Бикипиэдьийэ:Ханнык баҕарар Бикипиэдьийэҕэ баар буолуохтаах ыстатыйалар тиһиликтэрэ

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="sah">
  <siteinfo>
    <sitename>Бикипиэдьийэ</sitename>
    <dbname>sahwiki</dbname>
    <base>https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D2%AF%D1%80%D2%AF%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D1%80%D1%8D%D0%B9</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.12</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Миэдьийэ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Аналлаах</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Ырытыы</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Кыттааччы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Кыттааччы ырытыыта</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Бикипиэдьийэ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Бикипиэдьийэ ырытыыта</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Билэ</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Билэ ырытыыта</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki-ни ырытыы</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Халыып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Халыыбы ырытыы</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Көмө</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Көмөнү ырытыы</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категорияны ырытыы</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Обсуждение модуля</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Бикипиэдьийэ:Ханнык баҕарар Бикипиэдьийэҕэ баар буолуохтаах ыстатыйалар тиһиликтэрэ</title>
    <ns>4</ns>
    <id>1159</id>
    <revision>
      <id>429842</id>
      <parentid>425864</parentid>
      <timestamp>2026-07-23T13:32:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Философия и психология */</comment>
      <origin>429842</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40975" sha1="h5aehaol5s0g6330au7in6mg5nwx1c8" xml:space="preserve">{{Shortcut|БП:ХББББЫ}}
{{ambox
 |image=[[Билэ:Stock alarm.svg|40px]]
 |text=Бу сирэй '''[[m:List of articles every Wikipedia should have|List of articles every Wikipedia should have]]''' сирэйи чопчу хатылыахтаах. Тиһиги уларытарга [[m:Talk:List of articles every Wikipedia should have|Мета-вики]] ситим-сиргэ этии киллэриэххин сөп.
 |text-small=Тиһэх тэҥнээһин  — '''2014 сыл ыам ыйын 10 күнүгэр ыытыллыбыта.'''
}}

Ханнык баҕарар омук тылынан тахсар Бикипиэдьийэҕэ баар буолуохтаах ыстатыйалар тиһиликтэрэ Мета-вики ситим-сиргэ элбэх мөккүөр түмүгэр [[meta:List of articles all languages should have|оҥоһуллубута]]. Билигин ол тиһилик 1000 ыстатыйаттан турар. Бу тиһиликкэ киирбит ыстатыйа Сахалыы Бикипиэдьийэҕэ булгуччу суруллуохтаах диэн буолбатах, нөҥүө өттүттэн, улахан суолталаах ыстатыйа барыта бу тиһиликкэ хайаан да киириэхтээх диэн буолбатах. Тиһилик бырайыактары тэҥнииргэ уонна саҥа саҕалаан эрэр дьон салайтарарыгар аналлаах.

'''Модьу бичигинэн''' бастаан суруйарга/тылбаастыырга сүбэлэнэр ыстатыйалар бэлиэтэнэллэр.

Бу тиһилик кэҥэтиллибит барылын манна көрүөххэ сөп: [[m:List of articles every Wikipedia should have/Expanded]] (ааҥыллыы). 

{| align=&quot;right&quot;
| __TOC__
|}

== Дьон ==
{| style=&quot;background-color:#F8FCFF;&quot;
|-style=&quot;vertical-align:top;&quot;
|
=== Артыыстар уонна моделлар ===
# [[Сара Бернар]]
# [[Чарли Чаплин]]
# [[Марлен Дитрих]]
# [[Мэрилин Монро]]

=== Уруhуйдьуттар уонна архитектордар ===
# [[Албрехт Дүрер]]
# [[Анри Матисс]]
# [[Винсент ван Гог]]
# [[Диего Веласкес]]
# [[Кацусика Хокусай]]
# [[Ле Корбюзье]]
# '''[[Леонардо да Винчи]]'''
# '''[[Микеландьело]]'''
# '''[[Пабло Пикассо]]'''
# [[Петер Паул Рубенс]]
# '''[[Рафаэль]]'''
# '''[[Рембрандт]]'''
# [[Сальвадор Дали]]
# [[Синан]]
# [[Франсиско Гойа]]
# [[Фрида Кало]]
# [[Фрэнк Ллойд Райт]]
# [[Энди Уорхол]]

=== Суруйааччылар уонна бэйиэттэр ===
# [[Абу Нувас]]
# [[Ханс Кристиан Андерсон]]
# [[Мацуо Басё]]
# [[Хорхе Луис Борхес]]
# [[Дьордь Гордон Байрон]]
# [[Мигел де Сервантес]]
# [[Джефри Чосер]]
# [[Антон Чехов|Чехов Антон Павлович]]
# '''[[Данте Алигиери]]'''
# [[Чарлз Дикенс]]
# [[Фёдор Достоевскай|Достоевскай Фёдор Михайлович]]
# [[Габриэл Гарсиа Маркес]]
# [[Йоhанн Вольфгаҥ фон Гөте]]
# [[Хафиз Ширази]]
# '''[[Хомер]]'''
# [[Виктор Үго]]
# [[Дьэймс Дьойс]]
# [[Франц Кафка]]
# [[Калидаса]] 
# [[Ли Бай]]
# [[Нагиб Махфуз]]
# [[Мольер]]
# [[Овидиус]]
# [[Марсель Пруст]]
# '''[[Пушкин Александр Сергеевич]]'''
# '''[[Уиллиам Шэкспир]]'''
# [[Софокл|Софокл]]
# [[Лев Толстой]]
# [[Марк Твен]]
# [[Вергилиус]]

=== Композитордар уонна музыкааннар ===
# [[Луи Армстронг]]
# '''[[Йоhанн Себастиан Бах]]'''
# '''[[The Beatles]]'''
# '''[[Бэтховэн|Людвиг ван Бетховен]]'''
# [[Йозеф Гайдн]]
# [[Брамс Иоганнес|Иоганнес Брамс]]
# [[Фредерик Шопен]]
# [[Антонин Дворжак]]
# [[Георг Фридрих Гендель]]
# [[Густав Малер]]
# '''[[Моцарт Вольфганг Амадей|Вольфганг Амадей Моцарт]]'''
# [[Джованни Пьерлуиджи да Палестрина]]
# [[Эдит Пиаф]]
# [[Джакомо Пуччини]]
# [[Элвис Пресли]]
# [[Франц Шуберт]]
# '''[[Стравинскай Игорь Фёдорович|Игорь Стравинскай]]'''
# [[Чайковскай Пётр Ильич|Пётр Чайковскай]]
# [[Джузеппе Верди|Джузеппе Верди]]
# [[Антонио Вивальди|Антонио Вивальди]]
# '''[[Рихард Вагнер|Рихард Вагнер]]'''

=== Чинчийээччилэр уонна айанньыттар ===
# [[Руаль Амундсен|Руаль Амундсен]]
# [[Нил Армстронг|Нил Армстронг]]
# [[Жак Картье|Жак Картье]]
# '''[[Христофор Колумб|Христофор Колумб]]'''
# [[Джеймс Кук|Джеймс Кук]]
# [[Эрнан Кортес|Эрнан Кортес]]
# [[Юрий Гагарин|Юрий Гагарин]]
# [[Васко да Гама|Васко да Гама]] 
# [[Ибн Баттута]]
# [[Фернан Магеллан|Фернан Магеллан]]
# [[Марко Поло|Марко Поло]]
# [[Чжэн Хэ|Чжэн Хэ]]

=== Режиссёрдар уонна сценаристар ===
# [[Ингмар Бергман|Ингмар Бергман]]
# [[Уолт Дисней|Уолт Дисней]]
# [[Эйзенштейн Сергей Михайлович|Сергей Эйзенштейн]]
# [[Федерико Феллини|Федерико Феллини]]
# [[Альфред Хичкок|Альфред Хичкок]]
# [[Стэнли Кубрик|Стэнли Кубрик]]
# [[Акира Куросава|Акира Куросава]]
# [[Сатьяджит Рай]]
# [[Стивен Спилберг|Стивен Спилберг]]
{{col-break}}

=== Учуонайдар уонна айааччылар ===
# '''[[Архимед]]'''
# [[Ибн Сина]]
# [[Тим Бернерс-Ли]]
# [[Брахмагупта]]
# [[Николай Коперник]]
# [[Мария Кюри]]
# '''[[Чарлз Дарвин]]'''
# [[Томас Эдисон]]
# '''[[Альберт Эйнштейн]]'''
# '''[[Эклид]]'''
# '''[[Леонард Эйлер]]'''
# [[Майкл Фарадей|Майкл Фарадей]]
# [[Энрико Ферми|Энрико Ферми]]
# [[Генри Форд|Генри Форд]]
# [[Гален]]
# '''[[Галилео Галилей|Галилео Галилей]]'''
# [[Гаусс, Карл Фридрих|Гаусс, Карл Фридрих]]
# [[Иоганн Гутенберг|Иоганн Гутенберг]]
# '''[[Гильберт Давид|Давид Гильберт]]'''
# [[Эрнст Генрих Геккель|Эрнст Генрих Геккель]]
# [[Джеймс Прескотт Джоуль|Джеймс Прескотт Джоуль]]
# [[Иоганн Кеплер|Иоганн Кеплер]]
# [[Аль-Хорезми]]
# [[Готфрид Лейбниц|Готфрид Лейбниц]]
# [[Карл Линней|Карл Линней]]
# [[Джеймс Максвелл|Джеймс Максвелл]]
# '''[[Менделеев Дмитрий Иванович]]'''
# '''[[Исаак Ньютон]]'''
# [[Луи Пастер|Луи Пастер]]
# [[Макс Планк|Макс Планк]]
# [[Эрнест Резерфорд|Эрнест Резерфорд]]
# [[Эрвин Шрёдингер|Эрвин Шрёдингер]]
# [[Никола Тесла|Никола Тесла]]
# [[Алан Матисон Тьюринг|Алан Матисон Тьюринг]]
# [[Джеймс Уатт|Джеймс Уатт]]

=== Бөлөһүөктэр уонна гуманитарийдар ===
# '''[[Аристотель|Аристотель]]'''
# [[Симона де Бовуар|Симона де Бовуар]]
# [[Чанакья]]
# '''[[Ноам Хомскай]]'''
# '''[[Конфуций]]'''
# [[Рене Декарт|Рене Декарт]]
# [[Эмиль Дюркгейм|Эмиль Дюркгейм]]
# [[Франциск Ассизтан]] (Ассизи)
# [[Зигмунд Фрейд|Зигмунд Фрейд]]
# [[Георг Гегель]]
# [[Ибн Хальдун]]
# '''[[Иммануил Кант]]'''
# [[Кейнс Джон Мейнард|Джон Мейнард Кейнс]]
# '''[[Лао-цзы]]'''
# '''[[Джон Локк]]'''
# [[Никколо Макиавелли|Никколо Макиавелли]]
# '''[[Карл Маркс|Карл Маркс]]'''
# [[Фридрих Ницше]]
# '''[[Платон (бөлөһүөк)|Платон]]'''
# [[Жан Жак Руссо]]
# [[Жан-Поль Сартр]]
# [[Сыма Цянь]]
# [[Смит, Адам|Адам Смит]]
# [[Сокраат (бөлөһүөк)|Сократ]]
# [[Вольтер]]
# [[Макс Вебер]]
# [[Витгенштейн, Людвиг|Людвиг Витгенштейн]]
# [[Чжу Си]]

=== Бас-көс дьон уонна бэлиитиктэр ===
# [[Улуу Акбар]]
# '''[[Улуу Александр|Улуу Александр]]'''
# [[Ашока]]
# [[Мустафа Кемал Ататүрк|Мустафа Кемаль Ататюрк]]
# '''[[Октавиан Август|Октавиан Август]]'''
# [[Отто фон Бисмарк|Отто фон Бисмарк]]
# [[Симон Боливар|Симон Боливар]]
# '''[[Наполеон I Бонапарт|Наполеон I Бонапарт]]'''
# '''[[Юлий Цезарь|Юлий Цезарь]]'''
# '''[[Улуу Карл]]'''
# [[Уинстон Черчилль|Уинстон Черчилль]]
# [[Константин I Улуу|Константин I Улуу]]
# '''[[Кир II Улуу]]'''
# [[Шарль де Голль|Шарль де Голль]]
# [[Махатма Ганди]]
# [[Елизавета I (Англия)|Елизавета I (Англия королевата)]]
# '''[[Чыҥыс Хаан]]'''
# [[Эрнесто Че Гевара]]
# '''[[Адольф Гитлер]]'''
# [[Жанна д’Арк]]
# [[Кинг, Мартин Лютер|Мартин Лютер Кинг]]
# '''[[Владимир Ленин]]'''
# [[Авраам Линкольн]]
# [[Людовик XIV (Франция)|Людовик XIV]]
# [[Люксембург, Роза|Роза Люксембург]]
# [[Нельсон Мандела]]
# [[Мао Цзэдун]]
# [[Джавахарлал Неру]]
# [[Кваме Нкрума|Кваме Нкрума]]
# [[Бүөтүр I]]
# [[Цинь Ши Хуан|Цинь Ши Хуан]]
# [[Рузвельт, Франклин|Франклин Рузвельт]]
# [[Салах ад-Дин]]
# '''[[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин]]'''
# [[Сулейман I]]
# [[Сунь Ятсен]]
# [[Тамерлан]]
# [[Умар ибн аль-Хаттаб]]
# [[Джордж Вашингтон]]

=== Итэҕэл эйгэтэ ===
# '''[[Авраам|Авраам]]'''
# [[Фома Аквинат]]
# [[Аврелий Августин]]
# '''[[Будда Шакьямуни|Будда]]'''
# [[Абу Хамид аль-Газали]]
# '''[[Иисус Христос]]'''
# [[Мартин Лютер]]
# '''[[Моисей|Моисей]]'''
# '''[[Мухаммед|Мухаммед]]'''
# [[Апостол Павел]]


{{col-end}}

== Философия и психология ==
{{колонки|3}}
=== Бөлөһүөктээһин (Философия) ===
# [[Кэрэ]]
# [[Диалектика]]
# [[Этика]]
# [[Эпистемология]]
# [[Феминизм]]
# [[Көҥүл талыы]] (Дьулуур көҥүлэ, свобода воли)
# '''[[Билии]]'''
# [[Логика]]
# [[Өй]] (разум)
# '''[[Философия]]'''
# [[Вероятность]]
# [[Дьиҥ]] (реальность)
# [[Кырдьык]] (истина)

* [[Сиэр (Мораль)]]

=== Психология (Уйулҕа үөрэҕэ) ===
# '''[[Быһыы-майгы|Быһыы-майгы (поведение)]]'''
# '''[[Эмоция]]'''
# [[Таптал]]
# [[Психология]]
# '''[[Толкуйдааһын (психология)]]'''
{{колонки/конец}}

== Олоҕу анаарыы уонна итэҕэл ==

# '''[[Таҥара]]'''
# '''[[Мифология]]'''
# Мировоззренческие философии
## [[Атеизм]]
## [[Фундаментализм]]
## [[Материализм]]
## [[Монотеизм]]
## [[Политеизм]]
# '''[[Кут]]''' (душа)
# '''[[Итэҕэл]]'''
# Сорох итэҕэллэр
## '''[[Буддизм]]'''
## '''[[Христианство]]'''
### [[Католицизм]]
## [[Конфуцианство]]
## '''[[Индуизм]]'''
### [[Тримурти]]
## '''[[Ислам]]'''
### [[Шииттэр]]
## [[Джайнизм]]
## '''[[Иудаизм]]'''
## [[Сикхизм]]
## [[Даосизм]]
## [[Зороастризм]]
# Духовнай практикалар
## [[Суфизм]]
## [[Йога]]
## [[Дзэн]]

== Дьон-сэргэ ==

# '''[[Уопсастыба|Уопсастыба (түмэт)]]'''
# [[Цивилизация]]
# '''[[Үөрэхтээһин]]'''

=== Ыал ===

# '''[[Ыал]]'''
# '''[[Оҕо]]'''
# [[Эр киһи]]
# '''[[Ыал буолуу|Ыал буолуу (кэргэннэнии)]]'''
# [[Дьахтар|Дьахтар]]

=== Бэлиитикэ ===

# '''[[Политика|Бэлиитикэ]]'''
# [[Анархизм]]
# [[Колониализм]]
# [[Коммунизм]]
# [[Консерватизм]]
# [[Демократия]]
# [[Диктатура]]
# [[Дипломатия]]
# [[Фашизм]]
# [[Глобализация]]
# '''[[Бырабыыталыстыба]]''' ([[дьаһалта]])
# [[Идеология]]
# [[Империализм]]
# [[Либерализм]]
# [[Марксизм]]
# [[Монархия]]
# [[Национализм]]
# [[Өрөспүүбүлүкэ]]
# [[Социализм]]
# '''[[Ил]]''' (судаарыстыба)
# [[Баартыйа (бэлиитикэ)]]
# [[Пропаганда]]
# [[Терроризм]]

=== Урбаан уонна экономика ===

# '''[[Экономика]]'''
# [[Хаппытаал]]
# [[Капитализм]]
# [[Валюта]]
## [[Евро]]
## [[Иена]]
## [[АХШ дуоллара]]
# [[Бырамыысыланнас]]
# '''[[Харчы]]'''
# [[Түһээн]]

=== Быраап ===
# '''[[Быраап|Быраап (право)]]'''
# [[Конституция|Сүрүн сокуон (Конституция)]]

=== Омуктар ыккардыларынааҕы тэрилтэлэр ===
# [[Африка дойдуларын сойууһа]]
# [[Арааб дойдуларын Лиигата]]
# [[АСЕАН|АСЕАН]]
# [[Көҥүл дойдулар доҕордоһуулара|Көҥүл дойдулар доҕордоһуулара]] (Содружество Независимых Государств)
# [[Нациялар доҕордоһуулара|Нациялар доҕордоһуулара]] (Содружество наций)
# [[Эуропа Унията|Эуропа Унията]] (Европейский союз)

# '''[[Кыһыл кириэс аан дойдутааҕы кэмитиэтэ]]''' уонна Кыһыл Ый хамсааһын (Международное движение Красного Креста и Красного Полумесяца)
# [[NATO|НАТО (NATO)]]
# [[Нобель бирииhэ|Нобель бириэмиэйэтэ]]
# [[OPEC|OPEC]]
# '''[[Холбоһуктаах нациялар тэрилтэлэрэ|Холбоһуктаах нациялар тэрилтэлэрэ]]'''
## [[Омуктар ыккардыларынааҕы ХНТ суута|Омуктар ыккардыларынааҕы ХНТ суута]]
## [[Аан дойдутааҕы харчы пуондата]]
## [[ЮНЕСКО]]
## [[Киһи быраабын биирдэһиллибит декларацията]]
## [[Доруобуйа аан дойдутааҕы тэрилтэтэ]]
# [[Аан дойду Баана]]
# [[Аан дойдутааҕы эргиэн тэрилтэтэ]]

=== Сэрии ===
# [[Гражданскай сэрии]]
# '''[[Сэбилэниилээх күүстэр]]'''  ([[:en:Army|Army]])
# '''[[Эйэ|Эйэ]]'''
# '''[[Сэрии]]'''

=== Дьон-сэргэ утарсыыта (Социальные разногласия) ===

# [[Аборт]]
# '''[[Суутунан өлөрүү]]'''
# '''[[Киһи бырааба]]'''
# [[Расизм]]
# '''[[Кулуттааһын]]'''

== Тыл уонна литэрэтиирэ ==

# '''[[Тыл]]'''
# Тыллар:
## [[Арааб тыла]]
## [[Бенгаал тыла]]
## [[Кытай тыла]]
## [[Ааҥыл тыла]]
## [[Эсперанто]]
## [[Француз тыла]]
## [[Ниэмэс тыла]]
## [[Гириэк тыла]]
## [[Иврит]]
## [[Хинди|Хиндустани]]
## [[Дьоппуон тыла]]
## [[Латыын тыла]]
## [[Перс тыла]]
## [[Португаал тыла]]
## [[Нуучча тыла]]
## [[Санскрит]]
## [[Испаан тыла]]
## [[Суахили]]
## [[Түрк тыла]] (тууроктар тыллара)
# [[Лингвистика]]
# [[Грамматика]]
# '''[[Тыл]]''' (слово)
## [[Фонема]]
## [[Сүһүөх (тыл)]] (тыл сүһүөҕэ)
# '''[[Сурук-бичик]]'''
## [[Араабтыы сурук-бичик]]
## [[Кытай суруга-бичигэ]] бичигэ
## [[Кириллица]]
## [[Гириэк суруга-бичигэ]] алпаабыта
## [[Хангыль]]
## [[Латыын суруга-бичигэ]]
# [[Ааҕыы-суруйуу]] (Грамотность)
# '''[[Тылбаас]]'''
# '''[[Литэрэтиирэ]]''' Литература
## [[Проза]]
## [[Искусство войны]]
## [[Уус-уран литэрэтиирэ]]
### [[Тыһыынча уонна биир түүн]]
## [[Роман (жанр)]] (жанр)
### [[Сон в красном тереме]]
### [[Гэндзи туһунан сэһэн]]
## '''[[Поэзия]]'''
### [[Гильгамеш туһунан эпос]]
### [[Илиада]]
### [[Махабхаарата]]
### [[Шахнаме]]

== Билим (наука) ==

# [[Билим]] (наука)
# [[Айылҕа]]

=== Астрономия ===

# '''[[Астрономия]]'''
# [[Астероид]]
# '''[[Сүдү эстии]]'''
# [[Хара иин]]
# [[Комета]]
# '''[[Галактика]]'''
## [[Халлаан Сиигэ]]
# '''[[Ый]]'''
# '''[[Планета]]'''
## '''[[Сир]]'''
## [[Юпитер]] [[Сэндэли]]
## [[Марс]] Хатааһын чолбоно
## [[Меркурий]]
## [[Нептун]]
## [[Сатурн]]
## [[Ураан (планета)]]
## [[Чолбон]]
# [[Күн систиэмэтэ]]
# [[Космоска көтүү]]
# '''[[Сулус]]'''
## '''[[Күн]]'''
# [[Вселенная]]

=== Биология ===

# '''[[Биология]]'''
# Биологические материалы
## '''[[Дезоксирибонуклеиновай кислота]]'''
## [[Ферменнэр]]
## [[Белок]]
# [[Ботаника]]
# '''[[Өлүү]]'''
## [[Бэйэҕэ тиийинии]]
# [[Экология]]
## [[Сүтэн эрэр көрүҥнэр]]
# [[Дьиэтитии]]
# '''[[Олох]]'''
# [[Биология систематиката]]
## [[Көрүҥ (биология)]]

==== Биология процесстара ====

# '''[[Метаболизм]]'''
## [[Ас буһарыы]]
## '''[[Фотосинтез]]'''
## [[Тыыныы]]
# '''[[Эволюция]]'''
# '''[[Ууһааһын]]'''
## [[Хат буолуу]] Беременность человека
## [[Аҥардам]] пол организмов

==== Анатомия ====

# '''[[Анатомия]]'''
# [[Дьахтар эмиийэ]]
# '''[[Саанык]]''' Килиэккэ
# [[Хаан эргиирэ]]
## [[Хаан]]
## [[Сүрэх]]
# [[Былчархай тиһигэ]] (Эндокрин систиэмэ)
# [[Киһи аһыыр куолаҕайа]] (Желудочно-кишечный тракт человека)
## [[Киһи быычаһа]] 
## [[Киһи очоҕоһо]] 
## [[Быар]]
# [[Былчыҥ]]
# [[Ньиэрбэ тиһигэ]]
## [[Мэйии]]
## [[Сенсорнай тиһик]] Иминэн билэр тиһик
### [[Кулгаах]]
### [[Мурун]]
### [[Харах]]
# [[Ууһуур тиһик]]
# [[Тыынар тиһик]]
## [[Тыҥа]]
# [[Дьардьама]]
# [[Тирии]]

==== Мэдиссиинэ ====

# '''[[Мэдиссиинэ]]'''
# [[Аддикция]]
# [[Альцгеймер ыарыыта]]
# '''[[Искэн]]'''
# [[Холера]]
# [[Тумуу]]
# [[Стоматология]]
# [[Инвалидность]]
## [[Балай буолуу]]
## [[Дьүлэй буолуу]]
## [[Иирии]] (Психическое расстройство)
# '''[[Ыарыы]]'''
# [[Эмп]]
# [[Этанол]]
# [[Никотин]]
## [[Табах]]
# '''[[Чөл турук]]''' (доруобуйа)
# [[Төбө ыарыыта]]
# [[Иммуннай тиһик]]
# [[Сүрэх инфаркта]]
# '''[[Малярия]]'''
# [[Аччыктааһын]] (недоедание)
# [[Менструация]]
# [[Уойуу]]
# [[Пандемия]]
# [[Антибиотик]]
## [[Бензилпенициллин]]
# [[Пневмония]]
# [[Полиомиелит]]
# [[Венерическэй ыарыылар]]
## '''[[СПИД]]'''
# [[Инсульт]]
# [[Сэллик]]
# [[Сахарнай диабет]]
# '''[[Вирустар]]'''
## [[Грипп]]
## [[Хара буоспа]]

==== Организм ====

# '''[[Организм]]'''
# '''[[Кыыллар]]''' (Животные)
## [[Нематодалар]]
## [[Моллюскалар]]
## [[Членистоногие]] Үөн-көйүүр
### '''[[Үөннэр]]''' (Насекомые)
#### [[Кымырдаҕас]]
#### [[Ыҥырыа]]
#### [[Чешуекрылые]]
### [[Ооҕуйдуҥулар]]
## 
### '''[[Амфибиялар]]'''
### '''[[Көтөрдөр]]'''
#### [[Куурусса]]
#### [[Холууп]]
### '''[[Балык]]'''
#### [[Акуулалар]]
### '''[[Үүттэнээччилэр]]'''
#### [[Тэбиэн]]
#### [[Куоска]]
#### [[Ынах]]
#### [[Ыт]]
#### [[Слоннар]]
#### [[Сылгы]]
#### [[Хой]]
#### [[Кэрбээччилэр]]
#### [[Сибиинньэ]] (Тороху)
#### [[Примааттар]]
##### '''[[Өйдөөх киһи]]'''
#### [[Кииттиҥилэр]]
### '''[[Пресмыкающиеся]]''' (Сыыллааччылар)
#### [[Динозаврдар]]
#### [[Моҕойдор]]
# [[Архейдар]]
# '''[[Бактериялар]]'''
# '''[[Тэллэйдэр]]'''
# '''[[Үүнээйилэр]]'''
## [[Сибэкки]] (чэчик)
## [[Мас]]
# [[Протистар]]

=== Хиимийэ ===

# '''[[Химия]]'''
# [[Неорганическая химия]]
# [[Биохимия]]
# [[Химия холбоһуга]] (химическое соединение)
## [[Кислота]] (аһыыба)
## [[Солох (химия)]]
## [[Туустар]]
# '''[[Химия элэмиэнэ]]''' [[Хиимийэ элэмиэнэ]]
## '''[[Элэмиэннэр наардаммыт табылыыссалара]]''' (Периодическая система химических элементов)
## [[Алюминий]]
## [[Углерод]]
## [[Алтан]]
## '''[[Кыһыл көмүс]]'''
## '''[[Водород]]'''
## '''[[Тимир]]'''
## [[Азот]]
## '''[[Кислород]]'''
## [[Үрүҥ көмүс]]
## [[Хорҕолдьун]]
# [[Органическай химия]]
## [[Испиирдэр]]
## [[Углевод]]
## [[Гормоннар]]
## [[Липид]]
# '''[[Мөлүөкүлэ]]''' 
# [[Анаалыстыыр химия]]
# [[Физическэй химия]]

=== Килиимэт уонна геология ===

# [[Лавина]]
# '''[[Килиимэт]]'''
## [[Эль-Ниньо]]
## [[Аан дойду сылыйыыта]]
# [[Сир хамсааһына]]
# '''[[Геология]]'''
## '''[[Минерал]]'''
### [[Алмаас]]
## [[Билиитэлэр тектоникалара]]
## [[Хайа боруодата]]
# [[Айылҕа алдьархайа]] Айылҕа саахала
## [[Халаан]]
## [[Цунами]]
# [[Вулкан]]
# '''[[Погода]]''' (халлаан туруга)
## [[Былыт]]
## [[Ардах]]
## [[Хаар]]
## [[Холорук]]
## [[Тропик циклона]]
## [[Тыал]]

=== Физика ===

# '''[[Физика]]'''
# [[Түргэтээһин]] Ускорение
# '''[[Атом]]'''
# '''[[Энергия]]'''
## [[Закон сохранения энергии]]
# [[Электромагнит сардаҥа]]
## [[Инфракраснай сардаҥа]]
## [[Ультрафиолет сардаҥа]]
## [[Көстөр сырдык]]
### '''[[Өҥ]]'''
# [[Классическай механика]]
# '''[[Күүс]]'''
## [[Электромагнит дьайсыы]]
### [[Магнит поле]]
## [[Гравитация]]
## [[Күүстээх дьайсыы]]
## [[Мөлтөх дьайсыы]] (Слабое взаимодействие)
# [[Магнит]]
# '''[[Маасса]]'''
# '''[[Тимирдэр]]'''
## [[Ыстаал]]
# [[Ядро хайдыыта]] (Деление ядра)
# '''[[Агрегатнай турук]]'''
## [[Гаас]]
## [[Убаҕас]]
## [[Плазма]]
## [[Кытаанах эттик]]
# [[Квант механиката]]
# [[Радиоактивнай распад]]
# [[Холоон сүрүн түөрүйэтэ]] (Общая теория относительности)
# [[Холоон анал түөрүйэтэ]] (Специальная теория относительности)
# [[Полупроводник]]
# '''[[Тыас]]''' Дорҕоон
# '''[[Түргэнэ]]'''
## [[Сырдык түргэнэ]]
# [[Температура]]
# '''[[Кэм]]'''
# [[Термодинамика]]
# [[Вакуум]]

=== Кээмэй биирдэмнэрэ ===

# '''[[Кээмэй]]'''
# [[Килограмм]]
# [[Лиитэрэ]]
# [[Миэтэрэ]]
# [[Аан дойдутааҕы биирдэм систиэмэтэ]] тиһигэ/тиһилигэ
# [[Сөкүүндэ]]

=== Кэм ===

# '''[[Халандаар]]'''
## [[Григорианскай халандаар]]
# [[Чаас]]
# '''[[Суукка]]'''
# [[Кэм курдааһына]] (часовой пояс)
# '''[[Сыл]]'''

=== Ас-үөл ===

# [[Ас-үөл]] (пища)
# [[Килиэп]] (бурдук)
# [[Бурдук]] (туораахтаах култууралар, зерновые культуры)
## [[Нэчимиэн]]
## [[Кукурууза]]
## [[Эбиэс]]
## [[Риис]]
## [[Оруос]]
## [[Сорго]]
## [[Сэлиэһинэй]]
# [[Сыыр]]
# [[Сакалаат]]
# [[Мүөт]]
# [[Фрукта]]
## [[Дьаабылыка]]
## [[Банаан]]
## [[Виноград (отон)]]
## [[Соя]]
## [[Лимон]]
## [[Эриэхэ]]
# [[Эт]]
# [[Саахар]]
# [[Оҕуруот аһа]]
## [[Хортуоска]]

==== Утах ====

# [[Пиибэ]]
# [[Кофе]]
# [[Сок]] (симэһин)
# '''[[Үүт]]'''
# [[Чэй]]
# '''[[Уу]]'''
# [[Вино]]

=== Математика ===

# '''[[Математика]]'''
# [[Алгебра]]
## [[Логарифм]]
## [[Линейнай алгебра]]
# [[Арифметика]]
# [[Координаталар систиэмэлэрэ]]
# [[Математическай анаалыс]]
## [[Дифференциальнай тэҥнэбил]]
## [[Вычислительнай математика]]
# [[Тэҥнэбил]] (уравнение)
# [[Функция (математика)]]
# '''[[Геометрия]]'''
## [[Муннук]]
## [[Иэн]]
## [[Пи]]
## [[Пифагор теоремата]]
# [[Математикаҕа дакаастабыл]]
# '''[[Чыыһыла]]'''
## [[Комплекснай чыыһыла]]
## [[Чыыһыла түөрүйэтэ]] (Теория чисел)
# [[Бесконечность]]
# [[Теория множеств]]
# [[Статистика]]
# [[Симметрия]]
# [[Тригонометрия]]

== Технология ==

# '''[[Технология]]'''
# [[Биотехнология]]
# [[Таҥас-сап]]
## [[Хлопок]]
# [[Инженерное дело]]
## [[Массыына]]
## [[Руобат]]
## [[Биинтэ (деталь)]]
## [[Көлүөһэ]]
# '''[[Тыа хаһаайыстыбата]]'''
## [[Нүөлсүтүү]]
## [[Булуук]]
# [[Металлургия]]
# [[Нанотехнология]]

=== Коммуникации ===

# '''[[Алтыһыы]]''' Билсии, Общение
# [[Кинигэ]]
# '''[[Информация]]'''
## [[Энциклопедия]]
# [[Суруналыыстыка]]
## [[Хаһыат]]
## [[Тарҕатар-биллэрэр сириэстибэ]]
# [[Кинигэ таһаарыы]]
# [[Төлөппүөн]]

=== Электроника ===

# [[Электроника]]
## [[Электрическэй ток]]
## [[Частота]]
# Компоненты
## [[Электрическэй конденсатор]]
## [[Индукция катушката]]
## [[Транзистор]]
## [[Диод]]
## [[Резистор]]
## [[Трансформатор]]

==== Көмпүүтэр уонна интэриниэт ====

# '''[[Көмпүүтэр]]'''
## [[Кытаанах диискэ]]
## [[Процессор]]
# [[Оҥоһуу интеллект]]
# [[Биллэрэр-ситимниир технология]]
## [[Алгоритм]]
# [[Интэриниэт]]
## [[Электрон почта]]
## [[Аан ситим]] [[World Wide Web]]
# [[Операциялыыр систиэмэ]]
# [[Көмпүүтэр тыла]]
# [[Көмпүүтэр бырагыраамата]]

=== Матырыйааллар уонна энергия ===

# [[Сөргүтүллэр энергия]]
# [[Электричество]]
## [[Ядернай энергия]]
# [[Хостонор оттук]]
# [[Ис уматык двигателэ]]
# [[Паар массыыната]]
# [[Уот]]

=== Матырыйааллар ===

# [[Өстүөкүлэ]]
# [[Кумааҕы]]
# [[Пластмаасса]]
# [[Мас]] (үүнээйи буолбатах)

=== Көлө ===

# [[Көлө]]
# [[Көтөр аал]]
# [[Автомобиль]]
# [[Билисипиэт]]
# [[Подводнай лодка]]
# [[Тыы]]
# [[Пуойас]]

=== Сэрии сэбэ ===

# [[Сэрии сэбэ]] (саа-саадах)
## [[Батас]]
## [[Уоттаах саа]]
### [[Бүлүмүөт]]
## [[Ядернай сэп]]
# [[Тааҥка]]
# [[Эстэр эттиктэр]]
## [[Буорах]]

== Ускуустуба уонна сынньалаҥ ==

# '''[[Култуура]]'''
# '''[[Ускуустуба]]'''
## [[Комикс]]
## [[Живопись]]
## [[Фотография]]
## [[Скульптура]]
## [[Туойтан оҥоруу]]
# [[Үҥкүү]]
# [[Мода]]
# [[Тыйаатыр]]
# [[Каллиграфия]]

=== Архитектура ===

# '''[[Архитектура]]'''
# [[Аарка]]
# [[Күргэ]]
# [[Уу  ханаала]] (Хоруу)
# [[Быһыт]]
# [[Купол]]
# '''[[Дьиэ]]'''
# Тутуу
## [[Ангкор-Ват]]
## [[Колизей]]
## [[Улуу Кытай эркинэ]]
## [[Эйфель башнята]]
## [[Эмпайр-стейт-билдинг]]
## [[Сибэтиэй София собуора (Константинополь)]]
## [[Парфенон]]
## [[Гииза пирамиидата]]
## [[Сибэтиэй Бүөтүр собуора]]
## [[Көҥүл статуйата]]
## [[Тадж-Махал]]
## [[Үс хапчаан (электростанция)]]
# [[Пирамиида (архитектура)]]
# [[Башня]]

=== Киинэ, араадьыйа, тэлэбиидэнньэ ===

# '''[[Кинематограф]]'''
## [[Мультипликация]]
### [[Аниме]]
# '''[[Араадьыйа]]'''
# '''[[Телевидение]]'''

=== Дьүрүл (Муусука) ===

# '''Дьүрүл''' ('''[[Музыка]]''')
# [[Ырыа]]
# Жанрдарынан
## [[Блюз]]
## [[Классическай муусука]]
### [[Опера]]
### [[Симфония]]
## [[Электроннай муусука]]
## [[Фламенко]]
## [[Хип-хоп (музыкальнай жанр)]]
## [[Джаз]]
## [[Регги]]
## [[Рок-муусука]]
## [[Самба (муусука)]]
# Үстүрүмүөннэр
## [[Барабаан]]
## [[Флейта]]
## [[Гитаара]]
## [[Фортепиано]]
## [[Турба (муусука үстүрүмүөнэ)]]
## [[Скрипка]]

=== Сынньалаҥ ===

# '''[[Оонньуу]]'''
## [[Кылгас наарда]]
## [[Саахымат]]
## [[Го]]
# [[Сүүйүүлээх оонньуу]]
# [[Боевые искусства]]
## [[Карате]]
## [[Дзюдо]]
# [[Олимпиада]]
# '''[[Спорт]]'''
## [[Чэпчэки атлетика]]
## [[Автоспорт]]
## [[Бейсбол]]
## [[Баскетбол]]
## [[Крикет]]
## [[Футбол]]
## [[Гольф]]
## [[Регби-футбол]]
## [[Теннис]]
# '''[[Оонньуур]]'''

== Устуоруйа уонна география ==

=== Устуоруйа (онобул) ===

# '''[[История]]'''

==== Түҥ былыргы уонна античнай устуоруйа ====

# [[Первобытное общество]]
# [[Таас үйэ]]
# [[Чаҥ үйэтэ]]
# [[Тимир үйэ]]
# [[Месопотамия]]
# [[Былыргы Египет]]
# [[Былыргы Греция]]
# [[Риим импиэрийэтэ]]
# [[Хань (династия)]]
# [[Гууптар судаарыстыбалара]] Иллэрэ

==== Орто үйэ ====

# [[Аббас халифаата]]
# [[Сырдатыы Эпохата]]
# [[Ацтектар]]
# [[Византия Империята]]
# [[Кириэстээх бохуоттар]]
# [[Улуу Риим импиэрийэтэ]]
# [[Сүүс сыллаах сэрии]]
# [[Орто үйэлэр]]
# [[Монгол импиэрийэтэ]]
# [[Мин импиэрийэтэ]]
# [[Осмаан импиэрийэтэ]]
# [[Реформация]]
# [[Отут сыллаах сэрии]]
# [[Ренессанс]]
# [[Тан (династия)]]
# [[Виикиҥнэр]]

==== Саҥа уонна хойукку устуоруйа ====

# [[Арааб-израиль иирсээннэрэ]]
# [[АХШ-ка гражданскай сэрии]]
# [[Апартеид]]
# '''[[Британия импиэрийэтэ]]'''
# '''[[Тымныы сэрии]]'''
# [[Кытайга култуура өрөбөлүүссүйэтэ]]
# '''[[Франция Улуу Революцията]]'''
# [[Улуу депрессия]]
# [[Холокост]]
# '''[[Бырамыысыланнаска өрөбөлүүссүйэ]]'''
# [[Үһүс рейх]]
# [[Мэйдзи реставрацията]]
# [[Өктөөп өрөбөлүүссүйэтэ]]
# [[Цин импиэрийэтэ]]
# [[Версааллааҕы сөбүлэҥ]]
# [[Вьетнам сэриитэ]]
# '''[[Аан дойду бастакы сэриитэ]]'''
# '''[[Аан дойду иккис сэриитэ]]'''

=== География ===

# '''[[География]]'''
# '''[[Куорат]]'''
# '''[[Континент]]'''
# [[Хайа]]
# [[Кумах куйаар]]
# [[Хотугу полюс]]
# '''[[Акыйаан]]'''
# [[Ойуур]]
# [[Өрүс]]
# '''[[Байҕал]]''' Муора
# [[Соҕуруу полюс]]

==== Континеннар уонна регионнар ====

# '''[[Африка]]'''
# '''[[Антарктида]]'''
# '''[[Азия]]'''
# '''[[Европа]]'''
# [[Ближнэй Восток]] 
# '''[[Хотугу Америка]]'''
# '''[[Океания]]'''
# '''[[Соҕуруу Америка]]'''

==== Дойдулар ====

: ''Дойдулар бары баар буолуохтаахтар, ол эрэн саҥа суруллар бикипиэдьийэлэргэ бастаан бу дойдулары суруйар ирдэнэр: ''

# [[Афганистан]]
# [[Алжир]]
# [[Аргентина]]
# [[Австралия]]
# [[Австрия]]
# [[Бангладеш]]
# '''[[Бразилия]]'''
# [[Канаада]]
# '''[[Кытай|Кытай Народнай Өрөспүүбүлүкэтэ]]'''
# [[Конго Демократическай Өрөспүүбүлүкэтэ]]
# [[Куба (дойду)|Куба]]
# [[Эгиипэт]]
# [[Эфиопия]]
# '''[[Франция]]'''
# '''[[Германия]]'''
# '''[[Индия]]'''
# [[Индонезия]]
# '''[[Ираан]]'''
# [[Ираак]]
# [[Израиль]]
# '''[[Италия]]'''
# '''[[Япония]]'''
# [[Миэксикэ]]
# [[Нидерланды]]
# [[Саҥа Зеландия]]
# [[Нигерия]]
# [[Пакистан]]
# [[Польша]]
# [[Португалия]]
# '''[[Арассыыйа]]'''
# [[Саудовскай Аравия]]
# [[Сингапур]]
# [[Соҕуруу Африка Өрөспүүбүлүкэтэ]]
# [[Кэриэйэ Өрөспүүбүлүкэтэ]]
# '''[[Испания]]'''
# [[Судаан]]
# [[Швейцария]]
# [[Танзания]]
# [[Таиланд]]
# [[Турция]]
# [[Украина]]
# '''[[Великобритания]]'''
# '''[[Америка Холбоһуктаах Штааттара]]'''
# [[Ватикан]]
# [[Венесуэла]]
# [[Вьетнам]]

==== Куораттар ====

# [[Амстердам]]
# [[Афины]]
# [[Багдад]]
# [[Бангкок]]
# '''[[Пекин]]'''
# '''[[Берлин]]'''
# [[Богота]]
# [[Брюссель]]
# [[Буэнос-Айрес]]
# [[Каир]]
# [[Кейптаун]]
# [[Дамаск]]
# [[Дели]]
# [[Дакка]]
# [[Дубай]]
# [[Гонконг]]
# [[Стамбул]]
# [[Джакарта]]
# '''[[Иерусалим]]'''
# [[Карачи]]
# [[Киншаса]]
# [[Калькутта]]
# [[Лагос]]
# '''[[Лондон]]'''
# [[Лос-Анджелес]]
# [[Мадрид]]
# [[Мекка]]
# [[Мехико]]
# '''[[Москуба]]'''
# [[Мумбаи]]
# [[Найроби]]
# '''[[Нью-Йорк]]'''
# '''[[Париж]]'''
# [[Рио-де-Жанейро]]
# '''[[Рим]]'''
# '''[[Санкт-Петербург]]'''
# [[Сан-Паулу]]
# [[Сеул]]
# [[Шанхай]]
# [[Сидней]]
# [[Тегеран]]
# '''[[Токио]]'''
# [[Вена]]
# [[Вашингтон (Колумбия уокуруга)|Вашингтон]]

==== Уу ====

# '''[[Амазонка]]'''
# [[Хотугу Муустаах акыйаан]]
# '''[[Атлантический океан]]'''
# [[Балтик байҕал]]
# [[Хара байҕал]]
# [[Кариб байҕала]]
# [[Каспий байҕала]]
# [[Конго (өрүс)|Конго]]
# [[Дунай]]
# [[Ганг]]
# [[Большой Барьерный риф]]
# [[Улуу күөллэр]]
# '''[[Ииндийэ акыйаана]]'''
# [[Инд]]
# [[Байкаал]]
# [[Танганьика]]
# [[Виктория (күөл)]]
# [[Средиземнай муора]]
# [[Миссисипи (өрүс)|Миссисипи]]
# [[Нигер (өрүс)|Нигер]]
# '''[[Нил]]'''
# [[Хотугу муора]]
# '''[[Чуумпу акыйаан]]'''
# [[Панаама ханаала]]
# [[Рейн]]
# [[Суэц ханаала]]
# [[Соҕуруу акыйаан]]
# [[Волга]]
# [[Янцзы]]
# [[Хуанхэ]]

==== Хайалар уонна кумах куйаардар ====

# [[Альпа хайалара]]
# [[Анды]]
# '''[[Гималаай хайалара]]'''
## [[Джомолунгма]]
# [[Килиманджаро]]
# [[Скалистай хайалар]]
# '''[[Сахаара]]'''

== Өссө маны көр ==
[[Бикипиэдьийэ:Атын Бикипиэдьийэлэргэ сүбэлиир ыстатыйаларбыт]]

[[Категория:Бикипиэдьийэ:Аналлаах сирэйдэр]]
[[Категория:Испииһэктэр]]</text>
      <sha1>h5aehaol5s0g6330au7in6mg5nwx1c8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429843</id>
      <parentid>429842</parentid>
      <timestamp>2026-07-23T13:35:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Философия и психология */</comment>
      <origin>429843</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40967" sha1="5pm7by4zx5s2fok05hhqqo4575d382e" xml:space="preserve">{{Shortcut|БП:ХББББЫ}}
{{ambox
 |image=[[Билэ:Stock alarm.svg|40px]]
 |text=Бу сирэй '''[[m:List of articles every Wikipedia should have|List of articles every Wikipedia should have]]''' сирэйи чопчу хатылыахтаах. Тиһиги уларытарга [[m:Talk:List of articles every Wikipedia should have|Мета-вики]] ситим-сиргэ этии киллэриэххин сөп.
 |text-small=Тиһэх тэҥнээһин  — '''2014 сыл ыам ыйын 10 күнүгэр ыытыллыбыта.'''
}}

Ханнык баҕарар омук тылынан тахсар Бикипиэдьийэҕэ баар буолуохтаах ыстатыйалар тиһиликтэрэ Мета-вики ситим-сиргэ элбэх мөккүөр түмүгэр [[meta:List of articles all languages should have|оҥоһуллубута]]. Билигин ол тиһилик 1000 ыстатыйаттан турар. Бу тиһиликкэ киирбит ыстатыйа Сахалыы Бикипиэдьийэҕэ булгуччу суруллуохтаах диэн буолбатах, нөҥүө өттүттэн, улахан суолталаах ыстатыйа барыта бу тиһиликкэ хайаан да киириэхтээх диэн буолбатах. Тиһилик бырайыактары тэҥнииргэ уонна саҥа саҕалаан эрэр дьон салайтарарыгар аналлаах.

'''Модьу бичигинэн''' бастаан суруйарга/тылбаастыырга сүбэлэнэр ыстатыйалар бэлиэтэнэллэр.

Бу тиһилик кэҥэтиллибит барылын манна көрүөххэ сөп: [[m:List of articles every Wikipedia should have/Expanded]] (ааҥыллыы). 

{| align=&quot;right&quot;
| __TOC__
|}

== Дьон ==
{| style=&quot;background-color:#F8FCFF;&quot;
|-style=&quot;vertical-align:top;&quot;
|
=== Артыыстар уонна моделлар ===
# [[Сара Бернар]]
# [[Чарли Чаплин]]
# [[Марлен Дитрих]]
# [[Мэрилин Монро]]

=== Уруhуйдьуттар уонна архитектордар ===
# [[Албрехт Дүрер]]
# [[Анри Матисс]]
# [[Винсент ван Гог]]
# [[Диего Веласкес]]
# [[Кацусика Хокусай]]
# [[Ле Корбюзье]]
# '''[[Леонардо да Винчи]]'''
# '''[[Микеландьело]]'''
# '''[[Пабло Пикассо]]'''
# [[Петер Паул Рубенс]]
# '''[[Рафаэль]]'''
# '''[[Рембрандт]]'''
# [[Сальвадор Дали]]
# [[Синан]]
# [[Франсиско Гойа]]
# [[Фрида Кало]]
# [[Фрэнк Ллойд Райт]]
# [[Энди Уорхол]]

=== Суруйааччылар уонна бэйиэттэр ===
# [[Абу Нувас]]
# [[Ханс Кристиан Андерсон]]
# [[Мацуо Басё]]
# [[Хорхе Луис Борхес]]
# [[Дьордь Гордон Байрон]]
# [[Мигел де Сервантес]]
# [[Джефри Чосер]]
# [[Антон Чехов|Чехов Антон Павлович]]
# '''[[Данте Алигиери]]'''
# [[Чарлз Дикенс]]
# [[Фёдор Достоевскай|Достоевскай Фёдор Михайлович]]
# [[Габриэл Гарсиа Маркес]]
# [[Йоhанн Вольфгаҥ фон Гөте]]
# [[Хафиз Ширази]]
# '''[[Хомер]]'''
# [[Виктор Үго]]
# [[Дьэймс Дьойс]]
# [[Франц Кафка]]
# [[Калидаса]] 
# [[Ли Бай]]
# [[Нагиб Махфуз]]
# [[Мольер]]
# [[Овидиус]]
# [[Марсель Пруст]]
# '''[[Пушкин Александр Сергеевич]]'''
# '''[[Уиллиам Шэкспир]]'''
# [[Софокл|Софокл]]
# [[Лев Толстой]]
# [[Марк Твен]]
# [[Вергилиус]]

=== Композитордар уонна музыкааннар ===
# [[Луи Армстронг]]
# '''[[Йоhанн Себастиан Бах]]'''
# '''[[The Beatles]]'''
# '''[[Бэтховэн|Людвиг ван Бетховен]]'''
# [[Йозеф Гайдн]]
# [[Брамс Иоганнес|Иоганнес Брамс]]
# [[Фредерик Шопен]]
# [[Антонин Дворжак]]
# [[Георг Фридрих Гендель]]
# [[Густав Малер]]
# '''[[Моцарт Вольфганг Амадей|Вольфганг Амадей Моцарт]]'''
# [[Джованни Пьерлуиджи да Палестрина]]
# [[Эдит Пиаф]]
# [[Джакомо Пуччини]]
# [[Элвис Пресли]]
# [[Франц Шуберт]]
# '''[[Стравинскай Игорь Фёдорович|Игорь Стравинскай]]'''
# [[Чайковскай Пётр Ильич|Пётр Чайковскай]]
# [[Джузеппе Верди|Джузеппе Верди]]
# [[Антонио Вивальди|Антонио Вивальди]]
# '''[[Рихард Вагнер|Рихард Вагнер]]'''

=== Чинчийээччилэр уонна айанньыттар ===
# [[Руаль Амундсен|Руаль Амундсен]]
# [[Нил Армстронг|Нил Армстронг]]
# [[Жак Картье|Жак Картье]]
# '''[[Христофор Колумб|Христофор Колумб]]'''
# [[Джеймс Кук|Джеймс Кук]]
# [[Эрнан Кортес|Эрнан Кортес]]
# [[Юрий Гагарин|Юрий Гагарин]]
# [[Васко да Гама|Васко да Гама]] 
# [[Ибн Баттута]]
# [[Фернан Магеллан|Фернан Магеллан]]
# [[Марко Поло|Марко Поло]]
# [[Чжэн Хэ|Чжэн Хэ]]

=== Режиссёрдар уонна сценаристар ===
# [[Ингмар Бергман|Ингмар Бергман]]
# [[Уолт Дисней|Уолт Дисней]]
# [[Эйзенштейн Сергей Михайлович|Сергей Эйзенштейн]]
# [[Федерико Феллини|Федерико Феллини]]
# [[Альфред Хичкок|Альфред Хичкок]]
# [[Стэнли Кубрик|Стэнли Кубрик]]
# [[Акира Куросава|Акира Куросава]]
# [[Сатьяджит Рай]]
# [[Стивен Спилберг|Стивен Спилберг]]
{{col-break}}

=== Учуонайдар уонна айааччылар ===
# '''[[Архимед]]'''
# [[Ибн Сина]]
# [[Тим Бернерс-Ли]]
# [[Брахмагупта]]
# [[Николай Коперник]]
# [[Мария Кюри]]
# '''[[Чарлз Дарвин]]'''
# [[Томас Эдисон]]
# '''[[Альберт Эйнштейн]]'''
# '''[[Эклид]]'''
# '''[[Леонард Эйлер]]'''
# [[Майкл Фарадей|Майкл Фарадей]]
# [[Энрико Ферми|Энрико Ферми]]
# [[Генри Форд|Генри Форд]]
# [[Гален]]
# '''[[Галилео Галилей|Галилео Галилей]]'''
# [[Гаусс, Карл Фридрих|Гаусс, Карл Фридрих]]
# [[Иоганн Гутенберг|Иоганн Гутенберг]]
# '''[[Гильберт Давид|Давид Гильберт]]'''
# [[Эрнст Генрих Геккель|Эрнст Генрих Геккель]]
# [[Джеймс Прескотт Джоуль|Джеймс Прескотт Джоуль]]
# [[Иоганн Кеплер|Иоганн Кеплер]]
# [[Аль-Хорезми]]
# [[Готфрид Лейбниц|Готфрид Лейбниц]]
# [[Карл Линней|Карл Линней]]
# [[Джеймс Максвелл|Джеймс Максвелл]]
# '''[[Менделеев Дмитрий Иванович]]'''
# '''[[Исаак Ньютон]]'''
# [[Луи Пастер|Луи Пастер]]
# [[Макс Планк|Макс Планк]]
# [[Эрнест Резерфорд|Эрнест Резерфорд]]
# [[Эрвин Шрёдингер|Эрвин Шрёдингер]]
# [[Никола Тесла|Никола Тесла]]
# [[Алан Матисон Тьюринг|Алан Матисон Тьюринг]]
# [[Джеймс Уатт|Джеймс Уатт]]

=== Бөлөһүөктэр уонна гуманитарийдар ===
# '''[[Аристотель|Аристотель]]'''
# [[Симона де Бовуар|Симона де Бовуар]]
# [[Чанакья]]
# '''[[Ноам Хомскай]]'''
# '''[[Конфуций]]'''
# [[Рене Декарт|Рене Декарт]]
# [[Эмиль Дюркгейм|Эмиль Дюркгейм]]
# [[Франциск Ассизтан]] (Ассизи)
# [[Зигмунд Фрейд|Зигмунд Фрейд]]
# [[Георг Гегель]]
# [[Ибн Хальдун]]
# '''[[Иммануил Кант]]'''
# [[Кейнс Джон Мейнард|Джон Мейнард Кейнс]]
# '''[[Лао-цзы]]'''
# '''[[Джон Локк]]'''
# [[Никколо Макиавелли|Никколо Макиавелли]]
# '''[[Карл Маркс|Карл Маркс]]'''
# [[Фридрих Ницше]]
# '''[[Платон (бөлөһүөк)|Платон]]'''
# [[Жан Жак Руссо]]
# [[Жан-Поль Сартр]]
# [[Сыма Цянь]]
# [[Смит, Адам|Адам Смит]]
# [[Сокраат (бөлөһүөк)|Сократ]]
# [[Вольтер]]
# [[Макс Вебер]]
# [[Витгенштейн, Людвиг|Людвиг Витгенштейн]]
# [[Чжу Си]]

=== Бас-көс дьон уонна бэлиитиктэр ===
# [[Улуу Акбар]]
# '''[[Улуу Александр|Улуу Александр]]'''
# [[Ашока]]
# [[Мустафа Кемал Ататүрк|Мустафа Кемаль Ататюрк]]
# '''[[Октавиан Август|Октавиан Август]]'''
# [[Отто фон Бисмарк|Отто фон Бисмарк]]
# [[Симон Боливар|Симон Боливар]]
# '''[[Наполеон I Бонапарт|Наполеон I Бонапарт]]'''
# '''[[Юлий Цезарь|Юлий Цезарь]]'''
# '''[[Улуу Карл]]'''
# [[Уинстон Черчилль|Уинстон Черчилль]]
# [[Константин I Улуу|Константин I Улуу]]
# '''[[Кир II Улуу]]'''
# [[Шарль де Голль|Шарль де Голль]]
# [[Махатма Ганди]]
# [[Елизавета I (Англия)|Елизавета I (Англия королевата)]]
# '''[[Чыҥыс Хаан]]'''
# [[Эрнесто Че Гевара]]
# '''[[Адольф Гитлер]]'''
# [[Жанна д’Арк]]
# [[Кинг, Мартин Лютер|Мартин Лютер Кинг]]
# '''[[Владимир Ленин]]'''
# [[Авраам Линкольн]]
# [[Людовик XIV (Франция)|Людовик XIV]]
# [[Люксембург, Роза|Роза Люксембург]]
# [[Нельсон Мандела]]
# [[Мао Цзэдун]]
# [[Джавахарлал Неру]]
# [[Кваме Нкрума|Кваме Нкрума]]
# [[Бүөтүр I]]
# [[Цинь Ши Хуан|Цинь Ши Хуан]]
# [[Рузвельт, Франклин|Франклин Рузвельт]]
# [[Салах ад-Дин]]
# '''[[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин]]'''
# [[Сулейман I]]
# [[Сунь Ятсен]]
# [[Тамерлан]]
# [[Умар ибн аль-Хаттаб]]
# [[Джордж Вашингтон]]

=== Итэҕэл эйгэтэ ===
# '''[[Авраам|Авраам]]'''
# [[Фома Аквинат]]
# [[Аврелий Августин]]
# '''[[Будда Шакьямуни|Будда]]'''
# [[Абу Хамид аль-Газали]]
# '''[[Иисус Христос]]'''
# [[Мартин Лютер]]
# '''[[Моисей|Моисей]]'''
# '''[[Мухаммед|Мухаммед]]'''
# [[Апостол Павел]]


{{col-end}}

== Философия и психология ==
{{колонки|3}}
=== Бөлөһүөктээһин (Философия) ===
# [[Кэрэ]]
# [[Диалектика]]
# [[Этика]]
# [[Эпистемология]]
# [[Феминизм]]
# [[Көҥүл талыы]] (Дьулуур көҥүлэ, свобода воли)
# '''[[Билии]]'''
# [[Логика]]
# [[Өй]] (разум)
# '''[[Философия]]'''
# [[Вероятность]]
# [[Дьиҥ]] (реальность)
# [[Кырдьык]] (истина)

* [[Сиэр (Мораль)]]

=== Психология (Уйулҕа үөрэҕэ) ===
# '''[[Быһыы-майгы|Быһыы-майгы (поведение)]]'''
# '''[[Эмоция]]'''
# [[Таптал]]
# [[Психология]]
# '''[[Толкуйдааһын (психология)]]'''
{{конец кол}}

== Олоҕу анаарыы уонна итэҕэл ==

# '''[[Таҥара]]'''
# '''[[Мифология]]'''
# Мировоззренческие философии
## [[Атеизм]]
## [[Фундаментализм]]
## [[Материализм]]
## [[Монотеизм]]
## [[Политеизм]]
# '''[[Кут]]''' (душа)
# '''[[Итэҕэл]]'''
# Сорох итэҕэллэр
## '''[[Буддизм]]'''
## '''[[Христианство]]'''
### [[Католицизм]]
## [[Конфуцианство]]
## '''[[Индуизм]]'''
### [[Тримурти]]
## '''[[Ислам]]'''
### [[Шииттэр]]
## [[Джайнизм]]
## '''[[Иудаизм]]'''
## [[Сикхизм]]
## [[Даосизм]]
## [[Зороастризм]]
# Духовнай практикалар
## [[Суфизм]]
## [[Йога]]
## [[Дзэн]]

== Дьон-сэргэ ==

# '''[[Уопсастыба|Уопсастыба (түмэт)]]'''
# [[Цивилизация]]
# '''[[Үөрэхтээһин]]'''

=== Ыал ===

# '''[[Ыал]]'''
# '''[[Оҕо]]'''
# [[Эр киһи]]
# '''[[Ыал буолуу|Ыал буолуу (кэргэннэнии)]]'''
# [[Дьахтар|Дьахтар]]

=== Бэлиитикэ ===

# '''[[Политика|Бэлиитикэ]]'''
# [[Анархизм]]
# [[Колониализм]]
# [[Коммунизм]]
# [[Консерватизм]]
# [[Демократия]]
# [[Диктатура]]
# [[Дипломатия]]
# [[Фашизм]]
# [[Глобализация]]
# '''[[Бырабыыталыстыба]]''' ([[дьаһалта]])
# [[Идеология]]
# [[Империализм]]
# [[Либерализм]]
# [[Марксизм]]
# [[Монархия]]
# [[Национализм]]
# [[Өрөспүүбүлүкэ]]
# [[Социализм]]
# '''[[Ил]]''' (судаарыстыба)
# [[Баартыйа (бэлиитикэ)]]
# [[Пропаганда]]
# [[Терроризм]]

=== Урбаан уонна экономика ===

# '''[[Экономика]]'''
# [[Хаппытаал]]
# [[Капитализм]]
# [[Валюта]]
## [[Евро]]
## [[Иена]]
## [[АХШ дуоллара]]
# [[Бырамыысыланнас]]
# '''[[Харчы]]'''
# [[Түһээн]]

=== Быраап ===
# '''[[Быраап|Быраап (право)]]'''
# [[Конституция|Сүрүн сокуон (Конституция)]]

=== Омуктар ыккардыларынааҕы тэрилтэлэр ===
# [[Африка дойдуларын сойууһа]]
# [[Арааб дойдуларын Лиигата]]
# [[АСЕАН|АСЕАН]]
# [[Көҥүл дойдулар доҕордоһуулара|Көҥүл дойдулар доҕордоһуулара]] (Содружество Независимых Государств)
# [[Нациялар доҕордоһуулара|Нациялар доҕордоһуулара]] (Содружество наций)
# [[Эуропа Унията|Эуропа Унията]] (Европейский союз)

# '''[[Кыһыл кириэс аан дойдутааҕы кэмитиэтэ]]''' уонна Кыһыл Ый хамсааһын (Международное движение Красного Креста и Красного Полумесяца)
# [[NATO|НАТО (NATO)]]
# [[Нобель бирииhэ|Нобель бириэмиэйэтэ]]
# [[OPEC|OPEC]]
# '''[[Холбоһуктаах нациялар тэрилтэлэрэ|Холбоһуктаах нациялар тэрилтэлэрэ]]'''
## [[Омуктар ыккардыларынааҕы ХНТ суута|Омуктар ыккардыларынааҕы ХНТ суута]]
## [[Аан дойдутааҕы харчы пуондата]]
## [[ЮНЕСКО]]
## [[Киһи быраабын биирдэһиллибит декларацията]]
## [[Доруобуйа аан дойдутааҕы тэрилтэтэ]]
# [[Аан дойду Баана]]
# [[Аан дойдутааҕы эргиэн тэрилтэтэ]]

=== Сэрии ===
# [[Гражданскай сэрии]]
# '''[[Сэбилэниилээх күүстэр]]'''  ([[:en:Army|Army]])
# '''[[Эйэ|Эйэ]]'''
# '''[[Сэрии]]'''

=== Дьон-сэргэ утарсыыта (Социальные разногласия) ===

# [[Аборт]]
# '''[[Суутунан өлөрүү]]'''
# '''[[Киһи бырааба]]'''
# [[Расизм]]
# '''[[Кулуттааһын]]'''

== Тыл уонна литэрэтиирэ ==

# '''[[Тыл]]'''
# Тыллар:
## [[Арааб тыла]]
## [[Бенгаал тыла]]
## [[Кытай тыла]]
## [[Ааҥыл тыла]]
## [[Эсперанто]]
## [[Француз тыла]]
## [[Ниэмэс тыла]]
## [[Гириэк тыла]]
## [[Иврит]]
## [[Хинди|Хиндустани]]
## [[Дьоппуон тыла]]
## [[Латыын тыла]]
## [[Перс тыла]]
## [[Португаал тыла]]
## [[Нуучча тыла]]
## [[Санскрит]]
## [[Испаан тыла]]
## [[Суахили]]
## [[Түрк тыла]] (тууроктар тыллара)
# [[Лингвистика]]
# [[Грамматика]]
# '''[[Тыл]]''' (слово)
## [[Фонема]]
## [[Сүһүөх (тыл)]] (тыл сүһүөҕэ)
# '''[[Сурук-бичик]]'''
## [[Араабтыы сурук-бичик]]
## [[Кытай суруга-бичигэ]] бичигэ
## [[Кириллица]]
## [[Гириэк суруга-бичигэ]] алпаабыта
## [[Хангыль]]
## [[Латыын суруга-бичигэ]]
# [[Ааҕыы-суруйуу]] (Грамотность)
# '''[[Тылбаас]]'''
# '''[[Литэрэтиирэ]]''' Литература
## [[Проза]]
## [[Искусство войны]]
## [[Уус-уран литэрэтиирэ]]
### [[Тыһыынча уонна биир түүн]]
## [[Роман (жанр)]] (жанр)
### [[Сон в красном тереме]]
### [[Гэндзи туһунан сэһэн]]
## '''[[Поэзия]]'''
### [[Гильгамеш туһунан эпос]]
### [[Илиада]]
### [[Махабхаарата]]
### [[Шахнаме]]

== Билим (наука) ==

# [[Билим]] (наука)
# [[Айылҕа]]

=== Астрономия ===

# '''[[Астрономия]]'''
# [[Астероид]]
# '''[[Сүдү эстии]]'''
# [[Хара иин]]
# [[Комета]]
# '''[[Галактика]]'''
## [[Халлаан Сиигэ]]
# '''[[Ый]]'''
# '''[[Планета]]'''
## '''[[Сир]]'''
## [[Юпитер]] [[Сэндэли]]
## [[Марс]] Хатааһын чолбоно
## [[Меркурий]]
## [[Нептун]]
## [[Сатурн]]
## [[Ураан (планета)]]
## [[Чолбон]]
# [[Күн систиэмэтэ]]
# [[Космоска көтүү]]
# '''[[Сулус]]'''
## '''[[Күн]]'''
# [[Вселенная]]

=== Биология ===

# '''[[Биология]]'''
# Биологические материалы
## '''[[Дезоксирибонуклеиновай кислота]]'''
## [[Ферменнэр]]
## [[Белок]]
# [[Ботаника]]
# '''[[Өлүү]]'''
## [[Бэйэҕэ тиийинии]]
# [[Экология]]
## [[Сүтэн эрэр көрүҥнэр]]
# [[Дьиэтитии]]
# '''[[Олох]]'''
# [[Биология систематиката]]
## [[Көрүҥ (биология)]]

==== Биология процесстара ====

# '''[[Метаболизм]]'''
## [[Ас буһарыы]]
## '''[[Фотосинтез]]'''
## [[Тыыныы]]
# '''[[Эволюция]]'''
# '''[[Ууһааһын]]'''
## [[Хат буолуу]] Беременность человека
## [[Аҥардам]] пол организмов

==== Анатомия ====

# '''[[Анатомия]]'''
# [[Дьахтар эмиийэ]]
# '''[[Саанык]]''' Килиэккэ
# [[Хаан эргиирэ]]
## [[Хаан]]
## [[Сүрэх]]
# [[Былчархай тиһигэ]] (Эндокрин систиэмэ)
# [[Киһи аһыыр куолаҕайа]] (Желудочно-кишечный тракт человека)
## [[Киһи быычаһа]] 
## [[Киһи очоҕоһо]] 
## [[Быар]]
# [[Былчыҥ]]
# [[Ньиэрбэ тиһигэ]]
## [[Мэйии]]
## [[Сенсорнай тиһик]] Иминэн билэр тиһик
### [[Кулгаах]]
### [[Мурун]]
### [[Харах]]
# [[Ууһуур тиһик]]
# [[Тыынар тиһик]]
## [[Тыҥа]]
# [[Дьардьама]]
# [[Тирии]]

==== Мэдиссиинэ ====

# '''[[Мэдиссиинэ]]'''
# [[Аддикция]]
# [[Альцгеймер ыарыыта]]
# '''[[Искэн]]'''
# [[Холера]]
# [[Тумуу]]
# [[Стоматология]]
# [[Инвалидность]]
## [[Балай буолуу]]
## [[Дьүлэй буолуу]]
## [[Иирии]] (Психическое расстройство)
# '''[[Ыарыы]]'''
# [[Эмп]]
# [[Этанол]]
# [[Никотин]]
## [[Табах]]
# '''[[Чөл турук]]''' (доруобуйа)
# [[Төбө ыарыыта]]
# [[Иммуннай тиһик]]
# [[Сүрэх инфаркта]]
# '''[[Малярия]]'''
# [[Аччыктааһын]] (недоедание)
# [[Менструация]]
# [[Уойуу]]
# [[Пандемия]]
# [[Антибиотик]]
## [[Бензилпенициллин]]
# [[Пневмония]]
# [[Полиомиелит]]
# [[Венерическэй ыарыылар]]
## '''[[СПИД]]'''
# [[Инсульт]]
# [[Сэллик]]
# [[Сахарнай диабет]]
# '''[[Вирустар]]'''
## [[Грипп]]
## [[Хара буоспа]]

==== Организм ====

# '''[[Организм]]'''
# '''[[Кыыллар]]''' (Животные)
## [[Нематодалар]]
## [[Моллюскалар]]
## [[Членистоногие]] Үөн-көйүүр
### '''[[Үөннэр]]''' (Насекомые)
#### [[Кымырдаҕас]]
#### [[Ыҥырыа]]
#### [[Чешуекрылые]]
### [[Ооҕуйдуҥулар]]
## 
### '''[[Амфибиялар]]'''
### '''[[Көтөрдөр]]'''
#### [[Куурусса]]
#### [[Холууп]]
### '''[[Балык]]'''
#### [[Акуулалар]]
### '''[[Үүттэнээччилэр]]'''
#### [[Тэбиэн]]
#### [[Куоска]]
#### [[Ынах]]
#### [[Ыт]]
#### [[Слоннар]]
#### [[Сылгы]]
#### [[Хой]]
#### [[Кэрбээччилэр]]
#### [[Сибиинньэ]] (Тороху)
#### [[Примааттар]]
##### '''[[Өйдөөх киһи]]'''
#### [[Кииттиҥилэр]]
### '''[[Пресмыкающиеся]]''' (Сыыллааччылар)
#### [[Динозаврдар]]
#### [[Моҕойдор]]
# [[Архейдар]]
# '''[[Бактериялар]]'''
# '''[[Тэллэйдэр]]'''
# '''[[Үүнээйилэр]]'''
## [[Сибэкки]] (чэчик)
## [[Мас]]
# [[Протистар]]

=== Хиимийэ ===

# '''[[Химия]]'''
# [[Неорганическая химия]]
# [[Биохимия]]
# [[Химия холбоһуга]] (химическое соединение)
## [[Кислота]] (аһыыба)
## [[Солох (химия)]]
## [[Туустар]]
# '''[[Химия элэмиэнэ]]''' [[Хиимийэ элэмиэнэ]]
## '''[[Элэмиэннэр наардаммыт табылыыссалара]]''' (Периодическая система химических элементов)
## [[Алюминий]]
## [[Углерод]]
## [[Алтан]]
## '''[[Кыһыл көмүс]]'''
## '''[[Водород]]'''
## '''[[Тимир]]'''
## [[Азот]]
## '''[[Кислород]]'''
## [[Үрүҥ көмүс]]
## [[Хорҕолдьун]]
# [[Органическай химия]]
## [[Испиирдэр]]
## [[Углевод]]
## [[Гормоннар]]
## [[Липид]]
# '''[[Мөлүөкүлэ]]''' 
# [[Анаалыстыыр химия]]
# [[Физическэй химия]]

=== Килиимэт уонна геология ===

# [[Лавина]]
# '''[[Килиимэт]]'''
## [[Эль-Ниньо]]
## [[Аан дойду сылыйыыта]]
# [[Сир хамсааһына]]
# '''[[Геология]]'''
## '''[[Минерал]]'''
### [[Алмаас]]
## [[Билиитэлэр тектоникалара]]
## [[Хайа боруодата]]
# [[Айылҕа алдьархайа]] Айылҕа саахала
## [[Халаан]]
## [[Цунами]]
# [[Вулкан]]
# '''[[Погода]]''' (халлаан туруга)
## [[Былыт]]
## [[Ардах]]
## [[Хаар]]
## [[Холорук]]
## [[Тропик циклона]]
## [[Тыал]]

=== Физика ===

# '''[[Физика]]'''
# [[Түргэтээһин]] Ускорение
# '''[[Атом]]'''
# '''[[Энергия]]'''
## [[Закон сохранения энергии]]
# [[Электромагнит сардаҥа]]
## [[Инфракраснай сардаҥа]]
## [[Ультрафиолет сардаҥа]]
## [[Көстөр сырдык]]
### '''[[Өҥ]]'''
# [[Классическай механика]]
# '''[[Күүс]]'''
## [[Электромагнит дьайсыы]]
### [[Магнит поле]]
## [[Гравитация]]
## [[Күүстээх дьайсыы]]
## [[Мөлтөх дьайсыы]] (Слабое взаимодействие)
# [[Магнит]]
# '''[[Маасса]]'''
# '''[[Тимирдэр]]'''
## [[Ыстаал]]
# [[Ядро хайдыыта]] (Деление ядра)
# '''[[Агрегатнай турук]]'''
## [[Гаас]]
## [[Убаҕас]]
## [[Плазма]]
## [[Кытаанах эттик]]
# [[Квант механиката]]
# [[Радиоактивнай распад]]
# [[Холоон сүрүн түөрүйэтэ]] (Общая теория относительности)
# [[Холоон анал түөрүйэтэ]] (Специальная теория относительности)
# [[Полупроводник]]
# '''[[Тыас]]''' Дорҕоон
# '''[[Түргэнэ]]'''
## [[Сырдык түргэнэ]]
# [[Температура]]
# '''[[Кэм]]'''
# [[Термодинамика]]
# [[Вакуум]]

=== Кээмэй биирдэмнэрэ ===

# '''[[Кээмэй]]'''
# [[Килограмм]]
# [[Лиитэрэ]]
# [[Миэтэрэ]]
# [[Аан дойдутааҕы биирдэм систиэмэтэ]] тиһигэ/тиһилигэ
# [[Сөкүүндэ]]

=== Кэм ===

# '''[[Халандаар]]'''
## [[Григорианскай халандаар]]
# [[Чаас]]
# '''[[Суукка]]'''
# [[Кэм курдааһына]] (часовой пояс)
# '''[[Сыл]]'''

=== Ас-үөл ===

# [[Ас-үөл]] (пища)
# [[Килиэп]] (бурдук)
# [[Бурдук]] (туораахтаах култууралар, зерновые культуры)
## [[Нэчимиэн]]
## [[Кукурууза]]
## [[Эбиэс]]
## [[Риис]]
## [[Оруос]]
## [[Сорго]]
## [[Сэлиэһинэй]]
# [[Сыыр]]
# [[Сакалаат]]
# [[Мүөт]]
# [[Фрукта]]
## [[Дьаабылыка]]
## [[Банаан]]
## [[Виноград (отон)]]
## [[Соя]]
## [[Лимон]]
## [[Эриэхэ]]
# [[Эт]]
# [[Саахар]]
# [[Оҕуруот аһа]]
## [[Хортуоска]]

==== Утах ====

# [[Пиибэ]]
# [[Кофе]]
# [[Сок]] (симэһин)
# '''[[Үүт]]'''
# [[Чэй]]
# '''[[Уу]]'''
# [[Вино]]

=== Математика ===

# '''[[Математика]]'''
# [[Алгебра]]
## [[Логарифм]]
## [[Линейнай алгебра]]
# [[Арифметика]]
# [[Координаталар систиэмэлэрэ]]
# [[Математическай анаалыс]]
## [[Дифференциальнай тэҥнэбил]]
## [[Вычислительнай математика]]
# [[Тэҥнэбил]] (уравнение)
# [[Функция (математика)]]
# '''[[Геометрия]]'''
## [[Муннук]]
## [[Иэн]]
## [[Пи]]
## [[Пифагор теоремата]]
# [[Математикаҕа дакаастабыл]]
# '''[[Чыыһыла]]'''
## [[Комплекснай чыыһыла]]
## [[Чыыһыла түөрүйэтэ]] (Теория чисел)
# [[Бесконечность]]
# [[Теория множеств]]
# [[Статистика]]
# [[Симметрия]]
# [[Тригонометрия]]

== Технология ==

# '''[[Технология]]'''
# [[Биотехнология]]
# [[Таҥас-сап]]
## [[Хлопок]]
# [[Инженерное дело]]
## [[Массыына]]
## [[Руобат]]
## [[Биинтэ (деталь)]]
## [[Көлүөһэ]]
# '''[[Тыа хаһаайыстыбата]]'''
## [[Нүөлсүтүү]]
## [[Булуук]]
# [[Металлургия]]
# [[Нанотехнология]]

=== Коммуникации ===

# '''[[Алтыһыы]]''' Билсии, Общение
# [[Кинигэ]]
# '''[[Информация]]'''
## [[Энциклопедия]]
# [[Суруналыыстыка]]
## [[Хаһыат]]
## [[Тарҕатар-биллэрэр сириэстибэ]]
# [[Кинигэ таһаарыы]]
# [[Төлөппүөн]]

=== Электроника ===

# [[Электроника]]
## [[Электрическэй ток]]
## [[Частота]]
# Компоненты
## [[Электрическэй конденсатор]]
## [[Индукция катушката]]
## [[Транзистор]]
## [[Диод]]
## [[Резистор]]
## [[Трансформатор]]

==== Көмпүүтэр уонна интэриниэт ====

# '''[[Көмпүүтэр]]'''
## [[Кытаанах диискэ]]
## [[Процессор]]
# [[Оҥоһуу интеллект]]
# [[Биллэрэр-ситимниир технология]]
## [[Алгоритм]]
# [[Интэриниэт]]
## [[Электрон почта]]
## [[Аан ситим]] [[World Wide Web]]
# [[Операциялыыр систиэмэ]]
# [[Көмпүүтэр тыла]]
# [[Көмпүүтэр бырагыраамата]]

=== Матырыйааллар уонна энергия ===

# [[Сөргүтүллэр энергия]]
# [[Электричество]]
## [[Ядернай энергия]]
# [[Хостонор оттук]]
# [[Ис уматык двигателэ]]
# [[Паар массыыната]]
# [[Уот]]

=== Матырыйааллар ===

# [[Өстүөкүлэ]]
# [[Кумааҕы]]
# [[Пластмаасса]]
# [[Мас]] (үүнээйи буолбатах)

=== Көлө ===

# [[Көлө]]
# [[Көтөр аал]]
# [[Автомобиль]]
# [[Билисипиэт]]
# [[Подводнай лодка]]
# [[Тыы]]
# [[Пуойас]]

=== Сэрии сэбэ ===

# [[Сэрии сэбэ]] (саа-саадах)
## [[Батас]]
## [[Уоттаах саа]]
### [[Бүлүмүөт]]
## [[Ядернай сэп]]
# [[Тааҥка]]
# [[Эстэр эттиктэр]]
## [[Буорах]]

== Ускуустуба уонна сынньалаҥ ==

# '''[[Култуура]]'''
# '''[[Ускуустуба]]'''
## [[Комикс]]
## [[Живопись]]
## [[Фотография]]
## [[Скульптура]]
## [[Туойтан оҥоруу]]
# [[Үҥкүү]]
# [[Мода]]
# [[Тыйаатыр]]
# [[Каллиграфия]]

=== Архитектура ===

# '''[[Архитектура]]'''
# [[Аарка]]
# [[Күргэ]]
# [[Уу  ханаала]] (Хоруу)
# [[Быһыт]]
# [[Купол]]
# '''[[Дьиэ]]'''
# Тутуу
## [[Ангкор-Ват]]
## [[Колизей]]
## [[Улуу Кытай эркинэ]]
## [[Эйфель башнята]]
## [[Эмпайр-стейт-билдинг]]
## [[Сибэтиэй София собуора (Константинополь)]]
## [[Парфенон]]
## [[Гииза пирамиидата]]
## [[Сибэтиэй Бүөтүр собуора]]
## [[Көҥүл статуйата]]
## [[Тадж-Махал]]
## [[Үс хапчаан (электростанция)]]
# [[Пирамиида (архитектура)]]
# [[Башня]]

=== Киинэ, араадьыйа, тэлэбиидэнньэ ===

# '''[[Кинематограф]]'''
## [[Мультипликация]]
### [[Аниме]]
# '''[[Араадьыйа]]'''
# '''[[Телевидение]]'''

=== Дьүрүл (Муусука) ===

# '''Дьүрүл''' ('''[[Музыка]]''')
# [[Ырыа]]
# Жанрдарынан
## [[Блюз]]
## [[Классическай муусука]]
### [[Опера]]
### [[Симфония]]
## [[Электроннай муусука]]
## [[Фламенко]]
## [[Хип-хоп (музыкальнай жанр)]]
## [[Джаз]]
## [[Регги]]
## [[Рок-муусука]]
## [[Самба (муусука)]]
# Үстүрүмүөннэр
## [[Барабаан]]
## [[Флейта]]
## [[Гитаара]]
## [[Фортепиано]]
## [[Турба (муусука үстүрүмүөнэ)]]
## [[Скрипка]]

=== Сынньалаҥ ===

# '''[[Оонньуу]]'''
## [[Кылгас наарда]]
## [[Саахымат]]
## [[Го]]
# [[Сүүйүүлээх оонньуу]]
# [[Боевые искусства]]
## [[Карате]]
## [[Дзюдо]]
# [[Олимпиада]]
# '''[[Спорт]]'''
## [[Чэпчэки атлетика]]
## [[Автоспорт]]
## [[Бейсбол]]
## [[Баскетбол]]
## [[Крикет]]
## [[Футбол]]
## [[Гольф]]
## [[Регби-футбол]]
## [[Теннис]]
# '''[[Оонньуур]]'''

== Устуоруйа уонна география ==

=== Устуоруйа (онобул) ===

# '''[[История]]'''

==== Түҥ былыргы уонна античнай устуоруйа ====

# [[Первобытное общество]]
# [[Таас үйэ]]
# [[Чаҥ үйэтэ]]
# [[Тимир үйэ]]
# [[Месопотамия]]
# [[Былыргы Египет]]
# [[Былыргы Греция]]
# [[Риим импиэрийэтэ]]
# [[Хань (династия)]]
# [[Гууптар судаарыстыбалара]] Иллэрэ

==== Орто үйэ ====

# [[Аббас халифаата]]
# [[Сырдатыы Эпохата]]
# [[Ацтектар]]
# [[Византия Империята]]
# [[Кириэстээх бохуоттар]]
# [[Улуу Риим импиэрийэтэ]]
# [[Сүүс сыллаах сэрии]]
# [[Орто үйэлэр]]
# [[Монгол импиэрийэтэ]]
# [[Мин импиэрийэтэ]]
# [[Осмаан импиэрийэтэ]]
# [[Реформация]]
# [[Отут сыллаах сэрии]]
# [[Ренессанс]]
# [[Тан (династия)]]
# [[Виикиҥнэр]]

==== Саҥа уонна хойукку устуоруйа ====

# [[Арааб-израиль иирсээннэрэ]]
# [[АХШ-ка гражданскай сэрии]]
# [[Апартеид]]
# '''[[Британия импиэрийэтэ]]'''
# '''[[Тымныы сэрии]]'''
# [[Кытайга култуура өрөбөлүүссүйэтэ]]
# '''[[Франция Улуу Революцията]]'''
# [[Улуу депрессия]]
# [[Холокост]]
# '''[[Бырамыысыланнаска өрөбөлүүссүйэ]]'''
# [[Үһүс рейх]]
# [[Мэйдзи реставрацията]]
# [[Өктөөп өрөбөлүүссүйэтэ]]
# [[Цин импиэрийэтэ]]
# [[Версааллааҕы сөбүлэҥ]]
# [[Вьетнам сэриитэ]]
# '''[[Аан дойду бастакы сэриитэ]]'''
# '''[[Аан дойду иккис сэриитэ]]'''

=== География ===

# '''[[География]]'''
# '''[[Куорат]]'''
# '''[[Континент]]'''
# [[Хайа]]
# [[Кумах куйаар]]
# [[Хотугу полюс]]
# '''[[Акыйаан]]'''
# [[Ойуур]]
# [[Өрүс]]
# '''[[Байҕал]]''' Муора
# [[Соҕуруу полюс]]

==== Континеннар уонна регионнар ====

# '''[[Африка]]'''
# '''[[Антарктида]]'''
# '''[[Азия]]'''
# '''[[Европа]]'''
# [[Ближнэй Восток]] 
# '''[[Хотугу Америка]]'''
# '''[[Океания]]'''
# '''[[Соҕуруу Америка]]'''

==== Дойдулар ====

: ''Дойдулар бары баар буолуохтаахтар, ол эрэн саҥа суруллар бикипиэдьийэлэргэ бастаан бу дойдулары суруйар ирдэнэр: ''

# [[Афганистан]]
# [[Алжир]]
# [[Аргентина]]
# [[Австралия]]
# [[Австрия]]
# [[Бангладеш]]
# '''[[Бразилия]]'''
# [[Канаада]]
# '''[[Кытай|Кытай Народнай Өрөспүүбүлүкэтэ]]'''
# [[Конго Демократическай Өрөспүүбүлүкэтэ]]
# [[Куба (дойду)|Куба]]
# [[Эгиипэт]]
# [[Эфиопия]]
# '''[[Франция]]'''
# '''[[Германия]]'''
# '''[[Индия]]'''
# [[Индонезия]]
# '''[[Ираан]]'''
# [[Ираак]]
# [[Израиль]]
# '''[[Италия]]'''
# '''[[Япония]]'''
# [[Миэксикэ]]
# [[Нидерланды]]
# [[Саҥа Зеландия]]
# [[Нигерия]]
# [[Пакистан]]
# [[Польша]]
# [[Португалия]]
# '''[[Арассыыйа]]'''
# [[Саудовскай Аравия]]
# [[Сингапур]]
# [[Соҕуруу Африка Өрөспүүбүлүкэтэ]]
# [[Кэриэйэ Өрөспүүбүлүкэтэ]]
# '''[[Испания]]'''
# [[Судаан]]
# [[Швейцария]]
# [[Танзания]]
# [[Таиланд]]
# [[Турция]]
# [[Украина]]
# '''[[Великобритания]]'''
# '''[[Америка Холбоһуктаах Штааттара]]'''
# [[Ватикан]]
# [[Венесуэла]]
# [[Вьетнам]]

==== Куораттар ====

# [[Амстердам]]
# [[Афины]]
# [[Багдад]]
# [[Бангкок]]
# '''[[Пекин]]'''
# '''[[Берлин]]'''
# [[Богота]]
# [[Брюссель]]
# [[Буэнос-Айрес]]
# [[Каир]]
# [[Кейптаун]]
# [[Дамаск]]
# [[Дели]]
# [[Дакка]]
# [[Дубай]]
# [[Гонконг]]
# [[Стамбул]]
# [[Джакарта]]
# '''[[Иерусалим]]'''
# [[Карачи]]
# [[Киншаса]]
# [[Калькутта]]
# [[Лагос]]
# '''[[Лондон]]'''
# [[Лос-Анджелес]]
# [[Мадрид]]
# [[Мекка]]
# [[Мехико]]
# '''[[Москуба]]'''
# [[Мумбаи]]
# [[Найроби]]
# '''[[Нью-Йорк]]'''
# '''[[Париж]]'''
# [[Рио-де-Жанейро]]
# '''[[Рим]]'''
# '''[[Санкт-Петербург]]'''
# [[Сан-Паулу]]
# [[Сеул]]
# [[Шанхай]]
# [[Сидней]]
# [[Тегеран]]
# '''[[Токио]]'''
# [[Вена]]
# [[Вашингтон (Колумбия уокуруга)|Вашингтон]]

==== Уу ====

# '''[[Амазонка]]'''
# [[Хотугу Муустаах акыйаан]]
# '''[[Атлантический океан]]'''
# [[Балтик байҕал]]
# [[Хара байҕал]]
# [[Кариб байҕала]]
# [[Каспий байҕала]]
# [[Конго (өрүс)|Конго]]
# [[Дунай]]
# [[Ганг]]
# [[Большой Барьерный риф]]
# [[Улуу күөллэр]]
# '''[[Ииндийэ акыйаана]]'''
# [[Инд]]
# [[Байкаал]]
# [[Танганьика]]
# [[Виктория (күөл)]]
# [[Средиземнай муора]]
# [[Миссисипи (өрүс)|Миссисипи]]
# [[Нигер (өрүс)|Нигер]]
# '''[[Нил]]'''
# [[Хотугу муора]]
# '''[[Чуумпу акыйаан]]'''
# [[Панаама ханаала]]
# [[Рейн]]
# [[Суэц ханаала]]
# [[Соҕуруу акыйаан]]
# [[Волга]]
# [[Янцзы]]
# [[Хуанхэ]]

==== Хайалар уонна кумах куйаардар ====

# [[Альпа хайалара]]
# [[Анды]]
# '''[[Гималаай хайалара]]'''
## [[Джомолунгма]]
# [[Килиманджаро]]
# [[Скалистай хайалар]]
# '''[[Сахаара]]'''

== Өссө маны көр ==
[[Бикипиэдьийэ:Атын Бикипиэдьийэлэргэ сүбэлиир ыстатыйаларбыт]]

[[Категория:Бикипиэдьийэ:Аналлаах сирэйдэр]]
[[Категория:Испииһэктэр]]</text>
      <sha1>5pm7by4zx5s2fok05hhqqo4575d382e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429844</id>
      <parentid>429843</parentid>
      <timestamp>2026-07-23T13:36:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тыл уонна литэрэтиирэ */</comment>
      <origin>429844</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40987" sha1="clfk7oftz60pendv3l2ti0tf7z2win8" xml:space="preserve">{{Shortcut|БП:ХББББЫ}}
{{ambox
 |image=[[Билэ:Stock alarm.svg|40px]]
 |text=Бу сирэй '''[[m:List of articles every Wikipedia should have|List of articles every Wikipedia should have]]''' сирэйи чопчу хатылыахтаах. Тиһиги уларытарга [[m:Talk:List of articles every Wikipedia should have|Мета-вики]] ситим-сиргэ этии киллэриэххин сөп.
 |text-small=Тиһэх тэҥнээһин  — '''2014 сыл ыам ыйын 10 күнүгэр ыытыллыбыта.'''
}}

Ханнык баҕарар омук тылынан тахсар Бикипиэдьийэҕэ баар буолуохтаах ыстатыйалар тиһиликтэрэ Мета-вики ситим-сиргэ элбэх мөккүөр түмүгэр [[meta:List of articles all languages should have|оҥоһуллубута]]. Билигин ол тиһилик 1000 ыстатыйаттан турар. Бу тиһиликкэ киирбит ыстатыйа Сахалыы Бикипиэдьийэҕэ булгуччу суруллуохтаах диэн буолбатах, нөҥүө өттүттэн, улахан суолталаах ыстатыйа барыта бу тиһиликкэ хайаан да киириэхтээх диэн буолбатах. Тиһилик бырайыактары тэҥнииргэ уонна саҥа саҕалаан эрэр дьон салайтарарыгар аналлаах.

'''Модьу бичигинэн''' бастаан суруйарга/тылбаастыырга сүбэлэнэр ыстатыйалар бэлиэтэнэллэр.

Бу тиһилик кэҥэтиллибит барылын манна көрүөххэ сөп: [[m:List of articles every Wikipedia should have/Expanded]] (ааҥыллыы). 

{| align=&quot;right&quot;
| __TOC__
|}

== Дьон ==
{| style=&quot;background-color:#F8FCFF;&quot;
|-style=&quot;vertical-align:top;&quot;
|
=== Артыыстар уонна моделлар ===
# [[Сара Бернар]]
# [[Чарли Чаплин]]
# [[Марлен Дитрих]]
# [[Мэрилин Монро]]

=== Уруhуйдьуттар уонна архитектордар ===
# [[Албрехт Дүрер]]
# [[Анри Матисс]]
# [[Винсент ван Гог]]
# [[Диего Веласкес]]
# [[Кацусика Хокусай]]
# [[Ле Корбюзье]]
# '''[[Леонардо да Винчи]]'''
# '''[[Микеландьело]]'''
# '''[[Пабло Пикассо]]'''
# [[Петер Паул Рубенс]]
# '''[[Рафаэль]]'''
# '''[[Рембрандт]]'''
# [[Сальвадор Дали]]
# [[Синан]]
# [[Франсиско Гойа]]
# [[Фрида Кало]]
# [[Фрэнк Ллойд Райт]]
# [[Энди Уорхол]]

=== Суруйааччылар уонна бэйиэттэр ===
# [[Абу Нувас]]
# [[Ханс Кристиан Андерсон]]
# [[Мацуо Басё]]
# [[Хорхе Луис Борхес]]
# [[Дьордь Гордон Байрон]]
# [[Мигел де Сервантес]]
# [[Джефри Чосер]]
# [[Антон Чехов|Чехов Антон Павлович]]
# '''[[Данте Алигиери]]'''
# [[Чарлз Дикенс]]
# [[Фёдор Достоевскай|Достоевскай Фёдор Михайлович]]
# [[Габриэл Гарсиа Маркес]]
# [[Йоhанн Вольфгаҥ фон Гөте]]
# [[Хафиз Ширази]]
# '''[[Хомер]]'''
# [[Виктор Үго]]
# [[Дьэймс Дьойс]]
# [[Франц Кафка]]
# [[Калидаса]] 
# [[Ли Бай]]
# [[Нагиб Махфуз]]
# [[Мольер]]
# [[Овидиус]]
# [[Марсель Пруст]]
# '''[[Пушкин Александр Сергеевич]]'''
# '''[[Уиллиам Шэкспир]]'''
# [[Софокл|Софокл]]
# [[Лев Толстой]]
# [[Марк Твен]]
# [[Вергилиус]]

=== Композитордар уонна музыкааннар ===
# [[Луи Армстронг]]
# '''[[Йоhанн Себастиан Бах]]'''
# '''[[The Beatles]]'''
# '''[[Бэтховэн|Людвиг ван Бетховен]]'''
# [[Йозеф Гайдн]]
# [[Брамс Иоганнес|Иоганнес Брамс]]
# [[Фредерик Шопен]]
# [[Антонин Дворжак]]
# [[Георг Фридрих Гендель]]
# [[Густав Малер]]
# '''[[Моцарт Вольфганг Амадей|Вольфганг Амадей Моцарт]]'''
# [[Джованни Пьерлуиджи да Палестрина]]
# [[Эдит Пиаф]]
# [[Джакомо Пуччини]]
# [[Элвис Пресли]]
# [[Франц Шуберт]]
# '''[[Стравинскай Игорь Фёдорович|Игорь Стравинскай]]'''
# [[Чайковскай Пётр Ильич|Пётр Чайковскай]]
# [[Джузеппе Верди|Джузеппе Верди]]
# [[Антонио Вивальди|Антонио Вивальди]]
# '''[[Рихард Вагнер|Рихард Вагнер]]'''

=== Чинчийээччилэр уонна айанньыттар ===
# [[Руаль Амундсен|Руаль Амундсен]]
# [[Нил Армстронг|Нил Армстронг]]
# [[Жак Картье|Жак Картье]]
# '''[[Христофор Колумб|Христофор Колумб]]'''
# [[Джеймс Кук|Джеймс Кук]]
# [[Эрнан Кортес|Эрнан Кортес]]
# [[Юрий Гагарин|Юрий Гагарин]]
# [[Васко да Гама|Васко да Гама]] 
# [[Ибн Баттута]]
# [[Фернан Магеллан|Фернан Магеллан]]
# [[Марко Поло|Марко Поло]]
# [[Чжэн Хэ|Чжэн Хэ]]

=== Режиссёрдар уонна сценаристар ===
# [[Ингмар Бергман|Ингмар Бергман]]
# [[Уолт Дисней|Уолт Дисней]]
# [[Эйзенштейн Сергей Михайлович|Сергей Эйзенштейн]]
# [[Федерико Феллини|Федерико Феллини]]
# [[Альфред Хичкок|Альфред Хичкок]]
# [[Стэнли Кубрик|Стэнли Кубрик]]
# [[Акира Куросава|Акира Куросава]]
# [[Сатьяджит Рай]]
# [[Стивен Спилберг|Стивен Спилберг]]
{{col-break}}

=== Учуонайдар уонна айааччылар ===
# '''[[Архимед]]'''
# [[Ибн Сина]]
# [[Тим Бернерс-Ли]]
# [[Брахмагупта]]
# [[Николай Коперник]]
# [[Мария Кюри]]
# '''[[Чарлз Дарвин]]'''
# [[Томас Эдисон]]
# '''[[Альберт Эйнштейн]]'''
# '''[[Эклид]]'''
# '''[[Леонард Эйлер]]'''
# [[Майкл Фарадей|Майкл Фарадей]]
# [[Энрико Ферми|Энрико Ферми]]
# [[Генри Форд|Генри Форд]]
# [[Гален]]
# '''[[Галилео Галилей|Галилео Галилей]]'''
# [[Гаусс, Карл Фридрих|Гаусс, Карл Фридрих]]
# [[Иоганн Гутенберг|Иоганн Гутенберг]]
# '''[[Гильберт Давид|Давид Гильберт]]'''
# [[Эрнст Генрих Геккель|Эрнст Генрих Геккель]]
# [[Джеймс Прескотт Джоуль|Джеймс Прескотт Джоуль]]
# [[Иоганн Кеплер|Иоганн Кеплер]]
# [[Аль-Хорезми]]
# [[Готфрид Лейбниц|Готфрид Лейбниц]]
# [[Карл Линней|Карл Линней]]
# [[Джеймс Максвелл|Джеймс Максвелл]]
# '''[[Менделеев Дмитрий Иванович]]'''
# '''[[Исаак Ньютон]]'''
# [[Луи Пастер|Луи Пастер]]
# [[Макс Планк|Макс Планк]]
# [[Эрнест Резерфорд|Эрнест Резерфорд]]
# [[Эрвин Шрёдингер|Эрвин Шрёдингер]]
# [[Никола Тесла|Никола Тесла]]
# [[Алан Матисон Тьюринг|Алан Матисон Тьюринг]]
# [[Джеймс Уатт|Джеймс Уатт]]

=== Бөлөһүөктэр уонна гуманитарийдар ===
# '''[[Аристотель|Аристотель]]'''
# [[Симона де Бовуар|Симона де Бовуар]]
# [[Чанакья]]
# '''[[Ноам Хомскай]]'''
# '''[[Конфуций]]'''
# [[Рене Декарт|Рене Декарт]]
# [[Эмиль Дюркгейм|Эмиль Дюркгейм]]
# [[Франциск Ассизтан]] (Ассизи)
# [[Зигмунд Фрейд|Зигмунд Фрейд]]
# [[Георг Гегель]]
# [[Ибн Хальдун]]
# '''[[Иммануил Кант]]'''
# [[Кейнс Джон Мейнард|Джон Мейнард Кейнс]]
# '''[[Лао-цзы]]'''
# '''[[Джон Локк]]'''
# [[Никколо Макиавелли|Никколо Макиавелли]]
# '''[[Карл Маркс|Карл Маркс]]'''
# [[Фридрих Ницше]]
# '''[[Платон (бөлөһүөк)|Платон]]'''
# [[Жан Жак Руссо]]
# [[Жан-Поль Сартр]]
# [[Сыма Цянь]]
# [[Смит, Адам|Адам Смит]]
# [[Сокраат (бөлөһүөк)|Сократ]]
# [[Вольтер]]
# [[Макс Вебер]]
# [[Витгенштейн, Людвиг|Людвиг Витгенштейн]]
# [[Чжу Си]]

=== Бас-көс дьон уонна бэлиитиктэр ===
# [[Улуу Акбар]]
# '''[[Улуу Александр|Улуу Александр]]'''
# [[Ашока]]
# [[Мустафа Кемал Ататүрк|Мустафа Кемаль Ататюрк]]
# '''[[Октавиан Август|Октавиан Август]]'''
# [[Отто фон Бисмарк|Отто фон Бисмарк]]
# [[Симон Боливар|Симон Боливар]]
# '''[[Наполеон I Бонапарт|Наполеон I Бонапарт]]'''
# '''[[Юлий Цезарь|Юлий Цезарь]]'''
# '''[[Улуу Карл]]'''
# [[Уинстон Черчилль|Уинстон Черчилль]]
# [[Константин I Улуу|Константин I Улуу]]
# '''[[Кир II Улуу]]'''
# [[Шарль де Голль|Шарль де Голль]]
# [[Махатма Ганди]]
# [[Елизавета I (Англия)|Елизавета I (Англия королевата)]]
# '''[[Чыҥыс Хаан]]'''
# [[Эрнесто Че Гевара]]
# '''[[Адольф Гитлер]]'''
# [[Жанна д’Арк]]
# [[Кинг, Мартин Лютер|Мартин Лютер Кинг]]
# '''[[Владимир Ленин]]'''
# [[Авраам Линкольн]]
# [[Людовик XIV (Франция)|Людовик XIV]]
# [[Люксембург, Роза|Роза Люксембург]]
# [[Нельсон Мандела]]
# [[Мао Цзэдун]]
# [[Джавахарлал Неру]]
# [[Кваме Нкрума|Кваме Нкрума]]
# [[Бүөтүр I]]
# [[Цинь Ши Хуан|Цинь Ши Хуан]]
# [[Рузвельт, Франклин|Франклин Рузвельт]]
# [[Салах ад-Дин]]
# '''[[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин]]'''
# [[Сулейман I]]
# [[Сунь Ятсен]]
# [[Тамерлан]]
# [[Умар ибн аль-Хаттаб]]
# [[Джордж Вашингтон]]

=== Итэҕэл эйгэтэ ===
# '''[[Авраам|Авраам]]'''
# [[Фома Аквинат]]
# [[Аврелий Августин]]
# '''[[Будда Шакьямуни|Будда]]'''
# [[Абу Хамид аль-Газали]]
# '''[[Иисус Христос]]'''
# [[Мартин Лютер]]
# '''[[Моисей|Моисей]]'''
# '''[[Мухаммед|Мухаммед]]'''
# [[Апостол Павел]]


{{col-end}}

== Философия и психология ==
{{колонки|3}}
=== Бөлөһүөктээһин (Философия) ===
# [[Кэрэ]]
# [[Диалектика]]
# [[Этика]]
# [[Эпистемология]]
# [[Феминизм]]
# [[Көҥүл талыы]] (Дьулуур көҥүлэ, свобода воли)
# '''[[Билии]]'''
# [[Логика]]
# [[Өй]] (разум)
# '''[[Философия]]'''
# [[Вероятность]]
# [[Дьиҥ]] (реальность)
# [[Кырдьык]] (истина)

* [[Сиэр (Мораль)]]

=== Психология (Уйулҕа үөрэҕэ) ===
# '''[[Быһыы-майгы|Быһыы-майгы (поведение)]]'''
# '''[[Эмоция]]'''
# [[Таптал]]
# [[Психология]]
# '''[[Толкуйдааһын (психология)]]'''
{{конец кол}}

== Олоҕу анаарыы уонна итэҕэл ==

# '''[[Таҥара]]'''
# '''[[Мифология]]'''
# Мировоззренческие философии
## [[Атеизм]]
## [[Фундаментализм]]
## [[Материализм]]
## [[Монотеизм]]
## [[Политеизм]]
# '''[[Кут]]''' (душа)
# '''[[Итэҕэл]]'''
# Сорох итэҕэллэр
## '''[[Буддизм]]'''
## '''[[Христианство]]'''
### [[Католицизм]]
## [[Конфуцианство]]
## '''[[Индуизм]]'''
### [[Тримурти]]
## '''[[Ислам]]'''
### [[Шииттэр]]
## [[Джайнизм]]
## '''[[Иудаизм]]'''
## [[Сикхизм]]
## [[Даосизм]]
## [[Зороастризм]]
# Духовнай практикалар
## [[Суфизм]]
## [[Йога]]
## [[Дзэн]]

== Дьон-сэргэ ==

# '''[[Уопсастыба|Уопсастыба (түмэт)]]'''
# [[Цивилизация]]
# '''[[Үөрэхтээһин]]'''

=== Ыал ===

# '''[[Ыал]]'''
# '''[[Оҕо]]'''
# [[Эр киһи]]
# '''[[Ыал буолуу|Ыал буолуу (кэргэннэнии)]]'''
# [[Дьахтар|Дьахтар]]

=== Бэлиитикэ ===

# '''[[Политика|Бэлиитикэ]]'''
# [[Анархизм]]
# [[Колониализм]]
# [[Коммунизм]]
# [[Консерватизм]]
# [[Демократия]]
# [[Диктатура]]
# [[Дипломатия]]
# [[Фашизм]]
# [[Глобализация]]
# '''[[Бырабыыталыстыба]]''' ([[дьаһалта]])
# [[Идеология]]
# [[Империализм]]
# [[Либерализм]]
# [[Марксизм]]
# [[Монархия]]
# [[Национализм]]
# [[Өрөспүүбүлүкэ]]
# [[Социализм]]
# '''[[Ил]]''' (судаарыстыба)
# [[Баартыйа (бэлиитикэ)]]
# [[Пропаганда]]
# [[Терроризм]]

=== Урбаан уонна экономика ===

# '''[[Экономика]]'''
# [[Хаппытаал]]
# [[Капитализм]]
# [[Валюта]]
## [[Евро]]
## [[Иена]]
## [[АХШ дуоллара]]
# [[Бырамыысыланнас]]
# '''[[Харчы]]'''
# [[Түһээн]]

=== Быраап ===
# '''[[Быраап|Быраап (право)]]'''
# [[Конституция|Сүрүн сокуон (Конституция)]]

=== Омуктар ыккардыларынааҕы тэрилтэлэр ===
# [[Африка дойдуларын сойууһа]]
# [[Арааб дойдуларын Лиигата]]
# [[АСЕАН|АСЕАН]]
# [[Көҥүл дойдулар доҕордоһуулара|Көҥүл дойдулар доҕордоһуулара]] (Содружество Независимых Государств)
# [[Нациялар доҕордоһуулара|Нациялар доҕордоһуулара]] (Содружество наций)
# [[Эуропа Унията|Эуропа Унията]] (Европейский союз)

# '''[[Кыһыл кириэс аан дойдутааҕы кэмитиэтэ]]''' уонна Кыһыл Ый хамсааһын (Международное движение Красного Креста и Красного Полумесяца)
# [[NATO|НАТО (NATO)]]
# [[Нобель бирииhэ|Нобель бириэмиэйэтэ]]
# [[OPEC|OPEC]]
# '''[[Холбоһуктаах нациялар тэрилтэлэрэ|Холбоһуктаах нациялар тэрилтэлэрэ]]'''
## [[Омуктар ыккардыларынааҕы ХНТ суута|Омуктар ыккардыларынааҕы ХНТ суута]]
## [[Аан дойдутааҕы харчы пуондата]]
## [[ЮНЕСКО]]
## [[Киһи быраабын биирдэһиллибит декларацията]]
## [[Доруобуйа аан дойдутааҕы тэрилтэтэ]]
# [[Аан дойду Баана]]
# [[Аан дойдутааҕы эргиэн тэрилтэтэ]]

=== Сэрии ===
# [[Гражданскай сэрии]]
# '''[[Сэбилэниилээх күүстэр]]'''  ([[:en:Army|Army]])
# '''[[Эйэ|Эйэ]]'''
# '''[[Сэрии]]'''

=== Дьон-сэргэ утарсыыта (Социальные разногласия) ===

# [[Аборт]]
# '''[[Суутунан өлөрүү]]'''
# '''[[Киһи бырааба]]'''
# [[Расизм]]
# '''[[Кулуттааһын]]'''

== Тыл уонна литэрэтиирэ ==
{{колонки|3}}
# '''[[Тыл]]'''
# Тыллар:
## [[Арааб тыла]]
## [[Бенгаал тыла]]
## [[Кытай тыла]]
## [[Ааҥыл тыла]]
## [[Эсперанто]]
## [[Француз тыла]]
## [[Ниэмэс тыла]]
## [[Гириэк тыла]]
## [[Иврит]]
## [[Хинди|Хиндустани]]
## [[Дьоппуон тыла]]
## [[Латыын тыла]]
## [[Перс тыла]]
## [[Португаал тыла]]
## [[Нуучча тыла]]
## [[Санскрит]]
## [[Испаан тыла]]
## [[Суахили]]
## [[Түрк тыла]] (тууроктар тыллара)
# [[Лингвистика]]
# [[Грамматика]]
# '''[[Тыл]]''' (слово)
## [[Фонема]]
## [[Сүһүөх (тыл)]] (тыл сүһүөҕэ)
# '''[[Сурук-бичик]]'''
## [[Араабтыы сурук-бичик]]
## [[Кытай суруга-бичигэ]] бичигэ
## [[Кириллица]]
## [[Гириэк суруга-бичигэ]] алпаабыта
## [[Хангыль]]
## [[Латыын суруга-бичигэ]]
# [[Ааҕыы-суруйуу]] (Грамотность)
# '''[[Тылбаас]]'''
# '''[[Литэрэтиирэ]]''' Литература
## [[Проза]]
## [[Искусство войны]]
## [[Уус-уран литэрэтиирэ]]
### [[Тыһыынча уонна биир түүн]]
## [[Роман (жанр)]] (жанр)
### [[Сон в красном тереме]]
### [[Гэндзи туһунан сэһэн]]
## '''[[Поэзия]]'''
### [[Гильгамеш туһунан эпос]]
### [[Илиада]]
### [[Махабхаарата]]
### [[Шахнаме]]

== Билим (наука) ==

# [[Билим]] (наука)
# [[Айылҕа]]

=== Астрономия ===

# '''[[Астрономия]]'''
# [[Астероид]]
# '''[[Сүдү эстии]]'''
# [[Хара иин]]
# [[Комета]]
# '''[[Галактика]]'''
## [[Халлаан Сиигэ]]
# '''[[Ый]]'''
# '''[[Планета]]'''
## '''[[Сир]]'''
## [[Юпитер]] [[Сэндэли]]
## [[Марс]] Хатааһын чолбоно
## [[Меркурий]]
## [[Нептун]]
## [[Сатурн]]
## [[Ураан (планета)]]
## [[Чолбон]]
# [[Күн систиэмэтэ]]
# [[Космоска көтүү]]
# '''[[Сулус]]'''
## '''[[Күн]]'''
# [[Вселенная]]

=== Биология ===

# '''[[Биология]]'''
# Биологические материалы
## '''[[Дезоксирибонуклеиновай кислота]]'''
## [[Ферменнэр]]
## [[Белок]]
# [[Ботаника]]
# '''[[Өлүү]]'''
## [[Бэйэҕэ тиийинии]]
# [[Экология]]
## [[Сүтэн эрэр көрүҥнэр]]
# [[Дьиэтитии]]
# '''[[Олох]]'''
# [[Биология систематиката]]
## [[Көрүҥ (биология)]]

==== Биология процесстара ====

# '''[[Метаболизм]]'''
## [[Ас буһарыы]]
## '''[[Фотосинтез]]'''
## [[Тыыныы]]
# '''[[Эволюция]]'''
# '''[[Ууһааһын]]'''
## [[Хат буолуу]] Беременность человека
## [[Аҥардам]] пол организмов

==== Анатомия ====

# '''[[Анатомия]]'''
# [[Дьахтар эмиийэ]]
# '''[[Саанык]]''' Килиэккэ
# [[Хаан эргиирэ]]
## [[Хаан]]
## [[Сүрэх]]
# [[Былчархай тиһигэ]] (Эндокрин систиэмэ)
# [[Киһи аһыыр куолаҕайа]] (Желудочно-кишечный тракт человека)
## [[Киһи быычаһа]] 
## [[Киһи очоҕоһо]] 
## [[Быар]]
# [[Былчыҥ]]
# [[Ньиэрбэ тиһигэ]]
## [[Мэйии]]
## [[Сенсорнай тиһик]] Иминэн билэр тиһик
### [[Кулгаах]]
### [[Мурун]]
### [[Харах]]
# [[Ууһуур тиһик]]
# [[Тыынар тиһик]]
## [[Тыҥа]]
# [[Дьардьама]]
# [[Тирии]]

==== Мэдиссиинэ ====

# '''[[Мэдиссиинэ]]'''
# [[Аддикция]]
# [[Альцгеймер ыарыыта]]
# '''[[Искэн]]'''
# [[Холера]]
# [[Тумуу]]
# [[Стоматология]]
# [[Инвалидность]]
## [[Балай буолуу]]
## [[Дьүлэй буолуу]]
## [[Иирии]] (Психическое расстройство)
# '''[[Ыарыы]]'''
# [[Эмп]]
# [[Этанол]]
# [[Никотин]]
## [[Табах]]
# '''[[Чөл турук]]''' (доруобуйа)
# [[Төбө ыарыыта]]
# [[Иммуннай тиһик]]
# [[Сүрэх инфаркта]]
# '''[[Малярия]]'''
# [[Аччыктааһын]] (недоедание)
# [[Менструация]]
# [[Уойуу]]
# [[Пандемия]]
# [[Антибиотик]]
## [[Бензилпенициллин]]
# [[Пневмония]]
# [[Полиомиелит]]
# [[Венерическэй ыарыылар]]
## '''[[СПИД]]'''
# [[Инсульт]]
# [[Сэллик]]
# [[Сахарнай диабет]]
# '''[[Вирустар]]'''
## [[Грипп]]
## [[Хара буоспа]]

==== Организм ====

# '''[[Организм]]'''
# '''[[Кыыллар]]''' (Животные)
## [[Нематодалар]]
## [[Моллюскалар]]
## [[Членистоногие]] Үөн-көйүүр
### '''[[Үөннэр]]''' (Насекомые)
#### [[Кымырдаҕас]]
#### [[Ыҥырыа]]
#### [[Чешуекрылые]]
### [[Ооҕуйдуҥулар]]
## 
### '''[[Амфибиялар]]'''
### '''[[Көтөрдөр]]'''
#### [[Куурусса]]
#### [[Холууп]]
### '''[[Балык]]'''
#### [[Акуулалар]]
### '''[[Үүттэнээччилэр]]'''
#### [[Тэбиэн]]
#### [[Куоска]]
#### [[Ынах]]
#### [[Ыт]]
#### [[Слоннар]]
#### [[Сылгы]]
#### [[Хой]]
#### [[Кэрбээччилэр]]
#### [[Сибиинньэ]] (Тороху)
#### [[Примааттар]]
##### '''[[Өйдөөх киһи]]'''
#### [[Кииттиҥилэр]]
### '''[[Пресмыкающиеся]]''' (Сыыллааччылар)
#### [[Динозаврдар]]
#### [[Моҕойдор]]
# [[Архейдар]]
# '''[[Бактериялар]]'''
# '''[[Тэллэйдэр]]'''
# '''[[Үүнээйилэр]]'''
## [[Сибэкки]] (чэчик)
## [[Мас]]
# [[Протистар]]

=== Хиимийэ ===

# '''[[Химия]]'''
# [[Неорганическая химия]]
# [[Биохимия]]
# [[Химия холбоһуга]] (химическое соединение)
## [[Кислота]] (аһыыба)
## [[Солох (химия)]]
## [[Туустар]]
# '''[[Химия элэмиэнэ]]''' [[Хиимийэ элэмиэнэ]]
## '''[[Элэмиэннэр наардаммыт табылыыссалара]]''' (Периодическая система химических элементов)
## [[Алюминий]]
## [[Углерод]]
## [[Алтан]]
## '''[[Кыһыл көмүс]]'''
## '''[[Водород]]'''
## '''[[Тимир]]'''
## [[Азот]]
## '''[[Кислород]]'''
## [[Үрүҥ көмүс]]
## [[Хорҕолдьун]]
# [[Органическай химия]]
## [[Испиирдэр]]
## [[Углевод]]
## [[Гормоннар]]
## [[Липид]]
# '''[[Мөлүөкүлэ]]''' 
# [[Анаалыстыыр химия]]
# [[Физическэй химия]]

=== Килиимэт уонна геология ===

# [[Лавина]]
# '''[[Килиимэт]]'''
## [[Эль-Ниньо]]
## [[Аан дойду сылыйыыта]]
# [[Сир хамсааһына]]
# '''[[Геология]]'''
## '''[[Минерал]]'''
### [[Алмаас]]
## [[Билиитэлэр тектоникалара]]
## [[Хайа боруодата]]
# [[Айылҕа алдьархайа]] Айылҕа саахала
## [[Халаан]]
## [[Цунами]]
# [[Вулкан]]
# '''[[Погода]]''' (халлаан туруга)
## [[Былыт]]
## [[Ардах]]
## [[Хаар]]
## [[Холорук]]
## [[Тропик циклона]]
## [[Тыал]]

=== Физика ===

# '''[[Физика]]'''
# [[Түргэтээһин]] Ускорение
# '''[[Атом]]'''
# '''[[Энергия]]'''
## [[Закон сохранения энергии]]
# [[Электромагнит сардаҥа]]
## [[Инфракраснай сардаҥа]]
## [[Ультрафиолет сардаҥа]]
## [[Көстөр сырдык]]
### '''[[Өҥ]]'''
# [[Классическай механика]]
# '''[[Күүс]]'''
## [[Электромагнит дьайсыы]]
### [[Магнит поле]]
## [[Гравитация]]
## [[Күүстээх дьайсыы]]
## [[Мөлтөх дьайсыы]] (Слабое взаимодействие)
# [[Магнит]]
# '''[[Маасса]]'''
# '''[[Тимирдэр]]'''
## [[Ыстаал]]
# [[Ядро хайдыыта]] (Деление ядра)
# '''[[Агрегатнай турук]]'''
## [[Гаас]]
## [[Убаҕас]]
## [[Плазма]]
## [[Кытаанах эттик]]
# [[Квант механиката]]
# [[Радиоактивнай распад]]
# [[Холоон сүрүн түөрүйэтэ]] (Общая теория относительности)
# [[Холоон анал түөрүйэтэ]] (Специальная теория относительности)
# [[Полупроводник]]
# '''[[Тыас]]''' Дорҕоон
# '''[[Түргэнэ]]'''
## [[Сырдык түргэнэ]]
# [[Температура]]
# '''[[Кэм]]'''
# [[Термодинамика]]
# [[Вакуум]]

=== Кээмэй биирдэмнэрэ ===

# '''[[Кээмэй]]'''
# [[Килограмм]]
# [[Лиитэрэ]]
# [[Миэтэрэ]]
# [[Аан дойдутааҕы биирдэм систиэмэтэ]] тиһигэ/тиһилигэ
# [[Сөкүүндэ]]

=== Кэм ===

# '''[[Халандаар]]'''
## [[Григорианскай халандаар]]
# [[Чаас]]
# '''[[Суукка]]'''
# [[Кэм курдааһына]] (часовой пояс)
# '''[[Сыл]]'''

=== Ас-үөл ===

# [[Ас-үөл]] (пища)
# [[Килиэп]] (бурдук)
# [[Бурдук]] (туораахтаах култууралар, зерновые культуры)
## [[Нэчимиэн]]
## [[Кукурууза]]
## [[Эбиэс]]
## [[Риис]]
## [[Оруос]]
## [[Сорго]]
## [[Сэлиэһинэй]]
# [[Сыыр]]
# [[Сакалаат]]
# [[Мүөт]]
# [[Фрукта]]
## [[Дьаабылыка]]
## [[Банаан]]
## [[Виноград (отон)]]
## [[Соя]]
## [[Лимон]]
## [[Эриэхэ]]
# [[Эт]]
# [[Саахар]]
# [[Оҕуруот аһа]]
## [[Хортуоска]]

==== Утах ====

# [[Пиибэ]]
# [[Кофе]]
# [[Сок]] (симэһин)
# '''[[Үүт]]'''
# [[Чэй]]
# '''[[Уу]]'''
# [[Вино]]

=== Математика ===

# '''[[Математика]]'''
# [[Алгебра]]
## [[Логарифм]]
## [[Линейнай алгебра]]
# [[Арифметика]]
# [[Координаталар систиэмэлэрэ]]
# [[Математическай анаалыс]]
## [[Дифференциальнай тэҥнэбил]]
## [[Вычислительнай математика]]
# [[Тэҥнэбил]] (уравнение)
# [[Функция (математика)]]
# '''[[Геометрия]]'''
## [[Муннук]]
## [[Иэн]]
## [[Пи]]
## [[Пифагор теоремата]]
# [[Математикаҕа дакаастабыл]]
# '''[[Чыыһыла]]'''
## [[Комплекснай чыыһыла]]
## [[Чыыһыла түөрүйэтэ]] (Теория чисел)
# [[Бесконечность]]
# [[Теория множеств]]
# [[Статистика]]
# [[Симметрия]]
# [[Тригонометрия]]

== Технология ==

# '''[[Технология]]'''
# [[Биотехнология]]
# [[Таҥас-сап]]
## [[Хлопок]]
# [[Инженерное дело]]
## [[Массыына]]
## [[Руобат]]
## [[Биинтэ (деталь)]]
## [[Көлүөһэ]]
# '''[[Тыа хаһаайыстыбата]]'''
## [[Нүөлсүтүү]]
## [[Булуук]]
# [[Металлургия]]
# [[Нанотехнология]]

=== Коммуникации ===

# '''[[Алтыһыы]]''' Билсии, Общение
# [[Кинигэ]]
# '''[[Информация]]'''
## [[Энциклопедия]]
# [[Суруналыыстыка]]
## [[Хаһыат]]
## [[Тарҕатар-биллэрэр сириэстибэ]]
# [[Кинигэ таһаарыы]]
# [[Төлөппүөн]]

=== Электроника ===

# [[Электроника]]
## [[Электрическэй ток]]
## [[Частота]]
# Компоненты
## [[Электрическэй конденсатор]]
## [[Индукция катушката]]
## [[Транзистор]]
## [[Диод]]
## [[Резистор]]
## [[Трансформатор]]

==== Көмпүүтэр уонна интэриниэт ====

# '''[[Көмпүүтэр]]'''
## [[Кытаанах диискэ]]
## [[Процессор]]
# [[Оҥоһуу интеллект]]
# [[Биллэрэр-ситимниир технология]]
## [[Алгоритм]]
# [[Интэриниэт]]
## [[Электрон почта]]
## [[Аан ситим]] [[World Wide Web]]
# [[Операциялыыр систиэмэ]]
# [[Көмпүүтэр тыла]]
# [[Көмпүүтэр бырагыраамата]]

=== Матырыйааллар уонна энергия ===

# [[Сөргүтүллэр энергия]]
# [[Электричество]]
## [[Ядернай энергия]]
# [[Хостонор оттук]]
# [[Ис уматык двигателэ]]
# [[Паар массыыната]]
# [[Уот]]

=== Матырыйааллар ===

# [[Өстүөкүлэ]]
# [[Кумааҕы]]
# [[Пластмаасса]]
# [[Мас]] (үүнээйи буолбатах)

=== Көлө ===

# [[Көлө]]
# [[Көтөр аал]]
# [[Автомобиль]]
# [[Билисипиэт]]
# [[Подводнай лодка]]
# [[Тыы]]
# [[Пуойас]]

=== Сэрии сэбэ ===

# [[Сэрии сэбэ]] (саа-саадах)
## [[Батас]]
## [[Уоттаах саа]]
### [[Бүлүмүөт]]
## [[Ядернай сэп]]
# [[Тааҥка]]
# [[Эстэр эттиктэр]]
## [[Буорах]]

== Ускуустуба уонна сынньалаҥ ==

# '''[[Култуура]]'''
# '''[[Ускуустуба]]'''
## [[Комикс]]
## [[Живопись]]
## [[Фотография]]
## [[Скульптура]]
## [[Туойтан оҥоруу]]
# [[Үҥкүү]]
# [[Мода]]
# [[Тыйаатыр]]
# [[Каллиграфия]]

=== Архитектура ===

# '''[[Архитектура]]'''
# [[Аарка]]
# [[Күргэ]]
# [[Уу  ханаала]] (Хоруу)
# [[Быһыт]]
# [[Купол]]
# '''[[Дьиэ]]'''
# Тутуу
## [[Ангкор-Ват]]
## [[Колизей]]
## [[Улуу Кытай эркинэ]]
## [[Эйфель башнята]]
## [[Эмпайр-стейт-билдинг]]
## [[Сибэтиэй София собуора (Константинополь)]]
## [[Парфенон]]
## [[Гииза пирамиидата]]
## [[Сибэтиэй Бүөтүр собуора]]
## [[Көҥүл статуйата]]
## [[Тадж-Махал]]
## [[Үс хапчаан (электростанция)]]
# [[Пирамиида (архитектура)]]
# [[Башня]]

=== Киинэ, араадьыйа, тэлэбиидэнньэ ===

# '''[[Кинематограф]]'''
## [[Мультипликация]]
### [[Аниме]]
# '''[[Араадьыйа]]'''
# '''[[Телевидение]]'''

=== Дьүрүл (Муусука) ===

# '''Дьүрүл''' ('''[[Музыка]]''')
# [[Ырыа]]
# Жанрдарынан
## [[Блюз]]
## [[Классическай муусука]]
### [[Опера]]
### [[Симфония]]
## [[Электроннай муусука]]
## [[Фламенко]]
## [[Хип-хоп (музыкальнай жанр)]]
## [[Джаз]]
## [[Регги]]
## [[Рок-муусука]]
## [[Самба (муусука)]]
# Үстүрүмүөннэр
## [[Барабаан]]
## [[Флейта]]
## [[Гитаара]]
## [[Фортепиано]]
## [[Турба (муусука үстүрүмүөнэ)]]
## [[Скрипка]]

=== Сынньалаҥ ===

# '''[[Оонньуу]]'''
## [[Кылгас наарда]]
## [[Саахымат]]
## [[Го]]
# [[Сүүйүүлээх оонньуу]]
# [[Боевые искусства]]
## [[Карате]]
## [[Дзюдо]]
# [[Олимпиада]]
# '''[[Спорт]]'''
## [[Чэпчэки атлетика]]
## [[Автоспорт]]
## [[Бейсбол]]
## [[Баскетбол]]
## [[Крикет]]
## [[Футбол]]
## [[Гольф]]
## [[Регби-футбол]]
## [[Теннис]]
# '''[[Оонньуур]]'''

== Устуоруйа уонна география ==

=== Устуоруйа (онобул) ===

# '''[[История]]'''

==== Түҥ былыргы уонна античнай устуоруйа ====

# [[Первобытное общество]]
# [[Таас үйэ]]
# [[Чаҥ үйэтэ]]
# [[Тимир үйэ]]
# [[Месопотамия]]
# [[Былыргы Египет]]
# [[Былыргы Греция]]
# [[Риим импиэрийэтэ]]
# [[Хань (династия)]]
# [[Гууптар судаарыстыбалара]] Иллэрэ

==== Орто үйэ ====

# [[Аббас халифаата]]
# [[Сырдатыы Эпохата]]
# [[Ацтектар]]
# [[Византия Империята]]
# [[Кириэстээх бохуоттар]]
# [[Улуу Риим импиэрийэтэ]]
# [[Сүүс сыллаах сэрии]]
# [[Орто үйэлэр]]
# [[Монгол импиэрийэтэ]]
# [[Мин импиэрийэтэ]]
# [[Осмаан импиэрийэтэ]]
# [[Реформация]]
# [[Отут сыллаах сэрии]]
# [[Ренессанс]]
# [[Тан (династия)]]
# [[Виикиҥнэр]]

==== Саҥа уонна хойукку устуоруйа ====

# [[Арааб-израиль иирсээннэрэ]]
# [[АХШ-ка гражданскай сэрии]]
# [[Апартеид]]
# '''[[Британия импиэрийэтэ]]'''
# '''[[Тымныы сэрии]]'''
# [[Кытайга култуура өрөбөлүүссүйэтэ]]
# '''[[Франция Улуу Революцията]]'''
# [[Улуу депрессия]]
# [[Холокост]]
# '''[[Бырамыысыланнаска өрөбөлүүссүйэ]]'''
# [[Үһүс рейх]]
# [[Мэйдзи реставрацията]]
# [[Өктөөп өрөбөлүүссүйэтэ]]
# [[Цин импиэрийэтэ]]
# [[Версааллааҕы сөбүлэҥ]]
# [[Вьетнам сэриитэ]]
# '''[[Аан дойду бастакы сэриитэ]]'''
# '''[[Аан дойду иккис сэриитэ]]'''

=== География ===

# '''[[География]]'''
# '''[[Куорат]]'''
# '''[[Континент]]'''
# [[Хайа]]
# [[Кумах куйаар]]
# [[Хотугу полюс]]
# '''[[Акыйаан]]'''
# [[Ойуур]]
# [[Өрүс]]
# '''[[Байҕал]]''' Муора
# [[Соҕуруу полюс]]

==== Континеннар уонна регионнар ====

# '''[[Африка]]'''
# '''[[Антарктида]]'''
# '''[[Азия]]'''
# '''[[Европа]]'''
# [[Ближнэй Восток]] 
# '''[[Хотугу Америка]]'''
# '''[[Океания]]'''
# '''[[Соҕуруу Америка]]'''

==== Дойдулар ====

: ''Дойдулар бары баар буолуохтаахтар, ол эрэн саҥа суруллар бикипиэдьийэлэргэ бастаан бу дойдулары суруйар ирдэнэр: ''

# [[Афганистан]]
# [[Алжир]]
# [[Аргентина]]
# [[Австралия]]
# [[Австрия]]
# [[Бангладеш]]
# '''[[Бразилия]]'''
# [[Канаада]]
# '''[[Кытай|Кытай Народнай Өрөспүүбүлүкэтэ]]'''
# [[Конго Демократическай Өрөспүүбүлүкэтэ]]
# [[Куба (дойду)|Куба]]
# [[Эгиипэт]]
# [[Эфиопия]]
# '''[[Франция]]'''
# '''[[Германия]]'''
# '''[[Индия]]'''
# [[Индонезия]]
# '''[[Ираан]]'''
# [[Ираак]]
# [[Израиль]]
# '''[[Италия]]'''
# '''[[Япония]]'''
# [[Миэксикэ]]
# [[Нидерланды]]
# [[Саҥа Зеландия]]
# [[Нигерия]]
# [[Пакистан]]
# [[Польша]]
# [[Португалия]]
# '''[[Арассыыйа]]'''
# [[Саудовскай Аравия]]
# [[Сингапур]]
# [[Соҕуруу Африка Өрөспүүбүлүкэтэ]]
# [[Кэриэйэ Өрөспүүбүлүкэтэ]]
# '''[[Испания]]'''
# [[Судаан]]
# [[Швейцария]]
# [[Танзания]]
# [[Таиланд]]
# [[Турция]]
# [[Украина]]
# '''[[Великобритания]]'''
# '''[[Америка Холбоһуктаах Штааттара]]'''
# [[Ватикан]]
# [[Венесуэла]]
# [[Вьетнам]]

==== Куораттар ====

# [[Амстердам]]
# [[Афины]]
# [[Багдад]]
# [[Бангкок]]
# '''[[Пекин]]'''
# '''[[Берлин]]'''
# [[Богота]]
# [[Брюссель]]
# [[Буэнос-Айрес]]
# [[Каир]]
# [[Кейптаун]]
# [[Дамаск]]
# [[Дели]]
# [[Дакка]]
# [[Дубай]]
# [[Гонконг]]
# [[Стамбул]]
# [[Джакарта]]
# '''[[Иерусалим]]'''
# [[Карачи]]
# [[Киншаса]]
# [[Калькутта]]
# [[Лагос]]
# '''[[Лондон]]'''
# [[Лос-Анджелес]]
# [[Мадрид]]
# [[Мекка]]
# [[Мехико]]
# '''[[Москуба]]'''
# [[Мумбаи]]
# [[Найроби]]
# '''[[Нью-Йорк]]'''
# '''[[Париж]]'''
# [[Рио-де-Жанейро]]
# '''[[Рим]]'''
# '''[[Санкт-Петербург]]'''
# [[Сан-Паулу]]
# [[Сеул]]
# [[Шанхай]]
# [[Сидней]]
# [[Тегеран]]
# '''[[Токио]]'''
# [[Вена]]
# [[Вашингтон (Колумбия уокуруга)|Вашингтон]]

==== Уу ====

# '''[[Амазонка]]'''
# [[Хотугу Муустаах акыйаан]]
# '''[[Атлантический океан]]'''
# [[Балтик байҕал]]
# [[Хара байҕал]]
# [[Кариб байҕала]]
# [[Каспий байҕала]]
# [[Конго (өрүс)|Конго]]
# [[Дунай]]
# [[Ганг]]
# [[Большой Барьерный риф]]
# [[Улуу күөллэр]]
# '''[[Ииндийэ акыйаана]]'''
# [[Инд]]
# [[Байкаал]]
# [[Танганьика]]
# [[Виктория (күөл)]]
# [[Средиземнай муора]]
# [[Миссисипи (өрүс)|Миссисипи]]
# [[Нигер (өрүс)|Нигер]]
# '''[[Нил]]'''
# [[Хотугу муора]]
# '''[[Чуумпу акыйаан]]'''
# [[Панаама ханаала]]
# [[Рейн]]
# [[Суэц ханаала]]
# [[Соҕуруу акыйаан]]
# [[Волга]]
# [[Янцзы]]
# [[Хуанхэ]]

==== Хайалар уонна кумах куйаардар ====

# [[Альпа хайалара]]
# [[Анды]]
# '''[[Гималаай хайалара]]'''
## [[Джомолунгма]]
# [[Килиманджаро]]
# [[Скалистай хайалар]]
# '''[[Сахаара]]'''

== Өссө маны көр ==
[[Бикипиэдьийэ:Атын Бикипиэдьийэлэргэ сүбэлиир ыстатыйаларбыт]]

[[Категория:Бикипиэдьийэ:Аналлаах сирэйдэр]]
[[Категория:Испииһэктэр]]</text>
      <sha1>clfk7oftz60pendv3l2ti0tf7z2win8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429845</id>
      <parentid>429844</parentid>
      <timestamp>2026-07-23T13:37:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дьон-сэргэ */</comment>
      <origin>429845</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41056" sha1="s4x3ni9mbhgszgjy5smeozfdbddwt3f" xml:space="preserve">{{Shortcut|БП:ХББББЫ}}
{{ambox
 |image=[[Билэ:Stock alarm.svg|40px]]
 |text=Бу сирэй '''[[m:List of articles every Wikipedia should have|List of articles every Wikipedia should have]]''' сирэйи чопчу хатылыахтаах. Тиһиги уларытарга [[m:Talk:List of articles every Wikipedia should have|Мета-вики]] ситим-сиргэ этии киллэриэххин сөп.
 |text-small=Тиһэх тэҥнээһин  — '''2014 сыл ыам ыйын 10 күнүгэр ыытыллыбыта.'''
}}

Ханнык баҕарар омук тылынан тахсар Бикипиэдьийэҕэ баар буолуохтаах ыстатыйалар тиһиликтэрэ Мета-вики ситим-сиргэ элбэх мөккүөр түмүгэр [[meta:List of articles all languages should have|оҥоһуллубута]]. Билигин ол тиһилик 1000 ыстатыйаттан турар. Бу тиһиликкэ киирбит ыстатыйа Сахалыы Бикипиэдьийэҕэ булгуччу суруллуохтаах диэн буолбатах, нөҥүө өттүттэн, улахан суолталаах ыстатыйа барыта бу тиһиликкэ хайаан да киириэхтээх диэн буолбатах. Тиһилик бырайыактары тэҥнииргэ уонна саҥа саҕалаан эрэр дьон салайтарарыгар аналлаах.

'''Модьу бичигинэн''' бастаан суруйарга/тылбаастыырга сүбэлэнэр ыстатыйалар бэлиэтэнэллэр.

Бу тиһилик кэҥэтиллибит барылын манна көрүөххэ сөп: [[m:List of articles every Wikipedia should have/Expanded]] (ааҥыллыы). 

{| align=&quot;right&quot;
| __TOC__
|}

== Дьон ==
{| style=&quot;background-color:#F8FCFF;&quot;
|-style=&quot;vertical-align:top;&quot;
|
=== Артыыстар уонна моделлар ===
# [[Сара Бернар]]
# [[Чарли Чаплин]]
# [[Марлен Дитрих]]
# [[Мэрилин Монро]]

=== Уруhуйдьуттар уонна архитектордар ===
# [[Албрехт Дүрер]]
# [[Анри Матисс]]
# [[Винсент ван Гог]]
# [[Диего Веласкес]]
# [[Кацусика Хокусай]]
# [[Ле Корбюзье]]
# '''[[Леонардо да Винчи]]'''
# '''[[Микеландьело]]'''
# '''[[Пабло Пикассо]]'''
# [[Петер Паул Рубенс]]
# '''[[Рафаэль]]'''
# '''[[Рембрандт]]'''
# [[Сальвадор Дали]]
# [[Синан]]
# [[Франсиско Гойа]]
# [[Фрида Кало]]
# [[Фрэнк Ллойд Райт]]
# [[Энди Уорхол]]

=== Суруйааччылар уонна бэйиэттэр ===
# [[Абу Нувас]]
# [[Ханс Кристиан Андерсон]]
# [[Мацуо Басё]]
# [[Хорхе Луис Борхес]]
# [[Дьордь Гордон Байрон]]
# [[Мигел де Сервантес]]
# [[Джефри Чосер]]
# [[Антон Чехов|Чехов Антон Павлович]]
# '''[[Данте Алигиери]]'''
# [[Чарлз Дикенс]]
# [[Фёдор Достоевскай|Достоевскай Фёдор Михайлович]]
# [[Габриэл Гарсиа Маркес]]
# [[Йоhанн Вольфгаҥ фон Гөте]]
# [[Хафиз Ширази]]
# '''[[Хомер]]'''
# [[Виктор Үго]]
# [[Дьэймс Дьойс]]
# [[Франц Кафка]]
# [[Калидаса]] 
# [[Ли Бай]]
# [[Нагиб Махфуз]]
# [[Мольер]]
# [[Овидиус]]
# [[Марсель Пруст]]
# '''[[Пушкин Александр Сергеевич]]'''
# '''[[Уиллиам Шэкспир]]'''
# [[Софокл|Софокл]]
# [[Лев Толстой]]
# [[Марк Твен]]
# [[Вергилиус]]

=== Композитордар уонна музыкааннар ===
# [[Луи Армстронг]]
# '''[[Йоhанн Себастиан Бах]]'''
# '''[[The Beatles]]'''
# '''[[Бэтховэн|Людвиг ван Бетховен]]'''
# [[Йозеф Гайдн]]
# [[Брамс Иоганнес|Иоганнес Брамс]]
# [[Фредерик Шопен]]
# [[Антонин Дворжак]]
# [[Георг Фридрих Гендель]]
# [[Густав Малер]]
# '''[[Моцарт Вольфганг Амадей|Вольфганг Амадей Моцарт]]'''
# [[Джованни Пьерлуиджи да Палестрина]]
# [[Эдит Пиаф]]
# [[Джакомо Пуччини]]
# [[Элвис Пресли]]
# [[Франц Шуберт]]
# '''[[Стравинскай Игорь Фёдорович|Игорь Стравинскай]]'''
# [[Чайковскай Пётр Ильич|Пётр Чайковскай]]
# [[Джузеппе Верди|Джузеппе Верди]]
# [[Антонио Вивальди|Антонио Вивальди]]
# '''[[Рихард Вагнер|Рихард Вагнер]]'''

=== Чинчийээччилэр уонна айанньыттар ===
# [[Руаль Амундсен|Руаль Амундсен]]
# [[Нил Армстронг|Нил Армстронг]]
# [[Жак Картье|Жак Картье]]
# '''[[Христофор Колумб|Христофор Колумб]]'''
# [[Джеймс Кук|Джеймс Кук]]
# [[Эрнан Кортес|Эрнан Кортес]]
# [[Юрий Гагарин|Юрий Гагарин]]
# [[Васко да Гама|Васко да Гама]] 
# [[Ибн Баттута]]
# [[Фернан Магеллан|Фернан Магеллан]]
# [[Марко Поло|Марко Поло]]
# [[Чжэн Хэ|Чжэн Хэ]]

=== Режиссёрдар уонна сценаристар ===
# [[Ингмар Бергман|Ингмар Бергман]]
# [[Уолт Дисней|Уолт Дисней]]
# [[Эйзенштейн Сергей Михайлович|Сергей Эйзенштейн]]
# [[Федерико Феллини|Федерико Феллини]]
# [[Альфред Хичкок|Альфред Хичкок]]
# [[Стэнли Кубрик|Стэнли Кубрик]]
# [[Акира Куросава|Акира Куросава]]
# [[Сатьяджит Рай]]
# [[Стивен Спилберг|Стивен Спилберг]]
{{col-break}}

=== Учуонайдар уонна айааччылар ===
# '''[[Архимед]]'''
# [[Ибн Сина]]
# [[Тим Бернерс-Ли]]
# [[Брахмагупта]]
# [[Николай Коперник]]
# [[Мария Кюри]]
# '''[[Чарлз Дарвин]]'''
# [[Томас Эдисон]]
# '''[[Альберт Эйнштейн]]'''
# '''[[Эклид]]'''
# '''[[Леонард Эйлер]]'''
# [[Майкл Фарадей|Майкл Фарадей]]
# [[Энрико Ферми|Энрико Ферми]]
# [[Генри Форд|Генри Форд]]
# [[Гален]]
# '''[[Галилео Галилей|Галилео Галилей]]'''
# [[Гаусс, Карл Фридрих|Гаусс, Карл Фридрих]]
# [[Иоганн Гутенберг|Иоганн Гутенберг]]
# '''[[Гильберт Давид|Давид Гильберт]]'''
# [[Эрнст Генрих Геккель|Эрнст Генрих Геккель]]
# [[Джеймс Прескотт Джоуль|Джеймс Прескотт Джоуль]]
# [[Иоганн Кеплер|Иоганн Кеплер]]
# [[Аль-Хорезми]]
# [[Готфрид Лейбниц|Готфрид Лейбниц]]
# [[Карл Линней|Карл Линней]]
# [[Джеймс Максвелл|Джеймс Максвелл]]
# '''[[Менделеев Дмитрий Иванович]]'''
# '''[[Исаак Ньютон]]'''
# [[Луи Пастер|Луи Пастер]]
# [[Макс Планк|Макс Планк]]
# [[Эрнест Резерфорд|Эрнест Резерфорд]]
# [[Эрвин Шрёдингер|Эрвин Шрёдингер]]
# [[Никола Тесла|Никола Тесла]]
# [[Алан Матисон Тьюринг|Алан Матисон Тьюринг]]
# [[Джеймс Уатт|Джеймс Уатт]]

=== Бөлөһүөктэр уонна гуманитарийдар ===
# '''[[Аристотель|Аристотель]]'''
# [[Симона де Бовуар|Симона де Бовуар]]
# [[Чанакья]]
# '''[[Ноам Хомскай]]'''
# '''[[Конфуций]]'''
# [[Рене Декарт|Рене Декарт]]
# [[Эмиль Дюркгейм|Эмиль Дюркгейм]]
# [[Франциск Ассизтан]] (Ассизи)
# [[Зигмунд Фрейд|Зигмунд Фрейд]]
# [[Георг Гегель]]
# [[Ибн Хальдун]]
# '''[[Иммануил Кант]]'''
# [[Кейнс Джон Мейнард|Джон Мейнард Кейнс]]
# '''[[Лао-цзы]]'''
# '''[[Джон Локк]]'''
# [[Никколо Макиавелли|Никколо Макиавелли]]
# '''[[Карл Маркс|Карл Маркс]]'''
# [[Фридрих Ницше]]
# '''[[Платон (бөлөһүөк)|Платон]]'''
# [[Жан Жак Руссо]]
# [[Жан-Поль Сартр]]
# [[Сыма Цянь]]
# [[Смит, Адам|Адам Смит]]
# [[Сокраат (бөлөһүөк)|Сократ]]
# [[Вольтер]]
# [[Макс Вебер]]
# [[Витгенштейн, Людвиг|Людвиг Витгенштейн]]
# [[Чжу Си]]

=== Бас-көс дьон уонна бэлиитиктэр ===
# [[Улуу Акбар]]
# '''[[Улуу Александр|Улуу Александр]]'''
# [[Ашока]]
# [[Мустафа Кемал Ататүрк|Мустафа Кемаль Ататюрк]]
# '''[[Октавиан Август|Октавиан Август]]'''
# [[Отто фон Бисмарк|Отто фон Бисмарк]]
# [[Симон Боливар|Симон Боливар]]
# '''[[Наполеон I Бонапарт|Наполеон I Бонапарт]]'''
# '''[[Юлий Цезарь|Юлий Цезарь]]'''
# '''[[Улуу Карл]]'''
# [[Уинстон Черчилль|Уинстон Черчилль]]
# [[Константин I Улуу|Константин I Улуу]]
# '''[[Кир II Улуу]]'''
# [[Шарль де Голль|Шарль де Голль]]
# [[Махатма Ганди]]
# [[Елизавета I (Англия)|Елизавета I (Англия королевата)]]
# '''[[Чыҥыс Хаан]]'''
# [[Эрнесто Че Гевара]]
# '''[[Адольф Гитлер]]'''
# [[Жанна д’Арк]]
# [[Кинг, Мартин Лютер|Мартин Лютер Кинг]]
# '''[[Владимир Ленин]]'''
# [[Авраам Линкольн]]
# [[Людовик XIV (Франция)|Людовик XIV]]
# [[Люксембург, Роза|Роза Люксембург]]
# [[Нельсон Мандела]]
# [[Мао Цзэдун]]
# [[Джавахарлал Неру]]
# [[Кваме Нкрума|Кваме Нкрума]]
# [[Бүөтүр I]]
# [[Цинь Ши Хуан|Цинь Ши Хуан]]
# [[Рузвельт, Франклин|Франклин Рузвельт]]
# [[Салах ад-Дин]]
# '''[[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин]]'''
# [[Сулейман I]]
# [[Сунь Ятсен]]
# [[Тамерлан]]
# [[Умар ибн аль-Хаттаб]]
# [[Джордж Вашингтон]]

=== Итэҕэл эйгэтэ ===
# '''[[Авраам|Авраам]]'''
# [[Фома Аквинат]]
# [[Аврелий Августин]]
# '''[[Будда Шакьямуни|Будда]]'''
# [[Абу Хамид аль-Газали]]
# '''[[Иисус Христос]]'''
# [[Мартин Лютер]]
# '''[[Моисей|Моисей]]'''
# '''[[Мухаммед|Мухаммед]]'''
# [[Апостол Павел]]


{{col-end}}

== Философия и психология ==
{{колонки|3}}
=== Бөлөһүөктээһин (Философия) ===
# [[Кэрэ]]
# [[Диалектика]]
# [[Этика]]
# [[Эпистемология]]
# [[Феминизм]]
# [[Көҥүл талыы]] (Дьулуур көҥүлэ, свобода воли)
# '''[[Билии]]'''
# [[Логика]]
# [[Өй]] (разум)
# '''[[Философия]]'''
# [[Вероятность]]
# [[Дьиҥ]] (реальность)
# [[Кырдьык]] (истина)

* [[Сиэр (Мораль)]]

=== Психология (Уйулҕа үөрэҕэ) ===
# '''[[Быһыы-майгы|Быһыы-майгы (поведение)]]'''
# '''[[Эмоция]]'''
# [[Таптал]]
# [[Психология]]
# '''[[Толкуйдааһын (психология)]]'''
{{конец кол}}

== Олоҕу анаарыы уонна итэҕэл ==

# '''[[Таҥара]]'''
# '''[[Мифология]]'''
# Мировоззренческие философии
## [[Атеизм]]
## [[Фундаментализм]]
## [[Материализм]]
## [[Монотеизм]]
## [[Политеизм]]
# '''[[Кут]]''' (душа)
# '''[[Итэҕэл]]'''
# Сорох итэҕэллэр
## '''[[Буддизм]]'''
## '''[[Христианство]]'''
### [[Католицизм]]
## [[Конфуцианство]]
## '''[[Индуизм]]'''
### [[Тримурти]]
## '''[[Ислам]]'''
### [[Шииттэр]]
## [[Джайнизм]]
## '''[[Иудаизм]]'''
## [[Сикхизм]]
## [[Даосизм]]
## [[Зороастризм]]
# Духовнай практикалар
## [[Суфизм]]
## [[Йога]]
## [[Дзэн]]

== Дьон-сэргэ ==
{| style=&quot;background-color:#F8FCFF;&quot;
|-style=&quot;vertical-align:top;&quot;
|

# '''[[Уопсастыба|Уопсастыба (түмэт)]]'''
# [[Цивилизация]]
# '''[[Үөрэхтээһин]]'''

=== Ыал ===

# '''[[Ыал]]'''
# '''[[Оҕо]]'''
# [[Эр киһи]]
# '''[[Ыал буолуу|Ыал буолуу (кэргэннэнии)]]'''
# [[Дьахтар|Дьахтар]]

=== Бэлиитикэ ===

# '''[[Политика|Бэлиитикэ]]'''
# [[Анархизм]]
# [[Колониализм]]
# [[Коммунизм]]
# [[Консерватизм]]
# [[Демократия]]
# [[Диктатура]]
# [[Дипломатия]]
# [[Фашизм]]
# [[Глобализация]]
# '''[[Бырабыыталыстыба]]''' ([[дьаһалта]])
# [[Идеология]]
# [[Империализм]]
# [[Либерализм]]
# [[Марксизм]]
# [[Монархия]]
# [[Национализм]]
# [[Өрөспүүбүлүкэ]]
# [[Социализм]]
# '''[[Ил]]''' (судаарыстыба)
# [[Баартыйа (бэлиитикэ)]]
# [[Пропаганда]]
# [[Терроризм]]

=== Урбаан уонна экономика ===

# '''[[Экономика]]'''
# [[Хаппытаал]]
# [[Капитализм]]
# [[Валюта]]
## [[Евро]]
## [[Иена]]
## [[АХШ дуоллара]]
# [[Бырамыысыланнас]]
# '''[[Харчы]]'''
# [[Түһээн]]

=== Быраап ===
# '''[[Быраап|Быраап (право)]]'''
# [[Конституция|Сүрүн сокуон (Конституция)]]

=== Омуктар ыккардыларынааҕы тэрилтэлэр ===
# [[Африка дойдуларын сойууһа]]
# [[Арааб дойдуларын Лиигата]]
# [[АСЕАН|АСЕАН]]
# [[Көҥүл дойдулар доҕордоһуулара|Көҥүл дойдулар доҕордоһуулара]] (Содружество Независимых Государств)
# [[Нациялар доҕордоһуулара|Нациялар доҕордоһуулара]] (Содружество наций)
# [[Эуропа Унията|Эуропа Унията]] (Европейский союз)

# '''[[Кыһыл кириэс аан дойдутааҕы кэмитиэтэ]]''' уонна Кыһыл Ый хамсааһын (Международное движение Красного Креста и Красного Полумесяца)
# [[NATO|НАТО (NATO)]]
# [[Нобель бирииhэ|Нобель бириэмиэйэтэ]]
# [[OPEC|OPEC]]
# '''[[Холбоһуктаах нациялар тэрилтэлэрэ|Холбоһуктаах нациялар тэрилтэлэрэ]]'''
## [[Омуктар ыккардыларынааҕы ХНТ суута|Омуктар ыккардыларынааҕы ХНТ суута]]
## [[Аан дойдутааҕы харчы пуондата]]
## [[ЮНЕСКО]]
## [[Киһи быраабын биирдэһиллибит декларацията]]
## [[Доруобуйа аан дойдутааҕы тэрилтэтэ]]
# [[Аан дойду Баана]]
# [[Аан дойдутааҕы эргиэн тэрилтэтэ]]

=== Сэрии ===
# [[Гражданскай сэрии]]
# '''[[Сэбилэниилээх күүстэр]]'''  ([[:en:Army|Army]])
# '''[[Эйэ|Эйэ]]'''
# '''[[Сэрии]]'''

=== Дьон-сэргэ утарсыыта (Социальные разногласия) ===

# [[Аборт]]
# '''[[Суутунан өлөрүү]]'''
# '''[[Киһи бырааба]]'''
# [[Расизм]]
# '''[[Кулуттааһын]]'''

== Тыл уонна литэрэтиирэ ==
{{колонки|3}}
# '''[[Тыл]]'''
# Тыллар:
## [[Арааб тыла]]
## [[Бенгаал тыла]]
## [[Кытай тыла]]
## [[Ааҥыл тыла]]
## [[Эсперанто]]
## [[Француз тыла]]
## [[Ниэмэс тыла]]
## [[Гириэк тыла]]
## [[Иврит]]
## [[Хинди|Хиндустани]]
## [[Дьоппуон тыла]]
## [[Латыын тыла]]
## [[Перс тыла]]
## [[Португаал тыла]]
## [[Нуучча тыла]]
## [[Санскрит]]
## [[Испаан тыла]]
## [[Суахили]]
## [[Түрк тыла]] (тууроктар тыллара)
# [[Лингвистика]]
# [[Грамматика]]
# '''[[Тыл]]''' (слово)
## [[Фонема]]
## [[Сүһүөх (тыл)]] (тыл сүһүөҕэ)
# '''[[Сурук-бичик]]'''
## [[Араабтыы сурук-бичик]]
## [[Кытай суруга-бичигэ]] бичигэ
## [[Кириллица]]
## [[Гириэк суруга-бичигэ]] алпаабыта
## [[Хангыль]]
## [[Латыын суруга-бичигэ]]
# [[Ааҕыы-суруйуу]] (Грамотность)
# '''[[Тылбаас]]'''
# '''[[Литэрэтиирэ]]''' Литература
## [[Проза]]
## [[Искусство войны]]
## [[Уус-уран литэрэтиирэ]]
### [[Тыһыынча уонна биир түүн]]
## [[Роман (жанр)]] (жанр)
### [[Сон в красном тереме]]
### [[Гэндзи туһунан сэһэн]]
## '''[[Поэзия]]'''
### [[Гильгамеш туһунан эпос]]
### [[Илиада]]
### [[Махабхаарата]]
### [[Шахнаме]]

== Билим (наука) ==

# [[Билим]] (наука)
# [[Айылҕа]]

=== Астрономия ===

# '''[[Астрономия]]'''
# [[Астероид]]
# '''[[Сүдү эстии]]'''
# [[Хара иин]]
# [[Комета]]
# '''[[Галактика]]'''
## [[Халлаан Сиигэ]]
# '''[[Ый]]'''
# '''[[Планета]]'''
## '''[[Сир]]'''
## [[Юпитер]] [[Сэндэли]]
## [[Марс]] Хатааһын чолбоно
## [[Меркурий]]
## [[Нептун]]
## [[Сатурн]]
## [[Ураан (планета)]]
## [[Чолбон]]
# [[Күн систиэмэтэ]]
# [[Космоска көтүү]]
# '''[[Сулус]]'''
## '''[[Күн]]'''
# [[Вселенная]]

=== Биология ===

# '''[[Биология]]'''
# Биологические материалы
## '''[[Дезоксирибонуклеиновай кислота]]'''
## [[Ферменнэр]]
## [[Белок]]
# [[Ботаника]]
# '''[[Өлүү]]'''
## [[Бэйэҕэ тиийинии]]
# [[Экология]]
## [[Сүтэн эрэр көрүҥнэр]]
# [[Дьиэтитии]]
# '''[[Олох]]'''
# [[Биология систематиката]]
## [[Көрүҥ (биология)]]

==== Биология процесстара ====

# '''[[Метаболизм]]'''
## [[Ас буһарыы]]
## '''[[Фотосинтез]]'''
## [[Тыыныы]]
# '''[[Эволюция]]'''
# '''[[Ууһааһын]]'''
## [[Хат буолуу]] Беременность человека
## [[Аҥардам]] пол организмов

==== Анатомия ====

# '''[[Анатомия]]'''
# [[Дьахтар эмиийэ]]
# '''[[Саанык]]''' Килиэккэ
# [[Хаан эргиирэ]]
## [[Хаан]]
## [[Сүрэх]]
# [[Былчархай тиһигэ]] (Эндокрин систиэмэ)
# [[Киһи аһыыр куолаҕайа]] (Желудочно-кишечный тракт человека)
## [[Киһи быычаһа]] 
## [[Киһи очоҕоһо]] 
## [[Быар]]
# [[Былчыҥ]]
# [[Ньиэрбэ тиһигэ]]
## [[Мэйии]]
## [[Сенсорнай тиһик]] Иминэн билэр тиһик
### [[Кулгаах]]
### [[Мурун]]
### [[Харах]]
# [[Ууһуур тиһик]]
# [[Тыынар тиһик]]
## [[Тыҥа]]
# [[Дьардьама]]
# [[Тирии]]

==== Мэдиссиинэ ====

# '''[[Мэдиссиинэ]]'''
# [[Аддикция]]
# [[Альцгеймер ыарыыта]]
# '''[[Искэн]]'''
# [[Холера]]
# [[Тумуу]]
# [[Стоматология]]
# [[Инвалидность]]
## [[Балай буолуу]]
## [[Дьүлэй буолуу]]
## [[Иирии]] (Психическое расстройство)
# '''[[Ыарыы]]'''
# [[Эмп]]
# [[Этанол]]
# [[Никотин]]
## [[Табах]]
# '''[[Чөл турук]]''' (доруобуйа)
# [[Төбө ыарыыта]]
# [[Иммуннай тиһик]]
# [[Сүрэх инфаркта]]
# '''[[Малярия]]'''
# [[Аччыктааһын]] (недоедание)
# [[Менструация]]
# [[Уойуу]]
# [[Пандемия]]
# [[Антибиотик]]
## [[Бензилпенициллин]]
# [[Пневмония]]
# [[Полиомиелит]]
# [[Венерическэй ыарыылар]]
## '''[[СПИД]]'''
# [[Инсульт]]
# [[Сэллик]]
# [[Сахарнай диабет]]
# '''[[Вирустар]]'''
## [[Грипп]]
## [[Хара буоспа]]

==== Организм ====

# '''[[Организм]]'''
# '''[[Кыыллар]]''' (Животные)
## [[Нематодалар]]
## [[Моллюскалар]]
## [[Членистоногие]] Үөн-көйүүр
### '''[[Үөннэр]]''' (Насекомые)
#### [[Кымырдаҕас]]
#### [[Ыҥырыа]]
#### [[Чешуекрылые]]
### [[Ооҕуйдуҥулар]]
## 
### '''[[Амфибиялар]]'''
### '''[[Көтөрдөр]]'''
#### [[Куурусса]]
#### [[Холууп]]
### '''[[Балык]]'''
#### [[Акуулалар]]
### '''[[Үүттэнээччилэр]]'''
#### [[Тэбиэн]]
#### [[Куоска]]
#### [[Ынах]]
#### [[Ыт]]
#### [[Слоннар]]
#### [[Сылгы]]
#### [[Хой]]
#### [[Кэрбээччилэр]]
#### [[Сибиинньэ]] (Тороху)
#### [[Примааттар]]
##### '''[[Өйдөөх киһи]]'''
#### [[Кииттиҥилэр]]
### '''[[Пресмыкающиеся]]''' (Сыыллааччылар)
#### [[Динозаврдар]]
#### [[Моҕойдор]]
# [[Архейдар]]
# '''[[Бактериялар]]'''
# '''[[Тэллэйдэр]]'''
# '''[[Үүнээйилэр]]'''
## [[Сибэкки]] (чэчик)
## [[Мас]]
# [[Протистар]]

=== Хиимийэ ===

# '''[[Химия]]'''
# [[Неорганическая химия]]
# [[Биохимия]]
# [[Химия холбоһуга]] (химическое соединение)
## [[Кислота]] (аһыыба)
## [[Солох (химия)]]
## [[Туустар]]
# '''[[Химия элэмиэнэ]]''' [[Хиимийэ элэмиэнэ]]
## '''[[Элэмиэннэр наардаммыт табылыыссалара]]''' (Периодическая система химических элементов)
## [[Алюминий]]
## [[Углерод]]
## [[Алтан]]
## '''[[Кыһыл көмүс]]'''
## '''[[Водород]]'''
## '''[[Тимир]]'''
## [[Азот]]
## '''[[Кислород]]'''
## [[Үрүҥ көмүс]]
## [[Хорҕолдьун]]
# [[Органическай химия]]
## [[Испиирдэр]]
## [[Углевод]]
## [[Гормоннар]]
## [[Липид]]
# '''[[Мөлүөкүлэ]]''' 
# [[Анаалыстыыр химия]]
# [[Физическэй химия]]

=== Килиимэт уонна геология ===

# [[Лавина]]
# '''[[Килиимэт]]'''
## [[Эль-Ниньо]]
## [[Аан дойду сылыйыыта]]
# [[Сир хамсааһына]]
# '''[[Геология]]'''
## '''[[Минерал]]'''
### [[Алмаас]]
## [[Билиитэлэр тектоникалара]]
## [[Хайа боруодата]]
# [[Айылҕа алдьархайа]] Айылҕа саахала
## [[Халаан]]
## [[Цунами]]
# [[Вулкан]]
# '''[[Погода]]''' (халлаан туруга)
## [[Былыт]]
## [[Ардах]]
## [[Хаар]]
## [[Холорук]]
## [[Тропик циклона]]
## [[Тыал]]

=== Физика ===

# '''[[Физика]]'''
# [[Түргэтээһин]] Ускорение
# '''[[Атом]]'''
# '''[[Энергия]]'''
## [[Закон сохранения энергии]]
# [[Электромагнит сардаҥа]]
## [[Инфракраснай сардаҥа]]
## [[Ультрафиолет сардаҥа]]
## [[Көстөр сырдык]]
### '''[[Өҥ]]'''
# [[Классическай механика]]
# '''[[Күүс]]'''
## [[Электромагнит дьайсыы]]
### [[Магнит поле]]
## [[Гравитация]]
## [[Күүстээх дьайсыы]]
## [[Мөлтөх дьайсыы]] (Слабое взаимодействие)
# [[Магнит]]
# '''[[Маасса]]'''
# '''[[Тимирдэр]]'''
## [[Ыстаал]]
# [[Ядро хайдыыта]] (Деление ядра)
# '''[[Агрегатнай турук]]'''
## [[Гаас]]
## [[Убаҕас]]
## [[Плазма]]
## [[Кытаанах эттик]]
# [[Квант механиката]]
# [[Радиоактивнай распад]]
# [[Холоон сүрүн түөрүйэтэ]] (Общая теория относительности)
# [[Холоон анал түөрүйэтэ]] (Специальная теория относительности)
# [[Полупроводник]]
# '''[[Тыас]]''' Дорҕоон
# '''[[Түргэнэ]]'''
## [[Сырдык түргэнэ]]
# [[Температура]]
# '''[[Кэм]]'''
# [[Термодинамика]]
# [[Вакуум]]

=== Кээмэй биирдэмнэрэ ===

# '''[[Кээмэй]]'''
# [[Килограмм]]
# [[Лиитэрэ]]
# [[Миэтэрэ]]
# [[Аан дойдутааҕы биирдэм систиэмэтэ]] тиһигэ/тиһилигэ
# [[Сөкүүндэ]]

=== Кэм ===

# '''[[Халандаар]]'''
## [[Григорианскай халандаар]]
# [[Чаас]]
# '''[[Суукка]]'''
# [[Кэм курдааһына]] (часовой пояс)
# '''[[Сыл]]'''

=== Ас-үөл ===

# [[Ас-үөл]] (пища)
# [[Килиэп]] (бурдук)
# [[Бурдук]] (туораахтаах култууралар, зерновые культуры)
## [[Нэчимиэн]]
## [[Кукурууза]]
## [[Эбиэс]]
## [[Риис]]
## [[Оруос]]
## [[Сорго]]
## [[Сэлиэһинэй]]
# [[Сыыр]]
# [[Сакалаат]]
# [[Мүөт]]
# [[Фрукта]]
## [[Дьаабылыка]]
## [[Банаан]]
## [[Виноград (отон)]]
## [[Соя]]
## [[Лимон]]
## [[Эриэхэ]]
# [[Эт]]
# [[Саахар]]
# [[Оҕуруот аһа]]
## [[Хортуоска]]

==== Утах ====

# [[Пиибэ]]
# [[Кофе]]
# [[Сок]] (симэһин)
# '''[[Үүт]]'''
# [[Чэй]]
# '''[[Уу]]'''
# [[Вино]]

=== Математика ===

# '''[[Математика]]'''
# [[Алгебра]]
## [[Логарифм]]
## [[Линейнай алгебра]]
# [[Арифметика]]
# [[Координаталар систиэмэлэрэ]]
# [[Математическай анаалыс]]
## [[Дифференциальнай тэҥнэбил]]
## [[Вычислительнай математика]]
# [[Тэҥнэбил]] (уравнение)
# [[Функция (математика)]]
# '''[[Геометрия]]'''
## [[Муннук]]
## [[Иэн]]
## [[Пи]]
## [[Пифагор теоремата]]
# [[Математикаҕа дакаастабыл]]
# '''[[Чыыһыла]]'''
## [[Комплекснай чыыһыла]]
## [[Чыыһыла түөрүйэтэ]] (Теория чисел)
# [[Бесконечность]]
# [[Теория множеств]]
# [[Статистика]]
# [[Симметрия]]
# [[Тригонометрия]]

== Технология ==

# '''[[Технология]]'''
# [[Биотехнология]]
# [[Таҥас-сап]]
## [[Хлопок]]
# [[Инженерное дело]]
## [[Массыына]]
## [[Руобат]]
## [[Биинтэ (деталь)]]
## [[Көлүөһэ]]
# '''[[Тыа хаһаайыстыбата]]'''
## [[Нүөлсүтүү]]
## [[Булуук]]
# [[Металлургия]]
# [[Нанотехнология]]

=== Коммуникации ===

# '''[[Алтыһыы]]''' Билсии, Общение
# [[Кинигэ]]
# '''[[Информация]]'''
## [[Энциклопедия]]
# [[Суруналыыстыка]]
## [[Хаһыат]]
## [[Тарҕатар-биллэрэр сириэстибэ]]
# [[Кинигэ таһаарыы]]
# [[Төлөппүөн]]

=== Электроника ===

# [[Электроника]]
## [[Электрическэй ток]]
## [[Частота]]
# Компоненты
## [[Электрическэй конденсатор]]
## [[Индукция катушката]]
## [[Транзистор]]
## [[Диод]]
## [[Резистор]]
## [[Трансформатор]]

==== Көмпүүтэр уонна интэриниэт ====

# '''[[Көмпүүтэр]]'''
## [[Кытаанах диискэ]]
## [[Процессор]]
# [[Оҥоһуу интеллект]]
# [[Биллэрэр-ситимниир технология]]
## [[Алгоритм]]
# [[Интэриниэт]]
## [[Электрон почта]]
## [[Аан ситим]] [[World Wide Web]]
# [[Операциялыыр систиэмэ]]
# [[Көмпүүтэр тыла]]
# [[Көмпүүтэр бырагыраамата]]

=== Матырыйааллар уонна энергия ===

# [[Сөргүтүллэр энергия]]
# [[Электричество]]
## [[Ядернай энергия]]
# [[Хостонор оттук]]
# [[Ис уматык двигателэ]]
# [[Паар массыыната]]
# [[Уот]]

=== Матырыйааллар ===

# [[Өстүөкүлэ]]
# [[Кумааҕы]]
# [[Пластмаасса]]
# [[Мас]] (үүнээйи буолбатах)

=== Көлө ===

# [[Көлө]]
# [[Көтөр аал]]
# [[Автомобиль]]
# [[Билисипиэт]]
# [[Подводнай лодка]]
# [[Тыы]]
# [[Пуойас]]

=== Сэрии сэбэ ===

# [[Сэрии сэбэ]] (саа-саадах)
## [[Батас]]
## [[Уоттаах саа]]
### [[Бүлүмүөт]]
## [[Ядернай сэп]]
# [[Тааҥка]]
# [[Эстэр эттиктэр]]
## [[Буорах]]

== Ускуустуба уонна сынньалаҥ ==

# '''[[Култуура]]'''
# '''[[Ускуустуба]]'''
## [[Комикс]]
## [[Живопись]]
## [[Фотография]]
## [[Скульптура]]
## [[Туойтан оҥоруу]]
# [[Үҥкүү]]
# [[Мода]]
# [[Тыйаатыр]]
# [[Каллиграфия]]

=== Архитектура ===

# '''[[Архитектура]]'''
# [[Аарка]]
# [[Күргэ]]
# [[Уу  ханаала]] (Хоруу)
# [[Быһыт]]
# [[Купол]]
# '''[[Дьиэ]]'''
# Тутуу
## [[Ангкор-Ват]]
## [[Колизей]]
## [[Улуу Кытай эркинэ]]
## [[Эйфель башнята]]
## [[Эмпайр-стейт-билдинг]]
## [[Сибэтиэй София собуора (Константинополь)]]
## [[Парфенон]]
## [[Гииза пирамиидата]]
## [[Сибэтиэй Бүөтүр собуора]]
## [[Көҥүл статуйата]]
## [[Тадж-Махал]]
## [[Үс хапчаан (электростанция)]]
# [[Пирамиида (архитектура)]]
# [[Башня]]

=== Киинэ, араадьыйа, тэлэбиидэнньэ ===

# '''[[Кинематограф]]'''
## [[Мультипликация]]
### [[Аниме]]
# '''[[Араадьыйа]]'''
# '''[[Телевидение]]'''

=== Дьүрүл (Муусука) ===

# '''Дьүрүл''' ('''[[Музыка]]''')
# [[Ырыа]]
# Жанрдарынан
## [[Блюз]]
## [[Классическай муусука]]
### [[Опера]]
### [[Симфония]]
## [[Электроннай муусука]]
## [[Фламенко]]
## [[Хип-хоп (музыкальнай жанр)]]
## [[Джаз]]
## [[Регги]]
## [[Рок-муусука]]
## [[Самба (муусука)]]
# Үстүрүмүөннэр
## [[Барабаан]]
## [[Флейта]]
## [[Гитаара]]
## [[Фортепиано]]
## [[Турба (муусука үстүрүмүөнэ)]]
## [[Скрипка]]

=== Сынньалаҥ ===

# '''[[Оонньуу]]'''
## [[Кылгас наарда]]
## [[Саахымат]]
## [[Го]]
# [[Сүүйүүлээх оонньуу]]
# [[Боевые искусства]]
## [[Карате]]
## [[Дзюдо]]
# [[Олимпиада]]
# '''[[Спорт]]'''
## [[Чэпчэки атлетика]]
## [[Автоспорт]]
## [[Бейсбол]]
## [[Баскетбол]]
## [[Крикет]]
## [[Футбол]]
## [[Гольф]]
## [[Регби-футбол]]
## [[Теннис]]
# '''[[Оонньуур]]'''

== Устуоруйа уонна география ==

=== Устуоруйа (онобул) ===

# '''[[История]]'''

==== Түҥ былыргы уонна античнай устуоруйа ====

# [[Первобытное общество]]
# [[Таас үйэ]]
# [[Чаҥ үйэтэ]]
# [[Тимир үйэ]]
# [[Месопотамия]]
# [[Былыргы Египет]]
# [[Былыргы Греция]]
# [[Риим импиэрийэтэ]]
# [[Хань (династия)]]
# [[Гууптар судаарыстыбалара]] Иллэрэ

==== Орто үйэ ====

# [[Аббас халифаата]]
# [[Сырдатыы Эпохата]]
# [[Ацтектар]]
# [[Византия Империята]]
# [[Кириэстээх бохуоттар]]
# [[Улуу Риим импиэрийэтэ]]
# [[Сүүс сыллаах сэрии]]
# [[Орто үйэлэр]]
# [[Монгол импиэрийэтэ]]
# [[Мин импиэрийэтэ]]
# [[Осмаан импиэрийэтэ]]
# [[Реформация]]
# [[Отут сыллаах сэрии]]
# [[Ренессанс]]
# [[Тан (династия)]]
# [[Виикиҥнэр]]

==== Саҥа уонна хойукку устуоруйа ====

# [[Арааб-израиль иирсээннэрэ]]
# [[АХШ-ка гражданскай сэрии]]
# [[Апартеид]]
# '''[[Британия импиэрийэтэ]]'''
# '''[[Тымныы сэрии]]'''
# [[Кытайга култуура өрөбөлүүссүйэтэ]]
# '''[[Франция Улуу Революцията]]'''
# [[Улуу депрессия]]
# [[Холокост]]
# '''[[Бырамыысыланнаска өрөбөлүүссүйэ]]'''
# [[Үһүс рейх]]
# [[Мэйдзи реставрацията]]
# [[Өктөөп өрөбөлүүссүйэтэ]]
# [[Цин импиэрийэтэ]]
# [[Версааллааҕы сөбүлэҥ]]
# [[Вьетнам сэриитэ]]
# '''[[Аан дойду бастакы сэриитэ]]'''
# '''[[Аан дойду иккис сэриитэ]]'''

=== География ===

# '''[[География]]'''
# '''[[Куорат]]'''
# '''[[Континент]]'''
# [[Хайа]]
# [[Кумах куйаар]]
# [[Хотугу полюс]]
# '''[[Акыйаан]]'''
# [[Ойуур]]
# [[Өрүс]]
# '''[[Байҕал]]''' Муора
# [[Соҕуруу полюс]]

==== Континеннар уонна регионнар ====

# '''[[Африка]]'''
# '''[[Антарктида]]'''
# '''[[Азия]]'''
# '''[[Европа]]'''
# [[Ближнэй Восток]] 
# '''[[Хотугу Америка]]'''
# '''[[Океания]]'''
# '''[[Соҕуруу Америка]]'''

==== Дойдулар ====

: ''Дойдулар бары баар буолуохтаахтар, ол эрэн саҥа суруллар бикипиэдьийэлэргэ бастаан бу дойдулары суруйар ирдэнэр: ''

# [[Афганистан]]
# [[Алжир]]
# [[Аргентина]]
# [[Австралия]]
# [[Австрия]]
# [[Бангладеш]]
# '''[[Бразилия]]'''
# [[Канаада]]
# '''[[Кытай|Кытай Народнай Өрөспүүбүлүкэтэ]]'''
# [[Конго Демократическай Өрөспүүбүлүкэтэ]]
# [[Куба (дойду)|Куба]]
# [[Эгиипэт]]
# [[Эфиопия]]
# '''[[Франция]]'''
# '''[[Германия]]'''
# '''[[Индия]]'''
# [[Индонезия]]
# '''[[Ираан]]'''
# [[Ираак]]
# [[Израиль]]
# '''[[Италия]]'''
# '''[[Япония]]'''
# [[Миэксикэ]]
# [[Нидерланды]]
# [[Саҥа Зеландия]]
# [[Нигерия]]
# [[Пакистан]]
# [[Польша]]
# [[Португалия]]
# '''[[Арассыыйа]]'''
# [[Саудовскай Аравия]]
# [[Сингапур]]
# [[Соҕуруу Африка Өрөспүүбүлүкэтэ]]
# [[Кэриэйэ Өрөспүүбүлүкэтэ]]
# '''[[Испания]]'''
# [[Судаан]]
# [[Швейцария]]
# [[Танзания]]
# [[Таиланд]]
# [[Турция]]
# [[Украина]]
# '''[[Великобритания]]'''
# '''[[Америка Холбоһуктаах Штааттара]]'''
# [[Ватикан]]
# [[Венесуэла]]
# [[Вьетнам]]

==== Куораттар ====

# [[Амстердам]]
# [[Афины]]
# [[Багдад]]
# [[Бангкок]]
# '''[[Пекин]]'''
# '''[[Берлин]]'''
# [[Богота]]
# [[Брюссель]]
# [[Буэнос-Айрес]]
# [[Каир]]
# [[Кейптаун]]
# [[Дамаск]]
# [[Дели]]
# [[Дакка]]
# [[Дубай]]
# [[Гонконг]]
# [[Стамбул]]
# [[Джакарта]]
# '''[[Иерусалим]]'''
# [[Карачи]]
# [[Киншаса]]
# [[Калькутта]]
# [[Лагос]]
# '''[[Лондон]]'''
# [[Лос-Анджелес]]
# [[Мадрид]]
# [[Мекка]]
# [[Мехико]]
# '''[[Москуба]]'''
# [[Мумбаи]]
# [[Найроби]]
# '''[[Нью-Йорк]]'''
# '''[[Париж]]'''
# [[Рио-де-Жанейро]]
# '''[[Рим]]'''
# '''[[Санкт-Петербург]]'''
# [[Сан-Паулу]]
# [[Сеул]]
# [[Шанхай]]
# [[Сидней]]
# [[Тегеран]]
# '''[[Токио]]'''
# [[Вена]]
# [[Вашингтон (Колумбия уокуруга)|Вашингтон]]

==== Уу ====

# '''[[Амазонка]]'''
# [[Хотугу Муустаах акыйаан]]
# '''[[Атлантический океан]]'''
# [[Балтик байҕал]]
# [[Хара байҕал]]
# [[Кариб байҕала]]
# [[Каспий байҕала]]
# [[Конго (өрүс)|Конго]]
# [[Дунай]]
# [[Ганг]]
# [[Большой Барьерный риф]]
# [[Улуу күөллэр]]
# '''[[Ииндийэ акыйаана]]'''
# [[Инд]]
# [[Байкаал]]
# [[Танганьика]]
# [[Виктория (күөл)]]
# [[Средиземнай муора]]
# [[Миссисипи (өрүс)|Миссисипи]]
# [[Нигер (өрүс)|Нигер]]
# '''[[Нил]]'''
# [[Хотугу муора]]
# '''[[Чуумпу акыйаан]]'''
# [[Панаама ханаала]]
# [[Рейн]]
# [[Суэц ханаала]]
# [[Соҕуруу акыйаан]]
# [[Волга]]
# [[Янцзы]]
# [[Хуанхэ]]

==== Хайалар уонна кумах куйаардар ====

# [[Альпа хайалара]]
# [[Анды]]
# '''[[Гималаай хайалара]]'''
## [[Джомолунгма]]
# [[Килиманджаро]]
# [[Скалистай хайалар]]
# '''[[Сахаара]]'''

== Өссө маны көр ==
[[Бикипиэдьийэ:Атын Бикипиэдьийэлэргэ сүбэлиир ыстатыйаларбыт]]

[[Категория:Бикипиэдьийэ:Аналлаах сирэйдэр]]
[[Категория:Испииһэктэр]]</text>
      <sha1>s4x3ni9mbhgszgjy5smeozfdbddwt3f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429846</id>
      <parentid>429845</parentid>
      <timestamp>2026-07-23T13:38:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дьон-сэргэ */</comment>
      <origin>429846</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41069" sha1="t6fk40q2zddhdmdhqqb76izd6oxmfm3" xml:space="preserve">{{Shortcut|БП:ХББББЫ}}
{{ambox
 |image=[[Билэ:Stock alarm.svg|40px]]
 |text=Бу сирэй '''[[m:List of articles every Wikipedia should have|List of articles every Wikipedia should have]]''' сирэйи чопчу хатылыахтаах. Тиһиги уларытарга [[m:Talk:List of articles every Wikipedia should have|Мета-вики]] ситим-сиргэ этии киллэриэххин сөп.
 |text-small=Тиһэх тэҥнээһин  — '''2014 сыл ыам ыйын 10 күнүгэр ыытыллыбыта.'''
}}

Ханнык баҕарар омук тылынан тахсар Бикипиэдьийэҕэ баар буолуохтаах ыстатыйалар тиһиликтэрэ Мета-вики ситим-сиргэ элбэх мөккүөр түмүгэр [[meta:List of articles all languages should have|оҥоһуллубута]]. Билигин ол тиһилик 1000 ыстатыйаттан турар. Бу тиһиликкэ киирбит ыстатыйа Сахалыы Бикипиэдьийэҕэ булгуччу суруллуохтаах диэн буолбатах, нөҥүө өттүттэн, улахан суолталаах ыстатыйа барыта бу тиһиликкэ хайаан да киириэхтээх диэн буолбатах. Тиһилик бырайыактары тэҥнииргэ уонна саҥа саҕалаан эрэр дьон салайтарарыгар аналлаах.

'''Модьу бичигинэн''' бастаан суруйарга/тылбаастыырга сүбэлэнэр ыстатыйалар бэлиэтэнэллэр.

Бу тиһилик кэҥэтиллибит барылын манна көрүөххэ сөп: [[m:List of articles every Wikipedia should have/Expanded]] (ааҥыллыы). 

{| align=&quot;right&quot;
| __TOC__
|}

== Дьон ==
{| style=&quot;background-color:#F8FCFF;&quot;
|-style=&quot;vertical-align:top;&quot;
|
=== Артыыстар уонна моделлар ===
# [[Сара Бернар]]
# [[Чарли Чаплин]]
# [[Марлен Дитрих]]
# [[Мэрилин Монро]]

=== Уруhуйдьуттар уонна архитектордар ===
# [[Албрехт Дүрер]]
# [[Анри Матисс]]
# [[Винсент ван Гог]]
# [[Диего Веласкес]]
# [[Кацусика Хокусай]]
# [[Ле Корбюзье]]
# '''[[Леонардо да Винчи]]'''
# '''[[Микеландьело]]'''
# '''[[Пабло Пикассо]]'''
# [[Петер Паул Рубенс]]
# '''[[Рафаэль]]'''
# '''[[Рембрандт]]'''
# [[Сальвадор Дали]]
# [[Синан]]
# [[Франсиско Гойа]]
# [[Фрида Кало]]
# [[Фрэнк Ллойд Райт]]
# [[Энди Уорхол]]

=== Суруйааччылар уонна бэйиэттэр ===
# [[Абу Нувас]]
# [[Ханс Кристиан Андерсон]]
# [[Мацуо Басё]]
# [[Хорхе Луис Борхес]]
# [[Дьордь Гордон Байрон]]
# [[Мигел де Сервантес]]
# [[Джефри Чосер]]
# [[Антон Чехов|Чехов Антон Павлович]]
# '''[[Данте Алигиери]]'''
# [[Чарлз Дикенс]]
# [[Фёдор Достоевскай|Достоевскай Фёдор Михайлович]]
# [[Габриэл Гарсиа Маркес]]
# [[Йоhанн Вольфгаҥ фон Гөте]]
# [[Хафиз Ширази]]
# '''[[Хомер]]'''
# [[Виктор Үго]]
# [[Дьэймс Дьойс]]
# [[Франц Кафка]]
# [[Калидаса]] 
# [[Ли Бай]]
# [[Нагиб Махфуз]]
# [[Мольер]]
# [[Овидиус]]
# [[Марсель Пруст]]
# '''[[Пушкин Александр Сергеевич]]'''
# '''[[Уиллиам Шэкспир]]'''
# [[Софокл|Софокл]]
# [[Лев Толстой]]
# [[Марк Твен]]
# [[Вергилиус]]

=== Композитордар уонна музыкааннар ===
# [[Луи Армстронг]]
# '''[[Йоhанн Себастиан Бах]]'''
# '''[[The Beatles]]'''
# '''[[Бэтховэн|Людвиг ван Бетховен]]'''
# [[Йозеф Гайдн]]
# [[Брамс Иоганнес|Иоганнес Брамс]]
# [[Фредерик Шопен]]
# [[Антонин Дворжак]]
# [[Георг Фридрих Гендель]]
# [[Густав Малер]]
# '''[[Моцарт Вольфганг Амадей|Вольфганг Амадей Моцарт]]'''
# [[Джованни Пьерлуиджи да Палестрина]]
# [[Эдит Пиаф]]
# [[Джакомо Пуччини]]
# [[Элвис Пресли]]
# [[Франц Шуберт]]
# '''[[Стравинскай Игорь Фёдорович|Игорь Стравинскай]]'''
# [[Чайковскай Пётр Ильич|Пётр Чайковскай]]
# [[Джузеппе Верди|Джузеппе Верди]]
# [[Антонио Вивальди|Антонио Вивальди]]
# '''[[Рихард Вагнер|Рихард Вагнер]]'''

=== Чинчийээччилэр уонна айанньыттар ===
# [[Руаль Амундсен|Руаль Амундсен]]
# [[Нил Армстронг|Нил Армстронг]]
# [[Жак Картье|Жак Картье]]
# '''[[Христофор Колумб|Христофор Колумб]]'''
# [[Джеймс Кук|Джеймс Кук]]
# [[Эрнан Кортес|Эрнан Кортес]]
# [[Юрий Гагарин|Юрий Гагарин]]
# [[Васко да Гама|Васко да Гама]] 
# [[Ибн Баттута]]
# [[Фернан Магеллан|Фернан Магеллан]]
# [[Марко Поло|Марко Поло]]
# [[Чжэн Хэ|Чжэн Хэ]]

=== Режиссёрдар уонна сценаристар ===
# [[Ингмар Бергман|Ингмар Бергман]]
# [[Уолт Дисней|Уолт Дисней]]
# [[Эйзенштейн Сергей Михайлович|Сергей Эйзенштейн]]
# [[Федерико Феллини|Федерико Феллини]]
# [[Альфред Хичкок|Альфред Хичкок]]
# [[Стэнли Кубрик|Стэнли Кубрик]]
# [[Акира Куросава|Акира Куросава]]
# [[Сатьяджит Рай]]
# [[Стивен Спилберг|Стивен Спилберг]]
{{col-break}}

=== Учуонайдар уонна айааччылар ===
# '''[[Архимед]]'''
# [[Ибн Сина]]
# [[Тим Бернерс-Ли]]
# [[Брахмагупта]]
# [[Николай Коперник]]
# [[Мария Кюри]]
# '''[[Чарлз Дарвин]]'''
# [[Томас Эдисон]]
# '''[[Альберт Эйнштейн]]'''
# '''[[Эклид]]'''
# '''[[Леонард Эйлер]]'''
# [[Майкл Фарадей|Майкл Фарадей]]
# [[Энрико Ферми|Энрико Ферми]]
# [[Генри Форд|Генри Форд]]
# [[Гален]]
# '''[[Галилео Галилей|Галилео Галилей]]'''
# [[Гаусс, Карл Фридрих|Гаусс, Карл Фридрих]]
# [[Иоганн Гутенберг|Иоганн Гутенберг]]
# '''[[Гильберт Давид|Давид Гильберт]]'''
# [[Эрнст Генрих Геккель|Эрнст Генрих Геккель]]
# [[Джеймс Прескотт Джоуль|Джеймс Прескотт Джоуль]]
# [[Иоганн Кеплер|Иоганн Кеплер]]
# [[Аль-Хорезми]]
# [[Готфрид Лейбниц|Готфрид Лейбниц]]
# [[Карл Линней|Карл Линней]]
# [[Джеймс Максвелл|Джеймс Максвелл]]
# '''[[Менделеев Дмитрий Иванович]]'''
# '''[[Исаак Ньютон]]'''
# [[Луи Пастер|Луи Пастер]]
# [[Макс Планк|Макс Планк]]
# [[Эрнест Резерфорд|Эрнест Резерфорд]]
# [[Эрвин Шрёдингер|Эрвин Шрёдингер]]
# [[Никола Тесла|Никола Тесла]]
# [[Алан Матисон Тьюринг|Алан Матисон Тьюринг]]
# [[Джеймс Уатт|Джеймс Уатт]]

=== Бөлөһүөктэр уонна гуманитарийдар ===
# '''[[Аристотель|Аристотель]]'''
# [[Симона де Бовуар|Симона де Бовуар]]
# [[Чанакья]]
# '''[[Ноам Хомскай]]'''
# '''[[Конфуций]]'''
# [[Рене Декарт|Рене Декарт]]
# [[Эмиль Дюркгейм|Эмиль Дюркгейм]]
# [[Франциск Ассизтан]] (Ассизи)
# [[Зигмунд Фрейд|Зигмунд Фрейд]]
# [[Георг Гегель]]
# [[Ибн Хальдун]]
# '''[[Иммануил Кант]]'''
# [[Кейнс Джон Мейнард|Джон Мейнард Кейнс]]
# '''[[Лао-цзы]]'''
# '''[[Джон Локк]]'''
# [[Никколо Макиавелли|Никколо Макиавелли]]
# '''[[Карл Маркс|Карл Маркс]]'''
# [[Фридрих Ницше]]
# '''[[Платон (бөлөһүөк)|Платон]]'''
# [[Жан Жак Руссо]]
# [[Жан-Поль Сартр]]
# [[Сыма Цянь]]
# [[Смит, Адам|Адам Смит]]
# [[Сокраат (бөлөһүөк)|Сократ]]
# [[Вольтер]]
# [[Макс Вебер]]
# [[Витгенштейн, Людвиг|Людвиг Витгенштейн]]
# [[Чжу Си]]

=== Бас-көс дьон уонна бэлиитиктэр ===
# [[Улуу Акбар]]
# '''[[Улуу Александр|Улуу Александр]]'''
# [[Ашока]]
# [[Мустафа Кемал Ататүрк|Мустафа Кемаль Ататюрк]]
# '''[[Октавиан Август|Октавиан Август]]'''
# [[Отто фон Бисмарк|Отто фон Бисмарк]]
# [[Симон Боливар|Симон Боливар]]
# '''[[Наполеон I Бонапарт|Наполеон I Бонапарт]]'''
# '''[[Юлий Цезарь|Юлий Цезарь]]'''
# '''[[Улуу Карл]]'''
# [[Уинстон Черчилль|Уинстон Черчилль]]
# [[Константин I Улуу|Константин I Улуу]]
# '''[[Кир II Улуу]]'''
# [[Шарль де Голль|Шарль де Голль]]
# [[Махатма Ганди]]
# [[Елизавета I (Англия)|Елизавета I (Англия королевата)]]
# '''[[Чыҥыс Хаан]]'''
# [[Эрнесто Че Гевара]]
# '''[[Адольф Гитлер]]'''
# [[Жанна д’Арк]]
# [[Кинг, Мартин Лютер|Мартин Лютер Кинг]]
# '''[[Владимир Ленин]]'''
# [[Авраам Линкольн]]
# [[Людовик XIV (Франция)|Людовик XIV]]
# [[Люксембург, Роза|Роза Люксембург]]
# [[Нельсон Мандела]]
# [[Мао Цзэдун]]
# [[Джавахарлал Неру]]
# [[Кваме Нкрума|Кваме Нкрума]]
# [[Бүөтүр I]]
# [[Цинь Ши Хуан|Цинь Ши Хуан]]
# [[Рузвельт, Франклин|Франклин Рузвельт]]
# [[Салах ад-Дин]]
# '''[[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин]]'''
# [[Сулейман I]]
# [[Сунь Ятсен]]
# [[Тамерлан]]
# [[Умар ибн аль-Хаттаб]]
# [[Джордж Вашингтон]]

=== Итэҕэл эйгэтэ ===
# '''[[Авраам|Авраам]]'''
# [[Фома Аквинат]]
# [[Аврелий Августин]]
# '''[[Будда Шакьямуни|Будда]]'''
# [[Абу Хамид аль-Газали]]
# '''[[Иисус Христос]]'''
# [[Мартин Лютер]]
# '''[[Моисей|Моисей]]'''
# '''[[Мухаммед|Мухаммед]]'''
# [[Апостол Павел]]


{{col-end}}

== Философия и психология ==
{{колонки|3}}
=== Бөлөһүөктээһин (Философия) ===
# [[Кэрэ]]
# [[Диалектика]]
# [[Этика]]
# [[Эпистемология]]
# [[Феминизм]]
# [[Көҥүл талыы]] (Дьулуур көҥүлэ, свобода воли)
# '''[[Билии]]'''
# [[Логика]]
# [[Өй]] (разум)
# '''[[Философия]]'''
# [[Вероятность]]
# [[Дьиҥ]] (реальность)
# [[Кырдьык]] (истина)

* [[Сиэр (Мораль)]]

=== Психология (Уйулҕа үөрэҕэ) ===
# '''[[Быһыы-майгы|Быһыы-майгы (поведение)]]'''
# '''[[Эмоция]]'''
# [[Таптал]]
# [[Психология]]
# '''[[Толкуйдааһын (психология)]]'''
{{конец кол}}

== Олоҕу анаарыы уонна итэҕэл ==

# '''[[Таҥара]]'''
# '''[[Мифология]]'''
# Мировоззренческие философии
## [[Атеизм]]
## [[Фундаментализм]]
## [[Материализм]]
## [[Монотеизм]]
## [[Политеизм]]
# '''[[Кут]]''' (душа)
# '''[[Итэҕэл]]'''
# Сорох итэҕэллэр
## '''[[Буддизм]]'''
## '''[[Христианство]]'''
### [[Католицизм]]
## [[Конфуцианство]]
## '''[[Индуизм]]'''
### [[Тримурти]]
## '''[[Ислам]]'''
### [[Шииттэр]]
## [[Джайнизм]]
## '''[[Иудаизм]]'''
## [[Сикхизм]]
## [[Даосизм]]
## [[Зороастризм]]
# Духовнай практикалар
## [[Суфизм]]
## [[Йога]]
## [[Дзэн]]

== Дьон-сэргэ ==
{| style=&quot;background-color:#F8FCFF;&quot;
|-style=&quot;vertical-align:top;&quot;
|

# '''[[Уопсастыба|Уопсастыба (түмэт)]]'''
# [[Цивилизация]]
# '''[[Үөрэхтээһин]]'''

=== Ыал ===

# '''[[Ыал]]'''
# '''[[Оҕо]]'''
# [[Эр киһи]]
# '''[[Ыал буолуу|Ыал буолуу (кэргэннэнии)]]'''
# [[Дьахтар|Дьахтар]]

=== Бэлиитикэ ===

# '''[[Политика|Бэлиитикэ]]'''
# [[Анархизм]]
# [[Колониализм]]
# [[Коммунизм]]
# [[Консерватизм]]
# [[Демократия]]
# [[Диктатура]]
# [[Дипломатия]]
# [[Фашизм]]
# [[Глобализация]]
# '''[[Бырабыыталыстыба]]''' ([[дьаһалта]])
# [[Идеология]]
# [[Империализм]]
# [[Либерализм]]
# [[Марксизм]]
# [[Монархия]]
# [[Национализм]]
# [[Өрөспүүбүлүкэ]]
# [[Социализм]]
# '''[[Ил]]''' (судаарыстыба)
# [[Баартыйа (бэлиитикэ)]]
# [[Пропаганда]]
# [[Терроризм]]

=== Урбаан уонна экономика ===

# '''[[Экономика]]'''
# [[Хаппытаал]]
# [[Капитализм]]
# [[Валюта]]
## [[Евро]]
## [[Иена]]
## [[АХШ дуоллара]]
# [[Бырамыысыланнас]]
# '''[[Харчы]]'''
# [[Түһээн]]

=== Быраап ===
# '''[[Быраап|Быраап (право)]]'''
# [[Конституция|Сүрүн сокуон (Конституция)]]

=== Омуктар ыккардыларынааҕы тэрилтэлэр ===
# [[Африка дойдуларын сойууһа]]
# [[Арааб дойдуларын Лиигата]]
# [[АСЕАН|АСЕАН]]
# [[Көҥүл дойдулар доҕордоһуулара|Көҥүл дойдулар доҕордоһуулара]] (Содружество Независимых Государств)
# [[Нациялар доҕордоһуулара|Нациялар доҕордоһуулара]] (Содружество наций)
# [[Эуропа Унията|Эуропа Унията]] (Европейский союз)

# '''[[Кыһыл кириэс аан дойдутааҕы кэмитиэтэ]]''' уонна Кыһыл Ый хамсааһын (Международное движение Красного Креста и Красного Полумесяца)
# [[NATO|НАТО (NATO)]]
# [[Нобель бирииhэ|Нобель бириэмиэйэтэ]]
# [[OPEC|OPEC]]
# '''[[Холбоһуктаах нациялар тэрилтэлэрэ|Холбоһуктаах нациялар тэрилтэлэрэ]]'''
## [[Омуктар ыккардыларынааҕы ХНТ суута|Омуктар ыккардыларынааҕы ХНТ суута]]
## [[Аан дойдутааҕы харчы пуондата]]
## [[ЮНЕСКО]]
## [[Киһи быраабын биирдэһиллибит декларацията]]
## [[Доруобуйа аан дойдутааҕы тэрилтэтэ]]
# [[Аан дойду Баана]]
# [[Аан дойдутааҕы эргиэн тэрилтэтэ]]

=== Сэрии ===
# [[Гражданскай сэрии]]
# '''[[Сэбилэниилээх күүстэр]]'''  ([[:en:Army|Army]])
# '''[[Эйэ|Эйэ]]'''
# '''[[Сэрии]]'''

=== Дьон-сэргэ утарсыыта (Социальные разногласия) ===

# [[Аборт]]
# '''[[Суутунан өлөрүү]]'''
# '''[[Киһи бырааба]]'''
# [[Расизм]]
# '''[[Кулуттааһын]]'''

{{col-end}}

== Тыл уонна литэрэтиирэ ==
{{колонки|3}}
# '''[[Тыл]]'''
# Тыллар:
## [[Арааб тыла]]
## [[Бенгаал тыла]]
## [[Кытай тыла]]
## [[Ааҥыл тыла]]
## [[Эсперанто]]
## [[Француз тыла]]
## [[Ниэмэс тыла]]
## [[Гириэк тыла]]
## [[Иврит]]
## [[Хинди|Хиндустани]]
## [[Дьоппуон тыла]]
## [[Латыын тыла]]
## [[Перс тыла]]
## [[Португаал тыла]]
## [[Нуучча тыла]]
## [[Санскрит]]
## [[Испаан тыла]]
## [[Суахили]]
## [[Түрк тыла]] (тууроктар тыллара)
# [[Лингвистика]]
# [[Грамматика]]
# '''[[Тыл]]''' (слово)
## [[Фонема]]
## [[Сүһүөх (тыл)]] (тыл сүһүөҕэ)
# '''[[Сурук-бичик]]'''
## [[Араабтыы сурук-бичик]]
## [[Кытай суруга-бичигэ]] бичигэ
## [[Кириллица]]
## [[Гириэк суруга-бичигэ]] алпаабыта
## [[Хангыль]]
## [[Латыын суруга-бичигэ]]
# [[Ааҕыы-суруйуу]] (Грамотность)
# '''[[Тылбаас]]'''
# '''[[Литэрэтиирэ]]''' Литература
## [[Проза]]
## [[Искусство войны]]
## [[Уус-уран литэрэтиирэ]]
### [[Тыһыынча уонна биир түүн]]
## [[Роман (жанр)]] (жанр)
### [[Сон в красном тереме]]
### [[Гэндзи туһунан сэһэн]]
## '''[[Поэзия]]'''
### [[Гильгамеш туһунан эпос]]
### [[Илиада]]
### [[Махабхаарата]]
### [[Шахнаме]]

== Билим (наука) ==

# [[Билим]] (наука)
# [[Айылҕа]]

=== Астрономия ===

# '''[[Астрономия]]'''
# [[Астероид]]
# '''[[Сүдү эстии]]'''
# [[Хара иин]]
# [[Комета]]
# '''[[Галактика]]'''
## [[Халлаан Сиигэ]]
# '''[[Ый]]'''
# '''[[Планета]]'''
## '''[[Сир]]'''
## [[Юпитер]] [[Сэндэли]]
## [[Марс]] Хатааһын чолбоно
## [[Меркурий]]
## [[Нептун]]
## [[Сатурн]]
## [[Ураан (планета)]]
## [[Чолбон]]
# [[Күн систиэмэтэ]]
# [[Космоска көтүү]]
# '''[[Сулус]]'''
## '''[[Күн]]'''
# [[Вселенная]]

=== Биология ===

# '''[[Биология]]'''
# Биологические материалы
## '''[[Дезоксирибонуклеиновай кислота]]'''
## [[Ферменнэр]]
## [[Белок]]
# [[Ботаника]]
# '''[[Өлүү]]'''
## [[Бэйэҕэ тиийинии]]
# [[Экология]]
## [[Сүтэн эрэр көрүҥнэр]]
# [[Дьиэтитии]]
# '''[[Олох]]'''
# [[Биология систематиката]]
## [[Көрүҥ (биология)]]

==== Биология процесстара ====

# '''[[Метаболизм]]'''
## [[Ас буһарыы]]
## '''[[Фотосинтез]]'''
## [[Тыыныы]]
# '''[[Эволюция]]'''
# '''[[Ууһааһын]]'''
## [[Хат буолуу]] Беременность человека
## [[Аҥардам]] пол организмов

==== Анатомия ====

# '''[[Анатомия]]'''
# [[Дьахтар эмиийэ]]
# '''[[Саанык]]''' Килиэккэ
# [[Хаан эргиирэ]]
## [[Хаан]]
## [[Сүрэх]]
# [[Былчархай тиһигэ]] (Эндокрин систиэмэ)
# [[Киһи аһыыр куолаҕайа]] (Желудочно-кишечный тракт человека)
## [[Киһи быычаһа]] 
## [[Киһи очоҕоһо]] 
## [[Быар]]
# [[Былчыҥ]]
# [[Ньиэрбэ тиһигэ]]
## [[Мэйии]]
## [[Сенсорнай тиһик]] Иминэн билэр тиһик
### [[Кулгаах]]
### [[Мурун]]
### [[Харах]]
# [[Ууһуур тиһик]]
# [[Тыынар тиһик]]
## [[Тыҥа]]
# [[Дьардьама]]
# [[Тирии]]

==== Мэдиссиинэ ====

# '''[[Мэдиссиинэ]]'''
# [[Аддикция]]
# [[Альцгеймер ыарыыта]]
# '''[[Искэн]]'''
# [[Холера]]
# [[Тумуу]]
# [[Стоматология]]
# [[Инвалидность]]
## [[Балай буолуу]]
## [[Дьүлэй буолуу]]
## [[Иирии]] (Психическое расстройство)
# '''[[Ыарыы]]'''
# [[Эмп]]
# [[Этанол]]
# [[Никотин]]
## [[Табах]]
# '''[[Чөл турук]]''' (доруобуйа)
# [[Төбө ыарыыта]]
# [[Иммуннай тиһик]]
# [[Сүрэх инфаркта]]
# '''[[Малярия]]'''
# [[Аччыктааһын]] (недоедание)
# [[Менструация]]
# [[Уойуу]]
# [[Пандемия]]
# [[Антибиотик]]
## [[Бензилпенициллин]]
# [[Пневмония]]
# [[Полиомиелит]]
# [[Венерическэй ыарыылар]]
## '''[[СПИД]]'''
# [[Инсульт]]
# [[Сэллик]]
# [[Сахарнай диабет]]
# '''[[Вирустар]]'''
## [[Грипп]]
## [[Хара буоспа]]

==== Организм ====

# '''[[Организм]]'''
# '''[[Кыыллар]]''' (Животные)
## [[Нематодалар]]
## [[Моллюскалар]]
## [[Членистоногие]] Үөн-көйүүр
### '''[[Үөннэр]]''' (Насекомые)
#### [[Кымырдаҕас]]
#### [[Ыҥырыа]]
#### [[Чешуекрылые]]
### [[Ооҕуйдуҥулар]]
## 
### '''[[Амфибиялар]]'''
### '''[[Көтөрдөр]]'''
#### [[Куурусса]]
#### [[Холууп]]
### '''[[Балык]]'''
#### [[Акуулалар]]
### '''[[Үүттэнээччилэр]]'''
#### [[Тэбиэн]]
#### [[Куоска]]
#### [[Ынах]]
#### [[Ыт]]
#### [[Слоннар]]
#### [[Сылгы]]
#### [[Хой]]
#### [[Кэрбээччилэр]]
#### [[Сибиинньэ]] (Тороху)
#### [[Примааттар]]
##### '''[[Өйдөөх киһи]]'''
#### [[Кииттиҥилэр]]
### '''[[Пресмыкающиеся]]''' (Сыыллааччылар)
#### [[Динозаврдар]]
#### [[Моҕойдор]]
# [[Архейдар]]
# '''[[Бактериялар]]'''
# '''[[Тэллэйдэр]]'''
# '''[[Үүнээйилэр]]'''
## [[Сибэкки]] (чэчик)
## [[Мас]]
# [[Протистар]]

=== Хиимийэ ===

# '''[[Химия]]'''
# [[Неорганическая химия]]
# [[Биохимия]]
# [[Химия холбоһуга]] (химическое соединение)
## [[Кислота]] (аһыыба)
## [[Солох (химия)]]
## [[Туустар]]
# '''[[Химия элэмиэнэ]]''' [[Хиимийэ элэмиэнэ]]
## '''[[Элэмиэннэр наардаммыт табылыыссалара]]''' (Периодическая система химических элементов)
## [[Алюминий]]
## [[Углерод]]
## [[Алтан]]
## '''[[Кыһыл көмүс]]'''
## '''[[Водород]]'''
## '''[[Тимир]]'''
## [[Азот]]
## '''[[Кислород]]'''
## [[Үрүҥ көмүс]]
## [[Хорҕолдьун]]
# [[Органическай химия]]
## [[Испиирдэр]]
## [[Углевод]]
## [[Гормоннар]]
## [[Липид]]
# '''[[Мөлүөкүлэ]]''' 
# [[Анаалыстыыр химия]]
# [[Физическэй химия]]

=== Килиимэт уонна геология ===

# [[Лавина]]
# '''[[Килиимэт]]'''
## [[Эль-Ниньо]]
## [[Аан дойду сылыйыыта]]
# [[Сир хамсааһына]]
# '''[[Геология]]'''
## '''[[Минерал]]'''
### [[Алмаас]]
## [[Билиитэлэр тектоникалара]]
## [[Хайа боруодата]]
# [[Айылҕа алдьархайа]] Айылҕа саахала
## [[Халаан]]
## [[Цунами]]
# [[Вулкан]]
# '''[[Погода]]''' (халлаан туруга)
## [[Былыт]]
## [[Ардах]]
## [[Хаар]]
## [[Холорук]]
## [[Тропик циклона]]
## [[Тыал]]

=== Физика ===

# '''[[Физика]]'''
# [[Түргэтээһин]] Ускорение
# '''[[Атом]]'''
# '''[[Энергия]]'''
## [[Закон сохранения энергии]]
# [[Электромагнит сардаҥа]]
## [[Инфракраснай сардаҥа]]
## [[Ультрафиолет сардаҥа]]
## [[Көстөр сырдык]]
### '''[[Өҥ]]'''
# [[Классическай механика]]
# '''[[Күүс]]'''
## [[Электромагнит дьайсыы]]
### [[Магнит поле]]
## [[Гравитация]]
## [[Күүстээх дьайсыы]]
## [[Мөлтөх дьайсыы]] (Слабое взаимодействие)
# [[Магнит]]
# '''[[Маасса]]'''
# '''[[Тимирдэр]]'''
## [[Ыстаал]]
# [[Ядро хайдыыта]] (Деление ядра)
# '''[[Агрегатнай турук]]'''
## [[Гаас]]
## [[Убаҕас]]
## [[Плазма]]
## [[Кытаанах эттик]]
# [[Квант механиката]]
# [[Радиоактивнай распад]]
# [[Холоон сүрүн түөрүйэтэ]] (Общая теория относительности)
# [[Холоон анал түөрүйэтэ]] (Специальная теория относительности)
# [[Полупроводник]]
# '''[[Тыас]]''' Дорҕоон
# '''[[Түргэнэ]]'''
## [[Сырдык түргэнэ]]
# [[Температура]]
# '''[[Кэм]]'''
# [[Термодинамика]]
# [[Вакуум]]

=== Кээмэй биирдэмнэрэ ===

# '''[[Кээмэй]]'''
# [[Килограмм]]
# [[Лиитэрэ]]
# [[Миэтэрэ]]
# [[Аан дойдутааҕы биирдэм систиэмэтэ]] тиһигэ/тиһилигэ
# [[Сөкүүндэ]]

=== Кэм ===

# '''[[Халандаар]]'''
## [[Григорианскай халандаар]]
# [[Чаас]]
# '''[[Суукка]]'''
# [[Кэм курдааһына]] (часовой пояс)
# '''[[Сыл]]'''

=== Ас-үөл ===

# [[Ас-үөл]] (пища)
# [[Килиэп]] (бурдук)
# [[Бурдук]] (туораахтаах култууралар, зерновые культуры)
## [[Нэчимиэн]]
## [[Кукурууза]]
## [[Эбиэс]]
## [[Риис]]
## [[Оруос]]
## [[Сорго]]
## [[Сэлиэһинэй]]
# [[Сыыр]]
# [[Сакалаат]]
# [[Мүөт]]
# [[Фрукта]]
## [[Дьаабылыка]]
## [[Банаан]]
## [[Виноград (отон)]]
## [[Соя]]
## [[Лимон]]
## [[Эриэхэ]]
# [[Эт]]
# [[Саахар]]
# [[Оҕуруот аһа]]
## [[Хортуоска]]

==== Утах ====

# [[Пиибэ]]
# [[Кофе]]
# [[Сок]] (симэһин)
# '''[[Үүт]]'''
# [[Чэй]]
# '''[[Уу]]'''
# [[Вино]]

=== Математика ===

# '''[[Математика]]'''
# [[Алгебра]]
## [[Логарифм]]
## [[Линейнай алгебра]]
# [[Арифметика]]
# [[Координаталар систиэмэлэрэ]]
# [[Математическай анаалыс]]
## [[Дифференциальнай тэҥнэбил]]
## [[Вычислительнай математика]]
# [[Тэҥнэбил]] (уравнение)
# [[Функция (математика)]]
# '''[[Геометрия]]'''
## [[Муннук]]
## [[Иэн]]
## [[Пи]]
## [[Пифагор теоремата]]
# [[Математикаҕа дакаастабыл]]
# '''[[Чыыһыла]]'''
## [[Комплекснай чыыһыла]]
## [[Чыыһыла түөрүйэтэ]] (Теория чисел)
# [[Бесконечность]]
# [[Теория множеств]]
# [[Статистика]]
# [[Симметрия]]
# [[Тригонометрия]]

== Технология ==

# '''[[Технология]]'''
# [[Биотехнология]]
# [[Таҥас-сап]]
## [[Хлопок]]
# [[Инженерное дело]]
## [[Массыына]]
## [[Руобат]]
## [[Биинтэ (деталь)]]
## [[Көлүөһэ]]
# '''[[Тыа хаһаайыстыбата]]'''
## [[Нүөлсүтүү]]
## [[Булуук]]
# [[Металлургия]]
# [[Нанотехнология]]

=== Коммуникации ===

# '''[[Алтыһыы]]''' Билсии, Общение
# [[Кинигэ]]
# '''[[Информация]]'''
## [[Энциклопедия]]
# [[Суруналыыстыка]]
## [[Хаһыат]]
## [[Тарҕатар-биллэрэр сириэстибэ]]
# [[Кинигэ таһаарыы]]
# [[Төлөппүөн]]

=== Электроника ===

# [[Электроника]]
## [[Электрическэй ток]]
## [[Частота]]
# Компоненты
## [[Электрическэй конденсатор]]
## [[Индукция катушката]]
## [[Транзистор]]
## [[Диод]]
## [[Резистор]]
## [[Трансформатор]]

==== Көмпүүтэр уонна интэриниэт ====

# '''[[Көмпүүтэр]]'''
## [[Кытаанах диискэ]]
## [[Процессор]]
# [[Оҥоһуу интеллект]]
# [[Биллэрэр-ситимниир технология]]
## [[Алгоритм]]
# [[Интэриниэт]]
## [[Электрон почта]]
## [[Аан ситим]] [[World Wide Web]]
# [[Операциялыыр систиэмэ]]
# [[Көмпүүтэр тыла]]
# [[Көмпүүтэр бырагыраамата]]

=== Матырыйааллар уонна энергия ===

# [[Сөргүтүллэр энергия]]
# [[Электричество]]
## [[Ядернай энергия]]
# [[Хостонор оттук]]
# [[Ис уматык двигателэ]]
# [[Паар массыыната]]
# [[Уот]]

=== Матырыйааллар ===

# [[Өстүөкүлэ]]
# [[Кумааҕы]]
# [[Пластмаасса]]
# [[Мас]] (үүнээйи буолбатах)

=== Көлө ===

# [[Көлө]]
# [[Көтөр аал]]
# [[Автомобиль]]
# [[Билисипиэт]]
# [[Подводнай лодка]]
# [[Тыы]]
# [[Пуойас]]

=== Сэрии сэбэ ===

# [[Сэрии сэбэ]] (саа-саадах)
## [[Батас]]
## [[Уоттаах саа]]
### [[Бүлүмүөт]]
## [[Ядернай сэп]]
# [[Тааҥка]]
# [[Эстэр эттиктэр]]
## [[Буорах]]

== Ускуустуба уонна сынньалаҥ ==

# '''[[Култуура]]'''
# '''[[Ускуустуба]]'''
## [[Комикс]]
## [[Живопись]]
## [[Фотография]]
## [[Скульптура]]
## [[Туойтан оҥоруу]]
# [[Үҥкүү]]
# [[Мода]]
# [[Тыйаатыр]]
# [[Каллиграфия]]

=== Архитектура ===

# '''[[Архитектура]]'''
# [[Аарка]]
# [[Күргэ]]
# [[Уу  ханаала]] (Хоруу)
# [[Быһыт]]
# [[Купол]]
# '''[[Дьиэ]]'''
# Тутуу
## [[Ангкор-Ват]]
## [[Колизей]]
## [[Улуу Кытай эркинэ]]
## [[Эйфель башнята]]
## [[Эмпайр-стейт-билдинг]]
## [[Сибэтиэй София собуора (Константинополь)]]
## [[Парфенон]]
## [[Гииза пирамиидата]]
## [[Сибэтиэй Бүөтүр собуора]]
## [[Көҥүл статуйата]]
## [[Тадж-Махал]]
## [[Үс хапчаан (электростанция)]]
# [[Пирамиида (архитектура)]]
# [[Башня]]

=== Киинэ, араадьыйа, тэлэбиидэнньэ ===

# '''[[Кинематограф]]'''
## [[Мультипликация]]
### [[Аниме]]
# '''[[Араадьыйа]]'''
# '''[[Телевидение]]'''

=== Дьүрүл (Муусука) ===

# '''Дьүрүл''' ('''[[Музыка]]''')
# [[Ырыа]]
# Жанрдарынан
## [[Блюз]]
## [[Классическай муусука]]
### [[Опера]]
### [[Симфония]]
## [[Электроннай муусука]]
## [[Фламенко]]
## [[Хип-хоп (музыкальнай жанр)]]
## [[Джаз]]
## [[Регги]]
## [[Рок-муусука]]
## [[Самба (муусука)]]
# Үстүрүмүөннэр
## [[Барабаан]]
## [[Флейта]]
## [[Гитаара]]
## [[Фортепиано]]
## [[Турба (муусука үстүрүмүөнэ)]]
## [[Скрипка]]

=== Сынньалаҥ ===

# '''[[Оонньуу]]'''
## [[Кылгас наарда]]
## [[Саахымат]]
## [[Го]]
# [[Сүүйүүлээх оонньуу]]
# [[Боевые искусства]]
## [[Карате]]
## [[Дзюдо]]
# [[Олимпиада]]
# '''[[Спорт]]'''
## [[Чэпчэки атлетика]]
## [[Автоспорт]]
## [[Бейсбол]]
## [[Баскетбол]]
## [[Крикет]]
## [[Футбол]]
## [[Гольф]]
## [[Регби-футбол]]
## [[Теннис]]
# '''[[Оонньуур]]'''

== Устуоруйа уонна география ==

=== Устуоруйа (онобул) ===

# '''[[История]]'''

==== Түҥ былыргы уонна античнай устуоруйа ====

# [[Первобытное общество]]
# [[Таас үйэ]]
# [[Чаҥ үйэтэ]]
# [[Тимир үйэ]]
# [[Месопотамия]]
# [[Былыргы Египет]]
# [[Былыргы Греция]]
# [[Риим импиэрийэтэ]]
# [[Хань (династия)]]
# [[Гууптар судаарыстыбалара]] Иллэрэ

==== Орто үйэ ====

# [[Аббас халифаата]]
# [[Сырдатыы Эпохата]]
# [[Ацтектар]]
# [[Византия Империята]]
# [[Кириэстээх бохуоттар]]
# [[Улуу Риим импиэрийэтэ]]
# [[Сүүс сыллаах сэрии]]
# [[Орто үйэлэр]]
# [[Монгол импиэрийэтэ]]
# [[Мин импиэрийэтэ]]
# [[Осмаан импиэрийэтэ]]
# [[Реформация]]
# [[Отут сыллаах сэрии]]
# [[Ренессанс]]
# [[Тан (династия)]]
# [[Виикиҥнэр]]

==== Саҥа уонна хойукку устуоруйа ====

# [[Арааб-израиль иирсээннэрэ]]
# [[АХШ-ка гражданскай сэрии]]
# [[Апартеид]]
# '''[[Британия импиэрийэтэ]]'''
# '''[[Тымныы сэрии]]'''
# [[Кытайга култуура өрөбөлүүссүйэтэ]]
# '''[[Франция Улуу Революцията]]'''
# [[Улуу депрессия]]
# [[Холокост]]
# '''[[Бырамыысыланнаска өрөбөлүүссүйэ]]'''
# [[Үһүс рейх]]
# [[Мэйдзи реставрацията]]
# [[Өктөөп өрөбөлүүссүйэтэ]]
# [[Цин импиэрийэтэ]]
# [[Версааллааҕы сөбүлэҥ]]
# [[Вьетнам сэриитэ]]
# '''[[Аан дойду бастакы сэриитэ]]'''
# '''[[Аан дойду иккис сэриитэ]]'''

=== География ===

# '''[[География]]'''
# '''[[Куорат]]'''
# '''[[Континент]]'''
# [[Хайа]]
# [[Кумах куйаар]]
# [[Хотугу полюс]]
# '''[[Акыйаан]]'''
# [[Ойуур]]
# [[Өрүс]]
# '''[[Байҕал]]''' Муора
# [[Соҕуруу полюс]]

==== Континеннар уонна регионнар ====

# '''[[Африка]]'''
# '''[[Антарктида]]'''
# '''[[Азия]]'''
# '''[[Европа]]'''
# [[Ближнэй Восток]] 
# '''[[Хотугу Америка]]'''
# '''[[Океания]]'''
# '''[[Соҕуруу Америка]]'''

==== Дойдулар ====

: ''Дойдулар бары баар буолуохтаахтар, ол эрэн саҥа суруллар бикипиэдьийэлэргэ бастаан бу дойдулары суруйар ирдэнэр: ''

# [[Афганистан]]
# [[Алжир]]
# [[Аргентина]]
# [[Австралия]]
# [[Австрия]]
# [[Бангладеш]]
# '''[[Бразилия]]'''
# [[Канаада]]
# '''[[Кытай|Кытай Народнай Өрөспүүбүлүкэтэ]]'''
# [[Конго Демократическай Өрөспүүбүлүкэтэ]]
# [[Куба (дойду)|Куба]]
# [[Эгиипэт]]
# [[Эфиопия]]
# '''[[Франция]]'''
# '''[[Германия]]'''
# '''[[Индия]]'''
# [[Индонезия]]
# '''[[Ираан]]'''
# [[Ираак]]
# [[Израиль]]
# '''[[Италия]]'''
# '''[[Япония]]'''
# [[Миэксикэ]]
# [[Нидерланды]]
# [[Саҥа Зеландия]]
# [[Нигерия]]
# [[Пакистан]]
# [[Польша]]
# [[Португалия]]
# '''[[Арассыыйа]]'''
# [[Саудовскай Аравия]]
# [[Сингапур]]
# [[Соҕуруу Африка Өрөспүүбүлүкэтэ]]
# [[Кэриэйэ Өрөспүүбүлүкэтэ]]
# '''[[Испания]]'''
# [[Судаан]]
# [[Швейцария]]
# [[Танзания]]
# [[Таиланд]]
# [[Турция]]
# [[Украина]]
# '''[[Великобритания]]'''
# '''[[Америка Холбоһуктаах Штааттара]]'''
# [[Ватикан]]
# [[Венесуэла]]
# [[Вьетнам]]

==== Куораттар ====

# [[Амстердам]]
# [[Афины]]
# [[Багдад]]
# [[Бангкок]]
# '''[[Пекин]]'''
# '''[[Берлин]]'''
# [[Богота]]
# [[Брюссель]]
# [[Буэнос-Айрес]]
# [[Каир]]
# [[Кейптаун]]
# [[Дамаск]]
# [[Дели]]
# [[Дакка]]
# [[Дубай]]
# [[Гонконг]]
# [[Стамбул]]
# [[Джакарта]]
# '''[[Иерусалим]]'''
# [[Карачи]]
# [[Киншаса]]
# [[Калькутта]]
# [[Лагос]]
# '''[[Лондон]]'''
# [[Лос-Анджелес]]
# [[Мадрид]]
# [[Мекка]]
# [[Мехико]]
# '''[[Москуба]]'''
# [[Мумбаи]]
# [[Найроби]]
# '''[[Нью-Йорк]]'''
# '''[[Париж]]'''
# [[Рио-де-Жанейро]]
# '''[[Рим]]'''
# '''[[Санкт-Петербург]]'''
# [[Сан-Паулу]]
# [[Сеул]]
# [[Шанхай]]
# [[Сидней]]
# [[Тегеран]]
# '''[[Токио]]'''
# [[Вена]]
# [[Вашингтон (Колумбия уокуруга)|Вашингтон]]

==== Уу ====

# '''[[Амазонка]]'''
# [[Хотугу Муустаах акыйаан]]
# '''[[Атлантический океан]]'''
# [[Балтик байҕал]]
# [[Хара байҕал]]
# [[Кариб байҕала]]
# [[Каспий байҕала]]
# [[Конго (өрүс)|Конго]]
# [[Дунай]]
# [[Ганг]]
# [[Большой Барьерный риф]]
# [[Улуу күөллэр]]
# '''[[Ииндийэ акыйаана]]'''
# [[Инд]]
# [[Байкаал]]
# [[Танганьика]]
# [[Виктория (күөл)]]
# [[Средиземнай муора]]
# [[Миссисипи (өрүс)|Миссисипи]]
# [[Нигер (өрүс)|Нигер]]
# '''[[Нил]]'''
# [[Хотугу муора]]
# '''[[Чуумпу акыйаан]]'''
# [[Панаама ханаала]]
# [[Рейн]]
# [[Суэц ханаала]]
# [[Соҕуруу акыйаан]]
# [[Волга]]
# [[Янцзы]]
# [[Хуанхэ]]

==== Хайалар уонна кумах куйаардар ====

# [[Альпа хайалара]]
# [[Анды]]
# '''[[Гималаай хайалара]]'''
## [[Джомолунгма]]
# [[Килиманджаро]]
# [[Скалистай хайалар]]
# '''[[Сахаара]]'''

== Өссө маны көр ==
[[Бикипиэдьийэ:Атын Бикипиэдьийэлэргэ сүбэлиир ыстатыйаларбыт]]

[[Категория:Бикипиэдьийэ:Аналлаах сирэйдэр]]
[[Категория:Испииһэктэр]]</text>
      <sha1>t6fk40q2zddhdmdhqqb76izd6oxmfm3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429847</id>
      <parentid>429846</parentid>
      <timestamp>2026-07-23T13:41:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <origin>429847</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41163" sha1="4vcue9mygxk17ieyl0k1in8hhg3nbez" xml:space="preserve">{{Shortcut|БП:ХББББЫ}}
{{ambox
 |image=[[Билэ:Stock alarm.svg|40px]]
 |text=Бу сирэй '''[[m:List of articles every Wikipedia should have|List of articles every Wikipedia should have]]''' сирэйи чопчу хатылыахтаах. Тиһиги уларытарга [[m:Talk:List of articles every Wikipedia should have|Мета-вики]] ситим-сиргэ этии киллэриэххин сөп.
 |text-small=Тиһэх тэҥнээһин  — '''2014 сыл ыам ыйын 10 күнүгэр ыытыллыбыта.'''
}}

Ханнык баҕарар омук тылынан тахсар Бикипиэдьийэҕэ баар буолуохтаах ыстатыйалар тиһиликтэрэ Мета-вики ситим-сиргэ элбэх мөккүөр түмүгэр [[meta:List of articles all languages should have|оҥоһуллубута]]. Билигин ол тиһилик 1000 ыстатыйаттан турар. Бу тиһиликкэ киирбит ыстатыйа Сахалыы Бикипиэдьийэҕэ булгуччу суруллуохтаах диэн буолбатах, нөҥүө өттүттэн, улахан суолталаах ыстатыйа барыта бу тиһиликкэ хайаан да киириэхтээх диэн буолбатах. Тиһилик бырайыактары тэҥнииргэ уонна саҥа саҕалаан эрэр дьон салайтарарыгар аналлаах.

'''Модьу бичигинэн''' бастаан суруйарга/тылбаастыырга сүбэлэнэр ыстатыйалар бэлиэтэнэллэр.

Бу тиһилик кэҥэтиллибит барылын манна көрүөххэ сөп: [[m:List of articles every Wikipedia should have/Expanded]] (ааҥыллыы). 

{| align=&quot;right&quot;
| __TOC__
|}

== Дьон ==
{| style=&quot;background-color:#F8FCFF;&quot;
|-style=&quot;vertical-align:top;&quot;
|
=== Артыыстар уонна моделлар ===
# [[Сара Бернар]]
# [[Чарли Чаплин]]
# [[Марлен Дитрих]]
# [[Мэрилин Монро]]

=== Уруhуйдьуттар уонна архитектордар ===
# [[Албрехт Дүрер]]
# [[Анри Матисс]]
# [[Винсент ван Гог]]
# [[Диего Веласкес]]
# [[Кацусика Хокусай]]
# [[Ле Корбюзье]]
# '''[[Леонардо да Винчи]]'''
# '''[[Микеландьело]]'''
# '''[[Пабло Пикассо]]'''
# [[Петер Паул Рубенс]]
# '''[[Рафаэль]]'''
# '''[[Рембрандт]]'''
# [[Сальвадор Дали]]
# [[Синан]]
# [[Франсиско Гойа]]
# [[Фрида Кало]]
# [[Фрэнк Ллойд Райт]]
# [[Энди Уорхол]]

=== Суруйааччылар уонна бэйиэттэр ===
# [[Абу Нувас]]
# [[Ханс Кристиан Андерсон]]
# [[Мацуо Басё]]
# [[Хорхе Луис Борхес]]
# [[Дьордь Гордон Байрон]]
# [[Мигел де Сервантес]]
# [[Джефри Чосер]]
# [[Антон Чехов|Чехов Антон Павлович]]
# '''[[Данте Алигиери]]'''
# [[Чарлз Дикенс]]
# [[Фёдор Достоевскай|Достоевскай Фёдор Михайлович]]
# [[Габриэл Гарсиа Маркес]]
# [[Йоhанн Вольфгаҥ фон Гөте]]
# [[Хафиз Ширази]]
# '''[[Хомер]]'''
# [[Виктор Үго]]
# [[Дьэймс Дьойс]]
# [[Франц Кафка]]
# [[Калидаса]] 
# [[Ли Бай]]
# [[Нагиб Махфуз]]
# [[Мольер]]
# [[Овидиус]]
# [[Марсель Пруст]]
# '''[[Пушкин Александр Сергеевич]]'''
# '''[[Уиллиам Шэкспир]]'''
# [[Софокл|Софокл]]
# [[Лев Толстой]]
# [[Марк Твен]]
# [[Вергилиус]]

=== Композитордар уонна музыкааннар ===
# [[Луи Армстронг]]
# '''[[Йоhанн Себастиан Бах]]'''
# '''[[The Beatles]]'''
# '''[[Бэтховэн|Людвиг ван Бетховен]]'''
# [[Йозеф Гайдн]]
# [[Брамс Иоганнес|Иоганнес Брамс]]
# [[Фредерик Шопен]]
# [[Антонин Дворжак]]
# [[Георг Фридрих Гендель]]
# [[Густав Малер]]
# '''[[Моцарт Вольфганг Амадей|Вольфганг Амадей Моцарт]]'''
# [[Джованни Пьерлуиджи да Палестрина]]
# [[Эдит Пиаф]]
# [[Джакомо Пуччини]]
# [[Элвис Пресли]]
# [[Франц Шуберт]]
# '''[[Стравинскай Игорь Фёдорович|Игорь Стравинскай]]'''
# [[Чайковскай Пётр Ильич|Пётр Чайковскай]]
# [[Джузеппе Верди|Джузеппе Верди]]
# [[Антонио Вивальди|Антонио Вивальди]]
# '''[[Рихард Вагнер|Рихард Вагнер]]'''

=== Чинчийээччилэр уонна айанньыттар ===
# [[Руаль Амундсен|Руаль Амундсен]]
# [[Нил Армстронг|Нил Армстронг]]
# [[Жак Картье|Жак Картье]]
# '''[[Христофор Колумб|Христофор Колумб]]'''
# [[Джеймс Кук|Джеймс Кук]]
# [[Эрнан Кортес|Эрнан Кортес]]
# [[Юрий Гагарин|Юрий Гагарин]]
# [[Васко да Гама|Васко да Гама]] 
# [[Ибн Баттута]]
# [[Фернан Магеллан|Фернан Магеллан]]
# [[Марко Поло|Марко Поло]]
# [[Чжэн Хэ|Чжэн Хэ]]

=== Режиссёрдар уонна сценаристар ===
# [[Ингмар Бергман|Ингмар Бергман]]
# [[Уолт Дисней|Уолт Дисней]]
# [[Эйзенштейн Сергей Михайлович|Сергей Эйзенштейн]]
# [[Федерико Феллини|Федерико Феллини]]
# [[Альфред Хичкок|Альфред Хичкок]]
# [[Стэнли Кубрик|Стэнли Кубрик]]
# [[Акира Куросава|Акира Куросава]]
# [[Сатьяджит Рай]]
# [[Стивен Спилберг|Стивен Спилберг]]
{{col-break}}

=== Учуонайдар уонна айааччылар ===
# '''[[Архимед]]'''
# [[Ибн Сина]]
# [[Тим Бернерс-Ли]]
# [[Брахмагупта]]
# [[Николай Коперник]]
# [[Мария Кюри]]
# '''[[Чарлз Дарвин]]'''
# [[Томас Эдисон]]
# '''[[Альберт Эйнштейн]]'''
# '''[[Эклид]]'''
# '''[[Леонард Эйлер]]'''
# [[Майкл Фарадей|Майкл Фарадей]]
# [[Энрико Ферми|Энрико Ферми]]
# [[Генри Форд|Генри Форд]]
# [[Гален]]
# '''[[Галилео Галилей|Галилео Галилей]]'''
# [[Гаусс, Карл Фридрих|Гаусс, Карл Фридрих]]
# [[Иоганн Гутенберг|Иоганн Гутенберг]]
# '''[[Гильберт Давид|Давид Гильберт]]'''
# [[Эрнст Генрих Геккель|Эрнст Генрих Геккель]]
# [[Джеймс Прескотт Джоуль|Джеймс Прескотт Джоуль]]
# [[Иоганн Кеплер|Иоганн Кеплер]]
# [[Аль-Хорезми]]
# [[Готфрид Лейбниц|Готфрид Лейбниц]]
# [[Карл Линней|Карл Линней]]
# [[Джеймс Максвелл|Джеймс Максвелл]]
# '''[[Менделеев Дмитрий Иванович]]'''
# '''[[Исаак Ньютон]]'''
# [[Луи Пастер|Луи Пастер]]
# [[Макс Планк|Макс Планк]]
# [[Эрнест Резерфорд|Эрнест Резерфорд]]
# [[Эрвин Шрёдингер|Эрвин Шрёдингер]]
# [[Никола Тесла|Никола Тесла]]
# [[Алан Матисон Тьюринг|Алан Матисон Тьюринг]]
# [[Джеймс Уатт|Джеймс Уатт]]

=== Бөлөһүөктэр уонна гуманитарийдар ===
# '''[[Аристотель|Аристотель]]'''
# [[Симона де Бовуар|Симона де Бовуар]]
# [[Чанакья]]
# '''[[Ноам Хомскай]]'''
# '''[[Конфуций]]'''
# [[Рене Декарт|Рене Декарт]]
# [[Эмиль Дюркгейм|Эмиль Дюркгейм]]
# [[Франциск Ассизтан]] (Ассизи)
# [[Зигмунд Фрейд|Зигмунд Фрейд]]
# [[Георг Гегель]]
# [[Ибн Хальдун]]
# '''[[Иммануил Кант]]'''
# [[Кейнс Джон Мейнард|Джон Мейнард Кейнс]]
# '''[[Лао-цзы]]'''
# '''[[Джон Локк]]'''
# [[Никколо Макиавелли|Никколо Макиавелли]]
# '''[[Карл Маркс|Карл Маркс]]'''
# [[Фридрих Ницше]]
# '''[[Платон (бөлөһүөк)|Платон]]'''
# [[Жан Жак Руссо]]
# [[Жан-Поль Сартр]]
# [[Сыма Цянь]]
# [[Смит, Адам|Адам Смит]]
# [[Сокраат (бөлөһүөк)|Сократ]]
# [[Вольтер]]
# [[Макс Вебер]]
# [[Витгенштейн, Людвиг|Людвиг Витгенштейн]]
# [[Чжу Си]]

=== Бас-көс дьон уонна бэлиитиктэр ===
# [[Улуу Акбар]]
# '''[[Улуу Александр|Улуу Александр]]'''
# [[Ашока]]
# [[Мустафа Кемал Ататүрк|Мустафа Кемаль Ататюрк]]
# '''[[Октавиан Август|Октавиан Август]]'''
# [[Отто фон Бисмарк|Отто фон Бисмарк]]
# [[Симон Боливар|Симон Боливар]]
# '''[[Наполеон I Бонапарт|Наполеон I Бонапарт]]'''
# '''[[Юлий Цезарь|Юлий Цезарь]]'''
# '''[[Улуу Карл]]'''
# [[Уинстон Черчилль|Уинстон Черчилль]]
# [[Константин I Улуу|Константин I Улуу]]
# '''[[Кир II Улуу]]'''
# [[Шарль де Голль|Шарль де Голль]]
# [[Махатма Ганди]]
# [[Елизавета I (Англия)|Елизавета I (Англия королевата)]]
# '''[[Чыҥыс Хаан]]'''
# [[Эрнесто Че Гевара]]
# '''[[Адольф Гитлер]]'''
# [[Жанна д’Арк]]
# [[Кинг, Мартин Лютер|Мартин Лютер Кинг]]
# '''[[Владимир Ленин]]'''
# [[Авраам Линкольн]]
# [[Людовик XIV (Франция)|Людовик XIV]]
# [[Люксембург, Роза|Роза Люксембург]]
# [[Нельсон Мандела]]
# [[Мао Цзэдун]]
# [[Джавахарлал Неру]]
# [[Кваме Нкрума|Кваме Нкрума]]
# [[Бүөтүр I]]
# [[Цинь Ши Хуан|Цинь Ши Хуан]]
# [[Рузвельт, Франклин|Франклин Рузвельт]]
# [[Салах ад-Дин]]
# '''[[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин]]'''
# [[Сулейман I]]
# [[Сунь Ятсен]]
# [[Тамерлан]]
# [[Умар ибн аль-Хаттаб]]
# [[Джордж Вашингтон]]

=== Итэҕэл эйгэтэ ===
# '''[[Авраам|Авраам]]'''
# [[Фома Аквинат]]
# [[Аврелий Августин]]
# '''[[Будда Шакьямуни|Будда]]'''
# [[Абу Хамид аль-Газали]]
# '''[[Иисус Христос]]'''
# [[Мартин Лютер]]
# '''[[Моисей|Моисей]]'''
# '''[[Мухаммед|Мухаммед]]'''
# [[Апостол Павел]]


{{col-end}}

== Философия и психология ==
{{колонки|3}}
=== Бөлөһүөктээһин (Философия) ===
# [[Кэрэ]]
# [[Диалектика]]
# [[Этика]]
# [[Эпистемология]]
# [[Феминизм]]
# [[Көҥүл талыы]] (Дьулуур көҥүлэ, свобода воли)
# '''[[Билии]]'''
# [[Логика]]
# [[Өй]] (разум)
# '''[[Философия]]'''
# [[Вероятность]]
# [[Дьиҥ]] (реальность)
# [[Кырдьык]] (истина)

* [[Сиэр (Мораль)]]

=== Психология (Уйулҕа үөрэҕэ) ===
# '''[[Быһыы-майгы|Быһыы-майгы (поведение)]]'''
# '''[[Эмоция]]'''
# [[Таптал]]
# [[Психология]]
# '''[[Толкуйдааһын (психология)]]'''
{{конец кол}}

== Олоҕу анаарыы уонна итэҕэл ==

# '''[[Таҥара]]'''
# '''[[Мифология]]'''
# Мировоззренческие философии
## [[Атеизм]]
## [[Фундаментализм]]
## [[Материализм]]
## [[Монотеизм]]
## [[Политеизм]]
# '''[[Кут]]''' (душа)
# '''[[Итэҕэл]]'''
# Сорох итэҕэллэр
## '''[[Буддизм]]'''
## '''[[Христианство]]'''
### [[Католицизм]]
## [[Конфуцианство]]
## '''[[Индуизм]]'''
### [[Тримурти]]
## '''[[Ислам]]'''
### [[Шииттэр]]
## [[Джайнизм]]
## '''[[Иудаизм]]'''
## [[Сикхизм]]
## [[Даосизм]]
## [[Зороастризм]]
# Духовнай практикалар
## [[Суфизм]]
## [[Йога]]
## [[Дзэн]]

== Дьон-сэргэ ==
{| style=&quot;background-color:#F8FCFF;&quot;
|-style=&quot;vertical-align:top;&quot;
|

# '''[[Уопсастыба|Уопсастыба (түмэт)]]'''
# [[Цивилизация]]
# '''[[Үөрэхтээһин]]'''

=== Ыал ===

# '''[[Ыал]]'''
# '''[[Оҕо]]'''
# [[Эр киһи]]
# '''[[Ыал буолуу|Ыал буолуу (кэргэннэнии)]]'''
# [[Дьахтар|Дьахтар]]

=== Бэлиитикэ ===

# '''[[Политика|Бэлиитикэ]]'''
# [[Анархизм]]
# [[Колониализм]]
# [[Коммунизм]]
# [[Консерватизм]]
# [[Демократия]]
# [[Диктатура]]
# [[Дипломатия]]
# [[Фашизм]]
# [[Глобализация]]
# '''[[Бырабыыталыстыба]]''' ([[дьаһалта]])
# [[Идеология]]
# [[Империализм]]
# [[Либерализм]]
# [[Марксизм]]
# [[Монархия]]
# [[Национализм]]
# [[Өрөспүүбүлүкэ]]
# [[Социализм]]
# '''[[Ил]]''' (судаарыстыба)
# [[Баартыйа (бэлиитикэ)]]
# [[Пропаганда]]
# [[Терроризм]]

=== Урбаан уонна экономика ===

# '''[[Экономика]]'''
# [[Хаппытаал]]
# [[Капитализм]]
# [[Валюта]]
## [[Евро]]
## [[Иена]]
## [[АХШ дуоллара]]
# [[Бырамыысыланнас]]
# '''[[Харчы]]'''
# [[Түһээн]]

=== Быраап ===
# '''[[Быраап|Быраап (право)]]'''
# [[Конституция|Сүрүн сокуон (Конституция)]]

=== Омуктар ыккардыларынааҕы тэрилтэлэр ===
# [[Африка дойдуларын сойууһа]]
# [[Арааб дойдуларын Лиигата]]
# [[АСЕАН|АСЕАН]]
# [[Көҥүл дойдулар доҕордоһуулара|Көҥүл дойдулар доҕордоһуулара]] (Содружество Независимых Государств)
# [[Нациялар доҕордоһуулара|Нациялар доҕордоһуулара]] (Содружество наций)
# [[Эуропа Унията|Эуропа Унията]] (Европейский союз)

# '''[[Кыһыл кириэс аан дойдутааҕы кэмитиэтэ]]''' уонна Кыһыл Ый хамсааһын (Международное движение Красного Креста и Красного Полумесяца)
# [[NATO|НАТО (NATO)]]
# [[Нобель бирииhэ|Нобель бириэмиэйэтэ]]
# [[OPEC|OPEC]]
# '''[[Холбоһуктаах нациялар тэрилтэлэрэ|Холбоһуктаах нациялар тэрилтэлэрэ]]'''
## [[Омуктар ыккардыларынааҕы ХНТ суута|Омуктар ыккардыларынааҕы ХНТ суута]]
## [[Аан дойдутааҕы харчы пуондата]]
## [[ЮНЕСКО]]
## [[Киһи быраабын биирдэһиллибит декларацията]]
## [[Доруобуйа аан дойдутааҕы тэрилтэтэ]]
# [[Аан дойду Баана]]
# [[Аан дойдутааҕы эргиэн тэрилтэтэ]]

=== Сэрии ===
# [[Гражданскай сэрии]]
# '''[[Сэбилэниилээх күүстэр]]'''  ([[:en:Army|Army]])
# '''[[Эйэ|Эйэ]]'''
# '''[[Сэрии]]'''

=== Дьон-сэргэ утарсыыта (Социальные разногласия) ===

# [[Аборт]]
# '''[[Суутунан өлөрүү]]'''
# '''[[Киһи бырааба]]'''
# [[Расизм]]
# '''[[Кулуттааһын]]'''

{{col-end}}

== Тыл уонна литэрэтиирэ ==
{{колонки|3}}
# '''[[Тыл]]'''
# Тыллар:
## [[Арааб тыла]]
## [[Бенгаал тыла]]
## [[Кытай тыла]]
## [[Ааҥыл тыла]]
## [[Эсперанто]]
## [[Француз тыла]]
## [[Ниэмэс тыла]]
## [[Гириэк тыла]]
## [[Иврит]]
## [[Хинди|Хиндустани]]
## [[Дьоппуон тыла]]
## [[Латыын тыла]]
## [[Перс тыла]]
## [[Португаал тыла]]
## [[Нуучча тыла]]
## [[Санскрит]]
## [[Испаан тыла]]
## [[Суахили]]
## [[Түрк тыла]] (тууроктар тыллара)
# [[Лингвистика]]
# [[Грамматика]]
# '''[[Тыл]]''' (слово)
## [[Фонема]]
## [[Сүһүөх (тыл)]] (тыл сүһүөҕэ)
# '''[[Сурук-бичик]]'''
## [[Араабтыы сурук-бичик]]
## [[Кытай суруга-бичигэ]] бичигэ
## [[Кириллица]]
## [[Гириэк суруга-бичигэ]] алпаабыта
## [[Хангыль]]
## [[Латыын суруга-бичигэ]]
# [[Ааҕыы-суруйуу]] (Грамотность)
# '''[[Тылбаас]]'''
# '''[[Литэрэтиирэ]]''' Литература
## [[Проза]]
## [[Искусство войны]]
## [[Уус-уран литэрэтиирэ]]
### [[Тыһыынча уонна биир түүн]]
## [[Роман (жанр)]] (жанр)
### [[Сон в красном тереме]]
### [[Гэндзи туһунан сэһэн]]
## '''[[Поэзия]]'''
### [[Гильгамеш туһунан эпос]]
### [[Илиада]]
### [[Махабхаарата]]
### [[Шахнаме]]

{{col-end}}

== Билим (наука) ==
{| style=&quot;background-color:#F8FCFF;&quot;
|-style=&quot;vertical-align:top;&quot;
|
# [[Билим]] (наука)
# [[Айылҕа]]

=== Астрономия ===

# '''[[Астрономия]]'''
# [[Астероид]]
# '''[[Сүдү эстии]]'''
# [[Хара иин]]
# [[Комета]]
# '''[[Галактика]]'''
## [[Халлаан Сиигэ]]
# '''[[Ый]]'''
# '''[[Планета]]'''
## '''[[Сир]]'''
## [[Юпитер]] [[Сэндэли]]
## [[Марс]] Хатааһын чолбоно
## [[Меркурий]]
## [[Нептун]]
## [[Сатурн]]
## [[Ураан (планета)]]
## [[Чолбон]]
# [[Күн систиэмэтэ]]
# [[Космоска көтүү]]
# '''[[Сулус]]'''
## '''[[Күн]]'''
# [[Вселенная]]

=== Биология ===

# '''[[Биология]]'''
# Биологические материалы
## '''[[Дезоксирибонуклеиновай кислота]]'''
## [[Ферменнэр]]
## [[Белок]]
# [[Ботаника]]
# '''[[Өлүү]]'''
## [[Бэйэҕэ тиийинии]]
# [[Экология]]
## [[Сүтэн эрэр көрүҥнэр]]
# [[Дьиэтитии]]
# '''[[Олох]]'''
# [[Биология систематиката]]
## [[Көрүҥ (биология)]]

==== Биология процесстара ====

# '''[[Метаболизм]]'''
## [[Ас буһарыы]]
## '''[[Фотосинтез]]'''
## [[Тыыныы]]
# '''[[Эволюция]]'''
# '''[[Ууһааһын]]'''
## [[Хат буолуу]] Беременность человека
## [[Аҥардам]] пол организмов

==== Анатомия ====

# '''[[Анатомия]]'''
# [[Дьахтар эмиийэ]]
# '''[[Саанык]]''' Килиэккэ
# [[Хаан эргиирэ]]
## [[Хаан]]
## [[Сүрэх]]
# [[Былчархай тиһигэ]] (Эндокрин систиэмэ)
# [[Киһи аһыыр куолаҕайа]] (Желудочно-кишечный тракт человека)
## [[Киһи быычаһа]] 
## [[Киһи очоҕоһо]] 
## [[Быар]]
# [[Былчыҥ]]
# [[Ньиэрбэ тиһигэ]]
## [[Мэйии]]
## [[Сенсорнай тиһик]] Иминэн билэр тиһик
### [[Кулгаах]]
### [[Мурун]]
### [[Харах]]
# [[Ууһуур тиһик]]
# [[Тыынар тиһик]]
## [[Тыҥа]]
# [[Дьардьама]]
# [[Тирии]]

==== Мэдиссиинэ ====

# '''[[Мэдиссиинэ]]'''
# [[Аддикция]]
# [[Альцгеймер ыарыыта]]
# '''[[Искэн]]'''
# [[Холера]]
# [[Тумуу]]
# [[Стоматология]]
# [[Инвалидность]]
## [[Балай буолуу]]
## [[Дьүлэй буолуу]]
## [[Иирии]] (Психическое расстройство)
# '''[[Ыарыы]]'''
# [[Эмп]]
# [[Этанол]]
# [[Никотин]]
## [[Табах]]
# '''[[Чөл турук]]''' (доруобуйа)
# [[Төбө ыарыыта]]
# [[Иммуннай тиһик]]
# [[Сүрэх инфаркта]]
# '''[[Малярия]]'''
# [[Аччыктааһын]] (недоедание)
# [[Менструация]]
# [[Уойуу]]
# [[Пандемия]]
# [[Антибиотик]]
## [[Бензилпенициллин]]
# [[Пневмония]]
# [[Полиомиелит]]
# [[Венерическэй ыарыылар]]
## '''[[СПИД]]'''
# [[Инсульт]]
# [[Сэллик]]
# [[Сахарнай диабет]]
# '''[[Вирустар]]'''
## [[Грипп]]
## [[Хара буоспа]]

==== Организм ====

# '''[[Организм]]'''
# '''[[Кыыллар]]''' (Животные)
## [[Нематодалар]]
## [[Моллюскалар]]
## [[Членистоногие]] Үөн-көйүүр
### '''[[Үөннэр]]''' (Насекомые)
#### [[Кымырдаҕас]]
#### [[Ыҥырыа]]
#### [[Чешуекрылые]]
### [[Ооҕуйдуҥулар]]
## 
### '''[[Амфибиялар]]'''
### '''[[Көтөрдөр]]'''
#### [[Куурусса]]
#### [[Холууп]]
### '''[[Балык]]'''
#### [[Акуулалар]]
### '''[[Үүттэнээччилэр]]'''
#### [[Тэбиэн]]
#### [[Куоска]]
#### [[Ынах]]
#### [[Ыт]]
#### [[Слоннар]]
#### [[Сылгы]]
#### [[Хой]]
#### [[Кэрбээччилэр]]
#### [[Сибиинньэ]] (Тороху)
#### [[Примааттар]]
##### '''[[Өйдөөх киһи]]'''
#### [[Кииттиҥилэр]]
### '''[[Пресмыкающиеся]]''' (Сыыллааччылар)
#### [[Динозаврдар]]
#### [[Моҕойдор]]
# [[Архейдар]]
# '''[[Бактериялар]]'''
# '''[[Тэллэйдэр]]'''
# '''[[Үүнээйилэр]]'''
## [[Сибэкки]] (чэчик)
## [[Мас]]
# [[Протистар]]

=== Хиимийэ ===

# '''[[Химия]]'''
# [[Неорганическая химия]]
# [[Биохимия]]
# [[Химия холбоһуга]] (химическое соединение)
## [[Кислота]] (аһыыба)
## [[Солох (химия)]]
## [[Туустар]]
# '''[[Химия элэмиэнэ]]''' [[Хиимийэ элэмиэнэ]]
## '''[[Элэмиэннэр наардаммыт табылыыссалара]]''' (Периодическая система химических элементов)
## [[Алюминий]]
## [[Углерод]]
## [[Алтан]]
## '''[[Кыһыл көмүс]]'''
## '''[[Водород]]'''
## '''[[Тимир]]'''
## [[Азот]]
## '''[[Кислород]]'''
## [[Үрүҥ көмүс]]
## [[Хорҕолдьун]]
# [[Органическай химия]]
## [[Испиирдэр]]
## [[Углевод]]
## [[Гормоннар]]
## [[Липид]]
# '''[[Мөлүөкүлэ]]''' 
# [[Анаалыстыыр химия]]
# [[Физическэй химия]]

=== Килиимэт уонна геология ===

# [[Лавина]]
# '''[[Килиимэт]]'''
## [[Эль-Ниньо]]
## [[Аан дойду сылыйыыта]]
# [[Сир хамсааһына]]
# '''[[Геология]]'''
## '''[[Минерал]]'''
### [[Алмаас]]
## [[Билиитэлэр тектоникалара]]
## [[Хайа боруодата]]
# [[Айылҕа алдьархайа]] Айылҕа саахала
## [[Халаан]]
## [[Цунами]]
# [[Вулкан]]
# '''[[Погода]]''' (халлаан туруга)
## [[Былыт]]
## [[Ардах]]
## [[Хаар]]
## [[Холорук]]
## [[Тропик циклона]]
## [[Тыал]]

=== Физика ===

# '''[[Физика]]'''
# [[Түргэтээһин]] Ускорение
# '''[[Атом]]'''
# '''[[Энергия]]'''
## [[Закон сохранения энергии]]
# [[Электромагнит сардаҥа]]
## [[Инфракраснай сардаҥа]]
## [[Ультрафиолет сардаҥа]]
## [[Көстөр сырдык]]
### '''[[Өҥ]]'''
# [[Классическай механика]]
# '''[[Күүс]]'''
## [[Электромагнит дьайсыы]]
### [[Магнит поле]]
## [[Гравитация]]
## [[Күүстээх дьайсыы]]
## [[Мөлтөх дьайсыы]] (Слабое взаимодействие)
# [[Магнит]]
# '''[[Маасса]]'''
# '''[[Тимирдэр]]'''
## [[Ыстаал]]
# [[Ядро хайдыыта]] (Деление ядра)
# '''[[Агрегатнай турук]]'''
## [[Гаас]]
## [[Убаҕас]]
## [[Плазма]]
## [[Кытаанах эттик]]
# [[Квант механиката]]
# [[Радиоактивнай распад]]
# [[Холоон сүрүн түөрүйэтэ]] (Общая теория относительности)
# [[Холоон анал түөрүйэтэ]] (Специальная теория относительности)
# [[Полупроводник]]
# '''[[Тыас]]''' Дорҕоон
# '''[[Түргэнэ]]'''
## [[Сырдык түргэнэ]]
# [[Температура]]
# '''[[Кэм]]'''
# [[Термодинамика]]
# [[Вакуум]]

=== Кээмэй биирдэмнэрэ ===

# '''[[Кээмэй]]'''
# [[Килограмм]]
# [[Лиитэрэ]]
# [[Миэтэрэ]]
# [[Аан дойдутааҕы биирдэм систиэмэтэ]] тиһигэ/тиһилигэ
# [[Сөкүүндэ]]

=== Кэм ===

# '''[[Халандаар]]'''
## [[Григорианскай халандаар]]
# [[Чаас]]
# '''[[Суукка]]'''
# [[Кэм курдааһына]] (часовой пояс)
# '''[[Сыл]]'''

=== Ас-үөл ===

# [[Ас-үөл]] (пища)
# [[Килиэп]] (бурдук)
# [[Бурдук]] (туораахтаах култууралар, зерновые культуры)
## [[Нэчимиэн]]
## [[Кукурууза]]
## [[Эбиэс]]
## [[Риис]]
## [[Оруос]]
## [[Сорго]]
## [[Сэлиэһинэй]]
# [[Сыыр]]
# [[Сакалаат]]
# [[Мүөт]]
# [[Фрукта]]
## [[Дьаабылыка]]
## [[Банаан]]
## [[Виноград (отон)]]
## [[Соя]]
## [[Лимон]]
## [[Эриэхэ]]
# [[Эт]]
# [[Саахар]]
# [[Оҕуруот аһа]]
## [[Хортуоска]]

==== Утах ====

# [[Пиибэ]]
# [[Кофе]]
# [[Сок]] (симэһин)
# '''[[Үүт]]'''
# [[Чэй]]
# '''[[Уу]]'''
# [[Вино]]

=== Математика ===

# '''[[Математика]]'''
# [[Алгебра]]
## [[Логарифм]]
## [[Линейнай алгебра]]
# [[Арифметика]]
# [[Координаталар систиэмэлэрэ]]
# [[Математическай анаалыс]]
## [[Дифференциальнай тэҥнэбил]]
## [[Вычислительнай математика]]
# [[Тэҥнэбил]] (уравнение)
# [[Функция (математика)]]
# '''[[Геометрия]]'''
## [[Муннук]]
## [[Иэн]]
## [[Пи]]
## [[Пифагор теоремата]]
# [[Математикаҕа дакаастабыл]]
# '''[[Чыыһыла]]'''
## [[Комплекснай чыыһыла]]
## [[Чыыһыла түөрүйэтэ]] (Теория чисел)
# [[Бесконечность]]
# [[Теория множеств]]
# [[Статистика]]
# [[Симметрия]]
# [[Тригонометрия]]

{{col-end}}

== Технология ==

# '''[[Технология]]'''
# [[Биотехнология]]
# [[Таҥас-сап]]
## [[Хлопок]]
# [[Инженерное дело]]
## [[Массыына]]
## [[Руобат]]
## [[Биинтэ (деталь)]]
## [[Көлүөһэ]]
# '''[[Тыа хаһаайыстыбата]]'''
## [[Нүөлсүтүү]]
## [[Булуук]]
# [[Металлургия]]
# [[Нанотехнология]]

=== Коммуникации ===

# '''[[Алтыһыы]]''' Билсии, Общение
# [[Кинигэ]]
# '''[[Информация]]'''
## [[Энциклопедия]]
# [[Суруналыыстыка]]
## [[Хаһыат]]
## [[Тарҕатар-биллэрэр сириэстибэ]]
# [[Кинигэ таһаарыы]]
# [[Төлөппүөн]]

=== Электроника ===

# [[Электроника]]
## [[Электрическэй ток]]
## [[Частота]]
# Компоненты
## [[Электрическэй конденсатор]]
## [[Индукция катушката]]
## [[Транзистор]]
## [[Диод]]
## [[Резистор]]
## [[Трансформатор]]

==== Көмпүүтэр уонна интэриниэт ====

# '''[[Көмпүүтэр]]'''
## [[Кытаанах диискэ]]
## [[Процессор]]
# [[Оҥоһуу интеллект]]
# [[Биллэрэр-ситимниир технология]]
## [[Алгоритм]]
# [[Интэриниэт]]
## [[Электрон почта]]
## [[Аан ситим]] [[World Wide Web]]
# [[Операциялыыр систиэмэ]]
# [[Көмпүүтэр тыла]]
# [[Көмпүүтэр бырагыраамата]]

=== Матырыйааллар уонна энергия ===

# [[Сөргүтүллэр энергия]]
# [[Электричество]]
## [[Ядернай энергия]]
# [[Хостонор оттук]]
# [[Ис уматык двигателэ]]
# [[Паар массыыната]]
# [[Уот]]

=== Матырыйааллар ===

# [[Өстүөкүлэ]]
# [[Кумааҕы]]
# [[Пластмаасса]]
# [[Мас]] (үүнээйи буолбатах)

=== Көлө ===

# [[Көлө]]
# [[Көтөр аал]]
# [[Автомобиль]]
# [[Билисипиэт]]
# [[Подводнай лодка]]
# [[Тыы]]
# [[Пуойас]]

=== Сэрии сэбэ ===

# [[Сэрии сэбэ]] (саа-саадах)
## [[Батас]]
## [[Уоттаах саа]]
### [[Бүлүмүөт]]
## [[Ядернай сэп]]
# [[Тааҥка]]
# [[Эстэр эттиктэр]]
## [[Буорах]]

== Ускуустуба уонна сынньалаҥ ==

# '''[[Култуура]]'''
# '''[[Ускуустуба]]'''
## [[Комикс]]
## [[Живопись]]
## [[Фотография]]
## [[Скульптура]]
## [[Туойтан оҥоруу]]
# [[Үҥкүү]]
# [[Мода]]
# [[Тыйаатыр]]
# [[Каллиграфия]]

=== Архитектура ===

# '''[[Архитектура]]'''
# [[Аарка]]
# [[Күргэ]]
# [[Уу  ханаала]] (Хоруу)
# [[Быһыт]]
# [[Купол]]
# '''[[Дьиэ]]'''
# Тутуу
## [[Ангкор-Ват]]
## [[Колизей]]
## [[Улуу Кытай эркинэ]]
## [[Эйфель башнята]]
## [[Эмпайр-стейт-билдинг]]
## [[Сибэтиэй София собуора (Константинополь)]]
## [[Парфенон]]
## [[Гииза пирамиидата]]
## [[Сибэтиэй Бүөтүр собуора]]
## [[Көҥүл статуйата]]
## [[Тадж-Махал]]
## [[Үс хапчаан (электростанция)]]
# [[Пирамиида (архитектура)]]
# [[Башня]]

=== Киинэ, араадьыйа, тэлэбиидэнньэ ===

# '''[[Кинематограф]]'''
## [[Мультипликация]]
### [[Аниме]]
# '''[[Араадьыйа]]'''
# '''[[Телевидение]]'''

=== Дьүрүл (Муусука) ===

# '''Дьүрүл''' ('''[[Музыка]]''')
# [[Ырыа]]
# Жанрдарынан
## [[Блюз]]
## [[Классическай муусука]]
### [[Опера]]
### [[Симфония]]
## [[Электроннай муусука]]
## [[Фламенко]]
## [[Хип-хоп (музыкальнай жанр)]]
## [[Джаз]]
## [[Регги]]
## [[Рок-муусука]]
## [[Самба (муусука)]]
# Үстүрүмүөннэр
## [[Барабаан]]
## [[Флейта]]
## [[Гитаара]]
## [[Фортепиано]]
## [[Турба (муусука үстүрүмүөнэ)]]
## [[Скрипка]]

=== Сынньалаҥ ===

# '''[[Оонньуу]]'''
## [[Кылгас наарда]]
## [[Саахымат]]
## [[Го]]
# [[Сүүйүүлээх оонньуу]]
# [[Боевые искусства]]
## [[Карате]]
## [[Дзюдо]]
# [[Олимпиада]]
# '''[[Спорт]]'''
## [[Чэпчэки атлетика]]
## [[Автоспорт]]
## [[Бейсбол]]
## [[Баскетбол]]
## [[Крикет]]
## [[Футбол]]
## [[Гольф]]
## [[Регби-футбол]]
## [[Теннис]]
# '''[[Оонньуур]]'''

== Устуоруйа уонна география ==

=== Устуоруйа (онобул) ===

# '''[[История]]'''

==== Түҥ былыргы уонна античнай устуоруйа ====

# [[Первобытное общество]]
# [[Таас үйэ]]
# [[Чаҥ үйэтэ]]
# [[Тимир үйэ]]
# [[Месопотамия]]
# [[Былыргы Египет]]
# [[Былыргы Греция]]
# [[Риим импиэрийэтэ]]
# [[Хань (династия)]]
# [[Гууптар судаарыстыбалара]] Иллэрэ

==== Орто үйэ ====

# [[Аббас халифаата]]
# [[Сырдатыы Эпохата]]
# [[Ацтектар]]
# [[Византия Империята]]
# [[Кириэстээх бохуоттар]]
# [[Улуу Риим импиэрийэтэ]]
# [[Сүүс сыллаах сэрии]]
# [[Орто үйэлэр]]
# [[Монгол импиэрийэтэ]]
# [[Мин импиэрийэтэ]]
# [[Осмаан импиэрийэтэ]]
# [[Реформация]]
# [[Отут сыллаах сэрии]]
# [[Ренессанс]]
# [[Тан (династия)]]
# [[Виикиҥнэр]]

==== Саҥа уонна хойукку устуоруйа ====

# [[Арааб-израиль иирсээннэрэ]]
# [[АХШ-ка гражданскай сэрии]]
# [[Апартеид]]
# '''[[Британия импиэрийэтэ]]'''
# '''[[Тымныы сэрии]]'''
# [[Кытайга култуура өрөбөлүүссүйэтэ]]
# '''[[Франция Улуу Революцията]]'''
# [[Улуу депрессия]]
# [[Холокост]]
# '''[[Бырамыысыланнаска өрөбөлүүссүйэ]]'''
# [[Үһүс рейх]]
# [[Мэйдзи реставрацията]]
# [[Өктөөп өрөбөлүүссүйэтэ]]
# [[Цин импиэрийэтэ]]
# [[Версааллааҕы сөбүлэҥ]]
# [[Вьетнам сэриитэ]]
# '''[[Аан дойду бастакы сэриитэ]]'''
# '''[[Аан дойду иккис сэриитэ]]'''

=== География ===

# '''[[География]]'''
# '''[[Куорат]]'''
# '''[[Континент]]'''
# [[Хайа]]
# [[Кумах куйаар]]
# [[Хотугу полюс]]
# '''[[Акыйаан]]'''
# [[Ойуур]]
# [[Өрүс]]
# '''[[Байҕал]]''' Муора
# [[Соҕуруу полюс]]

==== Континеннар уонна регионнар ====

# '''[[Африка]]'''
# '''[[Антарктида]]'''
# '''[[Азия]]'''
# '''[[Европа]]'''
# [[Ближнэй Восток]] 
# '''[[Хотугу Америка]]'''
# '''[[Океания]]'''
# '''[[Соҕуруу Америка]]'''

==== Дойдулар ====

: ''Дойдулар бары баар буолуохтаахтар, ол эрэн саҥа суруллар бикипиэдьийэлэргэ бастаан бу дойдулары суруйар ирдэнэр: ''

# [[Афганистан]]
# [[Алжир]]
# [[Аргентина]]
# [[Австралия]]
# [[Австрия]]
# [[Бангладеш]]
# '''[[Бразилия]]'''
# [[Канаада]]
# '''[[Кытай|Кытай Народнай Өрөспүүбүлүкэтэ]]'''
# [[Конго Демократическай Өрөспүүбүлүкэтэ]]
# [[Куба (дойду)|Куба]]
# [[Эгиипэт]]
# [[Эфиопия]]
# '''[[Франция]]'''
# '''[[Германия]]'''
# '''[[Индия]]'''
# [[Индонезия]]
# '''[[Ираан]]'''
# [[Ираак]]
# [[Израиль]]
# '''[[Италия]]'''
# '''[[Япония]]'''
# [[Миэксикэ]]
# [[Нидерланды]]
# [[Саҥа Зеландия]]
# [[Нигерия]]
# [[Пакистан]]
# [[Польша]]
# [[Португалия]]
# '''[[Арассыыйа]]'''
# [[Саудовскай Аравия]]
# [[Сингапур]]
# [[Соҕуруу Африка Өрөспүүбүлүкэтэ]]
# [[Кэриэйэ Өрөспүүбүлүкэтэ]]
# '''[[Испания]]'''
# [[Судаан]]
# [[Швейцария]]
# [[Танзания]]
# [[Таиланд]]
# [[Турция]]
# [[Украина]]
# '''[[Великобритания]]'''
# '''[[Америка Холбоһуктаах Штааттара]]'''
# [[Ватикан]]
# [[Венесуэла]]
# [[Вьетнам]]

==== Куораттар ====

# [[Амстердам]]
# [[Афины]]
# [[Багдад]]
# [[Бангкок]]
# '''[[Пекин]]'''
# '''[[Берлин]]'''
# [[Богота]]
# [[Брюссель]]
# [[Буэнос-Айрес]]
# [[Каир]]
# [[Кейптаун]]
# [[Дамаск]]
# [[Дели]]
# [[Дакка]]
# [[Дубай]]
# [[Гонконг]]
# [[Стамбул]]
# [[Джакарта]]
# '''[[Иерусалим]]'''
# [[Карачи]]
# [[Киншаса]]
# [[Калькутта]]
# [[Лагос]]
# '''[[Лондон]]'''
# [[Лос-Анджелес]]
# [[Мадрид]]
# [[Мекка]]
# [[Мехико]]
# '''[[Москуба]]'''
# [[Мумбаи]]
# [[Найроби]]
# '''[[Нью-Йорк]]'''
# '''[[Париж]]'''
# [[Рио-де-Жанейро]]
# '''[[Рим]]'''
# '''[[Санкт-Петербург]]'''
# [[Сан-Паулу]]
# [[Сеул]]
# [[Шанхай]]
# [[Сидней]]
# [[Тегеран]]
# '''[[Токио]]'''
# [[Вена]]
# [[Вашингтон (Колумбия уокуруга)|Вашингтон]]

==== Уу ====

# '''[[Амазонка]]'''
# [[Хотугу Муустаах акыйаан]]
# '''[[Атлантический океан]]'''
# [[Балтик байҕал]]
# [[Хара байҕал]]
# [[Кариб байҕала]]
# [[Каспий байҕала]]
# [[Конго (өрүс)|Конго]]
# [[Дунай]]
# [[Ганг]]
# [[Большой Барьерный риф]]
# [[Улуу күөллэр]]
# '''[[Ииндийэ акыйаана]]'''
# [[Инд]]
# [[Байкаал]]
# [[Танганьика]]
# [[Виктория (күөл)]]
# [[Средиземнай муора]]
# [[Миссисипи (өрүс)|Миссисипи]]
# [[Нигер (өрүс)|Нигер]]
# '''[[Нил]]'''
# [[Хотугу муора]]
# '''[[Чуумпу акыйаан]]'''
# [[Панаама ханаала]]
# [[Рейн]]
# [[Суэц ханаала]]
# [[Соҕуруу акыйаан]]
# [[Волга]]
# [[Янцзы]]
# [[Хуанхэ]]

==== Хайалар уонна кумах куйаардар ====

# [[Альпа хайалара]]
# [[Анды]]
# '''[[Гималаай хайалара]]'''
## [[Джомолунгма]]
# [[Килиманджаро]]
# [[Скалистай хайалар]]
# '''[[Сахаара]]'''

== Өссө маны көр ==
[[Бикипиэдьийэ:Атын Бикипиэдьийэлэргэ сүбэлиир ыстатыйаларбыт]]

[[Категория:Бикипиэдьийэ:Аналлаах сирэйдэр]]
[[Категория:Испииһэктэр]]</text>
      <sha1>4vcue9mygxk17ieyl0k1in8hhg3nbez</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Масленников Георгий Иванович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12200</id>
    <revision>
      <id>429852</id>
      <parentid>402485</parentid>
      <timestamp>2026-07-23T15:31:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MasterRus21thCentury</username>
        <id>20638</id>
      </contributor>
      <origin>429852</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2373" sha1="9p53auot0hqmbsvtvc8ke8zslhwz423" xml:space="preserve">[[Билэ:Georgy Maslennikov (sakha.gov.ru).jpg|мини|фото]]
'''Масленников Георгий Иванович''', 1943 - 1946 сыллардаахха ВКП(б) Саха обкомын бастакы сэкрэтээрэ.

[[1905]] сыл [[бэс ыйын 6]] күнүгэр [[Ставрополь]] квраайга төрөөбүтэ. [[1933]] сыллаахха [[Доннааҕы Ростов|Доннаҕы Ростовка]] индустриальнай техникуму, [[1949]] сыллаахха КПСС КК Үрдүкү Партия оскуолатын бүтэрбитэ. [[1929]] сылтан ВКП(б) чилиэнэ. 

== Олоҕун олуктара ==
[[Ойуу:Масленников.JPG|200px|thumb|left|Масленников Георгий Иванович уҥуоҕар турар пааматынньык]]
* 1933 - [[1934]] сыллардаахха — [[Сталинград]] куоракка трактор оҥорор заводка инструктор; 

* 1934 - [[1937]] сыллардаахха — Сталинград куоракка трактор оҥорор заводка цех начальнига, завод уус цеҕын парткомын сэкрэтээрэ, 

* [[1938]] - [[1940]] сыллардаахха — ВКП(б) Сталинград обкомын иккис, үһүс сэкрэтээрэ; 

* 1940 - [[1943]] сыллардаахха — ВКП(б) [[Приморье]] крайкомын иккис сэкрэтээрэ; 

* 1943 сыллаахха — ВКП(б) КК кадр управлениетын эппиэттээх сэкрэтээрэ;  

* 1943 сыл [[атырдьах ыйа]] - [[1946]] сыл [[ахсынньы]] — ВКП(б) Саха обкомын бастакы сэкрэтээрэ;  

* 1946 сыллаахха — [[Москва|Москваҕа]] үөрэххэ барбыта;

* [[1999]] сыл [[сэтинньи 21]] күнүгэр өлбүтэ.


== Ылыллыбыт сирэ ==
[http://guides.rusarchives.ru/browse/guidebook.html?bid=19&amp;sid=9204 Саха Республикатын Национальнай Архив саайта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140324062250/http://guides.rusarchives.ru/browse/guidebook.html?bid=19&amp;sid=9204 |date=2014-03-24 }}
[[Категория:Дьоннор алпабыытынан]]</text>
      <sha1>9p53auot0hqmbsvtvc8ke8zslhwz423</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хокусай Кацусика</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15778</id>
    <revision>
      <id>429856</id>
      <parentid>404462</parentid>
      <timestamp>2026-07-24T11:47:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ojkhol [[Хокусай, Кацусика]] сирэй аатын маннык [[Хокусай Кацусика]] уларыппыт</comment>
      <origin>404462</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3793" sha1="7crzg2wqoxvhocsxnojes56r0seqeb8" xml:space="preserve">[[Билэ:Hokusai portrait.jpg|thumb|right|200px|Кацушика Һокусай бэйэ мэтириэтэ (1839)]]

'''Кацушика Һокусай''' (葛飾北斎, [[Алтынньы 31]] [[1760]] – [[Ыам ыйын 10]] [[1849]]), [[Дьоппуон]] [[Эдо кэмэ|Эдо]] кэминээҕи уруhуйдьута. Айар жанра [[укийо-э]]. «Фуджи хайа отут алта көстүүтэ» (富嶽三十六景) диэн маска ойууламмыт гравюралар сериялара кини саамай биллиилээх үлэтэ буолар.

== Литература ==
* Lane, Richard (1989). ''Hokusai: Life and Work.'' E.P. Dutton, New York. ISBN 0-525-24455-7.
* Nagata, Seiji (1995). &quot;Hokusai: Genius of the Japanese Ukiyo-e.&quot; Kodansha International, Tokyo.
* Smith, Henry D. II (1988). ''Hokusai: One Hundred Views of Mt. Fuji.'' George Braziller, Inc., Publishers, New York. ISBN 0-8076-1195-6.
* Weston, Mark (1999). ''Giants of Japan: The Lives of Japan's Most Influential Men and Women.'' New York: Kodansha International. ISBN 1-56836-286-2.
* Ray, Deborah Kogan (2001). &quot;Hokusai : the man who painted a mountain&quot; Frances Foster Books, New York. ISBN 0-374-33263-0

== Сигэлэр ==
{{Commons|Katsushika Hokusai}}

* [http://digitalmuseum.rekibun.or.jp/app/selected/edo-tokyo?no=200709 Hokusai's works at Tokyo Digital Museum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081003124459/http://digitalmuseum.rekibun.or.jp/app/selected/edo-tokyo?no=200709 |date=2008-10-03 }}
* [http://visipix.dynalias.com/search/search.php?q=hokusai&amp;u=&amp;l=en Site with almost 3000 high-quality images of Hokusai prints] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120313115739/http://visipix.dynalias.com/search/search.php?q=hokusai&amp;u=&amp;l=en |date=2012-03-13 }}
* [http://www.metmuseum.org/Works_of_Art/viewOne.asp?dep=6&amp;viewMode=0&amp;item=JP1847 The Metropolitan Museum of Art's (New York) entry on &quot;The Great Wave at Kanagawa.&quot;]
* [http://www.book-navi.com/hokusai/hokusai-e.html Hokusai-Museum in Obuse, Japan]
* [http://www.hillstead.org/collection/prints_japanese.html Katsushika Hokusai at Hill-Stead Museum, Farmington Connecticut] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011233529/http://www.hillstead.org/collection/prints_japanese.html |date=2007-10-11 }}
* [http://www.spideronthefloor.com/jordan Academic site on Hokusai's &quot;Great Wave&quot; print] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100314190301/http://www.spideronthefloor.com/jordan |date=2010-03-14 }}
* [http://lambiek.net/artists/h/hokusai.htm Good images of his ''manga'' etc]
* [http://www.book-navi.com/hokusai/link-e.html External links from the Hokusai museum]
* [http://www.touchandturn.com/hokusai/default.asp?lang=english A complete Hokusai Book, Hokusai Manga Vol 12 in Touch &amp; Turn format]
* [http://www.mfa.org/index.asp Museum of Fine Arts, Boston] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081004165757/http://www.mfa.org/index.asp |date=2008-10-04 }} Database with approximately 760 images of Hokusai prints. Go to Collections and do a search.
* [http://www.hokusai-drawings.com/ Hokusai's Working Method Discovered] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090805065823/http://www.hokusai-drawings.com/ |date=2009-08-05 }}
* [http://www.artsmia.org/search/index.cfm?term=hokusai Hokusai's prints in the Minneapolis Museum of Art]

[[Категория:Дьон алпаабытынан]]
[[Категория:1760 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:Алтынньы 31 күнүгэр төрөөбүттэр]]
[[Категория:1849 сыллаахха өлбүттэр]]
[[Категория:Ыам ыйын 10 күнүгэр өлбүттэр]]
[[Категория:Уруһуйдьуттар]]</text>
      <sha1>7crzg2wqoxvhocsxnojes56r0seqeb8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аммосова Матрена Ивановна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26997</id>
    <revision>
      <id>429849</id>
      <parentid>363380</parentid>
      <timestamp>2026-07-23T15:01:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MasterRus21thCentury</username>
        <id>20638</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>429849</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3222" sha1="afq4g56amwklu6acx05j6syki17poqc" xml:space="preserve">{{Персона
 |аата                  = Матрена Ивановна Аммосова
 |ойуу          = Matrena Ammosova 04.jpg
 |кэтитэ               = 
 |ойуу ис хоһооно = &lt;!-- Мэтириэт ис хоһоонун тириэрдиэхтээх --&gt;
 |үлэтэ     = кыыл иитээччи
 |төрөөбүт күнэ        = 12.3.1930
 |төрөөбүт сирэ       =  &lt;!-- {{ТөрөөбүтСирэ||}}, [[Саха АССР]]--&gt;
 |дойдута           = {{флагификация|ССРС}} → {{флагификация|Россия}} 
 |өлбүт күнэ          = 19.12.2000
 |өлбүт сирэ         = &lt;!-- {{ӨлбүтСирэ|}}--&gt;
 |аҕата                 = 
 |ийэтэ                 = 
 |кэргэнэ               = 
 |ойоҕо              = 
 |оҕолоро                 = 
 |наҕараадалара = {{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Мэтээл «Сиэрпэ уонна Балта»|1966}}
{{!}}-
{{!}} {{Ленин уордьана|1966}}
{{!}}}
 |атын                 = 
}}
{{амыдайдар|Аммосов}}
'''Аммосова Матрена Ивановна''' — кыыл иитээччи, Социалистическай Үлэ Геройа.

== Олоҕун олуктара ==
[[1930]] сыллаахха [[кулун тутар 12]] күнүгэр төрөөбүт.

&lt;blockquote&gt;ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1966 сыл кулун тутар 22 күнүнээҕи Ыйааҕынан Матрена Ивановна Аммосоваҕа Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибитэ.&lt;/blockquote&gt;
== Наҕараадалара уонна ытык ааттара ==
* Социалистическай Үлэ Геройа&lt;ref&gt;[http://sakha.gov.ru/node/2003 Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия): Герои Социалистического Труда]&lt;/ref&gt; (1966)
* [[Ленин уордьана]] (1966)

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

== Өссө маны көр ==
[[Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)]]

== Кини туһунан ==
* Данилова А. П. Саха Сирин Ленин орденнаах дьахталлара. — {{Дь.}}, 1974. — С. 13—15. 
* Николаева А. Саха Сирин Герой дьахталлара // «Хотугу сулус». — 1977. — № 3. — С. 73—78. 
* Томская О. Секреты ее жизни // «Заря Яны». — 1994. — 11 янв. — С.1. 
* Аммосова М. И. // Герои Соц. Труда Якутской АССР: Биобиблиогр. справ. — Якутск, 1987. — С. 10. 

== Сигэлэр ==
* [http://ysia.ru/spravka/?tag=geroj-sotsialisticheskogo-truda Амосова Матрёна Ивановна]// Энциклопедия ЯСИА
* Владимир Пестерев. История Якутии в лицах. — Якутск: «Бичик», 2001.

{{bio-stub}}
[[Категория:Саха биллиилээх дьоно]]</text>
      <sha1>afq4g56amwklu6acx05j6syki17poqc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Васильева Анна Михайловна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27017</id>
    <revision>
      <id>429850</id>
      <parentid>409386</parentid>
      <timestamp>2026-07-23T15:05:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MasterRus21thCentury</username>
        <id>20638</id>
      </contributor>
      <origin>429850</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4302" sha1="qcd2fv26cgfk637ngah0m6blyglpq2k" xml:space="preserve">{{Персона
 |аата                  = Анна Михайловна Васильева
 |ойуу          =Anna Vasilyeva (sakha.gov.ru).jpg 
 |кэтитэ               = 
 |ойуу ис хоһооно = &lt;!-- Мэтириэт ис хоһоонун тириэрдиэхтээх --&gt;
 |үлэтэ     = Бөтүҥ сельсовет исполкомун бэрэссэдээтэлэ
 |төрөөбүт күнэ        = 14.12.1916
 |төрөөбүт сирэ       = {{ТөрөөбүтСирэ|Ураанай нэһилиэгэ|Бөтүҥ нэһилиэгэр (Амма улууһа)}}, [[Амма улууһа]], [[Саха уобалаһа]]
 |дойдута           = Россия империята, ССРС, Россия
 |өлбүт күнэ          = 1992
 |өлбүт сирэ         = &lt;!-- {{ӨлбүтСирэ|}}--&gt;
 |аҕата                 = 
 |ийэтэ                 = 
 |кэргэнэ               = 
 |ойоҕо              = 
 |оҕолоро                 = 
 |наҕараадалара = {{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Мэтээл «Сиэрпэ уонна Балта»|1971}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Ленин уордьана|1971}} {{!!}}{{«Аҕа дойду сэриитигэр 1941-1945 сс. килбиэннээх үлэ иһин» мэтээл}}
{{!}}}
 |атын                 = 
}}
{{амыдайдар|Васильев}}
'''Васильева Анна Михайловна''' (14.12.1916, Ураанай нэһилиэгэ, [[Амма улууһа]], [[Саха уобалаһа]] — 1992) — Социалистическай Үлэ Геройа.

== Олоҕун олуктара ==
[[1916]] сыллаахха [[ахсынньы 14]] күнүгэр [[Амма улууһа|Амма оройуонугар]] Ураанай нэһилиэгэр&lt;ref&gt;Билиҥҥи [[Бөтүҥ нэһилиэгэ (Амма улууһа)|Бөтүҥ нэһилиэгэ]], Амма улууһа.&lt;/ref&gt; төрөөбүт.

1945 сыллаахха Бөтүҥ сельсовет исполкомун бэрэссэдээтэлинэн талыллыбыт. Ити дуоһунаһыгар 32 сыл үлэлээбит.
{{comment|ССКП|Сэбиэскэй Сойуус Коммунистическай партията}} обкомун чилиэнинэн иккитэ талыллан үлэлээбит. Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин депутатынан талылла сылдьыбыта.
&lt;blockquote&gt;
ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1971 сыл муус устар 8 күнүнээҕи Ыйааҕынан Васильева Анна Михайловнаҕа Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибитэ.
&lt;/blockquote&gt;

== Наҕараадалара уонна ытык ааттара ==
* Социалистическай Үлэ Герой (1971)
* Ленин уордьана (1971)
* «Аҕа дойду сэриитигэр 1941-1945 сс. килбиэннээх үлэ иһин» мэтээл (1946)
* Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ (1976)
* Амма улууһун ытык киһитэ

== Өссө маны көр ==
[[Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)]]

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

== Сигэлэр ==
* [http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=23924 Герои Страны]
* [http://ysia.ru/spravka/?p=1483 Анна Михайловна Васильева]// Энциклопедия ЯСИА
* [http://old.sakha.gov.ru/node/6200 Почётные граждане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181104010750/http://old.sakha.gov.ru/node/6200 |date=2018-11-04 }}// Амгинский улус
* Герои Социалистического Труда Якутской АССР: биобиблиогр. справ. — Якутск, 1987. — С. 34—35.

{{bio-stub}}
[[Категория:Саха биллиилээх дьоно]]
[[Категория:Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһиттэрэ]]
[[Категория:Амма улууһун ытык дьоно]]</text>
      <sha1>qcd2fv26cgfk637ngah0m6blyglpq2k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Волков Иван Васильевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27019</id>
    <revision>
      <id>429853</id>
      <parentid>402207</parentid>
      <timestamp>2026-07-23T15:36:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MasterRus21thCentury</username>
        <id>20638</id>
      </contributor>
      <origin>429853</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2152" sha1="acxq9vli7aswzymvvmecx7sc5g7mcjf" xml:space="preserve">'''Волков Иван Васильевич''' — Социалистическай Үлэ Геройа.

[[Билэ:Ivan Volkov (sakha.gov.ru) 01.jpg|мини|фото]]

== Олоҕун олуктара ==

== Наҕараадалара уонна ытык ааттара ==
* Социалистическай Үлэ Геройа&lt;ref&gt;[http://sakha.gov.ru/node/2003 Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Герои Социалистического Труда]&lt;/ref&gt; (1971)
* Орто Халыма улууһун Ытык олохтооҕо&lt;ref&gt;[http://www.sakha.gov.ru/node/11245 Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Среднеколымский улус:Почетные граждане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131214182252/http://sakha.gov.ru/node/11245 |date=2013-12-14 }}&lt;/ref&gt;
* ССРС Үрдүкү Сүбэтин X ыҥырыыларын депутата&lt;ref&gt;[http://www.knowbysight.info/1_SSSR/07704.asp Список депутатов Верховного Совета СССР X созыва]&lt;/ref&gt;.

== Өссө маны көр ==
[[Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)]]

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

== Сигэлэр ==
* [http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=23974 Герои страны]
* [http://ysia.ru/spravka/?p=1490  Волков Иван Васильевич]// Энциклопедия ЯСИА
* Владимир Пестерев. История Якутии в лицах. — Якутск: «Бичик», 2001.

{{bio-stub}}
[[Категория:Дьоннор алпабыытынан]]
&lt;!-- [[Категория: сыллаахха төрөөбүттэр]]--&gt;
&lt;!-- [[Категория: күнүгэр төрөөбүттэр]]--&gt;
&lt;!-- [[Категория: улууһугар төрөөбүттэр]]--&gt;
[[Категория:Социалистическай Үлэ Геройдара]]
[[Категория:Саха биллиилээх дьоно]]</text>
      <sha1>acxq9vli7aswzymvvmecx7sc5g7mcjf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Копырина Анастасия Семёновна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27046</id>
    <revision>
      <id>429851</id>
      <parentid>331948</parentid>
      <timestamp>2026-07-23T15:18:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MasterRus21thCentury</username>
        <id>20638</id>
      </contributor>
      <origin>429851</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2099" sha1="1l0qsvkgvsm2zgl03pgk0lfffa5258h" xml:space="preserve">[[Билэ:Anastasiya Kopyrina (sakha.gov.ru).jpg|мини|фото]]
'''Копырина Анастасия Семёновна''' — Социалистическай Үлэ Геройа, ыанньыксыт.

== Олоҕун олуктара ==
&lt;blockquote&gt;
ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1973 сыл балаҕан ыйын 6 күнүнээҕи Ыйааҕынан Копырина Анастасия Семёновнаҕа Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.  
&lt;/blockquote&gt;

== Наҕараадалара уонна ытык ааттара ==
* Социалистическай Үлэ Геройа&lt;ref&gt;[http://sakha.gov.ru/node/2003 Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Герои Социалистического Труда]&lt;/ref&gt; (1973)

== Өссө маны көр ==
[[Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)]]

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

== Сигэлэр ==
* {{cite web|url=http://ysia.ru/spravka/?p=1535|title=Копырина Анастасия Семёновна|work=Энциклопедия ЯСИА|publisher=Якутское-Саха информационное агентство|accessdate=2017-01-04|lang=ru|ref=Энциклопедия ЯСИА}}
* Владимир Пестерев. История Якутии в лицах. — Якутск: «Бичик», 2001.

{{bio-stub}}
[[Категория:Дьоннор алпабыытынан]]
&lt;!-- [[Категория: сыллаахха төрөөбүттэр]]--&gt;
&lt;!-- [[Категория: күнүгэр төрөөбүттэр]]--&gt;
&lt;!-- [[Категория: улууһугар төрөөбүттэр]]--&gt;
[[Категория:Социалистическай Үлэ Геройдара]]
[[Категория:Саха биллиилээх дьоно]]</text>
      <sha1>1l0qsvkgvsm2zgl03pgk0lfffa5258h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Корнилова Матрена Матвеевна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27049</id>
    <revision>
      <id>429848</id>
      <parentid>366920</parentid>
      <timestamp>2026-07-23T14:44:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MasterRus21thCentury</username>
        <id>20638</id>
      </contributor>
      <origin>429848</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4500" sha1="ls629dlqq7awdgtudfjt5ymxy174ap1" xml:space="preserve">[[Билэ:Matrena Kornilova (sakha.gov.ru) 01.jpg|мини|1990]]
'''Корнилова Матрена Матвеевна''' (11.04.1915—04.09.1991) — Социалистыы Үлэ Дьоруойа, оҕуруот аһын үүннэрээччи, РСФСР уонна САССР үтүөлээх агронома&lt;ref&gt;http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=23899&lt;/ref&gt;.

== Олоҕун олуктара ==
* [[1915]] сыллаахха [[муус устар 11]] күнүгэр [[Өлүөхүмэ улууһа|Өлүөхүмэ оройуонун]] Кыыллаах нэһилиэгэр төрөөбүт.
* 1936 сыллаахха Өлүөхүмэ тыа хаһаайыстыбатын техникумун бүтэрбит. 1936—1946 сс. МТС уонна оруйуон сир салаатын агрономунан үлэлээбит, оскуолаҕа учууталлаабыт. 

1951 с. Москватааҕы Тимирязев аатынан тыа хаһаайыстыбатын академиятын бүтэрбит.

1951 сыллаахтан Саха АССР тыатын хаһаайыстыбатын суортуур управлениетын начаалынньыгынан үлэлээбит, онтон Мэҥэ-Хаҥалас МТС уонна оруйуоннааҕы тыа хайаайыстыбатын инспекциятыгар сүрүн агронмунан үлэлээбит. 1961 сыллаахтан — Покровскайдааҕы ОПХ страшай агронм-овощевода. Бу үлэтигэр өрөспүүбүлүкэтээҕи оҕуруот аһын уонна хортуопуйу үүннэрээччилэргэ уопут атастаһар оскуола тэрийбит.

Бурдук уонна оҕуруот аһын сиэмэлэрин тарҕатыынан дьарыктаммыт; Саха сиригэр оҕуруот аһын үүннэриини билимҥэ тирэҕирдибит&lt;ref&gt;http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=23899&lt;/ref&gt;.

1967—1971 сс. Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин VII ыҥырыытын дьокутаата.

&lt;blockquote&gt;
ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1966 сыл муус устар 30 күнүнээҕи Ыйааҕынан Корнилова Матрена Матвеевнаҕа Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.  
&lt;/blockquote&gt;
== Наҕараадалара уонна ытык ааттара ==
* Социалистыы Үлэ Дьоруойа&lt;ref&gt;[http://sakha.gov.ru/node/2003 Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Герои Социалистического Труда]&lt;/ref&gt; (1966)
* РСФСР үтүөлээх агронома
* Саха АССР үтүөлээх агронома

== Өссө маны көр ==
[[Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)]]

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

== Сигэлэр ==
* [http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=23899 Герои страны]
* {{cite web|url=http://ysia.ru/spravka/?p=1538|title=Корнилова Матрена Матвеевна|work=Энциклопедия ЯСИА|publisher=Якутское-Саха информационное агентство|accessdate=2017-01-03|lang=ru|ref=Энциклопедия ЯСИА}}
* Владимир Пестерев. История Якутии в лицах. — Якутск: «Бичик», 2001.
* Герои Социалистического Труда Якутской АССР: Биобиблиогр. справ. — Якутск, 1987. — С. 81—83

{{bio-stub}}
[[Категория:Дьон алпаабытынан]]
[[Категория:1915 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:Муус устар 11 күнүгэр төрөөбүттэр]]
[[Категория:Өлүөхүмэ улууһугар төрөөбүттэр]]
[[Категория:1991 сыллаахха өлбүттэр]]
[[Категория:Балаҕан ыйын 4 күнүгэр өлбүттэр]]
[[Категория:Социалистическай Үлэ Геройдара]]
[[Категория:Саха биллиилээх дьоно]]</text>
      <sha1>ls629dlqq7awdgtudfjt5ymxy174ap1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Томтосов Алексей Александрович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29581</id>
    <revision>
      <id>429855</id>
      <parentid>401686</parentid>
      <timestamp>2026-07-24T04:36:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MasterRus21thCentury</username>
        <id>20638</id>
      </contributor>
      <origin>429855</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6430" sha1="9pq4e5nzsr7adchkanfcrzqec3hrbb6" xml:space="preserve">{{Персона
 |аата                  = Алексей Александрович Томтосов
 |ойуу          = Aysen Nikolayev on celebration of 80th anniversary of Alexey Tomtosov 03.jpg
 |кэтитэ               = 
 |ойуу ис хоһооно = &lt;!-- Мэтириэт ис хоһоонун тириэрдиэхтээх --&gt;
 |үлэтэ     = 
 |төрөөбүт күнэ        = 17.7.1942
 |төрөөбүт сирэ       = {{ТөрөөбүтСирэ|Ааллаах Үүн|Ааллаах Үүҥҥэ|Ааллаах Үүн (бөһүөлэк)}}, [[Уус-Маайа улууһа]], [[Саха АССР]]
 |гражданствота          = 
 |дойдута           = ССРС, Россия
 |өлбүт күнэ          = 
 |өлбүт сирэ         = 
 |аҕата                 = 
 |ийэтэ                 = 
 |кэргэнэ               = 
 |ойоҕо              = 
 |оҕолоро                 = 

 |наҕараадалара = {{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{«Бочуот Бэлиэтэ» уордьан|1976}} {{!!}} {{«Байкал-Амур магистралын тутуу иһин» мэтээл|1981}} 
{{!}}}
 |илии баттааһына             = 
 |ситим-сир                 = 
 |атын                 = 
 |биики ыскылаат            = 
}}
'''Томтосов Алексей Александрович''' (төр. 1942, [[Ааллаах Үүн (бөһүөлэк)|Ааллаах Үүн]], [[Уус-Маайа улууһа]]) — биллиилээх политик. 

== Олоҕун олуктара ==
* [[1942]] сыллаахха [[от ыйын 17]] күнүгэр [[Уус-Маайа улууһа|Уус-Маайа улууһун]] [[Ааллаах Үүн (бөһүөлэк)|Ааллаах Үүн]] бөһүөлэгэр төрөөбүт.
* ССКП чилиэнэ (1963).
* 1964—1968 гг. с. — [[Саха государственнай университета|Саха государственнай университетыгар]] үөрэммит, СГУ ЫБСЛКС комитетын секретарынан үлэлээбит.
* 1968—1971 с. — Ленинградтааҕы университет аспирантуратын үөрэнэн бүтэрбит.
* 1971—1972 сс. — СГУ-га бүттүүн история кафедратын ассистена.
* 1972 ыам ыйа — 1979 алтынньы — ЫБСЛКС Саха Сиринээҕи обкома, бастакы секретарь.
* 1979—1983 сс. — ССКП обкомугар лектор бөлөҕүн салайааччыта, культура салаатын сэбиэдиссэйэ.
* 1983—1988 сс. — ССКП Ленинскэйдээҕи обкома, бастакы секретарь.
* 1989—1990 сс. — [[ССКП]] Саха Сиринээҕи обкомугар пропаганда уонна агитация салаатын сэбиэдиссэйэ, идеология салаатын сэбиэдиссэйэ.
* 1990 тохсунньу — 1991 балаҕан ыйа — ССКП КК инструктора.
* 1991—1993 сс. — Россия Ис Дьыалаҕа Министерствотын Дипломатическай академиятын истээччитэ, докторана.
* 1993—1995 сс. — [[Дьокуускай]] куорат баһылыга. 
* 1995—1996 сс. — Саха Өрөспүүбүлүкэтин правительствотын Бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччыта.
* 1996 с. — алтынньы 2002 сс. — Российскай Федерация федерацияҕа, национальнай уонна миграционнай политикатаҕа миниистирин солбуйааччыта.
* 2002 сыл алтынньытыттан — мегаполис этносоциальнай кыһалҕаларыгар Институтун директорын солбуйааччыта (Москва). [[Саха государственнай университета|М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу Илиҥҥи федеральнай университет]] проректора. История билимнэрин кандидата.

Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин депутатынан талылла сылдьыбыт (1972—1989). ЫБСЛКС КК чилиэнэ (1974—1982).

Билиҥҥи кэмҥэ Москваҕа «Саха Дьиэтэ» Фонд Президенэ. 

== Наҕараадалара уонна ытык ааттара ==
* [[«Бочуот знаага» уордьан|«Бочуот Бэлиэтэ» уордьан]] (1976)
* «За охрану государственной границы СССР» мэтээл (1979)
* «БАМ тутуутун иһин» мэтээл (1981)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ (1996)
* Уус Маайа улууһун ытык киһитэ (2001)

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

== Сигэлэр ==
* [http://sakha.gov.ru/node/77548 Официальный сайт Усть-Майского улуса: Свидетель и творец истории]{{ref-ru}}
* [http://www.s-vfu.ru/universitet/rukovodstvo-i-struktura/detail.php?SECTION_ID=44&amp;ID=108 Северо-Восточный федеральный университет имени М. К. Аммосова: Томтосов Алексей Александрович]{{ref-ru}}
* [http://guides.rusarchives.ru/browse/guidebook.html?bid=19&amp;sid=9205 Архивы России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140324060451/http://guides.rusarchives.ru/browse/guidebook.html?bid=19&amp;sid=9205 |date=2014-03-24 }}

[[Категория:Саха Сирин политиктара]]
[[Категория:Саха учуонайдара]]
[[Категория:Дьокуускай салайааччылара]]
[[Категория:Ньурба улууһун салайааччылара]]
[[Категория: Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһиттэрэ]]
[[Категория:Уус-Маайа улууһун ытык дьоно]]
[[Категория:СГУ бүтэрбиттэр]]</text>
      <sha1>9pq4e5nzsr7adchkanfcrzqec3hrbb6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дьас</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52162</id>
    <revision>
      <id>429854</id>
      <parentid>397165</parentid>
      <timestamp>2026-07-23T23:42:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Schekinov Alexey Victorovich</username>
        <id>1034</id>
      </contributor>
      <origin>429854</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="808" sha1="r2xud7fc0fyazhs1n71nvyvuok72xmt" xml:space="preserve">[[File:Women's prison punishment (early modern era).jpg|thumb|{{PAGENAME}}]]

'''Дьас''' диэн киһи туох эрэ куһаҕаны оҥорбутун эбэтэр сиэри кэспитин иһин кинини кэһэтээһин, киниэхэ куһаҕан содул буолуута. Буруйдаах [[ил]] [[төрүн]]үнэн уонна [[дьүүл]] уурааҕынан дьастанар. Дьас сүрүн көрүҥнэрэ - [[өлөрөр дьас]], [[хаайыы]], [[салык]]. 

Киэҥ өйдөбүлгэ төрөппүт оҕотун мөҕөрө уонна таһыйара эмиэ дьас буолар. Киһи тылын истибэт кыыллары таһыйан хоргутан дьастыыллар.

[[Категория:дьастар| ]]</text>
      <sha1>r2xud7fc0fyazhs1n71nvyvuok72xmt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хокусай, Кацусика</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58799</id>
    <redirect title="Хокусай Кацусика" />
    <revision>
      <id>429857</id>
      <timestamp>2026-07-24T11:47:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>Ojkhol [[Хокусай, Кацусика]] сирэй аатын маннык [[Хокусай Кацусика]] уларыппыт</comment>
      <origin>429857</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51" sha1="7u2ae36b84un5smjb3ze11ezynq6v7v" xml:space="preserve">#утаарыы [[Хокусай Кацусика]]</text>
      <sha1>7u2ae36b84un5smjb3ze11ezynq6v7v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кацусика Хокусай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58800</id>
    <redirect title="Хокусай Кацусика" />
    <revision>
      <id>429858</id>
      <timestamp>2026-07-24T11:51:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>Утаарыы: [[Хокусай Кацусика]]</comment>
      <origin>429858</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51" sha1="7u2ae36b84un5smjb3ze11ezynq6v7v" xml:space="preserve">#утаарыы [[Хокусай Кацусика]]</text>
      <sha1>7u2ae36b84un5smjb3ze11ezynq6v7v</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>