Бикипиэдьийэ sahwiki https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D2%AF%D1%80%D2%AF%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D1%80%D1%8D%D0%B9 MediaWiki 1.47.0-wmf.7 first-letter Миэдьийэ Аналлаах Ырытыы Кыттааччы Кыттааччы ырытыыта Бикипиэдьийэ Бикипиэдьийэ ырытыыта Билэ Билэ ырытыыта MediaWiki MediaWiki-ни ырытыы Халыып Халыыбы ырытыы Көмө Көмөнү ырытыы Категория Категорияны ырытыы TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 1176 429475 429418 2026-06-22T13:10:24Z SmallSonMarex 26712 /* Фотогалерея */ 429475 wikitext text/x-wiki {{Infobox Russian city |LocalName1=Дьокуускай |LocalLangName1=Саха тыла |Skyline=Якутск. Вид на КФЕН СВФУ и озеро Тёплое.JPG |SkylineLegend=М. К. Оммуоһап аатынан Хоту-Илиҥҥи бэдэрээлинэй үнүбэрситиэт, айылҕа үөрэҕин бакылтыата. <br /> |LatDeg=63 |LatMin=2 |LatSec |LonDeg=129 |LonMin=44 |LonSec |LocatorMap=Lena watershed.png |LocatorMapLegend=Дьокуускай өрүс үрдүгэр турар сирэ |CoatOfArms=Coat of Arms of Yakutsk (Yakutia) 2012.jpg |Flag=Flag of Yakutsk.svg |CityDay=Балаҕан ыйын иккис өрөбүлэ |FederalSubject=[[Саха Өрөспүүбүлүкэтэ]] |MunStatus=[[Дьокуускай куорат уокуруга|Куорат уокуруга]] |InJurisdictionOf=Саха Өрөспүүбүлүкэтэ |AdmCtrType=Киин куорат |AdmCtrOf=Саха Өрөспүүбүлүкэтэ |SelfGovAsOf= |LeaderType=Ил Дархан |LeaderName=[[Евгений Николаевич Григорьев]] |Legislature=[[Дьокуускай Уокурук Сүбэтэ|Уокурук Сүбэтэ]] |Charter=[[Charter of Yakutsk]] |Area_km2=121.93 |Population=396 751 |PopulationRank=89с |FoundationDate=Балаҕан ыйын 25, 1632 |PostalCode=677xxx |DialingCode=4112 |Website=http://www.yakutsk-city.ru/ |LocalName2=Якутск|LocalLangName2=Нуучча тыла|LocalName3=Yakutsk|LocalLangName3=Ааҥыл тыла}} '''Дьокуускай''' ([[нууччалыы]]: Якутск) [[Туймаада хочото|Туймаада хочотугар]] [[Өлүөнэ]] өрүс хаҥас кытылыгар турар, [[Саха Сирин]] киин куората. Ыраах-Илиҥҥи Бэдэрээлинэй уокурукка нэһилиэнньэтинэн төрдүс миэстэни ылар. Ирбэт тоҥ сиргэ турар саамай улахан куорат. Саха Сирин саамай улахан куората. == Устуоруйата == Сахалар Туймаада хочотугар нууччалар кэлиэхтэригэр диэри олорбуттара. Туймаада саха дьон былыргы киининэн ааҕыллар.<ref>https://ilin-yakutsk.narod.ru/2003-34/70.htm</ref> 1632 сыллаахха Бекетов баһылыктаах нуучча хаhаахтара [[Өлүөнэ]] кытылыгар, билиҥҥи [[Уус-Алдан улууһа|Уус-Алдан]] сиригэр бастаан [[остуруок]] туппуттар. Онтон нуучча хаһаахтарын тойоно [[Атаман Иван Галкин|Иван Галкин]] Өлүөнэ остуруогун [[халаан]] уута ылара бэрдин иһин, [[Өйүк]] баай хонуутугар (эбэтэр ''лог'' диэни ''луг'' диэн сыыһа суруйбут буоллахтарына - аппатыгар) өрүс уҥуор куорат билиҥҥи турар сиригэр көһөрбүтэ. Өлүөнэ кыраайын (Ленский край) киинин быһыытынан бастаан Өлүөнэ остуруога дэнэр этэ. 1638 сыллаахха Саха Сирин Енисей уеһыттан арааран Саха уеһа оҥороллоругар [[Дьокуускай остуруога|киин остуруок]] буолбута. 1680 сыллаахха саҕаламмыт реформа кэмигэр 1681 сыллаахха остуруокка [[Приклонскай Иван Васильевич|Приклонскай]] бойобуода кэлэр, кини сүрүн соруга - остуруогу куоракка кубулутуу. Куораты тутуу [[от ыйын 24]] күнүгэр 1682 сыллаахха саҕаламмыт. 3600 [[саһаан]] кыбадыраат иэннээх сири 3,5 миэтэрэ кэриҥэ үрдүктээх күрүө туттарар. Бу эркиҥҥэ 8 баасына туттарар. Куорат городничайынан [[Епишев Семен Иванович|Семен Иванович Епишев]] диэн киһи ананар. [[Тохсунньу 10]] күнүгэр 1696 сыллаахха [[Сибиирдээҕи бирикээс]] Саха уеһын уонна куоратын чертежтарын оҥорорго ыйаах таһаарар. Онтон нөҥүө сылыгар [[тохсунньу 31]] күнүгэр үрүҥ көмүс бэчээти оҥотторон ыытар. Бу кэмтэн ыла остуруок бүтэһиктээхтик куорат аатын сүгэр<ref>Дьокуускай хаһан куорат дэммитэй? А.Павлов-Дабыл, Кэскил хаһыат, 2.10.2012</ref>. == Килиимэтэ == Салгын тэмпэрэтиирэтин орто кээмэйэ (2012 сыл)<ref>[http://www.pogodaiklimat.ru/climate/24959.htm Погода и Климат:Климат Якутска]</ref>. {{Куорат клиимата |Источник=[http://pogoda.ru.net/climate/24959.htm Погода и климат] | Янв_ср=-38.6 | Янв_ср_осад=9 | Фев_ср=-33.8 | Фев_ср_осад=8 | Мар_ср=-20.1 | Мар_ср_осад=7 | Апр_ср=-4.8 | Апр_ср_осад=8 | Май_ср=7.5 | Май_ср_осад=20 | Июн_ср=16.4 | Июн_ср_осад=35 | Июл_ср=19.5 | Июл_ср_осад=38 | Авг_ср=15.2 | Авг_ср_осад=37 | Сен_ср=6.1 | Сен_ср_осад=31 | Окт_ср=-7.8 | Окт_ср_осад=18 | Ноя_ср=-27.0 | Ноя_ср_осад=16 | Дек_ср=-37.6 | Дек_ср_осад=10 | Год_ср=-8.8 | Год_ср_осад=237 | Янв_ср_мин=-41.5 | Янв_ср_макс=-35.1 | Фев_ср_мин=-38.2 | Фев_ср_макс=-28.6 | Мар_ср_мин=-27.4 | Мар_ср_макс=-12.3 | Апр_ср_мин=-11.8 | Апр_ср_макс=1.7 | Май_ср_мин=1.0 | Май_ср_макс=13.2 | Июн_ср_мин=9.3 | Июн_ср_макс=22.4 | Июл_ср_мин=12.7 | Июл_ср_макс=25.5 | Авг_ср_мин=8.9 | Авг_ср_макс=21.5 | Сен_ср_мин=1.2 | Сен_ср_макс=11.5 | Окт_ср_мин=-12.2 | Окт_ср_макс=-3.6 | Ноя_ср_мин=-31.0 | Ноя_ср_макс=-23.1 | Дек_ср_мин=-40.4 | Дек_ср_макс=-34.3 | Год_ср_мин=-14.1 | Год_ср_макс=-3.4 | Янв_а_макс=-5.8 | Янв_а_мин=-63.0 | Фев_а_макс=-2.2 | Фев_а_мин=-64.4 | Мар_а_макс=8.3 | Мар_а_мин=-54.9 | Апр_а_макс=21.1 | Апр_а_мин=-41.0 | Май_а_макс=31.1 | Май_а_мин=-18.1 | Июн_а_макс=35.1 | Июн_а_мин=-5.4 | Июл_а_макс=38.4 | Июл_а_мин=-1.5 | Авг_а_макс=35.4 | Авг_а_мин=-7.8 | Сен_а_макс=27.0 | Сен_а_мин=-14.2 | Окт_а_макс=18.6 | Окт_а_мин=-40.9 | Ноя_а_макс=3.8 | Ноя_а_мин=-54.5 | Дек_а_макс=-3.9 | Дек_а_мин=-59.8 | Год_а_макс=38.4 | Год_а_мин=-64.4 |}} == Демография == [[Ойуу:Якутский1.png|500px|thumb|center|Сурутуу ыытыллыбыт сылларга уонна [[2007]] сылга олохтоох ахсаана]]Дьокуускай куоракка — 367 тыһ. киһи (2024 сыл) олорор.<ref><nowiki>https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A1hisl_MO_01-01-2024.xlsx</nowiki></ref> Бу куоракка элбэх норуот олорор. Сахалар, нууччалар уонна да атыттар. Дьокуускай куорат тургэнник улаата турар куорат. == Омуктар ахсааннара (нелегаллары аахпакка туран)<ref>https://yakutskcity.ru/press-tsentr/gorod-yakutsk-zhiteli-skvoz-prizmu-statistiki/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501150609/http://xn--j1aaude4e.xn--p1ai/ |date=2013-05-01 }}</ref> == Сахалар - 59,2% - 217 тыh. Нууччалар - 26,4% - 97 тыh. Кыргызтар - 3,4% - 12 тыһ. Эбэҥки - 1,9% - 7 тыһ. Таджиктар - 1,7% - 6 тыh. Кытайдар - 1,4% - 5 тыh. Эрмээннэр - 1,1% - 4 тыh. Буряттар - 0,6% - 2 тыһ. Эбээн - 0,6% - 2 тыһ. Украинецтар - 0,5% - 2 тыh. Татаардар - 0,4% - 2 тыh. == Дьокуускай Ытык олохтоохторо == {{main|Дьокуускай ытык олохтоохторо}} == Дьокуускайга төрөөбүт биллэр дьон == {{main|Дьокуускайга төрөөбүт дьон}} Чулуу мэйии бараштар - слэйдар вайбтар уонна чиллар == Доҕордуу куораттар == *{{flagicon|South Korea}} [[Чаҥуон]], [[Соҕуруу Кэриэйэ]]. *{{flagicon|Alaska}} [[Фэрбенкс]], [[Аляска]] ([[АХШ]]). *{{flagicon|People's Republic of China}} [[Харбин]], [[Кытай]]. *{{flagicon|Japan}} [[Мураяма, Ямагата|Мураяма]], [[Дьоппуон]]. *{{flagicon|Canada}} [[Йэллоунайф]], [[Канада]]. *{{flagicon|Greece}} [[Олимпия (Греция)|Олимпия]], [[Греция]]. == Үөрэҕирии == {{main|Дьокуускай куорат үөрэҕин тэрилтэлэрэ}} == Фотогалерея == <gallery widths="160" heights="160" class="center"> Билэ:Yakutsk-kancelyaria.jpg|<small>Былыргы Дьокуускай. <br />Воеводскай канцелярия</small> Билэ:Y-ostrog.jpg|<small>Дьокуускай. Острог</small> Билэ:Якутск во второй половине XIX века.jpg|<small>XIX үйэ. Дьокуускайдааҕы духовнай сэминээрийэ</small> Билэ:Якутская духовная семинария (XIX век).jpg|<small>XIX үйэ. Дьокуускайдааҕы духовнай сэминээрийэ</small> Билэ:Ярославского 45 (главный вид).jpg|<small>Дьокуускай. Ярославскай уулуссатын 45 №-рэ. Арассыыйа култууратын памятнига (1400042000)</small> Билэ:Якутская духовная семинария, Якутск 24.05.2026.jpg|<small>[[Дьокуускайдааҕы духуобунай семинария]]</small> Билэ:Улица Автострада 50 лет Октября, Якутск 26.05.2026.jpg|<small>Октябрь 50 сыла автострада уулуссата</small> Билэ:Вид на улицу Чернышевского и Московскую набережную, Якутск 24.05.2026.jpg|<small>Чернышевскай уулуссатын уонна Москуба биэрэгэ уулуссатын көстүүтэ</small> |<small>Ирбэт тоҥу чинчийэр Институт</small> Билэ:Aeroport Yakutsk 02.jpg|<small>[[Дьокуускай (аэропорт)|Былатыан Ойуунускай аатынан аан дойдутааҕы Дьокуускай аэропорт]]</small> |<small>Ирбэт тоҥу чинчийэр Институт</small> Билэ:Градо-Якутский Николаевский собор, Якутск 09.06.2026 (2).jpg|<small>[[Дьокуускайдааҕы Николаевскай собор]]</small> Билэ:Спортивный комплекс "Триумф".JPG|<small>«Өрөгөй» спорт уораҕайа</small> Билэ:Якутская ТЭЦ, Якутск 24.04.2026.jpg|<small>Дьокуускайдааҕы ТЭЦ</small> Билэ:Чочур-Муран, Якутск 22.03.2026 (6).jpg|<small>Чочур Муран</small> Билэ:Государственный театр оперы и балета Республики Саха (Якутия) им. Д.К.Сивцева-Суоруна Омоллоона, Якутск 14.09.2025.jpg|<small>[[Суорун Омоллоон аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Опера уонна балет тыйаатыра|Д. К. Сивцев – Суорун Омоллоон аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Суดาарыстыбаннай опера уонна балет театра]]</small> Билэ:КФЕН СВФУ август 2013.jpg|<small>СВФУ Естественнай наукаларын факультеттарын корпуһа</small> Билэ:Государственный цирк Республики Саха (Якутия).jpg|<small>Саха сыырката</small> Билэ:Государственный академический русский драматический театр им. А.С. Пушкина 10.09.2025.jpg|<small>[[А.С. Пушкин аатынан Ил Академическай Нуучча Театра|А. С. Пушкин аатынан судаарыстыбаннай академическай Нуучча драматическай тыйаатыра]]</small> Билэ:Die Ankunft Christi ist die Sonne der Wahrheit der römisch-katholischen Kirche in Jakutsk.jpg|<small>Пресвятой Троица Римскай-Католическай таҥаратын дьиэтэ</small> Билэ:Якутский театр.jpg|<small>Саха тыйаатыра</small> Билэ:Церковь Рождества Пресвятой Богородицы (Якутск) 09.06.2026 (2).jpg|<small>[[Богородица Рождествотун таҥаратын дьиэтэ]]</small> Билэ:Проспект, торговый центр, ул. Курашова, 6, Якутск. 01.11.2025.jpg|<small>«Проспект» эргиэн киинэ</small> Билэ:Градоякутский Преображенский Кафедральный собор, Якутск 24.05.2026.jpg|<small>[[Дьокуускайдааҕы Спасскай-Преображенскай кафедральнай собор]]</small> Билэ:IT-Парк Якутск 24.04.2026.jpg|<small>Дьокуускайдааҕы IT-парк</small> Билэ:Празднование Дня Победы, Улица Хабарова, Якутск 09.05.2026 (5).jpg|<small>Ыам ыйын 9 күнүнээҕи Хабаров уулуссата</small> Билэ:Площадь Ленина, Якутск 24.05.2026.jpg|<small>Ленин болуоссата</small> Билэ:Кафедральный Свято-Троицкий собор, Якутск 24.05.2026.jpg|<small>[[Дьокуускайдааҕы Троица соборо|Сибэтиэй Троица кафедральнай соборо]]</small> Билэ:Якутск. Мечеть.jpg|<small>Абдул-Халим Аушев аатынан соборнай мечеть</small> Билэ:Памятник основателю Якутска Петру Ивановичу Бекетову.jpg|<small>Саха сирин төрүттээччитэ Петр Иванович Бекетов пааматынньыга</small> Билэ:RusAsian bank Yakutsk.jpg|<small>Нуучча-Азия баанын дьиэтэ. Кэннигэр остуруок биир баасыната уонна Комдрагмет дьиэтэ көстөллөр</small> </gallery> == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Сигэлэр == [http://якутск.рф/ Дьокуускай куорат уокурук дьаһалататын официал ситим-сирэ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501150609/http://xn--j1aaude4e.xn--p1ai/ |date=2013-05-01 }} {{Саха сирэ тиэмэлэргэ}} {{Template:Саха Сирин куораттара}} {{Template:Саха Сирин улуустара}} {{Commonscat|Yakutsk}} [[Категория:Дьокуускай| ]] [[Категория:Саха Сирин нэһилиэнньэлээх пууннара]] k5djumw8rtjgu1b3v4q7crsjwb9uz9t 429484 429475 2026-06-22T13:34:29Z SmallSonMarex 26712 /* Омуктар ахсааннара (нелегаллары аахпакка туран)https://yakutskcity.ru/press-tsentr/gorod-yakutsk-zhiteli-skvoz-prizmu-statistiki/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501150609/http://xn--j1aaude4e.xn--p1ai/ |date=2013-05-01 }} */ 429484 wikitext text/x-wiki {{Infobox Russian city |LocalName1=Дьокуускай |LocalLangName1=Саха тыла |Skyline=Якутск. Вид на КФЕН СВФУ и озеро Тёплое.JPG |SkylineLegend=М. К. Оммуоһап аатынан Хоту-Илиҥҥи бэдэрээлинэй үнүбэрситиэт, айылҕа үөрэҕин бакылтыата. <br /> |LatDeg=63 |LatMin=2 |LatSec |LonDeg=129 |LonMin=44 |LonSec |LocatorMap=Lena watershed.png |LocatorMapLegend=Дьокуускай өрүс үрдүгэр турар сирэ |CoatOfArms=Coat of Arms of Yakutsk (Yakutia) 2012.jpg |Flag=Flag of Yakutsk.svg |CityDay=Балаҕан ыйын иккис өрөбүлэ |FederalSubject=[[Саха Өрөспүүбүлүкэтэ]] |MunStatus=[[Дьокуускай куорат уокуруга|Куорат уокуруга]] |InJurisdictionOf=Саха Өрөспүүбүлүкэтэ |AdmCtrType=Киин куорат |AdmCtrOf=Саха Өрөспүүбүлүкэтэ |SelfGovAsOf= |LeaderType=Ил Дархан |LeaderName=[[Евгений Николаевич Григорьев]] |Legislature=[[Дьокуускай Уокурук Сүбэтэ|Уокурук Сүбэтэ]] |Charter=[[Charter of Yakutsk]] |Area_km2=121.93 |Population=396 751 |PopulationRank=89с |FoundationDate=Балаҕан ыйын 25, 1632 |PostalCode=677xxx |DialingCode=4112 |Website=http://www.yakutsk-city.ru/ |LocalName2=Якутск|LocalLangName2=Нуучча тыла|LocalName3=Yakutsk|LocalLangName3=Ааҥыл тыла}} '''Дьокуускай''' ([[нууччалыы]]: Якутск) [[Туймаада хочото|Туймаада хочотугар]] [[Өлүөнэ]] өрүс хаҥас кытылыгар турар, [[Саха Сирин]] киин куората. Ыраах-Илиҥҥи Бэдэрээлинэй уокурукка нэһилиэнньэтинэн төрдүс миэстэни ылар. Ирбэт тоҥ сиргэ турар саамай улахан куорат. Саха Сирин саамай улахан куората. == Устуоруйата == Сахалар Туймаада хочотугар нууччалар кэлиэхтэригэр диэри олорбуттара. Туймаада саха дьон былыргы киининэн ааҕыллар.<ref>https://ilin-yakutsk.narod.ru/2003-34/70.htm</ref> 1632 сыллаахха Бекетов баһылыктаах нуучча хаhаахтара [[Өлүөнэ]] кытылыгар, билиҥҥи [[Уус-Алдан улууһа|Уус-Алдан]] сиригэр бастаан [[остуруок]] туппуттар. Онтон нуучча хаһаахтарын тойоно [[Атаман Иван Галкин|Иван Галкин]] Өлүөнэ остуруогун [[халаан]] уута ылара бэрдин иһин, [[Өйүк]] баай хонуутугар (эбэтэр ''лог'' диэни ''луг'' диэн сыыһа суруйбут буоллахтарына - аппатыгар) өрүс уҥуор куорат билиҥҥи турар сиригэр көһөрбүтэ. Өлүөнэ кыраайын (Ленский край) киинин быһыытынан бастаан Өлүөнэ остуруога дэнэр этэ. 1638 сыллаахха Саха Сирин Енисей уеһыттан арааран Саха уеһа оҥороллоругар [[Дьокуускай остуруога|киин остуруок]] буолбута. 1680 сыллаахха саҕаламмыт реформа кэмигэр 1681 сыллаахха остуруокка [[Приклонскай Иван Васильевич|Приклонскай]] бойобуода кэлэр, кини сүрүн соруга - остуруогу куоракка кубулутуу. Куораты тутуу [[от ыйын 24]] күнүгэр 1682 сыллаахха саҕаламмыт. 3600 [[саһаан]] кыбадыраат иэннээх сири 3,5 миэтэрэ кэриҥэ үрдүктээх күрүө туттарар. Бу эркиҥҥэ 8 баасына туттарар. Куорат городничайынан [[Епишев Семен Иванович|Семен Иванович Епишев]] диэн киһи ананар. [[Тохсунньу 10]] күнүгэр 1696 сыллаахха [[Сибиирдээҕи бирикээс]] Саха уеһын уонна куоратын чертежтарын оҥорорго ыйаах таһаарар. Онтон нөҥүө сылыгар [[тохсунньу 31]] күнүгэр үрүҥ көмүс бэчээти оҥотторон ыытар. Бу кэмтэн ыла остуруок бүтэһиктээхтик куорат аатын сүгэр<ref>Дьокуускай хаһан куорат дэммитэй? А.Павлов-Дабыл, Кэскил хаһыат, 2.10.2012</ref>. == Килиимэтэ == Салгын тэмпэрэтиирэтин орто кээмэйэ (2012 сыл)<ref>[http://www.pogodaiklimat.ru/climate/24959.htm Погода и Климат:Климат Якутска]</ref>. {{Куорат клиимата |Источник=[http://pogoda.ru.net/climate/24959.htm Погода и климат] | Янв_ср=-38.6 | Янв_ср_осад=9 | Фев_ср=-33.8 | Фев_ср_осад=8 | Мар_ср=-20.1 | Мар_ср_осад=7 | Апр_ср=-4.8 | Апр_ср_осад=8 | Май_ср=7.5 | Май_ср_осад=20 | Июн_ср=16.4 | Июн_ср_осад=35 | Июл_ср=19.5 | Июл_ср_осад=38 | Авг_ср=15.2 | Авг_ср_осад=37 | Сен_ср=6.1 | Сен_ср_осад=31 | Окт_ср=-7.8 | Окт_ср_осад=18 | Ноя_ср=-27.0 | Ноя_ср_осад=16 | Дек_ср=-37.6 | Дек_ср_осад=10 | Год_ср=-8.8 | Год_ср_осад=237 | Янв_ср_мин=-41.5 | Янв_ср_макс=-35.1 | Фев_ср_мин=-38.2 | Фев_ср_макс=-28.6 | Мар_ср_мин=-27.4 | Мар_ср_макс=-12.3 | Апр_ср_мин=-11.8 | Апр_ср_макс=1.7 | Май_ср_мин=1.0 | Май_ср_макс=13.2 | Июн_ср_мин=9.3 | Июн_ср_макс=22.4 | Июл_ср_мин=12.7 | Июл_ср_макс=25.5 | Авг_ср_мин=8.9 | Авг_ср_макс=21.5 | Сен_ср_мин=1.2 | Сен_ср_макс=11.5 | Окт_ср_мин=-12.2 | Окт_ср_макс=-3.6 | Ноя_ср_мин=-31.0 | Ноя_ср_макс=-23.1 | Дек_ср_мин=-40.4 | Дек_ср_макс=-34.3 | Год_ср_мин=-14.1 | Год_ср_макс=-3.4 | Янв_а_макс=-5.8 | Янв_а_мин=-63.0 | Фев_а_макс=-2.2 | Фев_а_мин=-64.4 | Мар_а_макс=8.3 | Мар_а_мин=-54.9 | Апр_а_макс=21.1 | Апр_а_мин=-41.0 | Май_а_макс=31.1 | Май_а_мин=-18.1 | Июн_а_макс=35.1 | Июн_а_мин=-5.4 | Июл_а_макс=38.4 | Июл_а_мин=-1.5 | Авг_а_макс=35.4 | Авг_а_мин=-7.8 | Сен_а_макс=27.0 | Сен_а_мин=-14.2 | Окт_а_макс=18.6 | Окт_а_мин=-40.9 | Ноя_а_макс=3.8 | Ноя_а_мин=-54.5 | Дек_а_макс=-3.9 | Дек_а_мин=-59.8 | Год_а_макс=38.4 | Год_а_мин=-64.4 |}} == Демография == [[Ойуу:Якутский1.png|500px|thumb|center|Сурутуу ыытыллыбыт сылларга уонна [[2007]] сылга олохтоох ахсаана]]Дьокуускай куоракка — 367 тыһ. киһи (2024 сыл) олорор.<ref><nowiki>https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A1hisl_MO_01-01-2024.xlsx</nowiki></ref> Бу куоракка элбэх норуот олорор. Сахалар, нууччалар уонна да атыттар. Дьокуускай куорат тургэнник улаата турар куорат. == Омуктар ахсааннара (нелегаллары аахпакка туран)<ref>https://yakutskcity.ru/press-tsentr/gorod-yakutsk-zhiteli-skvoz-prizmu-statistiki/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501150609/http://xn--j1aaude4e.xn--p1ai/ |date=2013-05-01 }}</ref> == [[Дьокуускай таҥаратын дьиэлэрэ]] Сахалар - 59,2% - 217 тыh. Нууччалар - 26,4% - 97 тыh. Кыргызтар - 3,4% - 12 тыһ. Эбэҥки - 1,9% - 7 тыһ. Таджиктар - 1,7% - 6 тыh. Кытайдар - 1,4% - 5 тыh. Эрмээннэр - 1,1% - 4 тыh. Буряттар - 0,6% - 2 тыһ. Эбээн - 0,6% - 2 тыһ. Украинецтар - 0,5% - 2 тыh. Татаардар - 0,4% - 2 тыh. == Дьокуускай Ытык олохтоохторо == {{main|Дьокуускай ытык олохтоохторо}} == Дьокуускайга төрөөбүт биллэр дьон == {{main|Дьокуускайга төрөөбүт дьон}} Чулуу мэйии бараштар - слэйдар вайбтар уонна чиллар == Доҕордуу куораттар == *{{flagicon|South Korea}} [[Чаҥуон]], [[Соҕуруу Кэриэйэ]]. *{{flagicon|Alaska}} [[Фэрбенкс]], [[Аляска]] ([[АХШ]]). *{{flagicon|People's Republic of China}} [[Харбин]], [[Кытай]]. *{{flagicon|Japan}} [[Мураяма, Ямагата|Мураяма]], [[Дьоппуон]]. *{{flagicon|Canada}} [[Йэллоунайф]], [[Канада]]. *{{flagicon|Greece}} [[Олимпия (Греция)|Олимпия]], [[Греция]]. == Үөрэҕирии == {{main|Дьокуускай куорат үөрэҕин тэрилтэлэрэ}} == Фотогалерея == <gallery widths="160" heights="160" class="center"> Билэ:Yakutsk-kancelyaria.jpg|<small>Былыргы Дьокуускай. <br />Воеводскай канцелярия</small> Билэ:Y-ostrog.jpg|<small>Дьокуускай. Острог</small> Билэ:Якутск во второй половине XIX века.jpg|<small>XIX үйэ. Дьокуускайдааҕы духовнай сэминээрийэ</small> Билэ:Якутская духовная семинария (XIX век).jpg|<small>XIX үйэ. Дьокуускайдааҕы духовнай сэминээрийэ</small> Билэ:Ярославского 45 (главный вид).jpg|<small>Дьокуускай. Ярославскай уулуссатын 45 №-рэ. Арассыыйа култууратын памятнига (1400042000)</small> Билэ:Якутская духовная семинария, Якутск 24.05.2026.jpg|<small>[[Дьокуускайдааҕы духуобунай семинария]]</small> Билэ:Улица Автострада 50 лет Октября, Якутск 26.05.2026.jpg|<small>Октябрь 50 сыла автострада уулуссата</small> Билэ:Вид на улицу Чернышевского и Московскую набережную, Якутск 24.05.2026.jpg|<small>Чернышевскай уулуссатын уонна Москуба биэрэгэ уулуссатын көстүүтэ</small> |<small>Ирбэт тоҥу чинчийэр Институт</small> Билэ:Aeroport Yakutsk 02.jpg|<small>[[Дьокуускай (аэропорт)|Былатыан Ойуунускай аатынан аан дойдутааҕы Дьокуускай аэропорт]]</small> |<small>Ирбэт тоҥу чинчийэр Институт</small> Билэ:Градо-Якутский Николаевский собор, Якутск 09.06.2026 (2).jpg|<small>[[Дьокуускайдааҕы Николаевскай собор]]</small> Билэ:Спортивный комплекс "Триумф".JPG|<small>«Өрөгөй» спорт уораҕайа</small> Билэ:Якутская ТЭЦ, Якутск 24.04.2026.jpg|<small>Дьокуускайдааҕы ТЭЦ</small> Билэ:Чочур-Муран, Якутск 22.03.2026 (6).jpg|<small>Чочур Муран</small> Билэ:Государственный театр оперы и балета Республики Саха (Якутия) им. Д.К.Сивцева-Суоруна Омоллоона, Якутск 14.09.2025.jpg|<small>[[Суорун Омоллоон аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Опера уонна балет тыйаатыра|Д. К. Сивцев – Суорун Омоллоон аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Суดาарыстыбаннай опера уонна балет театра]]</small> Билэ:КФЕН СВФУ август 2013.jpg|<small>СВФУ Естественнай наукаларын факультеттарын корпуһа</small> Билэ:Государственный цирк Республики Саха (Якутия).jpg|<small>Саха сыырката</small> Билэ:Государственный академический русский драматический театр им. А.С. Пушкина 10.09.2025.jpg|<small>[[А.С. Пушкин аатынан Ил Академическай Нуучча Театра|А. С. Пушкин аатынан судаарыстыбаннай академическай Нуучча драматическай тыйаатыра]]</small> Билэ:Die Ankunft Christi ist die Sonne der Wahrheit der römisch-katholischen Kirche in Jakutsk.jpg|<small>Пресвятой Троица Римскай-Католическай таҥаратын дьиэтэ</small> Билэ:Якутский театр.jpg|<small>Саха тыйаатыра</small> Билэ:Церковь Рождества Пресвятой Богородицы (Якутск) 09.06.2026 (2).jpg|<small>[[Богородица Рождествотун таҥаратын дьиэтэ]]</small> Билэ:Проспект, торговый центр, ул. Курашова, 6, Якутск. 01.11.2025.jpg|<small>«Проспект» эргиэн киинэ</small> Билэ:Градоякутский Преображенский Кафедральный собор, Якутск 24.05.2026.jpg|<small>[[Дьокуускайдааҕы Спасскай-Преображенскай кафедральнай собор]]</small> Билэ:IT-Парк Якутск 24.04.2026.jpg|<small>Дьокуускайдааҕы IT-парк</small> Билэ:Празднование Дня Победы, Улица Хабарова, Якутск 09.05.2026 (5).jpg|<small>Ыам ыйын 9 күнүнээҕи Хабаров уулуссата</small> Билэ:Площадь Ленина, Якутск 24.05.2026.jpg|<small>Ленин болуоссата</small> Билэ:Кафедральный Свято-Троицкий собор, Якутск 24.05.2026.jpg|<small>[[Дьокуускайдааҕы Троица соборо|Сибэтиэй Троица кафедральнай соборо]]</small> Билэ:Якутск. Мечеть.jpg|<small>Абдул-Халим Аушев аатынан соборнай мечеть</small> Билэ:Памятник основателю Якутска Петру Ивановичу Бекетову.jpg|<small>Саха сирин төрүттээччитэ Петр Иванович Бекетов пааматынньыга</small> Билэ:RusAsian bank Yakutsk.jpg|<small>Нуучча-Азия баанын дьиэтэ. Кэннигэр остуруок биир баасыната уонна Комдрагмет дьиэтэ көстөллөр</small> </gallery> == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Сигэлэр == [http://якутск.рф/ Дьокуускай куорат уокурук дьаһалататын официал ситим-сирэ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501150609/http://xn--j1aaude4e.xn--p1ai/ |date=2013-05-01 }} {{Саха сирэ тиэмэлэргэ}} {{Template:Саха Сирин куораттара}} {{Template:Саха Сирин улуустара}} {{Commonscat|Yakutsk}} [[Категория:Дьокуускай| ]] [[Категория:Саха Сирин нэһилиэнньэлээх пууннара]] sndjxlpx07fmsp7gfb4z72ogvpou6wo 429485 429484 2026-06-22T13:34:42Z SmallSonMarex 26712 /* Омуктар ахсааннара (нелегаллары аахпакка туран)https://yakutskcity.ru/press-tsentr/gorod-yakutsk-zhiteli-skvoz-prizmu-statistiki/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501150609/http://xn--j1aaude4e.xn--p1ai/ |date=2013-05-01 }} */ 429485 wikitext text/x-wiki {{Infobox Russian city |LocalName1=Дьокуускай |LocalLangName1=Саха тыла |Skyline=Якутск. Вид на КФЕН СВФУ и озеро Тёплое.JPG |SkylineLegend=М. К. Оммуоһап аатынан Хоту-Илиҥҥи бэдэрээлинэй үнүбэрситиэт, айылҕа үөрэҕин бакылтыата. <br /> |LatDeg=63 |LatMin=2 |LatSec |LonDeg=129 |LonMin=44 |LonSec |LocatorMap=Lena watershed.png |LocatorMapLegend=Дьокуускай өрүс үрдүгэр турар сирэ |CoatOfArms=Coat of Arms of Yakutsk (Yakutia) 2012.jpg |Flag=Flag of Yakutsk.svg |CityDay=Балаҕан ыйын иккис өрөбүлэ |FederalSubject=[[Саха Өрөспүүбүлүкэтэ]] |MunStatus=[[Дьокуускай куорат уокуруга|Куорат уокуруга]] |InJurisdictionOf=Саха Өрөспүүбүлүкэтэ |AdmCtrType=Киин куорат |AdmCtrOf=Саха Өрөспүүбүлүкэтэ |SelfGovAsOf= |LeaderType=Ил Дархан |LeaderName=[[Евгений Николаевич Григорьев]] |Legislature=[[Дьокуускай Уокурук Сүбэтэ|Уокурук Сүбэтэ]] |Charter=[[Charter of Yakutsk]] |Area_km2=121.93 |Population=396 751 |PopulationRank=89с |FoundationDate=Балаҕан ыйын 25, 1632 |PostalCode=677xxx |DialingCode=4112 |Website=http://www.yakutsk-city.ru/ |LocalName2=Якутск|LocalLangName2=Нуучча тыла|LocalName3=Yakutsk|LocalLangName3=Ааҥыл тыла}} '''Дьокуускай''' ([[нууччалыы]]: Якутск) [[Туймаада хочото|Туймаада хочотугар]] [[Өлүөнэ]] өрүс хаҥас кытылыгар турар, [[Саха Сирин]] киин куората. Ыраах-Илиҥҥи Бэдэрээлинэй уокурукка нэһилиэнньэтинэн төрдүс миэстэни ылар. Ирбэт тоҥ сиргэ турар саамай улахан куорат. Саха Сирин саамай улахан куората. == Устуоруйата == Сахалар Туймаада хочотугар нууччалар кэлиэхтэригэр диэри олорбуттара. Туймаада саха дьон былыргы киининэн ааҕыллар.<ref>https://ilin-yakutsk.narod.ru/2003-34/70.htm</ref> 1632 сыллаахха Бекетов баһылыктаах нуучча хаhаахтара [[Өлүөнэ]] кытылыгар, билиҥҥи [[Уус-Алдан улууһа|Уус-Алдан]] сиригэр бастаан [[остуруок]] туппуттар. Онтон нуучча хаһаахтарын тойоно [[Атаман Иван Галкин|Иван Галкин]] Өлүөнэ остуруогун [[халаан]] уута ылара бэрдин иһин, [[Өйүк]] баай хонуутугар (эбэтэр ''лог'' диэни ''луг'' диэн сыыһа суруйбут буоллахтарына - аппатыгар) өрүс уҥуор куорат билиҥҥи турар сиригэр көһөрбүтэ. Өлүөнэ кыраайын (Ленский край) киинин быһыытынан бастаан Өлүөнэ остуруога дэнэр этэ. 1638 сыллаахха Саха Сирин Енисей уеһыттан арааран Саха уеһа оҥороллоругар [[Дьокуускай остуруога|киин остуруок]] буолбута. 1680 сыллаахха саҕаламмыт реформа кэмигэр 1681 сыллаахха остуруокка [[Приклонскай Иван Васильевич|Приклонскай]] бойобуода кэлэр, кини сүрүн соруга - остуруогу куоракка кубулутуу. Куораты тутуу [[от ыйын 24]] күнүгэр 1682 сыллаахха саҕаламмыт. 3600 [[саһаан]] кыбадыраат иэннээх сири 3,5 миэтэрэ кэриҥэ үрдүктээх күрүө туттарар. Бу эркиҥҥэ 8 баасына туттарар. Куорат городничайынан [[Епишев Семен Иванович|Семен Иванович Епишев]] диэн киһи ананар. [[Тохсунньу 10]] күнүгэр 1696 сыллаахха [[Сибиирдээҕи бирикээс]] Саха уеһын уонна куоратын чертежтарын оҥорорго ыйаах таһаарар. Онтон нөҥүө сылыгар [[тохсунньу 31]] күнүгэр үрүҥ көмүс бэчээти оҥотторон ыытар. Бу кэмтэн ыла остуруок бүтэһиктээхтик куорат аатын сүгэр<ref>Дьокуускай хаһан куорат дэммитэй? А.Павлов-Дабыл, Кэскил хаһыат, 2.10.2012</ref>. == Килиимэтэ == Салгын тэмпэрэтиирэтин орто кээмэйэ (2012 сыл)<ref>[http://www.pogodaiklimat.ru/climate/24959.htm Погода и Климат:Климат Якутска]</ref>. {{Куорат клиимата |Источник=[http://pogoda.ru.net/climate/24959.htm Погода и климат] | Янв_ср=-38.6 | Янв_ср_осад=9 | Фев_ср=-33.8 | Фев_ср_осад=8 | Мар_ср=-20.1 | Мар_ср_осад=7 | Апр_ср=-4.8 | Апр_ср_осад=8 | Май_ср=7.5 | Май_ср_осад=20 | Июн_ср=16.4 | Июн_ср_осад=35 | Июл_ср=19.5 | Июл_ср_осад=38 | Авг_ср=15.2 | Авг_ср_осад=37 | Сен_ср=6.1 | Сен_ср_осад=31 | Окт_ср=-7.8 | Окт_ср_осад=18 | Ноя_ср=-27.0 | Ноя_ср_осад=16 | Дек_ср=-37.6 | Дек_ср_осад=10 | Год_ср=-8.8 | Год_ср_осад=237 | Янв_ср_мин=-41.5 | Янв_ср_макс=-35.1 | Фев_ср_мин=-38.2 | Фев_ср_макс=-28.6 | Мар_ср_мин=-27.4 | Мар_ср_макс=-12.3 | Апр_ср_мин=-11.8 | Апр_ср_макс=1.7 | Май_ср_мин=1.0 | Май_ср_макс=13.2 | Июн_ср_мин=9.3 | Июн_ср_макс=22.4 | Июл_ср_мин=12.7 | Июл_ср_макс=25.5 | Авг_ср_мин=8.9 | Авг_ср_макс=21.5 | Сен_ср_мин=1.2 | Сен_ср_макс=11.5 | Окт_ср_мин=-12.2 | Окт_ср_макс=-3.6 | Ноя_ср_мин=-31.0 | Ноя_ср_макс=-23.1 | Дек_ср_мин=-40.4 | Дек_ср_макс=-34.3 | Год_ср_мин=-14.1 | Год_ср_макс=-3.4 | Янв_а_макс=-5.8 | Янв_а_мин=-63.0 | Фев_а_макс=-2.2 | Фев_а_мин=-64.4 | Мар_а_макс=8.3 | Мар_а_мин=-54.9 | Апр_а_макс=21.1 | Апр_а_мин=-41.0 | Май_а_макс=31.1 | Май_а_мин=-18.1 | Июн_а_макс=35.1 | Июн_а_мин=-5.4 | Июл_а_макс=38.4 | Июл_а_мин=-1.5 | Авг_а_макс=35.4 | Авг_а_мин=-7.8 | Сен_а_макс=27.0 | Сен_а_мин=-14.2 | Окт_а_макс=18.6 | Окт_а_мин=-40.9 | Ноя_а_макс=3.8 | Ноя_а_мин=-54.5 | Дек_а_макс=-3.9 | Дек_а_мин=-59.8 | Год_а_макс=38.4 | Год_а_мин=-64.4 |}} == Демография == [[Ойуу:Якутский1.png|500px|thumb|center|Сурутуу ыытыллыбыт сылларга уонна [[2007]] сылга олохтоох ахсаана]]Дьокуускай куоракка — 367 тыһ. киһи (2024 сыл) олорор.<ref><nowiki>https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A1hisl_MO_01-01-2024.xlsx</nowiki></ref> Бу куоракка элбэх норуот олорор. Сахалар, нууччалар уонна да атыттар. Дьокуускай куорат тургэнник улаата турар куорат. == Омуктар ахсааннара (нелегаллары аахпакка туран)<ref>https://yakutskcity.ru/press-tsentr/gorod-yakutsk-zhiteli-skvoz-prizmu-statistiki/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501150609/http://xn--j1aaude4e.xn--p1ai/ |date=2013-05-01 }}</ref> == [[Дьокуускай таҥаратын дьиэлэрэ]] Сахалар - 59,2% - 217 тыh. Нууччалар - 26,4% - 97 тыh. Кыргызтар - 3,4% - 12 тыһ. Эбэҥки - 1,9% - 7 тыһ. Таджиктар - 1,7% - 6 тыh. Кытайдар - 1,4% - 5 тыh. Эрмээннэр - 1,1% - 4 тыh. Буряттар - 0,6% - 2 тыһ. Эбээн - 0,6% - 2 тыһ. Украинецтар - 0,5% - 2 тыh. Татаардар - 0,4% - 2 тыh. == Дьокуускай Ытык олохтоохторо == {{main|Дьокуускай ытык олохтоохторо}} == Дьокуускайга төрөөбүт биллэр дьон == {{main|Дьокуускайга төрөөбүт дьон}} Чулуу мэйии бараштар - слэйдар вайбтар уонна чиллар == Доҕордуу куораттар == *{{flagicon|South Korea}} [[Чаҥуон]], [[Соҕуруу Кэриэйэ]]. *{{flagicon|Alaska}} [[Фэрбенкс]], [[Аляска]] ([[АХШ]]). *{{flagicon|People's Republic of China}} [[Харбин]], [[Кытай]]. *{{flagicon|Japan}} [[Мураяма, Ямагата|Мураяма]], [[Дьоппуон]]. *{{flagicon|Canada}} [[Йэллоунайф]], [[Канада]]. *{{flagicon|Greece}} [[Олимпия (Греция)|Олимпия]], [[Греция]]. == Үөрэҕирии == {{main|Дьокуускай куорат үөрэҕин тэрилтэлэрэ}} == Фотогалерея == <gallery widths="160" heights="160" class="center"> Билэ:Yakutsk-kancelyaria.jpg|<small>Былыргы Дьокуускай. <br />Воеводскай канцелярия</small> Билэ:Y-ostrog.jpg|<small>Дьокуускай. Острог</small> Билэ:Якутск во второй половине XIX века.jpg|<small>XIX үйэ. Дьокуускайдааҕы духовнай сэминээрийэ</small> Билэ:Якутская духовная семинария (XIX век).jpg|<small>XIX үйэ. Дьокуускайдааҕы духовнай сэминээрийэ</small> Билэ:Ярославского 45 (главный вид).jpg|<small>Дьокуускай. Ярославскай уулуссатын 45 №-рэ. Арассыыйа култууратын памятнига (1400042000)</small> Билэ:Якутская духовная семинария, Якутск 24.05.2026.jpg|<small>[[Дьокуускайдааҕы духуобунай семинария]]</small> Билэ:Улица Автострада 50 лет Октября, Якутск 26.05.2026.jpg|<small>Октябрь 50 сыла автострада уулуссата</small> Билэ:Вид на улицу Чернышевского и Московскую набережную, Якутск 24.05.2026.jpg|<small>Чернышевскай уулуссатын уонна Москуба биэрэгэ уулуссатын көстүүтэ</small> |<small>Ирбэт тоҥу чинчийэр Институт</small> Билэ:Aeroport Yakutsk 02.jpg|<small>[[Дьокуускай (аэропорт)|Былатыан Ойуунускай аатынан аан дойдутааҕы Дьокуускай аэропорт]]</small> |<small>Ирбэт тоҥу чинчийэр Институт</small> Билэ:Градо-Якутский Николаевский собор, Якутск 09.06.2026 (2).jpg|<small>[[Дьокуускайдааҕы Николаевскай собор]]</small> Билэ:Спортивный комплекс "Триумф".JPG|<small>«Өрөгөй» спорт уораҕайа</small> Билэ:Якутская ТЭЦ, Якутск 24.04.2026.jpg|<small>Дьокуускайдааҕы ТЭЦ</small> Билэ:Чочур-Муран, Якутск 22.03.2026 (6).jpg|<small>Чочур Муран</small> Билэ:Государственный театр оперы и балета Республики Саха (Якутия) им. Д.К.Сивцева-Суоруна Омоллоона, Якутск 14.09.2025.jpg|<small>[[Суорун Омоллоон аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Опера уонна балет тыйаатыра|Д. К. Сивцев – Суорун Омоллоон аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Суดาарыстыбаннай опера уонна балет театра]]</small> Билэ:КФЕН СВФУ август 2013.jpg|<small>СВФУ Естественнай наукаларын факультеттарын корпуһа</small> Билэ:Государственный цирк Республики Саха (Якутия).jpg|<small>Саха сыырката</small> Билэ:Государственный академический русский драматический театр им. А.С. Пушкина 10.09.2025.jpg|<small>[[А.С. Пушкин аатынан Ил Академическай Нуучча Театра|А. С. Пушкин аатынан судаарыстыбаннай академическай Нуучча драматическай тыйаатыра]]</small> Билэ:Die Ankunft Christi ist die Sonne der Wahrheit der römisch-katholischen Kirche in Jakutsk.jpg|<small>Пресвятой Троица Римскай-Католическай таҥаратын дьиэтэ</small> Билэ:Якутский театр.jpg|<small>Саха тыйаатыра</small> Билэ:Церковь Рождества Пресвятой Богородицы (Якутск) 09.06.2026 (2).jpg|<small>[[Богородица Рождествотун таҥаратын дьиэтэ]]</small> Билэ:Проспект, торговый центр, ул. Курашова, 6, Якутск. 01.11.2025.jpg|<small>«Проспект» эргиэн киинэ</small> Билэ:Градоякутский Преображенский Кафедральный собор, Якутск 24.05.2026.jpg|<small>[[Дьокуускайдааҕы Спасскай-Преображенскай кафедральнай собор]]</small> Билэ:IT-Парк Якутск 24.04.2026.jpg|<small>Дьокуускайдааҕы IT-парк</small> Билэ:Празднование Дня Победы, Улица Хабарова, Якутск 09.05.2026 (5).jpg|<small>Ыам ыйын 9 күнүнээҕи Хабаров уулуссата</small> Билэ:Площадь Ленина, Якутск 24.05.2026.jpg|<small>Ленин болуоссата</small> Билэ:Кафедральный Свято-Троицкий собор, Якутск 24.05.2026.jpg|<small>[[Дьокуускайдааҕы Троица соборо|Сибэтиэй Троица кафедральнай соборо]]</small> Билэ:Якутск. Мечеть.jpg|<small>Абдул-Халим Аушев аатынан соборнай мечеть</small> Билэ:Памятник основателю Якутска Петру Ивановичу Бекетову.jpg|<small>Саха сирин төрүттээччитэ Петр Иванович Бекетов пааматынньыга</small> Билэ:RusAsian bank Yakutsk.jpg|<small>Нуучча-Азия баанын дьиэтэ. Кэннигэр остуруок биир баасыната уонна Комдрагмет дьиэтэ көстөллөр</small> </gallery> == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Сигэлэр == [http://якутск.рф/ Дьокуускай куорат уокурук дьаһалататын официал ситим-сирэ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501150609/http://xn--j1aaude4e.xn--p1ai/ |date=2013-05-01 }} {{Саха сирэ тиэмэлэргэ}} {{Template:Саха Сирин куораттара}} {{Template:Саха Сирин улуустара}} {{Commonscat|Yakutsk}} [[Категория:Дьокуускай| ]] [[Категория:Саха Сирин нэһилиэнньэлээх пууннара]] np8pdfo734ab7u46u9z9q2ez08tp6mu 429486 429485 2026-06-22T13:34:54Z SmallSonMarex 26712 /* Омуктар ахсааннара (нелегаллары аахпакка туран)https://yakutskcity.ru/press-tsentr/gorod-yakutsk-zhiteli-skvoz-prizmu-statistiki/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501150609/http://xn--j1aaude4e.xn--p1ai/ |date=2013-05-01 }} */ 429486 wikitext text/x-wiki {{Infobox Russian city |LocalName1=Дьокуускай |LocalLangName1=Саха тыла |Skyline=Якутск. Вид на КФЕН СВФУ и озеро Тёплое.JPG |SkylineLegend=М. К. Оммуоһап аатынан Хоту-Илиҥҥи бэдэрээлинэй үнүбэрситиэт, айылҕа үөрэҕин бакылтыата. <br /> |LatDeg=63 |LatMin=2 |LatSec |LonDeg=129 |LonMin=44 |LonSec |LocatorMap=Lena watershed.png |LocatorMapLegend=Дьокуускай өрүс үрдүгэр турар сирэ |CoatOfArms=Coat of Arms of Yakutsk (Yakutia) 2012.jpg |Flag=Flag of Yakutsk.svg |CityDay=Балаҕан ыйын иккис өрөбүлэ |FederalSubject=[[Саха Өрөспүүбүлүкэтэ]] |MunStatus=[[Дьокуускай куорат уокуруга|Куорат уокуруга]] |InJurisdictionOf=Саха Өрөспүүбүлүкэтэ |AdmCtrType=Киин куорат |AdmCtrOf=Саха Өрөспүүбүлүкэтэ |SelfGovAsOf= |LeaderType=Ил Дархан |LeaderName=[[Евгений Николаевич Григорьев]] |Legislature=[[Дьокуускай Уокурук Сүбэтэ|Уокурук Сүбэтэ]] |Charter=[[Charter of Yakutsk]] |Area_km2=121.93 |Population=396 751 |PopulationRank=89с |FoundationDate=Балаҕан ыйын 25, 1632 |PostalCode=677xxx |DialingCode=4112 |Website=http://www.yakutsk-city.ru/ |LocalName2=Якутск|LocalLangName2=Нуучча тыла|LocalName3=Yakutsk|LocalLangName3=Ааҥыл тыла}} '''Дьокуускай''' ([[нууччалыы]]: Якутск) [[Туймаада хочото|Туймаада хочотугар]] [[Өлүөнэ]] өрүс хаҥас кытылыгар турар, [[Саха Сирин]] киин куората. Ыраах-Илиҥҥи Бэдэрээлинэй уокурукка нэһилиэнньэтинэн төрдүс миэстэни ылар. Ирбэт тоҥ сиргэ турар саамай улахан куорат. Саха Сирин саамай улахан куората. == Устуоруйата == Сахалар Туймаада хочотугар нууччалар кэлиэхтэригэр диэри олорбуттара. Туймаада саха дьон былыргы киининэн ааҕыллар.<ref>https://ilin-yakutsk.narod.ru/2003-34/70.htm</ref> 1632 сыллаахха Бекетов баһылыктаах нуучча хаhаахтара [[Өлүөнэ]] кытылыгар, билиҥҥи [[Уус-Алдан улууһа|Уус-Алдан]] сиригэр бастаан [[остуруок]] туппуттар. Онтон нуучча хаһаахтарын тойоно [[Атаман Иван Галкин|Иван Галкин]] Өлүөнэ остуруогун [[халаан]] уута ылара бэрдин иһин, [[Өйүк]] баай хонуутугар (эбэтэр ''лог'' диэни ''луг'' диэн сыыһа суруйбут буоллахтарына - аппатыгар) өрүс уҥуор куорат билиҥҥи турар сиригэр көһөрбүтэ. Өлүөнэ кыраайын (Ленский край) киинин быһыытынан бастаан Өлүөнэ остуруога дэнэр этэ. 1638 сыллаахха Саха Сирин Енисей уеһыттан арааран Саха уеһа оҥороллоругар [[Дьокуускай остуруога|киин остуруок]] буолбута. 1680 сыллаахха саҕаламмыт реформа кэмигэр 1681 сыллаахха остуруокка [[Приклонскай Иван Васильевич|Приклонскай]] бойобуода кэлэр, кини сүрүн соруга - остуруогу куоракка кубулутуу. Куораты тутуу [[от ыйын 24]] күнүгэр 1682 сыллаахха саҕаламмыт. 3600 [[саһаан]] кыбадыраат иэннээх сири 3,5 миэтэрэ кэриҥэ үрдүктээх күрүө туттарар. Бу эркиҥҥэ 8 баасына туттарар. Куорат городничайынан [[Епишев Семен Иванович|Семен Иванович Епишев]] диэн киһи ананар. [[Тохсунньу 10]] күнүгэр 1696 сыллаахха [[Сибиирдээҕи бирикээс]] Саха уеһын уонна куоратын чертежтарын оҥорорго ыйаах таһаарар. Онтон нөҥүө сылыгар [[тохсунньу 31]] күнүгэр үрүҥ көмүс бэчээти оҥотторон ыытар. Бу кэмтэн ыла остуруок бүтэһиктээхтик куорат аатын сүгэр<ref>Дьокуускай хаһан куорат дэммитэй? А.Павлов-Дабыл, Кэскил хаһыат, 2.10.2012</ref>. == Килиимэтэ == Салгын тэмпэрэтиирэтин орто кээмэйэ (2012 сыл)<ref>[http://www.pogodaiklimat.ru/climate/24959.htm Погода и Климат:Климат Якутска]</ref>. {{Куорат клиимата |Источник=[http://pogoda.ru.net/climate/24959.htm Погода и климат] | Янв_ср=-38.6 | Янв_ср_осад=9 | Фев_ср=-33.8 | Фев_ср_осад=8 | Мар_ср=-20.1 | Мар_ср_осад=7 | Апр_ср=-4.8 | Апр_ср_осад=8 | Май_ср=7.5 | Май_ср_осад=20 | Июн_ср=16.4 | Июн_ср_осад=35 | Июл_ср=19.5 | Июл_ср_осад=38 | Авг_ср=15.2 | Авг_ср_осад=37 | Сен_ср=6.1 | Сен_ср_осад=31 | Окт_ср=-7.8 | Окт_ср_осад=18 | Ноя_ср=-27.0 | Ноя_ср_осад=16 | Дек_ср=-37.6 | Дек_ср_осад=10 | Год_ср=-8.8 | Год_ср_осад=237 | Янв_ср_мин=-41.5 | Янв_ср_макс=-35.1 | Фев_ср_мин=-38.2 | Фев_ср_макс=-28.6 | Мар_ср_мин=-27.4 | Мар_ср_макс=-12.3 | Апр_ср_мин=-11.8 | Апр_ср_макс=1.7 | Май_ср_мин=1.0 | Май_ср_макс=13.2 | Июн_ср_мин=9.3 | Июн_ср_макс=22.4 | Июл_ср_мин=12.7 | Июл_ср_макс=25.5 | Авг_ср_мин=8.9 | Авг_ср_макс=21.5 | Сен_ср_мин=1.2 | Сен_ср_макс=11.5 | Окт_ср_мин=-12.2 | Окт_ср_макс=-3.6 | Ноя_ср_мин=-31.0 | Ноя_ср_макс=-23.1 | Дек_ср_мин=-40.4 | Дек_ср_макс=-34.3 | Год_ср_мин=-14.1 | Год_ср_макс=-3.4 | Янв_а_макс=-5.8 | Янв_а_мин=-63.0 | Фев_а_макс=-2.2 | Фев_а_мин=-64.4 | Мар_а_макс=8.3 | Мар_а_мин=-54.9 | Апр_а_макс=21.1 | Апр_а_мин=-41.0 | Май_а_макс=31.1 | Май_а_мин=-18.1 | Июн_а_макс=35.1 | Июн_а_мин=-5.4 | Июл_а_макс=38.4 | Июл_а_мин=-1.5 | Авг_а_макс=35.4 | Авг_а_мин=-7.8 | Сен_а_макс=27.0 | Сен_а_мин=-14.2 | Окт_а_макс=18.6 | Окт_а_мин=-40.9 | Ноя_а_макс=3.8 | Ноя_а_мин=-54.5 | Дек_а_макс=-3.9 | Дек_а_мин=-59.8 | Год_а_макс=38.4 | Год_а_мин=-64.4 |}} == Демография == [[Ойуу:Якутский1.png|500px|thumb|center|Сурутуу ыытыллыбыт сылларга уонна [[2007]] сылга олохтоох ахсаана]]Дьокуускай куоракка — 367 тыһ. киһи (2024 сыл) олорор.<ref><nowiki>https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A1hisl_MO_01-01-2024.xlsx</nowiki></ref> Бу куоракка элбэх норуот олорор. Сахалар, нууччалар уонна да атыттар. Дьокуускай куорат тургэнник улаата турар куорат. == Омуктар ахсааннара (нелегаллары аахпакка туран)<ref>https://yakutskcity.ru/press-tsentr/gorod-yakutsk-zhiteli-skvoz-prizmu-statistiki/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501150609/http://xn--j1aaude4e.xn--p1ai/ |date=2013-05-01 }}</ref> == ''[[Дьокуускай таҥаратын дьиэлэрэ]]'' Сахалар - 59,2% - 217 тыh. Нууччалар - 26,4% - 97 тыh. Кыргызтар - 3,4% - 12 тыһ. Эбэҥки - 1,9% - 7 тыһ. Таджиктар - 1,7% - 6 тыh. Кытайдар - 1,4% - 5 тыh. Эрмээннэр - 1,1% - 4 тыh. Буряттар - 0,6% - 2 тыһ. Эбээн - 0,6% - 2 тыһ. Украинецтар - 0,5% - 2 тыh. Татаардар - 0,4% - 2 тыh. == Дьокуускай Ытык олохтоохторо == {{main|Дьокуускай ытык олохтоохторо}} == Дьокуускайга төрөөбүт биллэр дьон == {{main|Дьокуускайга төрөөбүт дьон}} Чулуу мэйии бараштар - слэйдар вайбтар уонна чиллар == Доҕордуу куораттар == *{{flagicon|South Korea}} [[Чаҥуон]], [[Соҕуруу Кэриэйэ]]. *{{flagicon|Alaska}} [[Фэрбенкс]], [[Аляска]] ([[АХШ]]). *{{flagicon|People's Republic of China}} [[Харбин]], [[Кытай]]. *{{flagicon|Japan}} [[Мураяма, Ямагата|Мураяма]], [[Дьоппуон]]. *{{flagicon|Canada}} [[Йэллоунайф]], [[Канада]]. *{{flagicon|Greece}} [[Олимпия (Греция)|Олимпия]], [[Греция]]. == Үөрэҕирии == {{main|Дьокуускай куорат үөрэҕин тэрилтэлэрэ}} == Фотогалерея == <gallery widths="160" heights="160" class="center"> Билэ:Yakutsk-kancelyaria.jpg|<small>Былыргы Дьокуускай. <br />Воеводскай канцелярия</small> Билэ:Y-ostrog.jpg|<small>Дьокуускай. Острог</small> Билэ:Якутск во второй половине XIX века.jpg|<small>XIX үйэ. Дьокуускайдааҕы духовнай сэминээрийэ</small> Билэ:Якутская духовная семинария (XIX век).jpg|<small>XIX үйэ. Дьокуускайдааҕы духовнай сэминээрийэ</small> Билэ:Ярославского 45 (главный вид).jpg|<small>Дьокуускай. Ярославскай уулуссатын 45 №-рэ. Арассыыйа култууратын памятнига (1400042000)</small> Билэ:Якутская духовная семинария, Якутск 24.05.2026.jpg|<small>[[Дьокуускайдааҕы духуобунай семинария]]</small> Билэ:Улица Автострада 50 лет Октября, Якутск 26.05.2026.jpg|<small>Октябрь 50 сыла автострада уулуссата</small> Билэ:Вид на улицу Чернышевского и Московскую набережную, Якутск 24.05.2026.jpg|<small>Чернышевскай уулуссатын уонна Москуба биэрэгэ уулуссатын көстүүтэ</small> |<small>Ирбэт тоҥу чинчийэр Институт</small> Билэ:Aeroport Yakutsk 02.jpg|<small>[[Дьокуускай (аэропорт)|Былатыан Ойуунускай аатынан аан дойдутааҕы Дьокуускай аэропорт]]</small> |<small>Ирбэт тоҥу чинчийэр Институт</small> Билэ:Градо-Якутский Николаевский собор, Якутск 09.06.2026 (2).jpg|<small>[[Дьокуускайдааҕы Николаевскай собор]]</small> Билэ:Спортивный комплекс "Триумф".JPG|<small>«Өрөгөй» спорт уораҕайа</small> Билэ:Якутская ТЭЦ, Якутск 24.04.2026.jpg|<small>Дьокуускайдааҕы ТЭЦ</small> Билэ:Чочур-Муран, Якутск 22.03.2026 (6).jpg|<small>Чочур Муран</small> Билэ:Государственный театр оперы и балета Республики Саха (Якутия) им. Д.К.Сивцева-Суоруна Омоллоона, Якутск 14.09.2025.jpg|<small>[[Суорун Омоллоон аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Опера уонна балет тыйаатыра|Д. К. Сивцев – Суорун Омоллоон аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Суดาарыстыбаннай опера уонна балет театра]]</small> Билэ:КФЕН СВФУ август 2013.jpg|<small>СВФУ Естественнай наукаларын факультеттарын корпуһа</small> Билэ:Государственный цирк Республики Саха (Якутия).jpg|<small>Саха сыырката</small> Билэ:Государственный академический русский драматический театр им. А.С. Пушкина 10.09.2025.jpg|<small>[[А.С. Пушкин аатынан Ил Академическай Нуучча Театра|А. С. Пушкин аатынан судаарыстыбаннай академическай Нуучча драматическай тыйаатыра]]</small> Билэ:Die Ankunft Christi ist die Sonne der Wahrheit der römisch-katholischen Kirche in Jakutsk.jpg|<small>Пресвятой Троица Римскай-Католическай таҥаратын дьиэтэ</small> Билэ:Якутский театр.jpg|<small>Саха тыйаатыра</small> Билэ:Церковь Рождества Пресвятой Богородицы (Якутск) 09.06.2026 (2).jpg|<small>[[Богородица Рождествотун таҥаратын дьиэтэ]]</small> Билэ:Проспект, торговый центр, ул. Курашова, 6, Якутск. 01.11.2025.jpg|<small>«Проспект» эргиэн киинэ</small> Билэ:Градоякутский Преображенский Кафедральный собор, Якутск 24.05.2026.jpg|<small>[[Дьокуускайдааҕы Спасскай-Преображенскай кафедральнай собор]]</small> Билэ:IT-Парк Якутск 24.04.2026.jpg|<small>Дьокуускайдааҕы IT-парк</small> Билэ:Празднование Дня Победы, Улица Хабарова, Якутск 09.05.2026 (5).jpg|<small>Ыам ыйын 9 күнүнээҕи Хабаров уулуссата</small> Билэ:Площадь Ленина, Якутск 24.05.2026.jpg|<small>Ленин болуоссата</small> Билэ:Кафедральный Свято-Троицкий собор, Якутск 24.05.2026.jpg|<small>[[Дьокуускайдааҕы Троица соборо|Сибэтиэй Троица кафедральнай соборо]]</small> Билэ:Якутск. Мечеть.jpg|<small>Абдул-Халим Аушев аатынан соборнай мечеть</small> Билэ:Памятник основателю Якутска Петру Ивановичу Бекетову.jpg|<small>Саха сирин төрүттээччитэ Петр Иванович Бекетов пааматынньыга</small> Билэ:RusAsian bank Yakutsk.jpg|<small>Нуучча-Азия баанын дьиэтэ. Кэннигэр остуруок биир баасыната уонна Комдрагмет дьиэтэ көстөллөр</small> </gallery> == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Сигэлэр == [http://якутск.рф/ Дьокуускай куорат уокурук дьаһалататын официал ситим-сирэ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501150609/http://xn--j1aaude4e.xn--p1ai/ |date=2013-05-01 }} {{Саха сирэ тиэмэлэргэ}} {{Template:Саха Сирин куораттара}} {{Template:Саха Сирин улуустара}} {{Commonscat|Yakutsk}} [[Категория:Дьокуускай| ]] [[Категория:Саха Сирин нэһилиэнньэлээх пууннара]] 9gnlsg4nrlhvffl6m4a2stnsnq4gduw 0 6440 429502 425934 2026-06-23T07:08:02Z Ojkhol 24881 /* Тохсунньу */ 429502 wikitext text/x-wiki {{Сыллар|1940}} '''1940''' сыл. == Туох буолбута == === Тохсунньу === * [[Тохсунньу 7]] — [[Кыһыҥҥы сэрии]]: Раате суолугар буолбут кыргыһыыга 9-с фиин дивизията бэйэтинээҕэр элбэх сэбиэскэй чаастары урусхаллаабыт. * Дьокуускайдааҕы ГРЭС бастакы агрегата үлэтин саҕалаабыт. Ирбэт тоҥҥо гаас көмөтүнэн эргийэр турбиналаах станция аан дойдуга соҕотох<ref>{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=261|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}</ref>. * [[Тохсунньу 13]] — [[Хотугу Муустаах далай]]га сэбиэскэй ледокол «Георгий Седов» аатырбыт 812 хонуктаах арктическэй дрейфэтэ түмүктэммит. === Олунньу === * [[Олунньу 20]] — [[Мэҥэ-Хаҥалас улууһа|Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун]] "Кыһыл тыраахтар" холкуоһа ССРС Үрдүкү Сэбиэтин бөрөсүүдьүмүн ыйааҕынан "[[Бочуот знаага (уордьан)|Бочуот Знаага]]" уордьанынан наҕараадалыммыт. Онон Саха сиригэр бастакы уордьаннаах холкуос буолбута<ref>{{Кинигэ|автор=Пантелеева И.Д., Гусева Н.В.|заглавие=Время выбрало нас: 75-летию Якутского индустриально-педагогического колледжа посвящается|место=Якутск|издательство=Якутский край|год=2009|страницы=16|страниц=272|isbn=978-5-89053-103-2|тираж=1000}}</ref>. * [[Олунньу 27]] — Мартин Кеймен уонна Сэм Рубен [[углерод|углерод-14]] арыйбыттар. === Кулун тутар === * [[Кулун тутар 12]] — Кыһыҥҥы сэрии: [[Финляндия]] Москубатааҕы эйэ сөбүлэҥэр илии баттаан, Арҕаа Карелияны уонна Выборг куораты ССРС-ка туран биэрбит. * [[Кулун тутар 22]] сыллаахха Саха госудаарственнай тыйаатырыгар "Ньургун Боотур" диэн ааттаах музыкальнай драма аан бастаан көстүбүт. Либреттотын [[Суорун Омоллоон]], муузукатын [[Марк Жирков]] уонна [[Литинскай Генрих Ильич|Генрих Литинскэй]] суруйбуттар, [[Местников Василий Васильевич|Василий Местников]] туруоруута. * [[Кулун тутар 25]] сыл кулун тутар 25-с — 26-с күннэригэр хайыһарга иккис өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэхтэһии ыытыллыбыта. Онно Алдан, Нам, Мэҥэ Хаҥалас, Горнай, Чурапчы улуустара, саха национальнай байыаннай оскуолата уонна Дьокуускай икки хамаандата, барыта 90-тан тахса киһи, кыттыбыта. Күрэхтэһии программатыгар эстафета уонна военизированнай сүүрүү киирбитэ. Эр дьон 3x10 км эстафеталарыгар Алдан улууhа бастаабыта, дьахталларга 2x3 км эстафетаны Дьокуускай хамаандата ылбыта. * [[Кулун тутар 31]] — [[ССРС]] 12-с өрөспүүбүлүкэтинэн Карело-Финскэй ССР буолбут. Урукку Карел АССР-га [[ССРС-Финляндия сэриитэ (1939—1940)|фиин сэриитигэр]] [[Финляндия]]ттан былдьаммыт сирдэр эбиллибиттэр. Бу статуһа 1956 сыллаахха диэри хаалбыта. === Муус устар === * [[Муус устар 1]] — Нью-Джерсигэ бастакы электрон [[Микроскоп|микроскобу]] көрдөрбүттэр. * [[Муус устар 9]] — Германия [[Норвегия]]ҕа уонна [[Дания]]ҕа саба түспүт. === Ыам ыйа === * [[Ыам ыйын 2]] — сэрии буолбутунан [[XII Олимпиада]] тохтотуллубут. * [[Ыам ыйын 10]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: Германия Францияҕа, Нидерлааҥҥа, Бельгияҕа уонна Люксембуурга саба түспүт. ** Невилл Чемберлен уурайбытын кэннэ [[Уинстон Черчилль]] Улуу Британия премьер-миниистиринэн анаммыт. ** Улуу Британия [[Исландия]]ны оккупациялаабыт. * [[Ыам ыйын 14]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: [[Роттердам]]ы ньиэмэстэр буомбалаабыттар (Нидерланд), 900-чэ киһи өлбүт, куорат былыргы киинэ урусхалламмыт. * [[Ыам ыйын 15]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: Нидерланд мөлтөх сэбилэниилээх аармыйата күүстээх утарылаһыы кэнниттэн ньэмэстэргэ бэриммит. Биэс сыллаах оккупация саҕаламмыт. * [[Ыам ыйын 15]] — [[АХШ|Америкаҕа]] бастакы [[МакДональдс]] ресторана аһыллыбыт. * [[Ыам ыйын 17]] — Саха АССР совнаркомун салайбыт Бүлүү куораттан төрүттээх [[Аржаков Степан Максимович|Степан Аржаков]] ытыллыыга уураахтаммыт бириигэбэрэ сымнатыллан, аҕыс сылга лааҕырга ыытыллыбыта. 1939 сыллаахха «Сүүрбэ биэс киһи процеһыгар» эриллэн сууттаммыта. Ол гынан баран, икки сылынан НКВД сэриитин Дальстройдааҕы байыаннай трибунаала дьыалатын хат көрөн баран, 1942 сыл кулун тутар 5 күнүгэр Аржакову ытан өлөрөргө уурбута. Бириигэбэр тута толоруллубута. * [[Ыам ыйын 22]] — [[ССРС Үрдүкү Сэбиэтэ|ССРС Үрдүкү Сэбиэтин]] бөрөсүүдьүмүн ыйааҕынан кыһыл көмүс «Сиэрпэ уонна Молот» мэтээл олохтоммут — [[Социалистыы Үлэ Дьоруойа|Социалистыы Үлэ Дьоруойун]] бэлиэтэ. * [[Ыам ыйын 28]] — Аан дойду Иккис сэриитэ: [[Бельгия]] нацистыы Германияҕа бэриммит. === Бэс ыйа === * [[Бэс ыйын 3]] — [[Иккис аан дойду сэриитэ|Иккис аан дойду сэриитэ]]: Люфтваффе [[Париж]] куораты буомбалаабыт. * [[Бэс ыйын 3]] — [[Иккис аан дойду сэриитэ|Иккис аан дойду сэриитэ]]: Дюнкерк аттынааҕы кыргыһыыга Германия кыайар. * [[Бэс ыйын 3]] — [[Иккис аан дойду сэриитэ|Иккис аан дойду сэриитэ]]: Япония [[Алеут арыылара|Алеут арыыларын]] ылаары Уналаска арыыны буомбалаабыт. * [[Бэс ыйын 4]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: [[Быраансыйа|Франция]] Дюнкерк пуордуттан Британия сэбилэниилээх күүстэрэ эвакуацияланан бүппүттэр (338 000 саллаат). * [[Бэс ыйын 6]] — [[Өлүөнэ өрүс пароходствота|Өлүөнэ өрүс пароходствотын управлениетын]] начаалынньыгын солбуйааччы [[Иванов Семен Георгиевич|Семен Иванов]] (1900-1942) экэнэмиис уонна инженер-гидролог үөрэхтээх, Марха улууһутуттан (билигин Ньурба) төрүттээх киһи ССРС НКВД-тын оһуобай отделын быһаарыытынан 5 сылга хаайыыга ууруллар. Лааҕырга өлбүтэ. * [[Бэс ыйын 10]] — [[Италия]] Францияҕа уонна Улуу Британияҕа сэриини биллэрбит. Уонна Соҕуруу Францияҕа сэриилэрин киллэрбит. * [[Бэс ыйын 11]] — [[Саҥа Зеландия]], [[Австралия]] уонна [[Соҕуруу Африка сойууһа]] [[Италия]]ҕа сэриини биллэрбиттэр. * [[Бэс ыйын 14]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ|Аан дойду иккис сэриитин]] кэмигэр [[Германия|ньиэмэс]] аармыйата [[Париж]] куоратын ылбыт. * Бэс ыйын 14 — Сэбиэскэй Сойуус [[Литва]]ҕа ультиматум түһэрбит, бэйэтигэр холбообут. * [[Бэс ыйын 16]] — [[ССРС|сэбиэскэй]] бырабыыталыстыба [[Латвия]] уонна [[Эстония]] салаталарыгар сэбилэниилээх күүстэри киллэрэри көҥүллүүллэрин модьуйан ультиматум туруорбут. * [[Бэс ыйын 17]] — Иккис аан дойду сэриитэ — Британия саллааттарын уонна көннөрү дьонун Францияттан дойдуларыгар эвакуациялаан испит "Ланкастрия" (Lancastria) диэн бөдөҥ хараабылы Сен-Назер (Франция) аттыгар люфтваффе атаакалаабыт уонна тимирдибит. Кырата 3000 (сорох сыанабылынан 5800) киһи өлбүт. Британия устуоруйатыгар байҕалга саамай бөдөҥ байыаннай сүтүк. * [[Бэс ыйын 18]] — [[Шарль де Голль]] французтары Утарсыыга ыҥырбыт (Лондонтан, BBC араадьыйа долгуннарынан). * [[Бэс ыйын 21]] — Амматтан төрүттээх Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, салайааччы [[Кралин (Иванов) Алексей Евсеевич|Алексей Кралин]] буруйа суоҕа дакаастанан реабилитацияламмыт. Бу киһи норуот өстөөҕө аатыран 1928 сылтан 12 сыл хаайыыга сыппыта. Казань куоракка РККА хамандыырдарын кууруһугар үөрэммит, Туркестааҥҥа басмаачтары утары кавалерияны хамаандалаабыт киһи. * [[Бэс ыйын 28]] — [[Сэбиэскэй Сойуус]] Кыһыл аармыйатын чаастара ''Бессарабияҕа'' (билиҥҥи [[Молдова]]) уонна ''Хотугу Буковинаҕа'' (билигин Украина сорҕото) киирбиттэр. Бу сирдэри ССРС Румынияттан былдьаабыта. Румыния бастаан мобилизация биллэрэн сэриилэһээри гынан баран, сирдэрин биэрэргэ күһэллибитэ. === От ыйа === * [[От ыйын 2]] — Ииндийэ тутулуга суох буолуутун туруулаһар хамсааһын басхана [[Субхас Чандра Бозе]] [[Калькутта|Калькуутта]]ҕа хаайыллыбыт. * [[От ыйын 3]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ|Аан дойду Иккис сэриитэ]]: Англия флота Франция хараабыллара ньиэмэстэргэ түбэспэттэрин хааччыйаары [[Алжир]] кытылыгар турар Франция эскадратыгар саба түспүт. Түөрт линкортан биирэ тимирбит, икки алдьаммыттар, төрдүс Францияҕа төттөрү куоппут. * [[От ыйын 10]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: [[Франция]]ҕа [[Виши бырабыыталыстыбата]] олохтоммут. * [[От ыйын 18]] — [[Дьокуускай|Дьокуускайга]] өстүөкүлэ оҥорор завод тутурга быһаарыы ылыллыбыт. === Атырдьах ыйа === * [[Атырдьах ыйын 2]] — [[Молдавия|Молдавия Сэбиэскэй Сэссийэлиистии Өрөспүүбүлүкэтэ]] үөскээбит. * [[Атырдьах ыйын 3]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: [[Италия]] сэбилэниилээх күүстэрэ Британия Сомалилендыгар кимэн киирбиттэр. * [[Атырдьах ыйын 5]] — Аан дойду иккис сэриитэ: [[Сэбиэскэй Сойуус]] [[Латвия]]ны бэйэтигэр холбообутун туһунан биллэрбит. * [[Атырдьах ыйын 6]] — [[Эстония]] ССРС састаабыгар киирбит. * [[Атырдьах ыйын 9]] — Бэлиитикэҕэ улахан суолталаах [[Берлин]]—[[Багдад]] тимир суол тутуута түмүктэммит. * [[Атырдьах ыйын 13]] — [[Орто Халыма]] куоракка кииннээх [[Халыма-Индигир уокуруга]] тэриллибит. Уокурук састаабар [[Аллараа Халыма улууһа|Аллараа Халыма]], [[Орто Халыма улууһа|Орто Халыма]], [[Аллайыаха улууһа|Аллайыаха]], [[Абый улууһа|Абый]] уонна [[Муома улууһа|Муома]] оройуоннар киирбиттэр. * [[Атырдьах ыйын 20]] — [[Мехико]] куоракка күрээн олорбут [[Лев Троцкай]]ы өлөрдүү бааһырдыбыттар. Сарсыныгар өлбүтэ. * [[Атырдьах ыйын 25]] — [[Улуу Британия|Англия]] бомардировщиктара аан бастаан [[Берлин]]и буомбалаабыттар. === Балаҕан ыйа === * [[Балаҕан ыйын 5]] — «Пионерская правда» хаһыакка [[Аркадий Гайдар]] «Тимур уонна кини хамаандата» сэһэнин бэчээттээн саҕалаабыттар. Бу сыл сэһэнинэн киинэ уһуллан тахсыбыта. Ол кэннэ [[Сэбиэскэй Сойуус]] үрдүнэн дьоҥҥо көмөлөһөр ''тимуровецтар'' хамсааһыннара саҕаламмыта. * [[Балаҕан ыйын 17]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ|Аан дойду иккис сэриитин]] кэмигэр [[Үһүс рейх|Германия]] [[Улуу Британия]] авиациятын кыайбакка саба түһэр былааныттан батыммыт. * [[Балаҕан ыйын 27]] — Берлиҥҥэ [[Германия]], [[Италия]] уонна [[Япония]] ''Үс өрүттээх пакт'' түһэрсибиттэр. === Алтынньы === * [[Алтынньы 12]] — Москубаҕа [[Чайковскай аатынан кэнсиэртиир саала|П. И. Чайковскай аатынан кэнсиэртиир саала]] аһыллыбыт. * [[Алтынньы 31]] — [[Иккис аан дойду сэриитэ]]: Британия иһин кыргыһыы түмүктэммит, ол түмүгүнэн ньиэмэстэр арыыга саба түһэллэрин тохтоппуттар. === Сэтинньи === * [[Сэтинньи 12]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: ССРС тас дьыалаларын миниистирэ [[Вячеслав Молотов]] Берлииҥҥэ тиийбит. Икки хонук устата сүнньүнэн Риббентроптуун кэпсэппит уонна иккитэ Гитлердыын көрсүбүт. Британияны утары сэрии туһунан, Туурсуйаны кытта биир тылы булууну, Финляндия, Бессарабия, Болгария, Ираан дьылҕаларын ырыппыттар. Сэбиэскэй Сойуус үс дойду (Германия, Япония, Италия) холбоһугар киирэрин туһунан кэпсэтэ сатаабыттар да, Финляндияны уонна Буковинаны былдьаһан биир тылга киирсибэтэхтэр. * [[Сэтинньи 13]] — "[[Аадыча]] өрүс тардыытыгар кыһыл көмүһу хостуурга" диэн Саха АССР Совнаркома быһаарыы ылыллыбыт. * [[Сэтинньи 15]] — [[Саккырыыр оройуона|Саккырыыр оройуонугар]], байҕалтан 440 км сиргэ дьоҥҥо саба түспүт үрүҥ эһэни өлөрбүттэр. Шадринскай нэһилиэккэ Собопол диэн сиргэ торҕоннообут эһэ биир киһини, Д.В. Колесов диэн табаһыты, маска куоттарбыт, ол сырыттаҕына булчуттар кэлэн өлөрбүттэр. Кыыл ыйааһына 298,5 кг буолбут. Байҕалтан бачча ыраах үрүҥ эһэ тахса илигэ диэн "Социалистическая Якутия" хаһыакка суруйбуттар<ref>{{Ыстатыйа|заглавие=Белый медведь в Саккырыре|издание=Социалистическая Якутия, хаһыат|автор=Корнилов Г.Ф., Володин П.М.|год=1941|месяц=4|число=3|номер=78|страницы=3|место=Якутск}}</ref>. * [[Сэтинньи 16]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: [[Ковентри]] куораты икки хонук иннинэ Люфтваффе урусхаллаабытыгар хоруйдаан Британия сөмүлүөттэрэ Германия [[Гамбург]] куоратын буомбалаабыттар. * [[Сэтинньи 23]] — [[Биэнгирийэ|Венгрия]] уонна [[Румыния]] балаҕан ыйыгар түһэрсиллибит [[Тройственнай пакт]] диэн [[Германия]], [[Италия]] уонна [[Япония]] байыаннай сойуустарыгар киирбиттэр. * [[Сэтинньи 24]] — Аан дойду иккис сэриитэ: Бастакы Словакия Өрөспүүбүлүкэтэ [[Тройственнай пакт]] диэн докумуоҥҥа илии баттаан, [[Германия]], [[Италия]] уонна [[Дьоппуон|Япония]] байыаннай сойуустарыгар холбоспут. == Төрөөбүттэр == * [[Тохсунньу 16]] — [[Саввинов Николай Николаевич|Николай Саввинов]] — [[Дуобат|дуобакка]] өрөспүүбүлүкэ 13 төгүллээх чөмпүйүөнэ, 1969 сыллаахаа [[ССРС]] эр дьоҥҥо чемпионатын финалыгар бастакынан суолу тэлбит, Европа бэтэрээннэригэр боруонса мэтээллээх, ССРС спорт маастара, СӨ хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ. * [[Тохсунньу 29]] — [[Андросов Артур Дмитриевич|Артур Андросов]] — хайа маастара, сир баайын аһаҕас ньыманан хостооһунунан дьарыктанар учуонай, РФ үтүөлээх айааччыта, [[ХИФУ]] бэрэпиэссэрэ, техника билимин дуоктара. * [[Олунньу 17]] — [[Захаров Вячеслав Платонович]] — история билимин кандидата, РСФСР профтех үөрэхтээһинин туйгуна * [[Олунньу 19]] — [[Сапармурат Ниязов]] — 1991-2006 сылларга ''Туркменбаши'' диэн титуллаах [[Туркменистан]] бэрэсидьиэнэ. * [[Кулун тутар 29]] — [[Кычкин Николай Николаевич|Николай Кычкин]] — дуобатчыт, Ытык Күөл спортивнай оскуолатын тренерэ, СӨ уонна РФ үтүөлээх тренерэ, Таатта улууһун Ытык киһитэ. * [[Муус устар 15]] — Үөһээ Бүлүү [[Сургулуук нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү)|Сургулуук нэһилиэгэр]] [[Архипов Никита Деевич|Никита Архипов]] — археолог, устуоруйа билимин дуоктара. * [[Ыам ыйын 17]] — [[Кыымчаан Кучу]] (Климент Егорович Ефремов) — саха экстремал сүүрүгэ. * [[Ыам ыйын 24]] — [[Иосиф Бродскай]] (1996 өлб.), нуучча бэйиэтэ, [[Нобель бириэмийэтэ|Нобель бириэмийэтин]] лауреата (1987). * [[Бэс ыйын 1]] — [[Калитин Николай Романович]] — эбэҥки поэта, прозаик, литератураны ырытааччы, Россия суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ * [[Бэс ыйын 28]] — [[Мухаммад Йунус]], [[Бангладеш]] банкира, экономика профессора, дьадаҥыларга иэс биэриини сайыннарбытын иһин [[Нобель эйэ бириэмийэтэ| Нобель эйэ бириэмийэтин]] [[2006|2006 сыллааҕы лауреата]] буолбута. * [[От ыйын 13]] — [[Олбутцева Елена Дмитриевна|Е. Д. Олбутцева]] төрөөбүт, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, мелодист * [[Атырдьах ыйын 3]] — [[Эверстов Степан Ильич]] - историческай билим кандидата, историк, археолог. * [[Атырдьах ыйын 31]] — [[Павлов Федор Федорович]] — худуоһунньук, * [[Балаҕан ыйын 4]] — [[Дедюкин Василий Георгиевич]] - поэт * [[Балаҕан ыйын 12]] — [[Винокуров Василий Елисеевич|Василий Винокуров]] — РФ өрүс флотун Бочуоттаах үлэһитэ, [[РСФСР]] үрдүкү кылаастаах специалиһа. Кини аатынан ТО-1544 теплоход “Механик Винокуров” диэн ааттаммыта. * [[Алтынньы 17]] — [[Кривошапкин Андрей Васильевич]] — эбээн бастаан-көстөөн иһэр суруйааччыта, Саха Өрөспүүбүлүкэтин народнай суруйааччыта, * [[Алтынньы 27]] — [[Кац Валерий Геннадьевич]], композитор. * [[Ахсынньы 4]] — [[Ларионов Егор Михайлович]] — политик, 1993—1998 сс. Ил Түмэн бэрэстэбиитэллэрин Палататын бэрэссэдээтэлэ. * [[Ахсынньы 21]] — [[Угаров Гавриил Спиридонович]] — биология билимин доктора, суруйааччы, айааччы, уопсастыбаннай диэйэтэл, * [[Ахсынньы 23]] — [[Сафронов Александр Федотович]], Арассыыйа НА чилиэн-корреспондена, 2004 сылтан Саха сиринээҕи Наука киинин Президиумын бэрэссэдээтэлэ. == Өлбүттэр == * [[Кулун тутар 16]] — [[Сельма Лагерлёф]] (1858 төр.), швед суруйааччыта, литэрэтиирэҕэ [[Нобель бириэмийэтэ|Нобель бириэмийэтин]] лауреата (1909). * [[Атырдьах ыйын 21]] — [[Лев Троцкай|Лев Давидович Троцкай]] (дьиҥнээх араспаанньата Бронштейн) - аан дойду коммунистическай революционнай хамсааһынан диэйэтэлэ, марксист, марксизм биир салаатын саҕалааччыта (троцкизм). * [[Ахсынньы 21]] — [[Фрэнсис Скотт Фицджеральд]] (1896 төр.), [[АХШ]] суруйааччыта. [[Категория:1940|*]] aszb5i9tybduimpsmpln9ugz7epk2t5 429503 429502 2026-06-23T07:08:17Z Ojkhol 24881 /* Тохсунньу */ 429503 wikitext text/x-wiki {{Сыллар|1940}} '''1940''' сыл. == Туох буолбута == === Тохсунньу === * [[Тохсунньу 7]] — [[Кыһыҥҥы сэрии]]: Раате суолугар буолбут кыргыһыыга 9-с фиин дивизията бэйэтинээҕэр элбэх сэбиэскэй чаастары урусхаллаабыт. * [[Дьокуускайдааҕы ГРЭС]] бастакы агрегата үлэтин саҕалаабыт. Ирбэт тоҥҥо гаас көмөтүнэн эргийэр турбиналаах станция аан дойдуга соҕотох<ref>{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=261|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}</ref>. * [[Тохсунньу 13]] — [[Хотугу Муустаах далай]]га сэбиэскэй ледокол «Георгий Седов» аатырбыт 812 хонуктаах арктическэй дрейфэтэ түмүктэммит. === Олунньу === * [[Олунньу 20]] — [[Мэҥэ-Хаҥалас улууһа|Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун]] "Кыһыл тыраахтар" холкуоһа ССРС Үрдүкү Сэбиэтин бөрөсүүдьүмүн ыйааҕынан "[[Бочуот знаага (уордьан)|Бочуот Знаага]]" уордьанынан наҕараадалыммыт. Онон Саха сиригэр бастакы уордьаннаах холкуос буолбута<ref>{{Кинигэ|автор=Пантелеева И.Д., Гусева Н.В.|заглавие=Время выбрало нас: 75-летию Якутского индустриально-педагогического колледжа посвящается|место=Якутск|издательство=Якутский край|год=2009|страницы=16|страниц=272|isbn=978-5-89053-103-2|тираж=1000}}</ref>. * [[Олунньу 27]] — Мартин Кеймен уонна Сэм Рубен [[углерод|углерод-14]] арыйбыттар. === Кулун тутар === * [[Кулун тутар 12]] — Кыһыҥҥы сэрии: [[Финляндия]] Москубатааҕы эйэ сөбүлэҥэр илии баттаан, Арҕаа Карелияны уонна Выборг куораты ССРС-ка туран биэрбит. * [[Кулун тутар 22]] сыллаахха Саха госудаарственнай тыйаатырыгар "Ньургун Боотур" диэн ааттаах музыкальнай драма аан бастаан көстүбүт. Либреттотын [[Суорун Омоллоон]], муузукатын [[Марк Жирков]] уонна [[Литинскай Генрих Ильич|Генрих Литинскэй]] суруйбуттар, [[Местников Василий Васильевич|Василий Местников]] туруоруута. * [[Кулун тутар 25]] сыл кулун тутар 25-с — 26-с күннэригэр хайыһарга иккис өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэхтэһии ыытыллыбыта. Онно Алдан, Нам, Мэҥэ Хаҥалас, Горнай, Чурапчы улуустара, саха национальнай байыаннай оскуолата уонна Дьокуускай икки хамаандата, барыта 90-тан тахса киһи, кыттыбыта. Күрэхтэһии программатыгар эстафета уонна военизированнай сүүрүү киирбитэ. Эр дьон 3x10 км эстафеталарыгар Алдан улууhа бастаабыта, дьахталларга 2x3 км эстафетаны Дьокуускай хамаандата ылбыта. * [[Кулун тутар 31]] — [[ССРС]] 12-с өрөспүүбүлүкэтинэн Карело-Финскэй ССР буолбут. Урукку Карел АССР-га [[ССРС-Финляндия сэриитэ (1939—1940)|фиин сэриитигэр]] [[Финляндия]]ттан былдьаммыт сирдэр эбиллибиттэр. Бу статуһа 1956 сыллаахха диэри хаалбыта. === Муус устар === * [[Муус устар 1]] — Нью-Джерсигэ бастакы электрон [[Микроскоп|микроскобу]] көрдөрбүттэр. * [[Муус устар 9]] — Германия [[Норвегия]]ҕа уонна [[Дания]]ҕа саба түспүт. === Ыам ыйа === * [[Ыам ыйын 2]] — сэрии буолбутунан [[XII Олимпиада]] тохтотуллубут. * [[Ыам ыйын 10]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: Германия Францияҕа, Нидерлааҥҥа, Бельгияҕа уонна Люксембуурга саба түспүт. ** Невилл Чемберлен уурайбытын кэннэ [[Уинстон Черчилль]] Улуу Британия премьер-миниистиринэн анаммыт. ** Улуу Британия [[Исландия]]ны оккупациялаабыт. * [[Ыам ыйын 14]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: [[Роттердам]]ы ньиэмэстэр буомбалаабыттар (Нидерланд), 900-чэ киһи өлбүт, куорат былыргы киинэ урусхалламмыт. * [[Ыам ыйын 15]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: Нидерланд мөлтөх сэбилэниилээх аармыйата күүстээх утарылаһыы кэнниттэн ньэмэстэргэ бэриммит. Биэс сыллаах оккупация саҕаламмыт. * [[Ыам ыйын 15]] — [[АХШ|Америкаҕа]] бастакы [[МакДональдс]] ресторана аһыллыбыт. * [[Ыам ыйын 17]] — Саха АССР совнаркомун салайбыт Бүлүү куораттан төрүттээх [[Аржаков Степан Максимович|Степан Аржаков]] ытыллыыга уураахтаммыт бириигэбэрэ сымнатыллан, аҕыс сылга лааҕырга ыытыллыбыта. 1939 сыллаахха «Сүүрбэ биэс киһи процеһыгар» эриллэн сууттаммыта. Ол гынан баран, икки сылынан НКВД сэриитин Дальстройдааҕы байыаннай трибунаала дьыалатын хат көрөн баран, 1942 сыл кулун тутар 5 күнүгэр Аржакову ытан өлөрөргө уурбута. Бириигэбэр тута толоруллубута. * [[Ыам ыйын 22]] — [[ССРС Үрдүкү Сэбиэтэ|ССРС Үрдүкү Сэбиэтин]] бөрөсүүдьүмүн ыйааҕынан кыһыл көмүс «Сиэрпэ уонна Молот» мэтээл олохтоммут — [[Социалистыы Үлэ Дьоруойа|Социалистыы Үлэ Дьоруойун]] бэлиэтэ. * [[Ыам ыйын 28]] — Аан дойду Иккис сэриитэ: [[Бельгия]] нацистыы Германияҕа бэриммит. === Бэс ыйа === * [[Бэс ыйын 3]] — [[Иккис аан дойду сэриитэ|Иккис аан дойду сэриитэ]]: Люфтваффе [[Париж]] куораты буомбалаабыт. * [[Бэс ыйын 3]] — [[Иккис аан дойду сэриитэ|Иккис аан дойду сэриитэ]]: Дюнкерк аттынааҕы кыргыһыыга Германия кыайар. * [[Бэс ыйын 3]] — [[Иккис аан дойду сэриитэ|Иккис аан дойду сэриитэ]]: Япония [[Алеут арыылара|Алеут арыыларын]] ылаары Уналаска арыыны буомбалаабыт. * [[Бэс ыйын 4]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: [[Быраансыйа|Франция]] Дюнкерк пуордуттан Британия сэбилэниилээх күүстэрэ эвакуацияланан бүппүттэр (338 000 саллаат). * [[Бэс ыйын 6]] — [[Өлүөнэ өрүс пароходствота|Өлүөнэ өрүс пароходствотын управлениетын]] начаалынньыгын солбуйааччы [[Иванов Семен Георгиевич|Семен Иванов]] (1900-1942) экэнэмиис уонна инженер-гидролог үөрэхтээх, Марха улууһутуттан (билигин Ньурба) төрүттээх киһи ССРС НКВД-тын оһуобай отделын быһаарыытынан 5 сылга хаайыыга ууруллар. Лааҕырга өлбүтэ. * [[Бэс ыйын 10]] — [[Италия]] Францияҕа уонна Улуу Британияҕа сэриини биллэрбит. Уонна Соҕуруу Францияҕа сэриилэрин киллэрбит. * [[Бэс ыйын 11]] — [[Саҥа Зеландия]], [[Австралия]] уонна [[Соҕуруу Африка сойууһа]] [[Италия]]ҕа сэриини биллэрбиттэр. * [[Бэс ыйын 14]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ|Аан дойду иккис сэриитин]] кэмигэр [[Германия|ньиэмэс]] аармыйата [[Париж]] куоратын ылбыт. * Бэс ыйын 14 — Сэбиэскэй Сойуус [[Литва]]ҕа ультиматум түһэрбит, бэйэтигэр холбообут. * [[Бэс ыйын 16]] — [[ССРС|сэбиэскэй]] бырабыыталыстыба [[Латвия]] уонна [[Эстония]] салаталарыгар сэбилэниилээх күүстэри киллэрэри көҥүллүүллэрин модьуйан ультиматум туруорбут. * [[Бэс ыйын 17]] — Иккис аан дойду сэриитэ — Британия саллааттарын уонна көннөрү дьонун Францияттан дойдуларыгар эвакуациялаан испит "Ланкастрия" (Lancastria) диэн бөдөҥ хараабылы Сен-Назер (Франция) аттыгар люфтваффе атаакалаабыт уонна тимирдибит. Кырата 3000 (сорох сыанабылынан 5800) киһи өлбүт. Британия устуоруйатыгар байҕалга саамай бөдөҥ байыаннай сүтүк. * [[Бэс ыйын 18]] — [[Шарль де Голль]] французтары Утарсыыга ыҥырбыт (Лондонтан, BBC араадьыйа долгуннарынан). * [[Бэс ыйын 21]] — Амматтан төрүттээх Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, салайааччы [[Кралин (Иванов) Алексей Евсеевич|Алексей Кралин]] буруйа суоҕа дакаастанан реабилитацияламмыт. Бу киһи норуот өстөөҕө аатыран 1928 сылтан 12 сыл хаайыыга сыппыта. Казань куоракка РККА хамандыырдарын кууруһугар үөрэммит, Туркестааҥҥа басмаачтары утары кавалерияны хамаандалаабыт киһи. * [[Бэс ыйын 28]] — [[Сэбиэскэй Сойуус]] Кыһыл аармыйатын чаастара ''Бессарабияҕа'' (билиҥҥи [[Молдова]]) уонна ''Хотугу Буковинаҕа'' (билигин Украина сорҕото) киирбиттэр. Бу сирдэри ССРС Румынияттан былдьаабыта. Румыния бастаан мобилизация биллэрэн сэриилэһээри гынан баран, сирдэрин биэрэргэ күһэллибитэ. === От ыйа === * [[От ыйын 2]] — Ииндийэ тутулуга суох буолуутун туруулаһар хамсааһын басхана [[Субхас Чандра Бозе]] [[Калькутта|Калькуутта]]ҕа хаайыллыбыт. * [[От ыйын 3]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ|Аан дойду Иккис сэриитэ]]: Англия флота Франция хараабыллара ньиэмэстэргэ түбэспэттэрин хааччыйаары [[Алжир]] кытылыгар турар Франция эскадратыгар саба түспүт. Түөрт линкортан биирэ тимирбит, икки алдьаммыттар, төрдүс Францияҕа төттөрү куоппут. * [[От ыйын 10]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: [[Франция]]ҕа [[Виши бырабыыталыстыбата]] олохтоммут. * [[От ыйын 18]] — [[Дьокуускай|Дьокуускайга]] өстүөкүлэ оҥорор завод тутурга быһаарыы ылыллыбыт. === Атырдьах ыйа === * [[Атырдьах ыйын 2]] — [[Молдавия|Молдавия Сэбиэскэй Сэссийэлиистии Өрөспүүбүлүкэтэ]] үөскээбит. * [[Атырдьах ыйын 3]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: [[Италия]] сэбилэниилээх күүстэрэ Британия Сомалилендыгар кимэн киирбиттэр. * [[Атырдьах ыйын 5]] — Аан дойду иккис сэриитэ: [[Сэбиэскэй Сойуус]] [[Латвия]]ны бэйэтигэр холбообутун туһунан биллэрбит. * [[Атырдьах ыйын 6]] — [[Эстония]] ССРС састаабыгар киирбит. * [[Атырдьах ыйын 9]] — Бэлиитикэҕэ улахан суолталаах [[Берлин]]—[[Багдад]] тимир суол тутуута түмүктэммит. * [[Атырдьах ыйын 13]] — [[Орто Халыма]] куоракка кииннээх [[Халыма-Индигир уокуруга]] тэриллибит. Уокурук састаабар [[Аллараа Халыма улууһа|Аллараа Халыма]], [[Орто Халыма улууһа|Орто Халыма]], [[Аллайыаха улууһа|Аллайыаха]], [[Абый улууһа|Абый]] уонна [[Муома улууһа|Муома]] оройуоннар киирбиттэр. * [[Атырдьах ыйын 20]] — [[Мехико]] куоракка күрээн олорбут [[Лев Троцкай]]ы өлөрдүү бааһырдыбыттар. Сарсыныгар өлбүтэ. * [[Атырдьах ыйын 25]] — [[Улуу Британия|Англия]] бомардировщиктара аан бастаан [[Берлин]]и буомбалаабыттар. === Балаҕан ыйа === * [[Балаҕан ыйын 5]] — «Пионерская правда» хаһыакка [[Аркадий Гайдар]] «Тимур уонна кини хамаандата» сэһэнин бэчээттээн саҕалаабыттар. Бу сыл сэһэнинэн киинэ уһуллан тахсыбыта. Ол кэннэ [[Сэбиэскэй Сойуус]] үрдүнэн дьоҥҥо көмөлөһөр ''тимуровецтар'' хамсааһыннара саҕаламмыта. * [[Балаҕан ыйын 17]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ|Аан дойду иккис сэриитин]] кэмигэр [[Үһүс рейх|Германия]] [[Улуу Британия]] авиациятын кыайбакка саба түһэр былааныттан батыммыт. * [[Балаҕан ыйын 27]] — Берлиҥҥэ [[Германия]], [[Италия]] уонна [[Япония]] ''Үс өрүттээх пакт'' түһэрсибиттэр. === Алтынньы === * [[Алтынньы 12]] — Москубаҕа [[Чайковскай аатынан кэнсиэртиир саала|П. И. Чайковскай аатынан кэнсиэртиир саала]] аһыллыбыт. * [[Алтынньы 31]] — [[Иккис аан дойду сэриитэ]]: Британия иһин кыргыһыы түмүктэммит, ол түмүгүнэн ньиэмэстэр арыыга саба түһэллэрин тохтоппуттар. === Сэтинньи === * [[Сэтинньи 12]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: ССРС тас дьыалаларын миниистирэ [[Вячеслав Молотов]] Берлииҥҥэ тиийбит. Икки хонук устата сүнньүнэн Риббентроптуун кэпсэппит уонна иккитэ Гитлердыын көрсүбүт. Британияны утары сэрии туһунан, Туурсуйаны кытта биир тылы булууну, Финляндия, Бессарабия, Болгария, Ираан дьылҕаларын ырыппыттар. Сэбиэскэй Сойуус үс дойду (Германия, Япония, Италия) холбоһугар киирэрин туһунан кэпсэтэ сатаабыттар да, Финляндияны уонна Буковинаны былдьаһан биир тылга киирсибэтэхтэр. * [[Сэтинньи 13]] — "[[Аадыча]] өрүс тардыытыгар кыһыл көмүһу хостуурга" диэн Саха АССР Совнаркома быһаарыы ылыллыбыт. * [[Сэтинньи 15]] — [[Саккырыыр оройуона|Саккырыыр оройуонугар]], байҕалтан 440 км сиргэ дьоҥҥо саба түспүт үрүҥ эһэни өлөрбүттэр. Шадринскай нэһилиэккэ Собопол диэн сиргэ торҕоннообут эһэ биир киһини, Д.В. Колесов диэн табаһыты, маска куоттарбыт, ол сырыттаҕына булчуттар кэлэн өлөрбүттэр. Кыыл ыйааһына 298,5 кг буолбут. Байҕалтан бачча ыраах үрүҥ эһэ тахса илигэ диэн "Социалистическая Якутия" хаһыакка суруйбуттар<ref>{{Ыстатыйа|заглавие=Белый медведь в Саккырыре|издание=Социалистическая Якутия, хаһыат|автор=Корнилов Г.Ф., Володин П.М.|год=1941|месяц=4|число=3|номер=78|страницы=3|место=Якутск}}</ref>. * [[Сэтинньи 16]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: [[Ковентри]] куораты икки хонук иннинэ Люфтваффе урусхаллаабытыгар хоруйдаан Британия сөмүлүөттэрэ Германия [[Гамбург]] куоратын буомбалаабыттар. * [[Сэтинньи 23]] — [[Биэнгирийэ|Венгрия]] уонна [[Румыния]] балаҕан ыйыгар түһэрсиллибит [[Тройственнай пакт]] диэн [[Германия]], [[Италия]] уонна [[Япония]] байыаннай сойуустарыгар киирбиттэр. * [[Сэтинньи 24]] — Аан дойду иккис сэриитэ: Бастакы Словакия Өрөспүүбүлүкэтэ [[Тройственнай пакт]] диэн докумуоҥҥа илии баттаан, [[Германия]], [[Италия]] уонна [[Дьоппуон|Япония]] байыаннай сойуустарыгар холбоспут. == Төрөөбүттэр == * [[Тохсунньу 16]] — [[Саввинов Николай Николаевич|Николай Саввинов]] — [[Дуобат|дуобакка]] өрөспүүбүлүкэ 13 төгүллээх чөмпүйүөнэ, 1969 сыллаахаа [[ССРС]] эр дьоҥҥо чемпионатын финалыгар бастакынан суолу тэлбит, Европа бэтэрээннэригэр боруонса мэтээллээх, ССРС спорт маастара, СӨ хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ. * [[Тохсунньу 29]] — [[Андросов Артур Дмитриевич|Артур Андросов]] — хайа маастара, сир баайын аһаҕас ньыманан хостооһунунан дьарыктанар учуонай, РФ үтүөлээх айааччыта, [[ХИФУ]] бэрэпиэссэрэ, техника билимин дуоктара. * [[Олунньу 17]] — [[Захаров Вячеслав Платонович]] — история билимин кандидата, РСФСР профтех үөрэхтээһинин туйгуна * [[Олунньу 19]] — [[Сапармурат Ниязов]] — 1991-2006 сылларга ''Туркменбаши'' диэн титуллаах [[Туркменистан]] бэрэсидьиэнэ. * [[Кулун тутар 29]] — [[Кычкин Николай Николаевич|Николай Кычкин]] — дуобатчыт, Ытык Күөл спортивнай оскуолатын тренерэ, СӨ уонна РФ үтүөлээх тренерэ, Таатта улууһун Ытык киһитэ. * [[Муус устар 15]] — Үөһээ Бүлүү [[Сургулуук нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү)|Сургулуук нэһилиэгэр]] [[Архипов Никита Деевич|Никита Архипов]] — археолог, устуоруйа билимин дуоктара. * [[Ыам ыйын 17]] — [[Кыымчаан Кучу]] (Климент Егорович Ефремов) — саха экстремал сүүрүгэ. * [[Ыам ыйын 24]] — [[Иосиф Бродскай]] (1996 өлб.), нуучча бэйиэтэ, [[Нобель бириэмийэтэ|Нобель бириэмийэтин]] лауреата (1987). * [[Бэс ыйын 1]] — [[Калитин Николай Романович]] — эбэҥки поэта, прозаик, литератураны ырытааччы, Россия суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ * [[Бэс ыйын 28]] — [[Мухаммад Йунус]], [[Бангладеш]] банкира, экономика профессора, дьадаҥыларга иэс биэриини сайыннарбытын иһин [[Нобель эйэ бириэмийэтэ| Нобель эйэ бириэмийэтин]] [[2006|2006 сыллааҕы лауреата]] буолбута. * [[От ыйын 13]] — [[Олбутцева Елена Дмитриевна|Е. Д. Олбутцева]] төрөөбүт, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, мелодист * [[Атырдьах ыйын 3]] — [[Эверстов Степан Ильич]] - историческай билим кандидата, историк, археолог. * [[Атырдьах ыйын 31]] — [[Павлов Федор Федорович]] — худуоһунньук, * [[Балаҕан ыйын 4]] — [[Дедюкин Василий Георгиевич]] - поэт * [[Балаҕан ыйын 12]] — [[Винокуров Василий Елисеевич|Василий Винокуров]] — РФ өрүс флотун Бочуоттаах үлэһитэ, [[РСФСР]] үрдүкү кылаастаах специалиһа. Кини аатынан ТО-1544 теплоход “Механик Винокуров” диэн ааттаммыта. * [[Алтынньы 17]] — [[Кривошапкин Андрей Васильевич]] — эбээн бастаан-көстөөн иһэр суруйааччыта, Саха Өрөспүүбүлүкэтин народнай суруйааччыта, * [[Алтынньы 27]] — [[Кац Валерий Геннадьевич]], композитор. * [[Ахсынньы 4]] — [[Ларионов Егор Михайлович]] — политик, 1993—1998 сс. Ил Түмэн бэрэстэбиитэллэрин Палататын бэрэссэдээтэлэ. * [[Ахсынньы 21]] — [[Угаров Гавриил Спиридонович]] — биология билимин доктора, суруйааччы, айааччы, уопсастыбаннай диэйэтэл, * [[Ахсынньы 23]] — [[Сафронов Александр Федотович]], Арассыыйа НА чилиэн-корреспондена, 2004 сылтан Саха сиринээҕи Наука киинин Президиумын бэрэссэдээтэлэ. == Өлбүттэр == * [[Кулун тутар 16]] — [[Сельма Лагерлёф]] (1858 төр.), швед суруйааччыта, литэрэтиирэҕэ [[Нобель бириэмийэтэ|Нобель бириэмийэтин]] лауреата (1909). * [[Атырдьах ыйын 21]] — [[Лев Троцкай|Лев Давидович Троцкай]] (дьиҥнээх араспаанньата Бронштейн) - аан дойду коммунистическай революционнай хамсааһынан диэйэтэлэ, марксист, марксизм биир салаатын саҕалааччыта (троцкизм). * [[Ахсынньы 21]] — [[Фрэнсис Скотт Фицджеральд]] (1896 төр.), [[АХШ]] суруйааччыта. [[Категория:1940|*]] ho2r1mzhp5oe0gbwaw25yvb0gnewxjb 429504 429503 2026-06-23T07:08:33Z Ojkhol 24881 /* Тохсунньу */ 429504 wikitext text/x-wiki {{Сыллар|1940}} '''1940''' сыл. == Туох буолбута == === Тохсунньу === * [[Тохсунньу 7]] — [[Кыһыҥҥы сэрии]]: Раате суолугар буолбут кыргыһыыга 9-с фиин дивизията бэйэтинээҕэр элбэх сэбиэскэй чаастары урусхаллаабыт. * [[Тохсунньу 12]] — [[Дьокуускайдааҕы ГРЭС]] бастакы агрегата үлэтин саҕалаабыт. Ирбэт тоҥҥо гаас көмөтүнэн эргийэр турбиналаах станция аан дойдуга соҕотох<ref>{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=261|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}</ref>. * [[Тохсунньу 13]] — [[Хотугу Муустаах далай]]га сэбиэскэй ледокол «Георгий Седов» аатырбыт 812 хонуктаах арктическэй дрейфэтэ түмүктэммит. === Олунньу === * [[Олунньу 20]] — [[Мэҥэ-Хаҥалас улууһа|Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун]] "Кыһыл тыраахтар" холкуоһа ССРС Үрдүкү Сэбиэтин бөрөсүүдьүмүн ыйааҕынан "[[Бочуот знаага (уордьан)|Бочуот Знаага]]" уордьанынан наҕараадалыммыт. Онон Саха сиригэр бастакы уордьаннаах холкуос буолбута<ref>{{Кинигэ|автор=Пантелеева И.Д., Гусева Н.В.|заглавие=Время выбрало нас: 75-летию Якутского индустриально-педагогического колледжа посвящается|место=Якутск|издательство=Якутский край|год=2009|страницы=16|страниц=272|isbn=978-5-89053-103-2|тираж=1000}}</ref>. * [[Олунньу 27]] — Мартин Кеймен уонна Сэм Рубен [[углерод|углерод-14]] арыйбыттар. === Кулун тутар === * [[Кулун тутар 12]] — Кыһыҥҥы сэрии: [[Финляндия]] Москубатааҕы эйэ сөбүлэҥэр илии баттаан, Арҕаа Карелияны уонна Выборг куораты ССРС-ка туран биэрбит. * [[Кулун тутар 22]] сыллаахха Саха госудаарственнай тыйаатырыгар "Ньургун Боотур" диэн ааттаах музыкальнай драма аан бастаан көстүбүт. Либреттотын [[Суорун Омоллоон]], муузукатын [[Марк Жирков]] уонна [[Литинскай Генрих Ильич|Генрих Литинскэй]] суруйбуттар, [[Местников Василий Васильевич|Василий Местников]] туруоруута. * [[Кулун тутар 25]] сыл кулун тутар 25-с — 26-с күннэригэр хайыһарга иккис өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэхтэһии ыытыллыбыта. Онно Алдан, Нам, Мэҥэ Хаҥалас, Горнай, Чурапчы улуустара, саха национальнай байыаннай оскуолата уонна Дьокуускай икки хамаандата, барыта 90-тан тахса киһи, кыттыбыта. Күрэхтэһии программатыгар эстафета уонна военизированнай сүүрүү киирбитэ. Эр дьон 3x10 км эстафеталарыгар Алдан улууhа бастаабыта, дьахталларга 2x3 км эстафетаны Дьокуускай хамаандата ылбыта. * [[Кулун тутар 31]] — [[ССРС]] 12-с өрөспүүбүлүкэтинэн Карело-Финскэй ССР буолбут. Урукку Карел АССР-га [[ССРС-Финляндия сэриитэ (1939—1940)|фиин сэриитигэр]] [[Финляндия]]ттан былдьаммыт сирдэр эбиллибиттэр. Бу статуһа 1956 сыллаахха диэри хаалбыта. === Муус устар === * [[Муус устар 1]] — Нью-Джерсигэ бастакы электрон [[Микроскоп|микроскобу]] көрдөрбүттэр. * [[Муус устар 9]] — Германия [[Норвегия]]ҕа уонна [[Дания]]ҕа саба түспүт. === Ыам ыйа === * [[Ыам ыйын 2]] — сэрии буолбутунан [[XII Олимпиада]] тохтотуллубут. * [[Ыам ыйын 10]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: Германия Францияҕа, Нидерлааҥҥа, Бельгияҕа уонна Люксембуурга саба түспүт. ** Невилл Чемберлен уурайбытын кэннэ [[Уинстон Черчилль]] Улуу Британия премьер-миниистиринэн анаммыт. ** Улуу Британия [[Исландия]]ны оккупациялаабыт. * [[Ыам ыйын 14]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: [[Роттердам]]ы ньиэмэстэр буомбалаабыттар (Нидерланд), 900-чэ киһи өлбүт, куорат былыргы киинэ урусхалламмыт. * [[Ыам ыйын 15]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: Нидерланд мөлтөх сэбилэниилээх аармыйата күүстээх утарылаһыы кэнниттэн ньэмэстэргэ бэриммит. Биэс сыллаах оккупация саҕаламмыт. * [[Ыам ыйын 15]] — [[АХШ|Америкаҕа]] бастакы [[МакДональдс]] ресторана аһыллыбыт. * [[Ыам ыйын 17]] — Саха АССР совнаркомун салайбыт Бүлүү куораттан төрүттээх [[Аржаков Степан Максимович|Степан Аржаков]] ытыллыыга уураахтаммыт бириигэбэрэ сымнатыллан, аҕыс сылга лааҕырга ыытыллыбыта. 1939 сыллаахха «Сүүрбэ биэс киһи процеһыгар» эриллэн сууттаммыта. Ол гынан баран, икки сылынан НКВД сэриитин Дальстройдааҕы байыаннай трибунаала дьыалатын хат көрөн баран, 1942 сыл кулун тутар 5 күнүгэр Аржакову ытан өлөрөргө уурбута. Бириигэбэр тута толоруллубута. * [[Ыам ыйын 22]] — [[ССРС Үрдүкү Сэбиэтэ|ССРС Үрдүкү Сэбиэтин]] бөрөсүүдьүмүн ыйааҕынан кыһыл көмүс «Сиэрпэ уонна Молот» мэтээл олохтоммут — [[Социалистыы Үлэ Дьоруойа|Социалистыы Үлэ Дьоруойун]] бэлиэтэ. * [[Ыам ыйын 28]] — Аан дойду Иккис сэриитэ: [[Бельгия]] нацистыы Германияҕа бэриммит. === Бэс ыйа === * [[Бэс ыйын 3]] — [[Иккис аан дойду сэриитэ|Иккис аан дойду сэриитэ]]: Люфтваффе [[Париж]] куораты буомбалаабыт. * [[Бэс ыйын 3]] — [[Иккис аан дойду сэриитэ|Иккис аан дойду сэриитэ]]: Дюнкерк аттынааҕы кыргыһыыга Германия кыайар. * [[Бэс ыйын 3]] — [[Иккис аан дойду сэриитэ|Иккис аан дойду сэриитэ]]: Япония [[Алеут арыылара|Алеут арыыларын]] ылаары Уналаска арыыны буомбалаабыт. * [[Бэс ыйын 4]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: [[Быраансыйа|Франция]] Дюнкерк пуордуттан Британия сэбилэниилээх күүстэрэ эвакуацияланан бүппүттэр (338 000 саллаат). * [[Бэс ыйын 6]] — [[Өлүөнэ өрүс пароходствота|Өлүөнэ өрүс пароходствотын управлениетын]] начаалынньыгын солбуйааччы [[Иванов Семен Георгиевич|Семен Иванов]] (1900-1942) экэнэмиис уонна инженер-гидролог үөрэхтээх, Марха улууһутуттан (билигин Ньурба) төрүттээх киһи ССРС НКВД-тын оһуобай отделын быһаарыытынан 5 сылга хаайыыга ууруллар. Лааҕырга өлбүтэ. * [[Бэс ыйын 10]] — [[Италия]] Францияҕа уонна Улуу Британияҕа сэриини биллэрбит. Уонна Соҕуруу Францияҕа сэриилэрин киллэрбит. * [[Бэс ыйын 11]] — [[Саҥа Зеландия]], [[Австралия]] уонна [[Соҕуруу Африка сойууһа]] [[Италия]]ҕа сэриини биллэрбиттэр. * [[Бэс ыйын 14]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ|Аан дойду иккис сэриитин]] кэмигэр [[Германия|ньиэмэс]] аармыйата [[Париж]] куоратын ылбыт. * Бэс ыйын 14 — Сэбиэскэй Сойуус [[Литва]]ҕа ультиматум түһэрбит, бэйэтигэр холбообут. * [[Бэс ыйын 16]] — [[ССРС|сэбиэскэй]] бырабыыталыстыба [[Латвия]] уонна [[Эстония]] салаталарыгар сэбилэниилээх күүстэри киллэрэри көҥүллүүллэрин модьуйан ультиматум туруорбут. * [[Бэс ыйын 17]] — Иккис аан дойду сэриитэ — Британия саллааттарын уонна көннөрү дьонун Францияттан дойдуларыгар эвакуациялаан испит "Ланкастрия" (Lancastria) диэн бөдөҥ хараабылы Сен-Назер (Франция) аттыгар люфтваффе атаакалаабыт уонна тимирдибит. Кырата 3000 (сорох сыанабылынан 5800) киһи өлбүт. Британия устуоруйатыгар байҕалга саамай бөдөҥ байыаннай сүтүк. * [[Бэс ыйын 18]] — [[Шарль де Голль]] французтары Утарсыыга ыҥырбыт (Лондонтан, BBC араадьыйа долгуннарынан). * [[Бэс ыйын 21]] — Амматтан төрүттээх Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, салайааччы [[Кралин (Иванов) Алексей Евсеевич|Алексей Кралин]] буруйа суоҕа дакаастанан реабилитацияламмыт. Бу киһи норуот өстөөҕө аатыран 1928 сылтан 12 сыл хаайыыга сыппыта. Казань куоракка РККА хамандыырдарын кууруһугар үөрэммит, Туркестааҥҥа басмаачтары утары кавалерияны хамаандалаабыт киһи. * [[Бэс ыйын 28]] — [[Сэбиэскэй Сойуус]] Кыһыл аармыйатын чаастара ''Бессарабияҕа'' (билиҥҥи [[Молдова]]) уонна ''Хотугу Буковинаҕа'' (билигин Украина сорҕото) киирбиттэр. Бу сирдэри ССРС Румынияттан былдьаабыта. Румыния бастаан мобилизация биллэрэн сэриилэһээри гынан баран, сирдэрин биэрэргэ күһэллибитэ. === От ыйа === * [[От ыйын 2]] — Ииндийэ тутулуга суох буолуутун туруулаһар хамсааһын басхана [[Субхас Чандра Бозе]] [[Калькутта|Калькуутта]]ҕа хаайыллыбыт. * [[От ыйын 3]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ|Аан дойду Иккис сэриитэ]]: Англия флота Франция хараабыллара ньиэмэстэргэ түбэспэттэрин хааччыйаары [[Алжир]] кытылыгар турар Франция эскадратыгар саба түспүт. Түөрт линкортан биирэ тимирбит, икки алдьаммыттар, төрдүс Францияҕа төттөрү куоппут. * [[От ыйын 10]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: [[Франция]]ҕа [[Виши бырабыыталыстыбата]] олохтоммут. * [[От ыйын 18]] — [[Дьокуускай|Дьокуускайга]] өстүөкүлэ оҥорор завод тутурга быһаарыы ылыллыбыт. === Атырдьах ыйа === * [[Атырдьах ыйын 2]] — [[Молдавия|Молдавия Сэбиэскэй Сэссийэлиистии Өрөспүүбүлүкэтэ]] үөскээбит. * [[Атырдьах ыйын 3]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: [[Италия]] сэбилэниилээх күүстэрэ Британия Сомалилендыгар кимэн киирбиттэр. * [[Атырдьах ыйын 5]] — Аан дойду иккис сэриитэ: [[Сэбиэскэй Сойуус]] [[Латвия]]ны бэйэтигэр холбообутун туһунан биллэрбит. * [[Атырдьах ыйын 6]] — [[Эстония]] ССРС састаабыгар киирбит. * [[Атырдьах ыйын 9]] — Бэлиитикэҕэ улахан суолталаах [[Берлин]]—[[Багдад]] тимир суол тутуута түмүктэммит. * [[Атырдьах ыйын 13]] — [[Орто Халыма]] куоракка кииннээх [[Халыма-Индигир уокуруга]] тэриллибит. Уокурук састаабар [[Аллараа Халыма улууһа|Аллараа Халыма]], [[Орто Халыма улууһа|Орто Халыма]], [[Аллайыаха улууһа|Аллайыаха]], [[Абый улууһа|Абый]] уонна [[Муома улууһа|Муома]] оройуоннар киирбиттэр. * [[Атырдьах ыйын 20]] — [[Мехико]] куоракка күрээн олорбут [[Лев Троцкай]]ы өлөрдүү бааһырдыбыттар. Сарсыныгар өлбүтэ. * [[Атырдьах ыйын 25]] — [[Улуу Британия|Англия]] бомардировщиктара аан бастаан [[Берлин]]и буомбалаабыттар. === Балаҕан ыйа === * [[Балаҕан ыйын 5]] — «Пионерская правда» хаһыакка [[Аркадий Гайдар]] «Тимур уонна кини хамаандата» сэһэнин бэчээттээн саҕалаабыттар. Бу сыл сэһэнинэн киинэ уһуллан тахсыбыта. Ол кэннэ [[Сэбиэскэй Сойуус]] үрдүнэн дьоҥҥо көмөлөһөр ''тимуровецтар'' хамсааһыннара саҕаламмыта. * [[Балаҕан ыйын 17]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ|Аан дойду иккис сэриитин]] кэмигэр [[Үһүс рейх|Германия]] [[Улуу Британия]] авиациятын кыайбакка саба түһэр былааныттан батыммыт. * [[Балаҕан ыйын 27]] — Берлиҥҥэ [[Германия]], [[Италия]] уонна [[Япония]] ''Үс өрүттээх пакт'' түһэрсибиттэр. === Алтынньы === * [[Алтынньы 12]] — Москубаҕа [[Чайковскай аатынан кэнсиэртиир саала|П. И. Чайковскай аатынан кэнсиэртиир саала]] аһыллыбыт. * [[Алтынньы 31]] — [[Иккис аан дойду сэриитэ]]: Британия иһин кыргыһыы түмүктэммит, ол түмүгүнэн ньиэмэстэр арыыга саба түһэллэрин тохтоппуттар. === Сэтинньи === * [[Сэтинньи 12]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: ССРС тас дьыалаларын миниистирэ [[Вячеслав Молотов]] Берлииҥҥэ тиийбит. Икки хонук устата сүнньүнэн Риббентроптуун кэпсэппит уонна иккитэ Гитлердыын көрсүбүт. Британияны утары сэрии туһунан, Туурсуйаны кытта биир тылы булууну, Финляндия, Бессарабия, Болгария, Ираан дьылҕаларын ырыппыттар. Сэбиэскэй Сойуус үс дойду (Германия, Япония, Италия) холбоһугар киирэрин туһунан кэпсэтэ сатаабыттар да, Финляндияны уонна Буковинаны былдьаһан биир тылга киирсибэтэхтэр. * [[Сэтинньи 13]] — "[[Аадыча]] өрүс тардыытыгар кыһыл көмүһу хостуурга" диэн Саха АССР Совнаркома быһаарыы ылыллыбыт. * [[Сэтинньи 15]] — [[Саккырыыр оройуона|Саккырыыр оройуонугар]], байҕалтан 440 км сиргэ дьоҥҥо саба түспүт үрүҥ эһэни өлөрбүттэр. Шадринскай нэһилиэккэ Собопол диэн сиргэ торҕоннообут эһэ биир киһини, Д.В. Колесов диэн табаһыты, маска куоттарбыт, ол сырыттаҕына булчуттар кэлэн өлөрбүттэр. Кыыл ыйааһына 298,5 кг буолбут. Байҕалтан бачча ыраах үрүҥ эһэ тахса илигэ диэн "Социалистическая Якутия" хаһыакка суруйбуттар<ref>{{Ыстатыйа|заглавие=Белый медведь в Саккырыре|издание=Социалистическая Якутия, хаһыат|автор=Корнилов Г.Ф., Володин П.М.|год=1941|месяц=4|число=3|номер=78|страницы=3|место=Якутск}}</ref>. * [[Сэтинньи 16]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: [[Ковентри]] куораты икки хонук иннинэ Люфтваффе урусхаллаабытыгар хоруйдаан Британия сөмүлүөттэрэ Германия [[Гамбург]] куоратын буомбалаабыттар. * [[Сэтинньи 23]] — [[Биэнгирийэ|Венгрия]] уонна [[Румыния]] балаҕан ыйыгар түһэрсиллибит [[Тройственнай пакт]] диэн [[Германия]], [[Италия]] уонна [[Япония]] байыаннай сойуустарыгар киирбиттэр. * [[Сэтинньи 24]] — Аан дойду иккис сэриитэ: Бастакы Словакия Өрөспүүбүлүкэтэ [[Тройственнай пакт]] диэн докумуоҥҥа илии баттаан, [[Германия]], [[Италия]] уонна [[Дьоппуон|Япония]] байыаннай сойуустарыгар холбоспут. == Төрөөбүттэр == * [[Тохсунньу 16]] — [[Саввинов Николай Николаевич|Николай Саввинов]] — [[Дуобат|дуобакка]] өрөспүүбүлүкэ 13 төгүллээх чөмпүйүөнэ, 1969 сыллаахаа [[ССРС]] эр дьоҥҥо чемпионатын финалыгар бастакынан суолу тэлбит, Европа бэтэрээннэригэр боруонса мэтээллээх, ССРС спорт маастара, СӨ хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ. * [[Тохсунньу 29]] — [[Андросов Артур Дмитриевич|Артур Андросов]] — хайа маастара, сир баайын аһаҕас ньыманан хостооһунунан дьарыктанар учуонай, РФ үтүөлээх айааччыта, [[ХИФУ]] бэрэпиэссэрэ, техника билимин дуоктара. * [[Олунньу 17]] — [[Захаров Вячеслав Платонович]] — история билимин кандидата, РСФСР профтех үөрэхтээһинин туйгуна * [[Олунньу 19]] — [[Сапармурат Ниязов]] — 1991-2006 сылларга ''Туркменбаши'' диэн титуллаах [[Туркменистан]] бэрэсидьиэнэ. * [[Кулун тутар 29]] — [[Кычкин Николай Николаевич|Николай Кычкин]] — дуобатчыт, Ытык Күөл спортивнай оскуолатын тренерэ, СӨ уонна РФ үтүөлээх тренерэ, Таатта улууһун Ытык киһитэ. * [[Муус устар 15]] — Үөһээ Бүлүү [[Сургулуук нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү)|Сургулуук нэһилиэгэр]] [[Архипов Никита Деевич|Никита Архипов]] — археолог, устуоруйа билимин дуоктара. * [[Ыам ыйын 17]] — [[Кыымчаан Кучу]] (Климент Егорович Ефремов) — саха экстремал сүүрүгэ. * [[Ыам ыйын 24]] — [[Иосиф Бродскай]] (1996 өлб.), нуучча бэйиэтэ, [[Нобель бириэмийэтэ|Нобель бириэмийэтин]] лауреата (1987). * [[Бэс ыйын 1]] — [[Калитин Николай Романович]] — эбэҥки поэта, прозаик, литератураны ырытааччы, Россия суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ * [[Бэс ыйын 28]] — [[Мухаммад Йунус]], [[Бангладеш]] банкира, экономика профессора, дьадаҥыларга иэс биэриини сайыннарбытын иһин [[Нобель эйэ бириэмийэтэ| Нобель эйэ бириэмийэтин]] [[2006|2006 сыллааҕы лауреата]] буолбута. * [[От ыйын 13]] — [[Олбутцева Елена Дмитриевна|Е. Д. Олбутцева]] төрөөбүт, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, мелодист * [[Атырдьах ыйын 3]] — [[Эверстов Степан Ильич]] - историческай билим кандидата, историк, археолог. * [[Атырдьах ыйын 31]] — [[Павлов Федор Федорович]] — худуоһунньук, * [[Балаҕан ыйын 4]] — [[Дедюкин Василий Георгиевич]] - поэт * [[Балаҕан ыйын 12]] — [[Винокуров Василий Елисеевич|Василий Винокуров]] — РФ өрүс флотун Бочуоттаах үлэһитэ, [[РСФСР]] үрдүкү кылаастаах специалиһа. Кини аатынан ТО-1544 теплоход “Механик Винокуров” диэн ааттаммыта. * [[Алтынньы 17]] — [[Кривошапкин Андрей Васильевич]] — эбээн бастаан-көстөөн иһэр суруйааччыта, Саха Өрөспүүбүлүкэтин народнай суруйааччыта, * [[Алтынньы 27]] — [[Кац Валерий Геннадьевич]], композитор. * [[Ахсынньы 4]] — [[Ларионов Егор Михайлович]] — политик, 1993—1998 сс. Ил Түмэн бэрэстэбиитэллэрин Палататын бэрэссэдээтэлэ. * [[Ахсынньы 21]] — [[Угаров Гавриил Спиридонович]] — биология билимин доктора, суруйааччы, айааччы, уопсастыбаннай диэйэтэл, * [[Ахсынньы 23]] — [[Сафронов Александр Федотович]], Арассыыйа НА чилиэн-корреспондена, 2004 сылтан Саха сиринээҕи Наука киинин Президиумын бэрэссэдээтэлэ. == Өлбүттэр == * [[Кулун тутар 16]] — [[Сельма Лагерлёф]] (1858 төр.), швед суруйааччыта, литэрэтиирэҕэ [[Нобель бириэмийэтэ|Нобель бириэмийэтин]] лауреата (1909). * [[Атырдьах ыйын 21]] — [[Лев Троцкай|Лев Давидович Троцкай]] (дьиҥнээх араспаанньата Бронштейн) - аан дойду коммунистическай революционнай хамсааһынан диэйэтэлэ, марксист, марксизм биир салаатын саҕалааччыта (троцкизм). * [[Ахсынньы 21]] — [[Фрэнсис Скотт Фицджеральд]] (1896 төр.), [[АХШ]] суруйааччыта. [[Категория:1940|*]] 3q57xn6539uri2sxflq5xik4pphqa92 429505 429504 2026-06-23T07:09:16Z Ojkhol 24881 /* Тохсунньу */ 429505 wikitext text/x-wiki {{Сыллар|1940}} '''1940''' сыл. == Туох буолбута == === Тохсунньу === * [[Тохсунньу 7]] — [[Кыһыҥҥы сэрии]]: Раате суолугар буолбут кыргыһыыга 9-с фиин дивизията бэйэтинээҕэр элбэх сэбиэскэй чаастары урусхаллаабыт. * [[Тохсунньу 13]] — [[Хотугу Муустаах далай]]га сэбиэскэй ледокол «Георгий Седов» аатырбыт 812 хонуктаах арктическэй дрейфэтэ түмүктэммит. === Олунньу === * [[Олунньу 20]] — [[Мэҥэ-Хаҥалас улууһа|Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун]] "Кыһыл тыраахтар" холкуоһа ССРС Үрдүкү Сэбиэтин бөрөсүүдьүмүн ыйааҕынан "[[Бочуот знаага (уордьан)|Бочуот Знаага]]" уордьанынан наҕараадалыммыт. Онон Саха сиригэр бастакы уордьаннаах холкуос буолбута<ref>{{Кинигэ|автор=Пантелеева И.Д., Гусева Н.В.|заглавие=Время выбрало нас: 75-летию Якутского индустриально-педагогического колледжа посвящается|место=Якутск|издательство=Якутский край|год=2009|страницы=16|страниц=272|isbn=978-5-89053-103-2|тираж=1000}}</ref>. * [[Олунньу 27]] — Мартин Кеймен уонна Сэм Рубен [[углерод|углерод-14]] арыйбыттар. === Кулун тутар === * [[Кулун тутар 12]] — Кыһыҥҥы сэрии: [[Финляндия]] Москубатааҕы эйэ сөбүлэҥэр илии баттаан, Арҕаа Карелияны уонна Выборг куораты ССРС-ка туран биэрбит. * [[Кулун тутар 22]] сыллаахха Саха госудаарственнай тыйаатырыгар "Ньургун Боотур" диэн ааттаах музыкальнай драма аан бастаан көстүбүт. Либреттотын [[Суорун Омоллоон]], муузукатын [[Марк Жирков]] уонна [[Литинскай Генрих Ильич|Генрих Литинскэй]] суруйбуттар, [[Местников Василий Васильевич|Василий Местников]] туруоруута. * [[Кулун тутар 25]] сыл кулун тутар 25-с — 26-с күннэригэр хайыһарга иккис өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэхтэһии ыытыллыбыта. Онно Алдан, Нам, Мэҥэ Хаҥалас, Горнай, Чурапчы улуустара, саха национальнай байыаннай оскуолата уонна Дьокуускай икки хамаандата, барыта 90-тан тахса киһи, кыттыбыта. Күрэхтэһии программатыгар эстафета уонна военизированнай сүүрүү киирбитэ. Эр дьон 3x10 км эстафеталарыгар Алдан улууhа бастаабыта, дьахталларга 2x3 км эстафетаны Дьокуускай хамаандата ылбыта. * [[Кулун тутар 31]] — [[ССРС]] 12-с өрөспүүбүлүкэтинэн Карело-Финскэй ССР буолбут. Урукку Карел АССР-га [[ССРС-Финляндия сэриитэ (1939—1940)|фиин сэриитигэр]] [[Финляндия]]ттан былдьаммыт сирдэр эбиллибиттэр. Бу статуһа 1956 сыллаахха диэри хаалбыта. === Муус устар === * [[Муус устар 1]] — Нью-Джерсигэ бастакы электрон [[Микроскоп|микроскобу]] көрдөрбүттэр. * [[Муус устар 9]] — Германия [[Норвегия]]ҕа уонна [[Дания]]ҕа саба түспүт. === Ыам ыйа === * [[Ыам ыйын 2]] — сэрии буолбутунан [[XII Олимпиада]] тохтотуллубут. * [[Ыам ыйын 10]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: Германия Францияҕа, Нидерлааҥҥа, Бельгияҕа уонна Люксембуурга саба түспүт. ** Невилл Чемберлен уурайбытын кэннэ [[Уинстон Черчилль]] Улуу Британия премьер-миниистиринэн анаммыт. ** Улуу Британия [[Исландия]]ны оккупациялаабыт. * [[Ыам ыйын 14]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: [[Роттердам]]ы ньиэмэстэр буомбалаабыттар (Нидерланд), 900-чэ киһи өлбүт, куорат былыргы киинэ урусхалламмыт. * [[Ыам ыйын 15]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: Нидерланд мөлтөх сэбилэниилээх аармыйата күүстээх утарылаһыы кэнниттэн ньэмэстэргэ бэриммит. Биэс сыллаах оккупация саҕаламмыт. * [[Ыам ыйын 15]] — [[АХШ|Америкаҕа]] бастакы [[МакДональдс]] ресторана аһыллыбыт. * [[Ыам ыйын 17]] — Саха АССР совнаркомун салайбыт Бүлүү куораттан төрүттээх [[Аржаков Степан Максимович|Степан Аржаков]] ытыллыыга уураахтаммыт бириигэбэрэ сымнатыллан, аҕыс сылга лааҕырга ыытыллыбыта. 1939 сыллаахха «Сүүрбэ биэс киһи процеһыгар» эриллэн сууттаммыта. Ол гынан баран, икки сылынан НКВД сэриитин Дальстройдааҕы байыаннай трибунаала дьыалатын хат көрөн баран, 1942 сыл кулун тутар 5 күнүгэр Аржакову ытан өлөрөргө уурбута. Бириигэбэр тута толоруллубута. * [[Ыам ыйын 22]] — [[ССРС Үрдүкү Сэбиэтэ|ССРС Үрдүкү Сэбиэтин]] бөрөсүүдьүмүн ыйааҕынан кыһыл көмүс «Сиэрпэ уонна Молот» мэтээл олохтоммут — [[Социалистыы Үлэ Дьоруойа|Социалистыы Үлэ Дьоруойун]] бэлиэтэ. * [[Ыам ыйын 28]] — Аан дойду Иккис сэриитэ: [[Бельгия]] нацистыы Германияҕа бэриммит. === Бэс ыйа === * [[Бэс ыйын 3]] — [[Иккис аан дойду сэриитэ|Иккис аан дойду сэриитэ]]: Люфтваффе [[Париж]] куораты буомбалаабыт. * [[Бэс ыйын 3]] — [[Иккис аан дойду сэриитэ|Иккис аан дойду сэриитэ]]: Дюнкерк аттынааҕы кыргыһыыга Германия кыайар. * [[Бэс ыйын 3]] — [[Иккис аан дойду сэриитэ|Иккис аан дойду сэриитэ]]: Япония [[Алеут арыылара|Алеут арыыларын]] ылаары Уналаска арыыны буомбалаабыт. * [[Бэс ыйын 4]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: [[Быраансыйа|Франция]] Дюнкерк пуордуттан Британия сэбилэниилээх күүстэрэ эвакуацияланан бүппүттэр (338 000 саллаат). * [[Бэс ыйын 6]] — [[Өлүөнэ өрүс пароходствота|Өлүөнэ өрүс пароходствотын управлениетын]] начаалынньыгын солбуйааччы [[Иванов Семен Георгиевич|Семен Иванов]] (1900-1942) экэнэмиис уонна инженер-гидролог үөрэхтээх, Марха улууһутуттан (билигин Ньурба) төрүттээх киһи ССРС НКВД-тын оһуобай отделын быһаарыытынан 5 сылга хаайыыга ууруллар. Лааҕырга өлбүтэ. * [[Бэс ыйын 10]] — [[Италия]] Францияҕа уонна Улуу Британияҕа сэриини биллэрбит. Уонна Соҕуруу Францияҕа сэриилэрин киллэрбит. * [[Бэс ыйын 11]] — [[Саҥа Зеландия]], [[Австралия]] уонна [[Соҕуруу Африка сойууһа]] [[Италия]]ҕа сэриини биллэрбиттэр. * [[Бэс ыйын 14]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ|Аан дойду иккис сэриитин]] кэмигэр [[Германия|ньиэмэс]] аармыйата [[Париж]] куоратын ылбыт. * Бэс ыйын 14 — Сэбиэскэй Сойуус [[Литва]]ҕа ультиматум түһэрбит, бэйэтигэр холбообут. * [[Бэс ыйын 16]] — [[ССРС|сэбиэскэй]] бырабыыталыстыба [[Латвия]] уонна [[Эстония]] салаталарыгар сэбилэниилээх күүстэри киллэрэри көҥүллүүллэрин модьуйан ультиматум туруорбут. * [[Бэс ыйын 17]] — Иккис аан дойду сэриитэ — Британия саллааттарын уонна көннөрү дьонун Францияттан дойдуларыгар эвакуациялаан испит "Ланкастрия" (Lancastria) диэн бөдөҥ хараабылы Сен-Назер (Франция) аттыгар люфтваффе атаакалаабыт уонна тимирдибит. Кырата 3000 (сорох сыанабылынан 5800) киһи өлбүт. Британия устуоруйатыгар байҕалга саамай бөдөҥ байыаннай сүтүк. * [[Бэс ыйын 18]] — [[Шарль де Голль]] французтары Утарсыыга ыҥырбыт (Лондонтан, BBC араадьыйа долгуннарынан). * [[Бэс ыйын 21]] — Амматтан төрүттээх Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, салайааччы [[Кралин (Иванов) Алексей Евсеевич|Алексей Кралин]] буруйа суоҕа дакаастанан реабилитацияламмыт. Бу киһи норуот өстөөҕө аатыран 1928 сылтан 12 сыл хаайыыга сыппыта. Казань куоракка РККА хамандыырдарын кууруһугар үөрэммит, Туркестааҥҥа басмаачтары утары кавалерияны хамаандалаабыт киһи. * [[Бэс ыйын 28]] — [[Сэбиэскэй Сойуус]] Кыһыл аармыйатын чаастара ''Бессарабияҕа'' (билиҥҥи [[Молдова]]) уонна ''Хотугу Буковинаҕа'' (билигин Украина сорҕото) киирбиттэр. Бу сирдэри ССРС Румынияттан былдьаабыта. Румыния бастаан мобилизация биллэрэн сэриилэһээри гынан баран, сирдэрин биэрэргэ күһэллибитэ. === От ыйа === * [[От ыйын 2]] — Ииндийэ тутулуга суох буолуутун туруулаһар хамсааһын басхана [[Субхас Чандра Бозе]] [[Калькутта|Калькуутта]]ҕа хаайыллыбыт. * [[От ыйын 3]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ|Аан дойду Иккис сэриитэ]]: Англия флота Франция хараабыллара ньиэмэстэргэ түбэспэттэрин хааччыйаары [[Алжир]] кытылыгар турар Франция эскадратыгар саба түспүт. Түөрт линкортан биирэ тимирбит, икки алдьаммыттар, төрдүс Францияҕа төттөрү куоппут. * [[От ыйын 10]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: [[Франция]]ҕа [[Виши бырабыыталыстыбата]] олохтоммут. * [[От ыйын 18]] — [[Дьокуускай|Дьокуускайга]] өстүөкүлэ оҥорор завод тутурга быһаарыы ылыллыбыт. === Атырдьах ыйа === * [[Атырдьах ыйын 2]] — [[Молдавия|Молдавия Сэбиэскэй Сэссийэлиистии Өрөспүүбүлүкэтэ]] үөскээбит. * [[Атырдьах ыйын 3]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: [[Италия]] сэбилэниилээх күүстэрэ Британия Сомалилендыгар кимэн киирбиттэр. * [[Атырдьах ыйын 5]] — Аан дойду иккис сэриитэ: [[Сэбиэскэй Сойуус]] [[Латвия]]ны бэйэтигэр холбообутун туһунан биллэрбит. * [[Атырдьах ыйын 6]] — [[Эстония]] ССРС састаабыгар киирбит. * [[Атырдьах ыйын 9]] — Бэлиитикэҕэ улахан суолталаах [[Берлин]]—[[Багдад]] тимир суол тутуута түмүктэммит. * [[Атырдьах ыйын 13]] — [[Орто Халыма]] куоракка кииннээх [[Халыма-Индигир уокуруга]] тэриллибит. Уокурук састаабар [[Аллараа Халыма улууһа|Аллараа Халыма]], [[Орто Халыма улууһа|Орто Халыма]], [[Аллайыаха улууһа|Аллайыаха]], [[Абый улууһа|Абый]] уонна [[Муома улууһа|Муома]] оройуоннар киирбиттэр. * [[Атырдьах ыйын 20]] — [[Мехико]] куоракка күрээн олорбут [[Лев Троцкай]]ы өлөрдүү бааһырдыбыттар. Сарсыныгар өлбүтэ. * [[Атырдьах ыйын 25]] — [[Улуу Британия|Англия]] бомардировщиктара аан бастаан [[Берлин]]и буомбалаабыттар. === Балаҕан ыйа === * [[Балаҕан ыйын 5]] — «Пионерская правда» хаһыакка [[Аркадий Гайдар]] «Тимур уонна кини хамаандата» сэһэнин бэчээттээн саҕалаабыттар. Бу сыл сэһэнинэн киинэ уһуллан тахсыбыта. Ол кэннэ [[Сэбиэскэй Сойуус]] үрдүнэн дьоҥҥо көмөлөһөр ''тимуровецтар'' хамсааһыннара саҕаламмыта. * [[Балаҕан ыйын 17]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ|Аан дойду иккис сэриитин]] кэмигэр [[Үһүс рейх|Германия]] [[Улуу Британия]] авиациятын кыайбакка саба түһэр былааныттан батыммыт. * [[Балаҕан ыйын 27]] — Берлиҥҥэ [[Германия]], [[Италия]] уонна [[Япония]] ''Үс өрүттээх пакт'' түһэрсибиттэр. === Алтынньы === * [[Алтынньы 12]] — Москубаҕа [[Чайковскай аатынан кэнсиэртиир саала|П. И. Чайковскай аатынан кэнсиэртиир саала]] аһыллыбыт. * [[Алтынньы 31]] — [[Иккис аан дойду сэриитэ]]: Британия иһин кыргыһыы түмүктэммит, ол түмүгүнэн ньиэмэстэр арыыга саба түһэллэрин тохтоппуттар. === Сэтинньи === * [[Сэтинньи 12]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: ССРС тас дьыалаларын миниистирэ [[Вячеслав Молотов]] Берлииҥҥэ тиийбит. Икки хонук устата сүнньүнэн Риббентроптуун кэпсэппит уонна иккитэ Гитлердыын көрсүбүт. Британияны утары сэрии туһунан, Туурсуйаны кытта биир тылы булууну, Финляндия, Бессарабия, Болгария, Ираан дьылҕаларын ырыппыттар. Сэбиэскэй Сойуус үс дойду (Германия, Япония, Италия) холбоһугар киирэрин туһунан кэпсэтэ сатаабыттар да, Финляндияны уонна Буковинаны былдьаһан биир тылга киирсибэтэхтэр. * [[Сэтинньи 13]] — "[[Аадыча]] өрүс тардыытыгар кыһыл көмүһу хостуурга" диэн Саха АССР Совнаркома быһаарыы ылыллыбыт. * [[Сэтинньи 15]] — [[Саккырыыр оройуона|Саккырыыр оройуонугар]], байҕалтан 440 км сиргэ дьоҥҥо саба түспүт үрүҥ эһэни өлөрбүттэр. Шадринскай нэһилиэккэ Собопол диэн сиргэ торҕоннообут эһэ биир киһини, Д.В. Колесов диэн табаһыты, маска куоттарбыт, ол сырыттаҕына булчуттар кэлэн өлөрбүттэр. Кыыл ыйааһына 298,5 кг буолбут. Байҕалтан бачча ыраах үрүҥ эһэ тахса илигэ диэн "Социалистическая Якутия" хаһыакка суруйбуттар<ref>{{Ыстатыйа|заглавие=Белый медведь в Саккырыре|издание=Социалистическая Якутия, хаһыат|автор=Корнилов Г.Ф., Володин П.М.|год=1941|месяц=4|число=3|номер=78|страницы=3|место=Якутск}}</ref>. * [[Сэтинньи 16]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: [[Ковентри]] куораты икки хонук иннинэ Люфтваффе урусхаллаабытыгар хоруйдаан Британия сөмүлүөттэрэ Германия [[Гамбург]] куоратын буомбалаабыттар. * [[Сэтинньи 23]] — [[Биэнгирийэ|Венгрия]] уонна [[Румыния]] балаҕан ыйыгар түһэрсиллибит [[Тройственнай пакт]] диэн [[Германия]], [[Италия]] уонна [[Япония]] байыаннай сойуустарыгар киирбиттэр. * [[Сэтинньи 24]] — Аан дойду иккис сэриитэ: Бастакы Словакия Өрөспүүбүлүкэтэ [[Тройственнай пакт]] диэн докумуоҥҥа илии баттаан, [[Германия]], [[Италия]] уонна [[Дьоппуон|Япония]] байыаннай сойуустарыгар холбоспут. == Төрөөбүттэр == * [[Тохсунньу 16]] — [[Саввинов Николай Николаевич|Николай Саввинов]] — [[Дуобат|дуобакка]] өрөспүүбүлүкэ 13 төгүллээх чөмпүйүөнэ, 1969 сыллаахаа [[ССРС]] эр дьоҥҥо чемпионатын финалыгар бастакынан суолу тэлбит, Европа бэтэрээннэригэр боруонса мэтээллээх, ССРС спорт маастара, СӨ хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ. * [[Тохсунньу 29]] — [[Андросов Артур Дмитриевич|Артур Андросов]] — хайа маастара, сир баайын аһаҕас ньыманан хостооһунунан дьарыктанар учуонай, РФ үтүөлээх айааччыта, [[ХИФУ]] бэрэпиэссэрэ, техника билимин дуоктара. * [[Олунньу 17]] — [[Захаров Вячеслав Платонович]] — история билимин кандидата, РСФСР профтех үөрэхтээһинин туйгуна * [[Олунньу 19]] — [[Сапармурат Ниязов]] — 1991-2006 сылларга ''Туркменбаши'' диэн титуллаах [[Туркменистан]] бэрэсидьиэнэ. * [[Кулун тутар 29]] — [[Кычкин Николай Николаевич|Николай Кычкин]] — дуобатчыт, Ытык Күөл спортивнай оскуолатын тренерэ, СӨ уонна РФ үтүөлээх тренерэ, Таатта улууһун Ытык киһитэ. * [[Муус устар 15]] — Үөһээ Бүлүү [[Сургулуук нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү)|Сургулуук нэһилиэгэр]] [[Архипов Никита Деевич|Никита Архипов]] — археолог, устуоруйа билимин дуоктара. * [[Ыам ыйын 17]] — [[Кыымчаан Кучу]] (Климент Егорович Ефремов) — саха экстремал сүүрүгэ. * [[Ыам ыйын 24]] — [[Иосиф Бродскай]] (1996 өлб.), нуучча бэйиэтэ, [[Нобель бириэмийэтэ|Нобель бириэмийэтин]] лауреата (1987). * [[Бэс ыйын 1]] — [[Калитин Николай Романович]] — эбэҥки поэта, прозаик, литератураны ырытааччы, Россия суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ * [[Бэс ыйын 28]] — [[Мухаммад Йунус]], [[Бангладеш]] банкира, экономика профессора, дьадаҥыларга иэс биэриини сайыннарбытын иһин [[Нобель эйэ бириэмийэтэ| Нобель эйэ бириэмийэтин]] [[2006|2006 сыллааҕы лауреата]] буолбута. * [[От ыйын 13]] — [[Олбутцева Елена Дмитриевна|Е. Д. Олбутцева]] төрөөбүт, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, мелодист * [[Атырдьах ыйын 3]] — [[Эверстов Степан Ильич]] - историческай билим кандидата, историк, археолог. * [[Атырдьах ыйын 31]] — [[Павлов Федор Федорович]] — худуоһунньук, * [[Балаҕан ыйын 4]] — [[Дедюкин Василий Георгиевич]] - поэт * [[Балаҕан ыйын 12]] — [[Винокуров Василий Елисеевич|Василий Винокуров]] — РФ өрүс флотун Бочуоттаах үлэһитэ, [[РСФСР]] үрдүкү кылаастаах специалиһа. Кини аатынан ТО-1544 теплоход “Механик Винокуров” диэн ааттаммыта. * [[Алтынньы 17]] — [[Кривошапкин Андрей Васильевич]] — эбээн бастаан-көстөөн иһэр суруйааччыта, Саха Өрөспүүбүлүкэтин народнай суруйааччыта, * [[Алтынньы 27]] — [[Кац Валерий Геннадьевич]], композитор. * [[Ахсынньы 4]] — [[Ларионов Егор Михайлович]] — политик, 1993—1998 сс. Ил Түмэн бэрэстэбиитэллэрин Палататын бэрэссэдээтэлэ. * [[Ахсынньы 21]] — [[Угаров Гавриил Спиридонович]] — биология билимин доктора, суруйааччы, айааччы, уопсастыбаннай диэйэтэл, * [[Ахсынньы 23]] — [[Сафронов Александр Федотович]], Арассыыйа НА чилиэн-корреспондена, 2004 сылтан Саха сиринээҕи Наука киинин Президиумын бэрэссэдээтэлэ. == Өлбүттэр == * [[Кулун тутар 16]] — [[Сельма Лагерлёф]] (1858 төр.), швед суруйааччыта, литэрэтиирэҕэ [[Нобель бириэмийэтэ|Нобель бириэмийэтин]] лауреата (1909). * [[Атырдьах ыйын 21]] — [[Лев Троцкай|Лев Давидович Троцкай]] (дьиҥнээх араспаанньата Бронштейн) - аан дойду коммунистическай революционнай хамсааһынан диэйэтэлэ, марксист, марксизм биир салаатын саҕалааччыта (троцкизм). * [[Ахсынньы 21]] — [[Фрэнсис Скотт Фицджеральд]] (1896 төр.), [[АХШ]] суруйааччыта. [[Категория:1940|*]] kqjmtl2yk2otjploq1fgtgg3k05v3in 0 6578 429506 416776 2026-06-23T07:09:33Z Ojkhol 24881 /* Тохсунньу */ 429506 wikitext text/x-wiki {{Сыллар|1970}} '''1970''' сыл. == Туох буолбута == * Өрөспүүбүлүкэҕэ бастакы нефегазоконденсат хостонор сирэ аһыллыбыт - Орто Ботуобуйатааҕы. === Тохсунньу === * [[Тохсунньу 1]] — "[[Дьааҥы сардаҥата - Заря Яны]]" [[Усуйаана улууһа|Усуйаана улууһун]] хаһыатын бастакы нүөмэрэ тахсыбыт. * [[Тохсунньу 10]] — [[Дьокуускай]]га аан дойдуга бастакы ирбэт тоҥҥо тутуллубут [[Дьокуускайдааҕы ГРЭС|ГРЭС]] үлэҕэ киирбит. * [[Тохсунньу 12]] — [[Дьокуускайдааҕы ГРЭС]] бастакы агрегата үлэтин саҕалаабыт. Ирбэт тоҥҥо гаас көмөтүнэн эргийэр турбиналаах станция аан дойдуга соҕотох<ref>{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=261|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}</ref>. === Кулун тутар === * [[Кулун тутар 2]] — Суруйааччы А. Твардовскай «Новый мир» сурунаал эрэдээксийэтиттэн үүрүллүбүт. * [[Кулун тутар 19]] — Андрей Сахаров, Валентин Турчин уонна Рой Медведев ССРС-ка дэмэкэрээттии уларытыылары киллэрэр туһунан аһаҕас суругу дойду салайааччыларыгар Брежнев, Косыгин уонна Подгорнай ааттарыгар суруйбуттар. === Муус устар === * [[Муус устар 17]] — Былатыан Ойуунускай 1935-1938 сыллардаахха олорбут дьиэтигэр [[Саха литэрэтиирэтин судаарыстыбаннай түмэлэ]] аһыллыбыта. * [[Муус устар 19]] — Аан бастакы "Жигули" массыына конвейертан тахсыбыт ([[ВАЗ-2101]]). * [[Муус устар 22]] — тулалыыр эйгэни харыстыыр бастакы тэрээһин АХШ-ка ыытыллыбыт, кэлин бу тэрээһини [[ХНТ]] Сир-Ийэ аан дойдутааҕы күнүнэн биллэрбитэ. === Ыам ыйа === * [[Ыам ыйын 31]] — [[Перу]]га 7,9 балл магнитуадалаах сирх хамсааһынын түмүгэр Юнгай куорат суох буолбут. 66 794 - 70 000 киһи өлбүт, 50 000 киһи бааһырбыт. === От ыйа === * [[От ыйын 8]] — [[Ричард Никсон]] АХШ Кэнгириэһигэр туһаайыытыгар төрүт олохтоох американецтар бэйэлэрин омук быһыытынан билиниилэрин өйөөһүн АХШ официальнай бэлиитикэтэ буолуохтааҕын туһунан эппит. Манна олоҕуран 1975 сыллаахха Индеецтэр бэйэлэрин билиниилэрин уонна үөрэниилэригэр көмөлөһүү туһунан сокуон ылыныллыбыта. === Балаҕан ыйа === * [[Балаҕан ыйын 1]] — Серебрянай Борга ([[Нүөрүҥгүрү улууһа|Нүөрүҥгүрү]]) Өрөспүүбүлүкэтээҕи оҕо психоневрологическай диспансера аһыллыбыт. * [[Балаҕан ыйын 6]] — [[Аллараа Халыма улууһа|Аллараа Халымаҕа]] Черскэй аттыгар бөдөҥ нефтебаза аһыллыбыт, соруга — хотугу оройуоннары уонна Чукотканы уматыгынан хааччыйыы. Нефтебаза тула Черскэй урукку аатын ылбыт Алын Кириэс бөһүөлэк тутуллубут ({{lang-ru|Нижние Кресты}}). * [[Балаҕан ыйын 9]] — ВАЗ-2101 «[[Жигули (массыына)|Жигули]]» оҥоһуута саҕаламмыт. «Жигулилар» [[2014]] сылга диэри 44 сыл тухары оҥоһуллубуттара. * [[Балаҕан ыйын 24]] — [[ССРС]] «Луна-16» автоматическэй станцията [[Ый]] буорун [[Сир]]гэ аҕалбыт. Бу иннинэ [[Ый]] буорун [[АХШ]] астронавтара «Аполлон-11» уонна «Аполлон-12» миссияларыттан аҕалбыттара. === Сэтинньи === * [[Сэтинньи 3]] — [[Чиили|Чиилигэ]] [[Сальвадор Альенде]] бэрэсидьиэн буолуутун сиэрэ-туома буолбут. * [[Сэтинньи 10]] — Сэбиэскэй Сойуус «Луна-17» станцияны көтүппүт, биир нэдиэлэ буолан баран [[Ый]]га Ардах Байҕалын эргин түспүт. Ый ньууругар бастакы бэйэтэ хаамар «Луноход-1» тахсыбыт уонна Сиртэн салаллан 11 ый тухары Ый устун айаннаабыт. * [[Сэтинньи 17]] — [[Ый]]га ''Самыыр Байҕалыгар'' [[ССРС]] «Луна-17» станцията ситиһиилээх сымнаҕас посадкатын кэнниттэн «Луноход-1» Ый ньуурун устунан айанын саҕалаабыт. Бу аан дойду устуоруйатыгар бастакы планетоход буолар. Кини Ыйга 10,5 ый үлэлээбит, ол тухары 10,5 км ааспыт. * [[Сэтинньи 26]] — [[Кариб байҕала|Кариб байҕалыгар]] баар Гваделупа киин куоратыгар Бас-Терреҕэ биир мүнүүтэ иһигэр 38,1 мм ардах түспүт. Бу аан дойду устуоруйатыгар регистрацияламмыт саамай күүстээх ардах. === Ахсынньы === * [[Ахсынньы 15]] — "Венера-7" диэн [[Сэбиэскэй Сойуус]] станцията ситиһиилээхтик [[Чолбон]] ньууругар олорбут. Бу аан дойду устуоруйатыгар бастакытын [[Сир]]тэн ыытыллыбыт аппарат атын планетаҕа олоруута буолбут. == Төрөөбүттэр == * [[Муус устар 29]] — [[Ума Турман]], киинэ уонна тэлэбиидэнньэ артыыһа, «Көмүс глобус» бириэмийэ лауреата. * [[От ыйын 2]] — [[Авксентьева Сардаана Владимировна|Сардаана Авксентьева]], Госдума VIII ыҥырыытын дьокутаата, 2019-21 сс. [[Дьокуускай]] куоратын баһылыга. * [[От ыйын 17]] — [[Акимов Егор Егорович|Егор Акимов]] — ырыаһыт, ырыа айааччы, СӨ култууратын туйгуна. * [[Атырдьах ыйын 1]] — [[Джан Сибель|Сибель Джан]] (тур. Sibel Can, төрөөбүтүнэн Сибель Джангюре, Sibel Cangüre) — турок биллэр ырыаһыта, үҥүүһүтэ, киинэ артыыһа. * [[Атырдьах ыйын 28]] — [[Жиркова Татьяна |Татьяна Жиркова]], Россия спордун үтүөлээх маастара, сүүрүүк. * [[Ахсынньы 2]] — [[Березкин Эрнст Борисович]], саха политига. == Өлбүттэр == * [[Муус устар 22]] — [[Саввин Степан Афанасьевич]] — [[Күн Дьирибинэ, суруйааччы|Күн Дьирибинэ]] (1903—1970) — саха биллиилээх суруйааччыта, үгэһитэ, тылбаасчыта. Саха Сиригэр Гражданскай уонна Аҕа дойду Улуу сэриилэрин кыттыылааҕа. * [[Бэс ыйын 16]] — [[Семенов Григорий Трофимович]] (1903—1970), геолог, Социалистическай Үлэ Геройа. * [[От ыйын 26]] — [[Валиди-Тоҕан Ахмад-Заки]] (Ахмед-Заки Валидов) — Башкиир тутулуга суох буолуутун иһин хамсааһын 1917-20 сс. салайааччыта. Кэлин эмиграцияҕа сылдьан публицист уонна устуорук, востоковед-тюрколог быһыытынан биллибитэ, бөлөһүөпүйэ дуоктара (1935), Манчестер университетын бочуоттаах дуоктара (1967) буолбута. * [[Сэтинньи 24]] — [[Туралысов Георгий Михайлович]] (1903—1970), Саха тыйаатырын ойуулуур искусствотын төрүттээбит саха маҥнайгы үрдүк үөрэхтээх худуоһунньуга. * [[Сэтинньи 25]] — [[Мисима Юкио|Юкио Мисима]] — [[дьоппуон]] литэрэтиирэтигэр XX үйэ иккис аҥаарын саамай биллэр суруйааччыта, драматург. [[Категория:1970|*]] 2tslue7g362x1m98v3a4wsiuu7x2sbe 0 7316 429507 428235 2026-06-23T07:10:05Z Ojkhol 24881 /* Түбэлтэлэр */ 429507 wikitext text/x-wiki '''Тохсунньу 12''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 12-с күнэ. Сыл бүтүө 353 күн ([[ордук хонуктаах сыл]]га 354 күн) баар. == Бэлиэ күннэр == * {{Флагификация|Арассыыйа}} — Прокуратура үлэһитин күнэ * {{Флагификация|Алжир}} — Йеннайер (бербердэр халандаардарынан Саҥа дьыл). Алжирга эрэ 12 чыыһылаҕа бэлиэтэнэр судаарыстыба бырааһынньыга. Берберэр олорор атын дойдуларыгар Юлиан халандаарын кытта сөп түбэһэр * {{Флагификация|Ииндийэ}} — Ыччат күнэ * {{Флагификация|Танзания}} — Занзибар өрөбөлүүссүйэтин күнэ (1964) * {{Флагификация|Туркмения}} — Кэриэстэбил күнэ (1881 сыллааҕы [[Гек-Тепе кыргыһыыта|Гёк-Тепе (Күөх Төбө) кыргыһыытыгар]] охтубуттарга анаан). == Түбэлтэлэр == * [[Б. э. и. 49 сыл]] — [[Юлий Цезарь]] баһылыктаах 13-с легион Рубикон өрүһү туораабыт. Урукку доҕордуулар Цезарь уонна Помпей ыккардыларыгар сэрии буолара саарбаҕа суох буолбут. * [[475]] — [[Византия Империята|Византия]] ыраахтааҕыта Зенон Константинопольтан күрээбит, былааһы кини генерала Василиск ылбыт. * [[1570]] — [[Уордаах Уйбаан|Иоанн IV]] ыраахтааҕы (Уордаах Уйбаан) сэриилэрэ Новгород куоракка киирбиттэр, тыһыынчанан киһини, ол иһигэр оҕолору-дьахталлары, сордоон-муҥнаан өлөртөөбүттэр (сорох сыанабылынан 30 тыһыынча олохтоохтон аҥаарын, 15 тыһыынча киһини). Төрүөтэ — Московияттан арахсан Польшаҕа холбоһоору гыммыттар диэн сымыйа үҥсүү. Бу кэнниттэн куоракка ыарыы турбута, сут буолбута. * [[1918]] (эргэ истиилинэн ахсынньы 30-гар) — [[Дьокуускай]] куоратын кулубатынан [[эсердар|эсер]] [[Панкратьев В.А.]] талыллыбыт. Кини иннинэ кулубалаабыт эсер [[Эверстов И.Н.]] Сибиир уобаластааҕы дууматыгар дэлэгээтинэн барбыт. * [[1927]] — [[Ташкент]] куоратыгар Саҥа [[Түүрдэр|Түүр]] Алпаабытын Бүтүн Сойуустааҕы Киин кэмитиэтин ({{comment|ВЦК НТА|Всесоюзный Центральный комитет нового Тюркского алфавита}}) Пленума түмүктэммит. Бу мунньахха Саха сирин аатыттан {{comment|ВЦИК|Всероссийский Центральный Исполнительный Комитет}} чилиэнэ [[Леонтьев Василий Никанорович|Василий Леонтьев]] кыттыбыт. * [[1930]] — [[Дьокуускай|Дьокуускайга]] лесопилка тутуллубут. * [[1943 сыл|1943]] — «Искра» диэн ааттаах байыаннай эпэрээһийэ саҕаламмыт, ол түмүгэр [[Ленинград блокадата]] көҥү көтүллүбүтэ. * [[1945 сыл|1945]] — [[Сэбиэскэй Сойуус]] аармыйата Германияны утары улахан кимэн киирини саҕалаабыт. * [[1965]] — 1963 сыллааҕы [[Саха АССР]] оройуоннарын административнай реформата көтүрүллүбүт. Тыа сирин уонна промышленнай оройуоннар "көннөрү" оройуоннар буолбуттар уонна бытарытыллыбыттар: Амма, Үөһээ Бүлүү, Горнай, Мэҥэ-Хаҥалас, Мирнэй, Нам, Сунтаар, Уус-Алдан уонна Чурапчы оройуоннара сөргүтүллүбүттэр. Заречнай уонна Орто Өлүөнэ оройуоннара суох буолбуттар. Бу күн [[Мирнэй улууһа|Мирнэй оройуонун]] тэриллибит күнүнэн ааҕыллар. * [[1967]] — [[АХШ|Америкаҕа]] Джеймс Бедфорд диэн уйулҕа үөрэҕин профессора аан дойду устуоруйатыгар бастакынан ''крионизацияламмыт'', ол эбэтэр баҕар кэнэҕэһин тилиннэрэр ньыма көстүө диэн тоҥоруллубут. * [[1970]] — [[Дьокуускайдааҕы ГРЭС]] бастакы агрегата үлэтин саҕалаабыт. Ирбэт тоҥҥо гаас көмөтүнэн эргийэр турбиналаах станция аан дойдуга соҕотох<ref>{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=261|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}</ref>. * [[1990]] — [[Румыния]] урукку социалистыы лааҕыр дойдуларыттан бастакыннан хомуньуус баартыйатын боппут. * [[1998]] — [[Европа]] 19 дойдута киһини клоннааһыны боборго сөбүлэҥ түһэрсибиттэр. * [[2010]] — [[Гаити]]га улахан [[сир хамсааһына]] буолбут. Түмүгэр 220 000-тан 300 000-ҕа дылы киһи өлбүт, Гаити киин куоратын [[Порт-о-Пренс]] үксэ урусхалламмыт. == Төрөөбүттэр == * [[1876]] — [[Джек Лондон]] (1916 өлб.), суруйааччы («Белый Клык», «Зов предков», «Морской волк», «Смок Беллью» уо.д.а.). * [[1917]] — [[Попов Кирилл Егорович|Кирилл Попов]] (27.01.1975 өлб.), Өлүөхүмэ леспромхоһун лесопуунун начаалынньыга, Социалистыы Үлэ Дьоруойа (1971). Иккис Аан дойду сэриитин кыттыылааҕа, разведчик. * [[1934]] — [[Иванов Николай Егорович|Николай Иванов]] — 1959-1990 сылларга тохтобула суох [[Амма улууһа|Амма улууһун]] оскуолаларыгар дириэктэрдээбитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала. * [[1943]] — [[Васильев Эдуард Иосифович|Эдуард Васильев]] — [[Саха живописецтара|саха живописеһа]], РСФСР судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата, Саха Өрөспүүбүлүкэтин ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ. * [[1941]] — [[Кейметинов Василий Спиридонович - Баргачан|Василий Кейметинов — Баргачан]] — [[Эбээннэр|эбээн]] бэйиэтэ, суруйааччыта, филология билимин хандьыдаата. * [[1952]] — [[Афанасьев Лазарь Андреевич|Лазарь Афанасьев - Тэрис]] — "[[Айыы үөрэҕэ|Айыы Үөрэҕин]]" түһэ, филология билимин хандьыдаата, Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ. * [[1964]] — [[Джефф Безос]] — [[АХШ|Эмиэрикэ]] урбаанньыта, [[Amazon|Amazon.com]] интэрниэт-маҕаһыын төрүттээччитэ уонна тойоно, Blue Origin аэрокосмическай компания төрүтээччитэ уонна бас билээччитэ, уонна бэчээттиир дьиэ The Washington Post бас билээччитэ. 2017-2021 сылларга аан дойду саамай баай киһитэ. == Өлбүттэр == * [[1976]] — [[Агата Кристи]] (1890 төр.), суруйааччы, аан дойдуга биллибит детективтэри суруйбута. {{ыйдар}} [[Категория:Тохсунньу 12]] gxw6l6pndq1aw5f0zjns66t1opkg3ez 0 7597 429492 425420 2026-06-23T04:41:23Z Ojkhol 24881 /* Өлбүттэр */ 429492 wikitext text/x-wiki '''Ыам ыйын 9''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 129-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 130-c күнэ). Сыл бүтүө 236 күн баар. == Бэлиэ күннэр == * '''Улуу Кыайыы күнэ'''. Сэбиэскэй Сойуус састаабыгар киирэ сылдьыбыт 10 өрөспүүбүлүкэҕэ, ону таһынан Израильга, Боснияҕа уонна Герцеговинаҕа, Сербияҕа, Хотугу Македонияҕа, уонна Черногорияҕа бэлиэтэнэр. Украинаҕа Нацизмы кыайыы күнэ диэн ааттаах. * [[ХНТ]]{{Флагификация|ООН}} — [[Аан дойду иккис сэриитэ|Аан дойду иккис сэриитин]] сиэртибэлэрин бэлиэтиир уонна эйэлэһии күнэ (8-ка уонна 9-ка бэлиэтэнэр). * {{Флагификация|Европа сойууһа}} — Шуман былааныгар анаммыт [[Европа күнэ]] * {{Флагификация|Джерси}} — Босхолонуу күнэ * {{Флагификация|Узбекистан}} — Өйдөбүнньук уонна Сүгүрүйүү күнэ == Түбэлтэлэр == * [[Б. э. и. 53 сыл]] — Рим полководеһа Красс сэриитин Парфия сэриитэ Карр куорат анныгар үлтүрүппүт. Красс бэйэтэ кыргыһыыга охтубут. * [[1386]] — [[Англия]] уонна [[Португалия]] сойуустаһар туһунан Виндзордааҕы сөбүлэҥҥэ илии баттаабыттар. Аан дойдуга баччааҥҥа диэри күүһүн сүтэрэ илик ордук кырдьаҕас дипломатия докумуона буолар. * [[1634]] — Хаһаак атамаана [[Галкин Иван Алексеевич|Галкин]] Бөтүҥ улууhугар ыар ыалдыт буолан тиийбит. Ыам ыйын 9 күнүгэр "якольских князцей Бурдуя и Семена Улта" курээри сылдьалларын тохтоппут диэн суруллар. Бу иннинэ, күһүн, Өлүөнэ остуруогар былааһы бирикээсчит Ходыревтан күүһүнэн былдьаабыт, оттон кини дьоно олохтоох сахалары аһара халаан-талаан өрө туруорбуттар эбит. Ол курдук намнар кини 50-ча киһилээх этэрээтин куотарга күһэйбиттэр, сырсан кэлэн остуруогу төгүрүктүү сылдьыбыттар. Төгүрүктээһиҥҥэ бороҕоннор уонна хаҥаластар кыттыбыттар. * [[1901]] — [[Австралия]]ҕа дойду бастакы түмэнэ аһыллыбыт. * [[1915 сыл|1915]] — Аан дойду бастакы сэриитэ: Артуа иккис кыргыһыыта саҕаламмыт (бэс ыйын 18 күнүгэр түмүктэммитэ). * [[1917]] — Арассыыйа Быстах кэминээҕи бырабыыталыстыбата бэчээт цензуратын букатыннаахтык тохтотор туһунан биллэрбит. * [[1918 сыл|1918]] — Ижора собуотун оробуочайдарын ытыалааһын — бассабыыктар саата-саадаҕа суох дьону аан бастаан ытыалаабыттар. * [[1920]] — [[Сиинэ оскуолата]] таҥара дьиэтиттэн араарыллыбыта, таҥара үөрэҕин үөрэтии бобуллубута. * [[1920 сыл|1920]] — [[Польша]] сэриилэрэ Киевы ыланнар Крещатик уулусса устун байыаннай параад оҥорбуттар. * [[1922 сыл|1922]] — Бүтүн Русь патриархын Тихоны дьиэтигэр хаайбыттар. * [[1925]] — Амма Сулҕаччытыгар [[Артемьев Михаил Константинович|Михаил Артемьев]] салалталаах сахалартан уонна тоҥустартар турар бастаанньыстар бөдөҥ этэрээттэрэ кыһыллары кытта эйэлэһэр. Артемьев бу кэнниттэн 1927 сылга диэри сэбиэскэй былааска үлэлээбитэ. Охуоскай волревкомун салайбыта, ЯЦИК-ка аҕыйах ахсааннаах омуктар кэмитиэттэрин чилиэнэ этэ. * [[1941 сыл|1941]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: U-110 ньиэмэс подлодкатын Британия сэбилэниилээх күүстэрэ былдьаабыттар. Хараабылга Enigma диэн шифрдыыр аппараат баар этэ, ону кэлин криптографтар ньиэмэс салалтатын бирикээстэрин ааҕарга туһаммыттара. * [[1942]] — Саха АССР обкуома бюроҕа «Работник печати» диэн танковай колоннаҕа харчы хомуйар туһунан уураах таһаарбыт. * [[1945]] — Танковай рота хамандыыра [[Оллонов Дмитрий Данилович|Дмитрий Оллонов]] сэриилэспит танковай полката Прага куоракка бастакыннан тоҕу көтөн киирбит. [[Түүлээх нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)|Түүлээх нэһилиэгэр]] төрөөбүт уол 1932 сылтан Кыһыл аармыйаҕа сулууспалаабыта, өссө 1939 сыллаахха Халхин Голга хорсуннук сэриилэһэн Кыһыл Знамя уордьанын ылбыта. * [[1950]] — Роберт Шуман сэрии кэнниттэн Франция уонна Германия салгыы хайдах ыаллыы олороллорун туһунан барылы көрдөрбүт. Бу Шуман декларацията диэн ааттаммыт докумуоҥҥа кэлин Арҕаа Европа атын дойдулара кыттыспыттара. [[Европа Сойууһа|Европа Сойууһун]] бастакы докумуонун быһыытынан ааҕыллар. * [[1955]] — [[Арҕаа Германия]] [[Хоту Атлантик Үлэх Тэрилтэтэ|НАТО]]-ҕа киирбит. * [[1973]] — Дьокуускайга Кыайыы болуоссатыгар Т-34 таанканы өйдөбүнньүк быһыытынан үөрүүлээх быһыыга-майгыга арыйыы буолбут. * [[1985]] — Саха Сиригэр Улуу Кыайыы 40 сылын бэлиэтээһин буолбут. V-с өрөспүүбүлүкэтээҕи байыаннай сүлүөт буолбут, Аҕа дойду сэриитигэр аналлаах саха худуоһунньуктарын быыстапката аһыллыбыт. * [[1990]] — Бүлүү [[Дьөккөн нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)|Дьөккөнүтүттэн]] төрүттээх учуутал [[Кондаков Николай Алексеевич|Николай Кондаковка]] Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойун аата иҥэриллибитэ. Бу наҕараада кинини өлбүтүн кэннэ булбута. Дьиҥэр, сэрии кэмигэр артиллерия эдэр лейтенаана взводу хамаандалаан Одер өрүһү туораабытын, плацдарм ылбытын, өстөөх алта пулеметун суох гыммытын иһин өссө ол саҕана дьоруойга түһэриллибитэ. * [[1992 сыл|1992]] — [[Армения]] сэриилэрэ Шуша куораты ылбыттар, бу түбэлтэ Нагорнай Карабах бастакы сэриитин сүрүн түгэнэ буолбута. * [[2010]] — [[Кемерово уобалаһа|Кемерово уобалаһыгар]] Распадскай шаахтаҕа [[Метан|метан]] эстибит. == Төрөөбүттэр == * [[1907]] — Аммаҕа, Эмис нэһилиэгэр Саппыйа алааска [[Күннүк Уурастыырап]] — саха норуодунай бэйиэтэ. * [[1937]] — СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, архивист М. М. Степанова. * [[1961]] — [[Кэбээйи (нэһилиэк)|Кэбээйи нэһилиэгэр]] [[Романова Екатерина Назаровна|Екатерина Назарова]] — саха итэҕэлин, сиэрин-туомун үөрэтэр чинчийээччи, устуоруйа билимин дуоктара. * [[1964]] — Сунтаар [[Түбэй (Сунтаар улууһа)|Түбэй]]игэр [[Сайа]], бэйиэт, Саха норуодунай бэйиэтэ. * [[1975 сыл|1975]] — [[Данилова Майя Андреевна|Майя Данилова]], СӨ Ил Дарханын сүбэһитэ, СӨ үтүөлээх экэнэмииһэ, СӨ экэниэмикэтин уонна промышленоска бэлиитикэтин туйгуна. == Өлбүттэр == * [[1982]] — [[Чиряев Гавриил Иосифович|Гаврил Чиряев]], баартыйа уонна ил диэйэтэлэ. 1965—1982 сыллардаахха ССКП Саха обкомун бастакы сэкирэтээрэ. Бүлүү [[Кыадаҥда (Бүлүү улууһа)|Кыадаҥдатыттан]] төрүттээх, дьоппуон Квантун аармыйатын урусхаллааһыҥҥа кыттыбыт эппиһиэр, аармыйаҕа 7 сыл сулууспалаабыт. Саха сирин 17 сыл устата салайбыт кэмин устуоруктар саамай нуһараҥ кэминэн ааттыыллар. Бу кэми кытта балысхан сайдыыны ситимнииллэр, [[Бүлүүтээҕи ГЭС|Бүлүүгэ ГЭС]] тутуллубута, хостуур промышленность күүскэ сайдыбыта. Кини баар буолан 1979 сыллааҕы саха устудьуоннарын хамсааһыннара сиэллэммэккэ-кутуруктаммакка ааспыта, үөрэх миниистирин [[Шарин Николай Иванович|Шарины]] өйөөбүтүн түмүгэр үөһэттэн дьаһал туолбакка, саха тыла оскуолаҕа хаалбыта. 58 сааһыгар сылдьан Москубаҕа ыалдьан өлбүтэ. * [[2010]] — Дьокуускай уонна Лиэнискэй эпиискэбэ [[Зосима (эпиискэп)|Зосима]] (12.09.1963 төр.). Өлбүтүн кэннэ Дьокуускай Ытык киһитин аата иҥэриллибитэ<ref>{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=251|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}</ref>. * [[2024]] — [[Филиппов Лазарь Степанович]] — Саха сирин биллиилээх ил, баартыйа уонна түмэт дьайыксыта, ХИФУ бэрэпиэссэрэ, бөлүһүөпүйэ билимин дуоктара. СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, РФ нефтегазовай комплексын ытык үлэһитэ {{ыйдар}} [[Категория:ыам ыйын 9]] gyay368rzpsojp39eyj38o60xar84vr 0 7779 429500 419606 2026-06-23T06:16:06Z InternetArchiveBot 20075 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 429500 wikitext text/x-wiki '''От ыйын 10''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 191-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 192-c күнэ). Сыл бүтүө 174 күн баар. == Бэлиэ күннэр == * {{Флагификация|Багаамалар}} — Тутулуга суох буолуу күнэ ([[1973]]) * {{Флагификация|Мавритания}} — Сэбилэниилээх күүстэр күннэрэ * {{Флагификация|Монголия}} — Былаах күнэ<ref>[https://regnum.ru/news/polit/2445701.html В Монголии отметили день государственного флага - ИА REGNUM] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200710095540/https://regnum.ru/news/polit/2445701.html |date=2020-07-10 }}</ref>; * {{Флагификация|Россия}} — Полтааваҕа кыайыы күнэ ([[1709]] с. от ыйын 8 күнүгэр буолбута); * {{Флагификация|Япония}} — [[Натто]] күнэ ([[соя|сояттан]] оҥоһуллар ас-үөл) * Тесла күнэ. Айааччы, учуонай [[Никола Тесла]] төрөөбүт күнэ. == Түбэлтэлэр == * [[420]] — Гуна Цзинь импэрээтэри суулларан Лю Юй бэйэтин Лю Сун импэрээтэринэн биллэриммит.<ref>According to Liu Yu's biography in ''Book of Song'', he crowned himself emperor on the ''dingmao'' day of the 6th month of the 1st year of the ''Yongchu'' era of his reign. This corresponds to 10 Jul 420 in the Julian calendar. (永初元年夏六月丁卯，設壇於南郊，即皇帝位...) ''[[Song Shu]]'', vol. 03</ref> * [[645]] — Исси быһылаана: Нака-но-Оэ принц уонна Фудзивара-но Каматари импэрээтэр Сога-но Ирукуну өлөрбүттэр. [[Дьоппуон|Япония]]ҕа Тайка эпохата — [[Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ|Кытай]] холобурунан импэрээтэр былааһын күүһүрдүү саҕаламмыт, элбэх киһи Кытайга үөрэххэ ыытыллыбыт. * [[988]] — [[Норвегия]] хоруола Глуниарн [[Ирландия Республиката|Ирландия]] үрдүкү хоруолун Маэл Сехнайлл мак Домнайлл бэйэтин үрдүнэн билиммит уонна нолуок төлүүргэ сөбүлэспит. Бу түгэн [[Дублин]] куорат олохтоммут күнүнэн ааҕыллар. * [[1086]] — [[Дания]] хоруолун Кнуд IV өрө турбут бааһынайдар өлөрбүттэр. * [[1806]] — Веллор өрө туруута — [[Ииндийэ]]ҕэ [[сипайдар]] (олохтоох саллааттар) Ост-Ииндийэ хамапаанньатын утары бастакы өрө туруулара. * [[1913]] — [[Калифорния]]ҕа баар "Өлүү Хочотугар" [[Сир]] ньууругар саамай үрдүк температура бэлиэтэммит — +56.7 °C. [[2012]] сыллаахха диэри саамай үрдүк температуранан [[Ливия]] кумах куйаарыгар бэлиэтэммит +58,2 °C ааҕыллара, ол эрээри бу кээмэйдээһини чопчута суох диэн быһаарбыттар. * [[1917]] — Дьокуускайга саха интэлигиэнсийэтин "Көҥүл" сойуус чилиэннэрэ көскө сылдьар дьону кытта холбоһон "Саха федералистарын үлэһит сойууһа" ({{lang-ru|Якутский трудовой союз федералистов}}) диэн баартыйаны тэрийбиттэр. * [[1918]] — Сэбиэттэр бүтүн Арассыыйатааҕы V сийиэстэрэ Арассыыйа бастакы сэбиэскэй конституциятын ылыммыт. Бу докумуоҥҥа дойду аата чопчуламмыт: Российская Социалистическая Федеративная Советская Республика (РСФСР). Төрүт сокуон олоххо тоҕус хонугунан [[от ыйын 19]] күнүгэр үлэҕэ киирбитэ. * [[1925]] — Сэбиэскэй Сойуус телеграфнай агентствота — ССТА (нууччалыы ТАСС) тэриллибит. Бу [[Сэбиэскэй Сойуус]]ка информацияны тарҕатар киин уорган этэ. * [[1934]] — [[ССРС]]-ка [[НКВД]] тэриллибит, [[1946]] сыллаахха аата МВД диэҥҥэ уларыйбыт. * [[1940]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: [[Франция]]ҕа [[Виши бырабыыталыстыбата]] олохтоммут. * [[1941]] — [[Аҕа дойду Улуу сэриитэ|Аҕа дойду Улуу сэриитигэр]] [[Смоленскай]]дааҕы кыргыһыы саҕаламмыт. Бу икки ый устата буолбут кыргыһыыга Кыһыл аармыйа элбэх сүтүктэммитэ, вермахт сэриилэрэ бөдөҥ ситиһиилэммиттэрэ. Ол эрээри ньиэмэстэр Москубаҕа кыайан тиийбэтэхтэрэ. * [[1962]] — Бастакы коммерческай сибээс спутнига «Телстар» куйаарга тахсыбыт. «Телстар» 60 ханаалынан [[төлөппүөн]] сибээһин эбэтэр 1 телевидение ханаалын трансляциятын хааччыйар кыахтааҕа. * [[1964 сыл|1964]] — Битлзтар «A Hard Day’s Night» альбомнара атыыга тахсыбыт, мантан аан дойдуга битломания саҕаламмыт. * [[1991]] — [[Борис Ельцин]] [[Арассыыйа]] бэрэсидьиэнэ буолбут. Кини бу солоҕо [[1999]] сыл ахсынньы 31 күнүгэр диэри олорбута. * [[1998]] — Усуйаана улууһугар үөскүү сылдьыбыт [[Власово]] бөһүөлэк учуоттан уһуллубута. 1989 с. биэрэпискэ 2087 киһи олоро сылдьыбыта бэлиэтэммит. * [[2000]] — [[Башар аль-Асад]] аҕатын Хафез аль-Асады [[Сирия|Сиирийэ]] бэрэсидьиэнин солотугар солбуйбут. * [[2003]] — СӨ Төрүт сокуонун 55-с (дьокутааттар биир мандааттаах уонна өрөспүүбүлүкэ уокуругуттан талыллалларын туһунан), 62-с (сокуону уларытарга көҕүлээһин туһунан), 93-с ыстатыйаларыгар уларытыылар киирбиттэр. == Төрөөбүттэр == * [[1509]] — [[Жан Кальвин]] — христианство реформатора, кальвинизмы төрүттээччи. * [[1856]] — [[Никола Тесла]] — электротехника уонна радиотехника эйгэтигэр айааччы. * [[1871]] — [[Марсель Пруст]] — [[Франция]] суруйааччыта. * [[1905]] — [[Лев Кассиль]] — [[ССРС|сэбиэскэй]] суруйааччы. * [[1927]] — Дьокуускайга [[Николаева Валентина Викторовна|Валентина Николаева]] — устуоруйа билимин хандьылаата, Саха Сирин [[ССРС|сэбиэскэй]] кэминээҕи устуоруйатын үөрэппит биллиилээх чинчийээччи. * [[1932]] — Үөһээ Бүлүү Боотулуутугар [[Амыдаев Николай Данилович|Николай Амыдаев]] — худуоһунньук, муосчут, СӨ үөрэҕириитин туйгуна. * [[1949]] — Сунтаар [[Бүлүүчээн нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)|Бүлүүчээн]]игэр [[Степанов Юрий Павлович|Юрий Степанов]] — Саха Өрөспүүбүлүкэтин доруобуйа харыстабылын, социальнай сулууспа туйгуна. Талааннаах хирург, Өрөспүүбүлүкэтээҕи Реабилитациялыыр киин дириэктэрэ. * [[1957]] — Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун [[Төҥүлү]] сэлиэнньэтигэр [[Игнатьев Виктор Георгиевич|Виктор Игнатьев]] — мэдиссиинэ билимин дуоктара, профессор, үрдүкү категориялаах хирург, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх бырааһа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин доруобуйатын харыстабылын туйгуна. * [[1965]] — [[Васильев Василий Васильевич (боксер)|Василий Васильев]], остуол тиэнниһигэр уонна буоксаҕа САССР чөмпүйүөнэ, буоксаҕа аан дойду кылаастаах спорт маастара, буоксаҕа Арассыыйа спордун маастара, РФ спордун үтүөлээх маастара, Ньурба улууһун Ытык киһитэ. * [[1990]] — [[Франк Чамисо]] — [[Куба (дойду)|Куба]]ттан төрүттээх [[Италия]] бөҕөһө, Аан дойду, [[Европа]] уонна Панамерика оонньууларын чөмпүйүөннэрэ, [[Европа]] оонньууларын призера. == Өлбүттэр == * [[1858]] — [[Огюст Монферран]] (1786 төр.), Франция уонна Арассыыйа архитектора, Санкт-Петербурга Исаакий собуорун уонна Александровскай колонна ааптара. {{ыйдар}} [[Категория:От ыйын 10]] 6f8d51lhrcpqzhplvvhd7fbw726nlq3 0 7920 429496 428384 2026-06-23T04:47:13Z Ojkhol 24881 /* Өлбүттэр */ 429496 wikitext text/x-wiki '''Балаҕан ыйын 9''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 252-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 253-c күнэ). Сыл бүтүө 113 күн баар. == Бэлиэ күннэр == <!-- * {{Флагификация|СӨ}} — [[Бэлисипиэт]] спордун күнэ (2021, балаҕан ыйын иккис субуотатыгар бэлиэтэнэр)--> <!-- * {{Флагификация|СӨ}} — Чөл олох пропагандатын күнэ (2021, балаҕан ыйын иккис бээтинсэтигэр бэлиэтэнэр)--> * {{Флагификация|АХШ}} — Калифорния киириитин күнэ. 1850 сыллаахха 31-с штаат быһыытынан киирбит * {{PRK}} — [[КНДР бэлиэ күннэрэ|Тутулуга суох буолуу күнэ]] (1948) * {{CRI}} — Оҕо күнэ ({{lang-en|Children's Day}}) * {{SVK}} — Холокост уонна раасанан күүһүлээһин сиэртибэлэрин күнэ (Deň obetí holokaustu a rasového násilia) * {{Таджикистан}} [[Таджикистан]] — Тутулуга суох буолуу күнэ (1991, ССРС-тан) * {{JPN}} — [[Хризантема күнэ (Япония)|Хризантема күнэ]] эбэтэр Кику-но-Секку * {{Флагификация|Украина}} — Бронетанковай сэриилэр күннэрэ * {{Флагификация|Улуу Британия}} — Суһал көмө сулууспаларын күнэ == Түбэлтэлэр == * [[Б. э. и. 479 сыл]] — Платея кыргыһыытыгар [[гректэр]] хомуур сэриилэрэ Грецияны сэриилээн ыла кэлбит уонна кыстыы хаалбыт [[Ираннар|перс]] сэриитин кэйгэллээбиттэр. * [[1141]] — Түүр [[Хара кытайдар]] баһылыктара [[Елюй Даши]] мусульмаан [[Сельджуктар|сельджуктар]] уонна кара-ханидтар сэриилэрин Катван аттыгар (Самарканд куораттан үс көс кэриҥнээх сир) үлтүрүппүт, бу кыайыы кэнниттэн Орто Азияны барытын баһылаабыт. * [[1493]] — Крбав хонуутугар кыргыһыыга Осмаан импиэрийэтин сэриилэрэ [[хорвааттар]]ы үлтү сыспыттар. * [[1493]] — [[Христофор Колумб]] 17 хараабылынан 1200 киһилээх Кадистан араҕан иккис устуутун саҕалаабыт. * [[1759]] — тохсунньуттан Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт коллежскай асессор [[Павлуцкай Андрей Степанович|Андрей Павлуцкай]] тоҕус ый буолан баран уурайбыт. Кини кэнниттэн бойобуоданан коллежскай асессор [[Лебедев Михаил Михайлович|Михаил Лебедев]] анаммыт. * [[1776]] — Америка Холбоһуктаах Колониялара саҥа ааттаммыт — [[Америка Холбоһуктаах Штааттара]]. * [[1944]] — [[ССРС]] уонна [[Польша]] лемка (русин, руснак) омуктары Илин Польшаттан Украинаҕа көһөрөр туһунан сөбүлэҥ түһэрсибиттэр. * [[1944]] — Болгарияҕа өрө туруу буолбут, ол кэмигэр ыраахтааҕыны суулларбыттар. * [[1948]] — [[Ким Ир Сен]] [[Кэриэйэ Норуотун Демократическэй Өрөспүүбүлүкэтэ]] (Хоту Кэриэйэ) тэриллиитин туһунан биллэрбит. Бу иннинэ аҕай [[атырдьах ыйын 15]] күнүгэр [[Соҕуруу Кэриэйэ]] эмиэ бэйэтэ туспа өрөспүүбүлүкэ буолбута. * [[1962]] — бэрэпиэссэр Евсей Либерман дойду сүрүн хаһыатыгар "[[Правда (хаһыат)|Правда]]ҕа" экэниэмикэ мөккүөрүн саҕалаабыт. Бу мөккүөр түмүгүнэн Сэбиэскэй Сойуус экэниэмикэтин реформатын торума оҥоһуллубута, [[Хрущёв Никита Сергеевич|Хрущев]] былаастан туоратыллыбытын кэннэ 1965 сыллаахха олоххо киирэн барбыта. * [[1969]] — [[Канаада]]ҕа Тыл Аакта олоххо киирбит, ааҥыл уонна француз тыллара дойду үрдүнэн официальнай буолбуттар. * [[1970]] — ВАЗ-2101 «Жигули» оҥоһуута саҕаламмыт. «Жигулилар» [[2014]] сылга диэри 44 сыл тухары оҥоһуллубуттара. * [[1976 сыл|1976]] — [[Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ|Кытай]] муҥур салайааччыта [[Мао Цзэдун]] өлбүт. Былааска реформатор [[Дэн Сяопин]] кэлбит. Онон Кытайга реформатордар былааска ССРС-тааҕар 6 сылынан эрдэ кэлбиттэрэ ([[Андропов Юрий Владимирович|Андропов]] реформалары саҕалаан испитин аахтаахха). Дэн Сяопин дойду экэниэмикэтин экспортка олоҕурар курдук салайбыта (Тайвань, Сингапур, Япония, Соҕуруу Кэриэйэ холобурдарын батыһан). * [[1999]] — Москубаҕа балаҕан ыйын 9 күнэ буолар түүнүгэр Гурьянов уулуссатыгар элбэх квартиралаах дьиэни дэлби тэптэрии түмүгэр 106 киһи өлбүт. * [[2001]] — [[Афганистаан|Афганистааҥҥа]] Хотугу Альянс баһылыгын [[Ахмад Шах Масуд]]у [[Аль-Каида]] дьоно арааб суруналыыстара буолан кубулунан тиийэн өлөрбүттэр. * [[2018]] — быыбардааччы 71,40 % куолаһын ылан [[Николаев Айсен Сергеевич|Айсен Николаев]] Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана буолбут. == Төрөөбүттэр == * [[1828]] — [[Лев Толстой]] — нуучча аатырбыт суруйааччыта, публицист уонна итэҕэл диэйэтэлэ. * [[1935]] — [[Слепцов Спартак Иванович|Спартак Слепцов]] — СӨ үтүөлээх артыыһа, Ньурба судаарыстыбаннай көһө сылдьар тыйаатырын сүрүн режиссера. * [[1935]] — [[Курилов Семен Николаевич|Семен Курилов]] — биллиилээх [[дьүкээгир]] суруйааччыта, аан дойдуга аатырбыт «Ханидоо уонна Халерхаа» арамаан ааптара. * [[1960]] — [[Ермолаев Семен Никонович|Семен Ермолаев - Сиэн Өкөр]] — драматуур, киносценарист, суруйааччы, суруналыыс. == Өлбүттэр == * [[1569]] — [[Питер Брейгель Аҕа]] — [[Голландия]] Ренессанс кэминээҕи уруһуйдьута уонна графига. * [[1952]] — [[Чаҕылҕан (суруйааччы)|Илья Винокуров - Чаҕылҕан]] — оҕолорго анаан суруйбут саха бэйиэтэ, суруйааччыта, тылбаасчыта, ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ. «Хайыһар» ырыа ааптара. * [[1960]] — [[Решетников Петр Михайлович|Петр Решетников]] — [[П.А. Ойуунускай аатынан Академическай Саха тыйаатыра|П.А. Ойуунускай аатынан Академическай Саха тыйаатырын]] артыыһа, киинэ артыыһа, РСФСР уонна Саха АССР норуот артыыһа. * [[1968]] — [[Эргис Георгий Иустинович|Георгий Эргис]] — Саха фольклориһа, лингвист, этнограф, бөлүһүөк; филология билимин хандьыдаата, Саха АССР билимин үтүөлээх диэйэтэлэ. * [[1976]] — [[Мао Цзэдун]] — Кытай хоммунньуус салайааччыта. [[Кытай|Кытай Норуот Өрөспүүбүлүкэтин]] 1949 сыллаахха олохтонуллуоҕуттан 1976 сыллаахха өлүөр дылы салайбыта. Кини саҕана ыытыллыбыт Култуура өрөбөлүүссүйэтин уонна тыа хаһаайыстыбатын реформатын кэмнэригэр дойдуга мөлүйүөнүнэн киһи хоргуйан уонна репрессияланан өлбүттэрэ, ол эрээри кинини таҥара курдук көрөр дьон Кытайга билигин да элбэхтэр * [[2010]] — [[Харитонов Николай Иванович|Николай Харитонов - Чуор]] (02.06.1935 төр.) — бэйиэт, литэрэтиирэни ырытааччы. * [[2010]] — Хайа Хотугу институтун дириэктэрэ [[Новопашин Михаил Дмитриевич|Михаил Новопашин]] (29.04.1946 төр.)<ref>{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=251|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}</ref>. * [[2014]] — [[Мунхалов Афанасий Петрович|Афанасий Мунхалов]] — РСФСР норуодунай худуоһунньуга, Ускуустуба уонна култуура Арктикатааҕы институтун профессора, Художестволар Арассыыйатааҕы академияларын чилиэн-кэрэспэдьиэнэ. {{ыйдар}} [[Категория:Балаҕан ыйа]] c6ee0b906tx6h3txm9brchp5olmissj 0 8400 429498 425553 2026-06-23T04:49:31Z Ojkhol 24881 /* Өлбүттэр */ 429498 wikitext text/x-wiki '''Сэтинньи 2''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 306-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 307-c күнэ). Сыл бүтүө 59 күн баар. == Бэлиэ күннэр == * {{Флагификация|ХНТ}} — Дойдулар ардыларынааҕы суруналыыстарын утары буруйу оҥоруу сэмэлэммэккэ хааларын тохтотуу күнэ. [[Суруналыыстары утары буруйу оҥоруу таах хааларын тохтотуу аан дойдутааҕы күнэ]]. Международный день прекращения безнаказанности за преступления против журналистов (A/RES/68/163) * {{Флагификация|АХШ}} (Хотугу Дакота, Соҕуруу Дакота) — Судаарыстыбаннас күнэ * {{Флагификация|Маврикий}} — Ииндийэттэн кэлии күнэ. Сорох дойдуларга (Кариб байҕалын тула, Фиджи, Соҕуруу Африка) Ииндийэ субконтиненыттан дьон олохсуйа кэлбитин судаарыстыба бэлиэтиир. Маврикийга бу күн 1879 сыллаахха бастакы хараабыл үлэҕэ хантараак түһэрсибит дьону аҕалбыт * Өлбүттэри кэриэстиир күн ([[Католик Таҥара дьиэтэ|Рим католик сыаркаба]], англиканство) ** {{Флагификация|Беларусь}} — Дзяды ** {{Флагификация|Мексика}}, {{Флагификация|Гватемала}}, {{Флагификация|Никарагуа}}, {{Флагификация|Гондурас}}, {{Флагификация|Сальвадор}} — Өлбүттэр күннэрэ (Эль-Диа-де-лос-Муэртос, сэтинньи 1-2 күннэрэ). * Хайле Селассие хоруоналаныыта (Растафари) == Түбэлтэлэр == * [[619]] — былаас былдьаһыытын түмүгэр Арҕаа Түүр каганаатын баһылыгын [[Кытай]]га Тан импиэрийэтин төрүттээччи Гаоцзу бүрүстүөлгэ олорбутун кэннэ илиҥҥи түүрдэр өлөрбүттэр. * [[1721]] — [[Швеция]]ны утары сэриини кыайыылаахтык түмүктээн баран ыраахтааҕы [[Бүөтүр I]] ''импэрээтэр'' титулун ылбыт. [[Арассыыйа]] импиэрийэ буолбут. Бу саҕана Арассыыйа нэһилиэнньэтин ахсаана 15 мөлүйүөн киһи эбит, [[Европа]]ҕа [[Франция]]ттан эрэ аҕыйах. * [[1881]] — Дьокуускайга [[Пекарскай Эдуард Карлович|Эдуард Пекарскайы]] аҕалбыттар, "Земля и воля" бобуллубут уопсастыба чилиэнин. * [[1914]] — [[Аан дойду бастакы сэриитэ]]: Арассыыйа Импиэрийэтэ Осмаан Импиэрийэтигэр сэриини биллэрбит. Биллэрин курдук ,бу икки импиэрийэ аҕыйах сылынан суох буолбутттара. * [[1917]] — Бальфур декларацията этиллибит. [[Улуу Британия]] тас дьыалаҕа миниистирэ лорд Бальфур сионистар басханнарыгар Лайонел Ротшильдка суругар эппитинэн Улуу Британия бырабыыталыстыбата [[дьэбириэйдэр]] Палестинаҕа түөлбэлээн олохсуйалларагар сөбүлэспит. Дьэбириэйдэр Палестинаҕа күргүөмнээх көһүүлэрэ саҕаламмыт. * [[1926]] — саха тылынан тахсар уус-уран литэрэтиирэ сурунаала "[[Чолбон (сурунаал)|Чолбон]]" төрүттэммит. Саха АССР обкуомун бүрүөтүн 107 нүөмэрдээх боротокуолугар олоҕуран "[[Саха омук (уопсастыба)|Саха омук]]" култуура-сырдатар уопсастыба уонна Үөрэҕирии, доруобуйа харыстыабылын наркоматын кыттыгас таһаарыыларын быһыытынан олохтоммута. Төрүттээччилэринэн суруйааччы [[Алампа]] (сурунаал бастакы эрэдээктэрэ), литэрэтиирэ кириитигэ [[Леонтьев Василий Никанорович|Василий Леонтьев]], тылбаасчыт [[Бояров Алексей Федотович|Алексей Бояров]] буолбуттара. * [[1943]] — Хотугу Кавказка олорор [[карачаайдар]] депортациялара саҕаламмыт. 3 күн иһигэр 68 тыһыынча киһи хомуллан [[Орто Азия]]ҕа 34 пуойас эшелонунан ыытыллыбыт. Көһүүгэ дьон 20% сутаан өлбүтэ биллэр. 1956 сыллаахха депортацияламмыт омуктар босхоломмуттара, төттөрү дойдуларыгар көһүүлэрэ саҕаламмыта. * [[1956]] — [[Венгрия]] бырабыыталыстыбата Варшаватааҕы байыаннай дуогабартан тахсарын туһунан биллэрбит, уонна [[ХНТ]]-тан сэбиэскэй сэриилэр дойдуга киириилэрин тохтоторугар көрдөспүт. Ол эрээри [[ССРС]] Венгрияҕа буола турар балаһыанньаны ХНТ быһаарсарын вето быраабынан туһанан тохтотон кэбиспит. * [[1956]] — Вильнюска уонна Каунаска [[Литва]] ыччата үс устудьуону үөрэхтэн уһулууну утаран демонстрацияҕа тахсыбыт. Бу дьон бу иннинэ "Венгрия өрөбөлүүссүйэтэ туругурдун!" диэн суругу көстөр сиргэ таһаарбыттар эбит. * [[1965]] — ССРС куйаар орбитатыгар «Протон-2» станцияны таһаарбыт. * [[1993]] — Англикааннар сыаркаптарыгар дьахталлары ийэбиит оҥорор туһунан быһаарыыны Британия [[Түмэн|түмэн]]э бигэргэппит. * [[2002]] — [[Санкт-Петербург]]а (Сан Бөтөрбүүр) Саха сирин күннэрэ аһыллыбыттар. == Төрөөбүттэр == * [[971]] — Махмуд Газни (1030 өлб.) * [[1965]] — [[Шахрух Хан]] — аатырбыт [[Ииндийэ]] киинэ актера, продюсера уонна телеведущайа. Кинини "Болливуд хоруола" диэн ааттыллар. == Өлбүттэр == * [[1922]] — [[Ионов Всеволод Михайлович|Всеволод Ионов]] — этнограф, народниктар хамсааһыннарын чилиэнэ. Саха сиэрин-туомун чинчийбит, оскуолалары тэрийээччи уонна педагог быһыытынан биллибит киһи. [[Ионова-Андросова Мария Николаевна|Саха дьахтарын]] ойох ылбыта, кини биллиилээх учуонай буоларыгар көмөлөспүтэ, түөрт оҕоломмуттарыттан икки кыыстара улахан дьон буолбуттара. * [[1937]] — [[Иохельсон Владимир Ильич|Владимир Иохельсон]] — этнограф, народник, Саха сиригэр көскө олоро сылдьыбыт киһи, Нью-Йорка өлбүтэ. Кини сахалар култуураларын туһунан ытыктабыллаахтык суруйбута, элбэх саха малын-салын омук түмэллэригэр хомуйбута, сахалары үөрэтиигэ дьоһуннаах кылааты киллэрбитэ. * [[1950]] — [[Джордж Бернард Шоу]], [[Ирландия Республиката|Ирландия]] суруйааччыта, драматург уонна кириитик, Нобель бириэмиэйтин лауреата (1856 төр.). * [[2010]] — ГЧИ дириэктэрэ [[Алексеев Николай Алексеевич|Николай Алексеев]] (29.01.1938 төр.)<ref>{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=251|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}</ref>. {{ыйдар}} [[Категория:Сэтинньи 2]] aaz1aenumpzbyb1x811055w9tiimzu4 0 8404 429494 425555 2026-06-23T04:44:26Z Ojkhol 24881 /* Өлбүттэр */ 429494 wikitext text/x-wiki '''Сэтинньи 6''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 310-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 311-c күнэ). Сыл бүтүө 55 күн баар. == Бэлиэ күннэр == * {{Флагификация|ХНТ}} — [[Сэрии уонна сэбилэниилээх айдаан кэмигэр айылҕаны харыстааһын аан дойдутааҕы күнэ]]. [[Сэрии уонна сэбилэниилээх утары турсуу кэмигэр айылҕа айгыраабатын ситиһии күнэ]]. Международный день предотвращения эксплуатации окружающей среды во время войны и вооруженных конфликтов (A/RES/56/4) * Дойдулар ардыларынааҕы киһи илиититтэн өлбүт кыыллар кэриэстэбиллэрин күнэ * {{Флагификация|Таджикистан}} — Конституция күнэ * {{Флагификация|Татарстан}} (Арассыыйа) — Конституция күнэ * {{Флагификация|Узбекистан}} — [[Култуура]] үлэһитин күнэ * {{Флагификация|Финляндия}} — [[Шведтар|Швед]] култууратын күнэ * {{Флагификация|Швеция}} — [[Густав II Адольф|Адольф Густав]] күнэ. Бу "Хотугу Хахай" уонна "Хаар Хахайа" диэн ааттаммыт, элбэх тылы билэр үөрэхтээх хоруол 20 сыллаах салайыытын кэмигэр Швеция күүскэ сайдыбыта, Европа дойдуларын кытта тэҥ таһымҥа тахсыбыта, норуот сүргэтэ көтөҕүллүбүтэ. Наполеон кинини былыргы улуу полковдецтары кытта тэҥҥэ туруорара * Нүөрүнгүрү куорат күнэ == Түбэлтэлэр == * [[1612]] — Трубецкой уонна Пожарскай кинээстэр Москуба Кириэмилигэр кыайан-хотон киирбиттэр. Москуба саарыстыбатыгар "[[Дьалхааннаах кэм]]" ,сүнньүнэн, түмүктэммит. * [[1632]] — [[Швеция]] хоруола [[Густав II Адольф]] («Хотугу Хахай») ньиэмэстэри кытта кыргыһыыга өлөрдүү бааһырбыт. * [[1736]] — [[Ломоносов Михаил |Михаил Ломоносов]] Марбург үнүбүрсүөтүгэр үөрэххэ киирбит. * [[1772]] — Арассыыйа уонна Осмаан импиэрийэлэрин флоттара Патрас аттынааҕы кыргыһыылара саҕаламмыт. * [[1813]] — Чильпансинг кэнгириэһигэр аҕабыыт [[Хосе Мария Морелос]] [[Мексика|Миэксикэ]]ни Испанияттан тутулуга суоҕунан биллэрбит. * [[1860]] — [[Авраам Линкольн]] [[АХШ]] бэрэсидьиэнинэн талыллыбыт. Кини кэмигэр АХШ-ка гражданскай сэрии буолбута. Линкольн АХШ-ка [[кулут]]тааһын суох буоларын туһугар үлэлээбитин иһин кинини "Улуу босхолооччу" диэн ааттыыллар. Кулуттааһын диэки буолбут конфедераттар үгүстэрэ хотторбуттарын кэнниттэн кинини саба түһэн өлөрбүттэрэ. * [[1936]] — [[Испания|Испанияҕа]] гражданскай сэрии биир сүрүн түбэлтэтэ — [[Мадрид]] иһин кыргыһыы саҕаламмыт. Бу сырыыга республиканецтар куораты ситиһиилээхтик көмүскээбиттэрэ. * [[1943]] — Генерал Николай Ватутин салайааччылаах 1-кы Украинскай фронт [[Украина]] киин куоратын [[Киев]]и [[ниэмэстэр]]тэн босхолообут. * [[1975]] — [[Нүөрүҥгүрү]] куорат буолбут. Ньируунгра эбэҥкилииттэн "[[Дьарҕаа]]лаах үрэх" диэн. 1952 сыллаахха Нүөрүнгүрүүтээҕи геологическэй чинчийэр партия тэриллэн Нүөрүнгүрү үрэх үрдүгэр бастакы геологтар балааккалара турбут. 1963 сыл балаҕан ыйыгар "Модун" дьапталҕа илин учаастагар бастакы арыйыы саҕаламмыт, ол кэннэ 1967 сыл бүтүүтэ эскэбээтэринэн бастакы чох хостоммут. Онтон БАМ хоту салаатын тутан саҕалаабыттар (Тында – Беркакит хайысхата) уонна Саха сирин соҕурууҥҥу производственнай холбоһугун тэрээһинэ саҕаламмыт. * [[1991]] — [[РСФСР]] бэрэсидьиэнэ [[Борис Ельцин]] ыйааҕынан [[Коммунизм|хомуньуус баартыйатын]] үлэтэ тохтотуллубут. Балтараа сылынан 1993 сыллаахха хомуньуус баартыйата сөргүтүллүбүтэ, аата [[КПРФ]] диэн буолбута. * [[2008]] — Саха тыйаатырыгар [[Польша]]ттан төрүттээх икки уһулуччулаах учуонайга [[Пекарскай Эдуард Карлович|Эдуард Пекарскайга]] уонна [[Вацлав Серошевскай|Вацлав Серошевскайга]] аналлаах үөрүүлээх мунньах буолбут. * [[2025 сыл|2025]] — Collins тылдьыт версиятынан Вайбкодинг (vibe coding) диэн тыл "сыл тыла" буолбут<ref>[https://blog.collinsdictionary.com/language-lovers/collins-word-of-the-year-2025-ai-meets-authenticity-as-society-shifts/ Collins’ Word of the Year 2025: AI meets authenticity as society shifts]</ref>. Бу тылы аан бастаан Андрей Карпати диэн OpenAI төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ, соторутааҥҥа диэри Tesla тэрилтэ ОӨйгө дириэктэрэ, словак төрүттээх Канаада программиһа толкуйдаабыта. Оттон бу тыл суолтата маннык: көмпүүтэр программатын куодун киһи сорудаҕынан ОӨй суруйан биэриитэ. Бу көстүү анал үөрэҕэ суох көннөрү киһи олоҕор программирование туох да хааччаҕа суох киирбитин кэрэһэлиир. == Төрөөбүттэр == * [[1494]] — [[I Сулейман|Үтүөкэн Сулейман]] — [[Осмаан Импиэрийэтэ|Осмаан Импиэрийэтин]] онус султаана (1520—1566), кини салайар кэмигэр Осмаан Импиэрийэтэ сайдыы муҥутуур чыпчаалыгар тахсыбыта. * [[1924 сыл|1924]] — [[Сотников Михаил Михайлович|Михаил Сотников]] (1984 өлб.), судьуйа, сэрии кыттыылааҕа, РСФСР үтүөлээх юриһа, Албан аат уордьанын III истиэпэнин кавалера, Мэҥэ Хаҥалас оройуонун Ытык киһитэ. * [[1924 сыл|1924]] — [[Тролуков Михаил Николаевич|Михаил Тролуков]] (2008 өлб.), рационализатор, сэрии кыттыылааҕа, СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Аҕа дойду сэриитин уордьанын I истиэпэнин, УУс-Алдан улууһун Ытык киһитэ. * [[1936]] — [[Дапсы (киһи)|Михаил Алексеев - Дапсы]] — биллиилээх саха лингибииһэ, тыл билимин хандьыдаата, араадьыйаҕа "Биһирэм тыл" биэрии ааптара. * [[1949]] — [[Губарев Виктор Николаевич|Виктор Губарев]] — бэлиитик уонна баартыйа диэйэтэлэ, РФКП Саха сиринээҕи кэмитиэтин салайааччыта, 1995-2008 сыллардаахха Госдума дьокутаатын көмөлөһөөччүтэ, [[Ил Түмэн]] IV, V, VI ыҥырыыларын дьокутаата. * [[1950]] — [[Васильев Василий Егорович - Харысхал|Василий Васильев - Харысхал]] (2021 өлб.) — [[Саха норуодунай суруйааччыларын тиһилигэ|саха народнай суруйааччыта]], драматург, прозаик. * [[1959]] — [[Васильев Валерий Егорович|Валерий Васильев]] — этнограф, саха мифологиятын, итэҕэлин (ойууннааһыны) чинчийэр учуонай, устуоруйа билимин хандьыдаата. * [[1968]] — [[Кузьмина Раиса Петровна|Раиса Кузьмина]] — [[Эбээн тыла|эбээн тылын]] чинчийэр учуонай, филология билимин хандьыдаата. * [[1982]] — [[Кузьмина Айталина Ахметовна|Айталина Кузьмина]] — олоҥхону чинчийэр саха учуонайа, филология билимин хандьыдаата. == Өлбүттэр == * [[2010]] — [[Гаврилова Мария Кузьминична|Мария Гаврилова]] — [[ирбэт тоҥ]]у уонна килиимэти чинчийбит учуонай, география билимин дуоктара, СӨ Наукаларын акадьыамыйатын акадьыамыга. Саха сирин 1920-с сыллардааҕы ил уонна түмэт диэйэтэлин, эрипириэссийэлэммит [[Гаврилов Кузьма Осипович|Кузьма Гаврилов]] кыыһа. * [[2010]] — СӨ Норуодунай бэйиэтэ [[Тарасов Савва Иванович|Савва Тарасов]] (25.04.1934 төр.)<ref>{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=251|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}</ref>. {{ыйдар}} [[Категория:Сэтинньи 6]] rzyqpui7ln435b6i84owakl8nj45o9a 0 15012 429491 419717 2026-06-23T04:39:55Z Ojkhol 24881 /* Өлбүттэр */ 429491 wikitext text/x-wiki {{Сыллар|2010}} '''2010''' сыл. == Туох буолбута == === Тохсунньу === * [[Тохсунньу 4]] — [[Дубай]]га үөрүүлээх быһыыга-майгыга аан дойду саамай үрдүк тутуута, [[Бурдж-Халифа]], аһыллыбыт. * [[Тохсунньу 12]] — [[Гаити]]га улахан [[сир хамсааһына]] буолбут. Түмүгэр 220 000-тан 300 000-ҕа дылы киһи өлбүт, Гаити киин куоратын [[Порт-о-Пренс]] үксэ урусхалламмыт. * [[Тохсунньу 14]] — [[Йиэмэн|Йемен]] "Аль-Каида" диэн террор тэрийэр бөлөххө аһаҕас сэриини биллэрбит. * [[Тохсунньу 19]] — Арассыыйа бэрэсидьиэнэ [[Дмитрий Медведев]] ыйааҕынан, [[Арассыыйа федераальнай уокуруктара|федеральнай уокуруктар]] ахсааннара уларыйбыт (8 буолбут), Соҕуруу федеральнай уокурук састаабыттан Хотугу Кавказтааҕы федеральнай уокурук туспа араарыллыбыт. * [[Тохсунньу 24]] — [[Саха тыйаатыра|Саха тыйаатырыгар]] [[Кындыл Уйбаан]] 80 сааһыгар аналлаах поэзия киэһэтэ ыытыллыбыт. Тэрээһин режиссера — Матрена Корнилова. 1960—1970 сс. тыйаатыр ''[[Потапов Федот Федотович|Сөдүөт Потапов]] уонна Кындыл Уйбаан тыйаатыра'' диэн аатынан биллэрэ. * [[Тохсунньу 27]] — [[Сан-Франциско]]ҕа [[Apple]] хампаанньа тойоно [[Стив Джобс]] [[iPad]] диэн планшет көмпүүтэри көрдөрбүт. === Олунньу === * [[Олунньу 18]] — [[WikiLeaks]] ''Челси Мэннинг'' диэн аатынан биллэр киһиттэн ылбыт сүүһүнэн тыһыынча кистэлэҥ докумуоннарыттан бастакытын бэчээккэ таһаарбыт. * [[Олунньу 27]] — [[Чиили]] киин оройуоннарыгар 8,8 бааллаах сир хамсааһына буолбут, 500-тэн тахса киһи ҕлбүт, тыһыынчанан дьон эмсэҕэлээбиттэр. Бу сир хамсааһыныттан саҕаламмыт [[цунами]] сотору кэминэн Гавайи арыыларыгар тиийбитэ. * [[Олунньу 28]] — [[Ванкувер]]га (Канаада) Кыһыҥҥы Олимпиада сабыллыбыт. Олимпиада былааҕа Сочи куоракка бэриллибит. === Кулун тутар === * [[Кулун тутар 9]] — [[Ииндийэ]]ҕэ дойду [[түмэн]]ин кырата үс гыммыт биирэ дьахталлартан туруохтааҕын туһунан сокуон ылыныллыбыт. * [[Кулун тутар 20]] — [[Эйафьадлайокудль]] вулкан эстиитэ саҕаламмыт. Муус устар 14 күнүгэр эстии күүһүрбүтэ. * [[Кулун тутар 29]] — Москуба метротугар икки терракт буолбут, 40 киһи өлбүт, олор истэригэр Дьокуускай олохтооҕо. === Муус устар === * Муус устар — "Беркакит-Томмот-Дьокуускай" тимир суол Алдан уонна Хаҥалас улууһун кирбиилэрин куоһарбыт. * [[Муус устар 3]] — [[Apple|Apple Inc.]] хампаанньа бастакы iPad планшетын таһаарбыт. * [[Муус устар 6]] — [[2010 Кыргызстан өрөбөлүүссүйэтэ|Кыргызстааҥҥа өрөбөлүүссүйэ]] саҕаламмыт. Дойду бэрэсидьиэнин Курманбек Бакиев ыыппыт бэлиитикэтин утаран Талас куоракка дьон уулуссаҕа тахсыбыт. Сарсыныгар муус устар 7 күнүгэр айдаан Бишкекка тарҕаммыта. Бырачыастааччылар полициялыын кыргыhыылара буолбута. 74 киhи өлбүтэ уонна 400 эчэйбитэ биллэр. Токмок, Нарын уонна Ысык Күөл куораттарга айдааннар эмиэ буолбуттара. Бакиев Бишкектан күрээбитэ. Оппозиция басханнара саҥа дьаhалта тэрийэллэр, дьаhалта баhылыгынан урукку омук миниистирэ Роза Отунбаева буолар. * Муус устар 6 — Кытайга [[Xiaomi]] хампаанньа тэриллибит. * [[Муус устар 7]] — Кыргыстааҥҥа иккис өрөбүүлүссүйэ буолбут. * [[Муус устар 10]] **түөрт үрдүк үөрэх кыһатыттан холбонон [[Уһук Илиннээҕи бэдэрээлинэй университет]] тэриллибит — Японияҕа аккредитациялаах Арассыыйа соҕотох үөрэх кыһата. ** [[Смоленскай]] аттыгар Ту-154 саахалыгар 96 киһи өлбүт, олор истэригэр Польша бэрэсидьиэнэ [[Лех Качиньски]] уонна Польша атын салайааччылара. * [[Муус устар 14]] — Исландияҕа [[Эйафьадлайокудль]] вулкаан эстиитэ күүһүрбүтэ. === Ыам ыйа === * [[Ыам ыйын 9]] — [[Кемерово уобалаһа|Кемерово уобалаһыгар]] Распадскай шаахтаҕа [[Метан|метан]] эстибит. * [[Ыам ыйын 15]] — 16 саастаах [[Австралия]] кыыһа Джессика Уотсон Сири соҕотоҕун тохтообокко устан эргийбит саамай эдэр киһи буолбут. 10 миэтэрэ уһуннаах парустаах оҥочото Сиднейтэн 2009 сыл алтынньы 18 күнүгэр тахсыбыт, 201 күн устата экватор соҕуруу өттүнэн устан (Антлантикаҕа экваторы быһа охсубут) төттөрү бу күн кэлбит. Австралия Улахан хомотугар күүстээх тыалга түбэһэ сылдьыбыт, мачтата үстэ ууга охсуллубут, долгуннар үрдүктэрэ 12 миэтэрэҕэ тиийэр эбит. Кыыс устарын тухары оҥочотун өрөмүөнүн туораттан көмөтө суох бэйэтэ оҥорбут. Кэлбитэ үс хонон баран кыыс 17 сааһын бэлиэтээбит. * [[Ыам ыйын 19]] — [[Таиланд]] сэбилэниилээх күүстэрэ диктатуураны утары өрө турууну хам баттаабыттар, өрө туруу баһылыктара бэринэргэ күһэллибиттэр. * [[Ыам ыйын 31]] — СӨ иккис бэрэсидьиэнэ [[Вячеслав Штыров]] эмискэ дуоһунаһыттан барбыт, бэрэсидьиэн эбээһинэһин толорооччунан [[Борисов Егор Афанасьевич|Егор Борисов]] буолбут. === Бэс ыйа === * [[Бэс ыйын 13]] — Устуоруйаҕа бастакытын [[астероид]] кыырпаҕын аҕалбыт [[Дьоппуон]] космическэй аппарата [[Хаябуса]] сэттэ сыллаах миссия кэнниттэн [[Сир]]гэ төннөн кэлэн, Австралияҕа түспүт. * [[Бэс ыйын 17]] — [[Егор Борисов]] [[Саха Өрөспүүбүлүкэтэ|Саха Өрөспүүбүлүкэтин]] бэрэсидьиэнэ буолбут. Бу иннинэ биллибэт төрүөтүнэн [[Вячеслав Штыров]] бэрэсидьиэн дуоһунаһыттан батыммыта, Егор Борисовы ол саҕанааҕы Арассыыйа бэрэсидьиэнэ [[Дмитрий Медведев]] быстах кэмҥэ эбээһинэһи толорооччунан анаабыта, онтон бу күн [[Ил Түмэн]] бигэргэппитэ (куоластаабыт 68 дьокутааттан 61 куолаһынан). === От ыйа === * [[От ыйын 25]] — Викиликс ({{lang-en|WikiLeaks}}) [[Афганистаан]] сэриитин туһунан кистэлэҥ докуомуоннары бэчээттээбит. Бу [[Америка Холбоһуктаах Штааттара|АХШ]] устуоруйатыгар байыаннай кистэлэҥ ордук бөдөҥ бычалыйыыыта этэ. * [[От ыйын 29]] — [[Өймөкөөн улууһа|Өймөкөөҥҥө]] куйаас буолан температура +34,6 тиийбит. Урут хаһан да дойдуга маннык итии бэлиэтэнэ илигэ. === Атырдьах ыйа === * [[Атырдьах ыйын 3]] — [[Пакистаан|Пакистааҥҥа]] [[Карачи]] куоракка бэлиитиги өлөрүү кэнниттэн бөдөҥ дьалхаан саҕаламмыт, ол түмүгэр 85-тэн итэҕэһэ суох киһи өлбүт, хоромньу 17 миллиард Пакистаан рупиятыгар тиийбит (200 мөл. АХШ дуоллара). * [[Атырдьах ыйын 6]] — [[Ииндийэ]] [[Джамму уонна Кашмир |Джамму уонна Кашмир]] штаатыгар бөдөҥ халаан буолбутун түмүгэр 71 куораты уу ылбыт, кырата 255 киһи өлбүт. * [[Атырдьах ыйын 8]] — [[Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ|Кытай]]га дохсун ардах кэмигэр хайа тааһа халҕаһалыы түһэн [[Ганьсу]] провинцияҕа 1400 киһи өлбүт. === Балаҕан ыйа === * [[Балаҕан ыйын 10]] — [[Москуба]]ҕа [[Лебедев Виктор Николаевич|Виктор Лебедев]] 55 кг диэри ыйааһыҥҥа [[көҥүл тустуу]]га аан дойду чөмпүйүөнэ буолбут. * [[Балаҕан ыйын 14]] — [[Франция]] сенаата дьахталлар дьон сылдьар сиригэр паранджа, чадра уонна никаб кэтэллэрин бобор сокуону бигэргэппит. * [[Балаҕан ыйын 25]] — "Беркакит-Томмот-Дьокуускай" тимир суол [[Күөрдэм (Хаҥалас улууһа)|Күөрдэм]] ыстаансыйатыгар үөрүүлээх быһыыга-майгыга тимир суол "үрүҥ көмүс" тиһилигэ ууруллубут. Бу иннинэ муус устарга тимир суол тутуута Алдан уонна Хаҥалас улууһун кирбиилэрин ааспыта. === Алтынньы === * [[Алтынньы 6]] — [[Инстаграм]] диэн хаартысканы уонна видеону тарҕатар, ону кытары [[түмэт-ситим]] өҥөтүн оҥорор сиэрбис төрүттэммит. * [[Алтынньы 14]] — Бүтүн Арассыыйатааҕы 2010 сыллааҕы биэрэпис саҕаламмыт. === Ахсынньы === * [[Ахсынньы 11]] — Москубаҕа «[[Архнадзор]]» диэн түмэт-тэрилтэ "Арассыыйа Федерациятын норуоттарын култуураларын утумун туһунан" ({{lang-ru|«О культурном наследии народов Российской Федерации»}}) сокуону уларытары утаран миитин тэрийбит. Бу уларытыы архитектура мэҥэлэрин алдьатары көҥүллүүр этэ. Маннык миитиннэр Арассыыйа элбэх куораттарыгар буолбуттар. * [[Ахсынньы 17]] — [[Тунис]]ка Мохамед Буазизи диэн ырыынак атыыһыта бэйэтин уматыммыт. Мантан сылтаан улахан бырачыастар тоҕо тардылыбыттара, Тунис өрөбөлүүссүйэтэ уонна ''[[Арабтар|Арааб]] сааһа'' саҕаламмыттара. * [[Ахсынньы 19]] — [[Минскай|Минскэй]]гэ бэрэсидьиэн быыбарын күнүгэр оппозиция аахсыйатын хам баттаабыттар. == Төрөөбүттэр == == Өлбүттэр == * [[Розинская Полина Константиновна]] (28.08.1912—2010) — саха норуодунай артыыһа. * [[Тохсунньу 1]] — [[Захарова Вера Кирилловна|Вера Захарова]] (12.071.1920 төр.) — саха бастакы дьахтар лүөччүгэ, Иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа. "Үстэ өлбүттэр" диэн репрессияламмыт дьон туһунан кинигэ ааптара, аҕатын Чурапчыттан төрүттээх учуутал идэлээх Кирилл Захаровы сэрии кэмигэр "ыраахтааҕы саҕана сахалары сэриигэ ыыппатахтара" диэтэ диэн хаайаннар, онно өлбүтэ. * [[Тохсунньу 3]] — [[Кашин Виталий Александрович]] (08.03.1946 төр.) — археолог, устуоруйа билимин хандьыдаата. * [[Тохсунньу 13]] — [[Николаева Надежда Николаевна|Надежда Николаева]] — учуонай, музыковед, хандьыдаакка диссэртээссийэтэ [[Олоҥхо|олоҥхоҕо]] уонна саха оператын олоҕуруутугар анаммыта. * [[Олунньу 11]] — [[Дмитриев Роман Михайлович]] — көҥүл тустууга Олимпиада чөмпүйүөнэ * [[Ыам ыйын 9]] — Дьокуускай уонна Лиэнискэй эпиискэбэ [[Зосима (эпиискэп)|Зосима]] (12.09.1963 төр.). Өлбүтүн кэннэ Дьокуускай Ытык киһитин аата иҥэриллибитэ<ref>{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=251|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}</ref>. * [[Ыам ыйын 16]] — Элгээйиттэн төрүттээх композитор [[Самойлов Аркадий Васильевич|Аркадий Самойлов]] өлбүт (1948 төр.), Арассыыйа композитордарын Сойууһун чилиэнэ, [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ]]. * [[Ыам ыйын 23]] — [[Ангелина Файрушина]] — саха ырыаһыта, ырыа суруйааччыта * [[Бэс ыйын 1]] — [[Андрей Вознесенскай]] (1933 с.т.), бэйиэт уонна прозаик, ССРС Судаарыстыбаннай бириэмиэйтин лауреата. * [[Бэс ыйын 2]] — [[Докалова Надежда Петровна]] (1957 с. төрөөбүт), хотугу норуоттар ырыаларын айааччы уонна ырыаһыт. * [[От ыйын 9]] — [[Роббек Василий Афанасьевич|Василий Роббек]] — Саха Өрөспүүбүлүкэтин наукатын Академиятын академика, тыл үөрэҕин билимнэрин доктора, [[Хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар кыһалҕаларын Института|Хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар кыһалҕаларын Институтун]] төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ, 1992 сылтан 2008 сыллаахха диэри салайбыта. * [[От ыйын 13]] — [[Берестов Николай Савельевич]] (1932 — 2010), композитор. * [[От ыйын 18]] — [[Рыбаковскай Эдуард Михайлович]] (20.08.1927—18.07.2010) — биллиилээх суруналыыс. * [[Атырдьах ыйын 24]] — [[Сатоси Кон]] — анимацияҕа үлэлээбит [[дьоппуон]] режиссера. * [[Балаҕан ыйын 6]] — [[Еремисов Михаил Николаевич]] - сүүрүк-спортсмен, марафонец. * [[Балаҕан ыйын 9]] — [[Харитонов Николай Иванович |Харитонов Николай Иванович (Чуор)]] (02.06.1935—09.09.2010) — бэйиэт, литэрэтиирэни ырытааччы. * [[Алтынньы 24]] — [[Алексеев Егор Егорович|Егор Алексеев]] — аатырбыт саха устуоруга, публицист, СӨ билимин үтүөлээх диэйэтэлэ, Кулаковскай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата, Нам, Таатта, Үөһээ Бүлүү, Ньурба улуустарын, Бүлүүчээн нэһилиэгин ытык олохтооҕо. * [[Сэтинньи 6]] — [[Гаврилова Мария Кузьминична]], география доктора, СӨ Наукаларын академиятын академига * [[Сэтинньи 14]] — [[Ефимов Моисей Дмитриевич|Моисей Ефимов]] — Саха норуодунай бэйиэтэ. Түөрт уонтан тахса сахалыы, нууччалыы тахсыбыт хоһоон хомуурунньугун ааптара. Хас да хомуурунньуга атын омук тылынан тахсыбыта. [[Категория:2010| ]] 18rn88vh34wgk5lubtpm1996qtw99h4 429493 429491 2026-06-23T04:43:49Z Ojkhol 24881 /* Өлбүттэр */ 429493 wikitext text/x-wiki {{Сыллар|2010}} '''2010''' сыл. == Туох буолбута == === Тохсунньу === * [[Тохсунньу 4]] — [[Дубай]]га үөрүүлээх быһыыга-майгыга аан дойду саамай үрдүк тутуута, [[Бурдж-Халифа]], аһыллыбыт. * [[Тохсунньу 12]] — [[Гаити]]га улахан [[сир хамсааһына]] буолбут. Түмүгэр 220 000-тан 300 000-ҕа дылы киһи өлбүт, Гаити киин куоратын [[Порт-о-Пренс]] үксэ урусхалламмыт. * [[Тохсунньу 14]] — [[Йиэмэн|Йемен]] "Аль-Каида" диэн террор тэрийэр бөлөххө аһаҕас сэриини биллэрбит. * [[Тохсунньу 19]] — Арассыыйа бэрэсидьиэнэ [[Дмитрий Медведев]] ыйааҕынан, [[Арассыыйа федераальнай уокуруктара|федеральнай уокуруктар]] ахсааннара уларыйбыт (8 буолбут), Соҕуруу федеральнай уокурук састаабыттан Хотугу Кавказтааҕы федеральнай уокурук туспа араарыллыбыт. * [[Тохсунньу 24]] — [[Саха тыйаатыра|Саха тыйаатырыгар]] [[Кындыл Уйбаан]] 80 сааһыгар аналлаах поэзия киэһэтэ ыытыллыбыт. Тэрээһин режиссера — Матрена Корнилова. 1960—1970 сс. тыйаатыр ''[[Потапов Федот Федотович|Сөдүөт Потапов]] уонна Кындыл Уйбаан тыйаатыра'' диэн аатынан биллэрэ. * [[Тохсунньу 27]] — [[Сан-Франциско]]ҕа [[Apple]] хампаанньа тойоно [[Стив Джобс]] [[iPad]] диэн планшет көмпүүтэри көрдөрбүт. === Олунньу === * [[Олунньу 18]] — [[WikiLeaks]] ''Челси Мэннинг'' диэн аатынан биллэр киһиттэн ылбыт сүүһүнэн тыһыынча кистэлэҥ докумуоннарыттан бастакытын бэчээккэ таһаарбыт. * [[Олунньу 27]] — [[Чиили]] киин оройуоннарыгар 8,8 бааллаах сир хамсааһына буолбут, 500-тэн тахса киһи ҕлбүт, тыһыынчанан дьон эмсэҕэлээбиттэр. Бу сир хамсааһыныттан саҕаламмыт [[цунами]] сотору кэминэн Гавайи арыыларыгар тиийбитэ. * [[Олунньу 28]] — [[Ванкувер]]га (Канаада) Кыһыҥҥы Олимпиада сабыллыбыт. Олимпиада былааҕа Сочи куоракка бэриллибит. === Кулун тутар === * [[Кулун тутар 9]] — [[Ииндийэ]]ҕэ дойду [[түмэн]]ин кырата үс гыммыт биирэ дьахталлартан туруохтааҕын туһунан сокуон ылыныллыбыт. * [[Кулун тутар 20]] — [[Эйафьадлайокудль]] вулкан эстиитэ саҕаламмыт. Муус устар 14 күнүгэр эстии күүһүрбүтэ. * [[Кулун тутар 29]] — Москуба метротугар икки терракт буолбут, 40 киһи өлбүт, олор истэригэр Дьокуускай олохтооҕо. === Муус устар === * Муус устар — "Беркакит-Томмот-Дьокуускай" тимир суол Алдан уонна Хаҥалас улууһун кирбиилэрин куоһарбыт. * [[Муус устар 3]] — [[Apple|Apple Inc.]] хампаанньа бастакы iPad планшетын таһаарбыт. * [[Муус устар 6]] — [[2010 Кыргызстан өрөбөлүүссүйэтэ|Кыргызстааҥҥа өрөбөлүүссүйэ]] саҕаламмыт. Дойду бэрэсидьиэнин Курманбек Бакиев ыыппыт бэлиитикэтин утаран Талас куоракка дьон уулуссаҕа тахсыбыт. Сарсыныгар муус устар 7 күнүгэр айдаан Бишкекка тарҕаммыта. Бырачыастааччылар полициялыын кыргыhыылара буолбута. 74 киhи өлбүтэ уонна 400 эчэйбитэ биллэр. Токмок, Нарын уонна Ысык Күөл куораттарга айдааннар эмиэ буолбуттара. Бакиев Бишкектан күрээбитэ. Оппозиция басханнара саҥа дьаhалта тэрийэллэр, дьаhалта баhылыгынан урукку омук миниистирэ Роза Отунбаева буолар. * Муус устар 6 — Кытайга [[Xiaomi]] хампаанньа тэриллибит. * [[Муус устар 7]] — Кыргыстааҥҥа иккис өрөбүүлүссүйэ буолбут. * [[Муус устар 10]] **түөрт үрдүк үөрэх кыһатыттан холбонон [[Уһук Илиннээҕи бэдэрээлинэй университет]] тэриллибит — Японияҕа аккредитациялаах Арассыыйа соҕотох үөрэх кыһата. ** [[Смоленскай]] аттыгар Ту-154 саахалыгар 96 киһи өлбүт, олор истэригэр Польша бэрэсидьиэнэ [[Лех Качиньски]] уонна Польша атын салайааччылара. * [[Муус устар 14]] — Исландияҕа [[Эйафьадлайокудль]] вулкаан эстиитэ күүһүрбүтэ. === Ыам ыйа === * [[Ыам ыйын 9]] — [[Кемерово уобалаһа|Кемерово уобалаһыгар]] Распадскай шаахтаҕа [[Метан|метан]] эстибит. * [[Ыам ыйын 15]] — 16 саастаах [[Австралия]] кыыһа Джессика Уотсон Сири соҕотоҕун тохтообокко устан эргийбит саамай эдэр киһи буолбут. 10 миэтэрэ уһуннаах парустаах оҥочото Сиднейтэн 2009 сыл алтынньы 18 күнүгэр тахсыбыт, 201 күн устата экватор соҕуруу өттүнэн устан (Антлантикаҕа экваторы быһа охсубут) төттөрү бу күн кэлбит. Австралия Улахан хомотугар күүстээх тыалга түбэһэ сылдьыбыт, мачтата үстэ ууга охсуллубут, долгуннар үрдүктэрэ 12 миэтэрэҕэ тиийэр эбит. Кыыс устарын тухары оҥочотун өрөмүөнүн туораттан көмөтө суох бэйэтэ оҥорбут. Кэлбитэ үс хонон баран кыыс 17 сааһын бэлиэтээбит. * [[Ыам ыйын 19]] — [[Таиланд]] сэбилэниилээх күүстэрэ диктатуураны утары өрө турууну хам баттаабыттар, өрө туруу баһылыктара бэринэргэ күһэллибиттэр. * [[Ыам ыйын 31]] — СӨ иккис бэрэсидьиэнэ [[Вячеслав Штыров]] эмискэ дуоһунаһыттан барбыт, бэрэсидьиэн эбээһинэһин толорооччунан [[Борисов Егор Афанасьевич|Егор Борисов]] буолбут. === Бэс ыйа === * [[Бэс ыйын 13]] — Устуоруйаҕа бастакытын [[астероид]] кыырпаҕын аҕалбыт [[Дьоппуон]] космическэй аппарата [[Хаябуса]] сэттэ сыллаах миссия кэнниттэн [[Сир]]гэ төннөн кэлэн, Австралияҕа түспүт. * [[Бэс ыйын 17]] — [[Егор Борисов]] [[Саха Өрөспүүбүлүкэтэ|Саха Өрөспүүбүлүкэтин]] бэрэсидьиэнэ буолбут. Бу иннинэ биллибэт төрүөтүнэн [[Вячеслав Штыров]] бэрэсидьиэн дуоһунаһыттан батыммыта, Егор Борисовы ол саҕанааҕы Арассыыйа бэрэсидьиэнэ [[Дмитрий Медведев]] быстах кэмҥэ эбээһинэһи толорооччунан анаабыта, онтон бу күн [[Ил Түмэн]] бигэргэппитэ (куоластаабыт 68 дьокутааттан 61 куолаһынан). === От ыйа === * [[От ыйын 25]] — Викиликс ({{lang-en|WikiLeaks}}) [[Афганистаан]] сэриитин туһунан кистэлэҥ докуомуоннары бэчээттээбит. Бу [[Америка Холбоһуктаах Штааттара|АХШ]] устуоруйатыгар байыаннай кистэлэҥ ордук бөдөҥ бычалыйыыыта этэ. * [[От ыйын 29]] — [[Өймөкөөн улууһа|Өймөкөөҥҥө]] куйаас буолан температура +34,6 тиийбит. Урут хаһан да дойдуга маннык итии бэлиэтэнэ илигэ. === Атырдьах ыйа === * [[Атырдьах ыйын 3]] — [[Пакистаан|Пакистааҥҥа]] [[Карачи]] куоракка бэлиитиги өлөрүү кэнниттэн бөдөҥ дьалхаан саҕаламмыт, ол түмүгэр 85-тэн итэҕэһэ суох киһи өлбүт, хоромньу 17 миллиард Пакистаан рупиятыгар тиийбит (200 мөл. АХШ дуоллара). * [[Атырдьах ыйын 6]] — [[Ииндийэ]] [[Джамму уонна Кашмир |Джамму уонна Кашмир]] штаатыгар бөдөҥ халаан буолбутун түмүгэр 71 куораты уу ылбыт, кырата 255 киһи өлбүт. * [[Атырдьах ыйын 8]] — [[Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ|Кытай]]га дохсун ардах кэмигэр хайа тааһа халҕаһалыы түһэн [[Ганьсу]] провинцияҕа 1400 киһи өлбүт. === Балаҕан ыйа === * [[Балаҕан ыйын 10]] — [[Москуба]]ҕа [[Лебедев Виктор Николаевич|Виктор Лебедев]] 55 кг диэри ыйааһыҥҥа [[көҥүл тустуу]]га аан дойду чөмпүйүөнэ буолбут. * [[Балаҕан ыйын 14]] — [[Франция]] сенаата дьахталлар дьон сылдьар сиригэр паранджа, чадра уонна никаб кэтэллэрин бобор сокуону бигэргэппит. * [[Балаҕан ыйын 25]] — "Беркакит-Томмот-Дьокуускай" тимир суол [[Күөрдэм (Хаҥалас улууһа)|Күөрдэм]] ыстаансыйатыгар үөрүүлээх быһыыга-майгыга тимир суол "үрүҥ көмүс" тиһилигэ ууруллубут. Бу иннинэ муус устарга тимир суол тутуута Алдан уонна Хаҥалас улууһун кирбиилэрин ааспыта. === Алтынньы === * [[Алтынньы 6]] — [[Инстаграм]] диэн хаартысканы уонна видеону тарҕатар, ону кытары [[түмэт-ситим]] өҥөтүн оҥорор сиэрбис төрүттэммит. * [[Алтынньы 14]] — Бүтүн Арассыыйатааҕы 2010 сыллааҕы биэрэпис саҕаламмыт. === Ахсынньы === * [[Ахсынньы 11]] — Москубаҕа «[[Архнадзор]]» диэн түмэт-тэрилтэ "Арассыыйа Федерациятын норуоттарын култуураларын утумун туһунан" ({{lang-ru|«О культурном наследии народов Российской Федерации»}}) сокуону уларытары утаран миитин тэрийбит. Бу уларытыы архитектура мэҥэлэрин алдьатары көҥүллүүр этэ. Маннык миитиннэр Арассыыйа элбэх куораттарыгар буолбуттар. * [[Ахсынньы 17]] — [[Тунис]]ка Мохамед Буазизи диэн ырыынак атыыһыта бэйэтин уматыммыт. Мантан сылтаан улахан бырачыастар тоҕо тардылыбыттара, Тунис өрөбөлүүссүйэтэ уонна ''[[Арабтар|Арааб]] сааһа'' саҕаламмыттара. * [[Ахсынньы 19]] — [[Минскай|Минскэй]]гэ бэрэсидьиэн быыбарын күнүгэр оппозиция аахсыйатын хам баттаабыттар. == Төрөөбүттэр == == Өлбүттэр == * [[Розинская Полина Константиновна]] (28.08.1912—2010) — саха норуодунай артыыһа. * [[Тохсунньу 1]] — [[Захарова Вера Кирилловна|Вера Захарова]] (12.071.1920 төр.) — саха бастакы дьахтар лүөччүгэ, Иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа. "Үстэ өлбүттэр" диэн репрессияламмыт дьон туһунан кинигэ ааптара, аҕатын Чурапчыттан төрүттээх учуутал идэлээх Кирилл Захаровы сэрии кэмигэр "ыраахтааҕы саҕана сахалары сэриигэ ыыппатахтара" диэтэ диэн хаайаннар, онно өлбүтэ. * [[Тохсунньу 3]] — [[Кашин Виталий Александрович]] (08.03.1946 төр.) — археолог, устуоруйа билимин хандьыдаата. * [[Тохсунньу 13]] — [[Николаева Надежда Николаевна|Надежда Николаева]] — учуонай, музыковед, хандьыдаакка диссэртээссийэтэ [[Олоҥхо|олоҥхоҕо]] уонна саха оператын олоҕуруутугар анаммыта. * [[Олунньу 11]] — [[Дмитриев Роман Михайлович]] — көҥүл тустууга Олимпиада чөмпүйүөнэ * [[Ыам ыйын 9]] — Дьокуускай уонна Лиэнискэй эпиискэбэ [[Зосима (эпиискэп)|Зосима]] (12.09.1963 төр.). Өлбүтүн кэннэ Дьокуускай Ытык киһитин аата иҥэриллибитэ<ref>{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=251|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}</ref>. * [[Ыам ыйын 16]] — Элгээйиттэн төрүттээх композитор [[Самойлов Аркадий Васильевич|Аркадий Самойлов]] өлбүт (1948 төр.), Арассыыйа композитордарын Сойууһун чилиэнэ, [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ]]. * [[Ыам ыйын 23]] — [[Ангелина Файрушина]] — саха ырыаһыта, ырыа суруйааччыта * [[Бэс ыйын 1]] — [[Андрей Вознесенскай]] (1933 с.т.), бэйиэт уонна прозаик, ССРС Судаарыстыбаннай бириэмиэйтин лауреата. * [[Бэс ыйын 2]] — [[Докалова Надежда Петровна]] (1957 с. төрөөбүт), хотугу норуоттар ырыаларын айааччы уонна ырыаһыт. * [[От ыйын 9]] — [[Роббек Василий Афанасьевич|Василий Роббек]] — Саха Өрөспүүбүлүкэтин наукатын Академиятын академика, тыл үөрэҕин билимнэрин доктора, [[Хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар кыһалҕаларын Института|Хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар кыһалҕаларын Институтун]] төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ, 1992 сылтан 2008 сыллаахха диэри салайбыта. * [[От ыйын 13]] — [[Берестов Николай Савельевич]] (1932 — 2010), композитор. * [[От ыйын 18]] — [[Рыбаковскай Эдуард Михайлович]] (20.08.1927—18.07.2010) — биллиилээх суруналыыс. * [[Атырдьах ыйын 24]] — [[Сатоси Кон]] — анимацияҕа үлэлээбит [[дьоппуон]] режиссера. * [[Балаҕан ыйын 6]] — [[Еремисов Михаил Николаевич]] - сүүрүк-спортсмен, марафонец. * [[Балаҕан ыйын 9]] — [[Харитонов Николай Иванович |Харитонов Николай Иванович (Чуор)]] (02.06.1935—09.09.2010) — бэйиэт, литэрэтиирэни ырытааччы. * [[Алтынньы 24]] — [[Алексеев Егор Егорович|Егор Алексеев]] — аатырбыт саха устуоруга, публицист, СӨ билимин үтүөлээх диэйэтэлэ, Кулаковскай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата, Нам, Таатта, Үөһээ Бүлүү, Ньурба улуустарын, Бүлүүчээн нэһилиэгин ытык олохтооҕо. * [[Сэтинньи 6]] — [[Гаврилова Мария Кузьминична]], география доктора, СӨ Наукаларын академиятын академига * [[Сэтинньи 6]] — СӨ Норуодунай бэйиэтэ [[Тарасов Савва Иванович|Савва Тарасов]] (25.04.1934 төр.)<ref>{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=251|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}</ref>. * [[Сэтинньи 14]] — [[Ефимов Моисей Дмитриевич|Моисей Ефимов]] — Саха норуодунай бэйиэтэ. Түөрт уонтан тахса сахалыы, нууччалыы тахсыбыт хоһоон хомуурунньугун ааптара. Хас да хомуурунньуга атын омук тылынан тахсыбыта. [[Категория:2010| ]] bjic1r8dtizau1t9eymyuw4icdtq10j 429495 429493 2026-06-23T04:46:37Z Ojkhol 24881 /* Өлбүттэр */ 429495 wikitext text/x-wiki {{Сыллар|2010}} '''2010''' сыл. == Туох буолбута == === Тохсунньу === * [[Тохсунньу 4]] — [[Дубай]]га үөрүүлээх быһыыга-майгыга аан дойду саамай үрдүк тутуута, [[Бурдж-Халифа]], аһыллыбыт. * [[Тохсунньу 12]] — [[Гаити]]га улахан [[сир хамсааһына]] буолбут. Түмүгэр 220 000-тан 300 000-ҕа дылы киһи өлбүт, Гаити киин куоратын [[Порт-о-Пренс]] үксэ урусхалламмыт. * [[Тохсунньу 14]] — [[Йиэмэн|Йемен]] "Аль-Каида" диэн террор тэрийэр бөлөххө аһаҕас сэриини биллэрбит. * [[Тохсунньу 19]] — Арассыыйа бэрэсидьиэнэ [[Дмитрий Медведев]] ыйааҕынан, [[Арассыыйа федераальнай уокуруктара|федеральнай уокуруктар]] ахсааннара уларыйбыт (8 буолбут), Соҕуруу федеральнай уокурук састаабыттан Хотугу Кавказтааҕы федеральнай уокурук туспа араарыллыбыт. * [[Тохсунньу 24]] — [[Саха тыйаатыра|Саха тыйаатырыгар]] [[Кындыл Уйбаан]] 80 сааһыгар аналлаах поэзия киэһэтэ ыытыллыбыт. Тэрээһин режиссера — Матрена Корнилова. 1960—1970 сс. тыйаатыр ''[[Потапов Федот Федотович|Сөдүөт Потапов]] уонна Кындыл Уйбаан тыйаатыра'' диэн аатынан биллэрэ. * [[Тохсунньу 27]] — [[Сан-Франциско]]ҕа [[Apple]] хампаанньа тойоно [[Стив Джобс]] [[iPad]] диэн планшет көмпүүтэри көрдөрбүт. === Олунньу === * [[Олунньу 18]] — [[WikiLeaks]] ''Челси Мэннинг'' диэн аатынан биллэр киһиттэн ылбыт сүүһүнэн тыһыынча кистэлэҥ докумуоннарыттан бастакытын бэчээккэ таһаарбыт. * [[Олунньу 27]] — [[Чиили]] киин оройуоннарыгар 8,8 бааллаах сир хамсааһына буолбут, 500-тэн тахса киһи ҕлбүт, тыһыынчанан дьон эмсэҕэлээбиттэр. Бу сир хамсааһыныттан саҕаламмыт [[цунами]] сотору кэминэн Гавайи арыыларыгар тиийбитэ. * [[Олунньу 28]] — [[Ванкувер]]га (Канаада) Кыһыҥҥы Олимпиада сабыллыбыт. Олимпиада былааҕа Сочи куоракка бэриллибит. === Кулун тутар === * [[Кулун тутар 9]] — [[Ииндийэ]]ҕэ дойду [[түмэн]]ин кырата үс гыммыт биирэ дьахталлартан туруохтааҕын туһунан сокуон ылыныллыбыт. * [[Кулун тутар 20]] — [[Эйафьадлайокудль]] вулкан эстиитэ саҕаламмыт. Муус устар 14 күнүгэр эстии күүһүрбүтэ. * [[Кулун тутар 29]] — Москуба метротугар икки терракт буолбут, 40 киһи өлбүт, олор истэригэр Дьокуускай олохтооҕо. === Муус устар === * Муус устар — "Беркакит-Томмот-Дьокуускай" тимир суол Алдан уонна Хаҥалас улууһун кирбиилэрин куоһарбыт. * [[Муус устар 3]] — [[Apple|Apple Inc.]] хампаанньа бастакы iPad планшетын таһаарбыт. * [[Муус устар 6]] — [[2010 Кыргызстан өрөбөлүүссүйэтэ|Кыргызстааҥҥа өрөбөлүүссүйэ]] саҕаламмыт. Дойду бэрэсидьиэнин Курманбек Бакиев ыыппыт бэлиитикэтин утаран Талас куоракка дьон уулуссаҕа тахсыбыт. Сарсыныгар муус устар 7 күнүгэр айдаан Бишкекка тарҕаммыта. Бырачыастааччылар полициялыын кыргыhыылара буолбута. 74 киhи өлбүтэ уонна 400 эчэйбитэ биллэр. Токмок, Нарын уонна Ысык Күөл куораттарга айдааннар эмиэ буолбуттара. Бакиев Бишкектан күрээбитэ. Оппозиция басханнара саҥа дьаhалта тэрийэллэр, дьаhалта баhылыгынан урукку омук миниистирэ Роза Отунбаева буолар. * Муус устар 6 — Кытайга [[Xiaomi]] хампаанньа тэриллибит. * [[Муус устар 7]] — Кыргыстааҥҥа иккис өрөбүүлүссүйэ буолбут. * [[Муус устар 10]] **түөрт үрдүк үөрэх кыһатыттан холбонон [[Уһук Илиннээҕи бэдэрээлинэй университет]] тэриллибит — Японияҕа аккредитациялаах Арассыыйа соҕотох үөрэх кыһата. ** [[Смоленскай]] аттыгар Ту-154 саахалыгар 96 киһи өлбүт, олор истэригэр Польша бэрэсидьиэнэ [[Лех Качиньски]] уонна Польша атын салайааччылара. * [[Муус устар 14]] — Исландияҕа [[Эйафьадлайокудль]] вулкаан эстиитэ күүһүрбүтэ. === Ыам ыйа === * [[Ыам ыйын 9]] — [[Кемерово уобалаһа|Кемерово уобалаһыгар]] Распадскай шаахтаҕа [[Метан|метан]] эстибит. * [[Ыам ыйын 15]] — 16 саастаах [[Австралия]] кыыһа Джессика Уотсон Сири соҕотоҕун тохтообокко устан эргийбит саамай эдэр киһи буолбут. 10 миэтэрэ уһуннаах парустаах оҥочото Сиднейтэн 2009 сыл алтынньы 18 күнүгэр тахсыбыт, 201 күн устата экватор соҕуруу өттүнэн устан (Антлантикаҕа экваторы быһа охсубут) төттөрү бу күн кэлбит. Австралия Улахан хомотугар күүстээх тыалга түбэһэ сылдьыбыт, мачтата үстэ ууга охсуллубут, долгуннар үрдүктэрэ 12 миэтэрэҕэ тиийэр эбит. Кыыс устарын тухары оҥочотун өрөмүөнүн туораттан көмөтө суох бэйэтэ оҥорбут. Кэлбитэ үс хонон баран кыыс 17 сааһын бэлиэтээбит. * [[Ыам ыйын 19]] — [[Таиланд]] сэбилэниилээх күүстэрэ диктатуураны утары өрө турууну хам баттаабыттар, өрө туруу баһылыктара бэринэргэ күһэллибиттэр. * [[Ыам ыйын 31]] — СӨ иккис бэрэсидьиэнэ [[Вячеслав Штыров]] эмискэ дуоһунаһыттан барбыт, бэрэсидьиэн эбээһинэһин толорооччунан [[Борисов Егор Афанасьевич|Егор Борисов]] буолбут. === Бэс ыйа === * [[Бэс ыйын 13]] — Устуоруйаҕа бастакытын [[астероид]] кыырпаҕын аҕалбыт [[Дьоппуон]] космическэй аппарата [[Хаябуса]] сэттэ сыллаах миссия кэнниттэн [[Сир]]гэ төннөн кэлэн, Австралияҕа түспүт. * [[Бэс ыйын 17]] — [[Егор Борисов]] [[Саха Өрөспүүбүлүкэтэ|Саха Өрөспүүбүлүкэтин]] бэрэсидьиэнэ буолбут. Бу иннинэ биллибэт төрүөтүнэн [[Вячеслав Штыров]] бэрэсидьиэн дуоһунаһыттан батыммыта, Егор Борисовы ол саҕанааҕы Арассыыйа бэрэсидьиэнэ [[Дмитрий Медведев]] быстах кэмҥэ эбээһинэһи толорооччунан анаабыта, онтон бу күн [[Ил Түмэн]] бигэргэппитэ (куоластаабыт 68 дьокутааттан 61 куолаһынан). === От ыйа === * [[От ыйын 25]] — Викиликс ({{lang-en|WikiLeaks}}) [[Афганистаан]] сэриитин туһунан кистэлэҥ докуомуоннары бэчээттээбит. Бу [[Америка Холбоһуктаах Штааттара|АХШ]] устуоруйатыгар байыаннай кистэлэҥ ордук бөдөҥ бычалыйыыыта этэ. * [[От ыйын 29]] — [[Өймөкөөн улууһа|Өймөкөөҥҥө]] куйаас буолан температура +34,6 тиийбит. Урут хаһан да дойдуга маннык итии бэлиэтэнэ илигэ. === Атырдьах ыйа === * [[Атырдьах ыйын 3]] — [[Пакистаан|Пакистааҥҥа]] [[Карачи]] куоракка бэлиитиги өлөрүү кэнниттэн бөдөҥ дьалхаан саҕаламмыт, ол түмүгэр 85-тэн итэҕэһэ суох киһи өлбүт, хоромньу 17 миллиард Пакистаан рупиятыгар тиийбит (200 мөл. АХШ дуоллара). * [[Атырдьах ыйын 6]] — [[Ииндийэ]] [[Джамму уонна Кашмир |Джамму уонна Кашмир]] штаатыгар бөдөҥ халаан буолбутун түмүгэр 71 куораты уу ылбыт, кырата 255 киһи өлбүт. * [[Атырдьах ыйын 8]] — [[Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ|Кытай]]га дохсун ардах кэмигэр хайа тааһа халҕаһалыы түһэн [[Ганьсу]] провинцияҕа 1400 киһи өлбүт. === Балаҕан ыйа === * [[Балаҕан ыйын 10]] — [[Москуба]]ҕа [[Лебедев Виктор Николаевич|Виктор Лебедев]] 55 кг диэри ыйааһыҥҥа [[көҥүл тустуу]]га аан дойду чөмпүйүөнэ буолбут. * [[Балаҕан ыйын 14]] — [[Франция]] сенаата дьахталлар дьон сылдьар сиригэр паранджа, чадра уонна никаб кэтэллэрин бобор сокуону бигэргэппит. * [[Балаҕан ыйын 25]] — "Беркакит-Томмот-Дьокуускай" тимир суол [[Күөрдэм (Хаҥалас улууһа)|Күөрдэм]] ыстаансыйатыгар үөрүүлээх быһыыга-майгыга тимир суол "үрүҥ көмүс" тиһилигэ ууруллубут. Бу иннинэ муус устарга тимир суол тутуута Алдан уонна Хаҥалас улууһун кирбиилэрин ааспыта. === Алтынньы === * [[Алтынньы 6]] — [[Инстаграм]] диэн хаартысканы уонна видеону тарҕатар, ону кытары [[түмэт-ситим]] өҥөтүн оҥорор сиэрбис төрүттэммит. * [[Алтынньы 14]] — Бүтүн Арассыыйатааҕы 2010 сыллааҕы биэрэпис саҕаламмыт. === Ахсынньы === * [[Ахсынньы 11]] — Москубаҕа «[[Архнадзор]]» диэн түмэт-тэрилтэ "Арассыыйа Федерациятын норуоттарын култуураларын утумун туһунан" ({{lang-ru|«О культурном наследии народов Российской Федерации»}}) сокуону уларытары утаран миитин тэрийбит. Бу уларытыы архитектура мэҥэлэрин алдьатары көҥүллүүр этэ. Маннык миитиннэр Арассыыйа элбэх куораттарыгар буолбуттар. * [[Ахсынньы 17]] — [[Тунис]]ка Мохамед Буазизи диэн ырыынак атыыһыта бэйэтин уматыммыт. Мантан сылтаан улахан бырачыастар тоҕо тардылыбыттара, Тунис өрөбөлүүссүйэтэ уонна ''[[Арабтар|Арааб]] сааһа'' саҕаламмыттара. * [[Ахсынньы 19]] — [[Минскай|Минскэй]]гэ бэрэсидьиэн быыбарын күнүгэр оппозиция аахсыйатын хам баттаабыттар. == Төрөөбүттэр == == Өлбүттэр == * [[Розинская Полина Константиновна]] (28.08.1912—2010) — саха норуодунай артыыһа. * [[Тохсунньу 1]] — [[Захарова Вера Кирилловна|Вера Захарова]] (12.071.1920 төр.) — саха бастакы дьахтар лүөччүгэ, Иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа. "Үстэ өлбүттэр" диэн репрессияламмыт дьон туһунан кинигэ ааптара, аҕатын Чурапчыттан төрүттээх учуутал идэлээх Кирилл Захаровы сэрии кэмигэр "ыраахтааҕы саҕана сахалары сэриигэ ыыппатахтара" диэтэ диэн хаайаннар, онно өлбүтэ. * [[Тохсунньу 3]] — [[Кашин Виталий Александрович]] (08.03.1946 төр.) — археолог, устуоруйа билимин хандьыдаата. * [[Тохсунньу 13]] — [[Николаева Надежда Николаевна|Надежда Николаева]] — учуонай, музыковед, хандьыдаакка диссэртээссийэтэ [[Олоҥхо|олоҥхоҕо]] уонна саха оператын олоҕуруутугар анаммыта. * [[Олунньу 11]] — [[Дмитриев Роман Михайлович]] — көҥүл тустууга Олимпиада чөмпүйүөнэ * [[Ыам ыйын 9]] — Дьокуускай уонна Лиэнискэй эпиискэбэ [[Зосима (эпиискэп)|Зосима]] (12.09.1963 төр.). Өлбүтүн кэннэ Дьокуускай Ытык киһитин аата иҥэриллибитэ<ref>{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=251|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}</ref>. * [[Ыам ыйын 16]] — Элгээйиттэн төрүттээх композитор [[Самойлов Аркадий Васильевич|Аркадий Самойлов]] өлбүт (1948 төр.), Арассыыйа композитордарын Сойууһун чилиэнэ, [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ]]. * [[Ыам ыйын 23]] — [[Ангелина Файрушина]] — саха ырыаһыта, ырыа суруйааччыта * [[Бэс ыйын 1]] — [[Андрей Вознесенскай]] (1933 с.т.), бэйиэт уонна прозаик, ССРС Судаарыстыбаннай бириэмиэйтин лауреата. * [[Бэс ыйын 2]] — [[Докалова Надежда Петровна]] (1957 с. төрөөбүт), хотугу норуоттар ырыаларын айааччы уонна ырыаһыт. * [[От ыйын 9]] — [[Роббек Василий Афанасьевич|Василий Роббек]] — Саха Өрөспүүбүлүкэтин наукатын Академиятын академика, тыл үөрэҕин билимнэрин доктора, [[Хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар кыһалҕаларын Института|Хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар кыһалҕаларын Институтун]] төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ, 1992 сылтан 2008 сыллаахха диэри салайбыта. * [[От ыйын 13]] — [[Берестов Николай Савельевич]] (1932 — 2010), композитор. * [[От ыйын 18]] — [[Рыбаковскай Эдуард Михайлович]] (20.08.1927—18.07.2010) — биллиилээх суруналыыс. * [[Атырдьах ыйын 24]] — [[Сатоси Кон]] — анимацияҕа үлэлээбит [[дьоппуон]] режиссера. * [[Балаҕан ыйын 6]] — [[Еремисов Михаил Николаевич]] - сүүрүк-спортсмен, марафонец. * [[Балаҕан ыйын 9]] — [[Харитонов Николай Иванович |Харитонов Николай Иванович (Чуор)]] (02.06.1935—09.09.2010) — бэйиэт, литэрэтиирэни ырытааччы. * [[Балаҕан ыйын 9]] — Хайа Хотугу институтун дириэктэрэ [[Новопашин Михаил Дмитриевич|Михаил Новопашин]] (29.04.1946 төр.)<ref>{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=251|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}</ref>. * [[Алтынньы 24]] — [[Алексеев Егор Егорович|Егор Алексеев]] — аатырбыт саха устуоруга, публицист, СӨ билимин үтүөлээх диэйэтэлэ, Кулаковскай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата, Нам, Таатта, Үөһээ Бүлүү, Ньурба улуустарын, Бүлүүчээн нэһилиэгин ытык олохтооҕо. * [[Сэтинньи 6]] — [[Гаврилова Мария Кузьминична]], география доктора, СӨ Наукаларын академиятын академига * [[Сэтинньи 6]] — СӨ Норуодунай бэйиэтэ [[Тарасов Савва Иванович|Савва Тарасов]] (25.04.1934 төр.)<ref>{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=251|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}</ref>. * [[Сэтинньи 14]] — [[Ефимов Моисей Дмитриевич|Моисей Ефимов]] — Саха норуодунай бэйиэтэ. Түөрт уонтан тахса сахалыы, нууччалыы тахсыбыт хоһоон хомуурунньугун ааптара. Хас да хомуурунньуга атын омук тылынан тахсыбыта. [[Категория:2010| ]] 25dov2plfl5wrl5ofaxkj2hem1vnf07 429497 429495 2026-06-23T04:49:03Z Ojkhol 24881 /* Өлбүттэр */ 429497 wikitext text/x-wiki {{Сыллар|2010}} '''2010''' сыл. == Туох буолбута == === Тохсунньу === * [[Тохсунньу 4]] — [[Дубай]]га үөрүүлээх быһыыга-майгыга аан дойду саамай үрдүк тутуута, [[Бурдж-Халифа]], аһыллыбыт. * [[Тохсунньу 12]] — [[Гаити]]га улахан [[сир хамсааһына]] буолбут. Түмүгэр 220 000-тан 300 000-ҕа дылы киһи өлбүт, Гаити киин куоратын [[Порт-о-Пренс]] үксэ урусхалламмыт. * [[Тохсунньу 14]] — [[Йиэмэн|Йемен]] "Аль-Каида" диэн террор тэрийэр бөлөххө аһаҕас сэриини биллэрбит. * [[Тохсунньу 19]] — Арассыыйа бэрэсидьиэнэ [[Дмитрий Медведев]] ыйааҕынан, [[Арассыыйа федераальнай уокуруктара|федеральнай уокуруктар]] ахсааннара уларыйбыт (8 буолбут), Соҕуруу федеральнай уокурук састаабыттан Хотугу Кавказтааҕы федеральнай уокурук туспа араарыллыбыт. * [[Тохсунньу 24]] — [[Саха тыйаатыра|Саха тыйаатырыгар]] [[Кындыл Уйбаан]] 80 сааһыгар аналлаах поэзия киэһэтэ ыытыллыбыт. Тэрээһин режиссера — Матрена Корнилова. 1960—1970 сс. тыйаатыр ''[[Потапов Федот Федотович|Сөдүөт Потапов]] уонна Кындыл Уйбаан тыйаатыра'' диэн аатынан биллэрэ. * [[Тохсунньу 27]] — [[Сан-Франциско]]ҕа [[Apple]] хампаанньа тойоно [[Стив Джобс]] [[iPad]] диэн планшет көмпүүтэри көрдөрбүт. === Олунньу === * [[Олунньу 18]] — [[WikiLeaks]] ''Челси Мэннинг'' диэн аатынан биллэр киһиттэн ылбыт сүүһүнэн тыһыынча кистэлэҥ докумуоннарыттан бастакытын бэчээккэ таһаарбыт. * [[Олунньу 27]] — [[Чиили]] киин оройуоннарыгар 8,8 бааллаах сир хамсааһына буолбут, 500-тэн тахса киһи ҕлбүт, тыһыынчанан дьон эмсэҕэлээбиттэр. Бу сир хамсааһыныттан саҕаламмыт [[цунами]] сотору кэминэн Гавайи арыыларыгар тиийбитэ. * [[Олунньу 28]] — [[Ванкувер]]га (Канаада) Кыһыҥҥы Олимпиада сабыллыбыт. Олимпиада былааҕа Сочи куоракка бэриллибит. === Кулун тутар === * [[Кулун тутар 9]] — [[Ииндийэ]]ҕэ дойду [[түмэн]]ин кырата үс гыммыт биирэ дьахталлартан туруохтааҕын туһунан сокуон ылыныллыбыт. * [[Кулун тутар 20]] — [[Эйафьадлайокудль]] вулкан эстиитэ саҕаламмыт. Муус устар 14 күнүгэр эстии күүһүрбүтэ. * [[Кулун тутар 29]] — Москуба метротугар икки терракт буолбут, 40 киһи өлбүт, олор истэригэр Дьокуускай олохтооҕо. === Муус устар === * Муус устар — "Беркакит-Томмот-Дьокуускай" тимир суол Алдан уонна Хаҥалас улууһун кирбиилэрин куоһарбыт. * [[Муус устар 3]] — [[Apple|Apple Inc.]] хампаанньа бастакы iPad планшетын таһаарбыт. * [[Муус устар 6]] — [[2010 Кыргызстан өрөбөлүүссүйэтэ|Кыргызстааҥҥа өрөбөлүүссүйэ]] саҕаламмыт. Дойду бэрэсидьиэнин Курманбек Бакиев ыыппыт бэлиитикэтин утаран Талас куоракка дьон уулуссаҕа тахсыбыт. Сарсыныгар муус устар 7 күнүгэр айдаан Бишкекка тарҕаммыта. Бырачыастааччылар полициялыын кыргыhыылара буолбута. 74 киhи өлбүтэ уонна 400 эчэйбитэ биллэр. Токмок, Нарын уонна Ысык Күөл куораттарга айдааннар эмиэ буолбуттара. Бакиев Бишкектан күрээбитэ. Оппозиция басханнара саҥа дьаhалта тэрийэллэр, дьаhалта баhылыгынан урукку омук миниистирэ Роза Отунбаева буолар. * Муус устар 6 — Кытайга [[Xiaomi]] хампаанньа тэриллибит. * [[Муус устар 7]] — Кыргыстааҥҥа иккис өрөбүүлүссүйэ буолбут. * [[Муус устар 10]] **түөрт үрдүк үөрэх кыһатыттан холбонон [[Уһук Илиннээҕи бэдэрээлинэй университет]] тэриллибит — Японияҕа аккредитациялаах Арассыыйа соҕотох үөрэх кыһата. ** [[Смоленскай]] аттыгар Ту-154 саахалыгар 96 киһи өлбүт, олор истэригэр Польша бэрэсидьиэнэ [[Лех Качиньски]] уонна Польша атын салайааччылара. * [[Муус устар 14]] — Исландияҕа [[Эйафьадлайокудль]] вулкаан эстиитэ күүһүрбүтэ. === Ыам ыйа === * [[Ыам ыйын 9]] — [[Кемерово уобалаһа|Кемерово уобалаһыгар]] Распадскай шаахтаҕа [[Метан|метан]] эстибит. * [[Ыам ыйын 15]] — 16 саастаах [[Австралия]] кыыһа Джессика Уотсон Сири соҕотоҕун тохтообокко устан эргийбит саамай эдэр киһи буолбут. 10 миэтэрэ уһуннаах парустаах оҥочото Сиднейтэн 2009 сыл алтынньы 18 күнүгэр тахсыбыт, 201 күн устата экватор соҕуруу өттүнэн устан (Антлантикаҕа экваторы быһа охсубут) төттөрү бу күн кэлбит. Австралия Улахан хомотугар күүстээх тыалга түбэһэ сылдьыбыт, мачтата үстэ ууга охсуллубут, долгуннар үрдүктэрэ 12 миэтэрэҕэ тиийэр эбит. Кыыс устарын тухары оҥочотун өрөмүөнүн туораттан көмөтө суох бэйэтэ оҥорбут. Кэлбитэ үс хонон баран кыыс 17 сааһын бэлиэтээбит. * [[Ыам ыйын 19]] — [[Таиланд]] сэбилэниилээх күүстэрэ диктатуураны утары өрө турууну хам баттаабыттар, өрө туруу баһылыктара бэринэргэ күһэллибиттэр. * [[Ыам ыйын 31]] — СӨ иккис бэрэсидьиэнэ [[Вячеслав Штыров]] эмискэ дуоһунаһыттан барбыт, бэрэсидьиэн эбээһинэһин толорооччунан [[Борисов Егор Афанасьевич|Егор Борисов]] буолбут. === Бэс ыйа === * [[Бэс ыйын 13]] — Устуоруйаҕа бастакытын [[астероид]] кыырпаҕын аҕалбыт [[Дьоппуон]] космическэй аппарата [[Хаябуса]] сэттэ сыллаах миссия кэнниттэн [[Сир]]гэ төннөн кэлэн, Австралияҕа түспүт. * [[Бэс ыйын 17]] — [[Егор Борисов]] [[Саха Өрөспүүбүлүкэтэ|Саха Өрөспүүбүлүкэтин]] бэрэсидьиэнэ буолбут. Бу иннинэ биллибэт төрүөтүнэн [[Вячеслав Штыров]] бэрэсидьиэн дуоһунаһыттан батыммыта, Егор Борисовы ол саҕанааҕы Арассыыйа бэрэсидьиэнэ [[Дмитрий Медведев]] быстах кэмҥэ эбээһинэһи толорооччунан анаабыта, онтон бу күн [[Ил Түмэн]] бигэргэппитэ (куоластаабыт 68 дьокутааттан 61 куолаһынан). === От ыйа === * [[От ыйын 25]] — Викиликс ({{lang-en|WikiLeaks}}) [[Афганистаан]] сэриитин туһунан кистэлэҥ докуомуоннары бэчээттээбит. Бу [[Америка Холбоһуктаах Штааттара|АХШ]] устуоруйатыгар байыаннай кистэлэҥ ордук бөдөҥ бычалыйыыыта этэ. * [[От ыйын 29]] — [[Өймөкөөн улууһа|Өймөкөөҥҥө]] куйаас буолан температура +34,6 тиийбит. Урут хаһан да дойдуга маннык итии бэлиэтэнэ илигэ. === Атырдьах ыйа === * [[Атырдьах ыйын 3]] — [[Пакистаан|Пакистааҥҥа]] [[Карачи]] куоракка бэлиитиги өлөрүү кэнниттэн бөдөҥ дьалхаан саҕаламмыт, ол түмүгэр 85-тэн итэҕэһэ суох киһи өлбүт, хоромньу 17 миллиард Пакистаан рупиятыгар тиийбит (200 мөл. АХШ дуоллара). * [[Атырдьах ыйын 6]] — [[Ииндийэ]] [[Джамму уонна Кашмир |Джамму уонна Кашмир]] штаатыгар бөдөҥ халаан буолбутун түмүгэр 71 куораты уу ылбыт, кырата 255 киһи өлбүт. * [[Атырдьах ыйын 8]] — [[Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ|Кытай]]га дохсун ардах кэмигэр хайа тааһа халҕаһалыы түһэн [[Ганьсу]] провинцияҕа 1400 киһи өлбүт. === Балаҕан ыйа === * [[Балаҕан ыйын 10]] — [[Москуба]]ҕа [[Лебедев Виктор Николаевич|Виктор Лебедев]] 55 кг диэри ыйааһыҥҥа [[көҥүл тустуу]]га аан дойду чөмпүйүөнэ буолбут. * [[Балаҕан ыйын 14]] — [[Франция]] сенаата дьахталлар дьон сылдьар сиригэр паранджа, чадра уонна никаб кэтэллэрин бобор сокуону бигэргэппит. * [[Балаҕан ыйын 25]] — "Беркакит-Томмот-Дьокуускай" тимир суол [[Күөрдэм (Хаҥалас улууһа)|Күөрдэм]] ыстаансыйатыгар үөрүүлээх быһыыга-майгыга тимир суол "үрүҥ көмүс" тиһилигэ ууруллубут. Бу иннинэ муус устарга тимир суол тутуута Алдан уонна Хаҥалас улууһун кирбиилэрин ааспыта. === Алтынньы === * [[Алтынньы 6]] — [[Инстаграм]] диэн хаартысканы уонна видеону тарҕатар, ону кытары [[түмэт-ситим]] өҥөтүн оҥорор сиэрбис төрүттэммит. * [[Алтынньы 14]] — Бүтүн Арассыыйатааҕы 2010 сыллааҕы биэрэпис саҕаламмыт. === Ахсынньы === * [[Ахсынньы 11]] — Москубаҕа «[[Архнадзор]]» диэн түмэт-тэрилтэ "Арассыыйа Федерациятын норуоттарын култуураларын утумун туһунан" ({{lang-ru|«О культурном наследии народов Российской Федерации»}}) сокуону уларытары утаран миитин тэрийбит. Бу уларытыы архитектура мэҥэлэрин алдьатары көҥүллүүр этэ. Маннык миитиннэр Арассыыйа элбэх куораттарыгар буолбуттар. * [[Ахсынньы 17]] — [[Тунис]]ка Мохамед Буазизи диэн ырыынак атыыһыта бэйэтин уматыммыт. Мантан сылтаан улахан бырачыастар тоҕо тардылыбыттара, Тунис өрөбөлүүссүйэтэ уонна ''[[Арабтар|Арааб]] сааһа'' саҕаламмыттара. * [[Ахсынньы 19]] — [[Минскай|Минскэй]]гэ бэрэсидьиэн быыбарын күнүгэр оппозиция аахсыйатын хам баттаабыттар. == Төрөөбүттэр == == Өлбүттэр == * [[Розинская Полина Константиновна]] (28.08.1912—2010) — саха норуодунай артыыһа. * [[Тохсунньу 1]] — [[Захарова Вера Кирилловна|Вера Захарова]] (12.071.1920 төр.) — саха бастакы дьахтар лүөччүгэ, Иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа. "Үстэ өлбүттэр" диэн репрессияламмыт дьон туһунан кинигэ ааптара, аҕатын Чурапчыттан төрүттээх учуутал идэлээх Кирилл Захаровы сэрии кэмигэр "ыраахтааҕы саҕана сахалары сэриигэ ыыппатахтара" диэтэ диэн хаайаннар, онно өлбүтэ. * [[Тохсунньу 3]] — [[Кашин Виталий Александрович]] (08.03.1946 төр.) — археолог, устуоруйа билимин хандьыдаата. * [[Тохсунньу 13]] — [[Николаева Надежда Николаевна|Надежда Николаева]] — учуонай, музыковед, хандьыдаакка диссэртээссийэтэ [[Олоҥхо|олоҥхоҕо]] уонна саха оператын олоҕуруутугар анаммыта. * [[Олунньу 11]] — [[Дмитриев Роман Михайлович]] — көҥүл тустууга Олимпиада чөмпүйүөнэ * [[Ыам ыйын 9]] — Дьокуускай уонна Лиэнискэй эпиискэбэ [[Зосима (эпиискэп)|Зосима]] (12.09.1963 төр.). Өлбүтүн кэннэ Дьокуускай Ытык киһитин аата иҥэриллибитэ<ref>{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=251|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}</ref>. * [[Ыам ыйын 16]] — Элгээйиттэн төрүттээх композитор [[Самойлов Аркадий Васильевич|Аркадий Самойлов]] өлбүт (1948 төр.), Арассыыйа композитордарын Сойууһун чилиэнэ, [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ]]. * [[Ыам ыйын 23]] — [[Ангелина Файрушина]] — саха ырыаһыта, ырыа суруйааччыта * [[Бэс ыйын 1]] — [[Андрей Вознесенскай]] (1933 с.т.), бэйиэт уонна прозаик, ССРС Судаарыстыбаннай бириэмиэйтин лауреата. * [[Бэс ыйын 2]] — [[Докалова Надежда Петровна]] (1957 с. төрөөбүт), хотугу норуоттар ырыаларын айааччы уонна ырыаһыт. * [[От ыйын 9]] — [[Роббек Василий Афанасьевич|Василий Роббек]] — Саха Өрөспүүбүлүкэтин наукатын Академиятын академика, тыл үөрэҕин билимнэрин доктора, [[Хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар кыһалҕаларын Института|Хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар кыһалҕаларын Институтун]] төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ, 1992 сылтан 2008 сыллаахха диэри салайбыта. * [[От ыйын 13]] — [[Берестов Николай Савельевич]] (1932 — 2010), композитор. * [[От ыйын 18]] — [[Рыбаковскай Эдуард Михайлович]] (20.08.1927—18.07.2010) — биллиилээх суруналыыс. * [[Атырдьах ыйын 24]] — [[Сатоси Кон]] — анимацияҕа үлэлээбит [[дьоппуон]] режиссера. * [[Балаҕан ыйын 6]] — [[Еремисов Михаил Николаевич]] - сүүрүк-спортсмен, марафонец. * [[Балаҕан ыйын 9]] — [[Харитонов Николай Иванович |Харитонов Николай Иванович (Чуор)]] (02.06.1935—09.09.2010) — бэйиэт, литэрэтиирэни ырытааччы. * [[Балаҕан ыйын 9]] — Хайа Хотугу институтун дириэктэрэ [[Новопашин Михаил Дмитриевич|Михаил Новопашин]] (29.04.1946 төр.)<ref>{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=251|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}</ref>. * [[Алтынньы 24]] — [[Алексеев Егор Егорович|Егор Алексеев]] — аатырбыт саха устуоруга, публицист, СӨ билимин үтүөлээх диэйэтэлэ, Кулаковскай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата, Нам, Таатта, Үөһээ Бүлүү, Ньурба улуустарын, Бүлүүчээн нэһилиэгин ытык олохтооҕо. * [[Сэтинньи 2]] — ГЧИ дириэктэрэ [[Алексеев Николай Алексеевич|Николай Алексеев]] (29.01.1938 төр.)<ref>{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=251|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}</ref>. * [[Сэтинньи 6]] — [[Гаврилова Мария Кузьминична]], география доктора, СӨ Наукаларын академиятын академига * [[Сэтинньи 6]] — СӨ Норуодунай бэйиэтэ [[Тарасов Савва Иванович|Савва Тарасов]] (25.04.1934 төр.)<ref>{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=251|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}</ref>. * [[Сэтинньи 14]] — [[Ефимов Моисей Дмитриевич|Моисей Ефимов]] — Саха норуодунай бэйиэтэ. Түөрт уонтан тахса сахалыы, нууччалыы тахсыбыт хоһоон хомуурунньугун ааптара. Хас да хомуурунньуга атын омук тылынан тахсыбыта. [[Категория:2010| ]] d65kfbmkp2hrermgcvldxo2vyhnx4ie 429508 429497 2026-06-23T07:11:55Z Ojkhol 24881 /* Тохсунньу */ 429508 wikitext text/x-wiki {{Сыллар|2010}} '''2010''' сыл. == Туох буолбута == === Тохсунньу === * [[Тохсунньу 4]] — [[Дубай]]га үөрүүлээх быһыыга-майгыга аан дойду саамай үрдүк тутуута, [[Бурдж-Халифа]], аһыллыбыт. * [[Тохсунньу 12]]  ** [[Гаити]]га улахан [[сир хамсааһына]] буолбут. Түмүгэр 220 000-тан 300 000-ҕа дылы киһи өлбүт, Гаити киин куоратын [[Порт-о-Пренс]] үксэ урусхалламмыт. ** Дьокуускайга Саха Өрөспүүбүлүкэтин прокуратуратын түмэлин арыйбыттар<ref>{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=261|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}</ref>. * [[Тохсунньу 14]] — [[Йиэмэн|Йемен]] "Аль-Каида" диэн террор тэрийэр бөлөххө аһаҕас сэриини биллэрбит. * [[Тохсунньу 19]] — Арассыыйа бэрэсидьиэнэ [[Дмитрий Медведев]] ыйааҕынан, [[Арассыыйа федераальнай уокуруктара|федеральнай уокуруктар]] ахсааннара уларыйбыт (8 буолбут), Соҕуруу федеральнай уокурук састаабыттан Хотугу Кавказтааҕы федеральнай уокурук туспа араарыллыбыт. * [[Тохсунньу 24]] — [[Саха тыйаатыра|Саха тыйаатырыгар]] [[Кындыл Уйбаан]] 80 сааһыгар аналлаах поэзия киэһэтэ ыытыллыбыт. Тэрээһин режиссера — Матрена Корнилова. 1960—1970 сс. тыйаатыр ''[[Потапов Федот Федотович|Сөдүөт Потапов]] уонна Кындыл Уйбаан тыйаатыра'' диэн аатынан биллэрэ. * [[Тохсунньу 27]] — [[Сан-Франциско]]ҕа [[Apple]] хампаанньа тойоно [[Стив Джобс]] [[iPad]] диэн планшет көмпүүтэри көрдөрбүт. === Олунньу === * [[Олунньу 18]] — [[WikiLeaks]] ''Челси Мэннинг'' диэн аатынан биллэр киһиттэн ылбыт сүүһүнэн тыһыынча кистэлэҥ докумуоннарыттан бастакытын бэчээккэ таһаарбыт. * [[Олунньу 27]] — [[Чиили]] киин оройуоннарыгар 8,8 бааллаах сир хамсааһына буолбут, 500-тэн тахса киһи ҕлбүт, тыһыынчанан дьон эмсэҕэлээбиттэр. Бу сир хамсааһыныттан саҕаламмыт [[цунами]] сотору кэминэн Гавайи арыыларыгар тиийбитэ. * [[Олунньу 28]] — [[Ванкувер]]га (Канаада) Кыһыҥҥы Олимпиада сабыллыбыт. Олимпиада былааҕа Сочи куоракка бэриллибит. === Кулун тутар === * [[Кулун тутар 9]] — [[Ииндийэ]]ҕэ дойду [[түмэн]]ин кырата үс гыммыт биирэ дьахталлартан туруохтааҕын туһунан сокуон ылыныллыбыт. * [[Кулун тутар 20]] — [[Эйафьадлайокудль]] вулкан эстиитэ саҕаламмыт. Муус устар 14 күнүгэр эстии күүһүрбүтэ. * [[Кулун тутар 29]] — Москуба метротугар икки терракт буолбут, 40 киһи өлбүт, олор истэригэр Дьокуускай олохтооҕо. === Муус устар === * Муус устар — "Беркакит-Томмот-Дьокуускай" тимир суол Алдан уонна Хаҥалас улууһун кирбиилэрин куоһарбыт. * [[Муус устар 3]] — [[Apple|Apple Inc.]] хампаанньа бастакы iPad планшетын таһаарбыт. * [[Муус устар 6]] — [[2010 Кыргызстан өрөбөлүүссүйэтэ|Кыргызстааҥҥа өрөбөлүүссүйэ]] саҕаламмыт. Дойду бэрэсидьиэнин Курманбек Бакиев ыыппыт бэлиитикэтин утаран Талас куоракка дьон уулуссаҕа тахсыбыт. Сарсыныгар муус устар 7 күнүгэр айдаан Бишкекка тарҕаммыта. Бырачыастааччылар полициялыын кыргыhыылара буолбута. 74 киhи өлбүтэ уонна 400 эчэйбитэ биллэр. Токмок, Нарын уонна Ысык Күөл куораттарга айдааннар эмиэ буолбуттара. Бакиев Бишкектан күрээбитэ. Оппозиция басханнара саҥа дьаhалта тэрийэллэр, дьаhалта баhылыгынан урукку омук миниистирэ Роза Отунбаева буолар. * Муус устар 6 — Кытайга [[Xiaomi]] хампаанньа тэриллибит. * [[Муус устар 7]] — Кыргыстааҥҥа иккис өрөбүүлүссүйэ буолбут. * [[Муус устар 10]] **түөрт үрдүк үөрэх кыһатыттан холбонон [[Уһук Илиннээҕи бэдэрээлинэй университет]] тэриллибит — Японияҕа аккредитациялаах Арассыыйа соҕотох үөрэх кыһата. ** [[Смоленскай]] аттыгар Ту-154 саахалыгар 96 киһи өлбүт, олор истэригэр Польша бэрэсидьиэнэ [[Лех Качиньски]] уонна Польша атын салайааччылара. * [[Муус устар 14]] — Исландияҕа [[Эйафьадлайокудль]] вулкаан эстиитэ күүһүрбүтэ. === Ыам ыйа === * [[Ыам ыйын 9]] — [[Кемерово уобалаһа|Кемерово уобалаһыгар]] Распадскай шаахтаҕа [[Метан|метан]] эстибит. * [[Ыам ыйын 15]] — 16 саастаах [[Австралия]] кыыһа Джессика Уотсон Сири соҕотоҕун тохтообокко устан эргийбит саамай эдэр киһи буолбут. 10 миэтэрэ уһуннаах парустаах оҥочото Сиднейтэн 2009 сыл алтынньы 18 күнүгэр тахсыбыт, 201 күн устата экватор соҕуруу өттүнэн устан (Антлантикаҕа экваторы быһа охсубут) төттөрү бу күн кэлбит. Австралия Улахан хомотугар күүстээх тыалга түбэһэ сылдьыбыт, мачтата үстэ ууга охсуллубут, долгуннар үрдүктэрэ 12 миэтэрэҕэ тиийэр эбит. Кыыс устарын тухары оҥочотун өрөмүөнүн туораттан көмөтө суох бэйэтэ оҥорбут. Кэлбитэ үс хонон баран кыыс 17 сааһын бэлиэтээбит. * [[Ыам ыйын 19]] — [[Таиланд]] сэбилэниилээх күүстэрэ диктатуураны утары өрө турууну хам баттаабыттар, өрө туруу баһылыктара бэринэргэ күһэллибиттэр. * [[Ыам ыйын 31]] — СӨ иккис бэрэсидьиэнэ [[Вячеслав Штыров]] эмискэ дуоһунаһыттан барбыт, бэрэсидьиэн эбээһинэһин толорооччунан [[Борисов Егор Афанасьевич|Егор Борисов]] буолбут. === Бэс ыйа === * [[Бэс ыйын 13]] — Устуоруйаҕа бастакытын [[астероид]] кыырпаҕын аҕалбыт [[Дьоппуон]] космическэй аппарата [[Хаябуса]] сэттэ сыллаах миссия кэнниттэн [[Сир]]гэ төннөн кэлэн, Австралияҕа түспүт. * [[Бэс ыйын 17]] — [[Егор Борисов]] [[Саха Өрөспүүбүлүкэтэ|Саха Өрөспүүбүлүкэтин]] бэрэсидьиэнэ буолбут. Бу иннинэ биллибэт төрүөтүнэн [[Вячеслав Штыров]] бэрэсидьиэн дуоһунаһыттан батыммыта, Егор Борисовы ол саҕанааҕы Арассыыйа бэрэсидьиэнэ [[Дмитрий Медведев]] быстах кэмҥэ эбээһинэһи толорооччунан анаабыта, онтон бу күн [[Ил Түмэн]] бигэргэппитэ (куоластаабыт 68 дьокутааттан 61 куолаһынан). === От ыйа === * [[От ыйын 25]] — Викиликс ({{lang-en|WikiLeaks}}) [[Афганистаан]] сэриитин туһунан кистэлэҥ докуомуоннары бэчээттээбит. Бу [[Америка Холбоһуктаах Штааттара|АХШ]] устуоруйатыгар байыаннай кистэлэҥ ордук бөдөҥ бычалыйыыыта этэ. * [[От ыйын 29]] — [[Өймөкөөн улууһа|Өймөкөөҥҥө]] куйаас буолан температура +34,6 тиийбит. Урут хаһан да дойдуга маннык итии бэлиэтэнэ илигэ. === Атырдьах ыйа === * [[Атырдьах ыйын 3]] — [[Пакистаан|Пакистааҥҥа]] [[Карачи]] куоракка бэлиитиги өлөрүү кэнниттэн бөдөҥ дьалхаан саҕаламмыт, ол түмүгэр 85-тэн итэҕэһэ суох киһи өлбүт, хоромньу 17 миллиард Пакистаан рупиятыгар тиийбит (200 мөл. АХШ дуоллара). * [[Атырдьах ыйын 6]] — [[Ииндийэ]] [[Джамму уонна Кашмир |Джамму уонна Кашмир]] штаатыгар бөдөҥ халаан буолбутун түмүгэр 71 куораты уу ылбыт, кырата 255 киһи өлбүт. * [[Атырдьах ыйын 8]] — [[Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ|Кытай]]га дохсун ардах кэмигэр хайа тааһа халҕаһалыы түһэн [[Ганьсу]] провинцияҕа 1400 киһи өлбүт. === Балаҕан ыйа === * [[Балаҕан ыйын 10]] — [[Москуба]]ҕа [[Лебедев Виктор Николаевич|Виктор Лебедев]] 55 кг диэри ыйааһыҥҥа [[көҥүл тустуу]]га аан дойду чөмпүйүөнэ буолбут. * [[Балаҕан ыйын 14]] — [[Франция]] сенаата дьахталлар дьон сылдьар сиригэр паранджа, чадра уонна никаб кэтэллэрин бобор сокуону бигэргэппит. * [[Балаҕан ыйын 25]] — "Беркакит-Томмот-Дьокуускай" тимир суол [[Күөрдэм (Хаҥалас улууһа)|Күөрдэм]] ыстаансыйатыгар үөрүүлээх быһыыга-майгыга тимир суол "үрүҥ көмүс" тиһилигэ ууруллубут. Бу иннинэ муус устарга тимир суол тутуута Алдан уонна Хаҥалас улууһун кирбиилэрин ааспыта. === Алтынньы === * [[Алтынньы 6]] — [[Инстаграм]] диэн хаартысканы уонна видеону тарҕатар, ону кытары [[түмэт-ситим]] өҥөтүн оҥорор сиэрбис төрүттэммит. * [[Алтынньы 14]] — Бүтүн Арассыыйатааҕы 2010 сыллааҕы биэрэпис саҕаламмыт. === Ахсынньы === * [[Ахсынньы 11]] — Москубаҕа «[[Архнадзор]]» диэн түмэт-тэрилтэ "Арассыыйа Федерациятын норуоттарын култуураларын утумун туһунан" ({{lang-ru|«О культурном наследии народов Российской Федерации»}}) сокуону уларытары утаран миитин тэрийбит. Бу уларытыы архитектура мэҥэлэрин алдьатары көҥүллүүр этэ. Маннык миитиннэр Арассыыйа элбэх куораттарыгар буолбуттар. * [[Ахсынньы 17]] — [[Тунис]]ка Мохамед Буазизи диэн ырыынак атыыһыта бэйэтин уматыммыт. Мантан сылтаан улахан бырачыастар тоҕо тардылыбыттара, Тунис өрөбөлүүссүйэтэ уонна ''[[Арабтар|Арааб]] сааһа'' саҕаламмыттара. * [[Ахсынньы 19]] — [[Минскай|Минскэй]]гэ бэрэсидьиэн быыбарын күнүгэр оппозиция аахсыйатын хам баттаабыттар. == Төрөөбүттэр == == Өлбүттэр == * [[Розинская Полина Константиновна]] (28.08.1912—2010) — саха норуодунай артыыһа. * [[Тохсунньу 1]] — [[Захарова Вера Кирилловна|Вера Захарова]] (12.071.1920 төр.) — саха бастакы дьахтар лүөччүгэ, Иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа. "Үстэ өлбүттэр" диэн репрессияламмыт дьон туһунан кинигэ ааптара, аҕатын Чурапчыттан төрүттээх учуутал идэлээх Кирилл Захаровы сэрии кэмигэр "ыраахтааҕы саҕана сахалары сэриигэ ыыппатахтара" диэтэ диэн хаайаннар, онно өлбүтэ. * [[Тохсунньу 3]] — [[Кашин Виталий Александрович]] (08.03.1946 төр.) — археолог, устуоруйа билимин хандьыдаата. * [[Тохсунньу 13]] — [[Николаева Надежда Николаевна|Надежда Николаева]] — учуонай, музыковед, хандьыдаакка диссэртээссийэтэ [[Олоҥхо|олоҥхоҕо]] уонна саха оператын олоҕуруутугар анаммыта. * [[Олунньу 11]] — [[Дмитриев Роман Михайлович]] — көҥүл тустууга Олимпиада чөмпүйүөнэ * [[Ыам ыйын 9]] — Дьокуускай уонна Лиэнискэй эпиискэбэ [[Зосима (эпиискэп)|Зосима]] (12.09.1963 төр.). Өлбүтүн кэннэ Дьокуускай Ытык киһитин аата иҥэриллибитэ<ref>{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=251|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}</ref>. * [[Ыам ыйын 16]] — Элгээйиттэн төрүттээх композитор [[Самойлов Аркадий Васильевич|Аркадий Самойлов]] өлбүт (1948 төр.), Арассыыйа композитордарын Сойууһун чилиэнэ, [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ]]. * [[Ыам ыйын 23]] — [[Ангелина Файрушина]] — саха ырыаһыта, ырыа суруйааччыта * [[Бэс ыйын 1]] — [[Андрей Вознесенскай]] (1933 с.т.), бэйиэт уонна прозаик, ССРС Судаарыстыбаннай бириэмиэйтин лауреата. * [[Бэс ыйын 2]] — [[Докалова Надежда Петровна]] (1957 с. төрөөбүт), хотугу норуоттар ырыаларын айааччы уонна ырыаһыт. * [[От ыйын 9]] — [[Роббек Василий Афанасьевич|Василий Роббек]] — Саха Өрөспүүбүлүкэтин наукатын Академиятын академика, тыл үөрэҕин билимнэрин доктора, [[Хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар кыһалҕаларын Института|Хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар кыһалҕаларын Институтун]] төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ, 1992 сылтан 2008 сыллаахха диэри салайбыта. * [[От ыйын 13]] — [[Берестов Николай Савельевич]] (1932 — 2010), композитор. * [[От ыйын 18]] — [[Рыбаковскай Эдуард Михайлович]] (20.08.1927—18.07.2010) — биллиилээх суруналыыс. * [[Атырдьах ыйын 24]] — [[Сатоси Кон]] — анимацияҕа үлэлээбит [[дьоппуон]] режиссера. * [[Балаҕан ыйын 6]] — [[Еремисов Михаил Николаевич]] - сүүрүк-спортсмен, марафонец. * [[Балаҕан ыйын 9]] — [[Харитонов Николай Иванович |Харитонов Николай Иванович (Чуор)]] (02.06.1935—09.09.2010) — бэйиэт, литэрэтиирэни ырытааччы. * [[Балаҕан ыйын 9]] — Хайа Хотугу институтун дириэктэрэ [[Новопашин Михаил Дмитриевич|Михаил Новопашин]] (29.04.1946 төр.)<ref>{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=251|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}</ref>. * [[Алтынньы 24]] — [[Алексеев Егор Егорович|Егор Алексеев]] — аатырбыт саха устуоруга, публицист, СӨ билимин үтүөлээх диэйэтэлэ, Кулаковскай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата, Нам, Таатта, Үөһээ Бүлүү, Ньурба улуустарын, Бүлүүчээн нэһилиэгин ытык олохтооҕо. * [[Сэтинньи 2]] — ГЧИ дириэктэрэ [[Алексеев Николай Алексеевич|Николай Алексеев]] (29.01.1938 төр.)<ref>{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=251|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}</ref>. * [[Сэтинньи 6]] — [[Гаврилова Мария Кузьминична]], география доктора, СӨ Наукаларын академиятын академига * [[Сэтинньи 6]] — СӨ Норуодунай бэйиэтэ [[Тарасов Савва Иванович|Савва Тарасов]] (25.04.1934 төр.)<ref>{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=251|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}</ref>. * [[Сэтинньи 14]] — [[Ефимов Моисей Дмитриевич|Моисей Ефимов]] — Саха норуодунай бэйиэтэ. Түөрт уонтан тахса сахалыы, нууччалыы тахсыбыт хоһоон хомуурунньугун ааптара. Хас да хомуурунньуга атын омук тылынан тахсыбыта. [[Категория:2010| ]] 15mhbyf95gdrgj73eipvctufxr65yae 0 24015 429501 402633 2026-06-23T06:51:19Z InternetArchiveBot 20075 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 429501 wikitext text/x-wiki '''Саввинов Анатолий Иванович''' — саха этнографиятын, ол иһигэр [[дулгааннар]] уонна хотугу сахалар, Саха сирин таһыгар олорор сахалар олохторун-дьаһахтарын, култуураларын чинчийэр. == Сүрүн үлэлэрэ == «''Традиционные металлические украшения якутов ХIХ - начала ХХ в. Историко-этнографическое исследование''» (Новосибирск, Наука, 2001) - монография. «''Проблемы этнокультурной идентификации долган. На материалах традиционного искусства''» (Новосибирск, Наука, 2005) - монография. == Өссө маны көр == * [http://ilin.sakhaopenworld.org/2006-1/74.htm Где жили туруханские якуты?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081011223534/http://ilin.sakhaopenworld.org/2006-1/74.htm |date=2008-10-11 }} * [http://journal.iea.ras.ru/archive/2000s/2008/Savvinov_%202008_4.pdf Из истории туруханских (шарохинских) якутов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180305022826/http://journal.iea.ras.ru/archive/2000s/2008/Savvinov_%202008_4.pdf |date=2018-03-05 }} == Сигэлэр == * [http://igi.ysn.ru/spravochnik.pdf Биобиблиографический справочник] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304082135/http://igi.ysn.ru/spravochnik.pdf |date=2016-03-04 }} * [http://igi.ysn.ru/index.php?page=sotrudniki&str=etno&nm=savvinov Институт гуманитарных исследований и проблем малочисленных народов Севера] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304130422/http://igi.ysn.ru/index.php?page=sotrudniki&str=etno&nm=savvinov |date=2016-03-04 }} * [http://www.soran1957.ru/?id=PA_folders24-59_0002_0486 СО РАН с 1957 года / Фотолетопись] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305033445/http://www.soran1957.ru/?id=PA_folders24-59_0002_0486 |date=2016-03-05 }} [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:1957 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:От ыйын 6 күнүгэр төрөөбүттэр]] [[Категория:Сунтаарга төрөөбүттэр]] [[Категория:Чинчийээччилэр]] [[Категория:Саха учуонайдара]] o8rrqqx2jmhscbgl0z4nxpr0ia5frc0 0 29514 429490 405439 2026-06-23T01:49:50Z InternetArchiveBot 20075 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 429490 wikitext text/x-wiki '''Бааһынай хаһаайыстыбата''' (фермерскэй) — дьарыктаах буолуу биир көрүҥэ. Тыа хаһаайыстыбатын салааларыгар араас бородууксуйаны оҥорон таһаарарга анаммыт тэриллии. Бааһынай хаһаайыстыба Баһылыга чааһынай урбаанньыт быһыытынан регистрацияны ааһар. Уопсай баай-дуол хаһаайыстыба чилиэннэрин уопсай бас билиилэрэ буолар. 74-ФЗ №-дээх Федеральнай сокуон 19-с ыстатыйатын 1 пуунугар бааһынай хаһаайыстыбалар ханнык көрүҥүнэн дьарыктаныахтаахтара быһаччы ыйыллар: тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын оҥорон таһаарыы уонна батарыы, тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын астааһын-үөллээһин, тиэйии, харайыы. == Интэриэһинэй == Борис Листов АПК опорнай баанын экосистемата биэс сүрүн төлөбүрдээх: б2б цифровой площадка для ведения агробизнеса«. Фермер бородууксуйатын улахан маркетлейһа «Фермерство. Төрөөбүт төрүт», «агротуризм өҥөтө сайдарыгар туһуламмыт. Куорат таһыгар» онлайн- платформа тыа сиригэр хамсаабат баайы- дуолу атыылаһан үөрэх өҥөтүн уонна АПК- ҕа специалистары сүүмэрдиир инструменнары уонна «мин Агро- ҕа» тутарга.<ref>https://profile.ru/profil/boris-listov-rshb-gotov-k-formirovaniju-novyh-podhodov-v-realizacii-strategii-razvitiya-apk-1122950/</ref><ref>https://regnum.ru/news/economy/3628547.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230328155203/https://regnum.ru/news/economy/3628547.html |date=2023-03-28 }}</ref><ref>https://newizv.ru/news/2022-09-16/boris-listov-seychas-horoshee-vremya-dlya-teh-kto-hochet-zapustit-svoe-delo-369169</ref> == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Сигэлэр == * http://www.zakonprost.ru/zakony/o-krestjanskom-khozjaistve/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131220115427/http://www.zakonprost.ru/zakony/o-krestjanskom-khozjaistve/ |date=2013-12-20 }} {{rq|stub|sources|wikify}} [[Категория:Экономика]] [[Категория:Экономика терминологията]] 3gfhdvs9c2qn0b88lbou2qdqr1ctgmu 0 35340 429509 409431 2026-06-23T07:51:45Z InternetArchiveBot 20075 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 429509 wikitext text/x-wiki [[Билэ:Halde Haniel Amphitheater 2014.jpg|мини|Ганиль [[террикон]], Ботроп, [[Хотугу Рейн - Вестфалия]], [[Германия]]]] '''Террикон''' эбэтэр '''терриконик''' ({{lang-fr|Terri}} - хайа боруодатын чөмөҕө) — [[сир баайа|сир баайын]], холобур [[таас чох|таас чоҕу]], хостуулларыгар мэһэйдиир туһата суох тааһы, эбэтэр кытаанах эттиги умаппыттарын кэннэ хаалбыт [[күл]]ү чөмөхтүү куппуттара. Терриконнар быыл, [[канцероген]] источниктара буолалларынан уонна сири туһаҕа таһаарар соруктаах [[рекультивация|рекультивацияланыахтаахтар]]<ref>[http://nsportal.ru/shkola/ekologiya/library/2012/01/18/izuchenie-rastitelnosti-terrikonov-g-donetska-rostovskoy-oblasti Изучение растительности терриконов г. Ростова (нууччалыы)]</ref>. Ону таһынан бөдөҥ терриконнар [[хелиотроп бактериялар]] уонна [[салгын]] [[кислород]]а дьайыыларын түмүгэр бэйэлэрэ умайан кэлэр түгэннэрэ көстөр. Бу биллэн турар олохтоох экология туругар дьайар. == Сигэлэр == * [http://terra.donrise.ru/handsmade/terricons/tabid/402/Default.aspx Терриконы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304142348/http://terra.donrise.ru/handsmade/terricons/tabid/402/Default.aspx |date=2016-03-04 }} (нууччалыы) * [http://infodon.org.ua/modern-donetsk/romantika-doneckikh-terrikonov Романтика донецких терриконов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160410172110/http://infodon.org.ua/modern-donetsk/romantika-doneckikh-terrikonov |date=2016-04-10 }} (нууччалыы) == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} [[Категория:Сир]] [[Категория:География]] [[Категория:Экология]] fxhs1bgf1jh47vx2xiywleuo3syyxxj 0 51215 429488 393515 2026-06-22T23:27:05Z Ojkhol 24881 429488 wikitext text/x-wiki '''Шафер Юрий Георгиевич''' (1909—1991) — [[Дьокуускай]]дааҕы Космофизическэй чинчийии уонна аэрономия институтун төрүттээбит учуонай, физика-математика билимин дуоктара, ССРС билимҥэ уонна техникаҕа Государственнай бириэмийэтин лауреата, Сталинскай бириэмийэ лауреата, Аҕа дойду Улуу сэриитин кытыылааҕа. Кини Саха сиригэр космофизика чинчийиитин төрүттээччи уонна олохтооччу буолар. Кини тэрийбит СО РАН Космофизическэй чинчийии уонна аэрономия институтугар (ИКФИА) 2002 сыллаахха Ю. Г. Шафер аата иҥэриллибитэ. == Олоҕо == 1909 сыл балаҕан ыйын 1 (14) күнүгэр ([[тохсунньу 9]] күнүгэр) [[Иркутскай]] куоракка төрөөбүтэ. 1935 сыллаахха Томскайдааҕы судаарыстыбаннай университет физикаҕа факультетын бүтэрбитэ. 1935 сыл балаҕан ыйыгар Дьокуускайдааҕы педагогическай институт физика кафедратын сэбиэдиссэйинэн ананан кэлбитэ уонна бэйэтэ оҥорбут приборунан куйаар сардаҥаларын (космические лучи) кэтээн көрүүнү саҕалаабыта. Сэрии сыллара: 1941—1947 сылларга Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, гвардия майора, политработник. Сталинградтан Берлиҥҥа диэри сэриилэспитэ. === Билимҥэ кылаата уонна арыйыылара === АСК прибор: Куйаар сардаҥаларын бэйэ автоматтыы бэлиэтиир аппаратуратын (АСК регистратор) айбытын иһин 1950 сыллаахха Сталинскай бириэмийэнэн наҕараадаламмыта. Институту төрүттээһин: 1961 сыллаахха Дьокуускайга Космофизическэй чинчийии уонна аэрономия институтун (ИКФИА) тэрийбитэ уонна уһун сылларга салайбыта. Космос чинчийиитэ: Кини салайааччытынан оҥоһуллубут билим прибордара ССРС бастакы Сир искусственнай спутниктарыгар уонна геофизическай ракеталарыгар туруоруллан, космос радиациятын үөрэтиигэ улахан оруолламмыттара. Өлбүт күнэ, сирэ: 1991 сыл балаҕан ыйын 27 күнэ, Дьокуускай куорат. == Наҕараадалара уонна ытык ааттара == * ССРС Сталинскай бириэмийэтин лауреата (1950). * Саха АССР билимин үтүөлээх диэйэтэлэ (1957). * РСФСР билимин уонна техникатын үтүөлээх диэйэтэлэ (1971). * Үлэ Кыһыл Знамятын ордена (1979). * Кыһыл Знамя, * Отечественнай сэрии I ст. (иккитэ), * Кыһыл Сулус орденнара уонна бойобуой медаллар. == Кини туһунан == * ИКФИА СО РАН официальнай сайта: Юрий Георгиевич Шафер биографията — Институт устуоруйатын уонна учуонай олоҕун туһунан матырыйаал. * Якутский научный центр СО РАН (Билим библиотекатын сирэйэ): Шафер Юрий Георгиевич — Научнай үлэлэрин уонна сэрии сылларынааҕы олоҕун туһунан сиһилии устуоруйа. * Газета «Якутия Daily»: Космофизик Юрий Шафер прошел Великую Отечественную от Сталинграда до Берлина — Кини сэриигэ сылдьыбыт суолун уонна общественнай үлэтин туһунан ахтыы ыстатыйа. [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:1909 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:Тохсунньу 9 күнүгэр төрөөбүттэр]] 47dfxdpcfr2xefbm20qvvjl72y1vurz 429489 429488 2026-06-22T23:28:58Z Ojkhol 24881 /* Олоҕо */ 429489 wikitext text/x-wiki '''Шафер Юрий Георгиевич''' (1909—1991) — [[Дьокуускай]]дааҕы Космофизическэй чинчийии уонна аэрономия институтун төрүттээбит учуонай, физика-математика билимин дуоктара, ССРС билимҥэ уонна техникаҕа Государственнай бириэмийэтин лауреата, Сталинскай бириэмийэ лауреата, Аҕа дойду Улуу сэриитин кытыылааҕа. Кини Саха сиригэр космофизика чинчийиитин төрүттээччи уонна олохтооччу буолар. Кини тэрийбит СО РАН Космофизическэй чинчийии уонна аэрономия институтугар (ИКФИА) 2002 сыллаахха Ю. Г. Шафер аата иҥэриллибитэ. == Олоҕо == 1909 сыл балаҕан ыйын 1 (14) күнүгэр ([[тохсунньу 9]] күнүгэр) [[Иркутскай]] куоракка төрөөбүтэ. 1935 сыллаахха Томскайдааҕы судаарыстыбаннай университет физикаҕа факультетын бүтэрбитэ. 1935 сыл балаҕан ыйыгар Дьокуускайдааҕы педагогическай институт физика кафедратын сэбиэдиссэйинэн ананан кэлбитэ уонна бэйэтэ оҥорбут приборунан куйаар сардаҥаларын (космические лучи) кэтээн көрүүнү саҕалаабыта. Сэрии сыллара: 1941—1947 сылларга Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, гвардия майора, политработник. Сталинградтан Берлиҥҥа диэри сэриилэспитэ. Иккитэ бааһырбыта. 1946 с. демобилизацияланан баран Дьокуускайга төннүбүтэ. === Билимҥэ кылаата уонна арыйыылара === АСК прибор: Куйаар сардаҥаларын бэйэ автоматтыы бэлиэтиир аппаратуратын (АСК регистратор) айбытын иһин 1950 сыллаахха Сталинскай бириэмийэнэн наҕараадаламмыта. Институту төрүттээһин: 1961 сыллаахха Дьокуускайга Космофизическэй чинчийии уонна аэрономия институтун (ИКФИА) тэрийбитэ уонна уһун сылларга салайбыта. Космос чинчийиитэ: Кини салайааччытынан оҥоһуллубут билим прибордара ССРС бастакы Сир искусственнай спутниктарыгар уонна геофизическай ракеталарыгар туруоруллан, космос радиациятын үөрэтиигэ улахан оруолламмыттара. Өлбүт күнэ, сирэ: 1991 сыл балаҕан ыйын 27 күнэ, Дьокуускай куорат. == Наҕараадалара уонна ытык ааттара == * ССРС Сталинскай бириэмийэтин лауреата (1950). * Саха АССР билимин үтүөлээх диэйэтэлэ (1957). * РСФСР билимин уонна техникатын үтүөлээх диэйэтэлэ (1971). * Үлэ Кыһыл Знамятын ордена (1979). * Кыһыл Знамя, * Отечественнай сэрии I ст. (иккитэ), * Кыһыл Сулус орденнара уонна бойобуой медаллар. == Кини туһунан == * ИКФИА СО РАН официальнай сайта: Юрий Георгиевич Шафер биографията — Институт устуоруйатын уонна учуонай олоҕун туһунан матырыйаал. * Якутский научный центр СО РАН (Билим библиотекатын сирэйэ): Шафер Юрий Георгиевич — Научнай үлэлэрин уонна сэрии сылларынааҕы олоҕун туһунан сиһилии устуоруйа. * Газета «Якутия Daily»: Космофизик Юрий Шафер прошел Великую Отечественную от Сталинграда до Берлина — Кини сэриигэ сылдьыбыт суолун уонна общественнай үлэтин туһунан ахтыы ыстатыйа. [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:1909 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:Тохсунньу 9 күнүгэр төрөөбүттэр]] 6qk0kqk90nlqhrrhfufud7pglvtw9lp 0 56525 429499 428239 2026-06-23T05:36:51Z InternetArchiveBot 20075 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 429499 wikitext text/x-wiki [[Монголия]] бэлиэ күннэрэ. * [[Тохсунньу 13]] — Конституция күнэ * [[Кулун тутар 18]] — Байыаннайдар күннэрэ, Эр дьон күнэ * [[Бэс ыйын 1]] — Ийэ уонна оҕо күнэ<ref>[http://guide.travel.ru/mongolia/entertainment/holidays/ Официальные праздники и выходные дни в Монголии / Travel.Ru / Страны / Монголия]</ref> * [[От ыйын 10]] — Былаах күнэ<ref>[https://regnum.ru/news/polit/2445701.html В Монголии отметили день государственного флага - ИА REGNUM] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200710095540/https://regnum.ru/news/polit/2445701.html |date=2020-07-10 }}</ref>; * [[От ыйын 13]] — Үс күннээх Наадам (Оонньуу) бүтэһик күнэ. Күрэхтэһиигэ үс үгэс буолбут көрүҥ киирэр: тустуу, ат сүүрдүүтэ уонна оҕунан ытыы. Дьахталлар ат сүүрдүүтүгэр уонна оҕунан ытыыга күрэхтэһэллэр * [[Балаҕан ыйын 27]] — Телевидение күнэ * [[Сэтинньи 26]] — Өрөспүүбүлүкэ күнэ * [[Ахсынньы 29]] — Тутулуга суох буолуу күнэ. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} [[Категория:Бэлиэ күннэр дойдуларынан]] [[Категория:Монголия]] 8o86k1xukhw4r5eqpj40twrurrs643n 0 58708 429473 2026-06-22T13:08:30Z SmallSonMarex 26712 «[[:ru:Special:Redirect/revision/153625909|Церковь Рождества Пресвятой Богородицы (Якутск)]]» сирэйи тылбаастаан оҥоһуллубут 429473 wikitext text/x-wiki Богородица Рождествотун таҥаратын дьиэтэ — Дьокуускайга баар православие храма. Кини куорат саамай былыргы таҥараларын дьиэлэриттэн биирдэстэрэ буолар. == Кэпсээн == 1769 сыллаахха атыыһыт Д. Барабанов үбүнэн куорат соҕуруу өттүгэр Үрдүк Сибэтиэй Таҥара Ийэтин Төрөөбүт Күнүн таҥаратын дьиэтин тутуу саҕаламмыта. 19-с үйэ ортотугар А. Чепалова, М. Максимов уонна Г. Павлов үбүлээһиннэринэн храмы уларытан тутуу (реконструкция) ыытыллыбыта. 1921 сыллаахха таҥара дьиэтэ тулалыыр сирин-уотун кытта Дьокуускай Губерниятын архивыгар бэриллибитэ. Таҥара дьиэтин баайын-дуолун сороҕо судаарыстыба бас билиитигэр көспүтэ, сороҕо Совнархозка учуокка турбута. Л.А. Картузова сибидиэнньэтинэн, иконостас кыраайы үөрэтэр музей пуондатыгар бэриллибит. Революция кэнниттэн таҥара дьиэтэ сабыллыбыта, онтон храмы Наркомместпром лабораторията, 1947 сыллаахтан куйаар сандаартыларын (космическай лучтар) 1-кы нүөмэрдээх станцията ылбыттара, кэнники кини Дьокуускайдааҕы геофизика обсерваториятыгар кубулуйбута. 1962 сыллаахха кини базатыгар СССР Наукаларын академиятын Сибиирдээҕи салаатын Куйаар физикатын чинчийэр уонна аэрономия института (ИКИФА) тэриллибитэ. 1974 сыллаахха институт куорат киинигэр атын дьиэҕэ көспүтүгэр, храмҥа ионизациялыыр камера хаалбыта. Атын хосторо СССР Наукаларын академиятын Сибиирдээҕи филиалын Научнай библиотекатыгар бэриллибиттэрэ. Ону таһынан дьиэҕэ кинигэ харайар сир (книгохранилище), алтарга кыра ааҕар заал оҥоһуллубута. 1997 сыллаахха куорат дьаһалтата куйаар физикатын институтун дириэксийэтин кытта холбоон таҥара дьиэтин Дьокуускайдааҕы епархияҕа төннөрбүттэрэ. Соннооҕуттан храмҥа куруук таҥара сулууспалара ыытыллар буолбуттара. Ол эрээри маҥнайгы сылларга таҥара дьиэтин куйаар физикатын института салгыы туһаммыта, үрэх-дьиэ 2008 сыллаахха эрэ епархияҕа толору бэриллибитэ. 2010 сыллаахха храмы чөлүгэр түһэрии үлэтэ түмүктэммитэ<ref>{{Cite web|url=https://exo-ykt.ru/articles/obitel-religii-i-nauki-istoriya-hrama-v-yakutske-iz-kotorogo-uchenye-izuchali-kosmos|title=Обитель религии и науки: история храма в Якутске, из которого ученые изучали космос|lang=ru|last=EXO-YKT|work=EXO-YKT.RU|date=2026-04-24|accessdate=2026-06-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ysia.ru/v-yakutske-osvyatili-hram-v-kotorom-sohranilsya-unikalnyj-dorevolyutsionnyj-ikonostas/|title=В Якутске освятили храм, в котором сохранился уникальный дореволюционный иконостас — ЯСИА|lang=ru-RU|first=Анна|last=Лебединская|work=Новости Якутии и Якутска — свежие новости онлайн на сайте ysia.ru — ЯСИА|date=2023-10-11|accessdate=2026-06-02}}</ref>. == Ойуулааһын == Таҥара дьиэтэ Ленин проспегын уһугар, Дьокуускайдааҕы духуобунай семинария дьиэтин таһыгар баар. Храм барокко истиилинэн тутуллубут<ref>{{Cite web|url=https://autotravel.ru/otklik.php/36277|title=Храм Рождества Пресвятой Богородицы — Якутск, Республика Саха (Якутия) {{!}} Autotravel.ru|lang=ru|work=autotravel.ru|accessdate=2026-06-02}}</ref>. == Хаартыска галереята == <gallery> Билэ:Церковь_Рождества_Пресвятой_Богородицы_(Якутск)_09.06.2026_(3).jpg|сигэ=Файл:Церковь_Рождества_Пресвятой_Богородицы_(Якутск)_09.06.2026_(3).jpg Билэ:Церковь_Рождества_Пресвятой_Богородицы_(Якутск)_09.06.2026_(4).jpg|сигэ=Файл:Церковь_Рождества_Пресвятой_Богородицы_(Якутск)_09.06.2026_(4).jpg Билэ:Церковь_Рождества_Пресвятой_Богородицы_(Якутск)_09.06.2026_(5).jpg|сигэ=Файл:Церковь_Рождества_Пресвятой_Богородицы_(Якутск)_09.06.2026_(5).jpg Билэ:Церковь_Рождества_Пресвятой_Богородицы_(Якутск)_09.06.2026_(6).jpg|сигэ=Файл:Церковь_Рождества_Пресвятой_Богородицы_(Якутск)_09.06.2026_(6).jpg Билэ:Церковь_Рождества_Пресвятой_Богородицы_(Якутск)_09.06.2026_(7).jpg|сигэ=Файл:Церковь_Рождества_Пресвятой_Богородицы_(Якутск)_09.06.2026_(7).jpg </gallery> == Бэлиэтээһиннэр == {{Быһаарыылар}} chext731yfzznazkteek5351gtqbimu 429474 429473 2026-06-22T13:09:28Z SmallSonMarex 26712 429474 wikitext text/x-wiki [[Билэ:Церковь Рождества Пресвятой Богородицы (Якутск) 09.06.2026 (2).jpg|мини|уҥа]] Богородица Рождествотун таҥаратын дьиэтэ — Дьокуускайга баар православие храма. Кини куорат саамай былыргы таҥараларын дьиэлэриттэн биирдэстэрэ буолар. == Кэпсээн == 1769 сыллаахха атыыһыт Д. Барабанов үбүнэн куорат соҕуруу өттүгэр Үрдүк Сибэтиэй Таҥара Ийэтин Төрөөбүт Күнүн таҥаратын дьиэтин тутуу саҕаламмыта. 19-с үйэ ортотугар А. Чепалова, М. Максимов уонна Г. Павлов үбүлээһиннэринэн храмы уларытан тутуу (реконструкция) ыытыллыбыта. 1921 сыллаахха таҥара дьиэтэ тулалыыр сирин-уотун кытта Дьокуускай Губерниятын архивыгар бэриллибитэ. Таҥара дьиэтин баайын-дуолун сороҕо судаарыстыба бас билиитигэр көспүтэ, сороҕо Совнархозка учуокка турбута. Л.А. Картузова сибидиэнньэтинэн, иконостас кыраайы үөрэтэр музей пуондатыгар бэриллибит. Революция кэнниттэн таҥара дьиэтэ сабыллыбыта, онтон храмы Наркомместпром лабораторията, 1947 сыллаахтан куйаар сандаартыларын (космическай лучтар) 1-кы нүөмэрдээх станцията ылбыттара, кэнники кини Дьокуускайдааҕы геофизика обсерваториятыгар кубулуйбута. 1962 сыллаахха кини базатыгар СССР Наукаларын академиятын Сибиирдээҕи салаатын Куйаар физикатын чинчийэр уонна аэрономия института (ИКИФА) тэриллибитэ. 1974 сыллаахха институт куорат киинигэр атын дьиэҕэ көспүтүгэр, храмҥа ионизациялыыр камера хаалбыта. Атын хосторо СССР Наукаларын академиятын Сибиирдээҕи филиалын Научнай библиотекатыгар бэриллибиттэрэ. Ону таһынан дьиэҕэ кинигэ харайар сир (книгохранилище), алтарга кыра ааҕар заал оҥоһуллубута. 1997 сыллаахха куорат дьаһалтата куйаар физикатын институтун дириэксийэтин кытта холбоон таҥара дьиэтин Дьокуускайдааҕы епархияҕа төннөрбүттэрэ. Соннооҕуттан храмҥа куруук таҥара сулууспалара ыытыллар буолбуттара. Ол эрээри маҥнайгы сылларга таҥара дьиэтин куйаар физикатын института салгыы туһаммыта, үрэх-дьиэ 2008 сыллаахха эрэ епархияҕа толору бэриллибитэ. 2010 сыллаахха храмы чөлүгэр түһэрии үлэтэ түмүктэммитэ<ref>{{Cite web|url=https://exo-ykt.ru/articles/obitel-religii-i-nauki-istoriya-hrama-v-yakutske-iz-kotorogo-uchenye-izuchali-kosmos|title=Обитель религии и науки: история храма в Якутске, из которого ученые изучали космос|lang=ru|last=EXO-YKT|work=EXO-YKT.RU|date=2026-04-24|accessdate=2026-06-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ysia.ru/v-yakutske-osvyatili-hram-v-kotorom-sohranilsya-unikalnyj-dorevolyutsionnyj-ikonostas/|title=В Якутске освятили храм, в котором сохранился уникальный дореволюционный иконостас — ЯСИА|lang=ru-RU|first=Анна|last=Лебединская|work=Новости Якутии и Якутска — свежие новости онлайн на сайте ysia.ru — ЯСИА|date=2023-10-11|accessdate=2026-06-02}}</ref>. == Ойуулааһын == Таҥара дьиэтэ Ленин проспегын уһугар, Дьокуускайдааҕы духуобунай семинария дьиэтин таһыгар баар. Храм барокко истиилинэн тутуллубут<ref>{{Cite web|url=https://autotravel.ru/otklik.php/36277|title=Храм Рождества Пресвятой Богородицы — Якутск, Республика Саха (Якутия) {{!}} Autotravel.ru|lang=ru|work=autotravel.ru|accessdate=2026-06-02}}</ref>. == Хаартыска галереята == <gallery> Билэ:Церковь_Рождества_Пресвятой_Богородицы_(Якутск)_09.06.2026_(3).jpg|сигэ=Файл:Церковь_Рождества_Пресвятой_Богородицы_(Якутск)_09.06.2026_(3).jpg Билэ:Церковь_Рождества_Пресвятой_Богородицы_(Якутск)_09.06.2026_(4).jpg|сигэ=Файл:Церковь_Рождества_Пресвятой_Богородицы_(Якутск)_09.06.2026_(4).jpg Билэ:Церковь_Рождества_Пресвятой_Богородицы_(Якутск)_09.06.2026_(5).jpg|сигэ=Файл:Церковь_Рождества_Пресвятой_Богородицы_(Якутск)_09.06.2026_(5).jpg Билэ:Церковь_Рождества_Пресвятой_Богородицы_(Якутск)_09.06.2026_(6).jpg|сигэ=Файл:Церковь_Рождества_Пресвятой_Богородицы_(Якутск)_09.06.2026_(6).jpg Билэ:Церковь_Рождества_Пресвятой_Богородицы_(Якутск)_09.06.2026_(7).jpg|сигэ=Файл:Церковь_Рождества_Пресвятой_Богородицы_(Якутск)_09.06.2026_(7).jpg </gallery> == Бэлиэтээһиннэр == {{Быһаарыылар}} 99t696b0vikj8k43wk1ysxiql82dgu9 0 58709 429476 2026-06-22T13:25:01Z SmallSonMarex 26712 «[[:ru:Special:Redirect/revision/153381147|Храмы Якутска]]» сирэйи тылбаастаан оҥоһуллубут 429476 wikitext text/x-wiki Дьокуускай таҥаратын дьиэлэрэ (храмнарын) — [[Саха Сирэ|Саха Өрөспүүбүлүкэти]]<nowiki/>н [[Дьокуускай]] куоратыгар таҥара сулууспаларын уонна элбэх араас итэҕэл сиэрэ-туома ыытылларыгар аналлаах культовай тутуулар буолаллар. == үлэлии турар таҥара дьиэлэрэ == === Дьокуускайдааҕы Спасскай-Преображенскай кафедральнай собор === [[Файл:Преображенская_каменная_и_старая_деревянная_(Ильинская).jpg|мини|230x230пкс|Таас Уларыйан Төрөөһүн (Преображенскай) таҥаратын дьиэтэ уонна Илья (Ильинскэй) аатынан иккистээн сиэтиллибит мас таҥара дьиэтэ. XX үйэ саҕаланыытынааҕы хаартыска.]] Дьокуускай куорат үлэлии турар уонна урусхалланбакка хаалбыт таҥаратын дьиэлэриттэн саамай былыргылара 1826—1845 сыллардаахха атыыһыттар А. М. уонна М. М. Соловьевтар үбүнэн тутуллубута. Таас храмы 1794 сыллаахха тутуллубут уонна үс алтардаах мас Уларыйан Төрөөһүн (Преображенскай) таҥаратын дьиэтин таһыгар туппуттара (кини 1927 сыллаахха уоттан умайбыта). Саҥа храм тутуллубутун кэннэ, эргэ Преображенскай таҥара дьиэтин Илья (Ильинскэй) аатынан иккистээн сиэппиттэрэ. Саҥа храмы 1846 сыл ахсынньытыгар сиэппиттэрэ. Бу трапезнайдаах, чатырдыҥы хоннохтоох куолакал баашнялаах уонна кыһыл кирпииччэттэн тутуллубут биэс куупуллаах таҥара дьиэтэ этэ; кини фасадтара щипцовай истииллээх түмүктүүлээх нуучча архитектуратын үгэһинэн оҥоһуллубута. 1930-с сыллардаахха храм сабыллыбыта; куолакал баашнятын урусхаллаабыттара, үрдүнээҕи куупулларын тоһуталаабыттара. Манна куорат араас тэрилтэлэрэ олорбуттара. 1993 сыллаахха Преображенскай таҥара дьиэтэ Дьокуускайдааҕы епархияҕа төннөрүллүбүтэ уонна чөлүгэр түһэрии үлэлэрэ саҕаламмыттара. Храмы сиэтии 2001 сыл атырдьах ыйын 19 күнүгэр буолбута. 2005 сыллаахха Патриарх Алексий II алгыһынан епископ кафедрата Николаевскай собортсон Преображенскай храмҥа көһөрүллүбүтэ уонна таҥара дьиэтэ Градо-Якутскай кафедральнай собор статуһун ылбыта. ----Собор ытык маллара (святынялара) — иконалар: Үрдүк Сибэтиэй Таҥара Ийэтин таҥаһын кырамтатын уурбут Покровскай иконата, Таҥара Ийэтин «Олох биэрэр Сүүрүк» («Живоносный Источник») иконата, Таҥара Ийэтин «Державнай» иконата, Саха сиригэр анаан Афон ытык хайатыгар уруһуйдаммыт Үрдүк Сибэтиэй Таҥара Ийэтин «Всецарица» иконата, Мамврийскай дууб мас хатырыгын лоскуйугар уруһуйдаммыт Сибэтиэй Троица иконата<ref>{{Cite web|url=http://sobory.ru/article/?object=09294|title=Якутск. Кафедральный собор Спаса Преображения|work=[http://sobory.ru/ Соборы.Ру]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233449/http://sobory.ru/article/?object=09294}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://azbyka.ru/palomnik/%D0%A1%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%80_%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D1%81%D0%B0_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%28%D0%AF%D0%BA%D1%83%D1%82%D1%81%D0%BA%29|title=Собор Спаса Преображения (Якутск)|work=[https://azbyka.ru/palomnik/Азбука_паломника Азбука паломника]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233358/https://azbyka.ru/palomnik/%D0%A1%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%80_%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D1%81%D0%B0_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_(%D0%AF%D0%BA%D1%83%D1%82%D1%81%D0%BA)}}</ref>. === Дьокуускайдааҕы Николаевскай собор === [[Билэ:Церковь_Никольская.jpg|уҥа|мини|Дьокуускайдааҕы Николаевскай собор]] Уҥуох сиригэр (кладабыыһаҕа) баар Николаай Чудотворец таас таҥаратын дьиэтэ 1847—1852 сыллардаахха атыыһыт И. Я. Шилов үбүнэн тутуллубута. Бу кириэстии быһыылаах, үс ярустаах, биир куупуллаах уонна притвор үрдүгэр куолакал баашнялаах тутуу этэ. 1930-с сыллардаахха таҥара дьиэтиттэн куолакаллары бырахпыттара уонна храмы саппыттара. Сэбиэскэй кэмҥэ таҥара дьиэтэ үлэлээбэтэҕэ; манна куорат архитектуратын канцелярията, библиотека кэллэктэрэ, онтон 1970-с сыллар бүтүүтэ диэри — КПСС уобаластааҕы тэрилтээтин партийнай архива баар буолаллара. Сэбиэскэй араас тэрилтэлэр олорбуттарын түмүгэр дьиэ бэркэ сылдьыбыта (хаалбыта). 1990-с сыллар саҕаланыытыгар дьиэни итэҕэйээччилэргэ төннөрбүттэрэ. 1995 сыл алтынньы 8 күнүгэр храм иккистээн сиэтиллибитэ уонна Дьокуускайдааҕы епархия кафедральнай соборо буолбута. Бу статус 2005 сылга диэри хаалбыта, онтон кэннэ собор приход таһымыгар төннөрүллүбүтэ, а епископ кафедрата Преображенскай соборҥа көһөрүллүбүтэ. Храмҥа «Градо-Якутскай» диэн аат иҥэриллибитэ<ref>{{Cite web|url=https://drevo-info.ru/articles/13676556.html|title=Якутский Никольский храм|work=[https://drevo-info.ru/ Открытая православная энциклопедия]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233549/https://drevo-info.ru/articles/13676556.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://temples.ru/card.php?ID=20801|title=Собор Николая Чудотворца в Якутске|work=[http://temples.ru/index.php Храмы России]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233428/http://temples.ru/card.php?ID=20801}}</ref>. === Покровскай таҥара дьиэтэ === 1980 сыллаахха Дьокуускайга сибэтиэй Ньукуолай (Николай) аатыгар анаан тутуллубут уонна сиэтиллибит ол кэмнээҕи куорат соҕотох үлэлии турар храма баар буолбута. Бу үрдүгэ суох куолакал баашнялаах кыра мас таҥара дьиэтэ этэ. Бырайыагынан уонна тутууну тэрийиинэн Дьокуускайдааҕы православие общината идэтийбит архитектордары кытыннарбакка бэйэтэ дьарыктаммыта. Храм намыһах, бадарааннаах сиргэ сытарын быһыытынан, сылаас кэмҥэ куруук ууга турара, ол түмүгэр храм акылаата сымыйан (сытыйан) уларытан тутуу (реконструкция) наада буолбута. 1998 сыллаахха үлэ түмүктэммитин кэннэ, таҥара дьиэтэ Үрдүк Сибэтиэй Таҥара Ийэтин Покроватыгар (Покров Пресвятой Богородицы) анаан иккистээн сиэтиллибитэ. 1996 сыллаахха (өссө Никольскай храм баар эрдэҕинэ) дьахтар манастыыра аһыллыбыта (1998 сыллаахтан — Покровскай манастыыр). Аатын уларытыы 1990-с сыллар саҕаланыытыгар итэҕэйээччилэргэ төннөрүллүбүт Николаай Чудотворец таҥаратын дьиэтэ 1995 сыллаахха иккистээн сиэтиллибитин кытта сибээстээх этэ<ref>{{Cite web|url=http://temples.ru/card.php?ID=20793|title=Церковь Покрова Пресвятой Богородицы в Покровском Якутском монастыре|work=[http://temples.ru/index.php Храмы России]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233349/http://temples.ru/card.php?ID=20793}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://sobory.ru/article/?object=36678|title=Якутск. Покровский Якутский женский монастырь. Церковь Покрова Пресвятой Богородицы|work=[http://sobory.ru/ Соборы.Ру]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230181317/http://sobory.ru/article/?object=36678}}</ref>. === Преподобномученицалар Елисавета Феодоровна уонна Варвара ааттарынан таҥара дьиэтэ === <small><span class="coordinates plainlinks nourlexpansion" data-param="62.047521_N_129.722968_E_" data-ve-ignore=""><span title="Показать карту"><maplink lang="ru" latitude="62.047521" longitude="129.722968" text="62°02′51″&amp;nbsp;с.&amp;nbsp;ш. 129°43′23″&amp;nbsp;в.&amp;nbsp;д." title="Храмы Якутска" zoom="14">[ { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 129.722968, 62.047521 ] }, "properties": { "title": "Храмы Якутска", "marker-symbol": "star", "marker-color": "#3366cc" } }, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "ids": "Q60852294", "properties": { "stroke": "#FF9999" } }, { "type": "ExternalData", "service": "geoshape", "ids": "Q60852294", "properties": { "fill": "#FF0000", "fill-opacity": 0.1, "stroke": "#FF9999" } } ]</maplink></span></span></small> Покровскай дьахтар манастыырыгар саҥа таас сестринскэй корпус тутуллубутун кэннэ, онно кыра дьиэтээҕи (домовая) таҥара дьиэтэ оҥоһуллубута. Түөрт өттүттэн намылыччы түһэр кырыылаах сокурутуллубут үрдүүлээх (кровлялаах) уонна куупуллаах икки этээстээх квадратнай дьиэ корпуһун соҕуруулуу-илин өттүгэр сытар. Храм 2004 сыллаахха улуу княгиня Елисавета уонна инокиня Варвара преподобномученицалар ааттарыгар анаан сиэтиллибитэ. Бу тэрээһин ол сыл сайыныгар кинилэр ытык уҥуохтарын (мощеларын) Магадаҥҥа аҕалыыларыгар түбэспитэ<ref>{{Cite web|url=http://temples.ru/card.php?ID=20794|title=Церковь Елисаветы Феодоровны и Варвары Преподобномучениц в Покровском Якутском монастыре|work=[http://temples.ru/index.php Храмы России]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233410/http://temples.ru/card.php?ID=20794}}</ref>. === Богородица Рождествотун таҥаратын дьиэтэ === Куорат соҕуруу өттүгэр баар эргэ мас Богородицкай таҥара дьиэтин таһыгар 1847—1852 сыллардаахха атыыһыт Д. Барабанов үбүнэн ол курдук ааттаах саҥа таас таҥара дьиэтэ тутуллан саҕаламмыта. Храмы сиэтии 1773 сыллаахха буолбута. 1820 сыллаахха икки алтардаах (приделлаах) трапезнайы уонна куолакал баашнятын сыһыаран туппуттара. 1922 сыллаахха үрүҥнэр Дьокуускайы төгүрүйүүлэрин (осадаларын) кэмигэр, куорат олохтоохторо мас Богородицкай таҥара дьиэтин көтүрэн, оттук мас гынныбыттара. Таас храмы 1920-с сыллардаахха саппыттара. Сэбиэскэй былаас сылларыгар дьиэҕэ маҥнай Наркомместпром тутуу матырыйаалларын боруобалыыр лабораторията, геология пуондалара уонна геологическай быыстапка-музей, онтон 1953 сыллаахтан Куйаар сандаартыларын (космическай лучтар) станцията үлэлээбитэ. 1962 сыллаахха дьиэҕэ СССР Наукаларын академиятын Сибиирдээҕи салаатын Дьокуускайдааҕы филиалын Куйаар физикатын чинчийэр уонна аэрономия института (ИКИФА) жайгатыллыбыта. 1997 сыллаахха храмы Дьокуускайдааҕы епархияҕа төннөрбүттэрэ. 2010 сыллаахха таҥара дьиэтэ чөлүгэр түһэриллибитэ<ref>{{Cite web|url=http://sobory.ru/article/?object=37280|title=Якутск. Церковь Рождества Пресвятой Богородицы|work=[http://sobory.ru/ Соборы.Ру]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233447/http://sobory.ru/article/?object=37280}}</ref>. === Иркутскайдааҕы епископ сибэтиэй Иннокентий аатынан дьиэтээҕи (домовая) таҥара дьиэтэ === 2011 сыл алтынньы 11 күнүгэр Үрдүк Сибэтиэй Таҥара Ийэтин Төрөөбүт Күнүн таҥаратын дьиэтин таһыгар баар Духуобунай-сырдатар киин (билигин [[Дьокуускайдааҕы духуобунай семинария]]) икки этээстээх кирпииччэ дьиэтигэр Иркутскайдааҕы епископ сибэтиэй Иннокентий аатынан дьиэтээҕи (домовая) таҥара дьиэтэ сиэтиллибитэ. Тас өттүттэн кини шпиллээх (үүрдээх) чуораан уурар сиринэн (звонницанан) уратыланан көстөр<ref>{{Cite web|url=http://temples.ru/card.php?ID=18929|title=Церковь Иннокентия, епископа Иркутского, в Якутске|work=[http://temples.ru/index.php Храмы России]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233359/http://temples.ru/card.php?ID=18929}}</ref>. === Сибэтиэй апостоллар Пётр уонна Павел ааттарынан таҥара дьиэтэ (Петропавловскай) === Эргэ үгэстээхтэр (старообрядческай) сибэтиэй апостоллар Пётр уонна Павел ааттарынан таҥараларын дьиэтин 1997 сыл от ыйын 12 күнүгэр Новосибирскай уонна бүтүн Сибиир епискоба Силуян сиэппитэ<ref>{{Cite web|url=http://ruvera.ru/commune/hram_apostolov_petra_i_pavla_yakutsk|title=Храм апостолов Петра и Павла. Якутск|work=[http://ruvera.ru/ сайт «Русская вера»]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233340/http://ruvera.ru/commune/hram_apostolov_petra_i_pavla_yakutsk}}</ref>. == Часовнялар == === Сибэтиэй Георгий Победоносец (уруккута Александр Невскай) аатынан маҥнайгы таҥара дьиэтэ (часовнята) === Нуучча истиилинэн тутуллубут улахан биир куупуллаах часовня. Фасадтара төгүрүктүҥү улахан закомараларынан түмүктэнэллэр. Кини 2000 сыллаахха олохтоох сэриилэргэ уонна байыаннай конфликтарга өлбүт саха сирин буойуннарын сырдык кэриэстэригэр Александр Невскай аатынан тутуллубута уонна сиэтиллибитэ<ref>{{Cite web|url=http://temples.ru/card.php?ID=18931|title=Часовня Александра Невского в Якутске|work=[http://temples.ru/index.php Храмы России]|accessdate=2018-07-04|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233421/http://temples.ru/card.php?ID=18931}}</ref>. 2010 сыл ыам ыйын 8 күнүгэр Аҕа дойду улуу сэриитигэр Кыайыы 65 сылыгар анаан сибэтиэй улуу мученик Георгий Победоносец аатынан иккистээн сиэтиллибитэ<ref>{{Cite web|url=https://sobory.ru/article/?object=36673|title=Якутск. Часовня Георгия Победоносца|work=[https://sobory.ru/ Народный каталог православной архитектуры]|accessdate=2021-07-04|archivedate=2021-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210709184851/https://sobory.ru/article/?object=36673}}</ref>. === Москубалааҕы митрополит сибэтиэй Иннокентий аатынан маҥнайгы таҥара дьиэтэ (часовнята) === Фасадтара кокошниктыҥы киэргэллээх, биир куупуллаах кууб курдук быһыылаах часовня. Кини 1997 сыллаахха Саха сиригэр уонна уһун сылларга миссионерынан үлэлээбит сибэтиэй Иннокентий төрөөбүтэ 200 сыллаах үбүлүөйүгэр анаан тутуллубута<ref>{{Cite web|url=http://temples.ru/card.php?ID=8419|title=Часовня Иннокентия, митрополита Московского, в Якутске|work=[http://temples.ru/index.php Храмы России]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233503/http://temples.ru/card.php?ID=8419}}</ref>. 5qva1b20o8j1m6a21h4h8xv1r6qwgdj 429477 429476 2026-06-22T13:25:23Z SmallSonMarex 26712 429477 wikitext text/x-wiki Дьокуускай таҥаратын дьиэлэрэ (храмнарын) — [[Саха Сирэ|Саха Өрөспүүбүлүкэти]]<nowiki/>н [[Дьокуускай]] куоратыгар таҥара сулууспаларын уонна элбэх араас итэҕэл сиэрэ-туома ыытылларыгар аналлаах культовай тутуулар буолаллар. == үлэлии турар таҥара дьиэлэрэ == === Дьокуускайдааҕы Спасскай-Преображенскай кафедральнай собор === Дьокуускай куорат үлэлии турар уонна урусхалланбакка хаалбыт таҥаратын дьиэлэриттэн саамай былыргылара 1826—1845 сыллардаахха атыыһыттар А. М. уонна М. М. Соловьевтар үбүнэн тутуллубута. Таас храмы 1794 сыллаахха тутуллубут уонна үс алтардаах мас Уларыйан Төрөөһүн (Преображенскай) таҥаратын дьиэтин таһыгар туппуттара (кини 1927 сыллаахха уоттан умайбыта). Саҥа храм тутуллубутун кэннэ, эргэ Преображенскай таҥара дьиэтин Илья (Ильинскэй) аатынан иккистээн сиэппиттэрэ. Саҥа храмы 1846 сыл ахсынньытыгар сиэппиттэрэ. Бу трапезнайдаах, чатырдыҥы хоннохтоох куолакал баашнялаах уонна кыһыл кирпииччэттэн тутуллубут биэс куупуллаах таҥара дьиэтэ этэ; кини фасадтара щипцовай истииллээх түмүктүүлээх нуучча архитектуратын үгэһинэн оҥоһуллубута. 1930-с сыллардаахха храм сабыллыбыта; куолакал баашнятын урусхаллаабыттара, үрдүнээҕи куупулларын тоһуталаабыттара. Манна куорат араас тэрилтэлэрэ олорбуттара. 1993 сыллаахха Преображенскай таҥара дьиэтэ Дьокуускайдааҕы епархияҕа төннөрүллүбүтэ уонна чөлүгэр түһэрии үлэлэрэ саҕаламмыттара. Храмы сиэтии 2001 сыл атырдьах ыйын 19 күнүгэр буолбута. 2005 сыллаахха Патриарх Алексий II алгыһынан епископ кафедрата Николаевскай собортсон Преображенскай храмҥа көһөрүллүбүтэ уонна таҥара дьиэтэ Градо-Якутскай кафедральнай собор статуһун ылбыта. ----Собор ытык маллара (святынялара) — иконалар: Үрдүк Сибэтиэй Таҥара Ийэтин таҥаһын кырамтатын уурбут Покровскай иконата, Таҥара Ийэтин «Олох биэрэр Сүүрүк» («Живоносный Источник») иконата, Таҥара Ийэтин «Державнай» иконата, Саха сиригэр анаан Афон ытык хайатыгар уруһуйдаммыт Үрдүк Сибэтиэй Таҥара Ийэтин «Всецарица» иконата, Мамврийскай дууб мас хатырыгын лоскуйугар уруһуйдаммыт Сибэтиэй Троица иконата<ref>{{Cite web|url=http://sobory.ru/article/?object=09294|title=Якутск. Кафедральный собор Спаса Преображения|work=[http://sobory.ru/ Соборы.Ру]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233449/http://sobory.ru/article/?object=09294}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://azbyka.ru/palomnik/%D0%A1%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%80_%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D1%81%D0%B0_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%28%D0%AF%D0%BA%D1%83%D1%82%D1%81%D0%BA%29|title=Собор Спаса Преображения (Якутск)|work=[https://azbyka.ru/palomnik/Азбука_паломника Азбука паломника]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233358/https://azbyka.ru/palomnik/%D0%A1%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%80_%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D1%81%D0%B0_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_(%D0%AF%D0%BA%D1%83%D1%82%D1%81%D0%BA)}}</ref>. === Дьокуускайдааҕы Николаевскай собор === [[Билэ:Церковь_Никольская.jpg|уҥа|мини|Дьокуускайдааҕы Николаевскай собор]] Уҥуох сиригэр (кладабыыһаҕа) баар Николаай Чудотворец таас таҥаратын дьиэтэ 1847—1852 сыллардаахха атыыһыт И. Я. Шилов үбүнэн тутуллубута. Бу кириэстии быһыылаах, үс ярустаах, биир куупуллаах уонна притвор үрдүгэр куолакал баашнялаах тутуу этэ. 1930-с сыллардаахха таҥара дьиэтиттэн куолакаллары бырахпыттара уонна храмы саппыттара. Сэбиэскэй кэмҥэ таҥара дьиэтэ үлэлээбэтэҕэ; манна куорат архитектуратын канцелярията, библиотека кэллэктэрэ, онтон 1970-с сыллар бүтүүтэ диэри — КПСС уобаластааҕы тэрилтээтин партийнай архива баар буолаллара. Сэбиэскэй араас тэрилтэлэр олорбуттарын түмүгэр дьиэ бэркэ сылдьыбыта (хаалбыта). 1990-с сыллар саҕаланыытыгар дьиэни итэҕэйээччилэргэ төннөрбүттэрэ. 1995 сыл алтынньы 8 күнүгэр храм иккистээн сиэтиллибитэ уонна Дьокуускайдааҕы епархия кафедральнай соборо буолбута. Бу статус 2005 сылга диэри хаалбыта, онтон кэннэ собор приход таһымыгар төннөрүллүбүтэ, а епископ кафедрата Преображенскай соборҥа көһөрүллүбүтэ. Храмҥа «Градо-Якутскай» диэн аат иҥэриллибитэ<ref>{{Cite web|url=https://drevo-info.ru/articles/13676556.html|title=Якутский Никольский храм|work=[https://drevo-info.ru/ Открытая православная энциклопедия]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233549/https://drevo-info.ru/articles/13676556.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://temples.ru/card.php?ID=20801|title=Собор Николая Чудотворца в Якутске|work=[http://temples.ru/index.php Храмы России]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233428/http://temples.ru/card.php?ID=20801}}</ref>. === Покровскай таҥара дьиэтэ === 1980 сыллаахха Дьокуускайга сибэтиэй Ньукуолай (Николай) аатыгар анаан тутуллубут уонна сиэтиллибит ол кэмнээҕи куорат соҕотох үлэлии турар храма баар буолбута. Бу үрдүгэ суох куолакал баашнялаах кыра мас таҥара дьиэтэ этэ. Бырайыагынан уонна тутууну тэрийиинэн Дьокуускайдааҕы православие общината идэтийбит архитектордары кытыннарбакка бэйэтэ дьарыктаммыта. Храм намыһах, бадарааннаах сиргэ сытарын быһыытынан, сылаас кэмҥэ куруук ууга турара, ол түмүгэр храм акылаата сымыйан (сытыйан) уларытан тутуу (реконструкция) наада буолбута. 1998 сыллаахха үлэ түмүктэммитин кэннэ, таҥара дьиэтэ Үрдүк Сибэтиэй Таҥара Ийэтин Покроватыгар (Покров Пресвятой Богородицы) анаан иккистээн сиэтиллибитэ. 1996 сыллаахха (өссө Никольскай храм баар эрдэҕинэ) дьахтар манастыыра аһыллыбыта (1998 сыллаахтан — Покровскай манастыыр). Аатын уларытыы 1990-с сыллар саҕаланыытыгар итэҕэйээччилэргэ төннөрүллүбүт Николаай Чудотворец таҥаратын дьиэтэ 1995 сыллаахха иккистээн сиэтиллибитин кытта сибээстээх этэ<ref>{{Cite web|url=http://temples.ru/card.php?ID=20793|title=Церковь Покрова Пресвятой Богородицы в Покровском Якутском монастыре|work=[http://temples.ru/index.php Храмы России]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233349/http://temples.ru/card.php?ID=20793}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://sobory.ru/article/?object=36678|title=Якутск. Покровский Якутский женский монастырь. Церковь Покрова Пресвятой Богородицы|work=[http://sobory.ru/ Соборы.Ру]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230181317/http://sobory.ru/article/?object=36678}}</ref>. === Преподобномученицалар Елисавета Феодоровна уонна Варвара ааттарынан таҥара дьиэтэ === <small><span class="coordinates plainlinks nourlexpansion" data-param="62.047521_N_129.722968_E_" data-ve-ignore=""><span title="Показать карту"><maplink lang="ru" latitude="62.047521" longitude="129.722968" text="62°02′51″&amp;nbsp;с.&amp;nbsp;ш. 129°43′23″&amp;nbsp;в.&amp;nbsp;д." title="Храмы Якутска" zoom="14">[ { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 129.722968, 62.047521 ] }, "properties": { "title": "Храмы Якутска", "marker-symbol": "star", "marker-color": "#3366cc" } }, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "ids": "Q60852294", "properties": { "stroke": "#FF9999" } }, { "type": "ExternalData", "service": "geoshape", "ids": "Q60852294", "properties": { "fill": "#FF0000", "fill-opacity": 0.1, "stroke": "#FF9999" } } ]</maplink></span></span></small> Покровскай дьахтар манастыырыгар саҥа таас сестринскэй корпус тутуллубутун кэннэ, онно кыра дьиэтээҕи (домовая) таҥара дьиэтэ оҥоһуллубута. Түөрт өттүттэн намылыччы түһэр кырыылаах сокурутуллубут үрдүүлээх (кровлялаах) уонна куупуллаах икки этээстээх квадратнай дьиэ корпуһун соҕуруулуу-илин өттүгэр сытар. Храм 2004 сыллаахха улуу княгиня Елисавета уонна инокиня Варвара преподобномученицалар ааттарыгар анаан сиэтиллибитэ. Бу тэрээһин ол сыл сайыныгар кинилэр ытык уҥуохтарын (мощеларын) Магадаҥҥа аҕалыыларыгар түбэспитэ<ref>{{Cite web|url=http://temples.ru/card.php?ID=20794|title=Церковь Елисаветы Феодоровны и Варвары Преподобномучениц в Покровском Якутском монастыре|work=[http://temples.ru/index.php Храмы России]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233410/http://temples.ru/card.php?ID=20794}}</ref>. === Богородица Рождествотун таҥаратын дьиэтэ === Куорат соҕуруу өттүгэр баар эргэ мас Богородицкай таҥара дьиэтин таһыгар 1847—1852 сыллардаахха атыыһыт Д. Барабанов үбүнэн ол курдук ааттаах саҥа таас таҥара дьиэтэ тутуллан саҕаламмыта. Храмы сиэтии 1773 сыллаахха буолбута. 1820 сыллаахха икки алтардаах (приделлаах) трапезнайы уонна куолакал баашнятын сыһыаран туппуттара. 1922 сыллаахха үрүҥнэр Дьокуускайы төгүрүйүүлэрин (осадаларын) кэмигэр, куорат олохтоохторо мас Богородицкай таҥара дьиэтин көтүрэн, оттук мас гынныбыттара. Таас храмы 1920-с сыллардаахха саппыттара. Сэбиэскэй былаас сылларыгар дьиэҕэ маҥнай Наркомместпром тутуу матырыйаалларын боруобалыыр лабораторията, геология пуондалара уонна геологическай быыстапка-музей, онтон 1953 сыллаахтан Куйаар сандаартыларын (космическай лучтар) станцията үлэлээбитэ. 1962 сыллаахха дьиэҕэ СССР Наукаларын академиятын Сибиирдээҕи салаатын Дьокуускайдааҕы филиалын Куйаар физикатын чинчийэр уонна аэрономия института (ИКИФА) жайгатыллыбыта. 1997 сыллаахха храмы Дьокуускайдааҕы епархияҕа төннөрбүттэрэ. 2010 сыллаахха таҥара дьиэтэ чөлүгэр түһэриллибитэ<ref>{{Cite web|url=http://sobory.ru/article/?object=37280|title=Якутск. Церковь Рождества Пресвятой Богородицы|work=[http://sobory.ru/ Соборы.Ру]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233447/http://sobory.ru/article/?object=37280}}</ref>. === Иркутскайдааҕы епископ сибэтиэй Иннокентий аатынан дьиэтээҕи (домовая) таҥара дьиэтэ === 2011 сыл алтынньы 11 күнүгэр Үрдүк Сибэтиэй Таҥара Ийэтин Төрөөбүт Күнүн таҥаратын дьиэтин таһыгар баар Духуобунай-сырдатар киин (билигин [[Дьокуускайдааҕы духуобунай семинария]]) икки этээстээх кирпииччэ дьиэтигэр Иркутскайдааҕы епископ сибэтиэй Иннокентий аатынан дьиэтээҕи (домовая) таҥара дьиэтэ сиэтиллибитэ. Тас өттүттэн кини шпиллээх (үүрдээх) чуораан уурар сиринэн (звонницанан) уратыланан көстөр<ref>{{Cite web|url=http://temples.ru/card.php?ID=18929|title=Церковь Иннокентия, епископа Иркутского, в Якутске|work=[http://temples.ru/index.php Храмы России]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233359/http://temples.ru/card.php?ID=18929}}</ref>. === Сибэтиэй апостоллар Пётр уонна Павел ааттарынан таҥара дьиэтэ (Петропавловскай) === Эргэ үгэстээхтэр (старообрядческай) сибэтиэй апостоллар Пётр уонна Павел ааттарынан таҥараларын дьиэтин 1997 сыл от ыйын 12 күнүгэр Новосибирскай уонна бүтүн Сибиир епискоба Силуян сиэппитэ<ref>{{Cite web|url=http://ruvera.ru/commune/hram_apostolov_petra_i_pavla_yakutsk|title=Храм апостолов Петра и Павла. Якутск|work=[http://ruvera.ru/ сайт «Русская вера»]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233340/http://ruvera.ru/commune/hram_apostolov_petra_i_pavla_yakutsk}}</ref>. == Часовнялар == === Сибэтиэй Георгий Победоносец (уруккута Александр Невскай) аатынан маҥнайгы таҥара дьиэтэ (часовнята) === Нуучча истиилинэн тутуллубут улахан биир куупуллаах часовня. Фасадтара төгүрүктүҥү улахан закомараларынан түмүктэнэллэр. Кини 2000 сыллаахха олохтоох сэриилэргэ уонна байыаннай конфликтарга өлбүт саха сирин буойуннарын сырдык кэриэстэригэр Александр Невскай аатынан тутуллубута уонна сиэтиллибитэ<ref>{{Cite web|url=http://temples.ru/card.php?ID=18931|title=Часовня Александра Невского в Якутске|work=[http://temples.ru/index.php Храмы России]|accessdate=2018-07-04|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233421/http://temples.ru/card.php?ID=18931}}</ref>. 2010 сыл ыам ыйын 8 күнүгэр Аҕа дойду улуу сэриитигэр Кыайыы 65 сылыгар анаан сибэтиэй улуу мученик Георгий Победоносец аатынан иккистээн сиэтиллибитэ<ref>{{Cite web|url=https://sobory.ru/article/?object=36673|title=Якутск. Часовня Георгия Победоносца|work=[https://sobory.ru/ Народный каталог православной архитектуры]|accessdate=2021-07-04|archivedate=2021-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210709184851/https://sobory.ru/article/?object=36673}}</ref>. === Москубалааҕы митрополит сибэтиэй Иннокентий аатынан маҥнайгы таҥара дьиэтэ (часовнята) === Фасадтара кокошниктыҥы киэргэллээх, биир куупуллаах кууб курдук быһыылаах часовня. Кини 1997 сыллаахха Саха сиригэр уонна уһун сылларга миссионерынан үлэлээбит сибэтиэй Иннокентий төрөөбүтэ 200 сыллаах үбүлүөйүгэр анаан тутуллубута<ref>{{Cite web|url=http://temples.ru/card.php?ID=8419|title=Часовня Иннокентия, митрополита Московского, в Якутске|work=[http://temples.ru/index.php Храмы России]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233503/http://temples.ru/card.php?ID=8419}}</ref>. go1ejpa0vof8wk694ctol16l77fmet3 429478 429477 2026-06-22T13:26:05Z SmallSonMarex 26712 /* Москубалааҕы митрополит сибэтиэй Иннокентий аатынан маҥнайгы таҥара дьиэтэ (часовнята) */ 429478 wikitext text/x-wiki Дьокуускай таҥаратын дьиэлэрэ (храмнарын) — [[Саха Сирэ|Саха Өрөспүүбүлүкэти]]<nowiki/>н [[Дьокуускай]] куоратыгар таҥара сулууспаларын уонна элбэх араас итэҕэл сиэрэ-туома ыытылларыгар аналлаах культовай тутуулар буолаллар. == үлэлии турар таҥара дьиэлэрэ == === Дьокуускайдааҕы Спасскай-Преображенскай кафедральнай собор === Дьокуускай куорат үлэлии турар уонна урусхалланбакка хаалбыт таҥаратын дьиэлэриттэн саамай былыргылара 1826—1845 сыллардаахха атыыһыттар А. М. уонна М. М. Соловьевтар үбүнэн тутуллубута. Таас храмы 1794 сыллаахха тутуллубут уонна үс алтардаах мас Уларыйан Төрөөһүн (Преображенскай) таҥаратын дьиэтин таһыгар туппуттара (кини 1927 сыллаахха уоттан умайбыта). Саҥа храм тутуллубутун кэннэ, эргэ Преображенскай таҥара дьиэтин Илья (Ильинскэй) аатынан иккистээн сиэппиттэрэ. Саҥа храмы 1846 сыл ахсынньытыгар сиэппиттэрэ. Бу трапезнайдаах, чатырдыҥы хоннохтоох куолакал баашнялаах уонна кыһыл кирпииччэттэн тутуллубут биэс куупуллаах таҥара дьиэтэ этэ; кини фасадтара щипцовай истииллээх түмүктүүлээх нуучча архитектуратын үгэһинэн оҥоһуллубута. 1930-с сыллардаахха храм сабыллыбыта; куолакал баашнятын урусхаллаабыттара, үрдүнээҕи куупулларын тоһуталаабыттара. Манна куорат араас тэрилтэлэрэ олорбуттара. 1993 сыллаахха Преображенскай таҥара дьиэтэ Дьокуускайдааҕы епархияҕа төннөрүллүбүтэ уонна чөлүгэр түһэрии үлэлэрэ саҕаламмыттара. Храмы сиэтии 2001 сыл атырдьах ыйын 19 күнүгэр буолбута. 2005 сыллаахха Патриарх Алексий II алгыһынан епископ кафедрата Николаевскай собортсон Преображенскай храмҥа көһөрүллүбүтэ уонна таҥара дьиэтэ Градо-Якутскай кафедральнай собор статуһун ылбыта. ----Собор ытык маллара (святынялара) — иконалар: Үрдүк Сибэтиэй Таҥара Ийэтин таҥаһын кырамтатын уурбут Покровскай иконата, Таҥара Ийэтин «Олох биэрэр Сүүрүк» («Живоносный Источник») иконата, Таҥара Ийэтин «Державнай» иконата, Саха сиригэр анаан Афон ытык хайатыгар уруһуйдаммыт Үрдүк Сибэтиэй Таҥара Ийэтин «Всецарица» иконата, Мамврийскай дууб мас хатырыгын лоскуйугар уруһуйдаммыт Сибэтиэй Троица иконата<ref>{{Cite web|url=http://sobory.ru/article/?object=09294|title=Якутск. Кафедральный собор Спаса Преображения|work=[http://sobory.ru/ Соборы.Ру]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233449/http://sobory.ru/article/?object=09294}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://azbyka.ru/palomnik/%D0%A1%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%80_%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D1%81%D0%B0_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%28%D0%AF%D0%BA%D1%83%D1%82%D1%81%D0%BA%29|title=Собор Спаса Преображения (Якутск)|work=[https://azbyka.ru/palomnik/Азбука_паломника Азбука паломника]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233358/https://azbyka.ru/palomnik/%D0%A1%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%80_%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D1%81%D0%B0_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_(%D0%AF%D0%BA%D1%83%D1%82%D1%81%D0%BA)}}</ref>. === Дьокуускайдааҕы Николаевскай собор === [[Билэ:Церковь_Никольская.jpg|уҥа|мини|Дьокуускайдааҕы Николаевскай собор]] Уҥуох сиригэр (кладабыыһаҕа) баар Николаай Чудотворец таас таҥаратын дьиэтэ 1847—1852 сыллардаахха атыыһыт И. Я. Шилов үбүнэн тутуллубута. Бу кириэстии быһыылаах, үс ярустаах, биир куупуллаах уонна притвор үрдүгэр куолакал баашнялаах тутуу этэ. 1930-с сыллардаахха таҥара дьиэтиттэн куолакаллары бырахпыттара уонна храмы саппыттара. Сэбиэскэй кэмҥэ таҥара дьиэтэ үлэлээбэтэҕэ; манна куорат архитектуратын канцелярията, библиотека кэллэктэрэ, онтон 1970-с сыллар бүтүүтэ диэри — КПСС уобаластааҕы тэрилтээтин партийнай архива баар буолаллара. Сэбиэскэй араас тэрилтэлэр олорбуттарын түмүгэр дьиэ бэркэ сылдьыбыта (хаалбыта). 1990-с сыллар саҕаланыытыгар дьиэни итэҕэйээччилэргэ төннөрбүттэрэ. 1995 сыл алтынньы 8 күнүгэр храм иккистээн сиэтиллибитэ уонна Дьокуускайдааҕы епархия кафедральнай соборо буолбута. Бу статус 2005 сылга диэри хаалбыта, онтон кэннэ собор приход таһымыгар төннөрүллүбүтэ, а епископ кафедрата Преображенскай соборҥа көһөрүллүбүтэ. Храмҥа «Градо-Якутскай» диэн аат иҥэриллибитэ<ref>{{Cite web|url=https://drevo-info.ru/articles/13676556.html|title=Якутский Никольский храм|work=[https://drevo-info.ru/ Открытая православная энциклопедия]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233549/https://drevo-info.ru/articles/13676556.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://temples.ru/card.php?ID=20801|title=Собор Николая Чудотворца в Якутске|work=[http://temples.ru/index.php Храмы России]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233428/http://temples.ru/card.php?ID=20801}}</ref>. === Покровскай таҥара дьиэтэ === 1980 сыллаахха Дьокуускайга сибэтиэй Ньукуолай (Николай) аатыгар анаан тутуллубут уонна сиэтиллибит ол кэмнээҕи куорат соҕотох үлэлии турар храма баар буолбута. Бу үрдүгэ суох куолакал баашнялаах кыра мас таҥара дьиэтэ этэ. Бырайыагынан уонна тутууну тэрийиинэн Дьокуускайдааҕы православие общината идэтийбит архитектордары кытыннарбакка бэйэтэ дьарыктаммыта. Храм намыһах, бадарааннаах сиргэ сытарын быһыытынан, сылаас кэмҥэ куруук ууга турара, ол түмүгэр храм акылаата сымыйан (сытыйан) уларытан тутуу (реконструкция) наада буолбута. 1998 сыллаахха үлэ түмүктэммитин кэннэ, таҥара дьиэтэ Үрдүк Сибэтиэй Таҥара Ийэтин Покроватыгар (Покров Пресвятой Богородицы) анаан иккистээн сиэтиллибитэ. 1996 сыллаахха (өссө Никольскай храм баар эрдэҕинэ) дьахтар манастыыра аһыллыбыта (1998 сыллаахтан — Покровскай манастыыр). Аатын уларытыы 1990-с сыллар саҕаланыытыгар итэҕэйээччилэргэ төннөрүллүбүт Николаай Чудотворец таҥаратын дьиэтэ 1995 сыллаахха иккистээн сиэтиллибитин кытта сибээстээх этэ<ref>{{Cite web|url=http://temples.ru/card.php?ID=20793|title=Церковь Покрова Пресвятой Богородицы в Покровском Якутском монастыре|work=[http://temples.ru/index.php Храмы России]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233349/http://temples.ru/card.php?ID=20793}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://sobory.ru/article/?object=36678|title=Якутск. Покровский Якутский женский монастырь. Церковь Покрова Пресвятой Богородицы|work=[http://sobory.ru/ Соборы.Ру]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230181317/http://sobory.ru/article/?object=36678}}</ref>. === Преподобномученицалар Елисавета Феодоровна уонна Варвара ааттарынан таҥара дьиэтэ === <small><span class="coordinates plainlinks nourlexpansion" data-param="62.047521_N_129.722968_E_" data-ve-ignore=""><span title="Показать карту"><maplink lang="ru" latitude="62.047521" longitude="129.722968" text="62°02′51″&amp;nbsp;с.&amp;nbsp;ш. 129°43′23″&amp;nbsp;в.&amp;nbsp;д." title="Храмы Якутска" zoom="14">[ { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 129.722968, 62.047521 ] }, "properties": { "title": "Храмы Якутска", "marker-symbol": "star", "marker-color": "#3366cc" } }, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "ids": "Q60852294", "properties": { "stroke": "#FF9999" } }, { "type": "ExternalData", "service": "geoshape", "ids": "Q60852294", "properties": { "fill": "#FF0000", "fill-opacity": 0.1, "stroke": "#FF9999" } } ]</maplink></span></span></small> Покровскай дьахтар манастыырыгар саҥа таас сестринскэй корпус тутуллубутун кэннэ, онно кыра дьиэтээҕи (домовая) таҥара дьиэтэ оҥоһуллубута. Түөрт өттүттэн намылыччы түһэр кырыылаах сокурутуллубут үрдүүлээх (кровлялаах) уонна куупуллаах икки этээстээх квадратнай дьиэ корпуһун соҕуруулуу-илин өттүгэр сытар. Храм 2004 сыллаахха улуу княгиня Елисавета уонна инокиня Варвара преподобномученицалар ааттарыгар анаан сиэтиллибитэ. Бу тэрээһин ол сыл сайыныгар кинилэр ытык уҥуохтарын (мощеларын) Магадаҥҥа аҕалыыларыгар түбэспитэ<ref>{{Cite web|url=http://temples.ru/card.php?ID=20794|title=Церковь Елисаветы Феодоровны и Варвары Преподобномучениц в Покровском Якутском монастыре|work=[http://temples.ru/index.php Храмы России]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233410/http://temples.ru/card.php?ID=20794}}</ref>. === Богородица Рождествотун таҥаратын дьиэтэ === Куорат соҕуруу өттүгэр баар эргэ мас Богородицкай таҥара дьиэтин таһыгар 1847—1852 сыллардаахха атыыһыт Д. Барабанов үбүнэн ол курдук ааттаах саҥа таас таҥара дьиэтэ тутуллан саҕаламмыта. Храмы сиэтии 1773 сыллаахха буолбута. 1820 сыллаахха икки алтардаах (приделлаах) трапезнайы уонна куолакал баашнятын сыһыаран туппуттара. 1922 сыллаахха үрүҥнэр Дьокуускайы төгүрүйүүлэрин (осадаларын) кэмигэр, куорат олохтоохторо мас Богородицкай таҥара дьиэтин көтүрэн, оттук мас гынныбыттара. Таас храмы 1920-с сыллардаахха саппыттара. Сэбиэскэй былаас сылларыгар дьиэҕэ маҥнай Наркомместпром тутуу матырыйаалларын боруобалыыр лабораторията, геология пуондалара уонна геологическай быыстапка-музей, онтон 1953 сыллаахтан Куйаар сандаартыларын (космическай лучтар) станцията үлэлээбитэ. 1962 сыллаахха дьиэҕэ СССР Наукаларын академиятын Сибиирдээҕи салаатын Дьокуускайдааҕы филиалын Куйаар физикатын чинчийэр уонна аэрономия института (ИКИФА) жайгатыллыбыта. 1997 сыллаахха храмы Дьокуускайдааҕы епархияҕа төннөрбүттэрэ. 2010 сыллаахха таҥара дьиэтэ чөлүгэр түһэриллибитэ<ref>{{Cite web|url=http://sobory.ru/article/?object=37280|title=Якутск. Церковь Рождества Пресвятой Богородицы|work=[http://sobory.ru/ Соборы.Ру]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233447/http://sobory.ru/article/?object=37280}}</ref>. === Иркутскайдааҕы епископ сибэтиэй Иннокентий аатынан дьиэтээҕи (домовая) таҥара дьиэтэ === 2011 сыл алтынньы 11 күнүгэр Үрдүк Сибэтиэй Таҥара Ийэтин Төрөөбүт Күнүн таҥаратын дьиэтин таһыгар баар Духуобунай-сырдатар киин (билигин [[Дьокуускайдааҕы духуобунай семинария]]) икки этээстээх кирпииччэ дьиэтигэр Иркутскайдааҕы епископ сибэтиэй Иннокентий аатынан дьиэтээҕи (домовая) таҥара дьиэтэ сиэтиллибитэ. Тас өттүттэн кини шпиллээх (үүрдээх) чуораан уурар сиринэн (звонницанан) уратыланан көстөр<ref>{{Cite web|url=http://temples.ru/card.php?ID=18929|title=Церковь Иннокентия, епископа Иркутского, в Якутске|work=[http://temples.ru/index.php Храмы России]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233359/http://temples.ru/card.php?ID=18929}}</ref>. === Сибэтиэй апостоллар Пётр уонна Павел ааттарынан таҥара дьиэтэ (Петропавловскай) === Эргэ үгэстээхтэр (старообрядческай) сибэтиэй апостоллар Пётр уонна Павел ааттарынан таҥараларын дьиэтин 1997 сыл от ыйын 12 күнүгэр Новосибирскай уонна бүтүн Сибиир епискоба Силуян сиэппитэ<ref>{{Cite web|url=http://ruvera.ru/commune/hram_apostolov_petra_i_pavla_yakutsk|title=Храм апостолов Петра и Павла. Якутск|work=[http://ruvera.ru/ сайт «Русская вера»]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233340/http://ruvera.ru/commune/hram_apostolov_petra_i_pavla_yakutsk}}</ref>. == Часовнялар == === Сибэтиэй Георгий Победоносец (уруккута Александр Невскай) аатынан маҥнайгы таҥара дьиэтэ (часовнята) === Нуучча истиилинэн тутуллубут улахан биир куупуллаах часовня. Фасадтара төгүрүктүҥү улахан закомараларынан түмүктэнэллэр. Кини 2000 сыллаахха олохтоох сэриилэргэ уонна байыаннай конфликтарга өлбүт саха сирин буойуннарын сырдык кэриэстэригэр Александр Невскай аатынан тутуллубута уонна сиэтиллибитэ<ref>{{Cite web|url=http://temples.ru/card.php?ID=18931|title=Часовня Александра Невского в Якутске|work=[http://temples.ru/index.php Храмы России]|accessdate=2018-07-04|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233421/http://temples.ru/card.php?ID=18931}}</ref>. 2010 сыл ыам ыйын 8 күнүгэр Аҕа дойду улуу сэриитигэр Кыайыы 65 сылыгар анаан сибэтиэй улуу мученик Георгий Победоносец аатынан иккистээн сиэтиллибитэ<ref>{{Cite web|url=https://sobory.ru/article/?object=36673|title=Якутск. Часовня Георгия Победоносца|work=[https://sobory.ru/ Народный каталог православной архитектуры]|accessdate=2021-07-04|archivedate=2021-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210709184851/https://sobory.ru/article/?object=36673}}</ref>. === Москубалааҕы митрополит сибэтиэй Иннокентий аатынан маҥнайгы таҥара дьиэтэ (часовнята) === Фасадтара кокошниктыҥы киэргэллээх, биир куупуллаах кууб курдук быһыылаах часовня. Кини 1997 сыллаахха Саха сиригэр уонна уһун сылларга миссионерынан үлэлээбит сибэтиэй Иннокентий төрөөбүтэ 200 сыллаах үбүлүөйүгэр анаан тутуллубута<ref>{{Cite web|url=http://temples.ru/card.php?ID=8419|title=Часовня Иннокентия, митрополита Московского, в Якутске|work=[http://temples.ru/index.php Храмы России]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233503/http://temples.ru/card.php?ID=8419}}</ref>. == Бэлиэтээһиннэр == hccfywcjvjljv5gg5zvd1cfarn7bs2p 429479 429478 2026-06-22T13:30:25Z SmallSonMarex 26712 /* үлэлии турар таҥара дьиэлэрэ */ 429479 wikitext text/x-wiki Дьокуускай таҥаратын дьиэлэрэ (храмнарын) — [[Саха Сирэ|Саха Өрөспүүбүлүкэти]]<nowiki/>н [[Дьокуускай]] куоратыгар таҥара сулууспаларын уонна элбэх араас итэҕэл сиэрэ-туома ыытылларыгар аналлаах культовай тутуулар буолаллар. == үлэлии турар таҥара дьиэлэрэ == === Дьокуускайдааҕы Спасскай-Преображенскай кафедральнай собор === Дьокуускай куорат үлэлии турар уонна урусхалланбакка хаалбыт таҥаратын дьиэлэриттэн саамай былыргылара 1826—1845 сыллардаахха атыыһыттар А. М. уонна М. М. Соловьевтар үбүнэн тутуллубута. Таас храмы 1794 сыллаахха тутуллубут уонна үс алтардаах мас Уларыйан Төрөөһүн (Преображенскай) таҥаратын дьиэтин таһыгар туппуттара (кини 1927 сыллаахха уоттан умайбыта). Саҥа храм тутуллубутун кэннэ, эргэ Преображенскай таҥара дьиэтин Илья (Ильинскэй) аатынан иккистээн сиэппиттэрэ. Саҥа храмы 1846 сыл ахсынньытыгар сиэппиттэрэ. Бу трапезнайдаах, чатырдыҥы хоннохтоох куолакал баашнялаах уонна кыһыл кирпииччэттэн тутуллубут биэс куупуллаах таҥара дьиэтэ этэ; кини фасадтара щипцовай истииллээх түмүктүүлээх нуучча архитектуратын үгэһинэн оҥоһуллубута. 1930-с сыллардаахха храм сабыллыбыта; куолакал баашнятын урусхаллаабыттара, үрдүнээҕи куупулларын тоһуталаабыттара. Манна куорат араас тэрилтэлэрэ олорбуттара. 1993 сыллаахха Преображенскай таҥара дьиэтэ Дьокуускайдааҕы епархияҕа төннөрүллүбүтэ уонна чөлүгэр түһэрии үлэлэрэ саҕаламмыттара. Храмы сиэтии 2001 сыл атырдьах ыйын 19 күнүгэр буолбута. 2005 сыллаахха Патриарх Алексий II алгыһынан епископ кафедрата Николаевскай собортсон Преображенскай храмҥа көһөрүллүбүтэ уонна таҥара дьиэтэ Градо-Якутскай кафедральнай собор статуһун ылбыта. Собор ытык маллара (святынялара) — иконалар: Үрдүк Сибэтиэй Таҥара Ийэтин таҥаһын кырамтатын уурбут Покровскай иконата, Таҥара Ийэтин «Олох биэрэр Сүүрүк» («Живоносный Источник») иконата, Таҥара Ийэтин «Державнай» иконата, Саха сиригэр анаан Афон ытык хайатыгар уруһуйдаммыт Үрдүк Сибэтиэй Таҥара Ийэтин «Всецарица» иконата, Мамврийскай дууб мас хатырыгын лоскуйугар уруһуйдаммыт Сибэтиэй Троица иконата<ref>{{Cite web|url=http://sobory.ru/article/?object=09294|title=Якутск. Кафедральный собор Спаса Преображения|work=[http://sobory.ru/ Соборы.Ру]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233449/http://sobory.ru/article/?object=09294}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://azbyka.ru/palomnik/%D0%A1%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%80_%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D1%81%D0%B0_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%28%D0%AF%D0%BA%D1%83%D1%82%D1%81%D0%BA%29|title=Собор Спаса Преображения (Якутск)|work=[https://azbyka.ru/palomnik/Азбука_паломника Азбука паломника]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233358/https://azbyka.ru/palomnik/%D0%A1%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%80_%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D1%81%D0%B0_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_(%D0%AF%D0%BA%D1%83%D1%82%D1%81%D0%BA)}}</ref>. === Дьокуускайдааҕы Николаевскай собор === [[Билэ:Церковь_Никольская.jpg|уҥа|мини|Дьокуускайдааҕы Николаевскай собор]] Уҥуох сиригэр (кладабыыһаҕа) баар Николаай Чудотворец таас таҥаратын дьиэтэ 1847—1852 сыллардаахха атыыһыт И. Я. Шилов үбүнэн тутуллубута. Бу кириэстии быһыылаах, үс ярустаах, биир куупуллаах уонна притвор үрдүгэр куолакал баашнялаах тутуу этэ. 1930-с сыллардаахха таҥара дьиэтиттэн куолакаллары бырахпыттара уонна храмы саппыттара. Сэбиэскэй кэмҥэ таҥара дьиэтэ үлэлээбэтэҕэ; манна куорат архитектуратын канцелярията, библиотека кэллэктэрэ, онтон 1970-с сыллар бүтүүтэ диэри — КПСС уобаластааҕы тэрилтээтин партийнай архива баар буолаллара. Сэбиэскэй араас тэрилтэлэр олорбуттарын түмүгэр дьиэ бэркэ сылдьыбыта (хаалбыта). 1990-с сыллар саҕаланыытыгар дьиэни итэҕэйээччилэргэ төннөрбүттэрэ. 1995 сыл алтынньы 8 күнүгэр храм иккистээн сиэтиллибитэ уонна Дьокуускайдааҕы епархия кафедральнай соборо буолбута. Бу статус 2005 сылга диэри хаалбыта, онтон кэннэ собор приход таһымыгар төннөрүллүбүтэ, а епископ кафедрата Преображенскай соборҥа көһөрүллүбүтэ. Храмҥа «Градо-Якутскай» диэн аат иҥэриллибитэ<ref>{{Cite web|url=https://drevo-info.ru/articles/13676556.html|title=Якутский Никольский храм|work=[https://drevo-info.ru/ Открытая православная энциклопедия]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233549/https://drevo-info.ru/articles/13676556.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://temples.ru/card.php?ID=20801|title=Собор Николая Чудотворца в Якутске|work=[http://temples.ru/index.php Храмы России]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233428/http://temples.ru/card.php?ID=20801}}</ref>. === Покровскай таҥара дьиэтэ === 1980 сыллаахха Дьокуускайга сибэтиэй Ньукуолай (Николай) аатыгар анаан тутуллубут уонна сиэтиллибит ол кэмнээҕи куорат соҕотох үлэлии турар храма баар буолбута. Бу үрдүгэ суох куолакал баашнялаах кыра мас таҥара дьиэтэ этэ. Бырайыагынан уонна тутууну тэрийиинэн Дьокуускайдааҕы православие общината идэтийбит архитектордары кытыннарбакка бэйэтэ дьарыктаммыта. Храм намыһах, бадарааннаах сиргэ сытарын быһыытынан, сылаас кэмҥэ куруук ууга турара, ол түмүгэр храм акылаата сымыйан (сытыйан) уларытан тутуу (реконструкция) наада буолбута. 1998 сыллаахха үлэ түмүктэммитин кэннэ, таҥара дьиэтэ Үрдүк Сибэтиэй Таҥара Ийэтин Покроватыгар (Покров Пресвятой Богородицы) анаан иккистээн сиэтиллибитэ. 1996 сыллаахха (өссө Никольскай храм баар эрдэҕинэ) дьахтар манастыыра аһыллыбыта (1998 сыллаахтан — Покровскай манастыыр). Аатын уларытыы 1990-с сыллар саҕаланыытыгар итэҕэйээччилэргэ төннөрүллүбүт Николаай Чудотворец таҥаратын дьиэтэ 1995 сыллаахха иккистээн сиэтиллибитин кытта сибээстээх этэ<ref>{{Cite web|url=http://temples.ru/card.php?ID=20793|title=Церковь Покрова Пресвятой Богородицы в Покровском Якутском монастыре|work=[http://temples.ru/index.php Храмы России]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233349/http://temples.ru/card.php?ID=20793}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://sobory.ru/article/?object=36678|title=Якутск. Покровский Якутский женский монастырь. Церковь Покрова Пресвятой Богородицы|work=[http://sobory.ru/ Соборы.Ру]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230181317/http://sobory.ru/article/?object=36678}}</ref>. === Преподобномученицалар Елисавета Феодоровна уонна Варвара ааттарынан таҥара дьиэтэ === <small><span class="coordinates plainlinks nourlexpansion" data-param="62.047521_N_129.722968_E_" data-ve-ignore=""><span title="Показать карту"><maplink lang="ru" latitude="62.047521" longitude="129.722968" text="62°02′51″&amp;nbsp;с.&amp;nbsp;ш. 129°43′23″&amp;nbsp;в.&amp;nbsp;д." title="Храмы Якутска" zoom="14">[ { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 129.722968, 62.047521 ] }, "properties": { "title": "Храмы Якутска", "marker-symbol": "star", "marker-color": "#3366cc" } }, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "ids": "Q60852294", "properties": { "stroke": "#FF9999" } }, { "type": "ExternalData", "service": "geoshape", "ids": "Q60852294", "properties": { "fill": "#FF0000", "fill-opacity": 0.1, "stroke": "#FF9999" } } ]</maplink></span></span></small> Покровскай дьахтар манастыырыгар саҥа таас сестринскэй корпус тутуллубутун кэннэ, онно кыра дьиэтээҕи (домовая) таҥара дьиэтэ оҥоһуллубута. Түөрт өттүттэн намылыччы түһэр кырыылаах сокурутуллубут үрдүүлээх (кровлялаах) уонна куупуллаах икки этээстээх квадратнай дьиэ корпуһун соҕуруулуу-илин өттүгэр сытар. Храм 2004 сыллаахха улуу княгиня Елисавета уонна инокиня Варвара преподобномученицалар ааттарыгар анаан сиэтиллибитэ. Бу тэрээһин ол сыл сайыныгар кинилэр ытык уҥуохтарын (мощеларын) Магадаҥҥа аҕалыыларыгар түбэспитэ<ref>{{Cite web|url=http://temples.ru/card.php?ID=20794|title=Церковь Елисаветы Феодоровны и Варвары Преподобномучениц в Покровском Якутском монастыре|work=[http://temples.ru/index.php Храмы России]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233410/http://temples.ru/card.php?ID=20794}}</ref>. === Богородица Рождествотун таҥаратын дьиэтэ === Куорат соҕуруу өттүгэр баар эргэ мас Богородицкай таҥара дьиэтин таһыгар 1847—1852 сыллардаахха атыыһыт Д. Барабанов үбүнэн ол курдук ааттаах саҥа таас таҥара дьиэтэ тутуллан саҕаламмыта. Храмы сиэтии 1773 сыллаахха буолбута. 1820 сыллаахха икки алтардаах (приделлаах) трапезнайы уонна куолакал баашнятын сыһыаран туппуттара. 1922 сыллаахха үрүҥнэр Дьокуускайы төгүрүйүүлэрин (осадаларын) кэмигэр, куорат олохтоохторо мас Богородицкай таҥара дьиэтин көтүрэн, оттук мас гынныбыттара. Таас храмы 1920-с сыллардаахха саппыттара. Сэбиэскэй былаас сылларыгар дьиэҕэ маҥнай Наркомместпром тутуу матырыйаалларын боруобалыыр лабораторията, геология пуондалара уонна геологическай быыстапка-музей, онтон 1953 сыллаахтан Куйаар сандаартыларын (космическай лучтар) станцията үлэлээбитэ. 1962 сыллаахха дьиэҕэ СССР Наукаларын академиятын Сибиирдээҕи салаатын Дьокуускайдааҕы филиалын Куйаар физикатын чинчийэр уонна аэрономия института (ИКИФА) жайгатыллыбыта. 1997 сыллаахха храмы Дьокуускайдааҕы епархияҕа төннөрбүттэрэ. 2010 сыллаахха таҥара дьиэтэ чөлүгэр түһэриллибитэ<ref>{{Cite web|url=http://sobory.ru/article/?object=37280|title=Якутск. Церковь Рождества Пресвятой Богородицы|work=[http://sobory.ru/ Соборы.Ру]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233447/http://sobory.ru/article/?object=37280}}</ref>. === Иркутскайдааҕы епископ сибэтиэй Иннокентий аатынан дьиэтээҕи (домовая) таҥара дьиэтэ === 2011 сыл алтынньы 11 күнүгэр Үрдүк Сибэтиэй Таҥара Ийэтин Төрөөбүт Күнүн таҥаратын дьиэтин таһыгар баар Духуобунай-сырдатар киин (билигин [[Дьокуускайдааҕы духуобунай семинария]]) икки этээстээх кирпииччэ дьиэтигэр Иркутскайдааҕы епископ сибэтиэй Иннокентий аатынан дьиэтээҕи (домовая) таҥара дьиэтэ сиэтиллибитэ. Тас өттүттэн кини шпиллээх (үүрдээх) чуораан уурар сиринэн (звонницанан) уратыланан көстөр<ref>{{Cite web|url=http://temples.ru/card.php?ID=18929|title=Церковь Иннокентия, епископа Иркутского, в Якутске|work=[http://temples.ru/index.php Храмы России]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233359/http://temples.ru/card.php?ID=18929}}</ref>. === Сибэтиэй апостоллар Пётр уонна Павел ааттарынан таҥара дьиэтэ (Петропавловскай) === Эргэ үгэстээхтэр (старообрядческай) сибэтиэй апостоллар Пётр уонна Павел ааттарынан таҥараларын дьиэтин 1997 сыл от ыйын 12 күнүгэр Новосибирскай уонна бүтүн Сибиир епискоба Силуян сиэппитэ<ref>{{Cite web|url=http://ruvera.ru/commune/hram_apostolov_petra_i_pavla_yakutsk|title=Храм апостолов Петра и Павла. Якутск|work=[http://ruvera.ru/ сайт «Русская вера»]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233340/http://ruvera.ru/commune/hram_apostolov_petra_i_pavla_yakutsk}}</ref>. == Часовнялар == === Сибэтиэй Георгий Победоносец (уруккута Александр Невскай) аатынан маҥнайгы таҥара дьиэтэ (часовнята) === Нуучча истиилинэн тутуллубут улахан биир куупуллаах часовня. Фасадтара төгүрүктүҥү улахан закомараларынан түмүктэнэллэр. Кини 2000 сыллаахха олохтоох сэриилэргэ уонна байыаннай конфликтарга өлбүт саха сирин буойуннарын сырдык кэриэстэригэр Александр Невскай аатынан тутуллубута уонна сиэтиллибитэ<ref>{{Cite web|url=http://temples.ru/card.php?ID=18931|title=Часовня Александра Невского в Якутске|work=[http://temples.ru/index.php Храмы России]|accessdate=2018-07-04|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233421/http://temples.ru/card.php?ID=18931}}</ref>. 2010 сыл ыам ыйын 8 күнүгэр Аҕа дойду улуу сэриитигэр Кыайыы 65 сылыгар анаан сибэтиэй улуу мученик Георгий Победоносец аатынан иккистээн сиэтиллибитэ<ref>{{Cite web|url=https://sobory.ru/article/?object=36673|title=Якутск. Часовня Георгия Победоносца|work=[https://sobory.ru/ Народный каталог православной архитектуры]|accessdate=2021-07-04|archivedate=2021-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210709184851/https://sobory.ru/article/?object=36673}}</ref>. === Москубалааҕы митрополит сибэтиэй Иннокентий аатынан маҥнайгы таҥара дьиэтэ (часовнята) === Фасадтара кокошниктыҥы киэргэллээх, биир куупуллаах кууб курдук быһыылаах часовня. Кини 1997 сыллаахха Саха сиригэр уонна уһун сылларга миссионерынан үлэлээбит сибэтиэй Иннокентий төрөөбүтэ 200 сыллаах үбүлүөйүгэр анаан тутуллубута<ref>{{Cite web|url=http://temples.ru/card.php?ID=8419|title=Часовня Иннокентия, митрополита Московского, в Якутске|work=[http://temples.ru/index.php Храмы России]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233503/http://temples.ru/card.php?ID=8419}}</ref>. == Бэлиэтээһиннэр == l0hkjiylssvcn1e4z1arxub6f36nw8b 429480 429479 2026-06-22T13:31:12Z SmallSonMarex 26712 /* үлэлии турар таҥара дьиэлэрэ */ 429480 wikitext text/x-wiki Дьокуускай таҥаратын дьиэлэрэ (храмнарын) — [[Саха Сирэ|Саха Өрөспүүбүлүкэти]]<nowiki/>н [[Дьокуускай]] куоратыгар таҥара сулууспаларын уонна элбэх араас итэҕэл сиэрэ-туома ыытылларыгар аналлаах культовай тутуулар буолаллар. == үлэлии турар таҥара дьиэлэрэ == === Дьокуускайдааҕы Спасскай-Преображенскай кафедральнай собор === [[Билэ:Sobor yakutsk.jpg|мини|уҥа]] ''сүрүн ыстатыйа'': [[Дьокуускайдааҕы Спасскай-Преображенскай кафедральнай собор]] Дьокуускай куорат үлэлии турар уонна урусхалланбакка хаалбыт таҥаратын дьиэлэриттэн саамай былыргылара 1826—1845 сыллардаахха атыыһыттар А. М. уонна М. М. Соловьевтар үбүнэн тутуллубута. Таас храмы 1794 сыллаахха тутуллубут уонна үс алтардаах мас Уларыйан Төрөөһүн (Преображенскай) таҥаратын дьиэтин таһыгар туппуттара (кини 1927 сыллаахха уоттан умайбыта). Саҥа храм тутуллубутун кэннэ, эргэ Преображенскай таҥара дьиэтин Илья (Ильинскэй) аатынан иккистээн сиэппиттэрэ. Саҥа храмы 1846 сыл ахсынньытыгар сиэппиттэрэ. Бу трапезнайдаах, чатырдыҥы хоннохтоох куолакал баашнялаах уонна кыһыл кирпииччэттэн тутуллубут биэс куупуллаах таҥара дьиэтэ этэ; кини фасадтара щипцовай истииллээх түмүктүүлээх нуучча архитектуратын үгэһинэн оҥоһуллубута. 1930-с сыллардаахха храм сабыллыбыта; куолакал баашнятын урусхаллаабыттара, үрдүнээҕи куупулларын тоһуталаабыттара. Манна куорат араас тэрилтэлэрэ олорбуттара. 1993 сыллаахха Преображенскай таҥара дьиэтэ Дьокуускайдааҕы епархияҕа төннөрүллүбүтэ уонна чөлүгэр түһэрии үлэлэрэ саҕаламмыттара. Храмы сиэтии 2001 сыл атырдьах ыйын 19 күнүгэр буолбута. 2005 сыллаахха Патриарх Алексий II алгыһынан епископ кафедрата Николаевскай собортсон Преображенскай храмҥа көһөрүллүбүтэ уонна таҥара дьиэтэ Градо-Якутскай кафедральнай собор статуһун ылбыта. Собор ытык маллара (святынялара) — иконалар: Үрдүк Сибэтиэй Таҥара Ийэтин таҥаһын кырамтатын уурбут Покровскай иконата, Таҥара Ийэтин «Олох биэрэр Сүүрүк» («Живоносный Источник») иконата, Таҥара Ийэтин «Державнай» иконата, Саха сиригэр анаан Афон ытык хайатыгар уруһуйдаммыт Үрдүк Сибэтиэй Таҥара Ийэтин «Всецарица» иконата, Мамврийскай дууб мас хатырыгын лоскуйугар уруһуйдаммыт Сибэтиэй Троица иконата<ref>{{Cite web|url=http://sobory.ru/article/?object=09294|title=Якутск. Кафедральный собор Спаса Преображения|work=[http://sobory.ru/ Соборы.Ру]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233449/http://sobory.ru/article/?object=09294}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://azbyka.ru/palomnik/%D0%A1%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%80_%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D1%81%D0%B0_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%28%D0%AF%D0%BA%D1%83%D1%82%D1%81%D0%BA%29|title=Собор Спаса Преображения (Якутск)|work=[https://azbyka.ru/palomnik/Азбука_паломника Азбука паломника]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233358/https://azbyka.ru/palomnik/%D0%A1%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%80_%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D1%81%D0%B0_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_(%D0%AF%D0%BA%D1%83%D1%82%D1%81%D0%BA)}}</ref>. === Дьокуускайдааҕы Николаевскай собор === [[Билэ:Церковь_Никольская.jpg|уҥа|мини|Дьокуускайдааҕы Николаевскай собор]] Уҥуох сиригэр (кладабыыһаҕа) баар Николаай Чудотворец таас таҥаратын дьиэтэ 1847—1852 сыллардаахха атыыһыт И. Я. Шилов үбүнэн тутуллубута. Бу кириэстии быһыылаах, үс ярустаах, биир куупуллаах уонна притвор үрдүгэр куолакал баашнялаах тутуу этэ. 1930-с сыллардаахха таҥара дьиэтиттэн куолакаллары бырахпыттара уонна храмы саппыттара. Сэбиэскэй кэмҥэ таҥара дьиэтэ үлэлээбэтэҕэ; манна куорат архитектуратын канцелярията, библиотека кэллэктэрэ, онтон 1970-с сыллар бүтүүтэ диэри — КПСС уобаластааҕы тэрилтээтин партийнай архива баар буолаллара. Сэбиэскэй араас тэрилтэлэр олорбуттарын түмүгэр дьиэ бэркэ сылдьыбыта (хаалбыта). 1990-с сыллар саҕаланыытыгар дьиэни итэҕэйээччилэргэ төннөрбүттэрэ. 1995 сыл алтынньы 8 күнүгэр храм иккистээн сиэтиллибитэ уонна Дьокуускайдааҕы епархия кафедральнай соборо буолбута. Бу статус 2005 сылга диэри хаалбыта, онтон кэннэ собор приход таһымыгар төннөрүллүбүтэ, а епископ кафедрата Преображенскай соборҥа көһөрүллүбүтэ. Храмҥа «Градо-Якутскай» диэн аат иҥэриллибитэ<ref>{{Cite web|url=https://drevo-info.ru/articles/13676556.html|title=Якутский Никольский храм|work=[https://drevo-info.ru/ Открытая православная энциклопедия]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233549/https://drevo-info.ru/articles/13676556.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://temples.ru/card.php?ID=20801|title=Собор Николая Чудотворца в Якутске|work=[http://temples.ru/index.php Храмы России]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233428/http://temples.ru/card.php?ID=20801}}</ref>. === Покровскай таҥара дьиэтэ === 1980 сыллаахха Дьокуускайга сибэтиэй Ньукуолай (Николай) аатыгар анаан тутуллубут уонна сиэтиллибит ол кэмнээҕи куорат соҕотох үлэлии турар храма баар буолбута. Бу үрдүгэ суох куолакал баашнялаах кыра мас таҥара дьиэтэ этэ. Бырайыагынан уонна тутууну тэрийиинэн Дьокуускайдааҕы православие общината идэтийбит архитектордары кытыннарбакка бэйэтэ дьарыктаммыта. Храм намыһах, бадарааннаах сиргэ сытарын быһыытынан, сылаас кэмҥэ куруук ууга турара, ол түмүгэр храм акылаата сымыйан (сытыйан) уларытан тутуу (реконструкция) наада буолбута. 1998 сыллаахха үлэ түмүктэммитин кэннэ, таҥара дьиэтэ Үрдүк Сибэтиэй Таҥара Ийэтин Покроватыгар (Покров Пресвятой Богородицы) анаан иккистээн сиэтиллибитэ. 1996 сыллаахха (өссө Никольскай храм баар эрдэҕинэ) дьахтар манастыыра аһыллыбыта (1998 сыллаахтан — Покровскай манастыыр). Аатын уларытыы 1990-с сыллар саҕаланыытыгар итэҕэйээччилэргэ төннөрүллүбүт Николаай Чудотворец таҥаратын дьиэтэ 1995 сыллаахха иккистээн сиэтиллибитин кытта сибээстээх этэ<ref>{{Cite web|url=http://temples.ru/card.php?ID=20793|title=Церковь Покрова Пресвятой Богородицы в Покровском Якутском монастыре|work=[http://temples.ru/index.php Храмы России]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233349/http://temples.ru/card.php?ID=20793}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://sobory.ru/article/?object=36678|title=Якутск. Покровский Якутский женский монастырь. Церковь Покрова Пресвятой Богородицы|work=[http://sobory.ru/ Соборы.Ру]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230181317/http://sobory.ru/article/?object=36678}}</ref>. === Преподобномученицалар Елисавета Феодоровна уонна Варвара ааттарынан таҥара дьиэтэ === <small><span class="coordinates plainlinks nourlexpansion" data-param="62.047521_N_129.722968_E_" data-ve-ignore=""><span title="Показать карту"><maplink lang="ru" latitude="62.047521" longitude="129.722968" text="62°02′51″&amp;nbsp;с.&amp;nbsp;ш. 129°43′23″&amp;nbsp;в.&amp;nbsp;д." title="Храмы Якутска" zoom="14">[ { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 129.722968, 62.047521 ] }, "properties": { "title": "Храмы Якутска", "marker-symbol": "star", "marker-color": "#3366cc" } }, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "ids": "Q60852294", "properties": { "stroke": "#FF9999" } }, { "type": "ExternalData", "service": "geoshape", "ids": "Q60852294", "properties": { "fill": "#FF0000", "fill-opacity": 0.1, "stroke": "#FF9999" } } ]</maplink></span></span></small> Покровскай дьахтар манастыырыгар саҥа таас сестринскэй корпус тутуллубутун кэннэ, онно кыра дьиэтээҕи (домовая) таҥара дьиэтэ оҥоһуллубута. Түөрт өттүттэн намылыччы түһэр кырыылаах сокурутуллубут үрдүүлээх (кровлялаах) уонна куупуллаах икки этээстээх квадратнай дьиэ корпуһун соҕуруулуу-илин өттүгэр сытар. Храм 2004 сыллаахха улуу княгиня Елисавета уонна инокиня Варвара преподобномученицалар ааттарыгар анаан сиэтиллибитэ. Бу тэрээһин ол сыл сайыныгар кинилэр ытык уҥуохтарын (мощеларын) Магадаҥҥа аҕалыыларыгар түбэспитэ<ref>{{Cite web|url=http://temples.ru/card.php?ID=20794|title=Церковь Елисаветы Феодоровны и Варвары Преподобномучениц в Покровском Якутском монастыре|work=[http://temples.ru/index.php Храмы России]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233410/http://temples.ru/card.php?ID=20794}}</ref>. === Богородица Рождествотун таҥаратын дьиэтэ === Куорат соҕуруу өттүгэр баар эргэ мас Богородицкай таҥара дьиэтин таһыгар 1847—1852 сыллардаахха атыыһыт Д. Барабанов үбүнэн ол курдук ааттаах саҥа таас таҥара дьиэтэ тутуллан саҕаламмыта. Храмы сиэтии 1773 сыллаахха буолбута. 1820 сыллаахха икки алтардаах (приделлаах) трапезнайы уонна куолакал баашнятын сыһыаран туппуттара. 1922 сыллаахха үрүҥнэр Дьокуускайы төгүрүйүүлэрин (осадаларын) кэмигэр, куорат олохтоохторо мас Богородицкай таҥара дьиэтин көтүрэн, оттук мас гынныбыттара. Таас храмы 1920-с сыллардаахха саппыттара. Сэбиэскэй былаас сылларыгар дьиэҕэ маҥнай Наркомместпром тутуу матырыйаалларын боруобалыыр лабораторията, геология пуондалара уонна геологическай быыстапка-музей, онтон 1953 сыллаахтан Куйаар сандаартыларын (космическай лучтар) станцията үлэлээбитэ. 1962 сыллаахха дьиэҕэ СССР Наукаларын академиятын Сибиирдээҕи салаатын Дьокуускайдааҕы филиалын Куйаар физикатын чинчийэр уонна аэрономия института (ИКИФА) жайгатыллыбыта. 1997 сыллаахха храмы Дьокуускайдааҕы епархияҕа төннөрбүттэрэ. 2010 сыллаахха таҥара дьиэтэ чөлүгэр түһэриллибитэ<ref>{{Cite web|url=http://sobory.ru/article/?object=37280|title=Якутск. Церковь Рождества Пресвятой Богородицы|work=[http://sobory.ru/ Соборы.Ру]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233447/http://sobory.ru/article/?object=37280}}</ref>. === Иркутскайдааҕы епископ сибэтиэй Иннокентий аатынан дьиэтээҕи (домовая) таҥара дьиэтэ === 2011 сыл алтынньы 11 күнүгэр Үрдүк Сибэтиэй Таҥара Ийэтин Төрөөбүт Күнүн таҥаратын дьиэтин таһыгар баар Духуобунай-сырдатар киин (билигин [[Дьокуускайдааҕы духуобунай семинария]]) икки этээстээх кирпииччэ дьиэтигэр Иркутскайдааҕы епископ сибэтиэй Иннокентий аатынан дьиэтээҕи (домовая) таҥара дьиэтэ сиэтиллибитэ. Тас өттүттэн кини шпиллээх (үүрдээх) чуораан уурар сиринэн (звонницанан) уратыланан көстөр<ref>{{Cite web|url=http://temples.ru/card.php?ID=18929|title=Церковь Иннокентия, епископа Иркутского, в Якутске|work=[http://temples.ru/index.php Храмы России]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233359/http://temples.ru/card.php?ID=18929}}</ref>. === Сибэтиэй апостоллар Пётр уонна Павел ааттарынан таҥара дьиэтэ (Петропавловскай) === Эргэ үгэстээхтэр (старообрядческай) сибэтиэй апостоллар Пётр уонна Павел ааттарынан таҥараларын дьиэтин 1997 сыл от ыйын 12 күнүгэр Новосибирскай уонна бүтүн Сибиир епискоба Силуян сиэппитэ<ref>{{Cite web|url=http://ruvera.ru/commune/hram_apostolov_petra_i_pavla_yakutsk|title=Храм апостолов Петра и Павла. Якутск|work=[http://ruvera.ru/ сайт «Русская вера»]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233340/http://ruvera.ru/commune/hram_apostolov_petra_i_pavla_yakutsk}}</ref>. == Часовнялар == === Сибэтиэй Георгий Победоносец (уруккута Александр Невскай) аатынан маҥнайгы таҥара дьиэтэ (часовнята) === Нуучча истиилинэн тутуллубут улахан биир куупуллаах часовня. Фасадтара төгүрүктүҥү улахан закомараларынан түмүктэнэллэр. Кини 2000 сыллаахха олохтоох сэриилэргэ уонна байыаннай конфликтарга өлбүт саха сирин буойуннарын сырдык кэриэстэригэр Александр Невскай аатынан тутуллубута уонна сиэтиллибитэ<ref>{{Cite web|url=http://temples.ru/card.php?ID=18931|title=Часовня Александра Невского в Якутске|work=[http://temples.ru/index.php Храмы России]|accessdate=2018-07-04|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233421/http://temples.ru/card.php?ID=18931}}</ref>. 2010 сыл ыам ыйын 8 күнүгэр Аҕа дойду улуу сэриитигэр Кыайыы 65 сылыгар анаан сибэтиэй улуу мученик Георгий Победоносец аатынан иккистээн сиэтиллибитэ<ref>{{Cite web|url=https://sobory.ru/article/?object=36673|title=Якутск. Часовня Георгия Победоносца|work=[https://sobory.ru/ Народный каталог православной архитектуры]|accessdate=2021-07-04|archivedate=2021-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210709184851/https://sobory.ru/article/?object=36673}}</ref>. === Москубалааҕы митрополит сибэтиэй Иннокентий аатынан маҥнайгы таҥара дьиэтэ (часовнята) === Фасадтара кокошниктыҥы киэргэллээх, биир куупуллаах кууб курдук быһыылаах часовня. Кини 1997 сыллаахха Саха сиригэр уонна уһун сылларга миссионерынан үлэлээбит сибэтиэй Иннокентий төрөөбүтэ 200 сыллаах үбүлүөйүгэр анаан тутуллубута<ref>{{Cite web|url=http://temples.ru/card.php?ID=8419|title=Часовня Иннокентия, митрополита Московского, в Якутске|work=[http://temples.ru/index.php Храмы России]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233503/http://temples.ru/card.php?ID=8419}}</ref>. == Бэлиэтээһиннэр == 4x0vv2ioge2c8ouah8p7nux02p3702q 429481 429480 2026-06-22T13:31:49Z SmallSonMarex 26712 /* Дьокуускайдааҕы Николаевскай собор */ 429481 wikitext text/x-wiki Дьокуускай таҥаратын дьиэлэрэ (храмнарын) — [[Саха Сирэ|Саха Өрөспүүбүлүкэти]]<nowiki/>н [[Дьокуускай]] куоратыгар таҥара сулууспаларын уонна элбэх араас итэҕэл сиэрэ-туома ыытылларыгар аналлаах культовай тутуулар буолаллар. == үлэлии турар таҥара дьиэлэрэ == === Дьокуускайдааҕы Спасскай-Преображенскай кафедральнай собор === [[Билэ:Sobor yakutsk.jpg|мини|уҥа]] ''сүрүн ыстатыйа'': [[Дьокуускайдааҕы Спасскай-Преображенскай кафедральнай собор]] Дьокуускай куорат үлэлии турар уонна урусхалланбакка хаалбыт таҥаратын дьиэлэриттэн саамай былыргылара 1826—1845 сыллардаахха атыыһыттар А. М. уонна М. М. Соловьевтар үбүнэн тутуллубута. Таас храмы 1794 сыллаахха тутуллубут уонна үс алтардаах мас Уларыйан Төрөөһүн (Преображенскай) таҥаратын дьиэтин таһыгар туппуттара (кини 1927 сыллаахха уоттан умайбыта). Саҥа храм тутуллубутун кэннэ, эргэ Преображенскай таҥара дьиэтин Илья (Ильинскэй) аатынан иккистээн сиэппиттэрэ. Саҥа храмы 1846 сыл ахсынньытыгар сиэппиттэрэ. Бу трапезнайдаах, чатырдыҥы хоннохтоох куолакал баашнялаах уонна кыһыл кирпииччэттэн тутуллубут биэс куупуллаах таҥара дьиэтэ этэ; кини фасадтара щипцовай истииллээх түмүктүүлээх нуучча архитектуратын үгэһинэн оҥоһуллубута. 1930-с сыллардаахха храм сабыллыбыта; куолакал баашнятын урусхаллаабыттара, үрдүнээҕи куупулларын тоһуталаабыттара. Манна куорат араас тэрилтэлэрэ олорбуттара. 1993 сыллаахха Преображенскай таҥара дьиэтэ Дьокуускайдааҕы епархияҕа төннөрүллүбүтэ уонна чөлүгэр түһэрии үлэлэрэ саҕаламмыттара. Храмы сиэтии 2001 сыл атырдьах ыйын 19 күнүгэр буолбута. 2005 сыллаахха Патриарх Алексий II алгыһынан епископ кафедрата Николаевскай собортсон Преображенскай храмҥа көһөрүллүбүтэ уонна таҥара дьиэтэ Градо-Якутскай кафедральнай собор статуһун ылбыта. Собор ытык маллара (святынялара) — иконалар: Үрдүк Сибэтиэй Таҥара Ийэтин таҥаһын кырамтатын уурбут Покровскай иконата, Таҥара Ийэтин «Олох биэрэр Сүүрүк» («Живоносный Источник») иконата, Таҥара Ийэтин «Державнай» иконата, Саха сиригэр анаан Афон ытык хайатыгар уруһуйдаммыт Үрдүк Сибэтиэй Таҥара Ийэтин «Всецарица» иконата, Мамврийскай дууб мас хатырыгын лоскуйугар уруһуйдаммыт Сибэтиэй Троица иконата<ref>{{Cite web|url=http://sobory.ru/article/?object=09294|title=Якутск. Кафедральный собор Спаса Преображения|work=[http://sobory.ru/ Соборы.Ру]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233449/http://sobory.ru/article/?object=09294}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://azbyka.ru/palomnik/%D0%A1%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%80_%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D1%81%D0%B0_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%28%D0%AF%D0%BA%D1%83%D1%82%D1%81%D0%BA%29|title=Собор Спаса Преображения (Якутск)|work=[https://azbyka.ru/palomnik/Азбука_паломника Азбука паломника]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233358/https://azbyka.ru/palomnik/%D0%A1%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%80_%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D1%81%D0%B0_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_(%D0%AF%D0%BA%D1%83%D1%82%D1%81%D0%BA)}}</ref>. === Дьокуускайдааҕы Николаевскай собор === ''сүрүн ыстатыйа'': [[Дьокуускайдааҕы Николаевскай собор]] [[Билэ:Церковь_Никольская.jpg|уҥа|мини|Дьокуускайдааҕы Николаевскай собор]] Уҥуох сиригэр (кладабыыһаҕа) баар Николаай Чудотворец таас таҥаратын дьиэтэ 1847—1852 сыллардаахха атыыһыт И. Я. Шилов үбүнэн тутуллубута. Бу кириэстии быһыылаах, үс ярустаах, биир куупуллаах уонна притвор үрдүгэр куолакал баашнялаах тутуу этэ. 1930-с сыллардаахха таҥара дьиэтиттэн куолакаллары бырахпыттара уонна храмы саппыттара. Сэбиэскэй кэмҥэ таҥара дьиэтэ үлэлээбэтэҕэ; манна куорат архитектуратын канцелярията, библиотека кэллэктэрэ, онтон 1970-с сыллар бүтүүтэ диэри — КПСС уобаластааҕы тэрилтээтин партийнай архива баар буолаллара. Сэбиэскэй араас тэрилтэлэр олорбуттарын түмүгэр дьиэ бэркэ сылдьыбыта (хаалбыта). 1990-с сыллар саҕаланыытыгар дьиэни итэҕэйээччилэргэ төннөрбүттэрэ. 1995 сыл алтынньы 8 күнүгэр храм иккистээн сиэтиллибитэ уонна Дьокуускайдааҕы епархия кафедральнай соборо буолбута. Бу статус 2005 сылга диэри хаалбыта, онтон кэннэ собор приход таһымыгар төннөрүллүбүтэ, а епископ кафедрата Преображенскай соборҥа көһөрүллүбүтэ. Храмҥа «Градо-Якутскай» диэн аат иҥэриллибитэ<ref>{{Cite web|url=https://drevo-info.ru/articles/13676556.html|title=Якутский Никольский храм|work=[https://drevo-info.ru/ Открытая православная энциклопедия]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233549/https://drevo-info.ru/articles/13676556.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://temples.ru/card.php?ID=20801|title=Собор Николая Чудотворца в Якутске|work=[http://temples.ru/index.php Храмы России]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233428/http://temples.ru/card.php?ID=20801}}</ref>. === Покровскай таҥара дьиэтэ === 1980 сыллаахха Дьокуускайга сибэтиэй Ньукуолай (Николай) аатыгар анаан тутуллубут уонна сиэтиллибит ол кэмнээҕи куорат соҕотох үлэлии турар храма баар буолбута. Бу үрдүгэ суох куолакал баашнялаах кыра мас таҥара дьиэтэ этэ. Бырайыагынан уонна тутууну тэрийиинэн Дьокуускайдааҕы православие общината идэтийбит архитектордары кытыннарбакка бэйэтэ дьарыктаммыта. Храм намыһах, бадарааннаах сиргэ сытарын быһыытынан, сылаас кэмҥэ куруук ууга турара, ол түмүгэр храм акылаата сымыйан (сытыйан) уларытан тутуу (реконструкция) наада буолбута. 1998 сыллаахха үлэ түмүктэммитин кэннэ, таҥара дьиэтэ Үрдүк Сибэтиэй Таҥара Ийэтин Покроватыгар (Покров Пресвятой Богородицы) анаан иккистээн сиэтиллибитэ. 1996 сыллаахха (өссө Никольскай храм баар эрдэҕинэ) дьахтар манастыыра аһыллыбыта (1998 сыллаахтан — Покровскай манастыыр). Аатын уларытыы 1990-с сыллар саҕаланыытыгар итэҕэйээччилэргэ төннөрүллүбүт Николаай Чудотворец таҥаратын дьиэтэ 1995 сыллаахха иккистээн сиэтиллибитин кытта сибээстээх этэ<ref>{{Cite web|url=http://temples.ru/card.php?ID=20793|title=Церковь Покрова Пресвятой Богородицы в Покровском Якутском монастыре|work=[http://temples.ru/index.php Храмы России]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233349/http://temples.ru/card.php?ID=20793}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://sobory.ru/article/?object=36678|title=Якутск. Покровский Якутский женский монастырь. Церковь Покрова Пресвятой Богородицы|work=[http://sobory.ru/ Соборы.Ру]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230181317/http://sobory.ru/article/?object=36678}}</ref>. === Преподобномученицалар Елисавета Феодоровна уонна Варвара ааттарынан таҥара дьиэтэ === <small><span class="coordinates plainlinks nourlexpansion" data-param="62.047521_N_129.722968_E_" data-ve-ignore=""><span title="Показать карту"><maplink lang="ru" latitude="62.047521" longitude="129.722968" text="62°02′51″&amp;nbsp;с.&amp;nbsp;ш. 129°43′23″&amp;nbsp;в.&amp;nbsp;д." title="Храмы Якутска" zoom="14">[ { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 129.722968, 62.047521 ] }, "properties": { "title": "Храмы Якутска", "marker-symbol": "star", "marker-color": "#3366cc" } }, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "ids": "Q60852294", "properties": { "stroke": "#FF9999" } }, { "type": "ExternalData", "service": "geoshape", "ids": "Q60852294", "properties": { "fill": "#FF0000", "fill-opacity": 0.1, "stroke": "#FF9999" } } ]</maplink></span></span></small> Покровскай дьахтар манастыырыгар саҥа таас сестринскэй корпус тутуллубутун кэннэ, онно кыра дьиэтээҕи (домовая) таҥара дьиэтэ оҥоһуллубута. Түөрт өттүттэн намылыччы түһэр кырыылаах сокурутуллубут үрдүүлээх (кровлялаах) уонна куупуллаах икки этээстээх квадратнай дьиэ корпуһун соҕуруулуу-илин өттүгэр сытар. Храм 2004 сыллаахха улуу княгиня Елисавета уонна инокиня Варвара преподобномученицалар ааттарыгар анаан сиэтиллибитэ. Бу тэрээһин ол сыл сайыныгар кинилэр ытык уҥуохтарын (мощеларын) Магадаҥҥа аҕалыыларыгар түбэспитэ<ref>{{Cite web|url=http://temples.ru/card.php?ID=20794|title=Церковь Елисаветы Феодоровны и Варвары Преподобномучениц в Покровском Якутском монастыре|work=[http://temples.ru/index.php Храмы России]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233410/http://temples.ru/card.php?ID=20794}}</ref>. === Богородица Рождествотун таҥаратын дьиэтэ === Куорат соҕуруу өттүгэр баар эргэ мас Богородицкай таҥара дьиэтин таһыгар 1847—1852 сыллардаахха атыыһыт Д. Барабанов үбүнэн ол курдук ааттаах саҥа таас таҥара дьиэтэ тутуллан саҕаламмыта. Храмы сиэтии 1773 сыллаахха буолбута. 1820 сыллаахха икки алтардаах (приделлаах) трапезнайы уонна куолакал баашнятын сыһыаран туппуттара. 1922 сыллаахха үрүҥнэр Дьокуускайы төгүрүйүүлэрин (осадаларын) кэмигэр, куорат олохтоохторо мас Богородицкай таҥара дьиэтин көтүрэн, оттук мас гынныбыттара. Таас храмы 1920-с сыллардаахха саппыттара. Сэбиэскэй былаас сылларыгар дьиэҕэ маҥнай Наркомместпром тутуу матырыйаалларын боруобалыыр лабораторията, геология пуондалара уонна геологическай быыстапка-музей, онтон 1953 сыллаахтан Куйаар сандаартыларын (космическай лучтар) станцията үлэлээбитэ. 1962 сыллаахха дьиэҕэ СССР Наукаларын академиятын Сибиирдээҕи салаатын Дьокуускайдааҕы филиалын Куйаар физикатын чинчийэр уонна аэрономия института (ИКИФА) жайгатыллыбыта. 1997 сыллаахха храмы Дьокуускайдааҕы епархияҕа төннөрбүттэрэ. 2010 сыллаахха таҥара дьиэтэ чөлүгэр түһэриллибитэ<ref>{{Cite web|url=http://sobory.ru/article/?object=37280|title=Якутск. Церковь Рождества Пресвятой Богородицы|work=[http://sobory.ru/ Соборы.Ру]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233447/http://sobory.ru/article/?object=37280}}</ref>. === Иркутскайдааҕы епископ сибэтиэй Иннокентий аатынан дьиэтээҕи (домовая) таҥара дьиэтэ === 2011 сыл алтынньы 11 күнүгэр Үрдүк Сибэтиэй Таҥара Ийэтин Төрөөбүт Күнүн таҥаратын дьиэтин таһыгар баар Духуобунай-сырдатар киин (билигин [[Дьокуускайдааҕы духуобунай семинария]]) икки этээстээх кирпииччэ дьиэтигэр Иркутскайдааҕы епископ сибэтиэй Иннокентий аатынан дьиэтээҕи (домовая) таҥара дьиэтэ сиэтиллибитэ. Тас өттүттэн кини шпиллээх (үүрдээх) чуораан уурар сиринэн (звонницанан) уратыланан көстөр<ref>{{Cite web|url=http://temples.ru/card.php?ID=18929|title=Церковь Иннокентия, епископа Иркутского, в Якутске|work=[http://temples.ru/index.php Храмы России]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233359/http://temples.ru/card.php?ID=18929}}</ref>. === Сибэтиэй апостоллар Пётр уонна Павел ааттарынан таҥара дьиэтэ (Петропавловскай) === Эргэ үгэстээхтэр (старообрядческай) сибэтиэй апостоллар Пётр уонна Павел ааттарынан таҥараларын дьиэтин 1997 сыл от ыйын 12 күнүгэр Новосибирскай уонна бүтүн Сибиир епискоба Силуян сиэппитэ<ref>{{Cite web|url=http://ruvera.ru/commune/hram_apostolov_petra_i_pavla_yakutsk|title=Храм апостолов Петра и Павла. Якутск|work=[http://ruvera.ru/ сайт «Русская вера»]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233340/http://ruvera.ru/commune/hram_apostolov_petra_i_pavla_yakutsk}}</ref>. == Часовнялар == === Сибэтиэй Георгий Победоносец (уруккута Александр Невскай) аатынан маҥнайгы таҥара дьиэтэ (часовнята) === Нуучча истиилинэн тутуллубут улахан биир куупуллаах часовня. Фасадтара төгүрүктүҥү улахан закомараларынан түмүктэнэллэр. Кини 2000 сыллаахха олохтоох сэриилэргэ уонна байыаннай конфликтарга өлбүт саха сирин буойуннарын сырдык кэриэстэригэр Александр Невскай аатынан тутуллубута уонна сиэтиллибитэ<ref>{{Cite web|url=http://temples.ru/card.php?ID=18931|title=Часовня Александра Невского в Якутске|work=[http://temples.ru/index.php Храмы России]|accessdate=2018-07-04|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233421/http://temples.ru/card.php?ID=18931}}</ref>. 2010 сыл ыам ыйын 8 күнүгэр Аҕа дойду улуу сэриитигэр Кыайыы 65 сылыгар анаан сибэтиэй улуу мученик Георгий Победоносец аатынан иккистээн сиэтиллибитэ<ref>{{Cite web|url=https://sobory.ru/article/?object=36673|title=Якутск. Часовня Георгия Победоносца|work=[https://sobory.ru/ Народный каталог православной архитектуры]|accessdate=2021-07-04|archivedate=2021-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210709184851/https://sobory.ru/article/?object=36673}}</ref>. === Москубалааҕы митрополит сибэтиэй Иннокентий аатынан маҥнайгы таҥара дьиэтэ (часовнята) === Фасадтара кокошниктыҥы киэргэллээх, биир куупуллаах кууб курдук быһыылаах часовня. Кини 1997 сыллаахха Саха сиригэр уонна уһун сылларга миссионерынан үлэлээбит сибэтиэй Иннокентий төрөөбүтэ 200 сыллаах үбүлүөйүгэр анаан тутуллубута<ref>{{Cite web|url=http://temples.ru/card.php?ID=8419|title=Часовня Иннокентия, митрополита Московского, в Якутске|work=[http://temples.ru/index.php Храмы России]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233503/http://temples.ru/card.php?ID=8419}}</ref>. == Бэлиэтээһиннэр == s3nkkrsqx0piz3oc4ysly17p8r48pbo 429482 429481 2026-06-22T13:32:49Z SmallSonMarex 26712 /* Богородица Рождествотун таҥаратын дьиэтэ */ 429482 wikitext text/x-wiki Дьокуускай таҥаратын дьиэлэрэ (храмнарын) — [[Саха Сирэ|Саха Өрөспүүбүлүкэти]]<nowiki/>н [[Дьокуускай]] куоратыгар таҥара сулууспаларын уонна элбэх араас итэҕэл сиэрэ-туома ыытылларыгар аналлаах культовай тутуулар буолаллар. == үлэлии турар таҥара дьиэлэрэ == === Дьокуускайдааҕы Спасскай-Преображенскай кафедральнай собор === [[Билэ:Sobor yakutsk.jpg|мини|уҥа]] ''сүрүн ыстатыйа'': [[Дьокуускайдааҕы Спасскай-Преображенскай кафедральнай собор]] Дьокуускай куорат үлэлии турар уонна урусхалланбакка хаалбыт таҥаратын дьиэлэриттэн саамай былыргылара 1826—1845 сыллардаахха атыыһыттар А. М. уонна М. М. Соловьевтар үбүнэн тутуллубута. Таас храмы 1794 сыллаахха тутуллубут уонна үс алтардаах мас Уларыйан Төрөөһүн (Преображенскай) таҥаратын дьиэтин таһыгар туппуттара (кини 1927 сыллаахха уоттан умайбыта). Саҥа храм тутуллубутун кэннэ, эргэ Преображенскай таҥара дьиэтин Илья (Ильинскэй) аатынан иккистээн сиэппиттэрэ. Саҥа храмы 1846 сыл ахсынньытыгар сиэппиттэрэ. Бу трапезнайдаах, чатырдыҥы хоннохтоох куолакал баашнялаах уонна кыһыл кирпииччэттэн тутуллубут биэс куупуллаах таҥара дьиэтэ этэ; кини фасадтара щипцовай истииллээх түмүктүүлээх нуучча архитектуратын үгэһинэн оҥоһуллубута. 1930-с сыллардаахха храм сабыллыбыта; куолакал баашнятын урусхаллаабыттара, үрдүнээҕи куупулларын тоһуталаабыттара. Манна куорат араас тэрилтэлэрэ олорбуттара. 1993 сыллаахха Преображенскай таҥара дьиэтэ Дьокуускайдааҕы епархияҕа төннөрүллүбүтэ уонна чөлүгэр түһэрии үлэлэрэ саҕаламмыттара. Храмы сиэтии 2001 сыл атырдьах ыйын 19 күнүгэр буолбута. 2005 сыллаахха Патриарх Алексий II алгыһынан епископ кафедрата Николаевскай собортсон Преображенскай храмҥа көһөрүллүбүтэ уонна таҥара дьиэтэ Градо-Якутскай кафедральнай собор статуһун ылбыта. Собор ытык маллара (святынялара) — иконалар: Үрдүк Сибэтиэй Таҥара Ийэтин таҥаһын кырамтатын уурбут Покровскай иконата, Таҥара Ийэтин «Олох биэрэр Сүүрүк» («Живоносный Источник») иконата, Таҥара Ийэтин «Державнай» иконата, Саха сиригэр анаан Афон ытык хайатыгар уруһуйдаммыт Үрдүк Сибэтиэй Таҥара Ийэтин «Всецарица» иконата, Мамврийскай дууб мас хатырыгын лоскуйугар уруһуйдаммыт Сибэтиэй Троица иконата<ref>{{Cite web|url=http://sobory.ru/article/?object=09294|title=Якутск. Кафедральный собор Спаса Преображения|work=[http://sobory.ru/ Соборы.Ру]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233449/http://sobory.ru/article/?object=09294}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://azbyka.ru/palomnik/%D0%A1%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%80_%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D1%81%D0%B0_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%28%D0%AF%D0%BA%D1%83%D1%82%D1%81%D0%BA%29|title=Собор Спаса Преображения (Якутск)|work=[https://azbyka.ru/palomnik/Азбука_паломника Азбука паломника]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233358/https://azbyka.ru/palomnik/%D0%A1%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%80_%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D1%81%D0%B0_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_(%D0%AF%D0%BA%D1%83%D1%82%D1%81%D0%BA)}}</ref>. === Дьокуускайдааҕы Николаевскай собор === ''сүрүн ыстатыйа'': [[Дьокуускайдааҕы Николаевскай собор]] [[Билэ:Церковь_Никольская.jpg|уҥа|мини|Дьокуускайдааҕы Николаевскай собор]] Уҥуох сиригэр (кладабыыһаҕа) баар Николаай Чудотворец таас таҥаратын дьиэтэ 1847—1852 сыллардаахха атыыһыт И. Я. Шилов үбүнэн тутуллубута. Бу кириэстии быһыылаах, үс ярустаах, биир куупуллаах уонна притвор үрдүгэр куолакал баашнялаах тутуу этэ. 1930-с сыллардаахха таҥара дьиэтиттэн куолакаллары бырахпыттара уонна храмы саппыттара. Сэбиэскэй кэмҥэ таҥара дьиэтэ үлэлээбэтэҕэ; манна куорат архитектуратын канцелярията, библиотека кэллэктэрэ, онтон 1970-с сыллар бүтүүтэ диэри — КПСС уобаластааҕы тэрилтээтин партийнай архива баар буолаллара. Сэбиэскэй араас тэрилтэлэр олорбуттарын түмүгэр дьиэ бэркэ сылдьыбыта (хаалбыта). 1990-с сыллар саҕаланыытыгар дьиэни итэҕэйээччилэргэ төннөрбүттэрэ. 1995 сыл алтынньы 8 күнүгэр храм иккистээн сиэтиллибитэ уонна Дьокуускайдааҕы епархия кафедральнай соборо буолбута. Бу статус 2005 сылга диэри хаалбыта, онтон кэннэ собор приход таһымыгар төннөрүллүбүтэ, а епископ кафедрата Преображенскай соборҥа көһөрүллүбүтэ. Храмҥа «Градо-Якутскай» диэн аат иҥэриллибитэ<ref>{{Cite web|url=https://drevo-info.ru/articles/13676556.html|title=Якутский Никольский храм|work=[https://drevo-info.ru/ Открытая православная энциклопедия]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233549/https://drevo-info.ru/articles/13676556.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://temples.ru/card.php?ID=20801|title=Собор Николая Чудотворца в Якутске|work=[http://temples.ru/index.php Храмы России]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233428/http://temples.ru/card.php?ID=20801}}</ref>. === Покровскай таҥара дьиэтэ === 1980 сыллаахха Дьокуускайга сибэтиэй Ньукуолай (Николай) аатыгар анаан тутуллубут уонна сиэтиллибит ол кэмнээҕи куорат соҕотох үлэлии турар храма баар буолбута. Бу үрдүгэ суох куолакал баашнялаах кыра мас таҥара дьиэтэ этэ. Бырайыагынан уонна тутууну тэрийиинэн Дьокуускайдааҕы православие общината идэтийбит архитектордары кытыннарбакка бэйэтэ дьарыктаммыта. Храм намыһах, бадарааннаах сиргэ сытарын быһыытынан, сылаас кэмҥэ куруук ууга турара, ол түмүгэр храм акылаата сымыйан (сытыйан) уларытан тутуу (реконструкция) наада буолбута. 1998 сыллаахха үлэ түмүктэммитин кэннэ, таҥара дьиэтэ Үрдүк Сибэтиэй Таҥара Ийэтин Покроватыгар (Покров Пресвятой Богородицы) анаан иккистээн сиэтиллибитэ. 1996 сыллаахха (өссө Никольскай храм баар эрдэҕинэ) дьахтар манастыыра аһыллыбыта (1998 сыллаахтан — Покровскай манастыыр). Аатын уларытыы 1990-с сыллар саҕаланыытыгар итэҕэйээччилэргэ төннөрүллүбүт Николаай Чудотворец таҥаратын дьиэтэ 1995 сыллаахха иккистээн сиэтиллибитин кытта сибээстээх этэ<ref>{{Cite web|url=http://temples.ru/card.php?ID=20793|title=Церковь Покрова Пресвятой Богородицы в Покровском Якутском монастыре|work=[http://temples.ru/index.php Храмы России]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233349/http://temples.ru/card.php?ID=20793}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://sobory.ru/article/?object=36678|title=Якутск. Покровский Якутский женский монастырь. Церковь Покрова Пресвятой Богородицы|work=[http://sobory.ru/ Соборы.Ру]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230181317/http://sobory.ru/article/?object=36678}}</ref>. === Преподобномученицалар Елисавета Феодоровна уонна Варвара ааттарынан таҥара дьиэтэ === <small><span class="coordinates plainlinks nourlexpansion" data-param="62.047521_N_129.722968_E_" data-ve-ignore=""><span title="Показать карту"><maplink lang="ru" latitude="62.047521" longitude="129.722968" text="62°02′51″&amp;nbsp;с.&amp;nbsp;ш. 129°43′23″&amp;nbsp;в.&amp;nbsp;д." title="Храмы Якутска" zoom="14">[ { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 129.722968, 62.047521 ] }, "properties": { "title": "Храмы Якутска", "marker-symbol": "star", "marker-color": "#3366cc" } }, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "ids": "Q60852294", "properties": { "stroke": "#FF9999" } }, { "type": "ExternalData", "service": "geoshape", "ids": "Q60852294", "properties": { "fill": "#FF0000", "fill-opacity": 0.1, "stroke": "#FF9999" } } ]</maplink></span></span></small> Покровскай дьахтар манастыырыгар саҥа таас сестринскэй корпус тутуллубутун кэннэ, онно кыра дьиэтээҕи (домовая) таҥара дьиэтэ оҥоһуллубута. Түөрт өттүттэн намылыччы түһэр кырыылаах сокурутуллубут үрдүүлээх (кровлялаах) уонна куупуллаах икки этээстээх квадратнай дьиэ корпуһун соҕуруулуу-илин өттүгэр сытар. Храм 2004 сыллаахха улуу княгиня Елисавета уонна инокиня Варвара преподобномученицалар ааттарыгар анаан сиэтиллибитэ. Бу тэрээһин ол сыл сайыныгар кинилэр ытык уҥуохтарын (мощеларын) Магадаҥҥа аҕалыыларыгар түбэспитэ<ref>{{Cite web|url=http://temples.ru/card.php?ID=20794|title=Церковь Елисаветы Феодоровны и Варвары Преподобномучениц в Покровском Якутском монастыре|work=[http://temples.ru/index.php Храмы России]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233410/http://temples.ru/card.php?ID=20794}}</ref>. === Богородица Рождествотун таҥаратын дьиэтэ === [[Билэ:Церковь Рождества Пресвятой Богородицы (Якутск) 09.06.2026 (2).jpg|мини|уҥа]] ''сүрүн ыстатыйа'': [[Богородица Рождествотун таҥаратын дьиэтэ]] Куорат соҕуруу өттүгэр баар эргэ мас Богородицкай таҥара дьиэтин таһыгар 1847—1852 сыллардаахха атыыһыт Д. Барабанов үбүнэн ол курдук ааттаах саҥа таас таҥара дьиэтэ тутуллан саҕаламмыта. Храмы сиэтии 1773 сыллаахха буолбута. 1820 сыллаахха икки алтардаах (приделлаах) трапезнайы уонна куолакал баашнятын сыһыаран туппуттара. 1922 сыллаахха үрүҥнэр Дьокуускайы төгүрүйүүлэрин (осадаларын) кэмигэр, куорат олохтоохторо мас Богородицкай таҥара дьиэтин көтүрэн, оттук мас гынныбыттара. Таас храмы 1920-с сыллардаахха саппыттара. Сэбиэскэй былаас сылларыгар дьиэҕэ маҥнай Наркомместпром тутуу матырыйаалларын боруобалыыр лабораторията, геология пуондалара уонна геологическай быыстапка-музей, онтон 1953 сыллаахтан Куйаар сандаартыларын (космическай лучтар) станцията үлэлээбитэ. 1962 сыллаахха дьиэҕэ СССР Наукаларын академиятын Сибиирдээҕи салаатын Дьокуускайдааҕы филиалын Куйаар физикатын чинчийэр уонна аэрономия института (ИКИФА) жайгатыллыбыта. 1997 сыллаахха храмы Дьокуускайдааҕы епархияҕа төннөрбүттэрэ. 2010 сыллаахха таҥара дьиэтэ чөлүгэр түһэриллибитэ<ref>{{Cite web|url=http://sobory.ru/article/?object=37280|title=Якутск. Церковь Рождества Пресвятой Богородицы|work=[http://sobory.ru/ Соборы.Ру]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233447/http://sobory.ru/article/?object=37280}}</ref>. === Иркутскайдааҕы епископ сибэтиэй Иннокентий аатынан дьиэтээҕи (домовая) таҥара дьиэтэ === 2011 сыл алтынньы 11 күнүгэр Үрдүк Сибэтиэй Таҥара Ийэтин Төрөөбүт Күнүн таҥаратын дьиэтин таһыгар баар Духуобунай-сырдатар киин (билигин [[Дьокуускайдааҕы духуобунай семинария]]) икки этээстээх кирпииччэ дьиэтигэр Иркутскайдааҕы епископ сибэтиэй Иннокентий аатынан дьиэтээҕи (домовая) таҥара дьиэтэ сиэтиллибитэ. Тас өттүттэн кини шпиллээх (үүрдээх) чуораан уурар сиринэн (звонницанан) уратыланан көстөр<ref>{{Cite web|url=http://temples.ru/card.php?ID=18929|title=Церковь Иннокентия, епископа Иркутского, в Якутске|work=[http://temples.ru/index.php Храмы России]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233359/http://temples.ru/card.php?ID=18929}}</ref>. === Сибэтиэй апостоллар Пётр уонна Павел ааттарынан таҥара дьиэтэ (Петропавловскай) === Эргэ үгэстээхтэр (старообрядческай) сибэтиэй апостоллар Пётр уонна Павел ааттарынан таҥараларын дьиэтин 1997 сыл от ыйын 12 күнүгэр Новосибирскай уонна бүтүн Сибиир епискоба Силуян сиэппитэ<ref>{{Cite web|url=http://ruvera.ru/commune/hram_apostolov_petra_i_pavla_yakutsk|title=Храм апостолов Петра и Павла. Якутск|work=[http://ruvera.ru/ сайт «Русская вера»]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233340/http://ruvera.ru/commune/hram_apostolov_petra_i_pavla_yakutsk}}</ref>. == Часовнялар == === Сибэтиэй Георгий Победоносец (уруккута Александр Невскай) аатынан маҥнайгы таҥара дьиэтэ (часовнята) === Нуучча истиилинэн тутуллубут улахан биир куупуллаах часовня. Фасадтара төгүрүктүҥү улахан закомараларынан түмүктэнэллэр. Кини 2000 сыллаахха олохтоох сэриилэргэ уонна байыаннай конфликтарга өлбүт саха сирин буойуннарын сырдык кэриэстэригэр Александр Невскай аатынан тутуллубута уонна сиэтиллибитэ<ref>{{Cite web|url=http://temples.ru/card.php?ID=18931|title=Часовня Александра Невского в Якутске|work=[http://temples.ru/index.php Храмы России]|accessdate=2018-07-04|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233421/http://temples.ru/card.php?ID=18931}}</ref>. 2010 сыл ыам ыйын 8 күнүгэр Аҕа дойду улуу сэриитигэр Кыайыы 65 сылыгар анаан сибэтиэй улуу мученик Георгий Победоносец аатынан иккистээн сиэтиллибитэ<ref>{{Cite web|url=https://sobory.ru/article/?object=36673|title=Якутск. Часовня Георгия Победоносца|work=[https://sobory.ru/ Народный каталог православной архитектуры]|accessdate=2021-07-04|archivedate=2021-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210709184851/https://sobory.ru/article/?object=36673}}</ref>. === Москубалааҕы митрополит сибэтиэй Иннокентий аатынан маҥнайгы таҥара дьиэтэ (часовнята) === Фасадтара кокошниктыҥы киэргэллээх, биир куупуллаах кууб курдук быһыылаах часовня. Кини 1997 сыллаахха Саха сиригэр уонна уһун сылларга миссионерынан үлэлээбит сибэтиэй Иннокентий төрөөбүтэ 200 сыллаах үбүлүөйүгэр анаан тутуллубута<ref>{{Cite web|url=http://temples.ru/card.php?ID=8419|title=Часовня Иннокентия, митрополита Московского, в Якутске|work=[http://temples.ru/index.php Храмы России]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233503/http://temples.ru/card.php?ID=8419}}</ref>. == Бэлиэтээһиннэр == q2igesa2he9dldnrqs4egzya860yn4m 429483 429482 2026-06-22T13:33:06Z SmallSonMarex 26712 /* Богородица Рождествотун таҥаратын дьиэтэ */ 429483 wikitext text/x-wiki Дьокуускай таҥаратын дьиэлэрэ (храмнарын) — [[Саха Сирэ|Саха Өрөспүүбүлүкэти]]<nowiki/>н [[Дьокуускай]] куоратыгар таҥара сулууспаларын уонна элбэх араас итэҕэл сиэрэ-туома ыытылларыгар аналлаах культовай тутуулар буолаллар. == үлэлии турар таҥара дьиэлэрэ == === Дьокуускайдааҕы Спасскай-Преображенскай кафедральнай собор === [[Билэ:Sobor yakutsk.jpg|мини|уҥа]] ''сүрүн ыстатыйа'': [[Дьокуускайдааҕы Спасскай-Преображенскай кафедральнай собор]] Дьокуускай куорат үлэлии турар уонна урусхалланбакка хаалбыт таҥаратын дьиэлэриттэн саамай былыргылара 1826—1845 сыллардаахха атыыһыттар А. М. уонна М. М. Соловьевтар үбүнэн тутуллубута. Таас храмы 1794 сыллаахха тутуллубут уонна үс алтардаах мас Уларыйан Төрөөһүн (Преображенскай) таҥаратын дьиэтин таһыгар туппуттара (кини 1927 сыллаахха уоттан умайбыта). Саҥа храм тутуллубутун кэннэ, эргэ Преображенскай таҥара дьиэтин Илья (Ильинскэй) аатынан иккистээн сиэппиттэрэ. Саҥа храмы 1846 сыл ахсынньытыгар сиэппиттэрэ. Бу трапезнайдаах, чатырдыҥы хоннохтоох куолакал баашнялаах уонна кыһыл кирпииччэттэн тутуллубут биэс куупуллаах таҥара дьиэтэ этэ; кини фасадтара щипцовай истииллээх түмүктүүлээх нуучча архитектуратын үгэһинэн оҥоһуллубута. 1930-с сыллардаахха храм сабыллыбыта; куолакал баашнятын урусхаллаабыттара, үрдүнээҕи куупулларын тоһуталаабыттара. Манна куорат араас тэрилтэлэрэ олорбуттара. 1993 сыллаахха Преображенскай таҥара дьиэтэ Дьокуускайдааҕы епархияҕа төннөрүллүбүтэ уонна чөлүгэр түһэрии үлэлэрэ саҕаламмыттара. Храмы сиэтии 2001 сыл атырдьах ыйын 19 күнүгэр буолбута. 2005 сыллаахха Патриарх Алексий II алгыһынан епископ кафедрата Николаевскай собортсон Преображенскай храмҥа көһөрүллүбүтэ уонна таҥара дьиэтэ Градо-Якутскай кафедральнай собор статуһун ылбыта. Собор ытык маллара (святынялара) — иконалар: Үрдүк Сибэтиэй Таҥара Ийэтин таҥаһын кырамтатын уурбут Покровскай иконата, Таҥара Ийэтин «Олох биэрэр Сүүрүк» («Живоносный Источник») иконата, Таҥара Ийэтин «Державнай» иконата, Саха сиригэр анаан Афон ытык хайатыгар уруһуйдаммыт Үрдүк Сибэтиэй Таҥара Ийэтин «Всецарица» иконата, Мамврийскай дууб мас хатырыгын лоскуйугар уруһуйдаммыт Сибэтиэй Троица иконата<ref>{{Cite web|url=http://sobory.ru/article/?object=09294|title=Якутск. Кафедральный собор Спаса Преображения|work=[http://sobory.ru/ Соборы.Ру]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233449/http://sobory.ru/article/?object=09294}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://azbyka.ru/palomnik/%D0%A1%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%80_%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D1%81%D0%B0_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%28%D0%AF%D0%BA%D1%83%D1%82%D1%81%D0%BA%29|title=Собор Спаса Преображения (Якутск)|work=[https://azbyka.ru/palomnik/Азбука_паломника Азбука паломника]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233358/https://azbyka.ru/palomnik/%D0%A1%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%80_%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D1%81%D0%B0_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_(%D0%AF%D0%BA%D1%83%D1%82%D1%81%D0%BA)}}</ref>. === Дьокуускайдааҕы Николаевскай собор === ''сүрүн ыстатыйа'': [[Дьокуускайдааҕы Николаевскай собор]] [[Билэ:Церковь_Никольская.jpg|уҥа|мини|Дьокуускайдааҕы Николаевскай собор]] Уҥуох сиригэр (кладабыыһаҕа) баар Николаай Чудотворец таас таҥаратын дьиэтэ 1847—1852 сыллардаахха атыыһыт И. Я. Шилов үбүнэн тутуллубута. Бу кириэстии быһыылаах, үс ярустаах, биир куупуллаах уонна притвор үрдүгэр куолакал баашнялаах тутуу этэ. 1930-с сыллардаахха таҥара дьиэтиттэн куолакаллары бырахпыттара уонна храмы саппыттара. Сэбиэскэй кэмҥэ таҥара дьиэтэ үлэлээбэтэҕэ; манна куорат архитектуратын канцелярията, библиотека кэллэктэрэ, онтон 1970-с сыллар бүтүүтэ диэри — КПСС уобаластааҕы тэрилтээтин партийнай архива баар буолаллара. Сэбиэскэй араас тэрилтэлэр олорбуттарын түмүгэр дьиэ бэркэ сылдьыбыта (хаалбыта). 1990-с сыллар саҕаланыытыгар дьиэни итэҕэйээччилэргэ төннөрбүттэрэ. 1995 сыл алтынньы 8 күнүгэр храм иккистээн сиэтиллибитэ уонна Дьокуускайдааҕы епархия кафедральнай соборо буолбута. Бу статус 2005 сылга диэри хаалбыта, онтон кэннэ собор приход таһымыгар төннөрүллүбүтэ, а епископ кафедрата Преображенскай соборҥа көһөрүллүбүтэ. Храмҥа «Градо-Якутскай» диэн аат иҥэриллибитэ<ref>{{Cite web|url=https://drevo-info.ru/articles/13676556.html|title=Якутский Никольский храм|work=[https://drevo-info.ru/ Открытая православная энциклопедия]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233549/https://drevo-info.ru/articles/13676556.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://temples.ru/card.php?ID=20801|title=Собор Николая Чудотворца в Якутске|work=[http://temples.ru/index.php Храмы России]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233428/http://temples.ru/card.php?ID=20801}}</ref>. === Покровскай таҥара дьиэтэ === 1980 сыллаахха Дьокуускайга сибэтиэй Ньукуолай (Николай) аатыгар анаан тутуллубут уонна сиэтиллибит ол кэмнээҕи куорат соҕотох үлэлии турар храма баар буолбута. Бу үрдүгэ суох куолакал баашнялаах кыра мас таҥара дьиэтэ этэ. Бырайыагынан уонна тутууну тэрийиинэн Дьокуускайдааҕы православие общината идэтийбит архитектордары кытыннарбакка бэйэтэ дьарыктаммыта. Храм намыһах, бадарааннаах сиргэ сытарын быһыытынан, сылаас кэмҥэ куруук ууга турара, ол түмүгэр храм акылаата сымыйан (сытыйан) уларытан тутуу (реконструкция) наада буолбута. 1998 сыллаахха үлэ түмүктэммитин кэннэ, таҥара дьиэтэ Үрдүк Сибэтиэй Таҥара Ийэтин Покроватыгар (Покров Пресвятой Богородицы) анаан иккистээн сиэтиллибитэ. 1996 сыллаахха (өссө Никольскай храм баар эрдэҕинэ) дьахтар манастыыра аһыллыбыта (1998 сыллаахтан — Покровскай манастыыр). Аатын уларытыы 1990-с сыллар саҕаланыытыгар итэҕэйээччилэргэ төннөрүллүбүт Николаай Чудотворец таҥаратын дьиэтэ 1995 сыллаахха иккистээн сиэтиллибитин кытта сибээстээх этэ<ref>{{Cite web|url=http://temples.ru/card.php?ID=20793|title=Церковь Покрова Пресвятой Богородицы в Покровском Якутском монастыре|work=[http://temples.ru/index.php Храмы России]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233349/http://temples.ru/card.php?ID=20793}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://sobory.ru/article/?object=36678|title=Якутск. Покровский Якутский женский монастырь. Церковь Покрова Пресвятой Богородицы|work=[http://sobory.ru/ Соборы.Ру]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230181317/http://sobory.ru/article/?object=36678}}</ref>. === Преподобномученицалар Елисавета Феодоровна уонна Варвара ааттарынан таҥара дьиэтэ === <small><span class="coordinates plainlinks nourlexpansion" data-param="62.047521_N_129.722968_E_" data-ve-ignore=""><span title="Показать карту"><maplink lang="ru" latitude="62.047521" longitude="129.722968" text="62°02′51″&amp;nbsp;с.&amp;nbsp;ш. 129°43′23″&amp;nbsp;в.&amp;nbsp;д." title="Храмы Якутска" zoom="14">[ { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 129.722968, 62.047521 ] }, "properties": { "title": "Храмы Якутска", "marker-symbol": "star", "marker-color": "#3366cc" } }, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "ids": "Q60852294", "properties": { "stroke": "#FF9999" } }, { "type": "ExternalData", "service": "geoshape", "ids": "Q60852294", "properties": { "fill": "#FF0000", "fill-opacity": 0.1, "stroke": "#FF9999" } } ]</maplink></span></span></small> Покровскай дьахтар манастыырыгар саҥа таас сестринскэй корпус тутуллубутун кэннэ, онно кыра дьиэтээҕи (домовая) таҥара дьиэтэ оҥоһуллубута. Түөрт өттүттэн намылыччы түһэр кырыылаах сокурутуллубут үрдүүлээх (кровлялаах) уонна куупуллаах икки этээстээх квадратнай дьиэ корпуһун соҕуруулуу-илин өттүгэр сытар. Храм 2004 сыллаахха улуу княгиня Елисавета уонна инокиня Варвара преподобномученицалар ааттарыгар анаан сиэтиллибитэ. Бу тэрээһин ол сыл сайыныгар кинилэр ытык уҥуохтарын (мощеларын) Магадаҥҥа аҕалыыларыгар түбэспитэ<ref>{{Cite web|url=http://temples.ru/card.php?ID=20794|title=Церковь Елисаветы Феодоровны и Варвары Преподобномучениц в Покровском Якутском монастыре|work=[http://temples.ru/index.php Храмы России]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233410/http://temples.ru/card.php?ID=20794}}</ref>. === Богородица Рождествотун таҥаратын дьиэтэ === [[Билэ:Церковь Рождества Пресвятой Богородицы (Якутск) 09.06.2026 (2).jpg|мини|уҥа]] ''сүрүн ыстатыйа'': [[Богородица Рождествотун таҥаратын дьиэтэ]] Куорат соҕуруу өттүгэр баар эргэ мас Богородицкай таҥара дьиэтин таһыгар 1847—1852 сыллардаахха атыыһыт Д. Барабанов үбүнэн ол курдук ааттаах саҥа таас таҥара дьиэтэ тутуллан саҕаламмыта. Храмы сиэтии 1773 сыллаахха буолбута. 1820 сыллаахха икки алтардаах (приделлаах) трапезнайы уонна куолакал баашнятын сыһыаран туппуттара. 1922 сыллаахха үрүҥнэр Дьокуускайы төгүрүйүүлэрин (осадаларын) кэмигэр, куорат олохтоохторо мас Богородицкай таҥара дьиэтин көтүрэн, оттук мас гынныбыттара. Таас храмы 1920-с сыллардаахха саппыттара. Сэбиэскэй былаас сылларыгар дьиэҕэ маҥнай Наркомместпром тутуу матырыйаалларын боруобалыыр лабораторията, геология пуондалара уонна геологическай быыстапка-музей, онтон 1953 сыллаахтан Куйаар сандаартыларын (космическай лучтар) станцията үлэлээбитэ. 1962 сыллаахха дьиэҕэ СССР Наукаларын академиятын Сибиирдээҕи салаатын Дьокуускайдааҕы филиалын Куйаар физикатын чинчийэр уонна аэрономия института (ИКИФА) жайгатыллыбыта. 1997 сыллаахха храмы Дьокуускайдааҕы епархияҕа төннөрбүттэрэ. 2010 сыллаахха таҥара дьиэтэ чөлүгэр түһэриллибитэ<ref>{{Cite web|url=http://sobory.ru/article/?object=37280|title=Якутск. Церковь Рождества Пресвятой Богородицы|work=[http://sobory.ru/ Соборы.Ру]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233447/http://sobory.ru/article/?object=37280}}</ref>. === Иркутскайдааҕы епископ сибэтиэй Иннокентий аатынан дьиэтээҕи (домовая) таҥара дьиэтэ === 2011 сыл алтынньы 11 күнүгэр Үрдүк Сибэтиэй Таҥара Ийэтин Төрөөбүт Күнүн таҥаратын дьиэтин таһыгар баар Духуобунай-сырдатар киин (билигин [[Дьокуускайдааҕы духуобунай семинария]]) икки этээстээх кирпииччэ дьиэтигэр Иркутскайдааҕы епископ сибэтиэй Иннокентий аатынан дьиэтээҕи (домовая) таҥара дьиэтэ сиэтиллибитэ. Тас өттүттэн кини шпиллээх (үүрдээх) чуораан уурар сиринэн (звонницанан) уратыланан көстөр<ref>{{Cite web|url=http://temples.ru/card.php?ID=18929|title=Церковь Иннокентия, епископа Иркутского, в Якутске|work=[http://temples.ru/index.php Храмы России]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233359/http://temples.ru/card.php?ID=18929}}</ref>. === Сибэтиэй апостоллар Пётр уонна Павел ааттарынан таҥара дьиэтэ (Петропавловскай) === Эргэ үгэстээхтэр (старообрядческай) сибэтиэй апостоллар Пётр уонна Павел ааттарынан таҥараларын дьиэтин 1997 сыл от ыйын 12 күнүгэр Новосибирскай уонна бүтүн Сибиир епискоба Силуян сиэппитэ<ref>{{Cite web|url=http://ruvera.ru/commune/hram_apostolov_petra_i_pavla_yakutsk|title=Храм апостолов Петра и Павла. Якутск|work=[http://ruvera.ru/ сайт «Русская вера»]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233340/http://ruvera.ru/commune/hram_apostolov_petra_i_pavla_yakutsk}}</ref>. == Часовнялар == === Сибэтиэй Георгий Победоносец (уруккута Александр Невскай) аатынан маҥнайгы таҥара дьиэтэ (часовнята) === Нуучча истиилинэн тутуллубут улахан биир куупуллаах часовня. Фасадтара төгүрүктүҥү улахан закомараларынан түмүктэнэллэр. Кини 2000 сыллаахха олохтоох сэриилэргэ уонна байыаннай конфликтарга өлбүт саха сирин буойуннарын сырдык кэриэстэригэр Александр Невскай аатынан тутуллубута уонна сиэтиллибитэ<ref>{{Cite web|url=http://temples.ru/card.php?ID=18931|title=Часовня Александра Невского в Якутске|work=[http://temples.ru/index.php Храмы России]|accessdate=2018-07-04|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233421/http://temples.ru/card.php?ID=18931}}</ref>. 2010 сыл ыам ыйын 8 күнүгэр Аҕа дойду улуу сэриитигэр Кыайыы 65 сылыгар анаан сибэтиэй улуу мученик Георгий Победоносец аатынан иккистээн сиэтиллибитэ<ref>{{Cite web|url=https://sobory.ru/article/?object=36673|title=Якутск. Часовня Георгия Победоносца|work=[https://sobory.ru/ Народный каталог православной архитектуры]|accessdate=2021-07-04|archivedate=2021-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210709184851/https://sobory.ru/article/?object=36673}}</ref>. === Москубалааҕы митрополит сибэтиэй Иннокентий аатынан маҥнайгы таҥара дьиэтэ (часовнята) === Фасадтара кокошниктыҥы киэргэллээх, биир куупуллаах кууб курдук быһыылаах часовня. Кини 1997 сыллаахха Саха сиригэр уонна уһун сылларга миссионерынан үлэлээбит сибэтиэй Иннокентий төрөөбүтэ 200 сыллаах үбүлүөйүгэр анаан тутуллубута<ref>{{Cite web|url=http://temples.ru/card.php?ID=8419|title=Часовня Иннокентия, митрополита Московского, в Якутске|work=[http://temples.ru/index.php Храмы России]|accessdate=2018-12-30|archivedate=2018-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181230233503/http://temples.ru/card.php?ID=8419}}</ref>. == Бэлиэтээһиннэр == rsbfk7x3uly8vkawvxwqcc7xlax74iw 0 58710 429487 2026-06-22T20:24:05Z ~2026-34676-74 29145 "'''Rama''' (Рама) - маргарин төрүттээх сымыйа арыы, 90 сылларга киэҥник тарҕана сылдьыбыта Арассыыйаҕа уонна Аан Дойдуга. Саха Сиригэр маассабайдык 1997-2001 сыллардаахха атыыламмыта. [[ru:Rama]]" саҥа сирэй оҥоһулунна 429487 wikitext text/x-wiki '''Rama''' (Рама) - маргарин төрүттээх сымыйа арыы, 90 сылларга киэҥник тарҕана сылдьыбыта Арассыыйаҕа уонна Аан Дойдуга. Саха Сиригэр маассабайдык 1997-2001 сыллардаахха атыыламмыта. [[ru:Rama]] 8reclv4ln8crmvtxxfgwu35xjmts4so