Бикипиэдьийэ sahwiki https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D2%AF%D1%80%D2%AF%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D1%80%D1%8D%D0%B9 MediaWiki 1.47.0-wmf.8 first-letter Миэдьийэ Аналлаах Ырытыы Кыттааччы Кыттааччы ырытыыта Бикипиэдьийэ Бикипиэдьийэ ырытыыта Билэ Билэ ырытыыта MediaWiki MediaWiki-ни ырытыы Халыып Халыыбы ырытыы Көмө Көмөнү ырытыы Категория Категорияны ырытыы TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 4618 429527 421528 2026-06-24T16:35:31Z Soldatov Timur 23703 429527 wikitext text/x-wiki {{Infobox Country |native_name = <span style="line-height:1.33em;">Беларусь Республиката<br />Рэспублiка Беларусь<br />Республика Беларусь</span> |common_name = Belarus |image_flag = Flag of Belarus.svg |image_coat = Coat of arms of Belarus (2020–present).svg |symbol_type = National emblem |image_map = Europe-Belarus.svg |map_caption = {{map_caption |region=Europe |legend=European location legend en.png}} |national_anthem = Мы, беларусы |official_languages = [[бөлөрүүс тыла|Беларус]], [[нуучча тыла|нуучча]] |demonym = [[Бөлөрүүстэр]] |capital = [[Минскэй]] |latd=53 |latm=55 |latNS=N |longd=27 |longm=33 |longEW=E |largest_city = capital |government_type = [[Өрөспүүбүлүкэ]] |leader_title1 = [[Бэрэсидьиэн]] |leader_name1 = [[Александр Лукашенко]] |leader_title2 = <!--[[Премьер миниистир]]--> |leader_name2 = |sovereignty_type = [[Тутулуга суох буолуу]] |sovereignty_note = [[Сүбэ Унията|Сүбэ Униятыттан]] |established_event1 = Уураах |established_date1 = [[От ыйын 27]], [[1990]] |established_event2 = Олохтонуу |established_date2 = [[Атырдьах ыйын 25]], [[1991]] |established_event3 = Чахчы буолуу |established_date3 = [[Ахсынньы 25]], [[1991]] |area_km2 = 207600 |area_sq_mi = 80155 <!--Do not remove [[WP:MOSNUM]]--> |area_rank = 85th |area_magnitude = 1 E11 |percent_water = negligible (2.830&nbsp;km²)¹ |population_estimate = 9,689,800 |population_estimate_year = 2008 |population_estimate_rank = 86th |population_census = 9,504,000 |population_census_year = 2009 |population_density_km2 = 49 |population_density_sq_mi = 127 <!--Do not remove [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = 142nd |GDP_PPP = $105.292 billion |GDP_PPP_rank = 58th |GDP_PPP_year = 2007 |GDP_PPP_per_capita = $10,948 (IMF) |GDP_PPP_per_capita_rank = 65th |GDP_nominal_year = 2007 |GDP_nominal = $44.773 billion |GDP_nominal_per_capita = $4,655 (IMF) |Gini = 29.7 |Gini_year = 2002 |Gini_category = <font color="#009900">low</font> |HDI_year = 2005 |HDI = {{increase}} 0.804 |HDI_rank = 64th |HDI_category = <font color="#009900">high</font> |currency = [[Беларусь солкуобайа|солкуобай]] |currency_code = BYN |time_zone = FET |utc_offset = +3 |drives_on = right |cctld = [[.by]] |calling_code = 375 |footnote1 = {{cite web |url=http://www.fao.org/nr/water/aquastat/countries/belarus/index.stm |publisher=FAO |title=FAO's Information System on Water and Agriculture |accessdate=2008-04-04}} }} '''Бөлөрүүс''' ({{lang-be|Беларусь}}) диэн [[Илин Дьобуруопа]] [[дойду]]та. Кирбиилэhэр [[Россия|Арассыыйалыын]] хоту уонна илин, [[Украина|Укырайыыналыын]] соҕуруу, [[Польша|Польшалыын]] арҕаа уонна [[Литва|Литвалыын]] уонна [[Латвия|Латвиялыын]] хоту. Киин куората [[Минскай|Минскэй]]. Беларусь олохтооҕун ахсаана 9.85 млн киhи. 80% тахса [[беларустар|бөлөрүүстэр]], атын омуктар [[нууччалар]], [[украиннар]] уонна [[поляктар]]. 1995 с. референдумунан дойду икки ил тыллаах: [[беларус тыла|бөлөрүүс]] уонна [[нуучча тыла|нуучча]]. Киин уонна саамай улахан куората — [[Минскай|Минскэй]]. Судаарыстыбнай тыл — [[Белоруус тыла|бөлөрүүс]] уонна [[нуучча тыла]]. == Этимологията == Судаарыстыба аата XIII үйэ ортотуттан биллэр уонна Русь араас регионнарыгар сыһыаҥҥа туттуллар «Белая Русь» диэн тылтан тахсар. ХV үйэ бүтүөр диэри «Үрүҥ Русь» (Альба) туһунан ахтыылар Арҕаа Эуропаттан, Новгород Өрөспүүбүлүкэтин территориятыгар туттуллар этэ. == Административно-территориальнай араартыы == {| class="wikitable sortable" |+ !№ !Уобалас !Иэн, км² !Нэһилиэнньэ !Киин куорат !Хаарта |- |1 |[[Брэст уобалаһа|Брэст]] |32 776,60 |'''↘''' 1 308 569 |[[Билэ:Coat of Arms of Brest, Belarus.svg|22px]] [[Брэст]] | rowspan="7" |[[Билэ:Belarus Regions Numbered.png|250px|border|center]] |- |2 |[[Витебскай уобалас|Витебскэй]] |40 062,33 |'''↘''' 1 081 911 |[[Билэ:Coat of Arms of Viciebsk, Belarus.svg|22px]] [[Витебскай|Витебскэй]] |- |3 |[[Гомель уобалаһа|Гомель]] |40 381,76 |'''↘''' 1 338 617 |[[Билэ:Coat of Arms of Homiel, Belarus.svg|22px]] [[Гомель]] |- |4 |[[Гродно уобалаһа|Гродно]] |25 131,90 |'''↘''' 992 556 |[[Билэ:Coat of arms of Hrodna.svg|22px]] [[Гродно]] |- |5 |[[Минскэй уобалас|Минскэй]] |39 834,99 |'''↘''' 1 460 289 |[[Билэ:Coat of arms of Minsk.svg|22px]] [[Минскай|Минскэй]] |- |6 |[[Могилев уобалаһа|Могилев]] |29 086,83 |'''↘''' 981 174 |[[Билэ:Coat of Arms of Mahiloŭ.svg|22px]] [[Могилёв|Могилев]] |- |7 |[[Минскай|Минскэй]] <small>(киин куорат)</small> |353,60 |'''↘''' 1 992 862 |[[Билэ:Coat of arms of Minsk.svg|22px]] [[Минскай|Минскэй]] |} == Политиката == * [[Лукашенканы утары протестар]] ([[2020]]–[[2021]]x) == Эбии маны көр == * [[Беларусь бэлиэ күннэрэ]] {{Geo-stub}} {{Countries of Europe}} [[Категория:Европа дойдулара]] t0fgoj4j34ii79bkbqlhayxhobv62es 0 4653 429526 421530 2026-06-24T16:33:33Z Soldatov Timur 23703 429526 wikitext text/x-wiki {{Infobox Country | native_name = Биэнгир Өрөспүүбүлүкэтэ | conventional_long_name = ''Magyar Köztársaság'' Мадьар Көзтааршашааг | common_name = Hungary | image_flag = Flag of Hungary.svg | image_coat = Coat of Arms of Hungary.svg | image_map = EU-Hungary.svg | map_caption = {{map caption |region=[[Эуропа]] |subregion=the [[Эуропа Унията]] |legend=European location legend en.png}} | national_motto = суох<br /><small>Былыр ''Cum Deo pro Patria et Libertate''&nbsp;([[Latin]], ''With the help of God for Homeland and Freedom'') эбэтэр ''Regnum Mariae Patronae Hungariae'' (Latin, ''Kingdom of Mary, the Patron of Hungary'')<ref>[http://esuna.co.uk/~hagfish/blog/index.php?/archives/post-90.html European State Mottos]</ref><br /></small> | national_anthem = ''[[Himnusz]]'' <small style="white-space:nowrap;"><span style="font-size:111%;">''("Isten, áldd meg a magyart")''</span><br />"Hymn" ("God, bless the Hungarians")</small><br /><br>[[File:Hu-magyarhimnusz.ogg|center]] | official_languages = [[Биэнгир тыла]] | ethnic_groups = 95% [[Мадьаардар]], 2% [[Сыгааннар]], 3% атын омуктар | demonym = Биэнгирдэр | capital = [[Будапешт]] | latd = 47 |latm=26 |latNS=N |longd=19 |longm=15 |longEW=E | largest_city = capital | government_type = [[Парламент өрөспүүбүлүкэтэ]] | leader_title1 = [[Бэрэсидьиэн]] | leader_title2 = [[Премьер миниистир]] | leader_name1 = [[Каталин Новак]] | leader_name2 = [[Виктор Орбан]] | accessionEUdate = Ыам ыйын 1, 2004 | EUseats = 24 | area_rank = 109th | area_magnitude = 1 E10 | area_km2 = 93,030 | area_sq_mi = 35,919 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 0.74% | population_estimate = 10,041,000<ref name="KSH">[http://portal.ksh.hu/pls/ksh/docs/hun/xstadat/xstadat_evkozi/tabl1_01ha.html Hungarian Central Statistical Office] Retrieved [[2008-05-09]]</ref> | population_estimate_year = 2008 February | population_estimate_rank = 79th | population_census = 10,198,315 | population_census_year = 2001 | population_density_km2 = 109 | population_density_sq_mi = 282 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 94th | GDP_PPP_year = 2007 | GDP_PPP = $191.453 billion<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/02/weodata/weorept.aspx?sy=2004&ey=2008&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=944&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=38&pr.y=5 |title=Report for Selected Countries and Subjects |publisher=Imf.org |date= |accessdate=2008-11-21}}</ref> | GDP_nominal_year = 2007 | GDP_nominal = $138.356 billion<ref name="autogenerated1"/> | GDP_nominal_per_capita = $13,745<ref name="autogenerated1"/> (IMF) | GDP_PPP_rank = 43th | GDP_PPP_per_capita = $19,019<ref name="autogenerated1"/> (IMF) | GDP_PPP_per_capita_rank = 39th | Gini = 24.96 | Gini_year = 2008 | Gini_rank = 3rd | Gini_category = <span style="color:#090;">low</span> | sovereignty_type = [[история|Устуоруйата]] | established_event1 = Мадьаар Сирин тэриллиитэ | established_date1 = 896 | established_event2 = Хоруоллук буолуута - First king: [[Иштван I]] | established_date2 = Атырдьах ыйа 1000 | established_event3 = Билиҥҥи 3с Өрөспүүбүлүкэ | established_date3 = Атырдьах ыйын 23, 1989 | HDI_year = 2007 | HDI = {{increase}} 0.874 | HDI_rank = 36th | HDI_category = <span style="color:#090;">high</span> | currency = [[Мадьаар форинта|Форинт]] | currency_code = HUF | country_code = hu | time_zone = [[Central European Time|CET]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | date_format = yyyy.mm.dd, <br />yyyy.[[Roman numerals|{{sm|mm}}]].dd ([[Common Era|CE]]) | drives_on = right | cctld = [[.hu]]¹ | calling_code = 36 | footnotes = | ISO_3166-1_alpha2 = HU | ISO_3166-1_alpha3 = HUN | ISO_3166-1_numeric = 348 | sport_code = HUN | vehicle_code = H | footnote1 = Also [[.eu]] as part of the European Union. }} '''Биэнгирийэ''' / '''Мадьаар Сирэ''' ({{lang-hu|Magyar}}), официаллык '''Биэнгир Өрөспүүбүлүкэтэ''' / '''Мадьаар Өрөспүүбүлүкэтэ''' (''Magyar Köztársaság'') диэн [[Орто Европа|Орто Европаҕа]], [[Паннония намтал сирэ|Паннония намтал сиригэр]] баар дойду. Кирбиилэhэр [[Австрия|Аабыстырыйалыын]], [[Словакия|Словакиялыын]], [[Украина|Укырайыыналыын]], [[Румыния|Румыын Сирин]], [[Сербия|Сиэрбийэлиин]], [[Хорватия|Хорватиялыын]] уонна [[Словения|Словениялыын]]. Киин куората [[Будапешт]]. Мадьаар Сирэ [[OECD]], [[НАТО]], [[Европа союһун|ЭУ]] уонна [[Шенген Сөбүлэhиитэ|Шенген]] кыттааччыта буолар. == Устуоруйата == 1867 сыллаахха Биэнгирийэ Аабыстырыйа импиэрийэтин иһинэн киэҥ автономияны ылар. Мантан ыла бу импиэрийэ Аабыстырыйа-Биэнгирийэ диэн ааттанар буолбута. == Эбии маны көр == * [[Биэнгирийэ бэлиэ күннэрэ]] == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} {{Geo-stub}} {{ЭУ}} {{Countries of Europe}} [[Категория:Европа дойдулара]] 8wl9dfnvxgn7xvbap02o9ea88ajmd7p 0 5352 429529 423693 2026-06-25T05:12:09Z Soldatov Timur 23703 429529 wikitext text/x-wiki {{Infobox Country |native_name = Монгол Улус |conventional_long_name = [[Билэ:Monggol ulus.svg|50px]]<br />Монгол улс |common_name = Mongolia |image_flag = Flag_of_Mongolia.svg |image_coat = State emblem of Mongolia.svg |image_map = Mongolia (orthographic projection).svg |national_motto = |national_anthem = ''"[[National Anthem of Mongolia|Монгол улсын төрийн дуулал]]"''<br />''National anthem of Mongolia'' |official_languages = [[монгол тыла]] |demonym = [[монголлор]] |capital = [[Улаанбаатар]] |latd=47|latm=55|latNS=N|longd=106|longm=53|longEW=E |largest_city = capital |government_type = [[Парламент өрөспүүбүлүкэтэ]] |leader_title1 = [[Президент]] |leader_title2 = [[Премьер миниистир]] |leader_name1 = [[Ухнаагийн Хурэлсух]] |leader_name2 = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |area_rank = 19th |area_magnitude = 1 E12 |area_km2 = 1,564,116 |area_sq_mi = 603,909 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |percent_water = 0.6 |population_estimate = 3,504,741 |population_estimate_year = 2023 |population_estimate_rank = 131th |population_census_yea = 2023 |population_density_km2 = 2.24 |population_density_sq_mi = 5.8 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = 238th |GDP_PPP_year = 2007 |GDP_PPP = $8.426 billion<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=49&pr.y=14&sy=2004&ey=2008&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=948&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |title=Mongolia|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2008-10-09}}</ref> |GDP_PPP_rank = |GDP_PPP_per_capita = $3,222<ref name=imf2/> |GDP_PPP_per_capita_rank = |GDP_nominal = $19.87 billion<ref name=imf2/> |GDP_nominal_year = 2023 |GDP_nominal_per_capita = $5,764<ref name=imf2/> |HDI_year = 2022 |HDI = {{increase}} 0.741 |HDI_rank = 96th |HDI_category = <font color="#090">high</font> |Gini = 32.7 |Gini_year = 2022 |Gini_category = <font color="#ffcc00">medium</font> |sovereignty_type = [[History of Mongolia|Formation]] |established_event1 = Formation of the [[Mongol Empire]] |established_event2 = Independence declared (from [[Qing Dynasty|Qing Empire]]) |established_event4 = |established_date1 = 1206 |established_date2 = [[December 29]] [[1911]] |established_date4 = |currency = [[Mongolian tögrög|Tögrög]] |currency_code = MNT |time_zone = |utc_offset = +7 to +8<ref>{{cite web | last = | first = | authorlink = | coauthors = | title = "Mongolia Standard Time is GMT (UTC) +8, some areas of Mongolia use GMT (UTC) + 7" | work = | publisher = | date = Time Temperature.com | url = http://www.timetemperature.com/asia/mongolia_time_zone.shtml | format = | doi = | accessdate =2007-09-30 }} </ref><ref>{{cite web | last = | first = | authorlink = | coauthors = | title = "The Mongolian government has chosen not to move to Summer Time" | work = | publisher = | date =World Time Zone.com | url = http://www.worldtimezone.com/dst_news/dst_news_mongolia01.html | format = | doi = | accessdate = 2007-09-30 }} </ref> |time_zone_DST = |utc_offset_DST = |date_format = yyyy.mm.dd ([[Common Era|CE]]) |drives_on = right |cctld = [[.mn]] |calling_code = 976 |footnotes = }} '''Монгол Улус''', '''Моҕол Сирэ''' ([[монгол тыла|монг]]. ''Монгол улс'') диэн [[Киин Азия]] дойдута. [[Арассыйа|Арассыыйа]] уонна [[Кытай]] икки ардыларыгар баар. Киин куората — [[Улаанбаатар]]. Байҕалга тахсыыта суох. Иэнэ — 1 564 116 км². Ил [[ХНТ]] чилиэнэ, [[Тутулуга суох иллэр сомоҕолоһуулара|ТСИСка]] көрөөччү быһыытынан кыттыгастаах. Тыла — кириллицаҕа олоҕурбут [[монгуол тыла|моҕол тыла]]. 2024 сылга 3,5 мөлүйүөнтэн тахса киһи олорор. Бүттүүн олохтоох дьонуттан 95% моҕоллор буолаллар, онтон 4% тахсата — казахтар. Билиҥҥи Моҕол Сиригэр киһи аан бастаан олохсуйуоҕуттан, көһө сылдьар цивилизация баһылаан, Сюнну, Сяньбэй, Нирун, Түүр хаганата, Уйгуур, Кидань иллэрэ үөскээбиттэрэ уонна баар буолбуттара. Чыҥыс хаан 1206 сыллаахха Улуу Монгол илин тэрийэн Евразияны баһылаабыт империяны олохтообута. Кини сиэнэ Хубилай Хаан Кытайы бүтүннүү баһылаан Юань династиятын (1271-1368 сс.) олохтообута уонна киин куоратын Дайдуга, билиҥҥи Пекиҥҥэ, көһөрбүтэ. Юань сууллубутун кэннэ, биир сомоҕо дьаһалтата мөлтөөн, моҕолллор хас да туспа өлүүгэ арахсан баар буолбуттара. XVII-XVIII үйэлэргэ Зурчин Маньчжур Цин династиятын хонтуруолугар киирбитэ, ол гынан баран 1911 сыллаахха тутулуга суох буолуутун төннөрбүтэ. ХХ үйэҕэ аан дойдутааҕы толору тутулуга суох буолууну ылан баран, Монголия Сэбиэскэй Сойуус салайар социалистическай дойдуларын кытта социальнай, экономическай уонна административнай өттүнэн союзнай дойду буолбута. 1924 сыллаахха историятыгар аан бастаан конституциялаах буолан, Дьон Өрөспүүбүлүкэтин салайыытын биллэрэн, социалистическай дойду буолбута. 1990 сыллаахха Демократическай өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн Моҕол Сирэ социализмтан демократическай уонна көҥүл ырыынак экэниэмикэтигэр көһөр. Моҕол Сирэ сайдыылаах дойду. Дойду иһинээҕи валовай оҥоһугунан (21,9 млрд АХШ доллара) аан дойдуга 103-с оруҥҥа турар уонна биир киһиэхэ 6182 доллар тиксэр. Тыа хаһаайыстыбатын уонна көһө сылдьар сүөһү иитиитин үгэстээх. Алтан уонна чох тас дойдуга таһаарар. Харчы биригээдэтэ — МНТ. Монголия ООН 191 дойдутун, Ватикан, Палестинаны уонна Европа Сойууһун кытта дипломатическай ситими олохтообута, Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэлэрин, Аан дойдутааҕы атыы-эргиэн тэрилтэтин, Аан дойдутааҕы валюта пуондатын уонна Европаҕа куттал суох буолуутун уонна бииргэ үлэлээһин тэрилтэтин чилиэнэ. == География == [[File:Mongolia 103.88219E 46.91703N.jpg|thumb|right|Спутниктан көрүү]] Моҕол Сирин иэнэ — 1 564 116 км², ол аата Сир иэнин 1%. Аан дойдуга 19-с улахан байҕалга киирбэт дойду, Азияҕа 7-с, 2-с улахан байҕалга киирбэт дойду. Территория 0,43% сир үрдүнээҕи уунан бүрүллүбүт. === Баар сирэ === Монголия Азия континеныгар 41°35' - 52°09' хотугу кэтитэ (С) уонна 87°44' - 119°56' илин кэтитэ (З) икки ардыгар баар уонна ЮНЕСКО классификациятынан Орто Азия, саҥа Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэлэрин классификацията, Илиҥҥи Азияҕа киирэр. Култуура өттүнэн Орто Азияҕа, экэниэмикэ өттүнэн Илиҥҥи Азияҕа чугас. Соторутааҕыта Илиҥҥи Азия регионун конференцията сүбэлэһиигэ кыттар буолбута. Кытайы кытта соҕуруу, илин уонна арҕаа 4677 км, Арассыыйаны кытта хоту 3543 км быыстаах. Бүттүүн быыһын уһуна — 8220 км. Быыс суох эрээри, арҕаа быыһа Казахстантан 38 эрэ килэмиэтир тэйиччи. === Ландшафт === [[File:Mongolia Landscape.jpg|thumb|left|160px|Монголия айылҕата]] Моҕол Сирэ Орто Азия үрдүк хайаларыгар баар буолан, бүттүүн иэнин 80% кэриҥэ байҕал таһымыттан 1000м үрдүктээх. Дойду арҕаа өттүгэр 900 км уһуннаах Монгол Алтайа уонна салгыыта Гоби Алтай хайата баар. Дойду киин өттүгэр Хаҥгай уонна Хувсгол хайалардаах (Сойонтан соҕуруу диэки), оттон хотугулуу-илин өттүгэр Хэнти хайата баар. Үрдүгэ илин уонна соҕуруу-илин диэки намтыыр. Хайа үрдүгүнэн көрдөххө, Алтай хайаларыгар Таван Богд (4374 м), Хаҥгай хайаларыгар Отгонтоҕор (4008 м) уонна Сайаан хайаларыгар Мөҥх Сардаҕа (3491 м) уонна Хэнтии хайаларыгар Асралт Хайырхаҥҥа (2799 м). Илин өттүгэр Шили Богд (1778 м) курдук умуллан хаалбыт уоттаах хайалар бааллар. Улахан өрүстэр уонна үрэхтэр тардыыларыгар арыый намыһах сытар. Регион арҕаа өттүгэр Аан дойдутааҕы айылҕа нэһилиэстибэтин сиригэр киирэр Улуу күөллэр дьөлөҕөстөрө уонна Увс күөл дьөлөҕөһө бааллар, оттон Дорнод провинциятыгар Монголия ордук аллараа сирэ, Күөх күөл 560 м үрдүктээх байҕал таһымыттан үрдүк. === Гидрология === [[File:Uvs_n%C3%BAr.JPG|thumb|[[Увс күөл]]]] Моҕол Сиригэр бүттүүн 67000 км уһуннаах 3811 өрүс, 500 м3 кээмэйдээх 3500-тэн тахса күөл, 7000 кэриҥэ уу тахсар сирэ, 540 м² иэннээх 190-тан тахса тоҥуу, 250-тан тахса уулаах, 139 сир аннынааҕы уу ыстаансыйалара. Улаанбаатар аан дойдуга икки эрэ киин куораттан биирдэстэрэ, куоракка итии уулаах. Моҕол Сирин өрүстэрэ үс тардыыга арахсаллар: Хотугулуу-Илиҥҥи далай, Чуумпу далай уонна Орто Азия тардыыта. Орхон диэн Моҕол Сиригэр баар ордук уһун өрүс (1124 км, уу ылар иэнэ 133000 км²). Ол гынан баран, Кытайга сүүрэр уһунун ааҕар буоллахха, Херлэн өрүс Моҕол Сиригэр ордук уһун өрүс буолар (1200 км). Сэлэнгэ өрүс ордук элбэх. Сыллааҕы сүүрүү ортотунан 300 м3/сек. Моҕол Сиригэр Алтай Таван Богдугар Потанин булууһа диэн 20 км уһуннаах саамай улахан булуус баар. Ордук улахан күөлэ — Увс (3350 км²), ордук дириҥэ — Хувсгуль (238 м). ===Буор=== Моҕол Сирэ хотуттан соҕуруу диэки түөрт кэтиттээх балаһалаах: ойуур-степь, степь, гоби уонна чөл. Моҕол Сирэ айылҕалаах сирдэрэ уонна подрегионнара түөрт улахан регионнарга арахсаллар: Хаҥгай, Хэнтии, Алтай, Илиҥҥи хочо уонна Гоби. Ойуур балаһата өрүү сылаас, үчүгэй климаттаах, үчүгэй үүнүүлээх уонна элбэх хомустаах. Сир элбэх көрүҥэ баар, ол курдук хараҥа, хараҥа хараҥа, сырдык хараҥа, хараҥа сирдээх, хараҥа, Гоби хараҥа, чөл хараҥа сиэрэй, ходуһа бадараана, бадараан уонна туустаах. Ол иһигэр үүнүүлээх бороҥ сир биэс уонча бырыһыаны ылар. Үүнэр сир иэнин 0,76% ылар. Ууга киирэр иэнэ 840 км². === Үүнээйилэр, харамайдар === Моҕол Сиригэр 4000 кэриҥэ үүнээйи уонна хортуоппуй көрүҥэ үүнэр, ол иһигэр биир сыллаах, элбэх сыллаах мастар, сэппэрээктэр уонна полукустарниктар. 7 бөлөххө, 24 ыалга, 70-тан тахса ууһугар киирэр 140-тан тахса үүтүнэн иитээччилэр уонна 390-тан тахса кус көрүҥнэрэ бааллар. Олор ортолоругар аан дойдуга ханна да суох Пржевальскай сылгыта, икки бөкчөгөрдөөх тэбиэн, Гоби эһэтэ диэн кыыллар, уонна Моҕол Сирин адониһа, мармозет шир, дорогостой вансемберу диэн үүнээйилэр бааллар. == Эбии маны көр == * [[Монголия бэлиэ күннэрэ]] == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} {{Geo-stub}} {{азия}} [[Категория:Монголия| ]] ifiv709sx16xad5dzhd3jxtk8cpkp7e 0 23061 429525 425153 2026-06-24T12:01:18Z Hermes085 22661 429525 wikitext text/x-wiki [[Билэ:Philips SE245 DECT.jpg|thumb|200px]|Төлөппүөн]] '''Төлөппүөн''' эбэтэр {{lang-ru|'''''телефон'''''}} ({{lang-grc|τῆλε}} «ыраах»; {{lang-grc2|φωνή}} «куолас», «тыас») диэн электрическай сыгынааллар көмөлөрүнэн саҥаны тириэрдэргэ аналлаах тэрил<ref>Телефон¹ // Ожегов С. И., Шведова Н. Ю. «Толковый словарь русского языка: 80 000 слов и фразеологических выражений». — 4-е изд., М., 1997.</ref><ref>Телефон² // Ожегов С. И., Шведова Н. Ю. «Толковый словарь русского языка: 80 000 слов и фразеологических выражений». — 4-е изд., М., 1997.</ref>. Төлөппүөн сибээһэ провод эбэтэр [[араадьыйа]] сибээһинэн барар. Дьон үксэ [[Александр Белл]] телефону айбыт диэн толкуйдуур, ол гынан баран [[Антонио Мэуччи]] ({{lang-it|Antonio Meucci}}) үлэлиир телефону 1871 сыллаахха айбыт уонна патеннаабыт. Ол гынан баран кини сатаан үбүлүөн сөптөөх киһини булбатах. Кэргэнэ ыарыһах эбит ол иһин ороҥҥо сытар кэргэнин кытары мастерскойтан кэпсэтэргэ туттар эбит. == Төлөппүөн арааһа == Араас төлөппүөн баар, Тута сылдьа төлөппүөн сиэп төлөппүөнэ диэн аатырар. 1980ус сыллар бүтүөхтриттэн сир үрдүнэн тарҕаммыта. Билигин төлөппүөнэ суох сырыттахха адьас муода баҕайы курдук көстөр. Сорох төлөппүөннэр спутник нөҥүө сигналы ыытыахтарын сөп, ол иһин сир үрдүнэн ханна баҕары үлэлиэн сөп. == Смартфон == [[Смартфон]] — мобильнай телефон (аныгы-быраабыла курдук, сенсорнай экран), эбии функциональнай- персональнай компьютер.<ref>[https://tekhnik.top/luchshie-igrovye-smartfony-rejting/ Оонньуур смартфоннар уратылара] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201124205022/https://tekhnik.top/luchshie-igrovye-smartfony-rejting/ |date=2020-11-24 }}</ref> Ону сэргэ коммуникатор (англ. padanic) — персональнай компьютер, эбии функциональнай төлөпүөн үлэтэ суох. Мобильнай телефоннарга куруук эбии функциялар (калькулятор, календарь) бааллара эрээри, бириэмэттэн ордук интеллектуальнай моделлар тахсаллара. Улааппыт функциональность уонна суоттуур кыамтата «смартфон»диэн термин киллэриллибитэ. Кинилэр ТХПК- ҕа мобильнай төлөпүөн функцияларын кытта тахсаллара, итинник тэриллэр коммуникатордар ааттаммыттара. Билигин смартфоннарга уонна коммуникатордарга араарыллан, тиэрминнэри биир — биир дьоҕус дьоҕус компьютерга уонна сайдыылаах радио-интерфейсынан толору туһаныллар, бэйэтэ «коммуникатор» диэн тиэрмини оңорор. Смартфоннар көннөрү мобильнай төлөпүөннэртэн уратылаахтар, өрүт өттүн программанан хааччыйыы программатын оҥорорго аһаҕас (көннөрү мобильнай төлөпүөннэр операциялара өрүтүнэн сабыллаллар). Эбии эбиилэри туруоруу көннөрү мобильнай телефоннары кытта тэҥнээтэххэ, функциональнай смартфоннары балачча тупсарар кыаҕы биэрэр.<ref>[https://mrandroid.ru/obzor-luchshih-smartfonov-dlja-ucheby/ Үөрэххэ чулуу смартфоннар түмсүүлэрэ]</ref> Ол эрээри кэнники кэмҥэ «көннөрү» телефоннар уонна смартфоннар икки ардыларыгар кыраныысса улам кэҥээн иһэр, саҥа телефоннар (саамай чэпчэки моделлартан ураты) хаһан эрэ функциональнай булуллубуттара быданнаата, холобур, электроннай почтанан уонна [[HTML]]-браузерынан, ону тэҥэ МНОГОЗАДАЧНОСТААХ. == Быһаарыылар == [[Категория:Сибээс]] [[Категория:Офис тэриллэрэ]] b710glv31atf7m22txdfxc5kiti1wid 0 58515 429528 428628 2026-06-24T18:12:42Z Penningon 29207 429528 wikitext text/x-wiki {{Infobox Person |name = Усман Дембеле |image = Ousmane Dembele France v Senegal 16 June 2026-341 (cropped).jpg |birth_date = [[1997]] [[ыам ыйын 15]] |birth_place = [[Вернон]], [[Франция]] |height = 178 |position = [[бастааччы]], уҥа [[вингер]] }} '''Масур Усман Дембеле''' (Masour Ousmane Dembélé) диэн [[Франция]] футбол оонньооччута, [[ПСЖ]] кулуубун уонна [[франция хамаандата|Франция]] хомуур хамаандатын футболиһа. Киин [[бастааччы]] уонна уҥа [[вингер]] позицияларыгар оонньуур. Аан дойду биир бастыҥ футболиһа буолар. Усман Дембеле [[Нормандия]] Вернон куоратыгар төрөөбүтэ. Онтон чугастыҥы Эврё куоратыгар оҕо сааһа ааспыта, манна футболлаан барбыта. 2008-2010 сылларга футзаалга оонньоон техниката дриблинга эбиллибитэ. Уон үс саастааҕар [[Ренн ФК|Ренн]] кулуубун академиятыгар ыҥырыллыбыта. 2014 сыллаахха Ренн иккис хамаандатыгар профессиональнай карьерата саҕаламмыта. 2016 сыллаахха [[Боруссия Дортмунд]] кулуубугар көһөөт ол сезоннааҕы Германия куубагын сүүйбүтэ, финалга биирдэ голлаабыта. Бу кэннэ Дембеле аан дойду футболун биир талааннаах кэскилэ диэн ааттаммыта. 2017 сыллаахха [[барселона ФК|Барселона]] кулууба Дембелены €105 мөлүйүөҥҥэ атыыласпыта. Барселоналыын Испания үс төгүллээх чемпиона, Испания куубагын уонна Испания суперкуубагын иккилии төгүллээх кыайыылааҕа буолбута. 2023 сыллаахха ПСЖ кулууба Дембелены €50.4 мөлүйүөҥҥэ атыыласпыта. 2024–25 сезон 49 маатчыгар 33 голлаан 15 ассистаан ПСЖлыын требллаабыта: Франция чемпиона, Франция куубага, Чемпионнар лигатын кыайыылааҕа. Бу сезон түмүгүнэн 2025 сыллааҕы [[Алтан мээчик]] биһирэбилин ылбыта. Дембеле Франция хомуур хамаандатыгар 2016 сыллаахха дебюттаабыта. [[аан дойду чемпионата 2018|2018]] сыллааҕы аан дойду чемпиона, [[аан дойду чемпионата 2022|2022]] сыллааҕы финалиһа. Дьобуруопа [[эуро 2020|2020]] [[эуро 2024|2024]] сыллардааҕы чемпионаттарын кыттыылааҕа. == Карьерата == === Ыччат кулууптара === *Мадлен Эврё: 2004—2009 *Эврё: 2009—2010 *[[Ренн ФК|Ренн]]: 2010—2015 === Профессионал кулууптар === *[[Ренн ФК|Ренн]]: 2014—2016 *[[Боруссия Дортмунд]]: 2016—2017 *[[Барселона ФК|Барселона]]: 2017—2023 *[[ПСЖ]]: 2023— === Ил хамаанда === *Франция U17: 2013—2014 *Франция U18: 2014—2015 *Франция U19: 2015 *Франция U21: 2016 *[[франция хамаандата|Франция]]: 2016— == Ситиһиилэрэ == === Хамаанда ситиһиилэрэ === '''«Боруссия» Дортмунд''' *[[Германия куубага]]: 2016/17 '''«Барселона»''' *[[примера|Испания чемпиона]] ('''3'''): 2017/18, 2018/19, 2022/23 *[[Испания куубага]] ('''2'''): 2017/18, 2020/21 *[[Испания суперкуубага]] ('''2'''): 2018, 2022/23 '''«Пари Сен-Жермен»''' *[[лига 1|Франция чемпиона]] ('''3'''): 2023/24, 2024/25, 2025/26 *[[Франция куубага]] ('''2'''): 2023/24, 2024/25 *[[Франция суперкуубага]] ('''3'''): 2023, 2024, 2025 *[[чемпион лигата|УЕФА чемпионнар лигатын]] кыайыылааҕа: 2024/25 *[[УЕФА суперкуубага]]: 2025 *[[Континеннардааҕы куубак]]: 2025 '''Франция''' *[[аан дойду чемпионата|Аан дойду чемпиона]]: [[аан дойду чемпионата 2018|2018]] *Аан дойду вице-чемпиона: [[аан дойду чемпионата 2022|2022]] *[[УЕФА нациялар лигата|УЕФА нациялар лигатын]] бронзата: 2024/25 === Тус ситиһиилэрэ === *[[Алтан мээчик]]: 2025 *The Best FIFA Men’s Player: 2025 *[[чемпион лигата|УЕФА чемпионнар лигатын]] сезон оонньооччута: 2024/25 *Франция сыл футболиһа: 2025 *Франция чемпионатын бастыҥ бомбардира: 2024/25 (21 гол) *Испания чемпионатын бастыҥ ассистена: 2021/22 (13 биэрии) *Франция чемпионатын бастыҥ ассистена: 2023/24 (10 биэрии) [[Категория:1997 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:ыам ыйын 15 күнүгэр төрөөбүттэр]] [[Категория:футболистар]] [[Категория:франция футболистара]] [[Категория:Ренн футболистара]] [[Категория:Боруссия Дортмунд футболистара]] [[Категория:Барселона футболистара]] [[Категория:ПСЖ футболистара]] t8ey67mo3ml5p2zxyqr9aexf0620yqk