Бикипиэдьийэ sahwiki https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D2%AF%D1%80%D2%AF%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D1%80%D1%8D%D0%B9 MediaWiki 1.47.0-wmf.12 first-letter Миэдьийэ Аналлаах Ырытыы Кыттааччы Кыттааччы ырытыыта Бикипиэдьийэ Бикипиэдьийэ ырытыыта Билэ Билэ ырытыыта MediaWiki MediaWiki-ни ырытыы Халыып Халыыбы ырытыы Көмө Көмөнү ырытыы Категория Категорияны ырытыы TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 1114 429914 421841 2026-07-28T14:30:34Z MasterRus21thCentury 20638 429914 wikitext text/x-wiki ‎'''Максим Кирович Аммосов''' (22.12.1897—28.07.1938) — сэбиэскэй государственнай уонна партийнай үлэһит, [[Сибиир]]гэ Сэбиэскэй былааһы олохтуур иһин охсуһуу кыттыылааҕа. М. К. Аммосов [[Былатыан Ойуунускай|П. А. Ойуунускайдыын]] и [[Барахов, Исидор Никифорович|И. Н. Бараховтыын]], 1922 сыл муус устарыгар [[Саха АССР]] тэрийсибит киһинэн буолар. [[1937]] с. ЦК {{comment|ВКП(б)|Всесоюзная Коммунистическая партия (большевиков)}} Киин кэмитиэтин ыйыытынан М. К. Аммосов [[Кыргызстан|Киргизия]] киин куоратыгар [[Бишкек|Фрунзеҕа]], [[Кыргызстан|Киргизия]] обкомун VIII пленума буола турдаҕына, тиийэр. Кулун тутар 22 күнүгэр обком бастакы сэкиритээринэн талыллар. Бу күннэргэ V Суһал бүтүн киргиистэр Сэбиэттэрин сийиэһэ түмүктэнэр. Бу сийиэскэ Максим Кирович салалтатынан Киргизскай ССР Конституцията ылыллар. Онон Аммосов Киргизия судаарыстыбалаах буолуутугар сүдү улахан суолталаах киһинэн ааҕыллар. 1937 сыл от ыйыгар Киргизия хомуньуус баартыйатын I сийиэһигэр М. К. Аммосов I Киин Кэмитиэт бастакы сэкиритээринэн талыллыбыта. М. К. Аммосов аатын [[Саха государственнай университета]] сүгэр (1990 сылтан). == Олоҕун олуктара == [[Билэ:Maxim Kirovich Ammosov.jpg|мини|425x425пкс|Аммосов (уҥаттан бастакы) Сталинныын уонна кини соратниктарын кытта түспүт хаартыската]] [[Ахсынньы 22]] (урукку ааҕыынан ахсынньы 10) күнүгэр [[1897]] с. [[Нам улууһа|Нам улууһун]] [[Хатырык нэһилиэгэ (Нам улууһа)|Хатырык нэһилиэгэ]]р Анастасия Леонтьевна уонна Кир Васильевич Аммосовтар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүт. Дьоно быстар дьадаҥы буолан түөрт сааһыттан таайыгар (убайыгар, абаҕатыгар?) Д. М. Аммосовка иитиллибит. [[Дьокуускайдааҕы куорат училищета|Дьокуускайдааҕы куорат училищетын]], [[Дьокуускайдааҕы учуутал семинарията|Дьокуускайдааҕы учуутал семинариятын]], Москватааҕы Кыһыл профессура Институтун бүтэрбитэ. ==== Аммосов М. К. үлэлээбит сирдэрэ: ==== * [[1918]] с. от ыйа — атырдьах ыйа — Оробуочайдар дьокутааттарын Сэбиэтин чилиэнэ уонна сэкирэтээрэ, үөрэх хамыһаара; * атырдьах ыйа [[1918]] с. — кулун тутар [[1920]] с. — Сибииргэ сыылкаҕа сылдьыбыт. [[Томскай]]га, Иркутскайга, Челябинскайга подпольнай үлэҕэ сылдьыбыт; * кулун тутар [[1920]] с. — олунньу [[1921]] с. — Саха Сиригэр сэбиэскэй былаас олохтонуутугар {{comment|Сибревком|Сибирский революционный комитет}} боломуочунайа, Саха Сирин оргбюротун бэрэссэдээтэлэ; * олунньу [[1921]] с. — алтынньы [[1921]] с. — Саха Сирин {{comment|губревком|Губернский революционный комитет}}ын бэрэссэдээтэлэ; * алтынньы [[1921]] с. — бэс ыйа [[1922]] с. — {{comment|РКП(б)|Российская коммунистическая партия (большевиков)}} {{comment|губбюро|Губернское бюро}}тун Саха сиэксийэтин сэбиэдиссэйэ, автономия туһунан туруорса Москваҕа командировкаҕа ыытыллыбыт; * бэс ыйа [[1922]] с. — кулун тутар [[1923]] с. — Саха уобалаһын бюротун секретара, ОК РКП(б) секретара; * кулун тутар [[1923]] с. — алтынньы [[1923]] с. — Саха АССР атыыга уонна промышленноска народнай комиссара; * алтынньы [[1923]] г. — от ыйа [[1925]] с. — Москваҕа {{comment|ВЦИК|Всероссийский Центральный Исполнительный Комитет}}-ка Саха АССР бэрэстэбиитэлэ; * от ыйа [[1925]] с. — атырдьах ыйа [[1928]] с. — Саха АССР народнай комиссардарын Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ; * атырдьах ыйа [[1928]] с. — балаҕан ыйа [[1930]] с. — ЦК {{comment|ВКП(б)|Всесоюзная Коммунистическая партия (большевиков)}} эппиэттээх инструктора; * балаҕан ыйа [[1930]] с. — олунньу [[1932]] с. — Институт Красной профессуры истээччитэ; * олунньу [[1932]] с. — олунньу [[1934]] с. — Арҕаа-Казахстан обкомун бастакы сэкирэтээрэ; * олунньу [[1934]] с. — олунньу [[1937]] с. — Караганда уонна Хотугу-Казахстаан обкомнарын сэкирэтээрэ; * кулун тутар [[1937]] с. — бэс ыйа [[1937]] с. — Фрунзе горкомун бастакы сэкирэтээрэ; * ыам ыйа [[1937]] с. — сэтинньи [[1937]] с. — [[Кыргыстаан|Киргизия]] Киин Кэмитиэтин бастакы сэкирэтээрэ. * М. К. Аммосов [[1937]] с. репрессияламмыта. Сэтинньи [[1937 сыл]] 16 күнүгэр Фрунзе куоракка сымыйа буруйдааһын түмүгэр хаайыллыбыта. [[1938 сыл]] [[от ыйын 28]] күнүгэр Москва куоракка ытыллыбыта. [[Кулун тутар 28]] күнүгэр [[1956]] с. реабилитацияламмыта. СР Национальнай архыыбын Филиала Ф.2970, Оп.36, Д.З 19, 324, 327. == Өссө маны көр == * [[Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин бэрэссэдээтэллэрэ]] == Сигэлэр == * [http://www.sakha.gov.ru/main.asp?c=4493 Официальный web-сервер органов государственной власти РС(Я)] * [http://sakhaopenworld.org/ilin/1997-12/28.htm Максим Аммосов и НЭП в Якутии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304132514/http://sakhaopenworld.org/ilin/1997-12/28.htm |date=2016-03-04 }} * [http://www.oval.ru/enc/2766.html БСЭ] * [http://www.geo-world.ru/asia/kirgizia/rulers/index.html Киргизия. Правители] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929193119/http://www.geo-world.ru/asia/kirgizia/rulers/index.html |date=2007-09-29 }} * [http://sakha.spb.ru/caxa/news/nw.php?id=25 К 80-летию научно-исследовательской экспедиции Российской Академии Наук по Якутии 1925 года] * [http://www.sakhaopenworld.org/ilin/1997-12/16.htm Илин. № 1—2 (9—10) 1997:Максим Аммосов. Кыргызстан. Трагические дни] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306010356/http://www.sakhaopenworld.org/ilin/1997-12/16.htm |date=2016-03-06 }} {{Bio-stub}} {{Талыллыбыт ыстатыйа}} [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:1897 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:Ахсынньы 22 күнүгэр төрөөбүттэр]] [[Категория:Нам улууһугар төрөөбүттэр]] [[Категория:1938 сыллаахха өлбүттэр]] [[Категория:От ыйын 28 күнүгэр өлбүттэр]] [[Категория:Арассыыйа политиктара]] [[Категория:Саха Сирин политиктара]] [[Категория:ССРС кэмигэр репрессияҕа түбэспиттэр]] [[Категория:Нам улууһа]] [[Категория:Саха биллиилээх дьоно]] r443oq7pu2x5rts2vvo2ynzjji9imm6 0 11836 429920 355748 2026-07-29T09:10:31Z MasterRus21thCentury 20638 429920 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" |- ! !class="unsortable"| ! !<center>Үлэлээбит сыллара</center> |- |<center>1</center> || [[Ойуу:Ойунский.jpg|80px]] | [[Ойуунускай Платон Алексеевич]] | <center>(1923—1926)</center> |- |<center>2</center> || | [[Аммосов Максим Кирович]] | <center>(1927—1928)</center> |- |<center>3</center> || | [[Бубякин Николай Васильевич]] | <center>(1928 —1929)</center> |- |<center>4</center> || | [[Андреев Ананий Кононович]] | <center>(1929 —1931)</center> |- |<center>5</center> || | [[Емельянов Николай Семенович]] | <center>(1931—1934)</center> |- |<center>6</center> || | [[Габышев Александр Гаврилович]] | <center>(1934—1938)</center> |- |<center>7</center> || | [[Сидорова Софья Петровна]] | <center>(1938—1947)</center> |- |<center>8</center> || | [[Протодьяконов Василий Андреевич]] | <center>(1947—1951)</center> |- |<center>9</center> || | [[Аммосов Петр Васильевич]] | <center>(1951—1954)</center> |- |<center>10</center> || | [[Нартахова Мария Дмитриевна]] | <center>(1954—1963)</center> |- |<center>11</center> || | [[Овчинникова Александра Яковлевна]] | <center>(1963—1980)</center> |- |<center>12</center> || | [[Горохова Евдокия Николаевна]] | <center>(1980—1985)</center> |- |<center>13</center> || | [[Григорьева Люлия Николаевна]] | <center>(1985—1989)</center> |- |<center>14</center> || [[Билэ:Mikhail Nikolayev 9 December 1989.jpg|80x80пкс]] | [[Николаев Михаил Ефимович]] | <center>(1989—1991)</center> |- |} == Ылыллыбыт сирэ == Якутия, хроника, факты, события. — Якутск, 2004. [[Категория:Дьон:Саха АССР]] lssrr5k259s6q89pnhrfgdddvrwdfw5 6 12221 429923 108763 2026-07-29T09:20:50Z MasterRus21thCentury 20638 429923 wikitext text/x-wiki [[Категория:Театрдар]] {{NowCommons|Саха_театра.jpg}} 9m004e3gpv39qjgj7gdqty0v24bcxsk 0 13609 429916 400730 2026-07-29T06:22:48Z InternetArchiveBot 20075 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 429916 wikitext text/x-wiki [[Билэ:Координаталар.png|400px|thumb|right|Координаталар сфералара]] '''География координаталара''', точка балаһыанньатын быһаараллар. География координаталара сфера координаталарын курдук быһаарыллар. Итинник координаталар атын халлаан куйаарын системаларга эмиэ туттуллаллар. == Кэтирээһин == * {{main|Кэтирээһин}} '''Кэтирээһин''' <math>\varphi~</math> [[зенит]] хайысхатын уонна [[экватор]] ньуурун ыккардынааҕы муннук. Экватортан икки өттүгэр 0 - 90[[кыраадыс, мүнүүтэ, сөкүүндэ|°]] ааҕыллар. Сир дьҥнээх халыыба сфераттан атын буолан география кэтирээһинэ геоцентр кэтирээһиниттэн арыый ураты буолар. == Усталааһын == * {{main|Усталааһын}} '''Усталааһын''' <math>\lambda~</math> точканнан ааһар меридиан уонна 0 кыраадыстаах меридиан ыккардыларынааҕы муннук. Билигин Сиргэ 0 кыраадыстаах меридиан [[Лондон]] аттынааҕы [[Гринвич]] обсерваториянан ааһар меридианы ааҕаллар. 0 до 180° илин диэкки кэтирээһиннэр илин диэн, онтон арҕаа диэкки арҕаа диэн ааҕыллаллар. Кэтирээһин олохтоох кэми быһаарар. == Үрдүгэ == {{main|Муора таһымыттан үрдүгэ}} Точка балаһыанньатын толору быһаарар сыалтан үһүс координата наада - ''үрдүгэ''. Планета кииниттэн ааҕыллыбат, муора таһымыттан ааҕыллар. Муора таһымыттан үрдүгэ өссө салгын баттааһыны кытта сибээстээх. == Сигэлэр == * [http://www.fallingrain.com/world/ Географические координаты всех городов на Земле] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070512235943/http://www.fallingrain.com/world/ |date=2007-05-12 }}{{ref-en}} * [http://gnswww.nga.mil/geonames/GNS/index.jsp Географические координаты населённых пунктов Земли (1)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070407223825/http://gnswww.nga.mil/geonames/GNS/index.jsp |date=2007-04-07 }} {{ref-en}} * [http://www.geonames.org/ Географические координаты населённых пунктов Земли (2)] {{ref-en}} == Өссө маны көр == * [[Навигация]] [[Категория:География]] jk9sg2j6lweoabita6hln1wa60p5lpj 0 18565 429921 411958 2026-07-29T09:14:48Z MasterRus21thCentury 20638 /* Ытык дьон */ 429921 wikitext text/x-wiki [[Билэ:Znak_PochGrRSYa.jpg|200px|thumb|right|«Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ» аат бэлиэтэ]] '''Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ''' — [[Саха Өрөспүүбүлүкэтэ|Саха Өрөспүүбүлүкэтин]] сайдыытыгар, туругуруутугар үрдүк өҥө иһин иҥэриллэр ытык аат. Ытык аат туһунан Балаһыанньа Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин 1996 сыллааҕы алтынньы 9 күнүнээҕи ПП 360-I №-дээх «О Положении о звании "Почетный гражданин Республики Саха (Якутия)"» Уурааҕынан бигэргэтиллибит.<ref>[http://sakha.gov.ru/node/230 Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия): Положение о звании "Почетный гражданин Республики Саха (Якутия)"]</ref><br /> Ытык аат [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин күнэ|Өрөспүүбүлүкэ күнүгэр]] — балаҕан ыйын 27 күнүгэр — түбэһиннэрэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенын Ыйааҕынан иҥэриллэр. == Ытык аат иҥэриллэр тирэҕэ == Аат Российскай Федерация гражданнарыгар иҥэриллэр. :а) Саха Өрөспүүбүлүкэтин социально-экономическай, научно-техническай, гуманитарнай уонна культурнай сайдыытыгар уһулуччулаах өҥө иһин; :б) өрөспүүбүлүкэни, норуоттар доҕордоһууларын бөҕөргөтүүгэ ураты ситиһии иһин; :в) аҕа дойдуну, дьоҥҥо-сэргэҕэ бэрээдэги тутуһууну көмүскээһиҥҥэ хорсун быһыы иһин. == Ытык аатынан наҕараадаламмыттарга == * Наҕарааданы бигэргэтэр докумуон уонна түөскэ кэтэр анал бэлиэ туттарыллар. * Үлэлээбэт, пенсиялээх ытык дьоҥҥо хас ый аайы 15 000 солкуобай харчынан төлөнөр. == Ытык бэлиэ дьүһүнэ == * Бэлиэ 26 мм диаметрдаах төгүрүмтэ. Икки өттүттэн иилии эргийэринэн томтоҕор. Сирэй өттө күннүү төгүрүк, киининэн бриллианнар иҥиннэриллибиттэр (8 бриллиант төгүрүмтэлии кыйа, 1 — ортотугар). * Бэлиэ кэлин өттүгэр томтоҕор биэс устуруокалаах быһаарар сурук баар «ПОЧЕТНЫЙ ГРАЖДАНИН РЕСПУБЛИКИ САХА (ЯКУТИЯ)». * Бэлиэ иилиллэр үүтүнэн 28 мм усталаах 17 мм кэтиттээх тэлимниир былаах ойуулаах колодканы кытта силбиһэр. Колодка ис өттө Саха Өрөспүүбүлүкэтин былааҕыгар дьүөрэлээн эмальларынан бүрүллүбүт. Колодка кэлин өттүгэр бэлиэни иилэргэ аналлаах ыстаал иилинньэ баар. * Бэлиэ хас биирдии чымпыга 925° солотуулаах үрүҥ көмүстэн оҥоһуллубут. == Ытык дьон == {| class="wikitable sortable" width="75%" |- ! №№ !class="unsortable"| ! Аата ! Ытык бэлиэ иҥэриллибит кэмигэр солото, үлэтэ ! <small>Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенын <br />(Ил Дарханын) Ыйааҕа</small> ! class="unsortable"|# |- | <center>1</center> || [[Билэ:Dmitry Sivtsev 03.jpg|80x80пкс]] | [[Суорун Омоллоон|Сивцев Дмитрий Кононович — Суорун Омоллоон]] | Саха норуодунай суруйааччыта, Социалистическай Үлэ Геройа | <center>24.04.1997</center> | |- | <center>2</center> || [[Ойуу:Znak_PochGrRSYa.jpg|80px]] | [[Каримова Салима Сафиевна]] | Социалистическай Үлэ Геройа | <center>24.04.1997</center> | |- |<center>3</center> || [[Ойуу:Znak_PochGrRSYa.jpg|80px]] | [[Десяткин Тарас Гаврилович]] | Социалистическай Үлэ Геройа, «Золото Якутии» акционернай компания генеральнай директора | <center>20.04.1998 | |- |<center>4</center> || [[Ойуу:Znak_PochGrRSYa.jpg|80px]] | [[Кычкин Егор Дмитриевич]] | Государственнай тутуу бэтэрээнэ | <center>28.10.1998</center> | |- |<center>5</center> || [[Ойуу:Znak_PochGrRSYa.jpg|80px]] | [[Новгородова Екатерина Иннокентьевна]] | Социалистическай Үлэ Геройа | <center>07.04.1999</center> | |- |<center>6</center> || [[Ойуу:Znak_PochGrRSYa.jpg|80px]] | [[Иванов Климент Егорович]] | ОАО Национальнай нефтегазовай компания «Саханефтегаз» президенэ | <center>26.09.2000</center> | |- |<center>7</center> || [[Ойуу:Znak_PochGrRSYa.jpg|80px]] | [[Ильина Анегина Егоровна]] | Саха Өрөспүүбүлүкэтин Государственнай опера уонна балет театрын ырыаһыта | <center>26.09.2000</center> | |- |<center>8</center> || [[Ойуу:Znak_PochGrRSYa.jpg|80px]] | [[Осипов Афанасий Николаевич]] | Российскай Федерация норуодунай худуоһунньуга, ССРС художестволарын Академиятын дьиҥнээх чилиэнэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин духуобунаһын Академиятын президенэ | <center>26.09.2000</center> | |- |<center>9</center> || [[Ойуу:Znak_PochGrRSYa.jpg|80px]] | [[Подойницын Иван Иванович]] | А. С. Пушкин аатынан государственнай академическай Нуучча драматическай театрын директора | <center>26.09.2000</center> | |- |<center>10</center> || [[Ойуу:Znak_PochGrRSYa.jpg|80px]] | [[Рожин Иннокентий Васильевич]] | Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үөһээ Дьааҥы орто оскуолатын директора | <center>26.09.2000</center> | |- |<center>11</center> || [[Ойуу:Znak_PochGrRSYa.jpg|80px]] | [[Кочнев Михаил Пантелеймонович]] | Государственнай тутуу бэтэрээнэ | <center>30.10.2000</center> | |- |<center>12</center> || [[Билэ:Yury Shevchenko.jpg|106x106пкс]] | [[Шевченко Юрий Леонидович]] | Российскай Федерация доруобуйа харыстабылын министерствотын миниистирэ | <center>14.11.2000</center> | |- |<center>13</center> || [[Ойуу:Znak_PochGrRSYa.jpg|80px]] | [[Федоров Михаил Михайлович]] | Юриспруденция бэтэрээнэ | <center>18.11.2000</center> | |- |<center>14</center> || [[Ойуу:ShtyrovVA.JPG|80px]] | [[Штыров Вячеслав Анатольевич]] | «АЛРОСА» акционернай компания президенэ | <center>06.01.2001</center> | |- |<center>15</center> || [[Ойуу:Sergey Shoigu 2013.jpg|80px]] | [[Шойгу Сергей Кужугетович]] | Российскай Федерация гражданскай оборонатын дьыалаларыгар, суһал түбэлтэлэр уонна айылҕа быһылааннарын содулларын суох оҥоруу министерствотын миниистирэ | <center>28.09.2001</center> | |- |<center>16</center> || [[Ойуу:Znak_PochGrRSYa.jpg|80px]] | [[Мамедов Алиш|Мамедов Алиш Забид-Оглы]] | ОАО «Якутцемент» генеральнай директора | <center>26.10.2001</center> | |- |<center>17</center> || [[Ойуу:Znak_PochGrRSYa.jpg|80px]] | [[Бессонов Георгий Евдокимович]] | Социалистическай Үлэ Геройа | <center>02.11.2001</center> | |- |<center>18</center> || [[Ойуу:Znak_PochGrRSYa.jpg|80px]] | [[Андросов Николай Егорович]] | [[Анаабыр улууһа|Анаабыр улууһун]] дьаһалтатын баһылыга | <center>20.11.2001</center> | |- |<center>19</center> || [[Ойуу:Znak_PochGrRSYa.jpg|80px]] | [[Петрова Варвара Андреевна]] | [[Ньурба улууһа|Ньурба улууһун]] дьаһалтатын баһылыга | <center>20.11.2001</center> | |- |<center>20</center> || [[Ойуу:Znak_PochGrRSYa.jpg|80px]] | [[Сукуев Семен Павлович]] | [[Муома улууһа|Муома улууһун]] дьаһалтатын баһылыга | <center>20.11.2001</center> | |- |<center>21</center> || [[Ойуу:Znak_PochGrRSYa.jpg|80px]] | [[Шадрин Алексей Алексеевич]] | [[Чурапчы улууһа|Чурапчы улууһун]] дьаһалтатын баһылыга | <center>21.11.2001</center> | |- |<center>22</center> || [[Ойуу:Znak_PochGrRSYa.jpg|80px]] | [[Сухомясов Иван Гаврильевич]] | Российскай Федерация нолуоктарга уонна хомуурдарга министерствотын Саха Өрөспүүбүлүкэтинээҕи Салалтатын салайааччыта | <center>14.12.2001</center> | |- |<center>23</center> || [[Ойуу:Znak_PochGrRSYa.jpg|80px]] | [[Михайлова Евгения Исаевна]] | Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин министерствота, министр | <center>22.12.2001</center> | |- |<center>24</center> || [[Ойуу:Znak_PochGrRSYa.jpg|80px]] | [[Алексеев Василий Гаврилович]] | Саха Өрөспүүбүлүкэтин айылҕа харыстабылыгар министерствотын миниистирэ | <center>22.12.2001</center> | |- |<center>25</center> || [[Ойуу:Znak_PochGrRSYa.jpg|80px]] | [[Борисов Николай Федорович]] | Юриспруденция бэтэрээнэ | <center>30.12.2001</center> | |- |<center>26</center> || [[Ойуу:Znak_PochGrRSYa.jpg|80px]] | [[Николаев Николай Васильевич]] | ГП «Сахателеком» генеральнай директора | <center>17.01.2002</center> | |- |<center>27</center> || [[Ойуу:NikolaevME.jpg|80px]] | [[Николаев Михаил Ефимович]] | Саха Өрөспүүбүлүкэтин бастакы Президенэ | <center>27.01.2002</center> | |- |<center>28</center> || [[Ойуу:Znak_PochGrRSYa.jpg|80px]] | [[Овчинникова Александра Яковлевна]] | Государственнай тутуу бэтэрээнэ | <center>14.04.2002</center> | |- |<center>29</center> || [[Ойуу:Znak_PochGrRSYa.jpg|80px]] | [[Кривошапко Галина Михайловна]] | Российскай Федерация үтүөлээх артыыһа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа | <center>24.09.2002</center> | |- |<center>30</center> || [[Ойуу:Znak_PochGrRSYa.jpg|80px]] | [[Прокопьев Юрий Николаевич]] | Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэн представителлэрин Палататын экономическай, инвестиционнай политикаҕа, оҥоруулаах күүстэр тарҕанан турууларыгар Комитетын бэрэссэдээтэлэ | <center>24.09.2002</center> | |- |<center>31</center> || [[Ойуу:Znak_PochGrRSYa.jpg|80px]] | [[Ларионов Владимир Петрович]] | Россия билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Дьокуускайдааҕы билимин киинин Президиумун бэрэссэдээтэлэ, техническай билимнэр доктордара, Россия билимин Академиятын академига | <center>17.04.2003</center> | |- |<center>32</center> || [[Ойуу:Znak_PochGrRSYa.jpg|80px]] | [[Долженко Юрий Анатольевич]] | «Ленское государственное бассейновое управление водных путей и судоходства» федеральнай государственная тэрилтэ салайааччыта | <center>23.09.2003</center> | |- |<center>33</center> || [[Ойуу:Znak_PochGrRSYa.jpg|80px]] | [[Захаров Петр Иванович]] | Саха Өрөспүүбүлүкэтин доруобуйа харыстабылын министерствотын Национальнай киинин 1 №-дээх Республиканскай балыыһа кардиохирургия салаатын сэбиэдиссэйэ, медицина билимнэрин кандидата | <center>23.04.2004</center> | |- |<center>34</center> || [[Ойуу:Znak_PochGrRSYa.jpg|80px]] | [[Горохова Евдокия Николаевна]] | Государственнай тутуу бэтэрээнэ, Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин Президиумун Бэрэссэдээтэлэ (1979—1985), Октябрьскай Революция, Үлэ Кыһыл Знамятын уонна «Бочуот Бэлиэтэ» уордьаннар кавалердара, Саха Өрөспүүбүлүкэтин оруотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ | <center>21.09.2004</center> | |- |<center>35</center> || [[Ойуу:Znak_PochGrRSYa.jpg|80px]] | [[Павлов Павел Павлович]] | Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа | <center>26.04.2005</center> | |- |<center>36</center> || [[Ойуу:Znak_PochGrRSYa.jpg|80px]] | [[Демьянов Иван Кириллович]] | «АЛРОСА» акционернай компания вице-президенэ | <center>31.08.2005</center> | |- |<center>37</center> || [[Ойуу:Znak_PochGrRSYa.jpg|80px]] | [[Самсонов Николай Георгиевич]] | М. К. Аммосов аатынан Саха государственнай университет филологическай факультетын нуучча тылыгар кафедратын профессора | <center>26.09.2005</center> | |- |<center>38</center> || [[Ойуу:Znak_PochGrRSYa.jpg|80px]] | [[Сергеев Михаил Семенович]] | Социалистическай Үлэ Геройа, Российскай Федерация үтүөлээх тутааччыта | <center>26.04.2006</center> | |- |<center>39</center> || [[Ойуу:Znak_PochGrRSYa.jpg|80px]] | [[Федосеева Светлана Александровна]] | Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимин Академиятын Арктика археологиятыгар уонна киһи палеоэкологиятыгар Киинин директора, история билимнэрин доктора | <center>26.04.2006</center> | |- |<center>40</center> || [[Ойуу:Znak_PochGrRSYa.jpg|80px]] | [[Григорьева Люлия Николаевна]] | Государственнай тутуу бэтэрээнэ, Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин Президиумун бэрэссэдээтэлэ (1985—1989), Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ | <center>25.09.2006</center> | |- |<center>41</center> || [[Ойуу:Znak_PochGrRSYa.jpg|80px]] | [[Соломонов Никита Гаврилович]] | М. К. Аммосов аатынан Саха государственнай университетын зоология кафедратын профессора, Россия наукатын Академиятын чилиэн-корреспондена, биология билимнэрин доктора | <center>17.10.2006</center> | |- |<center>42</center> || [[Ойуу:Znak_PochGrRSYa.jpg|80px]] | [[Оконешникова Анастасия Петровна]] | М. К. Аммосов аатынан Саха государственнай университет социальнай уонна этническай психологиятын кафедратын профессора, уйулҕа үөрэҕин факультетын декана, уйулҕа үөрэҕин билимнэрин доктора | <center>17.10.2006</center> | |- |<center>43</center> || [[Ойуу:Znak_PochGrRSYa.jpg|80px]] | [[Шадринов Николай Васильевич]] | Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык Сүбэтин бэрэссэдээтэлэ | <center>13.04.2007</center> | |- |<center>44</center> || [[Ойуу:Znak_PochGrRSYa.jpg|80px]] | [[Яковлев Юрий Петрович]] | Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа; Кыһыл Сулус, Ленин уордьаннар кавалердара; Российскай Федерация үтүөлээх пилота | <center>25.09.2007</center> | |- |<center>45</center> || [[Ойуу:Znak_PochGrRSYa.jpg|80px]] | [[Спиридонов Михаил Федорович]] | Өрүс флотун бэтэрээнэ; Социалистическай Үлэ Геройа; Үлэ Кыһыл Знамятын, Ленин уордьаннарын кавалердара; Российскай Федерация транспорын үтүөлээх үлэһитэ | <center>25.09.2007</center> | |- |<center>46</center> || [[Ойуу:Znak_PochGrRSYa.jpg|80px]] | [[Андросов Иван Степанович]] | ОАО «Якутпроект» генеральнай директора, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх архитектора, Российскай Федерация ытык архитектора | <center>25.09.2007</center> | |- |<center>47</center> || [[Ойуу:Znak_PochGrRSYa.jpg|80px]] | [[Протопопова Нина Иннокентьевна]] | «Кэскил», «Юность Севера» оҕо хаһыаттарын сүрүн редактора; «Бочуот Бэлиэтэ» уонна Норуоттар доҕордоһууларын уордьаннар кавалердара; Российскай Федерация культуратын үтүөлээх үлэһитэ; Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ; Саха Өрөспүүбүлүкэтин журналистикаҕа государственнай бириэмийэтин лауреата | <center>23.04.2008</center> | |- |<center>48</center> || [[Ойуу:Znak_PochGrRSYa.jpg|80px]] | [[Босиков Василий Афанасьевич]] | Культура бэтэрээнэ, Российскай Федерация культуратын үтүөлээх үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ, П. А. Ойуунускай аатынан государственнай бириэмийэ лауреата, Саха Өрөспүүбүлүкэтин музыка Үрдүкү оскуолатын ректор-консультана | <center>23.09.2008</center> | |- |<center>49</center> || [[Ойуу:Znak_PochGrRSYa.jpg|80px]] | [[Лугинов Николай Алексеевич]] | саха норуодунай суруйааччыта, Россия суруйааччыларын Сойууһун хос бэрэссэдээтэлэ, Российскай Федерация культуратын үтүөлээх үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин духуобунаһын Академиятын вице-президенэ | <center>08.12.2008</center> | |- |<center>50</center> || [[Ойуу:Znak_PochGrRSYa.jpg|80px]] | [[Тарасов Савва Иванович]] | Саха норуодунай поэта, Российскай Федерация культуратын үтүөлээх үлэһитэ, Россия суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ | <center>23.04.2009</center> | |- |<center>51</center> || [[Ойуу:Znak_PochGrRSYa.jpg|80px]] | [[Игнатьев Иннокентий Гаврилович]] | Государственнай тутуу бэтэрээнэ, Саха АССР Министрдэрин Сэбиэтин постояннай представителэ (1972—1992), «Бочуот Бэлиэтэ» уордьан кавалера, Российскай Федерация культуратын үтүөлээх үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Дьокуускай куорат ытык киһитэ | <center>23.09.2009</center> | |- |<center>52</center> || [[Ойуу:Znak_PochGrRSYa.jpg|80px]] | [[Донской Феодосий Семенович]] | Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа; II ст. Аҕа дойду сэриитин, Норуоттар доҕордоһуулара уордьаннар кавалердара; Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ; экономика билимнэрин кандидата | <center>22.04.2010</center> | |- |<center>53</center> || [[Ойуу:Znak_PochGrRSYa.jpg|80px]] | [[Мунхалов Афанасий Петрович]] | Искусство уонна культура Арктика государственнай институтун дьүһүннүүр искусствотыгар кафедратын профессора, декана; Российскай Федерация норуодунай худуоһунньуга; П. А. Ойуунускай аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Государственнай бириэмийэтин лауреата | <center>23.04.2010</center> | |- |<center>54</center> || [[Ойуу:Znak_PochGrRSYa.jpg|80px]] | [[Шарин Николай Иванович]] | Саха АССР үөрэҕин министерствотын миниистирэ (1962—1981); Российскай Федерация оскуолатын үтүөлээх учуутала; Үлэ Кыһыл Знамятын, Норуоттар доҕордоһууларын, «Бочуот Бэлиэтэ» уордьаннар кавалердара; Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ | <center>23.09.2010</center> | |- |<center>55</center> || [[Ойуу:Znak_PochGrRSYa.jpg|80px]] | [[Кривошапкин Андрей Васильевич]] | Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай депутата, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин Бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта, Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ, Саха норуодунай суруйааччыта | <center>01.11.2010</center> | |- |<center>56</center> || [[Ойуу:Znak_PochGrRSYa.jpg|80px]] | [[Бондарь Александр Васильевич]] | Транспорт тутуутун бэтэрээнэ, Социалистическай Үлэ Геройа, Ленин уордьанын кавалера | <center>25.04.2011</center> | |- |<center>57</center> || [[Ойуу:Znak_PochGrRSYa.jpg|80px]] | [[Миронов Дмитрий Николаевич]] | Саха Өрөспүүбүлүкэтин Конституционнай суутун Бэрэссэдээтэлэ, юридическай билим доктора, Российскай Федерация үтүөлээх юриһа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ | <center>23.09.2011</center> | |- |<center>58</center> || [[Ойуу:Znak_PochGrRSYa.jpg|80px]] | [[Борисов Андрей Саввич]] | Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын уонна ил сайыннарыытын миниистирэ; Российскай Федерация норуодунай артыыһа; Российскай Федерация искусствотын үтүөлээх деятелэ; Саха Өрөспүүбүлүкэтин искусствотын үтүөлээх деятелэ; ССРС, Российскай Федерация уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин Государственнай бириэмийэлэрин лауреаттара | <center>28.11.2011</center> | |- |<center>59</center> || [[Ойуу:Znak_PochGrRSYa.jpg|80px]] | [[Попова Марина Константиновна]] | Суорун Омоллоон аатынан Саха государственнай опера уонна балет театрын ырыаһыта, Саха норуодунай артыыһа, П. А. Ойуунускай аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Государственнай бириэмийэтин лауреата | <center>25.04.2012</center> | |- |<center>60</center> || [[Ойуу:Znak_PochGrRSYa.jpg|80px]] | [[Аммосова Лена Максимовна]] | Үлэ бэтэрээнэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, М. К. Аммосов аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин государственнай тутууга Государственнай бириэмийэ лауреата, техника билимнэрин кандидата | <center>21.09.2012</center> | |- |<center>61</center> || [[Ойуу:Gotovsev portret.jpeg|80px]] | [[Готовцев Михаил Николаевич]] | «Удьуор» бааһынай хаһаайыстыба баһылыга, Үлэ Албан аатын уордьанын үс степеннэрин кавалера, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Ю. Н. Прокопьев аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин бириэмийэтин лауреата | <center>25.04.2013</center> | <ref>[http://sakha.gov.ru/node/111689 Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия): О присвоении почетного звания «Почетный гражданин Республики Саха (Якутия)» Готовцеву М. Н.]</ref> |- |<center>62</center> || [[Ойуу:Znak_PochGrRSYa.jpg|80px]] | [[Черов Иван Данилович]] | «Строительно-производственная фирма «Черов и К» тэрилтэ директора | <center>26.09.2013</center> | |- |<center>63</center> || [[Ойуу:Znak_PochGrRSYa.jpg|80px]] | [[Филиппов Ким Никитич]] | 11 №-дээх «Таба-Яна» тыа хаһаайыстыбатын кооперативын (Усуйаана улууһа) табаһыта, Саха Өрөспүүбүлүкэтин государственнай бириэмийэтин тыа хаһаайыстыбатын уобалаһыгар лауреата, Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыатын хаһаайыстыбатын туйгуна | <center>24.04.2014</center> | <ref>[http://sakha.gov.ru/sites/default/files/doc/2014_04/2/2606.pdf Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенэ Е. Борисов 24.04.2014 2606 №-дээх Ыйааҕа]</ref> |- |<center>64</center> || [[Ойуу:Znak_PochGrRSYa.jpg|80px]] | [[Корнилова Зоя Афанасьевна]] | Ил Түмэн II, III, IV, РСФСР Үрдүкү Сүбэтин XII, Российскай Федерация ГД Федеральнай Мунньаҕын II ыҥырыыларын депутата | <center>26.09.2014</center> | <ref>[http://sakha.gov.ru/sites/default/files/doc/2014_09/2/2885.pdf Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана Е. Борисов 26.09.2014 2885 №-дээх Ыйааҕа]</ref> |- |} == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Наҕараадаламмыт дьон ахсаана сылларынан == {|class="wikitable" font-size: 80%; style="background:#fefff6" |- !1997 !1998 !1999 !2000 !2001 !2002 !2003 !2004 !2005 !2006 !2007 !2008 !2009 !2010 !2011 !2012 !2013 !2014 !Барыта |- |align="center"|2 |align="center"|2 |align="center"|1 |align="center"|8 |align="center"|12 |align="center"|5 |align="center"|2 |align="center"|2 |align="center"|3 |align="center"|5 |align="center"|4 |align="center"|3 |align="center"|2 |align="center"|4 |align="center"|3 |align="center"|2 |align="center"|2 |align="center"|2 |align="center"|64 |} == Сигэлэр == * [http://sakha.gov.ru/node/230 Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия): Положение о звании «Почетный гражданин Республики Саха (Якутия)»] [[Категория:Дьон:Саха Сирэ]] [[Категория:Тиһиликтэр]] fyclbdhlkn45p8fl5dcb07rgwcbcmx5 0 18569 429925 428968 2026-07-29T09:21:38Z MasterRus21thCentury 20638 429925 wikitext text/x-wiki == [[Хотугу Сулус (уордьан)|«Хотугу Сулус» уордьан]] кавалердара == {| class="wikitable sortable" width="75%" |- ! №№ !class="unsortable" | ! width="15%"|Аата ! Ытык бэлиэ иҥэриллибит кэмигэр солото, үлэтэ ! Ыйаах №-рэ, күнэ !class="unsortable" | # |- | <center>1</center> || [[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | [[Павлов Владимир Гаврилович]] | «Сахамебель» генеральнай директора | <center>24.04.1997</center> | |- | <center>2</center> || [[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | Желявская Тамара Афанасьевна | Мирнэй 2 №-дээх орто оскуолатын директора | <center>24.04.1997</center> | |- |<center>3</center> || [[Ойуу:ShtyrovVA.JPG|70px]] | [[Штыров Вячеслав Анатольевич]] | «[[АЛРОСА]]» АК президенэ | <center>19.12.1998 | |- |<center>4</center> || [[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | Россия билимнэрин Академиятын Сибиирдээҕи салаата (Новосибирскай к.) | | <center>15.05.1999</center> | |- |<center>5</center> || [[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | Алексеев Геннадий Федорович | «Якутуголь» ГУП Нерюнгринскэй разреһын директора | <center>26.09.2000</center> | |- |<center>6</center> || [[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | [[Васильев Игнатий Гаврильевич]] | Хаҥалас улууһан «Улахан Аан» конезавод сылгыһыта | <center>26.09.2000</center> | |- |<center>7</center> || [[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | Дьяконов Владимир Александрович | «Депутатсколово» ГТ генеральнай директора (Усуйаана улууһа) | <center>26.09.2000</center> | |- |<center>8</center> || [[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | Дюкарев Владимир Петрович | «[[АЛРОСА]]» АК бастакы вице-президенэ, генеральнай директора | <center>26.09.2000</center> | |- |<center>9</center> || [[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | [[Егоров Иван Егорович]] | М. К. Аммосов аатынан Саха государственнай университет прикладной математикаҕа Институтун директора, физико-математическай билим доктора, профессор | <center>26.09.2000</center> | |- |<center>10</center> || [[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | Лабунь Анатолий Никитович | «Селигдар» артыал бэрэссэдээтэлэ (Алдан улууһа) <!-- председатель артели старателей "Селигдар"--> | <center>26.09.2000</center> | |- |<center>11</center> || [[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | Чистяков Евгений Леонидович | [[ЛОРП]] АК президенэ | <center>26.09.2000</center> | |- |<center>12</center> || [[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | [[Шарин Павел Петрович]] | «Төхтүр» тыа хаһаайыстыбатыгар оҥорон таһаарар кооператив бэрэссэдээтэлэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа) | <center>26.09.2000</center> | |- |<center>13</center> || [[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | [[Власов Василий Михайлович]] | Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын Бэрэссэдээтэлэ | <center>26.09.2000</center> | |- |<center>14</center> || [[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | [[ Суорун Омоллоон|Сивцев Дмитрий Кононович — Суорун Омоллоон]] | Саха норуодунай суруйааччыта, Социалистическай Үлэ Геройа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ | <center>17.09.2001</center> | |- |<center>15</center> || [[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | Попов Юрий Иванович | «[[АЛРОСА]]» АК УКС директора | <center>29.09.2001</center> | |- |<center>16</center> || [[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | [[Антонов Валентин Дмитриевич]] | А. С. Пушкин аатынан Государственнай академическай «Бочуот Бэлиэтэ» уордьаннаах Нуучча драматическай театрын артыыһа | <center>16.11.2001</center> | |- |<center>17</center> || [[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | Долинин Иван Николаевич | Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын Бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта | <center>22.12.2001</center> | |- |<center>18</center> || [[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | Моралин Лев Геннадьевич | Архиепископ Герман | <center>30.12.2001</center> | |- |<center>19</center> || [[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | [[Слепцов Будимир Дмитриевич]] | Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенын уонна Правительствотын үлэтин административнай-хаһайыстыбаннай хааччыйыыга Холбоһук генеральнай директора | <center>26.01.2002</center> | |- |<center>20</center> || [[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | Маркин Сергей Николаевич | Государственнай тутуу бэтэрээнэ | <center>14.04.2002</center> | |- |<center>21</center> || [[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | [[Федорова Парасковья Павловна]] | «Хатас» СПК бэрэссэдээтэлэ | <center>24.09.2002</center> | |- |<center>22</center> || [[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | [[Демьянов Иван Кириллович]] | «[[АЛРОСА]]» АК вице-президенэ | <center>24.09.2002</center> | |- |<center>23</center> || [[Ойуу:Chilingarov Artur, 2009.jpg|70px]] | [[Чилингаров Артур Николаевич]] | Российскай Федерация Государственнай Думатын Бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта, полярниктар Ассоциацияларын Президенэ, Сэбиэскэй Сойуус Геройа | <center>25.11.2002</center> | |- |<center>24</center> || [[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | [[Томилова Раиса Ивановна]] | «[[АЛРОСА]]» АК Мирнэйдээҕи хайа-байытар комбинат 3 №-дээх байытар фабрика учаастагын начальнига | <center>17.04.2003</center> | |- |<center>25</center> || [[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | [[Иванов Валерий Иосифович]] | «Стройсельгазификация» ГП генеральнай директора | <center>23.09.2003</center> | |- |<center>26</center> || [[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | [[Петров Владимир Филиппович]] | «[[Якутуголь]]» ААО ХК генеральнай директора, Ил Түмэн депутата | <center>23.04.2004</center> | |- |<center>27</center> || [[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | [[Авдеева Фаина Иннокентьевна]] | Педагогическай үлэ бэтэрээнэ, Оҕо саас Дыбырыаһын директора, «Бочуот Бэлиэтэ» уонна Доҕордоһуу уордьаннар кавалердара, Российскай Федерация культуратын үтүөлээх үлэһитэ | <center>21.09.2004</center> | |- |<center>28</center> || [[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | [[Велижанина Александра Степановна]] | Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Үлэ бэтэрээнэ | <center>26.04.2005</center> | |- |<center>29</center> || [[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | [[Попов Анатолий Тарасович]] | Мирнэй оройуонун баһылыга | <center>31.08.2005</center> | |- |<center>30</center> || [[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | [[Степанов Иван Прокопьевич]] | Суорун Омоллоон аатынан Саха государственнай опера уонна балет театрыгар опера ырыаһыта, Российскай Федерация уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа | <center>26.09.2005</center> | |- |<center>31</center> || [[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | [[Дмитриев Роман Михайлович]] | РФ Президенын иһинэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин Постояннай представительствотын спорт хайысхатыгар Управлениетын начальнига, ССРС спордун үтүөлээх маастара, ССРС үтүөлээх тренерэ, ХХ Олимпийскай оонньуулар чемпионнара, XXI Олимпийскай оонньуулар үрүҥ көмүс призердара | <center>17.05.2006</center> | |- |<center>32</center> || [[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | [[Пинигин Павел Павлович]] | «Динамо» общество Саха Сиринээҕи сүбэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта, ССРС спордун үтүөлээх маастара, XXI Олимпийскай оонньуулар чемпионнара, Саха Өрөспүүбүлүкэтин физическэй культураҕа уонна спортка үтүөлээх үлэһитэ | <center>17.05.2006</center> | |- |<center>33</center> || [[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | [[Иванов Александр Николаевич, тустуук|Иванов Александр Николаевич]] | Оҕо спортивнай оскуолатын (Мирнэй оройуона) директора, ССРС спордун үтүөлээх маастара, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх тренерэ, XXI Олимпийскай оонньуулар үрүҥ көмүс призердара | <center>17.05.2006</center> | |- |<center>34</center> || [[Ойуу:Koichiro Matsuura (UNESCO) (2)- presidenciagovar- 29MAR07.jpg|70px]] | [[Коитиро Мацуура]] | [[ЮНЕСКО]] Генеральнай директора | <center>19.07.2006</center> | |- |<center>35</center> || [[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | Чаусский Николай Абрамович | «[[Якутуголь]]» ААК ХК «Ремонтно-механический завод» (Нерюнгри к.) салаатын директора, «Бочуот Бэлиэтэ» уордьан кавалера | <center>25.09.2006</center> | |- |<center>36</center> || [[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | [[Акимов Александр Константинович]] | 2002—2007 сс. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Вице-президенэ, РФ Президенын иһинэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин Постояннай представителэ | <center>26.02.2007</center> | |- |<center>37</center> || [[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | Щукин Владимир Николаевич | Республика алмааһы хостуур промышленноһын бэтэрээнэ, Ленинскэй бириэмийэ лауреата, Үлэ Кыһыл Знамятын уордьанын кавалера, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх геолога | <center>13.04.2007</center> | |- |<center>38</center> || [[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | [[Жирков Семен Гаврильевич]] | Тыа хаһаайыстыбатын бэтэрээнэ, Үлэ Кыһыл Знамятын уонна Ленин уордьаннарын кавалердара, Российскай Федерация тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ | <center>25.09.2007</center> | |- |<center>39</center> || [[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | [[Коркин Юрий Семенович]] | Государственнай гражданскай сулууспа бэтэрээнэ, Үлэ Кыһыл Знамятын уордьанын кавалера, Дьокуускай куорат ытык киһитэ | <center>25.09.2007</center> | |- |<center>40</center> || [[Ойуу:NikolaevME.jpg|70px]] | [[Николаев Михаил Ефимович]] | Федерация Сүбэтин Бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта, 1992—2002 сс. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ | <center>02.11.2007</center> | |- |<center>41</center> || [[Ойуу:Patriarch Alexy II of Moscow.png|70px]] | Алексий II (Ридигер Алексей Михайлович) | Святейший Патриарх Московский и Всея Руси (Москва) | <center>28.11.2007</center> | |- |<center>42</center> || [[Ойуу:Alexey Gordeyev-1.jpg|70px]] | Гордеев Алексей Васильевич | РФ тыатын хаһаайыстыбатын миниистирэ | <center>07.03.2008</center> | |- |<center>43</center> || [[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | Мезенцев Назар Федотович | «[[Алмазы Анабара]]» ААО главнай инженерын солбуйааччыта, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, «Бочуот Бэлиэтэ» уордьан кавалера, Россия үтүөлээх шахтера, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ | <center>23.04.2008</center> | |- |<center>44</center> || [[Билэ:Vitaly Smirnov 2025.jpg|93x93пкс]] | Смирнов Виталий Георгиевич | Норуоттар ыккардыларынааҕы олимпийскай комитет Комиссиятын Президенэ, Россия Олимпийскай комитетын ытык президенэ, Норуоттар ыккардыларынааҕы «Азия оҕолоро» спорт оонньууларын ытык бэрэссэдээтэлэ | <center>03.07.2008</center> | |- |<center>45</center> || [[Билэ:Vladimir Bogdanov (2016-04-30).jpg|80x80пкс]] | Богданов Владимир Леонидович | «[[Сургутнефтегаз]]» ААК генеральнай директора, «Бочуот Бэлиэтэ» уордьан кавалера, РФ нефть уонна газ промышленноһын үтүөлээх үлэһитэ (Сургут к.) | <center>23.09.2008</center> | |- |<center>46</center> || [[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | [[Балакшин Георгий Русланович]] | Российскай Федерация спордун үтүөлээх маастара, боксаҕа Россия уонна Европа хас да төгүллээх чемпиона, [[ХХIХ Олимпийскай оонньуулар]] боруонса призердара | <center>23.09.2008</center> | |- |<center>47</center> || [[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | Кондратьев Юрий Моисеевич | «Саҥыйахтаах» тыа хаһаайыстыбатын оҥорон таһаарар кооперативын бэрэссэдээтэлэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ (Өлүөхүмэ улууһа) | <center>23.04.2009</center> | |- |<center>48</center> || [[Ойуу:Andrei Fursenko 2010 Moscow Unesco.jpg|70px]] | Фурсенко Андрей Александрович | РФ үөрэҕириитин уонна билимин миниистирэ, физико-математическай билимнэр доктордара | <center>17.07.2009</center> | |- |<center>49</center> || [[Ойуу:Крымский.jpg|70px]] | [[Крымскай Гермоген Филиппович]] | «Институт космофизических исследований и аэрономии имени Ю. Г. Шафера Сибирского отделения Российской академии наук» советнига, Норуоттар доҕордоһууларын уордьанын кавалера, Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимин үтүөлээх деятелэ, академик, физико-математическай билимнэр доктордара, профессор | <center>23.09.2009</center> | |- |<center>50</center> || [[Ойуу:Мочанов.jpg|70px]] | [[Мочанов Юрий Алексеевич]] | Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимнэрин Академиятын Арктика археологиятыгар уонна палеоэкологиятыгар Киинин директорын билимҥэ солбуйааччыта, Российскай Федерация уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимнэрин үтүөлээх деятелэ, история билимнэрин доктора | <center>05.11.2009</center> | |- |<center>51</center> || [[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | [[Грабцевич Василий Борисович]] | Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын Бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччыта, РФ үтүөлээх тутааччыта, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ | <center>22.12.2009</center> | |- |<center>52</center> || [[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | [[Токарев Петр Никитич]] | Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа; Александр Невскай, Кыһыл Сулус, Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьаннар кавалердара, история билимнэрин кандидата | <center>22.04.2010</center> | |- |<center>53</center> || [[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | Чуйко Василий Федосеевич | Государственнай гражданскай сулууспа бэтэрээнэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ (Дьокуускай к.) | <center>23.04.2010</center> | |- |<center>54</center> || [[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | Диченко Софья Андреевна | Томпо улууһун гимназиятын учуутала, «Бочуот Бэлиэтэ» уордьан кавалера, Российскай Федерация оскуолатын үтүөлээх учуутала | <center>23.09.2010</center> | |- |<center>55</center> || [[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | [[Михайлов Владимир Африканович]] | «Кириэстээх» тыа хаһаайыстыбатын оҥорон таһаарар кооперативын ыанньыксыта, «Үлэ Албан аата» уордьан үс степеннэрин кавалера, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ (Сунтаар улууһа) | <center>25.04.2011</center> | |- |<center>56</center> || [[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | [[Кривошапко Галина Михайловна]] | Российскай Федерация үтүөлээх артыыһа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ, П. А. Ойуунускай аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Государственнай бириэмийэтин лауреата | <center>17.06.2011</center> | |- |<center>57</center> || [[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | Дудников Александр Николаевич | Корпорация «Трансстрой-Восток» ООО генеральнай директора, Ил Түмэн норуодунай депутата, Российскай Федерация үтүөлээх тутааччыта, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ (Алдан улууһа) | <center>14.11.2011</center> | |- |<center>58</center> || [[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | [[Берш Александр Адольфович]] | «Домостроительный комбинат» ААО генеральнай директора, Российскай Федерация уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх тутааччыта (Дьокуускай к.) | <center>25.04.2012</center> | |- |<center>59</center> || [[Ойуу:Yevgehiyah Kolodko 2.jpg|70px]] | [[Колодко Евгения Николаевна]] | XXX Олимпийскай оонньуулар үрүҥ көмүс призердара (2012, Лондон), Российскай Федерация спордун үтүөлээх маастара | <center>21.09.2012</center> | |- |<center>60</center> || [[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | [[Балынец Владимир Андреевич]] | XIV Паралимпийскай оонньуулар үрүҥ көмүс призердара (2012, Лондон), Российскай Федерация спордун үтүөлээх маастара (Дьокуускай к.) | <center>21.09.2012</center> | |- |<center>61</center> || [[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | [[Артахинова Степанида Михайловна]] | XIV Паралимпийскай оонньуулар боруонса призердара (2012, Лондон), Российскай Федерация спордун үтүөлээх маастара (Дьокуускай к.) | <center>21.09.2012</center> | |- |<center>62</center> || [[Ойуу:Sergey Lavrov 17.03.2010.jpeg|70px]] | Лавров Сергей Викторович | Российскай Федерация омук дьыалаларыгар миниистирэ | <center>12.11.2012</center> | |- |<center>63</center> || [[Ойуу:Patriarch Kirill I of Moscow 03.jpg|70px]] | Гундяев Владимир Михайлович | Святейший Патриарх Московский и Всея Руси Кирилл (Москва к.) | <center>12.11.2012</center> | |- |<center>64</center> || [[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | Матвеев Александр Сафронович | РФ Федеральнай Мунньаҕын Федерацияҕа Сүбэтин чилиэнэ — Ил Түмэн представителэ, Федерация Сүбэтин Комитетын бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччыта (Москва к.) | <center>05.02.2013</center> | |- |<center>65</center> || [[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | [[Пинигина Мария Джумабаевна]] | ССРС спордун үтүөлээх маастара, XXIV Олимпийскай оонньуулар (Сеул) чемпионнара | <center>30.03.2013</center> | |- |<center>66</center> || [[Ойуу:Siluanov portret.jpeg|70px]] | Силуанов Антон Германович | РФ үбүн миниистирэ, экономика билимнэрин кандидата (Москва к.) | <center>11.04.2013</center> | |- |<center>67</center> || | [[Басыгысов Виталий Николаевич]] | Ил Түмэн бэрэссэдээтэлэ (IV ыҥырыы) | <center>20.06.2013</center> | |- |<center>68</center> || [[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | Бородин Владимир Валерьевич | СӨ « Спорт үрдүкү оскуолата» тэрилтэ көҥүл тустууга спортсмен-инструктора | <center>02.09.2013</center> | |- |<center>69</center> || [[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | [[Николаев Прокопий Дмитриевич]] | СӨ « Спорт үрдүкү оскуолата» тэрилтэ көҥүл тустууга тренерэ | <center>02.09.2013</center> | |- |<center>70</center> || [[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | [[Поморцев Станислав Викторович]] | Дьокуускай куорат Ытык Сүбэтин бэрэссэдээтэлэ | <center>26.09.2013</center> | |- |<center>71</center> || [[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | [[Кочнев Валерий Пантелеймонович]] | М. К. Аммосов аатынан ХИФУ профессора, педагогика билимнэрин доктора | <center>24.04.2014</center> |<ref>{{cite web|url=http://sakha.gov.ru/sites/default/files/doc/2014_04/2/2607.pdf|title=Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенэ Е. Борисов 24.04.2014 2607 №-дээх Ыйааҕа|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2014-09-22|lang=}}</ref> |- |<center>72</center> || [[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | [[Данчикова Галина Иннокентьевна]] | Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын Бэрэссэдээтэлэ | <center>13.08.2014</center> |<ref>{{cite web|url=http://sakha.gov.ru/sites/default/files/doc/2014_08/2/2817.pdf|title=Саха Өрөспүүбүлүкэтин Баһылыгын э. т. Е. Борисов 13.08.2014 2817 №-дээх Ыйааҕа|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2014-09-22|lang=}}</ref> |- |<center>73</center> || [[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | [[Андреев Федор Борисович]] | "АЛРОСА" хампаанньа бэрэсидьиэнэ | <center>01.10.2014</center> | |- |<center>74</center> |[[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | [[Павлов Иван Михайлович]] | Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа | <center>22.04.2015</center> | |- |<center>75</center> |[[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | [[Федорова Раиса Васильевна]] | Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылаах дьахталларын уонна огдооболорун "Катюша" кулууптарын бэрэстээтэлин солбуйааччы | <center>22.04.2015</center> | |- |<center>76</center> |[[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | [[Шейх Ахмад Аль-Фахад Аль-Сабах]] | Национальнай олимпийскэй кэмитиэттэр ассоциацияларын бэрэсидьиэнэ, Азия Олимпийскэй Сэбиэтин бэрэсидьиэнэ | <center>19.08.2015</center> | |- |<center>77</center> |[[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | [[Соболев Игорь Виталиевич]] | "АЛРОСА" хампаанньа вице-бэрэсидьиэнэ - ситэриилээх дириэктэр | <center>25.08.2015</center> | |- |<center>78</center> |[[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | [[Членов Владимир Михайлович]] | СӨ Эргиэн-бырамыысыланнас палататын бэрэсидьиэнэ, [[Ил Түмэн]] 5-с ыҥырыытын дьокутаата, СӨ Народнай хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ | <center>25.04.2016</center> | |- |<center>79</center> |[[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | [[Евтушенко Евгений Александрович]] | аатырбыт нуучча суруйааччыта, бэйиэт | <center>07.06.2016</center> | |- |<center>80</center> |[[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | [[Диодорова Анастасия Алексеевна]] | спортсмен харбыыһыт, Арассыыйа спордун үтүөлээх маастара, XIII сайыҥҥы Паралимпийскай Оонньууларга үрүҥ көмүс призер | <center>12.09.2016</center> | |- |<center>81</center> |[[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | [[Лебедев Виктор Николаевич]] | спортсмен [[тустуу]]к, Арассыыйа спордун үтүөлээх маастара, аан дойду икки төгүллээх чемпиона, Арассыыйа биэс төгүллээх чемпиона | <center>12.09.2016</center> | |- |<center>82</center> |[[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | [[Кистенев Анатолий Ефимович]] | [[Жатай]] баһылыга, СӨ Народнай хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ | <center>23.09.2016</center> | |- |<center>83</center> |[[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | [[Маковей Михаил Митрофанович]] | "[[Анаабыр Алмаастара]]" АУо "Молодо" бириискэтин дириэктэрэ, СӨ Үтүөлээх горняга | <center>20.04.2017</center> | |- |<center>84</center> |[[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | [[Бокова Ирина Георгиева]] | [[ЮНЕСКО]] Генеральнай дириэктэрэ | <center>04.07.2017</center> | |- |<center>85</center> |[[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | [[Стрекаловскай Василий Янович]] | көҥүл тустууга Арассыыйа спордун үтүөлээх маастара, ХХIII сайыҥҥы Сурдлимпийскэй оонньуулар чемпионнара | <center>02.08.2017</center> | |- |<center>86</center> |[[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | [[Коколов Михаил Иннокентьевич]] | Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, СӨ тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ | <center>25.09.2017</center> | |- |<center>87</center> |[[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | [[Каторгина Евдокия Павловна]] | буулдьанан ытыыга Арассыыйа спордун үтүөлээх маастара, ХХI сайыҥҥы Сурдлимпийскэй оонньууларга үрүҥ көмүс уонна боруонса призера, истиилэринэн спортсменнарга ХII Европа чемпионатаын кыайыылааҕа | <center>20.12.2017</center> | |- |<center>88</center> |[[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | [[Николаев Сергей Александрович]] | көҥүл тустууга Арассыыйа спордун маастара, ХХ сайыҥҥы Сурдлимпийскэй оонньууларга боруонса призера, ХХI сайыҥҥы Сурдлимпийскэй оонньуулар кыайыылааҕа | <center>20.12.2017</center> | |- |<center>89</center> |[[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | [[Лебедев Василий Васильевич]] | «Туймаада – Агроснаб» АУо «Магдебург» теплоходун хапытаана, СӨ Народнай хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ | <center>20.12.2017</center> | |- |<center>90</center> |[[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | [[Ноговицын Андрей Тимофеевич]] | [[Чурапчы улууһа|Чурапчы улууһун]] баһылыга, РФ уонна СӨ тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ | <center>26.05.2018</center> | |- |<center>91</center> |[[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | [[Рожин Иван Васильевич]] | Ветеринарнай сулууспа бэтэрээнэ, РФ Тас дьыалаҕа минимстиэристибэтиин Бочуоттаах үлэһитэ, СӨ Народнай хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ | <center>26.09.2018</center> | |- |<center>92</center> |[[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | [[Михайлов Владимир Николаевич]] | 1993-2008 сылларга СӨ Киин быыбардыыр хамыыһыйатын бэрэстээтэлэ, [[Саха АССР]] Үрдүкү Сэбиэтин VIII – XI ыҥырыыларын дьокутаата, СӨ Народнай хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ | <center>24.04.2019</center> | |- |<center>93</center> |[[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | [[Бутузов Владимир Александрович]] | «Сургутнефтегаз» ПАУо Ирдиир-чинчийэр управлениетын салайааччыта | <center>25.09.2019</center> | |- |<center>94</center> |[[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | [[Рыжков Николай Иванович]] | Федерация Сэбиэтин иһинээҕи федеративнай тутул, региональнай бэлиитикэ, олохтоох салайыныы уонна Хоту дойду дьыалаларыгар кэмитиэт чилиэнэ | <center>26.09.2019</center> | |- |<center>95</center> |[[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | [[Конкин Петр Кириллович]] | Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, ССРС Суруналыыстарын Сойууһун чилиэнэ, СӨ Народнай хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ | <center>24.04.2020</center> | |- |<center>96</center> |[[Ойуу:PolarStar(Yakutia).jpg|70px|сигэ=Special:FilePath/PolarStar(Yakutia).jpg]] | [[Евсеев Матвей Николаевич]] | «АРКТИК КАПИТАЛ» генеральнай дириэктэрэ, 1997-2016 сылларга «Анаабыр алмаастара» хампаанньа генеральнай дириэктэрэ, СӨ Народнай хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ | <center>16.09.2020</center> | |- |} == Наҕараадаламмыттар сылынан ахсааннара == {|class="wikitable" font-size: 80%; style="background:#fefff6" |- !1997 !1998 !1999 !2000 !2001 !2002 !2003 !2004 !2005 !2006 !2007 !2008 !2009 !2010 !2011 !2012 !2013 !2014 !2015 !2016 !2017 !2018 !2019 !2020 !Барыта |- |align="center"|2 |align="center"|1 |align="center"|1 |align="center"|9 |align="center"|5 |align="center"|5 |align="center"|2 |align="center"|2 |align="center"|3 |align="center"|5 |align="center"|6 |align="center"|5 |align="center"|5 |align="center"|3 |align="center"|3 |align="center"|6 |align="center"|7 |align="center"|3 |align="center"|4 |align="center"|5 |align="center"|7 |align="center"|2 |align="center"|3 |align="center"|2 |align="center"|96 |} == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Сигэлэр == * [https://www.sakha.gov.ru/orden-respubliki-saha-jakutija-poljarnaja-zvezda Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия): Орден Республики Саха (Якутия) «Полярная звезда»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200629062235/https://www.sakha.gov.ru/orden-respubliki-saha-jakutija-poljarnaja-zvezda |date=2020-06-29 }} * [https://www.sakha.gov.ru/kavalery-ordena-respubliki-saha-jakutija-poljarnaja-zvezda-spisok-nagrazhdennyh Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия): Кавалеры Ордена Республики Саха (Якутия) «Полярная звезда» — список награжденных] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210903160646/https://www.sakha.gov.ru/kavalery-ordena-respubliki-saha-jakutija-poljarnaja-zvezda-spisok-nagrazhdennyh |date=2021-09-03 }} * Владимир Пестерев. История Якутии в лицах. — Якутск: «Бичик», 2001. [[Категория:Саха Өрөспүүбүлүкэтэ]] [[Категория:Испииһэктэр]] [[Категория:Саха Өрөспүүбүлүкэтин наҕараадалара]] knobr5ibudmzotfyu0j7oxdi47it8aq 0 19718 429917 342828 2026-07-29T06:25:20Z InternetArchiveBot 20075 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 429917 wikitext text/x-wiki '''Герц Альфред-Отто Федорович''' (Herz A.-O.F., 1852/53-1905) - Саха сирин үөрэппит энтомолог, лепидоптеролог, зоолог, этнограф, РЭО чилиэнэ. <ref>География и краеведение. Дьокуускай, 2010</ref>. Аан бастаан [[Дрезден|Дрездеҥҥэ]] [[Отто Штаудингер|О. Штаудингерга]], лыахтар кэллиэксийэлэрин харайааччыннан үлэлээбит. Ол сылдьан лыахтар систематикаларын уонна морфологияларын чинчийэр мэтиэдикэни баһылаабыт. Бу сылларга [[Романов Николай Михайлович |Н.М. Романов]] диэн нуучча учуонайын уонна улуу кинээһин кытта билсибит. Романов сорудаҕынан [[Туркмения|Туркменияҕа]] ([[Копетдаг]], Сумбар өрүс хочото, "Мулла-Кара", 1894), Закавказьеҕа, [[Бухара]] уонна [[Самарканд]] тулаларыгар ([[1892]], [[ыам ыйа]]-[[бэс ыйа]]), ону таһынан [[Ираан|Ирааҥҥа]] хас да эспэдииссийэҕэ сылдьыбыт. Онно хомуйбут лыахтара Н.М. Романов кэллиэксийэтигэр ЗИН РАН (С.-Петербург) харалла сыталлар. Ол эрээри чинчийээччи ол саҕана лепидоптерологтар оччо үөрэтэ илик [[Илин Сибиир]]дэригэр барыан баҕарара. Сотору кэминэн ыра санаата туолан киирэн барар. 1883 сылтан 1897 сыллаахха диэри [[Витим]], [[Бүлүү (өрүс)|Бүлүү]] өрүстэр тардыыларыгар, [[Өлүөнэ]] орто сүнньүгэр, [[Камчаатка]]ҕа сылдьыталыыр. [[Дьокуускай]]тан Петропавловскайга кыһыҥҥы айанын уонна Камчааткаҕа сылдьыытын О. Герц сиһилии "Reise von Jakutsk nach Kamtschatka im Jahre 1897" диэн ыстатыйатыгар кэпсиир, бу үлэтэ Романов мемуарыгар бэчээттэммитэ (O.Herz, 1897). Кини хомуйбут кэллиэксийэтин [[Алфераки Сергей Николаевич |С.Н. Алфераки]] чинчийбитэ уонна Камчаатка уонна Хотугу Америка лыахтара уруулуу буолуохтарын сөбүн туһунан сабаҕалааһын оҥорбута. Ол эрээри кэлин Камчаатка уонна Хотугу Америка лыахтарын ыккардыгар ситим отой кырата, ол оннугар Сибиир хотугулуу илин өттүнээҕи лыахтара Америка лыахтарыгар ордук чугастара биллибитэ. 1897 с. О. Герц Арассыыйаҕа Сан-Франциско уонна Нью-Йорк нөҥүө төннүбүтэ, онон Сири эргийбитэ. 1898 с. үлэтигэр Витим уонна Бүлүү ыккардыларынааҕы сирдэргэ үөскүүр лыах 88 көрүҥэ киирбитэ, ол иһигэр Parnassius tenedius уонна P. eversmanni, Colias viluiensis уо.д.а. илин сибиирдээҕи көрүҥнэр. Кини көрдөрбүтүнэн, соҕуруу истиэп лыахтара Өлүөнэни батыһан ыраах хоту тиийэллэр эбит. <!-- После смерти О. Штаудингера (1900) О. Герц окончательно переехал в Россию, стал работать препаратором в Зоологическом музее Императорской академии наук, и позже был приглашен Н.М. Романовым на должность хранителя его лепидоптерологической коллекции после передачи ее в 1900 г. в зоомузей АН в С.-Петербурге. В 1901 г. О. Герц в качестве консерватора Зоологического музея С.-Петербургской Академии наук вновь отправился в Восточную Сибирь на р. Березовку, на этот раз - в составе возглавляемой им экспедиции по раскопкам обнаруженного незадолго до этого знаменитого сохранившегося трупа березовского мамонта и доставке его в С.-Петербург. В научном мире заслуги О. Герца известны в основном благодаря именно этой экспедиции. Кроме него в экспедицию входил ассистент М. Пфиценмаер и геолог М. Севастьянов. На снаряжение экспедиции было выделено 16 тыс. рублей. В мае 1901 г. экспедиция отправилась из Петербурга в Москву, а оттуда поездом в Иркутск. Далее маршрут пролегал через Якутск в Верхоянск и Среднеколымск и далее на р.Березовку. Только к осени экспедиция достигла конечной точки маршрута. После консервации мамонта зимой она двинулась в долгий обратный путь. Однако, несмотря на все сложности поездки О. Герц использовал эту экспедицию как еще одну благоприятную возможность для изучения фауны бабочек бассейна рек Лены и Яны от Алдана до Верxоянска и в бассейне р.Колымы. Главная задача экспедиции - доставка мамонта в С.-Петербург была успешно им выполнена в 1902 г., несмотря на огромные сложности этого предприятия. Кроме того, в необычайно сложных условиях экспедиции он смог собрать гигантские коллекции преимущественно Lepidoptera, а также наземных Mollusca. Попутно им же был собран и необычайно интересный и новый этнографический материал по данному региону. В 1903 г. О. Герц опубликовал лепидоптерологические материалы экспедиций на Колыму и Яну, где им было обнаружено 40 видов Rhopalocera, а также данные о бабочкаx буxт Провидения и Синявина на Чукотке (всего 8 видов). Кроме того, еще в двух работах (Herz, 1902, 1903) им были приведены результаты обработки сборов дневных бабочек, собранных финляндской экспедицией Б. Поппиуса в 1901 г. в долине р.Лены (54 вида) и экспедицией Вонльярльярского в 1900 г. на Чукотке (9 видов). Кроме того, О. Герц совершил экспедиции по сбору чешуекрылых в Китай, Корею, Японию и Сиам. Материалы этих сборов также поступили в коллекцию Н.М. Романова и ныне хранятся в ЗИН РАН в С.-Петербурге. Необычайная энергия и исследовательский энтузиазм О. Герца поражали его современников, благодаря чему он снискал у них большой авторитет как полевой естествоиспытатель и путешественник. Он хотел составить полный каталог чешуекрылых Восточной Сибири. В течение всей своей деятельности он всецело и с огромным энтузиазмом отдавался научным исследованиям Сибири, но, к сожалению, не смог выполнить всего им задуманного, скончавшись в возрасте всего 53 лет. Сборы чешуекрылых О. Герца в Восточной Сибири ныне хранятся в Зоологическом институте РАН в С.-Петербурге. Экземпляры его коллекции обычно снабжены написанными рукой О. Герца этикетками с подробными сведениями о месте сбора, датой и фамилией О. Герца, а типовые экземпляры снабжены еще и печатными этикетками на зеленой бумаге "Orig." или на красной, например, "paratypus".--> == А.-О.Ф.Герц сүрүн үлэлэрэ: == * Herz, О. 1897. Reise von Jakutsk nach Kamtschatka im Jahre 1890. - Memoires sur les Lepidopteres, 9: 239-299. * Herz, О. 1898. Reise nach Nordost Sibirien in das Lenagebiet in den Jahren 1888-1889. - Deutche Entomol. Zeitsohr., "Iris", 10: 209-265. * Herz, 0. 1900. Meine Lepidopteren-Ausbeute im nördlichen Buchara und im Seravschan-Gebiete im Jahre 1892. -Ann. Mus. Acad. Sei. Zool. St.-Petersbourg 5(4): 428-457. * Herz, О. 1902(1903). Lepidopteren-Ausbeute der Lena-Expedition im Jahre 1901. - Ofv. Finsk. Vet. Soc. Forh., 45, 15: 1-22. * Herz, О. 1903. Beitrag zur Kenntnis der Lepidopterenfauna der Tschuktschen-Halbinsel. - Ежегодник Зоол. Музея Императорской Академии Наук, 8: 14-16. * Herz, О. 1903. Verzeichniss der auf der Mammuth-Expedition gesammelten Lepidopteren. - Ежегодник Зоол. Музея Императорской Академии Наук, 8: 61-87. * Herz, O. 1904. Lepidopteren von Korea. - Ежегодник Зоол. Музея Императорской Академии Наук, 3: 263-390. == Библиография == * Брокгауз и Ефрон, 1993. Энциклопедический словарь. Биографии (репринт). т. 4.- М., "БРЭ", с. 50. * Кузнецов Н.Я., 1906. "Герц" - Ежегодн. зоол. муз. Имп. акад. наук, т. XI. * Augusta A., Burian Z., 1962. Le livre des mammouths. - Paris, Nouvel office d'edition, p. 8-20. * Horn, W., Kahle I., Friese G., Gaedike R., 1990. Collectiones entomologicae. // Teil 1. - Berlin, ADL: 168-169. * Korolev V.A., Murzin V.S., 1997. Historical review. In: Guide to the butterflies of Russia and adjacent territories (Lepidoptera, Rhopalocera). Vol. 1.<ref>Королёв В.А. [http://jugan.org/herz.html ГЕРЦ АЛЬФРЕД-ОТТО ФЕДОРОВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180918142201/http://jugan.org/herz.html |date=2018-09-18 }}</ref> == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:1852 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:1905 сыллаахха өлбүттэр]] [[Категория:Энтомология]] j94bcdtqn4g2ruleost3i48ywbihecl 6 25913 429924 313448 2026-07-29T09:21:20Z MasterRus21thCentury 20638 429924 wikitext text/x-wiki {{Ойуу2 | ойуу ис хоһооно = Ытык Бэлиэ «Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык гражданина» | төрүт = http://sakha.gov.ru/node/230 | оҥоһуллубут кэмэ = биллибэт | ааптар = биллибэт }} {{PD-RU-exempt}}{{NCT|Znak_PochGrRSYa.jpg}} [[Категория:Наҕараадалар]] l8vu4m2sb7p9sf6o0jffr258at0k768 0 26995 429918 412985 2026-07-29T08:51:01Z MasterRus21thCentury 20638 429918 wikitext text/x-wiki [[Билэ:Grigory Semyonov (sakha.gov.ru).jpg|мини|1966]] '''Семенов Григорий Трофимович''' (27.02.1903—16.06.1970) — геолог, Социалистыы Үлэ Дьоруойа. == Олоҕун олуктара == [[1903]] сыллаахха [[олунньу 27]] күнүгэр [[Сунтаар улууһа|Сунтаар оройуонун]] [[Хадан]] нэһилиэгэр төрөөбүт.<br /> Элгээйи икки кылаастаах оскуолатын бүтэрэээт, 1916 сыллаахха Үрдүкү начальнай училищеҕа үөрэммит. 1922 сыллаахха Бүлүүгэ II ст. оскуоланы бүтэрбит.<br /> 1923—1924 сс. Бүлүүгэ I ст. учууталлаабыт, оскуола сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит.<br /> 1924 с. партия Саха Сиринээҕи обкома туһаайыытынан, Томскай университетыгар геология салаатыгар үөрэммит. Университеты 1930 сыллаахха бүтэрэн Саха сиригэр кэлэн Хаҥаласка (Туймаада хочотун Хотугу Ытык хайатыгар турар бөһүөлэк) геологтар баартыйаларын начаалынньыгынан анаммыт. Кини салалтатынан геологтар таас чох ссаппааһын аахпыттар уонна хостуурга сүбэлэри биэрбиттэр. 1931—1932 сыллаахха Буотама-Тиит Арыы геологтар баартыйаларын начаалынньыгынан үлэлии сылдьан Буотама үрэххэ тимир уруудатын разведкалаабыт. 1932 сыллаахха Дьокуускай оруйуонун геологоразведочнай управлениетын начаалынньыгынан анаабыттар. 1933 сыллаахха Саха сирин геоологоразведочнай треһин начаалынньыга буолбут. Онтон 1934 сыллаахха "Союзникельоловоразведка" Саха сиринээҕи салаатын управляющайынан анаммыт. 1935 сыллаахха САССР Госпланын бэрэстээтэлин солбуйааччытынан анаммыт. 1936 с. ЯЦИК Бөрөсүүдьүмүн чилиэнинэн талыллыбы, онтон 1936 с. САССР Үрдүкү Сэбиэтин бастакы ыҥырыытыгар дьокутаакка хандьыдаат буолбут. 1938 сыллаахха РСФСР Холуобунай кодексын 58-с ыстатыйатынан хаайыллыбыт, суута 1941 сыллаахха буолбут, 8 сыл көннөрөр-күһэлэҥ лааҕырга уурахтаммыт. 1948 с. босхолонон баран хос тутуллубут уонна Красноярскай кыраайга суутунан көскө ыытыллыбыт, онно геологоразведка баартыйалараыгар үлэлээбит. 1949—1956 сс. Норильскай ГОК геологоуправлениетын ГРП-тыгар үлэлээлээбит. 1955 с. реабилитацияламмыт уонна бырааба барыта чөлүгэр түһэриллибит. 1957—1969 сс. Саха срин геологиятын упраылениетын кылаабынай геологунан үлэлээбит. Бу кэмҥэ Саха сиригэр бөдөҥ геология арыйыылара буолбуттара: Айхал уонна Удачнай кимберлдит туруупкалара, Үөһээ Дьааҥыга көмүс сытар сирдэрэ, ртуть, хорҕолдьун, гаас сытар сирдэрэ. Ону таһынан Семенов олохтоох геологтары бэлэмниир үлэҕэ сүҥкэн өҥөлөөх, СГУ-га петрографияҕа уонна экономическай геологияҕа лиэксийэ ааҕара. [[1970 сыл|1970]] сыллаахха [[бэс ыйын 16]] күнүгэр өлбүтэ. == Наҕараадалара уонна ытык ааттара == * Социалистыы Үлэ Дьоруойа<ref>[http://sakha.gov.ru/node/2003 Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Герои Социалистического Труда]</ref> (1966.07.04) == Өссө маны көр == [[Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)]] == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Сигэлэр == * [http://old.gazetayakutia.ru/print.aspx?id=5751 Выбор якутян перед историей…] * [http://www.sakha.gov.ru/main.asp?c=2198 Знаменательные даты и события -> Памятные даты -> 2003 год -> Февраль] * [http://ysia.ru/spravka/?paged=3&tag=geroj-sotsialisticheskogo-truda Семёнов Григорий Трофимович]// Энциклопедия ЯСИА * Владимир Пестерев. История Якутии в лицах. — Якутск: «Бичик», 2001. {{bio-stub}} [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:1903 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:Олунньу 27 күнүгэр төрөөбүттэр]] [[Категория:Сунтаар улууһугар төрөөбүттэр]] [[Категория:1970 сыллаахха өлбүттэр]] [[Категория:Бэс ыйын 16 күнүгэр өлбүттэр]] [[Категория:Социалистическай Үлэ Геройдара]] [[Категория:Саха биллиилээх дьоно]] [[Категория:ССРС кэмигэр репрессияҕа түбэспиттэр]] [[Категория:Геологтар]] ocvtgzrptrxlkjm1c70pl2h2dheja6l 0 29890 429919 392448 2026-07-29T08:58:45Z InternetArchiveBot 20075 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 429919 wikitext text/x-wiki '''Итибубан''' ({{lang-ja|一分金}}) — [[Япония]] Токугава сёгунат эпохатын [[харчы]]та.<ref>''The Cambridge History of Japan: Early modern Japan'' by John Whitney Hall p.61 [http://books.google.com/books?id=k_BrQL4Pn0QC&pg=PA61]</ref> == История == Итибубаны кыһыл эбэтэр үрүн көмүстэн оҥороллоро, сыаната [[кобан]] чиэппэрэ буолара. Итибубана [[1714]] сыллаахха ыйааһына ({{lang-ja2|佐渡一分判金}}) 4,5 грамм этэ, [[кыһыл көмүс]] 85,6 % уонна 14,2 % үрүн көмүс. Үрүн көмүс итибубан [[1837]]—[[1854]] [[сыл]]лаахха (''итибугин'' Тэмпо эпохата, {{lang-ja2|天保一分銀}}, эбэтэр нууччалыы «старый итибубан») 8,66 грамм этэ, кыһыл көмүс 0,21 % уонна 98,86 % үрүн көмүс.<ref>Toi Museum</ref> 2 итибубан [[манньыат]]а (эбэтэр 1/2 [[кобан]]) ''нибубан'' дэнэрэ ({{lang-ja2|二分判}}). == [[Манньыат]] көрүҥнэрэ == <Gallery perrow=3 widths=400px align=center> File:Tokugawa coinage Ichibugin.jpg|Үрүҥ көмүс итибубан. File:Keicho-1buban.jpg|Итибубан, Кэйтё эпохата File:Shotokukoki-1buban.jpg|Итибубан, Кёхо эпохата File:Bunzi-1buban.jpg|Итибубан, Гэмбун эпохата File:Hozi-1buban.jpg|Итибубан, Бунсэй эпохата File:Hozi-1buban.jpg|Итибубан, Тэмпо эпохата </Gallery> == Өссө маны көр == * [[Кобан]] == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Ылыллыбыт сирэ == * ''Мэттингли Г.'' Монеты Рима. — М.: Collector’s Book, 2005. == Сигэлэр == * [http://www.trajan.ru/nominal.html Денежная система времен Траяна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305041247/http://www.trajan.ru/nominal.html |date=2016-03-05 }} [[Категория:Былыргы харчы]] [[Категория:Дьоппуон экономиката]] qzhxacqpjitjvxmmwfzz6efah9eaa9u 0 29891 429922 392449 2026-07-29T09:16:13Z InternetArchiveBot 20075 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 429922 wikitext text/x-wiki [[File:Quinarius.jpg|right|400px|квинарий]] [[File:Quinarius Allectus galley-RIC 0128.2.jpg|right|400px]] '''Квинарий''' ({{lang-la|quinarius}} — «биэс», биэс асс) — [[Былыргы Рим]]нэ бытархай [[үрүҥ көмүс]] [[манньыат]]. == Манньыат үөскээһинэ == Биһиги эрабыт иннинэ 269 сылтан, [[III үйэ]] иннинэ оҥоһуллубута. Биһиги эрабыт иннинэ 217 сылтан сыаната 5 асс (бу мантан кини аата уонна бэлиэтэ үөскээбитэ — римскай сыыппара '''V''' эбэтэр '''<s>V</s>'''), онтон — 8 асс. Үрүн көмүс квинарий [[кыһыл көмүс]] квинарийтан уратыта буолар — кыьыл кемус квинарий манньыата 200 асс сыаналаах. Квинарий ыйааһына 1,5 грамм уонна мээрэйэ 15 мм. Манньыатаҕа сирэй еттутугэр ([[аверс]]) император ойоҕоһуттан көстүүтэ ойууламмыт, кэлин еттугэр ([[реверс]]) — Виктория таҥара ойуута баара. Легионердар хамнастарын квинарийынан ылаллара. Саллааттар укта сылдьалларыгар табыгастаах буоллун диэн кыра мээрэйдээх эбит. Боростуой дьонно квинарий улаханнык суога, дэнник кестере. == Өссө маны көр == * [[Денарий бэлиэтэ]] == Ылыллыбыт сирэ == * ''Мэттингли Г.'' Монеты Рима. — М.: Collector’s Book, 2005. * «Квинарий». БСЭ, 3-е издание. == Сигэлэр == * [http://www.trajan.ru/nominal.html Денежная система времен Траяна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305041247/http://www.trajan.ru/nominal.html |date=2016-03-05 }} {{ref-ru}} [[Категория:Былыргы харчы]] gg24tknvor3izmf7t47jl51dxihrxud 0 44539 429915 402096 2026-07-29T03:55:41Z InternetArchiveBot 20075 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 429915 wikitext text/x-wiki '''Балай буолуу''' (Көрбөт буолуу)- мэдисиинэ тиэрминэ, харах көрбөт буолуутун эбэтэр кинини улаханнык өлөрүүтүн ааттыллар. Көспүт суолтата: үөрэҕэ, сайдыыта суох, билиитэ-көрүүтэ суох. Аһынары-харыстыыры билбэт, киһи кыаҕар бас бэриммэт, баламат. Көрбөт буолуу арахсар: Адьас көрбөт буолуу ([[Амавроз|амавроз]]), сороҕун көрбөт ([[Скотома|скотома]]), көрөрүн аҥарын сатаан көрбөт ([[Гемианопсия|гемианопсия]]). Итини таһынан өҥнөрү сатаан көрбөт буолуу ([[Дальтонизм|дальтонизм]]). == ВОЗ быһаарытыынан == Травмаланыы, ыалдьыы уонна өлүү статистичиэскай классификацияларынан онус хаттан көрүү буолуу 6/18 кыра, ол эрээри 3/60 элбэх, эбэтэр 20 кыраадыска диэри көрбөт буола5ын диэн доруобуйа харыстабылын аан дойдутааҕы тэрилтэтэ бэлиэтиир. == Көрбөт буолуу төрүөтэ == Доруобуйа харыстабылын дойдутааҕы тэрилтэтэ ыйарынан көрбөт буолуу төрүөтүөнэн манныктар буолаллар: *[https://mosgorzdrav.ru/ru-RU/health/default/card/32.html Катаракта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191223081255/https://mosgorzdrav.ru/ru-RU/health/default/card/32.html |date=2019-12-23 }} (47,9%) *[https://eyeclinic.ru/treatment/glaucoma/ Глаукома] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191223081258/https://eyeclinic.ru/treatment/glaucoma/ |date=2019-12-23 }} (12,3) * Кырдьыынан (8,7%) * Роговица сыыьырыытыттан (5,1%) * Диабет ретинопатиятыттан (4,8%) * Кыра оҕолор буолуулара ( А витамин дефицита, катаракталаах уонна ретинопатиялаах эрдэ төрөөбүттэр (3,9%) *[[:ru:Трахома|Трахома]] (3,6%) *[https://www.who.int/ru/news-room/fact-sheets/detail/onchocerciasis Онхоцеркоз] (0,8%) Ону таһынана, араас инфекциялар, харах травмата көрбөт буолуута имэрдиэхтэрин сөп. Аан дойдуга саамай элбэхтэ кырдьыынан сибээстэн уонна диабет көрүнүнэн көрбөт буолуута бэлиэтэтэр. Атын өттүнэн көрдөххө, медицинскэй – санитарнай сабыдыалынан инфекцияттан балай буолуу ахсаана аҕыйаабыт. Ол курдук көрбөт буолууга тиэрдэр трахома ыарыыта 1985 сылга 360 мөлүйүөнтэн 2000 сылга 40 мөлүйүөҥҥэ диэри аҕыйаабыт. === Оҕо күүтүнү кытта сибээстээх төрүөттэр === О5о көрбөт буолуута кытта төрүөттэр сөп. Холобур, төрөөhүнү кытта сибээстээх [https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC_%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%B6%D0%B4%D1%91%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B9_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BD%D1%83%D1%85%D0%B8&action=edit&redlink=1 краснуха синдрома] уонна [[:ru:Ретинопатия_недоношенных|эрдэ төрөөбүттэр ретинопатиялара]]. === '''Травмалар''' === АХШ территориятааҕы 30 саастаах диэри дьоннор харахтарын травмата (аҥар харахтара көрбөт буолуулара) үгүстүк бэлиэтэнэр. Катаракта уонна харах травмата харахха бэйэтигэр дьайаллар. Онтон көрөр ньиэрбэ ыарыыларын сайдыыта, ньиэрбэ төрдүгэр дьайан, харахтан мэйии кэтэх чааһыгар сигналлары ыытан харах көрүүтүн мөлтүүрүгэр тиэрдэр. Мэйии кэтэх чааһын ыарыыта кортикальнайкорбот буолууну кытта сибээстээх уонна мэйии сөпкө көрөр дьоҕурун мэһэйдиир, сүтэрэр буолууга тиэрдэр. Маннык ыарыылаахтар күн бүтүүтэ көрөллөрө мөлтүүр. === '''Генетическэй дефектэр''' === Альбинизмнаах дьон сонуонунан көрбөт дьонно киирсэллэр, ол эрээри, дьигинэн сорохторо эрэ адьас көрбөттөр. [[:ru:Наследственная_оптическая_нейропатия_Лебера|Лебера]] диэн төрүөҕүттэн көрбөт буолуу, оҕо сааһыгар көрбөт буолууга тиэрдиэн сөп. Киьи генома кортированиятын кэнники ситиһиилэрэ харах мөлтөөһүнэ уонна көрбөт буолуу генетическэй төрүөттэрин быһаарарга көмөлөһөллөр. Оннук холобурунан [[:ru:Синдром_Барде_—_Бидля|Барде-Бидля синдрома]] буолар. === '''Сүһүрүү''' === Сорох түбэлтэлэргэ химическэй веществолары иһииттэн көрбөт буолууга тиэрдии үөскүөн сөп. Оннук биллэр холобурунан [[:ru:Метанол|метанол]] буолар. Муравьинай кислотаҕа уонна формальдегида5а диэри окисляйся (буккулубут) метанол көрбөт буолууга, оннооҕор өлүүгэ тиэрдэр. Метанол киьи организмыгар денатурированнай этиловый спирт булкааһынын утаҕа буолан киирэр. 30 мл метанолу испит киһи көрөр ньиэрбэтэ эргиллибэттик кэһиллиэн сөп. Ол метанол метаболиттарын төрүөттэриттэн буолар. === '''Соруйан оҥоруу''' === Киһини соруйан көрбөт оҥоруу түбэлтэлэрэ история5а биллэллэр. «око за ока, зуб за зуб» таҥара сокуонунан киирэ сылдьар, ону таһынан шараитка эмиэ билигин да туттуллар. Ол курдук, кэргэн ылыахтаах кыыһын кислотанан көрбөт оҥорбут эр киһини 2003 сыллааха пакистан террору утарар суута көрбөт буолууга уураахтаабыта. Эмиэ итинник уурааҕы 2009 сыллаахха Иранна кыыһыгар кислотаны сирэйигэр ыспыт киһиэхэ уураахтаабыттара. Ити уура5ы эмсэҕэлээбит кыыс бэйэтэ толоруохтааҕа. == Көрбөт буолуу көрүнүн быһаары истиэпэннэрэ == Көрбөт буолууну быһаарарга араас шкалалары тутталлар. Олох көрбөт буолууну сырдыкка реакциялаабат буолуунан быһаарыллар. Ол гынан баран, элбэх дойдуга адьас көрбөт буолуу диэн өйдөбүл киирбит. Ол аата киһи сырдыгы уонна хараҥаны быһаарар. Ол эрээри маннык быһыы олох аҕыйах, адьас суолтата суох. АХШ уонна Европа дойдуларыгар адьас көрбөт көрөр дьогур 20/200 (объектан пациент 20 фут (7 миэтрэ5э тэннээх) тэйиччи буолуохтаах. Доруобуйа киһи 200 ут (70 миэтрэ) көрөрүн курдукка тэннээх(70миэтрэ) көрөрун курдукка тэннээх. Угус дойдуларга 20 кыраатыстан иэнниэх киһи норальный- - 180 кыраадыс) эмиэ көрбөт дьоҥно киирсэр. Сымыйанан көрбөт буола сатааһын олох агыйахта көрсүллэр уонна быһаарыллар. Ол эрээри, мөлтөхтүк көрүүнү улаатыннаран көрбөт сатааһын түбэлтэлэрэ бааллар. == Балай буолууттан тууһурунуу == === Силдьит ыттар === Мөлтөхтүк көрбөр уонна көрбөт дьоҥно анал үорэтиилээх ыттары туһаныы сүүһүнэн сылларга баар суол. === Электроннай компьютер тэриллэрэ === Ааҕар кинигэ оннугар билигин аудиокинигэлэри истиэххэ сөп. Араас инсценировкалары уонна аудиоспектакыллары цифровой аудиоплеерынан киһи истэр. Көнүл тарҕатыыга араас сайтар бааллар. Көрбөттөргө практическай көмөлөөх анаан уһуллубут диктордар аудиокинигэлэрин таһынан программалар бааллара олус туһалаах. [[:ru:Брайлевский_дисплей|Брайль дисплейын]] уонна [https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0&action=edit&redlink=1 клавиатуратын] көмөтүнэн көрбөт дьон персональнай компьютерынан араас тиэкситэри редакциялыахтарын сөп. Араас тэриллэр оноһулла сылдьаллар. Холобур, «Тактильное виденье» диэн көрөрү солбуйар, сигналлары ыытар уонна кодирования саҥа запатентованнай ньымата диэн аппараттар. === Көрбөттөргө аналлаах копьютернай бырагарааммалар === Көрбөттөргө аналлаах компьютерынан туһаналларыгар брайль уонна саҥарар киллэрэр-таьаарар даннайдары тутталлар. Маны таһынан тактильнай электромеханическай панеллары туһаныллар. Көрбөттөргө [[:ru:Linux|Linux]] (20)-[[:en:Oralux|Oralux]] уонна [[:en:Adriane_Knoppix|Adriane Knoppix]] операционнай системалар оноһуннулар. Маны таһынан [[:ru:NetHack|NetHack]] диэн көрбөт дьоҥно аналлаах компьютернай оонньуу баар. Судургу уонна бөдөҥ шрифтээх программалар мөлтөхтүк көрөр дьоҥно аналлаахтар. Өссө [[:ru:WAI-ARIA|WAI-ARIA]] диэн мөлтөхтүк көрөр уонна көрбөт дьон Интернетинэн улэлииллэригэр веб-техгология баар. === Бионическай харах === Бионическай харах диэн көрөр буолууну чөлүгэр түьэрэргэ аналлаах искусственнай көрүү системата буолар. Нейроннары тыыппакка эрэ харах сетчаткатын ньиэрбэтигэр электрическэй видеосигналлары ыытар. === Көрбөт буолууттан эмтэр === Сырдыгы сатаан көрбөт буолбут харах сетчаткатын эмтииргэ анаан эмп оҥорууга россия лабораторията күүскэ үлэлэьэр. Бу эмп кутуйахтарга икки нэдиэлэ устата харахтарыгар ыстарбыттара. Ити түмүгэр сырдыгы күлүгү арааран көрөр буолбуттара. Ол эрээри предмети уонна ону кыайан көрбөттөр. Үлэ салҕанан барар. Учуонайдар 2019-20 сылларга сүрүн ситиһии баар буолуоҕа диэн эрэннэрэллэр. == Туhаныллыбыт литература == * ''Островский В. М.'' Слепота // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — <abbr>СПб.</abbr>, 1890—1907. * ''Н. Кузнецов.'' Слепота // Большая советская энциклопедия: В 65 томах / под ред. К. Е. Ворошилова, А. Я. Вышинского, П. И. Лебедева-Полянского, А. Лозовского, Ф. Н. Петрова, Ф. А. Ротштейна, О. Ю. Шмидта, Ем. Ярославского. — 1-е изд. — <abbr>М.</abbr>: Государственный научный институт «Советская Энциклопедия», 1945. — Т. 51 (Серна — Созерцание). — С. 385—387. — 846 с. — 45 000 экз. * <nowiki>Слепота // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — </nowiki><abbr>М.</abbr> : Советская энциклопедия, 1969—1978. * Слепота // Популярная медицинская энциклопедия / Гл. ред. Б. В. Петровский. В 1 томе. Аборт—Ящур. — 2-е изд., доп. и перераб. — <abbr>М.</abbr>: «Советская Энциклопедия», 1987. — С. 573—574. — 704 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-87410-013-Х. * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%B0 [[Категория:Көрүү]] [[Категория:Физиология]] [[Категория:Харах]] bqvqfuez8s7o53x3lq0hk5rrij3jii1 0 45174 429926 400928 2026-07-29T11:30:57Z InternetArchiveBot 20075 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 429926 wikitext text/x-wiki '''Манаас''' ({{Lang-ky|Манас}}) — [[кыргыыстар]] муҥутуур чыпчаал эпостара уонна ол эпоска кэпсэнэр, кыргыыстары түмпүт баатыр аата. Манас [[ЮНЕСКО]] киһи-аймах материальнайа суох баайын-дуолун тиһигэр киирбитэ уонна Гиннес муҥутуур ситиһиилэрин кинигэтигэр саамай улахан кээмэйдээх эпос быһыытынан эмиэ бэлиэтэммитэ. == Түһүмэхтэрэ уонна этээччилэрэ == [[Билэ:Order_Manas1.jpg|мини|Манаас Кыргыстаан саамай үрдүк наҕараадатыгар - "Манаас" уордьаныгар ойууламмыт]] Эпос 3 түһүмэхтээх: "Манаас", "Сэмэтэй", "Сэйтэк". Эпос ис хоһоонунан Манаас хорсун быһыылара буолаллар. Саҕымбай Орозбаков (1867—1930) и Саякбай Каралаев (1911—1971) барыйааннара ордук билэллэр. Сагымбайтан чинчийээччилэр 1920-с сыллардаахха Манаас туһунан түһүмэҕин эрэ сурунан ылбыттара (19 тыһ. кэриҥэ устуруока); Саякбайтан үс түһүмэҕэ барыта суруллубута (937 тыһ. устуруока). Чинчийээччилэр ону таһынан Тоҕолох Молдо (1860—1942), Молдобасан Мусулманкулов (1884—1961), Шапак Рысмендеев (1858—1956), Баҕыш Сазанов (1818—1918), Ибраим Абдырахманов (1888—1960), Мамбет Чокморов (1846—1932) этэн хаалларбыт барыйааннарын суолталыыллар. Манаас биир улахан кээмэйдээх барыйаанынан Кытайга олорбут биллиилээх этээччи Дьусуп Мамаай (1917-2014) киэнэ буолар. Кини эппит эпоһун 8 чааһа 200 тыһ. устуруокалаах уонна 18 туомунан Үрүмчүгэ (1984—2007), оттон Кыргыстааҥҥа толору кээмэйинэн тахсыбыта (2014-2018) . == Эпос үөскээбитэ == Манаас туһунан аан бастаан кинини көмөллөрүгэр кыайыыларын-хотууларын хоһуйан баатыр чугас киһитэ Ыраман уола Ырчи-уул ыллаабыта диэн үһүйээн буола сылдьар. Ол кэннэ Тохтоҕул ырыаһыт Манаас туһунан араас норуот тойуктарын бииргэ холбоон ыллыыр буолбута биллэр. XIX үйэҕэ олоро сылдьыбыт атын ырыаһыттар ааттара биллэр да, кинилэр айымньылара суруллубакка хаалбыт. Манаас айыллыбыт кэмэ чопчу биллибэт, ол эрэн биир үксүн XV-XVI үйэтээҕи кэм кэпсэнэр диэн сабаҕалыыллар. Кыргыыстар олохторугар IX үйэҕэ буолбут быһылааннар ойууланаллар диэн санаа эмиэ баар. В.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Жирмунскай этэринэн айымньы эйгэтэ сүрүннээн XV—XVIII үйэлэргэ сөп түбэһэр, ону таһынан отой былыргы да кыбытыктар бааллар. "Манаас" кэмэ үһүйээн буолбакка олоххо диҥнээхтии буолбут диэн санааны Е.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Мелетинскэй тутуһар (ол Сибиир атын түүр омуктарын эпостарыттан уратыта буолар) Бу эпос бастаан [[XVI үйэ|XVI үйэҕэ]] Маджму ат-Таварих диэн үһүйээн аҥаардаах айымньыга ахтыллар. Онно МанаасТохтамыш, Мухаммед хорезмшах уо.д.а. дьиҥнээхтии олоро сылдьыбыт дьону сэргэ ахтыллар. == Ис хоһооно == Кыргыыстар хааннара Ноҕой өлбүтүн кэннэ, кини утумнааччылара саараҥныылларын туһанан өстөөхтөрө киданнар кыргыыстар сирдэрин былдьаан, Ала-Тоо сириттэн үтүрүйэллэр. Ноҕой сыдьааннарын кый ыраах кыйдыыллар. Оттон хаалбыт кыргыыстар улахан эрэйгэ-муҥҥа тиксэллэр. Ноҕой кыра уола Дьакып Алтаайгатиийэр уонна онно баар калмактарга илии-атах буолан сылдьар. Кэлин бурдук ыһан, көмүс көрдөөһүнүгэр үлэлээн байан-тайан барар. Сааһырарын диэки хара баһаам сүөһү баайданар. Ол эрэн кэнчээри ыччат хаалларымаары гынным диэн санаата буолбат. Санаарҕан Таҥараттан аһынарыгар көрдөһөр, ытык сирдэргэ сылдьар, кэрэх кээһэр. Дьэ, ол кэннэ, дьикти түүл көстөр уонна бастакы ойоҕо хат буолар. Тоҕус ыйынан уолланаллар. Аны ол күн Дьакып сылгытын үөрүгэр төрөөбүт кулуну уолугар аныыр. [[Билэ:Stamp_of_Kyrgyzstan_066.jpg|хаҥас|мини|156x156пкс|Кыргыстаан маарката]] Дьакып үөрүүтүттэн улахан малааһын тэрийэр, уолу Манаас диэн ааттыыллар. Уол оҕо эрдэҕиттэн уратыта биллэн барар, үөлээннэхтэриттэн быдан бөҕө-таҕа, мэник, дэлэгэй буолар. Аата-суола Алтаайтан ыраах иһиллэн барар. Алтаай калмактара бу уол туһунан Кытай Эсэн-хаан хааныгар тыллыы охсоллор. Батыгаһа суох кыргыыстар баатырданан эрэллэр, ону эрдийэ илигинэ тутан ылан суох гыныахха диэн сүбэлииллэр. Ону истэн Эсэн-хаан уолу туттараары атыыһыт буолан кубулуммут дьонун ыытар. Олор уол оонньуу сылдьарын көрөннөр тута сатыыллар, ол эрэн Манаас атастарын кытта бэйэлэрин тутан ылан, илдьэ кэлбит баайдарын-дуолларын дьоҥҥо түҥэтэн кэбиһэр. Ол кэннэ кыргыыстары утары калмак бухатыыра Нескара улахан сэриинэн киирэр. Манаас ол сэриини чугас баар омуктары мунньан көрсөр уонна кыайыылаах тахсар. Итини көрөн, ыаллыы олорор маньчжурдар уонна калмактар көмүскэтээри бары Манаас тула түмсэллэр уонна Манааһы хаанынан талаллар. Манаас бэйэтиттэн быдан күүстээх [[Уйгуурдар|уйгуурдары]] сэриилээн кыайар. Кыргыыстар катаҕан аҕа уустарын баһылыга Кошой онуоха улахан көмө буолар. Кайыпдан диэн уйгуур биир баһылыга Кайыпдан Хара-Бөрк диэн кыыһын Манааска ойох биэрэр. Кошой этиитин истэн Манаас өстөөхтөр былдьаабыт Ала-Тоо сирин төнүннэрэргэ сорунар. Сэрии хомунан кыайан төрүт сирин төнүннэрэр. Ол кэннэ кыргыыстар Алтаайтан араҕан өбүгэлэрин сирин булаллар. Манна кэлэн Манаас Азирет диэн хара дьүһүннээх ытык хайалар тэллэхтэригэр олохсуйар. Кыргыыстар кыр өстөөхтөрө кытай Алооке хаана кыргыстар көһөллөрүн тохтотоору сэриилииргэ сананар. Ону истэн Манас түөрт уон боотурун ылан утары киирэр уонна кыайан Алооке ордуутун былдьаан ылар. Онтон саллан Алооке кыргыыстары кытта эйэлэһэргэ күһэллэр уонна онтун бигэргэтэн уолун Боокены кыргыыстарга биэрэр. Ити кэмҥэ эмиэ кыргыыстар Афганистан хаанын Шоруҕу кытта утарсыылара күүһүрэр. Ону да кыайан Манаас аны Шорух кыыһын Акылайы түөрт уон энньэ кыыстаах ойох ылар. [[Билэ:Stamp_of_Kyrgyzstan_071.jpg|хаҥас|мини|162x162пкс|Кыргыстаан маарката]] Эпоска Алмамбет бухатыыр туһунан туспа сэһэн киирэ сылдьар. Манна кини төрүөҕүттэн Манааска кэлиэр диэри кэрчик кэм кэпсэнэр. Алмамбет аҕата Соорондук кытай улахан сэрииһитэ эбит. Өр оҕоломмокко сылдьан баран кырдьар сааһыгар уолланан хаалар. Алмамбет кыра эрдэҕиттэн "Луо үөрэҕэ" (кырг. Ажыдаардын окуусу) диэҥҥэ үөрэнэн араас билиини, абы-хомуһуну баһылыыр. Кинини кытта араас бас-көс дьон оҕолоро үөрэнэллэр, олору барыларын Алмамбет баһыйар уонна хорсун сэрииһит буолан тахсар. Мындыр толкуйунан, хорсунан, сиэрдээҕинэн аатырар. Эдэр эрдэҕинэ аҕатын солбуйан кытай сэрииитин бүттүүнүн салайар буолар. Биирдэ бултуу сырыттаҕына Көкчө хаан көрсөр уонна абын-хомуһунун быраҕан дьону кытта тэҥҥэ сылдьарыгар этэр. Дьиэтигэр кэлэн Алмамбет аймахтарын саҥа итэҕэли ылыналларыгар ыҥырар. Ону төрөппүттэрэ да, аймахтара да буолумматтар. Өбүгэлэрин итэҕэлиттэн туораан эрэр диэн аҕата Алмамбеты хаайтарар. Онтон куотан Алмамбет Көкчөҕө тиийэн саһыарарыгар көрдөһөр. Бу кэннэ Алмамбет суон сурахтаммытын сөбүлээбэккэ Көкчө бөтөстөрө кинини Көкчө ойоҕо Ах-Эрчэги кытта көрсүүлэстэ диэн сымыйа тыл тарҕаталлар. Онтон кыһыйан-абаран Алмамбет Көкчөттөн араҕар. Ол сылдьан Манааһы бултуу сырыттаҕына көрсө түһэр. Манаас Алмамбет туһунан эрдэттэн истэ-билэ сылдьар буолан айхаллаан көрсөр, малааһын тэрийэр. Манаастаах Алмамбет ыкса атастыы буолаллар. Манаас эрдэ Акылайы уонна Хара-Бөркү сэрии түмүгэр ойох ылбыт буолан аҕатыттан атын кыыһы кэпсэтэн ылан биэрэригэр көрдөһөр. Көрдөөн-көрдөөн Дьакып Бухара хааныгар Атемирга тиийэн кини кыыһын Санирабиганы сөбүлүү көрөн кэпсэтэн халыҥ халыымы-атыыны төлүүр. Манаас бу кыыһы туох баар сиэри тутуһан, силигин ситэрэн ойох ылар. Кыргыыстар кийииттэрин Каныкей диэн ааттыыллар, ол аата хаан ойоҕо диэн суолталаах. Аны Манаас түөрт уон бөтөһө Каныкейи кытта кэлсибит түөрт уон кыыһы ойох ылаллар. Алмамбет буоллаҕына хайа кыыларын иччитин кыыһын Аруукены ылар. [[Билэ:Stamp_of_Kyrgyzstan_064.jpg|хаҥас|мини|159x159пкс|Кыргыстаан маарката]] Манаас туһунан сураҕы истэн баран ыраах хоту үүрүүгэ сылдьыбыт аймахтара көһөн кэлэллэр. Бу Дьакып убайын Үсөн оҕолоро. Кинилэр туора омугу кытта олортон калмактартан ойох ылан, төрүт үгэстэрин умнубут дьон этилэр. Калмактар кинилэри Көскаманнар диэн ааттыыллара. Бу кэмҥэ Манаас Кошого көмөҕө барар. Афганистан хаана Түлкү Кошой суоҕунан туһанан катаҕаннарга саба түһэн Кошой уолун өлөрөн кэбиһэр. Ол эрэн Түлкү инитэ Акун иирсээни тохтотор. Түлкү буруйун билинэн Кошойго толук биэрэр уонна солотун Акуҥҥа туран биэрэр. Манаастаах Акун эйэлэһэллэр уонна кыыстаах уол оҕолоннохторуна олору холбуох буолан илии охсуһаллар. Кыргыыстар Көкөтөй хааннарын (Панус күрээбитин кэннэ Ташкеҥҥа олохсуйбут) уола Бох-Мурун Түлкү кыыһа Канышайы кэргэн ыларга сананар, кэпсэтиитин ыытары Манаас Бахайга соруйар. Манаас сырыыга сылдьар кэмигэр Көскаманнар кэлэллэр. Олору Каныкей көрсөр уонна үгэс быһыытынан олохторун тэринэллэригэр үбүнэн-аһынан көмө оҥорор. Манаас аймахтарын көрсөр малааһын тэрийэр. Сир, сүөһү-ас, мал-сал тыыран биэрэр. Ол үрдүнэн Көскаманнар иҥсэлэрэ батарбакка Манааһы утары куомуннаһаллар. Манааһы сүлүһүрдэн өлөрөн баран солотун, баайын-дуолун былдьыырга сананаллар. Көскаманнар тоҕоостоох түгэнинэн туһанан баатыры бөтөстөрүн кытта ыалдьыттата диэн ыҥыраллар. Сэрииттэн эргиллибит Манаас үөрүүнэн сөбүлэһэр. Күндүлүүр астарыгар сүлүһүн кутан биэрэллэр. Ол эрэн Манаас өрүһүнэр уонна бөтөстөрүн тыынын эмиэ быыһыыр. Көскаманнар онтон сылтаан бэйэлэрин истэригэр иирсэн кыргыһан бараллар, ол түмүгэр тыыннара быстар. [[Билэ:Stamp_of_Kyrgyzstan_069.jpg|хаҥас|мини|161x161пкс|Кыргыстаан маарката]] Кыргыыстар чулуу хааннара Көкөтөй кырдьан бу орто дойдуттар барар. Уолугар Бох-Муруҥҥа кэриэһин хайдах харайарын, туох сиэри-туому тутуһарын этэн хаалларар. Уонна сүбэни-аманы Манаастан көрдүүрүгэр дьаһайар. Бох-Мурун харайан баран үс сыл устата аҕатын ахтардыы-саныырдыы оҥостор. Ол тэрээһинин барытын Манаас бэйэтэ дьаһайар буолар. Хоолдьуга аһыгар ыраахтан-чугастаан киһи бөҕөтө мустар. Күрэс бөҕө тэриллэр, кыайбыт-хоппут Бох-Мурунтан күндү бэлэх тутар. Ол эрэн кыргыыстар сорох бас-көс өттүлэрэ Манаас аҥардастыы дьаһайарын сөбүлээбэттэр. Сүбэлэһэн баран онтуларын аһаҕастык биллэрэргэ быһаарыналлар. Инньэ гынан баран Кошой олору алы гынан тохтотолуур. Туора дьон-сэргэ, ол иһигэр кыргыыстарга өс санаалаахтар да баалларына Манааһы уодьуганныах буолан айдааны таһаарбаттарыгар көрдөһөр. Биир сыл буолан баран бу дьон син биир Манааһы туоратар санаалаах бараары гыналлар уонна Кошойтон кинилэри баһылаан илдьэригэр көрдөһөллөр. Кошой сааһырбытым бэрт диэн көрдөһүүлэрин батынар. Онуоха Манааска илдьит ыыталлар, кыргыыстар бас-көс дьоно бары ыалдьыттыы баран эрэллэр диэн. Кинилэр толкуйдарынан бөлөҕүнэн тиийэн олорон Манаас ыалдьыттары көрсөр сиэри-туому толороругар тугу эмэ сыыһа туттан кэбистэҕинэ онтон иирсээни тардан хаан солотуттан устунарыгар күһэйиэхтээхтэрэ. Манаас ыалдьыттары киһилиин-сүөһүлүүн көрсөргө бэлэмин этэр. Кэлбит дьону түөрт уон бөтөс көрсөн бэйэлэрин дьиэлэригэр-уоттарыгар түһэрэллэр. Манаас дьоно бары биир сомоҕо буолан сылдьалларын, Манаас туллаҥнаабат олохтооҕун көрөн кыргыыс бастаахтара табыллыбатахтарын өйдүүллэр. Туох соруктаах кэлбиттэрин Манаас ыйыталаспытыгар хайалара да күттүөннээх хоруйу биэрбэт. Ол кэннэ кыргыыстарга саба түһүү буолаары турарын Манаас ыалдьыттарыгар иһитиннэрэр. Кытай хаана Хоҥурбаай урут хотторбут кыһыыта-абата ааспакка үтүмэн күүһү хомуйан кыргыыстары бэриннэрэрдии оҥостор эбит. Манаас уруттаан өстөөххө бэйэлирин сирдэригэр саба түһэн хаһан да сэриилээспэт оҥоруон баҕарарын биллэрэр. Хааннар Манаас этиитигэр сөбүлэһэргэ күһэллэллэр. Буолаары турар улуу сэрии кэмигэр кыргыыстар хааннарынан Бахай талыллар. Алмамбет кыргыыс сэриитин баһылыга буолар уонна сэриитин кытай киинигэр Бээдьиҥҥэ салайар. [[Билэ:Stamp_of_Kyrgyzstan_070.jpg|хаҥас|мини|159x159пкс|Кыргыстаан маарката]] Уһуннук айаннаан кыргыыс сэриитэ кытай сирин быыһыгар тиийэр. Дьоннорун сынньата хаалларан баран Алмамбет, Сырҕак, Чубаак и Манаас буолан чуҥнаан көрө бараллар. Өстөөх сиригэр тиийэн үгүс үөр сылгыны үүрэн илдьэ бараллар. Кытайдар ону эккирэтээччи буолаллар, кыргыһыы саҕаланар. Бүтэһигэр кыргыыстар өстөөх үтүмэн күүһүн үлтүрүтэллэр. Эпоска этиллэринэн Манаас Бээдьин куораты (кыргыыстыы Бээжин "ииримтийэр биэ" диэн тылбаастанар) сэриилээн ылан алта ый салайан олорбут. Кытайдар харчы төлүүргэ сөбүлэһэн эйэлэһэргэ бараллар. Манаас Хоҥурбаай уонна кытай тойотторун тыынын өрүһүйэр. Ол кэннэ Хоҥурбаай өһүөннээн кыргыыс баатырдарын Алмамбеты, Чубаагы уонна Сырҕаҕы биирдии-биирди өлөртүүр. Манаас ордуутугар уоран киирэн Манаас тугу да сэрэйбэккэ сэбэ-сэбиргэлэ суох сарсыарда Таҥараҕа үҥэ олордоҕуна көхсүгэр үҥүүнэн түһэн бааһырдар. Ол бааһырыытыттан өрүттүбэккэ Манаас дойдутугар кэлэн сырдык тыына быстар. Каныкей эрин мавзолейга харайар. Манаас кэриэһигэр кыргыыстар бэйэлэрин икки ардыларыгар атааннаһан омугу мөлтөтөллөрүн этэр. Манаас уола Сэмэтэй төрүүрэ бу уол кэлин аҕатын иэстэһэрин кэрэһэлиир. Ити курдук сыыйа эпос иккис түһүмэҕэ тахсан кэлэр. Бу түһүмэххэ Манаас уола Сэмэтэй уонна кини аргыстарын олохторо-дьаһахтара, хорсун быһыылара кэпсэнэр. Кинилэр эмиэ аҕаларын курдук дойдуларын көҥүлүн туруулаһаллар, өстөөхтөрүн суоһараллар. Манаас суох буолбута түөрт уон да хонуга туола илигинэ Дьакып Каныкейи Манаас инитигэр кэргэн биэрэргэ тыл көтөҕөр. Манаас оннугар инитэ Көбөш эр буолар уонна Каныкейи атаҕастаабытынан барар, уолларын Сэмэтэйи суох гына сатыыр. Ол онтон Каныкей уолун туппутунан аймахтарыгар күрүүр. Онон Сэмэтэй ким-ханнык буоларын билбэккэ улаатар. Уон алта сааһын туоларыгар Манаас уола буоларын билэр уонна дойдутугар төннөргө сананар. Аҕата ордууланан олорбут сиригэр Таласка төннөн кэлэн аҕатын өстөөхтөрүгэр иэстэһэн барар. Аҕатын инилэрину Абыкены, Көбөһү уонна сорох таҥнарбыт бөтөстөрүн суох гынар. Өссө төрүү илигинэ аҕата илии охсуспутун быһыытынан Ай-Чүрөк диэн кыыһы кэргэн ылар. Кытай сиригэр сэриинэн түһэр уонна киирсэ сылдьан Хоҥурбаайы өлөрөр. Сэмэтэйи Хаанчоро диэн өстөөҕүн Кыйааһы кытта куомуннаһан таҥнарар. Кыйаастан бааһыран баран Сэмэтэй сүтэн хаалар. Эрэллээх доҕоро Күлчоро уонна кэргэнэ Ай-Чүрөк өстөөх илиитигэр киирэллэр. Таҥнарыахсыт Хаанчоро хаан буолар. Ай-Чүрөк Сэмэтэйтэн оҕолоноро чугаһыыр, ким да ону билбэт. [[Билэ:Stamp_of_Kyrgyzstan_065.jpg|хаҥас|мини|159x159пкс|Кыргыстаан маарката]] "Сэмэтэй" үс түһүмэхтэн ордук элбэхтэ толоруллар. Итиннэ кэпсэнэр хорсун боотурдар туора омуктар илиилэриттэн буолбакка бэйэ дьоно таҥнарбыттан олохторо быстар. Ис өстөөхтөрү кытта киирсии "Манаас" үһүс чааһыгар "Сэйтэккэ" кэпсэнэр. Сэйтэк диэн Манаас сиэнэ буолар. Инники кэпсэммитин курдук бу да сырыыга сүрүн санаа - ис да, тас да өстөөҕү кыайан, эйэлээх олоххо тиийэн омугу сомоҕолооһун буолар. Сэйтэк өстөөхтөрүгэр олорон иитиллэр, ээмиэ бэйэтэ ким буоларын билбэккэ улаатар. Улаатан баран дьиҥнээҕин билэн дьонугар-сэргэтигэр төннөр уонна өстөөхтөрүн кыайар. Ол кэннэ бар дьон сомоҕолоһон эйэлээх олох саҕаланар. Сэмэтэй уонна Сэйтэк олохторунан Манаас олоҕо салҕанарын көрдөрөр диэн этэллэр. == Манааһы үөрэтии == Манааһы үөрэтии ({{Lang-ky|Манастаануу}}) — кыргыыс култууратын үөрэтии туспа салаата буолар. Билим өттүттэн чинчийиилэри [[XIX үйэ]] иккис аҥаарыгар Ч. Валиханов уонна [[Радлов Василий Васильевич|В.Радлов]] саҕалаабыттара. Валиханов Манаас кылгас сороҕотун суруйан хаалларбыта уонна 1856 сыллаахха кылгатан нууччалыы тылбаастаабыта. Сүрүн чинчийиилэр — КР НБА Манааһы үөрэтии уонна уус-уран култуура Национальнай киинигэр ыытыллар (дириэктэрэ — Акматалиев, Абдылдажан Амантурович). == Манаас сахалыы тылбааһа == 2014 сыллаахха Манаас сахалыы тылбаастанан тахсыбыта. Бу үлэ Олоҥхо үнүстүүтүн тосхолунан ХИФҮ үбүлээһининэн ыытыллыбыта. Тылбаасчыттар: А.Г. Гуринов, Т.И. Петрова уонна Т.С. Кириллин == Манаас 1000 сыла == [[Билэ:20_som_1994_rev.jpg|уҥа|мини| Таласка баар Манаас мавзолейа 20 сомнаах харчыга]] 1994 сыллаахха ХНТ Бас Ассамблеята "Манаас" 1000 сылын Аан дойду үрдүнэн бэлиэтиир туһунан уураахтаабыта. Тэрээһиннэр 1995 сыллаахха буолбуттара. Сүрүн өттө Таласка буолбута. итиннэ анаан «Манаас-1000» диэн кыһыл көмүс уордьан уонна кыһыл көмүс мэтээл олохтоммуттара. == Сабыдыала == === Филателия === <gallery widths="200" heights="150" caption="[[Почтовые марки]]" class="center"> Билэ:Stamp of Kyrgyzstan 010.jpg|<small>Почтовая марка Кыргызстана</small> Билэ:The Soviet Union 1990 CPA 6202 stamp with label (Manas, Kyrgyz epic poem. Warrior with saber leading battle. T. Gertsen).jpg|<small>Почтовая марка СССР</small> </gallery> === Пааматынньыктар === * Манаас мэҥэ тааһа Бишкек куоракка филармония дьиэтин иннигэр уонна «Ала-Тоо» киин болуоссакка. * Кыргыстаан таһыгар бастакы мэҥэ таас [[Москва|Москва куоракка]] [[Олунньу 24|олунньу]] [[2012 сыл]] [[Олунньу 24|24 күнүгэр]] Дружба паарка сиригэр туруоруллубута. * «Айкөл Манас» комплекс Ош куоракка. 2013 сыл ыам ыйыгар аһыллыбыта * Өзгөн куоракка. 2011 сыл ахсынньытыгар арыллыбыта * Баткен куоракка."Манас Ордо" 1987 сыллаахха арыллыбыта. === Эпос аатын сүгэллэр === * «Манас» Университет — Бишкек куорат [http://www.manas.edu.kg/ Официальнай саайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131119025424/http://manas.edu.kg/ |date=2013-11-19 }} * Манас — [[Бишкек]] таһыгар сэлиэнньэ уонна салгын пуорда. * Манас (киинэ тыйаатыра) — Бишкеккэ киинэ тыйаатыра. * Манас — Кара-Балта куоракка стадион. * Астероид (3349) Манас. Николай Степанович Черных диэн сэбиэскэй астроном 1979 сыллаахха арыйбыта. * «Манас» уордьан — [[Кыргыстаан]] үрдүкү наҕараадата. * Манас — Абдыласом Малдыбаевым композитор суруйбут операта * Манас — [[Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ|Кытайга]] баар күөл. * Манас — [[Алтаай Өрөспүүбүлүкэтэ|Хайалаах Алтаайга]] баар күөл. * Манас — [[Алматы]] куоракка баар уулусса. * Манас, Семетей, Сейтек — урукку хомсомуолга, пионерга, октябренокка майгынныр оскуола оҕолорун тэрилтэлэрэ. * Манасаро́вар — Кытай Тибет автономнай уокуругар Лхасаттан 950 км тэйиччи сытар иһэр уулаах күөл. * Манас Флоу — Андрея Замай диэн рэп толорооччу айымньыта. == Хос бэлиэтээһиннэр == {{Быһаарыылар|2}} == Литэрэтиирэ == * ''Мамай Жүсүп''. Манас. Т. 1-18. Урумчи, 1984—1995. * Манас. Киргизский эпосi. Великий поход. М., 1946. * Манас. Эпизоды из киргизского народного эпоса. М., 1960. * Манас: киргизский героический эпос. / Пер. А. С. Мирбадалевой, Н. В. Кидайш-Покровской. В 4 кн. (Серия «Эпос народов СССР» — «Эпос народов Евразии». М.: Наука. 1984—1995. * на казахский: Манас. Кыргыз халкының батырлык дастаны. 1-2 китап. Алматы, 1961—1962. * на узбекский: Манас. Киргиз хəлк эпоси. Миртемир терж. Кит. 1. Таш., 1964. * на немецкий: Manas der Hochnerzige. Kirgisiche Heldenepos. B., 1974. * на венгерский: Manasz. Kirgiz Hösének. Budapest, 1979. * The Memorial Feast for Kökötöy-Khan, A. T. Hatto, Oxford University Press. 1977. * Manas. Translated by Walter May. Rarity, Bishkek, 2004. ISBN 9967-424-17-6 * Манас: энциклопедия. В 2 т. Бишкек, 1995. (на киргизском языке. * Киргизский героический эпос «Манас». М., 1961. Статьи из сборника: ** С. 15-84. ''Ауэзов М.'' Киргизская народная героическая поэма «Манас». ** С. 85-196. ''Жирмунский В. М.'' Введение в изучение эпоса «Манас». ** С. 197—234. ''Богданова М.'' Об особенностях киргизского героического эпоса «Манас». ** С. 235—256. ''Берков П. Н.'' Алтайский эпос и «Манас». ** С. 282—297. ''Юнусалиев Б. М.'' Об опыте создания сводного варианта эпоса «Манас». * «Манас» — героический эпос киргизского народа. М., 1968. Статьи из сборника: ** С. 148—176. ''Бернштам А. Н.'' Эпоха возникновения киргизского эпоса «Манас». К происхождению имени «Манас». ** С. 212—231. ''Юнусалиев Б. М.'' Киргизский героический эпос «Манас». * ''Керимжанова Б.'' «Семетей» и «Сейтек». Фрунзе, 1961. * ''Мусаев С.'' Эпос «Манас». Научно-популярный очерк. Фрунзе, 1979. * ''Кыдырбаева Р. З.'' Генезис эпоса «Манас». Фрунзе, 1980. * ''Кыдырбаева Р. З.'' Сказительское мастерство манасчи. Фрунзе, 1984. * ''Кыдырбаева Р. З.'' Эпос «Манас». Генезис, поэтика, сказительство. Бишкек, 1996. * Spirited Performance. The Manas Epic and Society in Kyrgyzstan. N. van der Heide, Amsterdam, 2008. * ''Боура С. М.'' Героическая поэзия. / Пер. с англ. М., 2002. С. 143—147, 477—479, 485—487, 650—651 и др. места книги * ''Мелетинский Е. М.'' Происхождение героического эпоса. М., 1963. (2-е изд. 2004). С. 366—375 * ''Путилов Б. Н.'' Эпическое сказительство. М., 1997. С. 48-51. * ''Райхл К.'' Тюркский эпос. / Пер. с англ. М., Вост. лит., 2008. С. 76-80, 88. == Сигэлэр == * [http://www.eposmanas.ru Кыргызский эпос «Манас». Прозаический и стихотворные варианты эпической трилогии, текст эпоса на кыргызском языке] * ''Б.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Юнусалиев''. [http://literatura.kg/articles/?aid=809 Кыргызский героический эпос «Манас». На сайте «Новая литература Кыргызстана»] * [https://www.youtube.com/watch?v=cAKt48ogNt0&feature=related Эпос «Манас» в исполнении Саякбая Каралаева] * [http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1371634440 Ибраев К. Жусуп Мамай — последний великий кыргызский сказитель-манасчы из китайского Синьцзяна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171020033322/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1371634440 |date=2017-10-20 }} * [https://www.s-vfu.ru/universitet/rukovodstvo-i-struktura/instituty/niio/translation-of-olonkho/index.php Перевод Олонхо ] [[Категория:Эпос]] [[Категория:Киһи-аймах бас билиитэ]] [[Категория:Киргизия]] mh5qykym2b8cdbuvy6if7qp4fjigm5p