлэргэ көһөн кэлэн олохсуйбут 14 тыһыынча кэриҥэ францууһу күүстэринэн бастаан билиҥҥи АХШ сирдэригэр, онтон сорохторун Британияҕа уонна Францияҕа көһөрбүттэрэ. Ол содулуттан тыһыынчанан киһи өлбүтэ. Акадия диэн билиҥҥи Канаада Саҥа Шотландията, Нью-Брансуик, Принц Эдуард арыыта уонна Хотугу Мэн. * [[Атырдьах ыйын 9]] — Эйэни хааччыйар сэбилэниилээх күүстэр күннэрэ ({{lang-en|National Peacekeepers' Day}}) * [[Атырдьах ыйын 15]], [[Саҥа Шотландия]] — Акадия ({{lang-en|National Acadian Day}}) === Күһүн === * [[Балаҕан ыйын 3]] — Эргиэн флотун күнэ * [[Алтынньы 9]] — Өрт уотун бохсуу күнэ. АХШ-ка эмиэ бэлиэтэнэр. * [[Алтынньы 15]] — Оҕо куотуутун уонна кыһыл оҕону сүтэриини кэриэстээһин күнэ * [[Алтынньы 16]] — Тойон (босс) күнэ * [[Алтынньы 18]] — Дьон күнэ (Persons Day). XX үйэ саҕаланыытыгар Канаада федеральнай сокуонугар "киһи" (person) диэн тыл "эр киһи" диэн эрэ суолталааҕыттан дьахталлар бырааптара күөмчүлэнэригэр болҕомто ууруллубута. 5 дьахтар көҕүлээһининэн икки сыл кэриҥэ барбыт суут кэнниттэн 1929 сыллаахха бу күн дьахталлар эмиэ бу өйдөбүлгэ киирэллэрин туһунан быһаарыы ылыныллыбыта * [[Алтынньы 30]] — Мэник түүнэ ({{lang-en|Mischief Night}}), бу түүн обургу оҕолор эгэлгэ дьээбэни-хообону оҥороллор * [[Сэтинньи 8]] — [[Абориген бэтэрээннэр күннэрэ (Канаада)|Абориген бэтэрээннэр күннэрэ]]. Канаада олохтоох омуктара [[Аан дойду бастакы сэриитэ|Бастакы]] уонна [[Аан дойду иккис сэриитэ|Иккис аан дойду сэриилэригэр]] уонна [[Кэриэйэ сэриитэ|Кэриэй сэриитигэр]] кыттыыларын билинии күнэ. 1984 сыллаахтан бэлиэтэнэр * [[Ахсынньы 6]] — [[Дьахтары атаҕастыыры утарар күн]] * [[Ахсынньы 13]] — [[Акадия]] олохтоохторун кэриэстиир күн. Акадия диэн [[Хотугу Америка]] хотугулуу илин сорҕотун ааттыыллар (билигин үксэ [[Канаада]] сирэ). XVII уонна XVIII үйэлэргэ бу сиргэ Францияттан (соҕуруулуу арҕаа өттүттэн, Окситанияттан) дьон бөҕө кэлэн олохсуйбута. 1756-1763 сс. [[Улуу Британия|Британия]] уонна [[Франция]] аан дойдуну баһылыыр иһин [[Сэттэ сыллаах сэрии|Сэттэ сыллаах сэриилэригэр]] Акадия олохтоохторун французтары өйөөтүлэр диэн Британия былаастара күүстэринэн Америка атын сирдэригэр, Англияҕа уонна Францияҕа көһөрбүттэрэ, бу күүһүнэн көһөрүү кэмигэр тыһыынчанан киһи өлбүтэ. Билигин француз тылын түөлбэ тылынан саҥарар акадецтар ахсааннара Канаадаҕа 96 тыһ. киһи (2006) * [[Ахсынньы 24]] ([[Инуиттар]]) — Кувиасуквик (Саҥа дьыл), Аляскаҕа, Канаадаҕа, [[Гренландия]]ҕа уонна [[Арассыыйа]]ҕа бэлиэтииллэр * [[Ахсынньы 26]] — [[Бэлэх күнэ]]<ref>[http://www.promoroz.ru/raznoe/traditsii17.php День подарков (Великобритания, Австралия, Новая Зеландия, Канада) — Boxing Day] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091210133145/http://promoroz.ru/raznoe/traditsii17.php |date=2009-12-10 }}</ref><ref>[http://archive.travel.ru/kiribati/entertainment/fest/ Фестивали и праздники в Кирибати / Travel.Ru / Кирибати] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110825205404/http://archive.travel.ru/kiribati/entertainment/fest/ |date=2011-08-25 }}</ref>. 26 чыыһыла баскыһыанньаҕа түбэстэҕинэ, бэнидиэнньиккэ көһөн биэрэр. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} [[Категория:Бэлиэ күннэр дойдуларынан]] [[Категория:Канаада]] azpbsqxijvmmzqwwlty8ud7b2ssq8zi 429214 429213 2026-06-02T08:05:24Z Ojkhol 24881 /* Сайын */ 429214 wikitext text/x-wiki '''[[Канаада|Канаадаҕа]] бэлиэтэнэр күннэр''' * [[Тохсунньу 1]] ({{Флагификация|АХШ}} эмиэ бэлиэтиир) — [[Үрүҥ эһэ]]лии (тымныы ууга) сөтүө күнэ. * [[Тохсунньу 21]] — Линкольн Александр күнэ. Линкольн Александр (1922-2012), юрист, Канаадаҕа бастакы хара тириилээх дьокутаат уонна миниистир. * [[Олунньу 1]] ({{Флагификация|США}} эмиэ бэлиэтиир) — Хара устуоруйа ыйын саҕаланыыта. Бэлиэтээһин 1926 сыллаахха негрдар устуоруйаларын нэдиэлэтиттэн саҕаламмыта. Маннык ый кэлин Британияҕа уонна Ирландияҕа алтынньыга бэлиэтэнэр буолла * [[Олунньу 2]] — ({{Флагификация|АХШ}} эмиэ бэлиэтиир), [[Таарбаҕан күнэ]]. АХШ-ка уонна Канаадаҕа бэлиэтииллэр. Бу күн [[таарбаҕан]] хороонуттан тахсан бэйэтин күлүгүн көрөн куттанан төттөрү түстэҕинэ, ол аата кыһын уһуур, оттон былыттаах буолан күлүгүттэн куттамматаҕына саас түргэнник кэлэр диэн билгэлииллэр. * [[Олунньу 15]] — Былаах күнэ * [[Кулун тутар 12]] — [[Наассыйалар Холбоһуктара|Холбоһук]] күнэ * [[Кулун тутар 18]] — ({{Флагификация|Ирландия}}, {{Флагификация|Австралия}}) — Шилв күнэ * [[Муус устар 9]] — Вими-Ридж күнэ (Францияҕа 1917 с. Вими-Ридж кыргыһыытыгар өлбүт Канаада саллааттарын ахталлар) * [[Муус устар 23]] — Кинигэ күнэ. * [[Ыам ыйын 5]] — Олохтоох омуктартан сураҕа суох сүппүт дьахталлар тустарынан кэпсиир күн. Бу күн [[Америка Холбоһуктаах Штааттара|АХШ-ка]] эмиэ бэлиэтэнэр. * [[Ыам ыйын 17]] — [[Гражданство күнэ]] === Сайын === * [[Бэс ыйын 2]] — Бэтэрээннэр күннэрэ (Decoration Day). 1866 сыллаахха бу күн Канаада сэриилэрэ АХШ ирландецтарын сэриитэ (фенианецтар) саба түһүүлэриттэн дойдуну көскээбитэ (1921 сыллаахха кыргыһыы буолбут сирэ устуоруйа мемориалын статуһун ылбыта). * [[Бэс ыйын 21]] — Төрүт омуктар күннэрэ. * [[Бэс ыйын 24]] {{Флагификация|Квебек}} — Квебек күнэ * [[Бэс ыйын 27]] — Өрөгөй ырыатын күнэ <ref>[http://www.niworld.ru/franamer/st_file/gimn_canada.htm Национальный гимн Канады<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>; * [[От ыйын 1]] ** Канаада күнэ (урукку аата Доминион күнэ). [[1867]] сыллаахха [[Канаада]] [[Улуу Британия|Британия Импиэрийэтиттэн]] тахсыбакка эрэ бэйэтин бырабыыталыстыбатын бэйэтэ талар буолбут. ** {{Флагификация|Канада}}, [[Ньюфаундленд]] — Өйдөбүнньүк күнэ * [[От ыйын 28]] — Улуу аймаһыйыыны ахтар күн. 1755–1764 сс. Британия сэриилэрэ Акадияҕа XVII-XVIII үйэлэргэ көһөн кэлэн олохсуйбут 14 тыһыынча кэриҥэ францууһу күүстэринэн бастаан билиҥҥи АХШ сирдэригэр, онтон сорохторун Британияҕа уонна Францияҕа көһөрбүттэрэ. Ол содулуттан тыһыынчанан киһи өлбүтэ. Акадия диэн билиҥҥи Канаада Саҥа Шотландията, Нью-Брансуик, Принц Эдуард арыыта уонна Хотугу Мэн. * [[Атырдьах ыйын 9]] — Эйэни хааччыйар сэбилэниилээх күүстэр күннэрэ ({{lang-en|National Peacekeepers' Day}}) * [[Атырдьах ыйын 15]], [[Саҥа Шотландия]] — Акадия ({{lang-en|National Acadian Day}}) === Күһүн === * [[Балаҕан ыйын 3]] — Эргиэн флотун күнэ * [[Алтынньы 9]] — Өрт уотун бохсуу күнэ. АХШ-ка эмиэ бэлиэтэнэр. * [[Алтынньы 15]] — Оҕо куотуутун уонна кыһыл оҕону сүтэриини кэриэстээһин күнэ * [[Алтынньы 16]] — Тойон (босс) күнэ * [[Алтынньы 18]] — Дьон күнэ (Persons Day). XX үйэ саҕаланыытыгар Канаада федеральнай сокуонугар "киһи" (person) диэн тыл "эр киһи" диэн эрэ суолталааҕыттан дьахталлар бырааптара күөмчүлэнэригэр болҕомто ууруллубута. 5 дьахтар көҕүлээһининэн икки сыл кэриҥэ барбыт суут кэнниттэн 1929 сыллаахха бу күн дьахталлар эмиэ бу өйдөбүлгэ киирэллэрин туһунан быһаарыы ылыныллыбыта * [[Алтынньы 30]] — Мэник түүнэ ({{lang-en|Mischief Night}}), бу түүн обургу оҕолор эгэлгэ дьээбэни-хообону оҥороллор * [[Сэтинньи 8]] — [[Абориген бэтэрээннэр күннэрэ (Канаада)|Абориген бэтэрээннэр күннэрэ]]. Канаада олохтоох омуктара [[Аан дойду бастакы сэриитэ|Бастакы]] уонна [[Аан дойду иккис сэриитэ|Иккис аан дойду сэриилэригэр]] уонна [[Кэриэйэ сэриитэ|Кэриэй сэриитигэр]] кыттыыларын билинии күнэ. 1984 сыллаахтан бэлиэтэнэр * [[Ахсынньы 6]] — [[Дьахтары атаҕастыыры утарар күн]] * [[Ахсынньы 13]] — [[Акадия]] олохтоохторун кэриэстиир күн. Акадия диэн [[Хотугу Америка]] хотугулуу илин сорҕотун ааттыыллар (билигин үксэ [[Канаада]] сирэ). XVII уонна XVIII үйэлэргэ бу сиргэ Францияттан (соҕуруулуу арҕаа өттүттэн, Окситанияттан) дьон бөҕө кэлэн олохсуйбута. 1756-1763 сс. [[Улуу Британия|Британия]] уонна [[Франция]] аан дойдуну баһылыыр иһин [[Сэттэ сыллаах сэрии|Сэттэ сыллаах сэриилэригэр]] Акадия олохтоохторун французтары өйөөтүлэр диэн Британия былаастара күүстэринэн Америка атын сирдэригэр, Англияҕа уонна Францияҕа көһөрбүттэрэ, бу күүһүнэн көһөрүү кэмигэр тыһыынчанан киһи өлбүтэ. Билигин француз тылын түөлбэ тылынан саҥарар акадецтар ахсааннара Канаадаҕа 96 тыһ. киһи (2006) * [[Ахсынньы 24]] ([[Инуиттар]]) — Кувиасуквик (Саҥа дьыл), Аляскаҕа, Канаадаҕа, [[Гренландия]]ҕа уонна [[Арассыыйа]]ҕа бэлиэтииллэр * [[Ахсынньы 26]] — [[Бэлэх күнэ]]<ref>[http://www.promoroz.ru/raznoe/traditsii17.php День подарков (Великобритания, Австралия, Новая Зеландия, Канада) — Boxing Day] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091210133145/http://promoroz.ru/raznoe/traditsii17.php |date=2009-12-10 }}</ref><ref>[http://archive.travel.ru/kiribati/entertainment/fest/ Фестивали и праздники в Кирибати / Travel.Ru / Кирибати] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110825205404/http://archive.travel.ru/kiribati/entertainment/fest/ |date=2011-08-25 }}</ref>. 26 чыыһыла баскыһыанньаҕа түбэстэҕинэ, бэнидиэнньиккэ көһөн биэрэр. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} [[Категория:Бэлиэ күннэр дойдуларынан]] [[Категория:Канаада]] 9vjvhl3n1km35b7mnuhcg4kv3e9lepc 4 57974 429179 429163 2026-06-01T16:14:12Z Il Nur 6088 /* Күрэс кыттааччылара */ 429179 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Биики-саас — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Билэ:CEE_Spring_Logo_vertical-t.svg|150px]]</div> |subheader = «'''Биики-саас — 2026'''» — Бикипиэдьийэҕэ ыстатыйа суруйууга аналлаах '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' аан дойдутааҕы күрэс, сааскы 72 хонук иһигэр ыытыллар (ыам ыйын 31 күнүгэр диэри). Соруга — Европа дойдуларыгар баар Бикипиэдьийэлэр ыккардыларыгар доҕордоһуу ситимин тупсарыы, аттынааҕы судаарыстыбалар тустарынан билиини хаҥатыы, Саха сирин туһунан атын тылынан суруллубут ыстатыйалары элбэтии. |body = == Быраабылата == * Бэлиэтэммит кыттааччылар бары кытталлар (хаһан бэлиэтэммититтэн тутулуга суох). * Маннык көрдөбүлгэ хоруйдуур ыстатыйалар ааҕыллаллар: ** '''Ыстатыйа саха тылынан 2026 сыл кулун тутар 21 күнүттэн ыам ыйын 31 күнүгэр диэри (UTC кэминэн) суруллубут буолуохтаах.''' ** '''Ыстатыйа тиэмэтэ манна баар тыллыктартан ылыллара ордук (атын ыстатыйа бу дойдуларга сыһыаннаах буоллаҕына эмиэ аахсыллар, ол эрээри баала кыра буолар).''' ** Ыстатыйаны эн саҕалаабыт буолуохтааххын. Уруккуттан баар ыстатыйа омоонун тупсарбыт буоллаххына уруккуттан ыйааһына 80 бырыһыантан тахса баайт эбиллибит буолуохтаах. '''(Саха сиригэр сыһыаннаах ыстатыйа күрэскэ кыттыбат).''' ** Саҥа ыстатыйаҕа 2500 байттан ордуга суох буолуохтаах ** '''Ыстатыйа [[Бикипиэдьийэ:Суолта|суолталаах]] буолуохтаах, [[БП:ТС|төрүтэ]] баар буолуохтаах.''' ** Ыстатыйаҕа суһаллык биитэр төрдүттэн тупсарар туһунан халыып туруо суохтаах (холобур, {{tl|Тус чинчийии}}, {{tl|Кытыга суох сыһыан}}, {{tl|Сигэтэ суох}}, {{tl|Төрүтэ суох}} уо.д.а.). ** Хас биирдии ирдэбилгэ хоруйдуур ыстатыйа 1 баалы ылар, кээмэйэ 3 килобаайты куоһарбыт ыстатыйаҕа — 2 баал, викификациятын таһыма үрдүк ыстатыйаҕа — 3 баалга диэри (сигэлэрэ элбэҕэ, ойуулардааҕа, халыыптардааҕа учуоттанар). Ол аата биир ыстатыйа бииртэн алтаҕа диэри баалы ылыан сөп. Ыстатыйалары сыаналааһын түмүгүнэн саамай элбэх баалы ылбыт (ол аата үрдүк бааллаах элбэх ыстатыйаны суруйбут) үс кыайыылаах быһаарыллыаҕа. * Үөһэ этиллибит үс кыайыылаахтан ураты эбии маннык кыайыылаахтары быһаарыахпыт: ** Бастыҥ саҥа ыстатыйа; ** Бастыҥ саҥа кыттааччы (күрэс саҕаланыан иннинэ 400 көннөрүүттэн аҕыйаҕы оҥорбут киһи кыттар). * '''Саҥа ыстатыйа ырытыы сирэйигэр бу халыыбы эбэҕит:''' <pre>{{Биики-саас 2026 |кыттааччы= |тиэмэ= |тиэмэ2= |тиэмэ3= |дойду= |дойду2= |дойду3= }}</pre> * Маны таһынан эбии көҕүлүүр номинациялар уонна бириистэр баар буолуохтарын сөп. == Дьүллүүр сүбэ == * {{u|Sauit}} (Чурапчы) * {{u|Il Nur}} (Казань) == Суруллар ыстатыйалар == {{div col|3}} [[Билэ:Flag_of_Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Albania| Албания — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag_of_Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Armenia|Армения — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag_of_Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag_of_Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag_of_Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag_of_Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния уонна Герцеговина — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag_of_Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Georgia|Грузия — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag_of_Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Greece|Греция — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag_of_Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag_of_Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Kosovo|Косово — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырыым татаардара — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag_of_Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Latvia|Латвия — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Lithuania|Литва — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag of the Republic of Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/North Macedonia|Хотугу Македония — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag_of_Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Poland|Польша — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag_of_Russia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Russian_Federation|Россия — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Билэ:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния уонна Молдавия — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Republika Srpska|Серб Өрөспүүбүлүкэтэ — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag_of_Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Serbia|Сербия — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag_of_Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татаардар — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag_of_Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Турция — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag_of_Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Ukraine|Украина — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Сыгааннар (рома) — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag_of_Czech_Republic.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Czech Republic|Чехия — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Esperantujo|Эсперанто — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag_of_Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Estonia|Эстония — Суруллар ыстатыйалар]] {{div col end}} == Бириис == Биэс ордук көхтөөх кыттааччы энциклопедияҕа сыһыаннаах бириис тутуо. |footer = }} == Күрэс кыттааччылара == Ыстатыйаны суруллубутун кэннэ манна баар табылыыссаҕа киллэриллиэхтээх (күрэс кыттааччылара бэйэлэрэ угаллар). Күрэскэ табылыыссаҕа киирбит ыстатыйалар эрэ кытталлар (өскөтүн табылыыссаны сатаан толорботоххутуна, тэрийээччилэргэ уталыппакка биллэриҥ). Суруллан бүтэ илик ыстатыйаны табылыыссаҕа угумаҥ. {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Кыттааччы ! Ыстатыйа ! Ыстатыйа ахсаана !Дойдулар испииһэктэригэр киирбит ыстатыйа ахсаана ! Баалын ахсаана !Миэстэ |- | {{u|FonzuHarp}} | [[Куолаһа суох билабальнай плозив]] (0) |1 |0 |0 | - |- | {{u|Ojkhol}} | [[Худяков Иван Александрович]] (3) • [[Игнатов Лев Николаевич]] (3) • [[Егоров Виталий Михайлович]] (3) • [[Сумгин Михаил Иванович ]] (0) • [[Сибиряков Александр Михайлович]] (3) • [[Штатол]] (3) • [[Наарва ратушата]] (3) • [[Саха сэбиэскэй партийнай оскуолата]] (2) • [[Хрустачев Иван Семенович]] (3) • [[Мусич Николай Иванович]] (3) • [[Васильев Николай Владимирович (1889-1947)]] (3) • [[Мангазея]] (0) • [[Тучков Иван Иванович (геолог)]] (3) • [[Кул Ҕали]] (3) • [[Тансыккужина Тамара Михайловна]] (3) • [[Татаар аһа-үөлэ]] (3) • [[Лейли уонна Мейджнун]] (3) |17 |15 |44 |1 |- | {{u|Аанньал}} | [[Рымбаева Роза Куанышевна]] (3)• [[Игнатова Кюнна Николаевна]] (3)• [[Ашрапова Лидия Леонтьевна]] (3)• [[Иннокентьева Нюргуяна Николаевна]] (3)• [[Иннокентьева Мария Николаевна]] (0) • [[Федорова Лена Валерьевна]] (3) |6 |5 |30 |2 |- | {{u|Sauit}} | [[Госдуума ]] (3)• [[Саҥа дьон (партия)]] (3) |2 |2 |6 |5 |- | {{u|Xaahax}} | [[Моҕоллор ]] (2) • [[Илэ оҥоруу]] (2)• [[Сыыһа туттубат буолуу]] (2)• [[Айыыны оҥоруу уустуктара]](2) |4 |4 |8 |4 |- | {{u|Qohlt}} | [[Персия хомото]](0) • [[Хвича Кварацхелия ]] (3) |2 |1 |3 |6 |- | {{u|~2026-17732-84}} | [[Өскэмэн]] (0) |1 |0 |0 | - |- | {{u|Visem}} | [[Прыпять (өрүс)]] (0) |1 |0 |0 | - |- | {{u|Soldatov Timur}} | [[Урукку татаар тыла]] (3) • [[Татаар тыйаатыра ]] (2) |2 |2 |10 |3 |- |} {{быһаарыылар}} [[Категория:Күрэс:Биики-саас]] == Күрэс аан дойдутааҕы хаамыыта == * [[File:Fisher iris versicolor sepalwidth.svg|40px]][[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Statistics|Дойдуларынан статистика]] 8lrmm92ylcb6fabrfhl04hiinssvv0u 0 58158 429175 428652 2026-06-01T16:07:32Z Il Nur 6088 429175 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Өскэмэн''' (2025 сыл иннинэ урукку аата - ''Усть Каменогорскай'') - [[Казахстан]] биир бөдөҥ куората, уонна Арассыыйа границатыгар чугас. Дьонун ахсаана - 370 тыыһынча киһи. == Нэһилиэнньэтэ == * 51% казахтар * 40% нууччалар * 3% украиннар * 2% ниэмэстэр * 4% атыттар (белорустар, кытайдар, сахалар 300 курдук киһи) == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} cyepnrvjbnzb3trvncbd6jw1acbmibq 0 58184 429177 426657 2026-06-01T16:09:52Z Il Nur 6088 429177 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Худяков Иван Александрович''' (1842—1876) — нуучча фольклориһа, этнограф, революционер-народник. Саха сиригэр 7 сыл көскө олорон саха фольклорун бастакы научнай таһымнаах хомуурунньугун оҥорбут киһинэн биллибит чинчийээччи. == Олоҕо уонна научнай үлэтэ == Тобол күбүөрүнэтигэр [[Курган]] куоракка [[1842 сыл|1842]] сыллаахха [[тохсунньу 13|тохсунньу 1 (13)]] чиновник дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Аҕата Александр Гаврилович Худяков уйуос учуулуссатын учуутала, дьадайбыт атыыһыттартан төрүттээх эбит. Ийэтэ Татьяна Александровна Худякова. === Үөрэҕэ уонна билиминэн дьарыктаныытын саҕалааһына === [[Казаннааҕы университет|Казаннааҕы]] уонна [[Санкт-Петербургтааҕы университет|Санкт-Петербургтааҕы]] университеттарга үөрэммитэ. Учуонай Ф. И. Буслаев салалтатынан нуучча фольклорун хомуйбута. 1860 сыллаахха «Сборник великорусских народных исторических песен», онтон 1861—1862 сылларга үс выпусктаах «Сборник великорусских сказок» бэчээттэппитэ. 1861 сыллаахха эксээмэҥҥэ кэлбэтэҕинэн университеттан уһуллубута, үөрэтэр бырааптааҕын туһунан справка биэрбиттэрэ. 1863 сыллаахха Худяков «Русская книжка» диэна ааттаан компилляция кинигэ хомуйан таһаартарбыта, онно нуучча норуотун ырыаларын, өс хоһооннорун, остуоруйаларын, таабырыннарын, ону таһынан Крылов үгэлэрин, Писемскэй уонна Н. Успенскай прозаларын, Некрасов хоһооннорун киллэрбитэ. Бэйэтэ устуоруйаҕа сыһыаннаах «Рассказы о старинных людях» (1864—1865) уонна «Рассказы о великих людях средних и новых времен» (1866) кинигэлэри суруйан бэчээттэппитэ. Биир кинигэтэ «Самоучитель для начинающих обучаться грамоте» Петербурга 1865 с. тахсыбыта, ол эрээри цензура христианствоны утарар диэн ааттаан бобон кэбиспитэ (холобур «Отчего гром гремит» диэн түһүмэхтэрдээҕин иһин). Бу кинигэни икки сыл буолан баран Женеваҕа хос таһаарбыттара; А. И. Герцен кыра кыыһын ааҕарга-суруйарга бу кинигэнэн үөрэппитэ биллэр. === Народниктары кытта чугасаһыыта === 1863—1864 сс. «Земли и воля» тыыннаах хаалбыт чилиэннэрин кытта билсэр буолбута, 1865 с. бэс ыйыгар Москубаҕа Н. А. Ишутинныын билсибит, ол сыл атырдьах ыйыгар — сэтинньитигэр кыраныысса таһыгар тахсан, А. И. Герценниин, Н. П. Огаревтуун көрсүбүт, уонна Женеваҕа монархияны утарар итэҕэл тиэкистэрин хомуурунньугун таһаартарбыт («Слово св. Игнатия для истинных христиан»). Арассыыйаҕа төннөн баран Ишутин тэрилтэтин тэрийэргэ көмөлөспүт. 1866 сыллаахха Александр II ыраахтааҕыны өлөрө сатаабыт [[Каракозов Дмитрий Владимирович|Д. В. Каракозов]] дьыалатыгар эриллэн, муус устар 7 күнүгэр хаайыллыбыт, суукка бэриллибит. Балаҕан ыйын 24 күнүгэр Каракозов былаанын билэрэ дакаастамматаҕынан, ол эрээри тэрилтэ баарын билэр эбитинэн баайа-дуола конфискацияламмыт уонна Сибииргэ [[Үөһээ Дьааҥы]] куоракка үйэ тухары көскө ыытыллыбыт. === Саха сиригэр олоруута === Верхоянскайга 1867 сыллаахха муус устар 7 күнүгэр тиийбит. Онно олохтоох исправнигы В. Иващенко диэн киһини оскуола арыйар туһатын туһунан санааҕа иэхпит. Бастаан Худяков олороругар хааһынаттан үп көрүллүбэт эбит, онтон 1871 сыллаахтан бастаан 9 солкуобай, онтон сыл бүтэһигиттэн 12 солкуобай көрүллэр буолбут. Онно олорон саха тылын уонна үгэстэрин дириҥник үөрэппит: * '''Саха фольклорун хомуйуу:''' Кини «Верхоянский сборник» (Дьааҥы хомуурунньуга) диэн фундаментальнай үлэни суруйбута. Манна саха остуоруйаларын, ырыаларын, таабырыннарын уонна өс хоһооннорун бастакынан научнайдык бэлиэтээбитэ. * '''Этнография:''' «Краткое описание Верхоянского округа» диэн үлэтигэр XIX үйэ иккис аҥарынааҕы сахалар олохторун-дьаһахтарын, итэҕэллэрин уонна хаһаайыстыбаларын сиһилии суруйбута. Маны таһынан [[Майдель Гергард Людвигович|Герхард Майдель]] сорудаҕынан Верхоянскайга салгын температуратын кээмэйдир үлэни аан бастаан ыыппыта. 14 ый тухары күн аайы кээмэйдээбитэ<ref>{{Кинигэ|автор=Антонов Е.П., Аргунова Л.А., Иванова Р.Н.|заглавие=История Якутского отделения Русского географического общества: события, дюди, достижения|издание=Научно-популярное издание|место=Якутск|издательство=АО "Якутская республиканская типография им. Ю.А. Гагарина"|год=2025|страницы=12|страниц=200|isbn=978-5-6050715-1-8|тираж=500}}</ref>.. 1869 сыллаахха өйүнэн ыалдьыбыт. Ийэтин хас да көрдөһүүтүн кэнниттэн 1874 сыллаахха Дьокуускайга көһөрүн көҥүллээбиттэр, атырдьах ыйын 31 күнүгэр онно аҕалыллыбыт. Нөҥүө сылыгар (1875 сыл бэс ыйын ортотугар) Иркутскайга көһөрбүттэр. === Өлүүтэ === 1875 сыллаахха от ыйын 17 күнүгэр Иркутскай псих балыыһатыгар киллэрбиттэр. Онно [[1876|1876 сыл]]лаахха балаҕан ыйын 19 ([[алтынньы 1]]) күнүгэр 35 сааһыгар сылдьан өлбүт. Иркутскайга Иерусалим кылабыыһатыгар икки хаамаайыны кытта биир ииҥҥэ көмүллүбүтэ. == Сүрүн үлэлэрэ == * ''Худяков И. А.'' Великорусские сказки. В 3-х вып. — М., 1860–1862. * ''Худяков И. А.'' Верхоянский сборник: Якутские сказки, песни, загадки и пословицы, а также русские сказки и песни, записанные в Верхоянском округе. — Иркутск, 1890. * ''Худяков И. А.'' Краткое описание Верхоянского округа. — Л.: Наука, 1969. == Литература == * ''Базанов В. Г.'' И. А. Худяков и его «Великорусские сказки» // Худяков И. А. Великорусские сказки. — М.; Л., 1964. * ''Азадовский М. К.'' История русской фольклористики. Т. 2. — М.: Учпедгиз, 1963. [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:1842 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:Тохсунньу 13 күнүгэр төрөөбүттэр]] [[Категория:1876 сыллаахха өлбүттэр]] [[Категория:Алтынньы 1 күнүгэр өлбүттэр]] [[Категория:Нуучча фольклористара]] [[Категория:Саха сирин чинчийээччилэрэ]] [[Категория:Курган куоракка төрөөбүттэр]] [[Категория:Үөһээ Дьааҥыга сыылкаҕа сылдьыбыттар]] ne602jw7m73yu4bkn0kmjjkhch2078m 0 58205 429174 426828 2026-06-01T16:03:41Z Il Nur 6088 429174 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Иннокентьева Мария Николаевна''' – худуоһунньук, Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын туйгуна. [[1972]] сыллаахха [[алтынньы 30]] күнүгэр Дьокуускай куоракка норуодунай худуоһунньук [[Иннокентьев Николай Николаевич]] дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. 2000 с. Санкт-Петербург куоракка И.Е. Репин аатынан государственнай академическай художественнай институту бүтэрэр. Үөрэҕин бүтэриэҕиттэн бу күҥҥэ дылы П.П. Романов аатынан Дьокуускайдааҕы художественнай училищеҕа үлэлиир. Уруһуй, живопись уонна композиция предметтэрин биэрэр. 2005 сылтан ыла Арассыыйа худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ. 2005 с. В. Васильев аатынан бириэмийэ лауреата, 2004 с. Арассыыйа худуоһунньуктарын Сойууһун стипендиата, 2006 с. культура уобалаһыгар государственнай бириэмийэҕэ (ВТОО СХ РФ) кандидат буолар. 2010 с. Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын туйгуна, 2025 с. Саха Өрөспүүбүлүкэтин искусствотын заслуженнай деятелэ буолар. 2016 с. Арассыыйа художественнай академиятын мэтээлинэн наҕараадаламмыта. [[Категория:Худуоһунньуктар]] [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:1972 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:Алтынньы 30 күнүгэр төрөөбүттэр]] 96zhsf8kzmhnmifrhi8ax7ro67zog66 0 58209 429173 426831 2026-06-01T16:03:35Z Il Nur 6088 429173 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Иннокентьева Нюргуяна Николаевна''' – худуоһунньук, [[Кыргыстаан|Кыргыз Өрөспүүбүлүкэтин]] култууратын туйгуна. [[1974 сыл|1974]] с. [[тохсунньу 20]] күнүгэр Дьокуускай куоракка норуодунай худуоһунньук [[Иннокентьев Николай Николаевич]] дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Дьокуускай № 2 орто оскуолатыгар үөрэммит. 8 кылаас кэнниттэн художественнай училищеҕа киирэр. 1993 с. Москваҕа В.И. Суриков аатынан Государственнай академическай художественнай институтка үөрэнэ киирэр, 2002 с. В.М. Сидоров мастерскойун кыһыл дипломунан бүтэрэр. Институтун кэннэ [[Бишкек]]кэ (Кыргызстан) кэргэнин дойдутугар көһөр. Кэргэнэ Аскар Турумбеков – Кыргыз Өрөспүүбүлүкэтин биллиилээх скульптора, культура туйгуна, наука уонна техника уобластарыгар государственнай премия лауреата. Кэргэнниилэр үс кыыс оҕолоохтор. Нюргуяна Николаевна 2003 сылтан бэттэх Кыргыз Өрөспүүбүлүкэтин худуоһунньуктарын Союһун чилиэнэ. Аан Дойду уонна өрөспүүбүлүкэ үрдунэн ыытыллар быыстапкаларга көхөөхтүк кыттар. Кини үлэлэрэ Кыргызстан судаарыстыбаннай музейдарыгар уонна дьон чааһынай коллекцияларыгар тураллар. 2005 сылтан ыла С.А. Чуйков аатынан художественнай училищеҕа живопись уонна композиция предметтэрин биэрэр. Бу үөрэх тэрилтэтин иһинэн өр сылларга живопись уонна композиция хамыыһыйатын бэрэсэдээтэлинэн үлэлээбитэ. 2013 с. Кыргызстаҥҥа олорор сахалар «Олоҥхо» диэн уопсастыбаннай тэрилтэни арыйаллар, диаспора бастакы бэрэсэдээтэлинэн ананар. === Быыстапкалара: === 1995 с. – өрөспүүбүлүкэтээҥҥи сааскы быыстапка, КГМИИ, Бишкек; 1999 с. – ЦДРИ устудьуоннарын быыстапкалара, Москва; 2002 с. – «Весенний салон» Арассыыйа куонкурустарыгар бастаабыт худуоһунньук дьахталлар быыстапкалара, Москва; 2003 с. –Аан дойдутааҕы художественнай салон «ЦДХ-2003», Москва; 2004 с. – «Жети сезим», Бишкек; 2005 с. – персональнай быыстапка, Бишкек; 2006 с. – персональнай быыстапка, Бишкек; 2007 с. – «Молодые художники России», Москва; 2007 с. – «Кошой-Коргон» пленэр түмүгүнэн быыстапка, Бишкек; 2007 с. – «Молодость» (СНГ форумун чэрчитинэн), Алма-Ата; 2009 с. – персональнай быыстапка, Бишкек; 2010 с. – Кыргызстан худуоһунньук дьахталларын ассоциациятын быыстапката, Бишкек; 2016 с. – Анталияҕа (Турция) быыстапка; 2018 с. – Чингиз Айтматов 90 сылыгар аналлаах быыстапка, Бишкек; 2019 с. – «Многогранная цивилизация – единый путь» ШОС саммитын чэрчитинэн быытапка, Бишкек; 2020 с. – «Новый Соцреализм», Бишкек; 2021 с. – «Ковид-19», Бишкек; 2021 с. – ООН көмөтүнэн Баткеҥҥа буолбут сыдьааҥҥа аналлаах быыстапка, Бишкек; 2021 с. – «Новый Соцреализм-2», Бишкек; 2022 с. – «Новый Соцреализм-3», Бишкек; 2023 с. – ТЮРКСОЙ тэриллибитэ 30 сылыгар аналлаах быыстапка, Бишкек; 2024 с. – ТЮРКСОЙ: «Женская вселенная тюркского мира», Бишкек; 2025 с. –Аан Дойдутааҕы симпозиум отчуоттуур быыстапката, Баку (Азербайджан). === Публикациялар: === * ЭлТР «Маданият» — интервью; * «Азаттык» YouTube-канал — «революция портреттарын» суруйбут худуоһунньук; * Open.kg портал — биография; * «Саха Парламент» хаһыат — ыстатыйа; * Aartuk.ru: "Боль Киргизского народа в полотнах якутской художницы". [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:Худуоһунньуктар]] [[Категория:1974 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:Тохсунньу 20 күнүгэр төрөөбүттэр]] k2y3emgt34m7ui8gl79n30hpy6a111c 0 58210 429172 426840 2026-06-01T16:03:25Z Il Nur 6088 429172 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ашрапова Лидия Леонтьевна''', төрөөбүт араспаанньата '''Неустроева''' (1935-2023) — Сэбиэскэй Сойуус уонна Казахскай ССР артыыската, Казахскай ССР заслуженнай артыыската, Арассыыйа киноактердарын гильдиятын чилиэнэ. [[1935 сыл|1935]] сыллаахха [[атырдьах ыйын 28]] күнүгэр [[Амма нэһилиэгэ (Амма улууһа)|Амма]] нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Ташкеннааҕы хореографическай училищены бүтэрбитэ. 1952–1954 сылларга [[Алматы|Алма-Ата]] куоракка филармонияҕа үлэлиир, ол кэннэ Казахстан ырыатын-үҥкүүтүн ансаамбылыгар солискалыыр, «Казахфильм» киностудиятын сүрүн артыыската буолар. Фрунзенскай оройуон 101 уокуругун дьокутаатынан, Казахскай ССР кинематографистарын Союһун олох-дьаһах хамыыһыйатыгар бэрэсдээтэл солбуйааччытынан, Казахстан кинематографист дьахталларын ассоциациятын бэрэсэдээтэлинэн, «Эдельвейс» киностудия бырабылыанньатын бэрэсэдээтэлинэн үлэлээбитэ. СССР кинематографистарын сийиэстэригэр хаста да делегат буолбута. Кэргэнэ – Казахстаҥҥа биллэр режиссер Асхат Ашрапов. 1990 с. иккиэн Подмосковьеҕа көһөллөр. «Альянс» кинокомпанияны тэрийэн, художественнай салайааччы буолар. Кэнники Крымҥа көһөллөр, кэргэнэ ыарытыйарын буолар. Лидия 2023 сыл муус устар ыйын 21 күнүгэр суох буолбута. Соҕотох уоллара Тимур Ашрапов Алматы куоракка олорор, телевидениеҕа оператордыыр. === Киинэҕэ оруоллара: === 1955 с. — «Девушка-джигит» — Галия Эрденова; 1955 с. — «Мать и сын» — Сауле; 1956 с. — «Мы здесь живём» — Халида Торгунова; 1957 с.— «Наш милый доктор» — артыыска; 1957 с. — «Рыбаки Арала» — Сенем; 1959 с. — «Возвращение на землю» — Сабира; 1960 с. — «В одном районе» — Майра Баянова; 1961 с. — «Если бы каждый из нас» — Маржан Серкебаева; 1963 с. — «И в шутку, и всерьёз» — Раушан; 1967 с. — «Звучи, там-там!» — Армен ийэтэ; 1968 с. — «Ангел в тюбетейке» — ыалдьыт; 1970 с. — «Конец атамана» — Сабира; 1971 с. — «Кыз Жибек» — Майра Баянова; 1975 с. — «Храни свою звезду» — Айша; 1978 с. — «Кровь и пот» — Кудайменде кэргэнэ; 1979 с. — «Серебряный рог Ала-Тау» — Мергенбай кэргэнэ; 1979 с. — «Погоня в степи» — эпизод; 1981 с. — «Три дня праздника» — пассажирка; 1986 с. — «На перевале» — Аманбай кэргэнэ. [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:1935 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:Атырдьах ыйын 28 күнүгэр төрөөбүттэр]] [[Категория:Артыыстар]] 54pvkfav8169if383blto5eah9be856 0 58218 429178 426886 2026-06-01T16:10:02Z Il Nur 6088 429178 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Лев Николаевич Игнатов''' — [[Сэбиэскэй Социалистыы Республикалар Сойуустара|сэбиэскэй]] хаһаайыстыбаннай, судаарыстыбаннай уонна политическай диэйэтэл. Дьокуускай Ытык киһитэ (1982). == Олоҕо == [[Нерчинскэй]]гэ 1910 с.төрөөбүт. 1925 сылтан типографияҕа бэчээтинньигинэн үлэлээбитэ. 1927 с. хомсомуол кэккэтигэр киирбитэ. комсомол ячейкатын сэбиэдиссэйинэн, оройуоннааҕы пионербюро бэрэссэдээтэлинэн, оройуоннааҕы комсомол комитетыгар культурнай үөрэхтээһин салайааччытынан, 1931 сыллаахтан Саратовтааҕы комбайн собуотун сыаҕын комсомольскай тэрилтэтин сэбиэдиссэйинэн, атын баартыйа дуоһунастарыгар үлэлээбитэ. ВКП (б) Киин кэмитиэтин иһинэн баартыйаны тэрийээччилэр үрдүкү оскуолаларын бүтэрэн баран, [[1940]] сыллаахха Саха АССР-га ыытыллыбыта. Бүтүн Сойуустааҕы Коммунистическай партия (б) АССР Киин кэмитиэтин партийнай хонтуруоллуур хамыыһыйатын инспекторынан, онтон солбуйааччынан, уполномоченнай бэрэстэбиитэлинэн үлэлээбитэ. 1947 сыллаахха Бүтүн Сойуустааҕы Коммунистическай партия (б) Киин кэмитиэтин иһинэн баар Үрдүкү партийнай оскуолаҕа үөрэммитэ. 1953 сылтан 1961 с сэтинньитигэр диэри ССКП Дьокуускай куоратын кэмитиэтин бастакы сэкиритээрэ. 1963 сыллаахха Саха АССР коммунальнай хаһаайыстыбатын миниистиринэн анаммыта. Онтон өрөспүүбүлүкэ Москубатааҕы бэрэстэбиитэлистибэтигэр үлэлээбитэ. Л.Н. Игнатов хаста да САССР Үрдүкү Сэбиэтин, Дьокуускай куорат сэбиэтин дьокутаатынан талылла сылдьыбыта.<ref>{{Книга |заглавие=Почетные граждане города Якутска. 1889-2012: биобиблиографический справочник |автор=И.В. Уваровская |год=2012 |место=Якутск |издательство=Смик-Мастер. Полиграфия |страницы=63-64 |всего страниц=205 |isbn=978-5-905573-05-7 |издание=2-е изд. перераб. и доп.}}</ref> ССКП ХХ сийиэһигэр дэлэгээтинэн таллыллыбыта. 1933 сыллаахтан ССКП чилиэнэ. Дьокуускай куорат Ытык киһитэ (1982). 1986 сыллаахха атырдьах ыйын 4 күнүгэр өлбүтэ. == Сигэлэр == * [https://yakutskcity.ru/yakutsk/pochetnye-grazhdane/index.php?ELEMENT_ID=477 Игнатов] == Быһаарыылар == {{Быһаарыылар}} [[Категория:Дьокуускай ытык дьоно]] [[Категория:«Бочуот Бэлиэтэ» уордьан кавалердара]] [[Категория:Үлэ Кыһыл Знамятын уордьанын кавалердара]] [[Категория:1986 сыллаахха өлбүттэр]] [[Категория:Атырдьах ыйын 4 күнүгэр өлбүттэр]] [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:1910 сыллаахха төрөөбүттэр]] 87c7l4zh7cfxrs5yzjxn87lbrlepm8u 0 58238 429176 426977 2026-06-01T16:08:03Z Il Nur 6088 429176 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Прыпять''' ({{lang-uk|Прип'ять}}, {{lang-be|Прыпяць}}) — диэн [[Украина]] уонна [[Беларусь]] өрүһэ. [[Днепр]] түһэр. Уһуна 775 км, тардыытын иэнэ 121 000 км². <gallery> Prypeć - Newir (lubieszowski) 2019.jpg|Волынь уобалаһа Prypiać river in Mazyr, Belarus 2005.jpg|Мазыр, Гомель уобалаһа Chernobyl - panoramio (5).jpg|Чернобыль отчужденнай зонатыгар </gallery> == Источниктар == * * ''Бужанський&nbsp;А.'' [https://diasporiana.org.ua/ukrainica/buzhanskyj-a-rika-prypyat-ta-yiyi-doplyvy-stari-vodni-shlyahy-mizh-dorichchyam-chornogo-morya-i-baltykom-georrafichno-arheologichna-studiya/ Ріка Прип'ять та її допливи. Старі водні шляхи між доріччям Чорного моря і Балтиком (географічно-археологічна студія).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200622074032/https://diasporiana.org.ua/ukrainica/buzhanskyj-a-rika-prypyat-ta-yiyi-doplyvy-stari-vodni-shlyahy-mizh-dorichchyam-chornogo-morya-i-baltykom-georrafichno-arheologichna-studiya/ |date=22 червня 2020 }}&nbsp;— Вінніпег: Інститут дослідів Волині, 1966.&nbsp;— 40&nbsp;с., мапа [[Категория:Украина өрүстэрэ]] [[Категория:Беларусь өрүстэрэ]] k0jjcaxy1qkwxrv9bno3sz3p3e902f8 0 58594 429166 429156 2026-06-01T16:00:31Z Il Nur 6088 429166 wikitext text/x-wiki '''Тамара Михайловна Тансыккужина''' ({{lang-ba|Тамара Михаил ҡыҙы Танһыҡҡужина}}) — Арассыыйа дуобатчыта, аан дойду сэттэ төгүллээх чөмпүйүөнэ, Дьобуруопа икки төгүллээх чөмпүйүөнэ (2000, 2008). Аан дойду гроссмейстерэ. Башкортостаан Өрөспүүбүлүкэтин дуобакка федерациятын исполкомун бэрэссэдээтэлэ. Набережные Челны саахымат-дуобат кулуубун иитиллээччитэ, бастакы тириэньэрдэрэ С. Овечкин, И. Белкина. 2021 сыллаахха БӨ Курултаайын бэрэссэдээтэлин солбуйааччытынан таллыллыбыта. == Олоҕо == [[1978 сыл|1978]] сыллаахха [[ахсынньы 11]] күнүгэр [[Набережные Челны]] (Татаар АССР) төрөөбүтэ. Сергей Овечкиҥҥа (ССРС нуучча дуобатыгар 1985 с. чөмпүйүөнэ) 1988 сыллаахтан дьарыктаммыта. 1990 сылтан улхан сабыдыалы тириэньэр М. Белкина оҥорбута. 1994 с. Черток диэн тириэньэр ыҥырыытынан Башкортостаан Ишимбай куоратыгар көспүтэ. 1995 сылллаахха бастакы бөдөҥ кыайыытын ситиспитэ - кыргыттарга аан дойду дуобатыгар Арассыыйа первенствотыгар бастаабыта. 1996 с. Арассыыйа чөмпүйэнээтигэр дьахталларга чөмпүйүөн буолбута. 1999 сыллаахха Дьокуускайга буолбут аан дойду чөмпүйэнээтигэр 6-с буолбута. 2001 сыллаахха аан дойду чөмпүйэнээтин кыайбыта. 2002 сыллаахтан Уфа куоракка олорор. == Үөрэҕэ == * А. Валиди аатынан Ишимбай өрөспүүбүлүкэтээҕи гимназия-интэринээтэ. * Стерлитамактааҕы судаарыстыбаннай пединиститут (2001) * Башкиир судаарыстыбаннай университета (2009) == Наҕараадалара == * Доҕордоһуу уордьана (2021) * Салават Юлаев уордьана (2001) == Сыбаанньалара == Аан дойду гроссмейстера (2001), эр дьоҥҥо аан дойду маастара, Арассыыйа гроссмейстера (1998). == Түмүктэрэ == == Аан дойду уонна Дьобуруопа чөмпүйэнээттэригэр кыттыыта == {| class="sortable wikitable" |- ! Сыл !! Таһым !! Буолбут сирэ !! Турнир/Матч !! Счёт !! Миэстэтэ |- | [[Чемпионат мира по международным шашкам среди женщин 1999|1999]] || ЧМ || {{флаг|RUS}} [[Дьокуускай]] || турнир ([[Швейцарская система]]) || +3 =4 −2 || 6 |- | [[Чемпионат Европы по международным шашкам среди женщин 2000|2000]] || ЧЕ || {{флаг|UKR}} [[Запорожье]] || турнир ([[Швейцарская система]]) || +4 =4 −0 ||bgcolor="gold" | 1 |- | [[Чемпионат мира по международным шашкам среди женщин 2001|2001]] || ЧМ || {{флаг|NED}} [[Велп]] || турнир ([[Швейцарская система]]) || +5 =4 −0 ||bgcolor="gold" | 1 |- | [[Чемпионат Европы по международным шашкам среди женщин 2002|2002]] || ЧЕ || {{флаг|LIT}} [[Вильнюс]] || турнир ([[Швейцарская система]]) || +4 =3 −2 || 5 |- | [[Чемпионат мира по международным шашкам среди женщин 2002|2002]] || ЧМ || {{флаг|LAT}} [[Рига]] / {{флаг|RUS}} [[Уфа]] || матч с {{флаг|LAT}} [[Зоя Голубева|Зоей Голубевой]] || +2 −1 ||bgcolor="gold" | 1 |- | [[Чемпионат мира по международным шашкам среди женщин 2003|2003]] || ЧМ || {{флаг|NED}} [[Заутеланде]] || турнир || +3 =8 −2 || 5 |- | [[Чемпионат Европы по международным шашкам среди женщин 2004|2004]] || ЧЕ || {{флаг|POL}} [[Млава]] || турнир ([[Швейцарская система]]) || +2 =7 −0 || 5 |- | [[Матч за звание чемпиона мира по международным шашкам среди женщин 2004|2004]] || ЧМ || {{флаг|RUS}} [[Уфа]] || матч с {{флаг|NED}} [[Ольга Камышлеева|Ольгой Камышлеевой]] || +2 −1 ||bgcolor="gold" | 1 |- | [[Чемпионат мира по международным шашкам среди женщин 2005|2005]] || ЧМ || {{флаг|ITA}} [[Латронико]] || турнир || +3 =7 −1 || 6 |- | [[Чемпионат Европы по международным шашкам среди женщин 2006|2006]] || ЧЕ || {{флаг|SLO}} [[Бовец]] || турнир ([[Швейцарская система]]) || +2 =7 −0 ||bgcolor="cd7f32"| 3 |- | [[Чемпионат мира по международным шашкам среди женщин 2007|2007]] || ЧМ || {{флаг|RUS}} [[Дьокуускай]] || турнир || +6 =9 −0 ||bgcolor="gold" | 1 |- |[[Чемпионат Европы по международным шашкам среди женщин 2008|2008]] || ЧЕ || {{флаг|EST}} [[Таллин]] || турнир ([[Швейцарская система]]) || +3 =6 −0 ||bgcolor="gold" |1 |- | [[Матч за звание чемпиона мира по международным шашкам среди женщин 2008|2008]] || ЧМ || {{флаг|UKR}} [[Днепродзержинскай]] / {{флаг|RUS}} [[Уфа]] || матч с {{флаг|UKR}} [[Дарья Ткаченко|Дарьей Ткаченко]] || +0 −3 ||bgcolor="silver"|2 |- | [[Чемпионат Европы по международным шашкам среди женщин 2010|2010]] || ЧЕ || {{флаг|POL}} [[Семпульно-Краеньске]] || турнир ([[Швейцарская система]]) || +3 =6 −0 ||bgcolor="silver"|2 |- | [[Чемпионат мира по международным шашкам среди женщин 2010|2010]] || ЧМ || {{флаг|RUS}} [[Уфа]] || турнир || +0 =8 −2 || 5-6 |- | [[Чемпионат мира по международным шашкам среди женщин 2011|2011]] || ЧМ || {{флаг|UKR}} [[Ровно]] || турнир || +7 =5 −1 ||bgcolor="gold" |1 |- | [[Чемпионат мира по международным шашкам среди женщин 2013|2013]] || ЧМ || {{флаг|MNG}} [[Улан-Батор]] || турнир || +6 =8 −1 ||bgcolor="cd7f32"| 3 |- | [[Чемпионат Европы по международным шашкам среди женщин 2014|2014]] || ЧЕ || {{флаг|EST}} [[Таллин]] || турнир ([[Швейцарская система]]) || +4 =5 −0 ||bgcolor="silver"|2 |- | [[Матч за звание чемпиона мира по международным шашкам среди женщин 2015|2015]] || ЧМ || {{флаг|KAZ}} [[Зеренда]] || матч с {{флаг|LAT}} [[Зоя Голубева|Зоей Голубевой]] || +0 =4 -2 ||bgcolor="silver"|2 |- | [[Чемпионат мира по международным шашкам среди женщин 2015|2015]] || ЧМ || {{флаг|CHN}} [[Ухань]] || турнир || +5 =9 −1 || 5 |- | [[Чемпионат Европы по международным шашкам среди женщин 2016|2016]] || ЧЕ || {{флаг|TUR}} [[Измир]] || турнир ([[Швейцарская система]]) || +2 =7 -0 || 6 |- | [[Чемпионат Европы по международным шашкам среди женщин 2018|2018]] || ЧЕ || {{флаг|RUS}} [[Москва]] || турнир ([[Швейцарская система]]) || +3 =6 -0 || 4 |- | [[Чемпионат мира по международным шашкам среди женщин 2019|2019]] || ЧМ || {{флаг|RUS}} [[Дьокуускай]] || турнир || +6 =8 −1 ||bgcolor="gold" |1 |- | [[Матч за звание чемпиона мира по международным шашкам среди женщин 2021|2020]] || ЧМ || {{флаг|POL}} [[Варшава]] || матч с {{флаг|POL}} [[Наталья Садовская|Натальей Садовской]] || +1 =7 -1 ||bgcolor="gold" |1* |- | [[Чемпионат мира по международным шашкам среди женщин 2021|2021]] || ЧМ || {{флаг|EST}} [[Таллин]] || турнир || +8 =6 −1 ||bgcolor="silver" |2 |} <nowiki>*</nowiki> Равенство в классическом формате, равенство в формате рапид, равенство в формате блиц. Преимущество на тай-брейке. [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:Дуобатчыттар]] [[Категория:1978 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:Ахсынньы 11 күнүгэр төрөөбүттэр]] ph64qofo3tsacv5u0f18yzhwtlismyd 429168 429166 2026-06-01T16:00:49Z Il Nur 6088 429168 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Тамара Михайловна Тансыккужина''' ({{lang-ba|Тамара Михаил ҡыҙы Танһыҡҡужина}}) — Арассыыйа дуобатчыта, аан дойду сэттэ төгүллээх чөмпүйүөнэ, Дьобуруопа икки төгүллээх чөмпүйүөнэ (2000, 2008). Аан дойду гроссмейстерэ. Башкортостаан Өрөспүүбүлүкэтин дуобакка федерациятын исполкомун бэрэссэдээтэлэ. Набережные Челны саахымат-дуобат кулуубун иитиллээччитэ, бастакы тириэньэрдэрэ С. Овечкин, И. Белкина. 2021 сыллаахха БӨ Курултаайын бэрэссэдээтэлин солбуйааччытынан таллыллыбыта. == Олоҕо == [[1978 сыл]]лаахха [[ахсынньы 11]] күнүгэр [[Набережные Челны]] (Татаар АССР) төрөөбүтэ. Сергей Овечкиҥҥа (ССРС нуучча дуобатыгар 1985 с. чөмпүйүөнэ) 1988 сыллаахтан дьарыктаммыта. 1990 сылтан улхан сабыдыалы тириэньэр М. Белкина оҥорбута. 1994 с. Черток диэн тириэньэр ыҥырыытынан Башкортостаан Ишимбай куоратыгар көспүтэ. 1995 сылллаахха бастакы бөдөҥ кыайыытын ситиспитэ — кыргыттарга аан дойду дуобатыгар Арассыыйа первенствотыгар бастаабыта. 1996 с. Арассыыйа чөмпүйэнээтигэр дьахталларга чөмпүйүөн буолбута. 1999 сыллаахха Дьокуускайга буолбут аан дойду чөмпүйэнээтигэр 6-с буолбута. 2001 сыллаахха аан дойду чөмпүйэнээтин кыайбыта. 2002 сыллаахтан Уфа куоракка олорор. == Үөрэҕэ == * А. Валиди аатынан Ишимбай өрөспүүбүлүкэтээҕи гимназия-интэринээтэ. * Стерлитамактааҕы судаарыстыбаннай пединиститут (2001) * Башкиир судаарыстыбаннай университета (2009) == Наҕараадалара == * Доҕордоһуу уордьана (2021) * Салават Юлаев уордьана (2001) == Сыбаанньалара == Аан дойду гроссмейстера (2001), эр дьоҥҥо аан дойду маастара, Арассыыйа гроссмейстера (1998). == Түмүктэрэ == == Аан дойду уонна Дьобуруопа чөмпүйэнээттэригэр кыттыыта == {| class="sortable wikitable" |- ! Сыл !! Таһым !! Буолбут сирэ !! Турнир/Матч !! Счёт !! Миэстэтэ |- | [[Чемпионат мира по международным шашкам среди женщин 1999|1999]] || ЧМ || {{флаг|RUS}} [[Дьокуускай]] || турнир ([[Швейцарская система]]) || +3 =4 −2 || 6 |- | [[Чемпионат Европы по международным шашкам среди женщин 2000|2000]] || ЧЕ || {{флаг|UKR}} [[Запорожье]] || турнир ([[Швейцарская система]]) || +4 =4 −0 ||bgcolor="gold" | 1 |- | [[Чемпионат мира по международным шашкам среди женщин 2001|2001]] || ЧМ || {{флаг|NED}} [[Велп]] || турнир ([[Швейцарская система]]) || +5 =4 −0 ||bgcolor="gold" | 1 |- | [[Чемпионат Европы по международным шашкам среди женщин 2002|2002]] || ЧЕ || {{флаг|LIT}} [[Вильнюс]] || турнир ([[Швейцарская система]]) || +4 =3 −2 || 5 |- | [[Чемпионат мира по международным шашкам среди женщин 2002|2002]] || ЧМ || {{флаг|LAT}} [[Рига]] / {{флаг|RUS}} [[Уфа]] || матч с {{флаг|LAT}} [[Зоя Голубева|Зоей Голубевой]] || +2 −1 ||bgcolor="gold" | 1 |- | [[Чемпионат мира по международным шашкам среди женщин 2003|2003]] || ЧМ || {{флаг|NED}} [[Заутеланде]] || турнир || +3 =8 −2 || 5 |- | [[Чемпионат Европы по международным шашкам среди женщин 2004|2004]] || ЧЕ || {{флаг|POL}} [[Млава]] || турнир ([[Швейцарская система]]) || +2 =7 −0 || 5 |- | [[Матч за звание чемпиона мира по международным шашкам среди женщин 2004|2004]] || ЧМ || {{флаг|RUS}} [[Уфа]] || матч с {{флаг|NED}} [[Ольга Камышлеева|Ольгой Камышлеевой]] || +2 −1 ||bgcolor="gold" | 1 |- | [[Чемпионат мира по международным шашкам среди женщин 2005|2005]] || ЧМ || {{флаг|ITA}} [[Латронико]] || турнир || +3 =7 −1 || 6 |- | [[Чемпионат Европы по международным шашкам среди женщин 2006|2006]] || ЧЕ || {{флаг|SLO}} [[Бовец]] || турнир ([[Швейцарская система]]) || +2 =7 −0 ||bgcolor="cd7f32"| 3 |- | [[Чемпионат мира по международным шашкам среди женщин 2007|2007]] || ЧМ || {{флаг|RUS}} [[Дьокуускай]] || турнир || +6 =9 −0 ||bgcolor="gold" | 1 |- |[[Чемпионат Европы по международным шашкам среди женщин 2008|2008]] || ЧЕ || {{флаг|EST}} [[Таллин]] || турнир ([[Швейцарская система]]) || +3 =6 −0 ||bgcolor="gold" |1 |- | [[Матч за звание чемпиона мира по международным шашкам среди женщин 2008|2008]] || ЧМ || {{флаг|UKR}} [[Днепродзержинскай]] / {{флаг|RUS}} [[Уфа]] || матч с {{флаг|UKR}} [[Дарья Ткаченко|Дарьей Ткаченко]] || +0 −3 ||bgcolor="silver"|2 |- | [[Чемпионат Европы по международным шашкам среди женщин 2010|2010]] || ЧЕ || {{флаг|POL}} [[Семпульно-Краеньске]] || турнир ([[Швейцарская система]]) || +3 =6 −0 ||bgcolor="silver"|2 |- | [[Чемпионат мира по международным шашкам среди женщин 2010|2010]] || ЧМ || {{флаг|RUS}} [[Уфа]] || турнир || +0 =8 −2 || 5-6 |- | [[Чемпионат мира по международным шашкам среди женщин 2011|2011]] || ЧМ || {{флаг|UKR}} [[Ровно]] || турнир || +7 =5 −1 ||bgcolor="gold" |1 |- | [[Чемпионат мира по международным шашкам среди женщин 2013|2013]] || ЧМ || {{флаг|MNG}} [[Улан-Батор]] || турнир || +6 =8 −1 ||bgcolor="cd7f32"| 3 |- | [[Чемпионат Европы по международным шашкам среди женщин 2014|2014]] || ЧЕ || {{флаг|EST}} [[Таллин]] || турнир ([[Швейцарская система]]) || +4 =5 −0 ||bgcolor="silver"|2 |- | [[Матч за звание чемпиона мира по международным шашкам среди женщин 2015|2015]] || ЧМ || {{флаг|KAZ}} [[Зеренда]] || матч с {{флаг|LAT}} [[Зоя Голубева|Зоей Голубевой]] || +0 =4 −2 ||bgcolor="silver"|2 |- | [[Чемпионат мира по международным шашкам среди женщин 2015|2015]] || ЧМ || {{флаг|CHN}} [[Ухань]] || турнир || +5 =9 −1 || 5 |- | [[Чемпионат Европы по международным шашкам среди женщин 2016|2016]] || ЧЕ || {{флаг|TUR}} [[Измир]] || турнир ([[Швейцарская система]]) || +2 =7 −0 || 6 |- | [[Чемпионат Европы по международным шашкам среди женщин 2018|2018]] || ЧЕ || {{флаг|RUS}} [[Москва]] || турнир ([[Швейцарская система]]) || +3 =6 −0 || 4 |- | [[Чемпионат мира по международным шашкам среди женщин 2019|2019]] || ЧМ || {{флаг|RUS}} [[Дьокуускай]] || турнир || +6 =8 −1 ||bgcolor="gold" |1 |- | [[Матч за звание чемпиона мира по международным шашкам среди женщин 2021|2020]] || ЧМ || {{флаг|POL}} [[Варшава]] || матч с {{флаг|POL}} [[Наталья Садовская|Натальей Садовской]] || +1 =7 −1 ||bgcolor="gold" |1* |- | [[Чемпионат мира по международным шашкам среди женщин 2021|2021]] || ЧМ || {{флаг|EST}} [[Таллин]] || турнир || +8 =6 −1 ||bgcolor="silver" |2 |} <nowiki>*</nowiki> Равенство в классическом формате, равенство в формате рапид, равенство в формате блиц. Преимущество на тай-брейке. [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:Дуобатчыттар]] [[Категория:1978 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:Ахсынньы 11 күнүгэр төрөөбүттэр]] iqaw9of2ltr3dhwtmf67tk1vlahrymb 0 58599 429202 429161 2026-06-02T07:40:58Z Ojkhol 24881 429202 wikitext text/x-wiki '''«Лейли́ уонна Меджну́н»''' ({{lang-az3|Leyli və Məcnun|لیلی و مجنون}}) — бастакы Азербайджан тылынан туруоруллубут опера. [[Гаджибеков Узеир Абдул-Гусейн оглы|Узеир Гаджибеков]] [[1907 сыл]]лаахха суруйбута<ref name="uzeyirbook">{{cite web|url=http://uzeyirbook.musigi-dunya.az/ru/data.pl?id=374&lang=RU|title=Опера «Лейли и Меджнун»|publisher=Электронная энциклопедия Узеира Гаджибекова|lang=ru|access-date=2012-09-17|archive-date=2016-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305031639/http://uzeyirbook.musigi-dunya.az/ru/data.pl?id=374&lang=RU|url-status=live}}</ref>. Опера [[XVI үйэ]] бэйиэтин [[Физули]] «[[Лейли уонна Меджнун (Физули)|Лейли уонна Меджнун]]» трагедиятынан суруллубута. Бу операны ислам эйгэтигэр эмиэ бастакы опера дииллэр<ref name="Mattew" /><ref>{{книга |автор = {{iw|Лёв, Чарльз ван дер|Чарльз ван дер Лёв|en|Charles van der Leeuw}}. |заглавие = Azerbaijan: A Quest for Identity |издательство = Palgrave Macmillan |год = 2000 |страниц = 256 |страницы = 102 |isbn = 9780312219031 |язык=en}}</ref><ref name="unesdoc">{{cite web |url = http://unesdoc.unesco.org/images/0015/001592/159210m.pdf |title = 100th anniversary of the first opera in the East: «Leyli and Majnun» (1908) |author = |date = |work = |publisher = Celebration of anniversaries with which UNESCO is associated in 2008-2009 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/6Be5kexrr?url=http://unesdoc.unesco.org/images/0015/001592/159210m.pdf |archive-date = 2012-10-24 |access-date = 2017-11-22 |url-status = live }}</ref>{{oldref|d|1}}. «Лейли и Меджнун» опера үгэс буолбут ускуустубаны кытта саҥа дьүрүлкэн сайдыытын холбообута, бу хайысхаҕа бастакы айымньы буолбута. Азербайджан баай фольклоругар олоҕурбут (сүнньүнэн [[мугам]]нарга уонна ырыаларга) буолан, бу опера фольклору дьүрүскэн ускуустубатыгар уратытык чугаһыппыта<ref name="музыкант-публицист">{{статья |автор = [[Абасова, Эльмира Абдулгамид кызы|Абасова Э.]], [[Касимов, Кубад Абдулла оглы|Касимов К.]] |заглавие = Узеир Гаджибеков — музыкант-публицист |издание = Искусство Азербайджана |место = Б. |год = 1968 |том = XII |издательство = Издательство Академии наук Азербайджанской ССР |страницы = 17 }}</ref>. Онон мугамнаах опера үөскээбитэ, бу опера ноталаах суругунан онньонор дьүрүскэни кытта вокальнай импровизацияны холбообута<ref>{{БСЭ3|заглавие=Гаджибеков Узеир Абдул Гусейн оглы}}</ref>. Опера бастакы туруута тохсунньу 1908 сыллаахха 12 (25) күнүгэр [[Баку]]га буолбута, [[Тагиев Гаджи Зейналабдин|Гаджи Тагиев]] тыйаатыгар. Илиҥҥи дойдуларга барыларыгар биллэр таптал устуоруйатыгар олоҕурбут айымньы, Азербайджан култууратын чөмчүүк тааһынан ааҕыллар<ref name="nytimes">{{статья |автор = Meline Toumani. |заглавие = For the Love of Layla |ссылка = https://www.nytimes.com/2009/03/01/arts/music/01toum.html?pagewanted=all&_moc.semityn.www |язык = en |издание = газета |тип = [[The New York Times]] |год = February 27, 2009 |archive-date = 2018-07-27 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180727024412/https://www.nytimes.com/2009/03/01/arts/music/01toum.html?pagewanted=all&_moc.semityn.www }}</ref>. 2008 сыл олунньугар [[ЮНЕСКО]] Генеральнай кэмпириэнсийэтин 38-с сиэссийэтигэр опреа 100 сыллаах үбүлүөйүн ЮНЕСКО бэлиэ күннэригэр киллэрэр туһунан быһаарыы ылыллыбыта<ref name="unesdoc" /><ref>{{книга |автор = |заглавие = Всемирное наследие Содружества Независимых Государств. World Heritage of the Commonwealth of Independent States |ссылка = |язык = русский/английский |издательство = Новая Элита |место = Москва |год = 2013 |том = |номер = |страницы = 480 |doi = |issn = 978-5-901642-33-7 }}</ref>. === Басткы туруоруу === [[билэ:Uzeyir Hajibeyli (1908).jpg|thumb|180px|left|Опера ааптара<ref>{{Ыстатыйа|ссылка=http://lib.sptl.spb.ru/ru/nodes/2452-rampa-i-zhizn-1909-locale-nil-38|заглавие=У. Б. Гаджибеков — первый мусульманский композитор|год=1908|издание=«[[Рампа и жизнь]]»|тип=журнал|месяц=12|число=20|номер=38 (51)|archive-date=2025-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250215062122/http://lib.sptl.spb.ru/ru/nodes/2452-rampa-i-zhizn-1909-locale-nil-38}}</ref> [[Гаджибеков Узеир Абдул-Гусейн оглы|Узеир Гаджибеков]] [[1908 сыл]]лаахха]] Опера ааптара Узеир Гаджибеков ахтарынан, оҕо сырыттаҕына «Меджнун Лейли уҥуоҕар» диэн испэктээҕи көрбүтэ өйүгэр хатанан хаалбыт, бу уиспэктээҕи [[Ахвердов Абдуррагим-бек Асад-бек оглы|Абдуррагим-бек Ахвердов]] XIX үйэ бүтүүтүэр [[Шуша]]ҕа туруорбута. Меджнун оруолун оччолорго биллиилээх [[ханенде]] [[Джаббар Карьягды]] оонньообут, оттон Узеир, ол саҕана 13 саастаах оҕо, ол ырыаһыты кытта ыллыыр хуорга ыллыыр эбит<ref>{{кинигэ |автор = Zemfira Səfərova. |часть = Ölməzlik (ön söz) |заглавие = Uzeir Hajibeyov. Biblioqrafiya |ответственный = Elmi redaktor Zemfira Səfərova |место = Bakı |год = 2009 |страницы = 6 |тираж = 150 |язык=az}}</ref>. Ырыа партиялара мугам композициялара эбиттэр, хуор кылгас комментарийдары биэрэн ыллыыр эбит (эмиэ мугамынан)<ref>{{книга |автор = [[Эльмира Абасова]]. |заглавие = Узеир Гаджибеков |ответственный = Под ред. [[Карагичева, Людмила Владимировна|Л. В. Карагичевой]] |место = Баку |издательство = Азербайджанское государственное издательство |год = 1975 |страниц = 142 |страницы = 14 |isbn = }}</ref>. Азербайджан литэрэтиирэтин уонна дьүрүлүн туһанан опера суруйар өйүк Гаджибеков Горига учуутал сэминээрийэтигэр үөрэнэ сырыттаҕына киирбит<ref>{{статья |автор = Ramazan Khalilov. |заглавие = Leyli and Majnun — 90th Jubilee |ссылка = http://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/54_folder/54_articles/54_leylimajnun.html |издание = журнал |тип = Azerbaijan International |год = Winter 1997 |номер = 5.4 |страницы = 25 |archive-date = 2007-04-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070408055042/http://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/54_folder/54_articles/54_leylimajnun.html }}</ref>. Ол кэмҥэ [[Тифлис]]кэ кини [[Италия|итальянскай]] операны, [[Россини Джоаккино|Россини]] «[[Севилья цирюльнига (опера)|Севилья цирюльнигын]]» көрбүтэ кынаттаабыт<ref name="nytimes" />. Хайыы-үйэ [[1907 сыл]]лаахха Узеир Гаджибеков «Лейли уонна Меджнун» оператын суруйбут. Опреа [[либретто]]тын кини бэйэтэ уонна инитэ [[Гаджибейли Джейхун Абдул-Гусейн оглы|Джейхун]] суруйбуттар<ref name="Mattew">{{книга |автор = Mattew O'Brien. |заглавие = Uzeir Hajibeyov and his role in the developement of musical life in Azerbaijan |ответственный = Edited by Neil Edmunds |цитата = |издательство = Routledge |год = 2004 |страниц = |страницы = 211 |isbn = 0-415-30219-6, 9780415302197 |язык=en}}</ref>. Репетиции проходили в доме Узеира Гаджибекова и в гостинице «Исмаилие»<ref name="azer2001">{{статья |заглавие = Leyli & Majnun |ссылка = http://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/93_folder/93_articles/93_leyli.html |издание = журнал |тип = Azerbaijan International |год = Autumn 2001 |номер = 9.3 |страницы = 56 |archive-date = 2012-03-25 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120325065751/http://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/93_folder/93_articles/93_leyli.html }}</ref>. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} [[Категория:Опера]] [[Категория:Азербайджан култуурата]] sgpkeabvp3jts699ynhftbyf4lsln1q 429203 429202 2026-06-02T07:41:18Z Ojkhol 24881 Ojkhol [[Лейли уонна Мейджнун]] сирэй аатын маннык [[Лейли уонна Мейджнун (опера)]] уларыппыт 429202 wikitext text/x-wiki '''«Лейли́ уонна Меджну́н»''' ({{lang-az3|Leyli və Məcnun|لیلی و مجنون}}) — бастакы Азербайджан тылынан туруоруллубут опера. [[Гаджибеков Узеир Абдул-Гусейн оглы|Узеир Гаджибеков]] [[1907 сыл]]лаахха суруйбута<ref name="uzeyirbook">{{cite web|url=http://uzeyirbook.musigi-dunya.az/ru/data.pl?id=374&lang=RU|title=Опера «Лейли и Меджнун»|publisher=Электронная энциклопедия Узеира Гаджибекова|lang=ru|access-date=2012-09-17|archive-date=2016-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305031639/http://uzeyirbook.musigi-dunya.az/ru/data.pl?id=374&lang=RU|url-status=live}}</ref>. Опера [[XVI үйэ]] бэйиэтин [[Физули]] «[[Лейли уонна Меджнун (Физули)|Лейли уонна Меджнун]]» трагедиятынан суруллубута. Бу операны ислам эйгэтигэр эмиэ бастакы опера дииллэр<ref name="Mattew" /><ref>{{книга |автор = {{iw|Лёв, Чарльз ван дер|Чарльз ван дер Лёв|en|Charles van der Leeuw}}. |заглавие = Azerbaijan: A Quest for Identity |издательство = Palgrave Macmillan |год = 2000 |страниц = 256 |страницы = 102 |isbn = 9780312219031 |язык=en}}</ref><ref name="unesdoc">{{cite web |url = http://unesdoc.unesco.org/images/0015/001592/159210m.pdf |title = 100th anniversary of the first opera in the East: «Leyli and Majnun» (1908) |author = |date = |work = |publisher = Celebration of anniversaries with which UNESCO is associated in 2008-2009 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/6Be5kexrr?url=http://unesdoc.unesco.org/images/0015/001592/159210m.pdf |archive-date = 2012-10-24 |access-date = 2017-11-22 |url-status = live }}</ref>{{oldref|d|1}}. «Лейли и Меджнун» опера үгэс буолбут ускуустубаны кытта саҥа дьүрүлкэн сайдыытын холбообута, бу хайысхаҕа бастакы айымньы буолбута. Азербайджан баай фольклоругар олоҕурбут (сүнньүнэн [[мугам]]нарга уонна ырыаларга) буолан, бу опера фольклору дьүрүскэн ускуустубатыгар уратытык чугаһыппыта<ref name="музыкант-публицист">{{статья |автор = [[Абасова, Эльмира Абдулгамид кызы|Абасова Э.]], [[Касимов, Кубад Абдулла оглы|Касимов К.]] |заглавие = Узеир Гаджибеков — музыкант-публицист |издание = Искусство Азербайджана |место = Б. |год = 1968 |том = XII |издательство = Издательство Академии наук Азербайджанской ССР |страницы = 17 }}</ref>. Онон мугамнаах опера үөскээбитэ, бу опера ноталаах суругунан онньонор дьүрүскэни кытта вокальнай импровизацияны холбообута<ref>{{БСЭ3|заглавие=Гаджибеков Узеир Абдул Гусейн оглы}}</ref>. Опера бастакы туруута тохсунньу 1908 сыллаахха 12 (25) күнүгэр [[Баку]]га буолбута, [[Тагиев Гаджи Зейналабдин|Гаджи Тагиев]] тыйаатыгар. Илиҥҥи дойдуларга барыларыгар биллэр таптал устуоруйатыгар олоҕурбут айымньы, Азербайджан култууратын чөмчүүк тааһынан ааҕыллар<ref name="nytimes">{{статья |автор = Meline Toumani. |заглавие = For the Love of Layla |ссылка = https://www.nytimes.com/2009/03/01/arts/music/01toum.html?pagewanted=all&_moc.semityn.www |язык = en |издание = газета |тип = [[The New York Times]] |год = February 27, 2009 |archive-date = 2018-07-27 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180727024412/https://www.nytimes.com/2009/03/01/arts/music/01toum.html?pagewanted=all&_moc.semityn.www }}</ref>. 2008 сыл олунньугар [[ЮНЕСКО]] Генеральнай кэмпириэнсийэтин 38-с сиэссийэтигэр опреа 100 сыллаах үбүлүөйүн ЮНЕСКО бэлиэ күннэригэр киллэрэр туһунан быһаарыы ылыллыбыта<ref name="unesdoc" /><ref>{{книга |автор = |заглавие = Всемирное наследие Содружества Независимых Государств. World Heritage of the Commonwealth of Independent States |ссылка = |язык = русский/английский |издательство = Новая Элита |место = Москва |год = 2013 |том = |номер = |страницы = 480 |doi = |issn = 978-5-901642-33-7 }}</ref>. === Басткы туруоруу === [[билэ:Uzeyir Hajibeyli (1908).jpg|thumb|180px|left|Опера ааптара<ref>{{Ыстатыйа|ссылка=http://lib.sptl.spb.ru/ru/nodes/2452-rampa-i-zhizn-1909-locale-nil-38|заглавие=У. Б. Гаджибеков — первый мусульманский композитор|год=1908|издание=«[[Рампа и жизнь]]»|тип=журнал|месяц=12|число=20|номер=38 (51)|archive-date=2025-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250215062122/http://lib.sptl.spb.ru/ru/nodes/2452-rampa-i-zhizn-1909-locale-nil-38}}</ref> [[Гаджибеков Узеир Абдул-Гусейн оглы|Узеир Гаджибеков]] [[1908 сыл]]лаахха]] Опера ааптара Узеир Гаджибеков ахтарынан, оҕо сырыттаҕына «Меджнун Лейли уҥуоҕар» диэн испэктээҕи көрбүтэ өйүгэр хатанан хаалбыт, бу уиспэктээҕи [[Ахвердов Абдуррагим-бек Асад-бек оглы|Абдуррагим-бек Ахвердов]] XIX үйэ бүтүүтүэр [[Шуша]]ҕа туруорбута. Меджнун оруолун оччолорго биллиилээх [[ханенде]] [[Джаббар Карьягды]] оонньообут, оттон Узеир, ол саҕана 13 саастаах оҕо, ол ырыаһыты кытта ыллыыр хуорга ыллыыр эбит<ref>{{кинигэ |автор = Zemfira Səfərova. |часть = Ölməzlik (ön söz) |заглавие = Uzeir Hajibeyov. Biblioqrafiya |ответственный = Elmi redaktor Zemfira Səfərova |место = Bakı |год = 2009 |страницы = 6 |тираж = 150 |язык=az}}</ref>. Ырыа партиялара мугам композициялара эбиттэр, хуор кылгас комментарийдары биэрэн ыллыыр эбит (эмиэ мугамынан)<ref>{{книга |автор = [[Эльмира Абасова]]. |заглавие = Узеир Гаджибеков |ответственный = Под ред. [[Карагичева, Людмила Владимировна|Л. В. Карагичевой]] |место = Баку |издательство = Азербайджанское государственное издательство |год = 1975 |страниц = 142 |страницы = 14 |isbn = }}</ref>. Азербайджан литэрэтиирэтин уонна дьүрүлүн туһанан опера суруйар өйүк Гаджибеков Горига учуутал сэминээрийэтигэр үөрэнэ сырыттаҕына киирбит<ref>{{статья |автор = Ramazan Khalilov. |заглавие = Leyli and Majnun — 90th Jubilee |ссылка = http://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/54_folder/54_articles/54_leylimajnun.html |издание = журнал |тип = Azerbaijan International |год = Winter 1997 |номер = 5.4 |страницы = 25 |archive-date = 2007-04-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070408055042/http://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/54_folder/54_articles/54_leylimajnun.html }}</ref>. Ол кэмҥэ [[Тифлис]]кэ кини [[Италия|итальянскай]] операны, [[Россини Джоаккино|Россини]] «[[Севилья цирюльнига (опера)|Севилья цирюльнигын]]» көрбүтэ кынаттаабыт<ref name="nytimes" />. Хайыы-үйэ [[1907 сыл]]лаахха Узеир Гаджибеков «Лейли уонна Меджнун» оператын суруйбут. Опреа [[либретто]]тын кини бэйэтэ уонна инитэ [[Гаджибейли Джейхун Абдул-Гусейн оглы|Джейхун]] суруйбуттар<ref name="Mattew">{{книга |автор = Mattew O'Brien. |заглавие = Uzeir Hajibeyov and his role in the developement of musical life in Azerbaijan |ответственный = Edited by Neil Edmunds |цитата = |издательство = Routledge |год = 2004 |страниц = |страницы = 211 |isbn = 0-415-30219-6, 9780415302197 |язык=en}}</ref>. Репетиции проходили в доме Узеира Гаджибекова и в гостинице «Исмаилие»<ref name="azer2001">{{статья |заглавие = Leyli & Majnun |ссылка = http://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/93_folder/93_articles/93_leyli.html |издание = журнал |тип = Azerbaijan International |год = Autumn 2001 |номер = 9.3 |страницы = 56 |archive-date = 2012-03-25 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120325065751/http://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/93_folder/93_articles/93_leyli.html }}</ref>. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} [[Категория:Опера]] [[Категория:Азербайджан култуурата]] sgpkeabvp3jts699ynhftbyf4lsln1q 429208 429203 2026-06-02T07:46:24Z Ojkhol 24881 429208 wikitext text/x-wiki [[Билэ:Uzeir Hajibeyov, First poster of "Leyla and Mejnun" opera, Baku, 1908.jpg|мини|Бастакы афиша]] '''«Лейли́ уонна Меджну́н»''' ({{lang-az3|Leyli və Məcnun|لیلی و مجنون}}) — бастакы Азербайджан тылынан туруоруллубут опера. [[Гаджибеков Узеир Абдул-Гусейн оглы|Узеир Гаджибеков]] [[1907 сыл]]лаахха суруйбута<ref name="uzeyirbook">{{cite web|url=http://uzeyirbook.musigi-dunya.az/ru/data.pl?id=374&lang=RU|title=Опера «Лейли и Меджнун»|publisher=Электронная энциклопедия Узеира Гаджибекова|lang=ru|access-date=2012-09-17|archive-date=2016-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305031639/http://uzeyirbook.musigi-dunya.az/ru/data.pl?id=374&lang=RU|url-status=live}}</ref>. Опера [[XVI үйэ]] бэйиэтин [[Физули]] «[[Лейли уонна Меджнун (Физули)|Лейли уонна Меджнун]]» трагедиятынан суруллубута. Бу операны ислам эйгэтигэр эмиэ бастакы опера дииллэр<ref name="Mattew" /><ref>{{книга |автор = {{iw|Лёв, Чарльз ван дер|Чарльз ван дер Лёв|en|Charles van der Leeuw}}. |заглавие = Azerbaijan: A Quest for Identity |издательство = Palgrave Macmillan |год = 2000 |страниц = 256 |страницы = 102 |isbn = 9780312219031 |язык=en}}</ref><ref name="unesdoc">{{cite web |url = http://unesdoc.unesco.org/images/0015/001592/159210m.pdf |title = 100th anniversary of the first opera in the East: «Leyli and Majnun» (1908) |author = |date = |work = |publisher = Celebration of anniversaries with which UNESCO is associated in 2008-2009 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/6Be5kexrr?url=http://unesdoc.unesco.org/images/0015/001592/159210m.pdf |archive-date = 2012-10-24 |access-date = 2017-11-22 |url-status = live }}</ref>{{oldref|d|1}}. «Лейли и Меджнун» опера үгэс буолбут ускуустубаны кытта саҥа дьүрүлкэн сайдыытын холбообута, бу хайысхаҕа бастакы айымньы буолбута. Азербайджан баай фольклоругар олоҕурбут (сүнньүнэн [[мугам]]нарга уонна ырыаларга) буолан, бу опера фольклору дьүрүскэн ускуустубатыгар уратытык чугаһыппыта<ref name="музыкант-публицист">{{статья |автор = [[Абасова, Эльмира Абдулгамид кызы|Абасова Э.]], [[Касимов, Кубад Абдулла оглы|Касимов К.]] |заглавие = Узеир Гаджибеков — музыкант-публицист |издание = Искусство Азербайджана |место = Б. |год = 1968 |том = XII |издательство = Издательство Академии наук Азербайджанской ССР |страницы = 17 }}</ref>. Онон мугамнаах опера үөскээбитэ, бу опера ноталаах суругунан онньонор дьүрүскэни кытта вокальнай импровизацияны холбообута<ref>{{БСЭ3|заглавие=Гаджибеков Узеир Абдул Гусейн оглы}}</ref>. Опера бастакы туруута тохсунньу 1908 сыллаахха 12 (25) күнүгэр [[Баку]]га буолбута, [[Тагиев Гаджи Зейналабдин|Гаджи Тагиев]] тыйаатыгар. Илиҥҥи дойдуларга барыларыгар биллэр таптал устуоруйатыгар олоҕурбут айымньы, Азербайджан култууратын чөмчүүк тааһынан ааҕыллар<ref name="nytimes">{{статья |автор = Meline Toumani. |заглавие = For the Love of Layla |ссылка = https://www.nytimes.com/2009/03/01/arts/music/01toum.html?pagewanted=all&_moc.semityn.www |язык = en |издание = газета |тип = [[The New York Times]] |год = February 27, 2009 |archive-date = 2018-07-27 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180727024412/https://www.nytimes.com/2009/03/01/arts/music/01toum.html?pagewanted=all&_moc.semityn.www }}</ref>. 2008 сыл олунньугар [[ЮНЕСКО]] Генеральнай кэмпириэнсийэтин 38-с сиэссийэтигэр опреа 100 сыллаах үбүлүөйүн ЮНЕСКО бэлиэ күннэригэр киллэрэр туһунан быһаарыы ылыллыбыта<ref name="unesdoc" /><ref>{{книга |автор = |заглавие = Всемирное наследие Содружества Независимых Государств. World Heritage of the Commonwealth of Independent States |ссылка = |язык = русский/английский |издательство = Новая Элита |место = Москва |год = 2013 |том = |номер = |страницы = 480 |doi = |issn = 978-5-901642-33-7 }}</ref>. === Басткы туруоруу === [[билэ:Uzeyir Hajibeyli (1908).jpg|thumb|180px|left|Опера ааптара<ref>{{Ыстатыйа|ссылка=http://lib.sptl.spb.ru/ru/nodes/2452-rampa-i-zhizn-1909-locale-nil-38|заглавие=У. Б. Гаджибеков — первый мусульманский композитор|год=1908|издание=«[[Рампа и жизнь]]»|тип=журнал|месяц=12|число=20|номер=38 (51)|archive-date=2025-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250215062122/http://lib.sptl.spb.ru/ru/nodes/2452-rampa-i-zhizn-1909-locale-nil-38}}</ref> [[Гаджибеков Узеир Абдул-Гусейн оглы|Узеир Гаджибеков]] [[1908 сыл]]лаахха]] Опера ааптара Узеир Гаджибеков ахтарынан, оҕо сырыттаҕына «Меджнун Лейли уҥуоҕар» диэн испэктээҕи көрбүтэ өйүгэр хатанан хаалбыт, бу уиспэктээҕи [[Ахвердов Абдуррагим-бек Асад-бек оглы|Абдуррагим-бек Ахвердов]] XIX үйэ бүтүүтүэр [[Шуша]]ҕа туруорбута. Меджнун оруолун оччолорго биллиилээх [[ханенде]] [[Джаббар Карьягды]] оонньообут, оттон Узеир, ол саҕана 13 саастаах оҕо, ол ырыаһыты кытта ыллыыр хуорга ыллыыр эбит<ref>{{кинигэ |автор = Zemfira Səfərova. |часть = Ölməzlik (ön söz) |заглавие = Uzeir Hajibeyov. Biblioqrafiya |ответственный = Elmi redaktor Zemfira Səfərova |место = Bakı |год = 2009 |страницы = 6 |тираж = 150 |язык=az}}</ref>. Ырыа партиялара мугам композициялара эбиттэр, хуор кылгас комментарийдары биэрэн ыллыыр эбит (эмиэ мугамынан)<ref>{{книга |автор = [[Эльмира Абасова]]. |заглавие = Узеир Гаджибеков |ответственный = Под ред. [[Карагичева, Людмила Владимировна|Л. В. Карагичевой]] |место = Баку |издательство = Азербайджанское государственное издательство |год = 1975 |страниц = 142 |страницы = 14 |isbn = }}</ref>. Азербайджан литэрэтиирэтин уонна дьүрүлүн туһанан опера суруйар өйүк Гаджибеков Горига учуутал сэминээрийэтигэр үөрэнэ сырыттаҕына киирбит<ref>{{статья |автор = Ramazan Khalilov. |заглавие = Leyli and Majnun — 90th Jubilee |ссылка = http://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/54_folder/54_articles/54_leylimajnun.html |издание = журнал |тип = Azerbaijan International |год = Winter 1997 |номер = 5.4 |страницы = 25 |archive-date = 2007-04-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070408055042/http://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/54_folder/54_articles/54_leylimajnun.html }}</ref>. Ол кэмҥэ [[Тифлис]]кэ кини [[Италия|итальянскай]] операны, [[Россини Джоаккино|Россини]] «[[Севилья цирюльнига (опера)|Севилья цирюльнигын]]» көрбүтэ кынаттаабыт<ref name="nytimes" />. Хайыы-үйэ [[1907 сыл]]лаахха Узеир Гаджибеков «Лейли уонна Меджнун» оператын суруйбут. Опреа [[либретто]]тын кини бэйэтэ уонна инитэ [[Гаджибейли Джейхун Абдул-Гусейн оглы|Джейхун]] суруйбуттар<ref name="Mattew">{{книга |автор = Mattew O'Brien. |заглавие = Uzeir Hajibeyov and his role in the developement of musical life in Azerbaijan |ответственный = Edited by Neil Edmunds |цитата = |издательство = Routledge |год = 2004 |страниц = |страницы = 211 |isbn = 0-415-30219-6, 9780415302197 |язык=en}}</ref>. Репетиции проходили в доме Узеира Гаджибекова и в гостинице «Исмаилие»<ref name="azer2001">{{статья |заглавие = Leyli & Majnun |ссылка = http://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/93_folder/93_articles/93_leyli.html |издание = журнал |тип = Azerbaijan International |год = Autumn 2001 |номер = 9.3 |страницы = 56 |archive-date = 2012-03-25 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120325065751/http://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/93_folder/93_articles/93_leyli.html }}</ref>. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} [[Категория:Опера]] [[Категория:Азербайджан култуурата]] oxih1jy31ueumf6pow7fqgttxjkkhf7 1 58600 429165 2026-06-01T16:00:18Z Il Nur 6088 "{{Биики-саас 2026 |кыттааччы=Ojkhol |тиэмэ= наука|тиэмэ2=литература |тиэмэ3= |дойду=Татаардар |дойду2=Башкортостан |дойду3= }}" саҥа сирэй оҥоһулунна 429165 wikitext text/x-wiki {{Биики-саас 2026 |кыттааччы=Ojkhol |тиэмэ= наука|тиэмэ2=литература |тиэмэ3= |дойду=Татаардар |дойду2=Башкортостан |дойду3= }} 3jqm73cqm5r0v5ccfk30q9wmp7phgti 1 58601 429167 2026-06-01T16:00:39Z Il Nur 6088 "{{Биики-саас 2026 |кыттааччы=Ojkhol |тиэмэ= наука|тиэмэ2=литература |тиэмэ3= |дойду=Татаардар |дойду2=Башкортостан |дойду3= }}" саҥа сирэй оҥоһулунна 429167 wikitext text/x-wiki {{Биики-саас 2026 |кыттааччы=Ojkhol |тиэмэ= наука|тиэмэ2=литература |тиэмэ3= |дойду=Татаардар |дойду2=Башкортостан |дойду3= }} 3jqm73cqm5r0v5ccfk30q9wmp7phgti 1 58602 429169 2026-06-01T16:00:58Z Il Nur 6088 "{{Биики-саас 2026 |кыттааччы=Ojkhol |тиэмэ= наука|тиэмэ2=литература |тиэмэ3= |дойду=Татаардар |дойду2=Башкортостан |дойду3= }}" саҥа сирэй оҥоһулунна 429169 wikitext text/x-wiki {{Биики-саас 2026 |кыттааччы=Ojkhol |тиэмэ= наука|тиэмэ2=литература |тиэмэ3= |дойду=Татаардар |дойду2=Башкортостан |дойду3= }} 3jqm73cqm5r0v5ccfk30q9wmp7phgti 1 58603 429170 2026-06-01T16:01:24Z Il Nur 6088 "{{Биики-саас 2026 |кыттааччы=Ojkhol |тиэмэ= наука|тиэмэ2=литература |тиэмэ3=Азербайдьан |дойду= |дойду2= |дойду3= }}" саҥа сирэй оҥоһулунна 429170 wikitext text/x-wiki {{Биики-саас 2026 |кыттааччы=Ojkhol |тиэмэ= наука|тиэмэ2=литература |тиэмэ3=Азербайдьан |дойду= |дойду2= |дойду3= }} jggq2hr12bdtbpug9pdxeq2lt3ndw81 429171 429170 2026-06-01T16:01:38Z Il Nur 6088 429171 wikitext text/x-wiki {{Биики-саас 2026 |кыттааччы=Ojkhol |тиэмэ= наука|тиэмэ2=литература |тиэмэ3= |дойду=Азербайдьан |дойду2= |дойду3= }} 9l66j2pqes4szukvsks10rgmyezqef8 429205 429171 2026-06-02T07:41:19Z Ojkhol 24881 Ojkhol [[Ырытыы:Лейли уонна Мейджнун]] сирэй аатын маннык [[Ырытыы:Лейли уонна Мейджнун (опера)]] уларыппыт 429171 wikitext text/x-wiki {{Биики-саас 2026 |кыттааччы=Ojkhol |тиэмэ= наука|тиэмэ2=литература |тиэмэ3= |дойду=Азербайдьан |дойду2= |дойду3= }} 9l66j2pqes4szukvsks10rgmyezqef8 0 58604 429204 2026-06-02T07:41:18Z Ojkhol 24881 Ojkhol [[Лейли уонна Мейджнун]] сирэй аатын маннык [[Лейли уонна Мейджнун (опера)]] уларыппыт 429204 wikitext text/x-wiki #утаарыы [[Лейли уонна Мейджнун (опера)]] 8xf8hrozy3rucmr5x8pz313uk5cofo1 1 58605 429206 2026-06-02T07:41:19Z Ojkhol 24881 Ojkhol [[Ырытыы:Лейли уонна Мейджнун]] сирэй аатын маннык [[Ырытыы:Лейли уонна Мейджнун (опера)]] уларыппыт 429206 wikitext text/x-wiki #утаарыы [[Ырытыы:Лейли уонна Мейджнун (опера)]] 93wiecvg19lgj4lhkv5o3ut8hpgdd4q 10 58606 429207 2026-06-02T07:43:27Z Ojkhol 24881 "{{lang-az|{{{1}}}}} / <span lang="az3" dir="rtl" style="font-size: 110%; line-height: 1em">{{{2}}}</span><noinclude> {{doc-inline}} == Эбии көр == * [[Халыып:Lang-az]] — для латиницы с указанием языка. * [[Халыып:Lang-az2]] — для латиницы без указания языка. {{doc-end}} [[Категория:Халыыптар lang-x|az3]] </noinclude>" саҥа сирэй оҥоһулунна 429207 wikitext text/x-wiki {{lang-az|{{{1}}}}} / <span lang="az3" dir="rtl" style="font-size: 110%; line-height: 1em">{{{2}}}</span><noinclude> {{doc-inline}} == Эбии көр == * [[Халыып:Lang-az]] — для латиницы с указанием языка. * [[Халыып:Lang-az2]] — для латиницы без указания языка. {{doc-end}} [[Категория:Халыыптар lang-x|az3]] </noinclude> qgzme1y7fc3q7bgyqlvket934cpihuy