Чурапчы улууһа

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="sah">
  <siteinfo>
    <sitename>Бикипиэдьийэ</sitename>
    <dbname>sahwiki</dbname>
    <base>https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D2%AF%D1%80%D2%AF%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D1%80%D1%8D%D0%B9</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.13</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Миэдьийэ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Аналлаах</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Ырытыы</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Кыттааччы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Кыттааччы ырытыыта</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Бикипиэдьийэ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Бикипиэдьийэ ырытыыта</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Билэ</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Билэ ырытыыта</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki-ни ырытыы</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Халыып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Халыыбы ырытыы</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Көмө</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Көмөнү ырытыы</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категорияны ырытыы</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Обсуждение модуля</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Чурапчы улууһа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1061</id>
    <revision>
      <id>429947</id>
      <parentid>418251</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T03:28:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sauit</username>
        <id>26795</id>
      </contributor>
      <origin>429947</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31843" sha1="8spav7txq5eggllsr5nzs9entkdwom1" xml:space="preserve">{{Улуус
|Тип                     = 
|Өҥө                     = Россия
|Нууччалыы аата          = Чурапчинский улус
|Сахалыы аата            = Чурапчы улууhа
|Гиэрбэтэ                = Gerb Churapcha ulus.png
|Былааҕа                 = Flag of Churapchinsky Uluus (Yakutia).jpg
|Гиэрбэ кэтитэ            =100px
|Былаах кэтитэ           =150px
|Дойду                   = {{флагификация|Россия}} 
|Статуһа                 = 
|Оройуон аата            = 
|
|Оройуона                = 
|Регион                  = {{флагификация|Саха Сирэ}}
|Улуус киинэ  = [[Чурапчы]]
|Иһигэр киирэллэр        = 17 олохтоох тэриллии
|Баһылык                 = Саргыдаев Степан Анатольевич
|Баһылык аата            = Улуус баһылыга
|Олохтоммут күнэ-дьыла  = [[1930]], [[кулун тутар 25]]
|Сурукка киирбитэ        = 
|Урукку аата             = [[Боотур Уус улууһа|Боотур уус]]
|Нэһилиэк буолуута       =
|ПГТ буолуута            = 
|Куорат буолуута         = 
|Баччаттан куорат буолбатах = 
|Магдебургское право с   = 
|Координаталара            = 
|Иэнэ                    = 12 600
|МТ үрдүгэ               = 
|Чыпчаалын үрдүгэ        = 383
|Орто үрдүгэ             = 
|Намыһах сирэ            = 
|Климата                 = 
|Тыла                    = [[Саха тыла]]
|Тыллара                 = 
|Олохтоох дьонун ахсаана           = 21 802
 |Биэрэпис сыла          = 2025
 |Чиҥэ               = 
 |Агломерацията          = 
 |Омуктара               = [[саха]]
 |Конфессиялар           = 
 |Этнохороним            = чурапчылар
|ЯндексКарты             = 
|Каарта                  = Churapchinsky ulus location.PNG
|Каарта улахана          =
|Каартата                = 
|Каартаҕа сигэ           = 
|Москуба бириэмэтэ       = +6
|Чаһыыта                 = +9
|Төлөппүөн кода        = 
|Почта индексэ           = 
|Почта индекстэрэ      = 
|
|ОКАТО                   =
|Commons`ка категорията  = 
|1 параметр аата         = 
|1 параметр               = 
|Ситим-сир                    = http://sakha.gov.ru/section/93
}}
{{coord|61.9983|N|132.4275|E|display=title}}
'''Чурапчы улууһа''' ({{Lang-ru|Чурапчинский улус}}) диэн [[Арассыыйа]] [[Саха Сирэ|Саха Өрөспүүбүлүкэтин]] [[Улуус|улууһа]] уонна [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин дьаһалталарынан уонна сирдэринэн араарыы|муниципальнай оройуона]].

Киинэ — [[Чурапчы]] сэлиэнньэтэ.

Улуус 1930 сыл кулун тутар 25 күннээххэ олохтоммута.

Улууска 21802 киһи олорор (2025 сыллааҕы көрдөрүүлэринэн). 

== География ==

* Сирин иэнэ: 12 600 км² 
* Улуус киинин сытар координаталара: 
* Улуус киинэ [[Дьокуускай|Дьокуускайтан]] ырааҕа: 185 км
* Сыл орто температурата: -11°C.
** Тохсунньу орто температурата: -43...-45°C
** От ыйын орто температурата: +16...+18°C
* Сылга сөҥүү түһүүтүн орто кээмэйэ: 200-230 мм

== Демография ==

[[2007]] улуус киһитин ахсаана 20 493. 

[[2002]]  сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн омуктар ахсааннара уонна өлүүлэрэ маннык: [[сахалар]] — 20 083 киһи (98%), атын омук — 410 (2%).
&lt;!-- [[Билэ:Чурапчинский.png|500px|thumb|left|2002 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн омуктар өлүүлэрэ]]--&gt;

== Административно-территориальнай араартыы ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+
!Нэһилиэк аата
!Кииннэрэ
!Атын сэлиэнньэлэр
!{{Abbr|Нэһ.|Нэһилиэнньэтин ахсаана|0}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A1hisl_MO_01-01-2025.xlsx|title=Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2025 года|work=Арассыыйа Росстата|lang=ru}}&lt;/ref&gt;
&lt;small&gt;(киһи)&lt;/small&gt;
!Иэнэ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst98/DBInet.cgi?pl=8006001|title=Республика Саха (Якутия). Общая площадь земель муниципального образования|archivedate=2018-01-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180121072340/http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst98/DBInet.cgi?pl=8006001}}&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;(км²)&lt;/small&gt;
|-
|[[Алаҕар нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Алаҕар нэһилиэгэ]]
| colspan=&quot;2&quot; |[[Чыаппара (Чурапчы улууһа)|Чыаппара]]
|620
|376,69
|-
|[[Арыылаах нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Арыылаах нэһилиэгэ]]
| colspan=&quot;2&quot; |[[Арыылаах (Чурапчы улууһа)|Арыылаах]]
|506
|366,62
|-
|[[Бахсы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Бахсы нэһилиэгэ]]
|[[Толоон (Бахсы нэһилиэгэ, Чурапчы улууһа)|Толоон]]
|[[Лэбийэ (Чурапчы улууһа)|Лэбийэ]]
|428
|384,90
|-
|[[Болтоҥо нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Болтоҥо нэһилиэгэ]]
|[[Иккис Харбала (Чурапчы улууһа)|Иккис Харбала]]
|[[Кындал (Чурапчы улууһа)|Кындал]]
|597
|422,00
|-
|[[Болугур нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Болугур нэһилиэгэ]]
|[[Мындаҕаайы (Чурапчы улууһа)|Мындаҕаайы]]
|[[Кыстык-Кугда (Чурапчы улууһа)|Кыстык-Кугда]]
|1098
|1820,84
|-
|[[Кытаанах нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Кытаанах нэһилиэгэ]]
| colspan=&quot;2&quot; |[[Килэҥки (Чурапчы улууһа)|Килэҥки]]
|496
|605,39
|-
|[[Мугудай нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Мугудай нэһилиэгэ]]
| colspan=&quot;2&quot; |[[Маралаайы (Чурапчы улууһа)|Маралаайы]]
|744
|512,52
|-
|[[Одьулуун нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Одьулуун нэһилиэгэ]]
|[[Дьабыла]]
|[[Үрэх Күөрэ (Чурапчы улууһа)|Үрэх Күөрэ]]
[[Баһылай Алааһа (Чурапчы улууһа)|Баһылай Алааһа]]
|1006
|626,61
|-
|[[Соловьёв нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Соловьев нэһилиэгэ]]
|[[Мырыла (Чурапчы улууһа)|Мырыла]]
|[[Хахыйах (Чурапчы улууһа)|Хахыйах]]
|564
|3124,02
|-
|[[Сылаҥ нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Сылаҥ нэһилиэгэ]]
|[[Уһун Күөл (Чурапчы улууһа)|Уһун Күөл]]
|[[Бэрэ (Чурапчы улууһа)|Бэрэ]]
[[Улахан Күөл (Чурапчы улууһа)|Улахан Күөл]]
[[Оҕуһур]]
[[Дьаарыла]]
|1089
|790,41
|-
|[[Төлөй нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Төлөй нэһилиэгэ]]
|[[Дириҥ (Төлөй нэһилиэгэ, Чурапчы улууһа)|Дириҥ]]
|[[Мээндийэ (Чурапчы улууһа)|Мээндийэ]]
|510
|234,87
|-
|[[Хадаар нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Хадаар нэһилиэгэ]]
|[[Үрүҥ Күөл (Чурапчы улууһа)|Үрүҥ Күөл]]
|[[Уорҕа (Чурапчы улууһа)|Уорҕа]]
|617
|520,39
|-
|[[Хатылы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Хатылы нэһилиэгэ]]
| colspan=&quot;2&quot; |[[Маҥнайгы Харбала (Чурапчы улууһа)|Маҥнайгы Харбала]]
|1005
|719,18
|-
|[[Хайахсыт нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Хайахсыт нэһилиэгэ]]
| colspan=&quot;2&quot; |[[Туора Күөл (Чурапчы улууһа)|Туора Күөл]]
|556
|439,25
|-
|[[Хоптоҕо нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Хоптоҕо нэһилиэгэ]]
|[[Дириҥ (Хоптоҕо нэһилиэгэ, Чурапчы улууһа)|Дириҥ]]
|[[Улахан Эбэ (Чурапчы улууһа)|Улахан Эбэ]]
|1028
|609,18
|-
|[[Чакыр нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Чакыр нэһилиэгэ]]
| colspan=&quot;2&quot; |[[Толоон (Чакыр нэһилиэгэ, Чурапчы улууһа)|Толоон]]
|593
|929,63
|-
|Чурапчы нэһилиэгэ
| colspan=&quot;2&quot; |[[Чурапчы]]
|10345
|94,88
|}

== Салалта ==
Улуус баһылыга [[Андрей Тимофеевич Ноговицын|Ноговицын Андрей Тимофеевич]] - Российскай Федерация уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтэн тыатын хаhаайыстыбатын үтүөлээх үлэhитэ, Ю. Н. Прокопьев аатынан СР государственнай бириэмийэтин лауреата, Чурапчы улууhун бочуоттаах гражданина.

Улуус баhылыгын бастакы солбуйааччыта Ноговицын Алексей Алексеевич - Саха Өрөспүүбүлүкэтэн норуот хаhаайыстыбатын үтүөлээх үлэhитэ.

Улуус баhылыгын социальнай боппуруостарга солбуйааччыта - Петрова Октябрина Филипповна.

== Улууhу салайбыттара ==
&lt;imagemap&gt;
Билэ:Чурапчы.PNG|500px|thumb|right|Чурапчы улууһа|
poly 168 170 168 176 180 176 180 183 171 187 198 189 206 171 192 179 185 171  [[Чурапчы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 172 194 201 194 168 218 227 280 247 251 215 232 [[Одьулуун нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 62 194 62 237 163 224 163 235 126 228 [[Хоптоҕо нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 113 139 141 139 193 169 207 143 163 127 144 77 [[Сылаҥ нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 258 244 339 244 258 283 298 319 311 389 397 374 397 310 346 310 346 287 358 275 [[Болугур нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 48 164 48 179 112 164 112 145 143 159 127 190 [[Мугудай нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 213 171 205 188 255 235 316 232 269 194 242 194 [[Хатылы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 92 116 92 152 26 123 26 104 44 117 [[Алаҕар нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 223 118 247 118 247 141 268 180 248 180 237 168 222 168 [[Болтоҥо нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 108 242 132 255 140 271 160 265 180 269 208 298 200 311 204 317 227 306 245 315 254 308 219 284 194 258 178 254 171 242 132 242 127 233 111 233 [[Хадаар нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 307 209 332 192 357 221 441 221 504 344 413 368 403 303 354 236 [[Соловьёв нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 74 247 109 247 131 260 131 306 122 306 [[Хайахсыт нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 145 281 132 317 178 281 173 358 243 358 243 341 243 321 190 324 202 299 178 275 [[Чакыр нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 146 49 177 46 196 93 235 87 243 108 179 114 [[Кытаанах нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 150 164 137 209 155 214 167 180 [[Төлөй нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 112 87 112 112 44 79 40 99 [[Бахсы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 190 27 228 27 228 80 204 80 [[Арыылаах нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
rect 16 20 138 44 [[Уус-Алдан улууһа]]
rect 273 110 375 137 [[Таатта улууһа]]
rect 6 149 31 300 [[Мэҥэ-Хаҥалас улууһа]]
rect 99 379 211 413 [[Амма улууһа]]
rect 349 396 483 426 [[Уус-Маайа улууһа]]
&lt;/imagemap&gt;
1992-1997 сс. [[Сивцев Иван Степанович]]

1997 - 2002 сс. [[Шадрин Алексей Алексеевич]]

2002 - 2008 сс. [[Аммосов Иннокентий Николаевич]]

2008 - 2013 сс. [[Яковлев Семен Илларионов|Яковлев Семен Илларионович]]

2013 - 2019 сс. [[Андрей Тимофеевич Ноговицын]]

2019 - н.в [[Степан Анатольевич Саргыдаев]]

== Экономика ==
* '''Экологическай-экономическай оройуона:''' Киин улуус, алаас-тайҕа
* '''Дьарыктанар эйгэтэ:''' тыа хаhаайыстыбата, сүөһүнү иитии
&lt;!-- ==== Tуризм ====--&gt;

== Транспорт ==
Массыына суолунан эбэтэр салгынынан тиийиэххэ сөп. Саас [[Амма өрүс|Амма өрүһүнэн]] таһаҕас таһаллар.

== История ==
==== Улуус аата ====
Урут Боотуруускай улуус диэн ааттааҕа. 
Улуус аан маҥнай историяҕа киирбит сылынан буолар 1638 сыл. 
Былыр нууччалар Саха сирин булуохтарын иннинэ сахалар Аҕа ууhунан олорор эрдэхтэринэ Боотур Уустар диэн элбэх ахсааннаах аҕа уустара бааллара. Боотурускайдары торуттээччинэн Дьуон Дьаҥылы со5отох уола Боотур Уус буолар. Киниттэн үс уол төрүүр: Болугур Буххаат, Хатан Хатылы уонна Чакыр Боотур. 
Болугур Буххааттан икки Болугур, Хатан Хатылыттан биэс Хатылы, Чакыр Боотуртан икки Хайахсыт икки Чакыр нэһилиэктэрэ төрүүллэр ууhууллар тэнийэллэр. Боотурускай  улууһа оччотооҕуга Саха уобалаһыгар улахан сүдү сири тайаан сытар улуус буолар. Ол курдук киирэллэрэ: Чурапчы, Таатта, Амма, Мэҥэ уонна Уус-Алдан кыра сирдэрэ. Улууһу кулубалар салайаллара, үстүү сылга улуус баай дьонуттан быыбарынан талыллан босхо туох да хамнаһа суох улэлииллэрэ. Улуус кулубатын солбуйааччы быыбарынай икки кулуба, биир улуус улахан суруксута уонна икки быыбарынай суруксуттар улуус быраабатыгар улэлииллэрэ. Боотурускай улуус киин нэһилиэгинэн төруттэниэҕиттэн ыла III Хатылы (Аччаҕар-Түөйэ) нэһилиэгэ буолбута. Онтон улуус кулубата буолбут Оруоһуттар улуус киинин бэйэлэригэр чугас оҥороору Чөркөөххө көһөрбүттэрэ. Онтон тиһэҕэр Чурапчы нэһилиэгин таланнар улуус киинэ Чурапчы буолбута. Кэнники улуус улаатан дьоно-сэргэтэ элбээн барар. XIХ үйэ ортотуттан саҕалаан үөрэх кыһалара, балыыһа, элбэх таҥара дьиэлэрэ тутуллаллар. Улуус дьоно элбээн нэһилиэктэр арахсыылара буолар. Холобур, биир улахан Хатылы нэһилиэгэ арахсан тус-туспа биэс Хатылылар тахсаллар. Оннук элбэх нэһилиэктэр арахсаннар улууһу экономическай өттүнэн салайар ыарахаттары үөскэтэр, нэһилиэктэр бэйэ-бэйэлэриттэн ыраахтара, суол-иис суоҕа эбиитин улуус баайдара кулуба дуоһунаһыгар бэртэрин былдьаһыытыттан сылтаан ахсынньы ый 12 күнүгэр 1911 сыллаахха Боотурусскай соҕуруу өттунэн Амма улууһа арахсан барар.  Икки сылынан тохсунньу ый 1 күнүгэр 1913 сыллаахха Боотурусскай хоту өттүнэн Таатта улууһа арахсан барар. Кулубаларынан Аммаҕа Федор Новиков, Тааттаҕа Иван Елисеевич Кулаковскай, Боотурусскайга Михаил Шеломов буолаллар. Бүтүн улахан улууһу араарыы түмүгэр Боотурусскай улуус ортото эрэ хаалбыта (Чурапчы), нэһилиэнньэтэ уонунан бүк аҕыйаабыта. Ол да буоллар улуус инникитин сайдан испитэ. Олунньуга 1917 сыллаахха ыраахтааҕыны сууллараннар Гражданскай сэрии саҕаланар. Боотурусскай улуус хардары-таары үрүҥ, кыһыл былааһыгар киирэр. 1922 сыллаахха кулун тутар ыйга Коробейников Михаил Яковлевич диэн үрүҥ эпиһиэрэ кэлэн кыһыллар былаастарын суулларан &quot;Временное якутское областное народное управление&quot; диэни олохтоон Чурапчыны киин сиринэн оҥорор. Муус устарга ол былааһа сууллан кыһыллар былаастара букатыннаахтык олохтонор. 1926-1930 cc. улуус урукку баайдарын, тойотторун кулаактыыллар. Кулун тутар 25 күнүгэр 1930 сыллаахха Боотурусскай улууһу Чурапчы районугар уларыталлар. Урукку олус дириҥ историялаах Саха сирин биир сүдү улахан кырдьаҕас улууһа Боотурусскай улуус аата Саха сирин улуустарыттан сүппүтэ. Ол оннугар саҥа историяны саҕалаан Чурапчы улууһа буолбута.....

==== Аҕа дойду Улуу сэриитин саҕанааҕы түбэлтэлэр ====
Чурапчы 41 холкуоһун Аҕа дойду Улуу сэриитин саҕана хоту улуустарга балыктааhыҥҥа [[Чурапчылары көһөрүү|көhөрбүттэрэ]]. Ол көһөрүү улахан толкуйа суох ыытытыллыбытын түмүгэр элбэх киhи хоргуйан, тоҥон, сыстыганнаах ыарыылартан өлбүтэ.

== Улуус биллиилээх дьоно ==

[[Яковлев Семен Степанович]]-[[Эрилик Эристиин]] (1892-1942) - бэйиэтэ, суруйааччы, өрөбөлүүссүйэннэй деятель. &lt;br /&gt;

[[Новгородов Семен Андреевич]] (1892-1924) - саха суругун - бичигин төрүттээччитэ.

[[Субурусскай Николай Дмитриевич]] - Уот Субуурускай (1896-1950) - гражданскай сэрии кыттыылааҕа, политическай деятель, Саха АССР центральнай исполнительнай комитетын бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта, Саха АССР доруобуйа харыстабылын норуодунай комиссара.

[[Коркин Дмитрий Петрович]] (1928-1984) - саха улуу тренера, СССР, РСФСР, Саха АССР үтүөлээх тренерэ, Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала.

[[Мунхалов Афанасий Петрович]] (1935-2014) Российскай Федерация норуодунай худуоhунньуга, Саха АССР П. А. Ойуунускай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэтин бастакы лауреата, Саха Республикатын бочуоттаах гражданина.&lt;br /&gt;

[[Лыткина Анастасия Петровна]] (1927-1989) - сахаттан бастакы үөрэхтээх ырыаhыт, РСФСР уонна Саха АССР үтүөлээх артыыhа.

{{Саха норуодунай аатын Бэлиэтэ тиһиккэ аналлаах}} [[Слепцов Марк Дмитриевич]] (28.11.1914—16.06.1989) — Саха АССР норуодунай артыыһа, РСФСР норуодунай артыыһа.&lt;br /&gt;

{{Саха норуодунай аатын Бэлиэтэ тиһиккэ аналлаах}} [[Болот Боотур|Соловьев Василий Сергеевич — Болот Боотур]] (15.04.1915—24.05.1993), саха норуодунай суруйааччыта, Саха Республикатын П. А. Ойуунускай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата, поэт.&lt;br /&gt;

{{Саха норуодунай аатын Бэлиэтэ тиһиккэ аналлаах}} [[Решетников Петр Михайлович]] (11.06.1915—09.09.1960) — Саха норуодунай артыыһа, РСФСР норуодунай артыыһа.&lt;br /&gt;

{{Саха норуодунай аатын Бэлиэтэ тиһиккэ аналлаах}} [[Далан (суруйааччы)|Василий Семенович Яковлев — Далан]] (01.04.1928—27.11.1996) — саха норуодунай суруйааччыта, Саха Республикатын П. А. Ойуунускай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата, педагогика билимнэрин кандидата.&lt;br /&gt;

[[Попов Семен Андреевич]] - Тумат (1944) - Саха норуодунай суруйааччыта, Саха Республикатын П. А. Ойуунускай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата.

[[Константинов Роман Иннокентьевич]] (1896-1994) - Сахаттан бастакы Социалистическай Үлэ Геройа, икки Ленин уордьанын кавалера.

{{Социалистическай Үлэ Геройун Сулуһа тиһиккэ аналлаах}} [[Новгородова Екатерина Иннокентьевна]] (13.04.1929) — агроном, Социалистическай Үлэ Геройа.&lt;br /&gt;

[[Кладкин Василий Михайлович]] (1931-2003) - Социалистическай Үлэ Геройа.

[[Протодьяконов Гавриил Дмитриевич]] (1911-1974) - а5а дойду улуу сэриитин кыттыылаа5а, уhулуччулаах артиллерист, советскай союз геройугар түhэриллибитэ.

[[Флегонтов Семен Дмитриевич]] - а5а дойду улуу сэриитин кыттыылаа5а, 5 бойобуой уордьан кавалера.

[[Гоголев Василий Николаевич]] (1957)— саха биллиилээх тустууга, СССР спордун үтүөлээх маастара.

[[Пинигин Павел Павлович]] (1953) - тустууга олимпийскай чемпион, аан дойду үс төгүллээх чемпиона, СССР спордун үтүөлээх маастара, Украинскай АССР үтүөлээх тренера.

[[Борисов Егор Афанасьевич]] (1954) - судаарыстыбаннай уонна политическай деятель, Саха Республикатын Ил Дархана, Саха Республикатын тустууга федерациятын бэрэсидьиэнэ.

[[Илларионов Афанасий Петрович]] (1942-1997) - Саха Республикатын (Ил Түмэн) судаарыстыбаннай мунньа5ын представителларын палататын 1-кы бэрэссэдээтэлэ, Саха Республикатын үтүөлээх юриhа.

[[Башарин Георгий Прокопьевич]] (1912-1992) - уhулуччулаах учуонай, уопсастыбаннай деятель, сахаттан бастакы история билимин дуоктора, профессор, РСФСР уонна Саха АССР наукатын үтүөлээх деятелэ.

[[Красильников Дмитрий Данилович]] (1920-1985) - физика билимин дуоктара, Саха АССР наукатын үтүөлээх деятелэ, Ленин аатынан СССР судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата.

[[Коркина Евдокия Иннокентьевна]] (1917-2009) - тыл билимин дуоктара, профессор, Саха дьахталларыттан бастакы учуонай, РСФСР наукатын үтүөлээх деятелэ.

[[Попов Борис Николаевич]] (1938-2010) - философия билимин дуоктара, профессор, Саха судаарыстыбаннай университетыгар культурология кафедратын төрүттээччитэ, Саха Республикатын наукатын үтүөлээх деятелэ, СР билимңэ уонна техника5а судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата.

[[Сивцев Иван Степанович ]] (1944) - Саха Республикатын норуотун  хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Чурапчы улууһун бочуоттаах олохтооҕо, Чурапчы улууһун бастакы баһылыга.

[[Посельская Наталья Семёновна]] (1946-2011) - балерина, хореографическай училище төрүттээччитэ уонна бастакы директора, Российскай Федерация уонна Саха Республикатын култууратын үтүөлээх үлэhитэ, Саха Республикатын П. А. Ойуунускай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата.

[[Гуляев Михаил Дмитриевич]] (1956) - Саха Республикатын спортка миниистирэ (2003-2016), Российскай Федерация уонна Саха Республикатын физическай култууратын үтүөлээх үлэhитэ, Чурапчытааҕы физическай култуура уонна спорт үнүстүүтүн төрүттээччитэ уонна бастакы ректора.

[[Шадрин Алексей Алексеевич]] (1929-2011) - Саха Республикатын норуот хаhаайыстыбатын үтүөлээх үлэhитэ, Саха Республикатын бочуоттаах гражданина, 1997-2002с.с. Чурапчы улууhун дьаhалтатын баhылыга.

[[Колесов Гаврил Гаврильевич]] (1979) - дуобаччыт, международнай таhымнаах гроссмейстер, СР физическай култууратын үтүөлээх үлэhитэ. 

[[Федотов Александр Иванович]] (1967-2012) - Республикатааҕы инвестиционнай компания генеральнай директора, Саха Республикатын боксаҕа федерациятын бэрэсидьиэнэ, Саха Республикатын норуот хаhаайыстыбатын үтүөлээх үлэhитэ, Российскай Федерация бочуоттаах тутааччыта.

[[Харайбатова Ольга Михайловна]] - Российскай Федерация уонна Саха Республикатын култууратын үтүөлээх үлэhитэ.

[[Игнатьева Яна Викторовна]] - Өксөкүлээх Өлөксөй аатынан норуоттар доҕордоhууларын киинин генеральнай директора, Саха Республикатын култууратын үтүөлээх үлэhитэ.

[[Керемясов Валерий Петрович]] (1957-2016) - Саха Республикатын үтүөлээх тренерэ, Российскай Федерация физическай култууратын үтүөлээъ үлэһитэ, СССР спордун маастара.


&lt;!-- == Искусство, культура ==--&gt;
&lt;!-- ==== Түмэллэр, өйдөбүнньүктэр ====--&gt;

== Үөрэх кыһалара ==
{{main|Чурапчы улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ}}
'''Орто оскуолалар'''
* [[Чурапчы улууhун гимназията]]
* [[Чурапчы республиканскай спортивнай орто интернат оскуолата]]
'''Орто анал үөрэх кыһалара'''
* [[Одьулууннааҕы лицей-оскуола]]
'''Үрдүк үөрэх кыһалара'''
* [[Чурапчы политехническай коллеһа]]
* [[Чурапчы физическай культура уонна спордун института]] — Россияҕа тыа сиригэр бастакы үрдүк үөрэх кыһата — http://www.chifkis.ru/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090623074215/http://www.chifkis.ru/ |date=2009-06-23 }}

&lt;!-- == Араас ==--&gt;

== Сигэлэр ==
&lt;references /&gt;

== Ыйынньыктар ==
* http://www.sitc.ru/monitoring/churapcha/index.shtml {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051102110422/http://www.sitc.ru/monitoring/churapcha/index.shtml |date=2005-11-02 }}

{{Churapcha-uluus-stub}}
{{Template:Саха Сирин улуустара}}
[[Категория:Саха сирин улуустара]]</text>
      <sha1>8spav7txq5eggllsr5nzs9entkdwom1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429948</id>
      <parentid>429947</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T03:29:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sauit</username>
        <id>26795</id>
      </contributor>
      <origin>429948</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31855" sha1="1rfbns5iu16nncq7g13euliz36ihelv" xml:space="preserve">{{Улуус
|Тип                     = 
|Өҥө                     = Россия
|Нууччалыы аата          = Чурапчинский улус
|Сахалыы аата            = Чурапчы улууhа
|Гиэрбэтэ                = Gerb Churapcha ulus.png
|Былааҕа                 = Flag of Churapchinsky Uluus (Yakutia).jpg
|Гиэрбэ кэтитэ            =100px
|Былаах кэтитэ           =150px
|Дойду                   = {{флагификация|Россия}} 
|Статуһа                 = 
|Оройуон аата            = 
|
|Оройуона                = 
|Регион                  = {{флагификация|Саха Сирэ}}
|Улуус киинэ  = [[Чурапчы]]
|Иһигэр киирэллэр        = 17 олохтоох тэриллии
|Баһылык                 = Саргыдаев Степан Анатольевич
|Баһылык аата            = Улуус баһылыга
|Олохтоммут күнэ-дьыла  = [[1930]], [[кулун тутар 25]]
|Сурукка киирбитэ        = 
|Урукку аата             = [[Боотур Уус улууһа|Боотур уус]]
|Нэһилиэк буолуута       =
|ПГТ буолуута            = 
|Куорат буолуута         = 
|Баччаттан куорат буолбатах = 
|Магдебургское право с   = 
|Координаталара            = 
|Иэнэ                    = 12 600
|МТ үрдүгэ               = 
|Чыпчаалын үрдүгэ        = 383
|Орто үрдүгэ             = 
|Намыһах сирэ            = 
|Климата                 = 
|Тыла                    = [[Саха тыла]]
|Тыллара                 = 
|Олохтоох дьонун ахсаана           = 21 802
 |Биэрэпис сыла          = 2025
 |Чиҥэ               = 
 |Агломерацията          = 
 |Омуктара               = [[саха]]
 |Конфессиялар           = 
 |Этнохороним            = чурапчылар
|ЯндексКарты             = 
|Каарта                  = Churapchinsky ulus location.PNG
|Каарта улахана          =
|Каартата                = 
|Каартаҕа сигэ           = 
|Москуба бириэмэтэ       = +6
|Чаһыыта                 = +9
|Төлөппүөн кода        = 
|Почта индексэ           = 
|Почта индекстэрэ      = 
|
|ОКАТО                   =
|Commons`ка категорията  = 
|1 параметр аата         = 
|1 параметр               = 
|Ситим-сир                    = http://sakha.gov.ru/section/93
}}
{{coord|61.9983|N|132.4275|E|display=title}}
'''Чурапчы улууһа''' ({{Lang-ru|Чурапчинский улус}}) диэн [[Арассыыйа]] [[Саха Сирэ|Саха Өрөспүүбүлүкэтин]] [[Улуус|улууһа]] уонна [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин дьаһалталарынан уонна сирдэринэн араарыы|муниципальнай оройуона]].

Киинэ — [[Чурапчы]] сэлиэнньэтэ.

Улуус 1930 сыл кулун тутар 25 күннээххэ олохтоммута.

Улууска 21802 киһи олорор (2025 сыллааҕы көрдөрүүлэринэн). 

== География ==

* Сирин иэнэ: 12 600 км² 
* Улуус киинин сытар координаталара: 
* Улуус киинэ [[Дьокуускай|Дьокуускайтан]] ырааҕа: 185 км
* Сыл орто температурата: -11°C.
** Тохсунньу орто температурата: -43...-45°C
** От ыйын орто температурата: +16...+18°C
* Сылга сөҥүү түһүүтүн орто кээмэйэ: 200-230 мм

== Демография ==

[[2007]] улуус киһитин ахсаана 20 493. 

[[2002]]  сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн омуктар ахсааннара уонна өлүүлэрэ маннык: [[сахалар]] — 20 083 киһи (98%), атын омук — 410 (2%).
&lt;!-- [[Билэ:Чурапчинский.png|500px|thumb|left|2002 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн омуктар өлүүлэрэ]]--&gt;

== Административно-территориальнай араартыы ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+
!Нэһилиэк аата
!Кииннэрэ
!Атын сэлиэнньэлэр
!{{Abbr|Нэһ.|Нэһилиэнньэтин ахсаана|0}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A1hisl_MO_01-01-2025.xlsx|title=Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2025 года|work=Арассыыйа Росстата|lang=ru}}&lt;/ref&gt;
&lt;small&gt;(киһи)&lt;/small&gt;
!Иэнэ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst98/DBInet.cgi?pl=8006001|title=Республика Саха (Якутия). Общая площадь земель муниципального образования|archivedate=2018-01-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180121072340/http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst98/DBInet.cgi?pl=8006001}}&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;(км²)&lt;/small&gt;
|-
|[[Алаҕар нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Алаҕар нэһилиэгэ]]
| colspan=&quot;2&quot; |[[Чыаппара (Чурапчы улууһа)|Чыаппара]]
|620
|376,69
|-
|[[Арыылаах нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Арыылаах нэһилиэгэ]]
| colspan=&quot;2&quot; |[[Арыылаах (Чурапчы улууһа)|Арыылаах]]
|506
|366,62
|-
|[[Бахсы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Бахсы нэһилиэгэ]]
|[[Толоон (Бахсы нэһилиэгэ, Чурапчы улууһа)|Толоон]]
|[[Лэбийэ (Чурапчы улууһа)|Лэбийэ]]
|428
|384,90
|-
|[[Болтоҥо нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Болтоҥо нэһилиэгэ]]
|[[Иккис Харбала (Чурапчы улууһа)|Иккис Харбала]]
|[[Кындал (Чурапчы улууһа)|Кындал]]
|597
|422,00
|-
|[[Болугур нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Болугур нэһилиэгэ]]
|[[Мындаҕаайы (Чурапчы улууһа)|Мындаҕаайы]]
|[[Кыстык-Кугда (Чурапчы улууһа)|Кыстык-Кугда]]
|1098
|1820,84
|-
|[[Кытаанах нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Кытаанах нэһилиэгэ]]
| colspan=&quot;2&quot; |[[Килэҥки (Чурапчы улууһа)|Килэҥки]]
|496
|605,39
|-
|[[Мугудай нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Мугудай нэһилиэгэ]]
| colspan=&quot;2&quot; |[[Маралаайы (Чурапчы улууһа)|Маралаайы]]
|744
|512,52
|-
|[[Одьулуун нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Одьулуун нэһилиэгэ]]
|[[Дьабыла]]
|[[Үрэх Күөрэ (Чурапчы улууһа)|Үрэх Күөрэ]]&lt;br&gt;[[Баһылай Алааһа (Чурапчы улууһа)|Баһылай Алааһа]]
|1006
|626,61
|-
|[[Соловьёв нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Соловьев нэһилиэгэ]]
|[[Мырыла (Чурапчы улууһа)|Мырыла]]
|[[Хахыйах (Чурапчы улууһа)|Хахыйах]]
|564
|3124,02
|-
|[[Сылаҥ нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Сылаҥ нэһилиэгэ]]
|[[Уһун Күөл (Чурапчы улууһа)|Уһун Күөл]]
|[[Бэрэ (Чурапчы улууһа)|Бэрэ]]&lt;br&gt;[[Улахан Күөл (Чурапчы улууһа)|Улахан Күөл]]&lt;br&gt;[[Оҕуһур]]&lt;br&gt;[[Дьаарыла]]
|1089
|790,41
|-
|[[Төлөй нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Төлөй нэһилиэгэ]]
|[[Дириҥ (Төлөй нэһилиэгэ, Чурапчы улууһа)|Дириҥ]]
|[[Мээндийэ (Чурапчы улууһа)|Мээндийэ]]
|510
|234,87
|-
|[[Хадаар нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Хадаар нэһилиэгэ]]
|[[Үрүҥ Күөл (Чурапчы улууһа)|Үрүҥ Күөл]]
|[[Уорҕа (Чурапчы улууһа)|Уорҕа]]
|617
|520,39
|-
|[[Хатылы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Хатылы нэһилиэгэ]]
| colspan=&quot;2&quot; |[[Маҥнайгы Харбала (Чурапчы улууһа)|Маҥнайгы Харбала]]
|1005
|719,18
|-
|[[Хайахсыт нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Хайахсыт нэһилиэгэ]]
| colspan=&quot;2&quot; |[[Туора Күөл (Чурапчы улууһа)|Туора Күөл]]
|556
|439,25
|-
|[[Хоптоҕо нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Хоптоҕо нэһилиэгэ]]
|[[Дириҥ (Хоптоҕо нэһилиэгэ, Чурапчы улууһа)|Дириҥ]]
|[[Улахан Эбэ (Чурапчы улууһа)|Улахан Эбэ]]
|1028
|609,18
|-
|[[Чакыр нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Чакыр нэһилиэгэ]]
| colspan=&quot;2&quot; |[[Толоон (Чакыр нэһилиэгэ, Чурапчы улууһа)|Толоон]]
|593
|929,63
|-
|Чурапчы нэһилиэгэ
| colspan=&quot;2&quot; |[[Чурапчы]]
|10345
|94,88
|}

== Салалта ==
Улуус баһылыга [[Андрей Тимофеевич Ноговицын|Ноговицын Андрей Тимофеевич]] - Российскай Федерация уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтэн тыатын хаhаайыстыбатын үтүөлээх үлэhитэ, Ю. Н. Прокопьев аатынан СР государственнай бириэмийэтин лауреата, Чурапчы улууhун бочуоттаах гражданина.

Улуус баhылыгын бастакы солбуйааччыта Ноговицын Алексей Алексеевич - Саха Өрөспүүбүлүкэтэн норуот хаhаайыстыбатын үтүөлээх үлэhитэ.

Улуус баhылыгын социальнай боппуруостарга солбуйааччыта - Петрова Октябрина Филипповна.

== Улууhу салайбыттара ==
&lt;imagemap&gt;
Билэ:Чурапчы.PNG|500px|thumb|right|Чурапчы улууһа|
poly 168 170 168 176 180 176 180 183 171 187 198 189 206 171 192 179 185 171  [[Чурапчы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 172 194 201 194 168 218 227 280 247 251 215 232 [[Одьулуун нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 62 194 62 237 163 224 163 235 126 228 [[Хоптоҕо нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 113 139 141 139 193 169 207 143 163 127 144 77 [[Сылаҥ нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 258 244 339 244 258 283 298 319 311 389 397 374 397 310 346 310 346 287 358 275 [[Болугур нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 48 164 48 179 112 164 112 145 143 159 127 190 [[Мугудай нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 213 171 205 188 255 235 316 232 269 194 242 194 [[Хатылы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 92 116 92 152 26 123 26 104 44 117 [[Алаҕар нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 223 118 247 118 247 141 268 180 248 180 237 168 222 168 [[Болтоҥо нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 108 242 132 255 140 271 160 265 180 269 208 298 200 311 204 317 227 306 245 315 254 308 219 284 194 258 178 254 171 242 132 242 127 233 111 233 [[Хадаар нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 307 209 332 192 357 221 441 221 504 344 413 368 403 303 354 236 [[Соловьёв нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 74 247 109 247 131 260 131 306 122 306 [[Хайахсыт нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 145 281 132 317 178 281 173 358 243 358 243 341 243 321 190 324 202 299 178 275 [[Чакыр нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 146 49 177 46 196 93 235 87 243 108 179 114 [[Кытаанах нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 150 164 137 209 155 214 167 180 [[Төлөй нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 112 87 112 112 44 79 40 99 [[Бахсы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 190 27 228 27 228 80 204 80 [[Арыылаах нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
rect 16 20 138 44 [[Уус-Алдан улууһа]]
rect 273 110 375 137 [[Таатта улууһа]]
rect 6 149 31 300 [[Мэҥэ-Хаҥалас улууһа]]
rect 99 379 211 413 [[Амма улууһа]]
rect 349 396 483 426 [[Уус-Маайа улууһа]]
&lt;/imagemap&gt;
1992-1997 сс. [[Сивцев Иван Степанович]]

1997 - 2002 сс. [[Шадрин Алексей Алексеевич]]

2002 - 2008 сс. [[Аммосов Иннокентий Николаевич]]

2008 - 2013 сс. [[Яковлев Семен Илларионов|Яковлев Семен Илларионович]]

2013 - 2019 сс. [[Андрей Тимофеевич Ноговицын]]

2019 - н.в [[Степан Анатольевич Саргыдаев]]

== Экономика ==
* '''Экологическай-экономическай оройуона:''' Киин улуус, алаас-тайҕа
* '''Дьарыктанар эйгэтэ:''' тыа хаhаайыстыбата, сүөһүнү иитии
&lt;!-- ==== Tуризм ====--&gt;

== Транспорт ==
Массыына суолунан эбэтэр салгынынан тиийиэххэ сөп. Саас [[Амма өрүс|Амма өрүһүнэн]] таһаҕас таһаллар.

== История ==
==== Улуус аата ====
Урут Боотуруускай улуус диэн ааттааҕа. 
Улуус аан маҥнай историяҕа киирбит сылынан буолар 1638 сыл. 
Былыр нууччалар Саха сирин булуохтарын иннинэ сахалар Аҕа ууhунан олорор эрдэхтэринэ Боотур Уустар диэн элбэх ахсааннаах аҕа уустара бааллара. Боотурускайдары торуттээччинэн Дьуон Дьаҥылы со5отох уола Боотур Уус буолар. Киниттэн үс уол төрүүр: Болугур Буххаат, Хатан Хатылы уонна Чакыр Боотур. 
Болугур Буххааттан икки Болугур, Хатан Хатылыттан биэс Хатылы, Чакыр Боотуртан икки Хайахсыт икки Чакыр нэһилиэктэрэ төрүүллэр ууhууллар тэнийэллэр. Боотурускай  улууһа оччотооҕуга Саха уобалаһыгар улахан сүдү сири тайаан сытар улуус буолар. Ол курдук киирэллэрэ: Чурапчы, Таатта, Амма, Мэҥэ уонна Уус-Алдан кыра сирдэрэ. Улууһу кулубалар салайаллара, үстүү сылга улуус баай дьонуттан быыбарынан талыллан босхо туох да хамнаһа суох улэлииллэрэ. Улуус кулубатын солбуйааччы быыбарынай икки кулуба, биир улуус улахан суруксута уонна икки быыбарынай суруксуттар улуус быраабатыгар улэлииллэрэ. Боотурускай улуус киин нэһилиэгинэн төруттэниэҕиттэн ыла III Хатылы (Аччаҕар-Түөйэ) нэһилиэгэ буолбута. Онтон улуус кулубата буолбут Оруоһуттар улуус киинин бэйэлэригэр чугас оҥороору Чөркөөххө көһөрбүттэрэ. Онтон тиһэҕэр Чурапчы нэһилиэгин таланнар улуус киинэ Чурапчы буолбута. Кэнники улуус улаатан дьоно-сэргэтэ элбээн барар. XIХ үйэ ортотуттан саҕалаан үөрэх кыһалара, балыыһа, элбэх таҥара дьиэлэрэ тутуллаллар. Улуус дьоно элбээн нэһилиэктэр арахсыылара буолар. Холобур, биир улахан Хатылы нэһилиэгэ арахсан тус-туспа биэс Хатылылар тахсаллар. Оннук элбэх нэһилиэктэр арахсаннар улууһу экономическай өттүнэн салайар ыарахаттары үөскэтэр, нэһилиэктэр бэйэ-бэйэлэриттэн ыраахтара, суол-иис суоҕа эбиитин улуус баайдара кулуба дуоһунаһыгар бэртэрин былдьаһыытыттан сылтаан ахсынньы ый 12 күнүгэр 1911 сыллаахха Боотурусскай соҕуруу өттунэн Амма улууһа арахсан барар.  Икки сылынан тохсунньу ый 1 күнүгэр 1913 сыллаахха Боотурусскай хоту өттүнэн Таатта улууһа арахсан барар. Кулубаларынан Аммаҕа Федор Новиков, Тааттаҕа Иван Елисеевич Кулаковскай, Боотурусскайга Михаил Шеломов буолаллар. Бүтүн улахан улууһу араарыы түмүгэр Боотурусскай улуус ортото эрэ хаалбыта (Чурапчы), нэһилиэнньэтэ уонунан бүк аҕыйаабыта. Ол да буоллар улуус инникитин сайдан испитэ. Олунньуга 1917 сыллаахха ыраахтааҕыны сууллараннар Гражданскай сэрии саҕаланар. Боотурусскай улуус хардары-таары үрүҥ, кыһыл былааһыгар киирэр. 1922 сыллаахха кулун тутар ыйга Коробейников Михаил Яковлевич диэн үрүҥ эпиһиэрэ кэлэн кыһыллар былаастарын суулларан &quot;Временное якутское областное народное управление&quot; диэни олохтоон Чурапчыны киин сиринэн оҥорор. Муус устарга ол былааһа сууллан кыһыллар былаастара букатыннаахтык олохтонор. 1926-1930 cc. улуус урукку баайдарын, тойотторун кулаактыыллар. Кулун тутар 25 күнүгэр 1930 сыллаахха Боотурусскай улууһу Чурапчы районугар уларыталлар. Урукку олус дириҥ историялаах Саха сирин биир сүдү улахан кырдьаҕас улууһа Боотурусскай улуус аата Саха сирин улуустарыттан сүппүтэ. Ол оннугар саҥа историяны саҕалаан Чурапчы улууһа буолбута.....

==== Аҕа дойду Улуу сэриитин саҕанааҕы түбэлтэлэр ====
Чурапчы 41 холкуоһун Аҕа дойду Улуу сэриитин саҕана хоту улуустарга балыктааhыҥҥа [[Чурапчылары көһөрүү|көhөрбүттэрэ]]. Ол көһөрүү улахан толкуйа суох ыытытыллыбытын түмүгэр элбэх киhи хоргуйан, тоҥон, сыстыганнаах ыарыылартан өлбүтэ.

== Улуус биллиилээх дьоно ==

[[Яковлев Семен Степанович]]-[[Эрилик Эристиин]] (1892-1942) - бэйиэтэ, суруйааччы, өрөбөлүүссүйэннэй деятель. &lt;br /&gt;

[[Новгородов Семен Андреевич]] (1892-1924) - саха суругун - бичигин төрүттээччитэ.

[[Субурусскай Николай Дмитриевич]] - Уот Субуурускай (1896-1950) - гражданскай сэрии кыттыылааҕа, политическай деятель, Саха АССР центральнай исполнительнай комитетын бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта, Саха АССР доруобуйа харыстабылын норуодунай комиссара.

[[Коркин Дмитрий Петрович]] (1928-1984) - саха улуу тренера, СССР, РСФСР, Саха АССР үтүөлээх тренерэ, Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала.

[[Мунхалов Афанасий Петрович]] (1935-2014) Российскай Федерация норуодунай худуоhунньуга, Саха АССР П. А. Ойуунускай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэтин бастакы лауреата, Саха Республикатын бочуоттаах гражданина.&lt;br /&gt;

[[Лыткина Анастасия Петровна]] (1927-1989) - сахаттан бастакы үөрэхтээх ырыаhыт, РСФСР уонна Саха АССР үтүөлээх артыыhа.

{{Саха норуодунай аатын Бэлиэтэ тиһиккэ аналлаах}} [[Слепцов Марк Дмитриевич]] (28.11.1914—16.06.1989) — Саха АССР норуодунай артыыһа, РСФСР норуодунай артыыһа.&lt;br /&gt;

{{Саха норуодунай аатын Бэлиэтэ тиһиккэ аналлаах}} [[Болот Боотур|Соловьев Василий Сергеевич — Болот Боотур]] (15.04.1915—24.05.1993), саха норуодунай суруйааччыта, Саха Республикатын П. А. Ойуунускай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата, поэт.&lt;br /&gt;

{{Саха норуодунай аатын Бэлиэтэ тиһиккэ аналлаах}} [[Решетников Петр Михайлович]] (11.06.1915—09.09.1960) — Саха норуодунай артыыһа, РСФСР норуодунай артыыһа.&lt;br /&gt;

{{Саха норуодунай аатын Бэлиэтэ тиһиккэ аналлаах}} [[Далан (суруйааччы)|Василий Семенович Яковлев — Далан]] (01.04.1928—27.11.1996) — саха норуодунай суруйааччыта, Саха Республикатын П. А. Ойуунускай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата, педагогика билимнэрин кандидата.&lt;br /&gt;

[[Попов Семен Андреевич]] - Тумат (1944) - Саха норуодунай суруйааччыта, Саха Республикатын П. А. Ойуунускай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата.

[[Константинов Роман Иннокентьевич]] (1896-1994) - Сахаттан бастакы Социалистическай Үлэ Геройа, икки Ленин уордьанын кавалера.

{{Социалистическай Үлэ Геройун Сулуһа тиһиккэ аналлаах}} [[Новгородова Екатерина Иннокентьевна]] (13.04.1929) — агроном, Социалистическай Үлэ Геройа.&lt;br /&gt;

[[Кладкин Василий Михайлович]] (1931-2003) - Социалистическай Үлэ Геройа.

[[Протодьяконов Гавриил Дмитриевич]] (1911-1974) - а5а дойду улуу сэриитин кыттыылаа5а, уhулуччулаах артиллерист, советскай союз геройугар түhэриллибитэ.

[[Флегонтов Семен Дмитриевич]] - а5а дойду улуу сэриитин кыттыылаа5а, 5 бойобуой уордьан кавалера.

[[Гоголев Василий Николаевич]] (1957)— саха биллиилээх тустууга, СССР спордун үтүөлээх маастара.

[[Пинигин Павел Павлович]] (1953) - тустууга олимпийскай чемпион, аан дойду үс төгүллээх чемпиона, СССР спордун үтүөлээх маастара, Украинскай АССР үтүөлээх тренера.

[[Борисов Егор Афанасьевич]] (1954) - судаарыстыбаннай уонна политическай деятель, Саха Республикатын Ил Дархана, Саха Республикатын тустууга федерациятын бэрэсидьиэнэ.

[[Илларионов Афанасий Петрович]] (1942-1997) - Саха Республикатын (Ил Түмэн) судаарыстыбаннай мунньа5ын представителларын палататын 1-кы бэрэссэдээтэлэ, Саха Республикатын үтүөлээх юриhа.

[[Башарин Георгий Прокопьевич]] (1912-1992) - уhулуччулаах учуонай, уопсастыбаннай деятель, сахаттан бастакы история билимин дуоктора, профессор, РСФСР уонна Саха АССР наукатын үтүөлээх деятелэ.

[[Красильников Дмитрий Данилович]] (1920-1985) - физика билимин дуоктара, Саха АССР наукатын үтүөлээх деятелэ, Ленин аатынан СССР судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата.

[[Коркина Евдокия Иннокентьевна]] (1917-2009) - тыл билимин дуоктара, профессор, Саха дьахталларыттан бастакы учуонай, РСФСР наукатын үтүөлээх деятелэ.

[[Попов Борис Николаевич]] (1938-2010) - философия билимин дуоктара, профессор, Саха судаарыстыбаннай университетыгар культурология кафедратын төрүттээччитэ, Саха Республикатын наукатын үтүөлээх деятелэ, СР билимңэ уонна техника5а судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата.

[[Сивцев Иван Степанович ]] (1944) - Саха Республикатын норуотун  хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Чурапчы улууһун бочуоттаах олохтооҕо, Чурапчы улууһун бастакы баһылыга.

[[Посельская Наталья Семёновна]] (1946-2011) - балерина, хореографическай училище төрүттээччитэ уонна бастакы директора, Российскай Федерация уонна Саха Республикатын култууратын үтүөлээх үлэhитэ, Саха Республикатын П. А. Ойуунускай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата.

[[Гуляев Михаил Дмитриевич]] (1956) - Саха Республикатын спортка миниистирэ (2003-2016), Российскай Федерация уонна Саха Республикатын физическай култууратын үтүөлээх үлэhитэ, Чурапчытааҕы физическай култуура уонна спорт үнүстүүтүн төрүттээччитэ уонна бастакы ректора.

[[Шадрин Алексей Алексеевич]] (1929-2011) - Саха Республикатын норуот хаhаайыстыбатын үтүөлээх үлэhитэ, Саха Республикатын бочуоттаах гражданина, 1997-2002с.с. Чурапчы улууhун дьаhалтатын баhылыга.

[[Колесов Гаврил Гаврильевич]] (1979) - дуобаччыт, международнай таhымнаах гроссмейстер, СР физическай култууратын үтүөлээх үлэhитэ. 

[[Федотов Александр Иванович]] (1967-2012) - Республикатааҕы инвестиционнай компания генеральнай директора, Саха Республикатын боксаҕа федерациятын бэрэсидьиэнэ, Саха Республикатын норуот хаhаайыстыбатын үтүөлээх үлэhитэ, Российскай Федерация бочуоттаах тутааччыта.

[[Харайбатова Ольга Михайловна]] - Российскай Федерация уонна Саха Республикатын култууратын үтүөлээх үлэhитэ.

[[Игнатьева Яна Викторовна]] - Өксөкүлээх Өлөксөй аатынан норуоттар доҕордоhууларын киинин генеральнай директора, Саха Республикатын култууратын үтүөлээх үлэhитэ.

[[Керемясов Валерий Петрович]] (1957-2016) - Саха Республикатын үтүөлээх тренерэ, Российскай Федерация физическай култууратын үтүөлээъ үлэһитэ, СССР спордун маастара.


&lt;!-- == Искусство, культура ==--&gt;
&lt;!-- ==== Түмэллэр, өйдөбүнньүктэр ====--&gt;

== Үөрэх кыһалара ==
{{main|Чурапчы улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ}}
'''Орто оскуолалар'''
* [[Чурапчы улууhун гимназията]]
* [[Чурапчы республиканскай спортивнай орто интернат оскуолата]]
'''Орто анал үөрэх кыһалара'''
* [[Одьулууннааҕы лицей-оскуола]]
'''Үрдүк үөрэх кыһалара'''
* [[Чурапчы политехническай коллеһа]]
* [[Чурапчы физическай культура уонна спордун института]] — Россияҕа тыа сиригэр бастакы үрдүк үөрэх кыһата — http://www.chifkis.ru/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090623074215/http://www.chifkis.ru/ |date=2009-06-23 }}

&lt;!-- == Араас ==--&gt;

== Сигэлэр ==
&lt;references /&gt;

== Ыйынньыктар ==
* http://www.sitc.ru/monitoring/churapcha/index.shtml {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051102110422/http://www.sitc.ru/monitoring/churapcha/index.shtml |date=2005-11-02 }}

{{Churapcha-uluus-stub}}
{{Template:Саха Сирин улуустара}}
[[Категория:Саха сирин улуустара]]</text>
      <sha1>1rfbns5iu16nncq7g13euliz36ihelv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429949</id>
      <parentid>429948</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T03:30:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sauit</username>
        <id>26795</id>
      </contributor>
      <comment>/* Административно-территориальнай араартыы */</comment>
      <origin>429949</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31861" sha1="blru7j4tap79rdp5xfuf9kha19uf8o7" xml:space="preserve">{{Улуус
|Тип                     = 
|Өҥө                     = Россия
|Нууччалыы аата          = Чурапчинский улус
|Сахалыы аата            = Чурапчы улууhа
|Гиэрбэтэ                = Gerb Churapcha ulus.png
|Былааҕа                 = Flag of Churapchinsky Uluus (Yakutia).jpg
|Гиэрбэ кэтитэ            =100px
|Былаах кэтитэ           =150px
|Дойду                   = {{флагификация|Россия}} 
|Статуһа                 = 
|Оройуон аата            = 
|
|Оройуона                = 
|Регион                  = {{флагификация|Саха Сирэ}}
|Улуус киинэ  = [[Чурапчы]]
|Иһигэр киирэллэр        = 17 олохтоох тэриллии
|Баһылык                 = Саргыдаев Степан Анатольевич
|Баһылык аата            = Улуус баһылыга
|Олохтоммут күнэ-дьыла  = [[1930]], [[кулун тутар 25]]
|Сурукка киирбитэ        = 
|Урукку аата             = [[Боотур Уус улууһа|Боотур уус]]
|Нэһилиэк буолуута       =
|ПГТ буолуута            = 
|Куорат буолуута         = 
|Баччаттан куорат буолбатах = 
|Магдебургское право с   = 
|Координаталара            = 
|Иэнэ                    = 12 600
|МТ үрдүгэ               = 
|Чыпчаалын үрдүгэ        = 383
|Орто үрдүгэ             = 
|Намыһах сирэ            = 
|Климата                 = 
|Тыла                    = [[Саха тыла]]
|Тыллара                 = 
|Олохтоох дьонун ахсаана           = 21 802
 |Биэрэпис сыла          = 2025
 |Чиҥэ               = 
 |Агломерацията          = 
 |Омуктара               = [[саха]]
 |Конфессиялар           = 
 |Этнохороним            = чурапчылар
|ЯндексКарты             = 
|Каарта                  = Churapchinsky ulus location.PNG
|Каарта улахана          =
|Каартата                = 
|Каартаҕа сигэ           = 
|Москуба бириэмэтэ       = +6
|Чаһыыта                 = +9
|Төлөппүөн кода        = 
|Почта индексэ           = 
|Почта индекстэрэ      = 
|
|ОКАТО                   =
|Commons`ка категорията  = 
|1 параметр аата         = 
|1 параметр               = 
|Ситим-сир                    = http://sakha.gov.ru/section/93
}}
{{coord|61.9983|N|132.4275|E|display=title}}
'''Чурапчы улууһа''' ({{Lang-ru|Чурапчинский улус}}) диэн [[Арассыыйа]] [[Саха Сирэ|Саха Өрөспүүбүлүкэтин]] [[Улуус|улууһа]] уонна [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин дьаһалталарынан уонна сирдэринэн араарыы|муниципальнай оройуона]].

Киинэ — [[Чурапчы]] сэлиэнньэтэ.

Улуус 1930 сыл кулун тутар 25 күннээххэ олохтоммута.

Улууска 21802 киһи олорор (2025 сыллааҕы көрдөрүүлэринэн). 

== География ==

* Сирин иэнэ: 12 600 км² 
* Улуус киинин сытар координаталара: 
* Улуус киинэ [[Дьокуускай|Дьокуускайтан]] ырааҕа: 185 км
* Сыл орто температурата: -11°C.
** Тохсунньу орто температурата: -43...-45°C
** От ыйын орто температурата: +16...+18°C
* Сылга сөҥүү түһүүтүн орто кээмэйэ: 200-230 мм

== Демография ==

[[2007]] улуус киһитин ахсаана 20 493. 

[[2002]]  сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн омуктар ахсааннара уонна өлүүлэрэ маннык: [[сахалар]] — 20 083 киһи (98%), атын омук — 410 (2%).
&lt;!-- [[Билэ:Чурапчинский.png|500px|thumb|left|2002 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн омуктар өлүүлэрэ]]--&gt;

== Административно-территориальнай араартыы ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+
!Нэһилиэк аата
!Кииннэрэ
!Атын сэлиэнньэлэр
!{{Abbr|Нэһ.|Нэһилиэнньэтин ахсаана|0}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A1hisl_MO_01-01-2025.xlsx|title=Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2025 года|work=Арассыыйа Росстата|lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(киһи)&lt;/small&gt;
!Иэнэ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst98/DBInet.cgi?pl=8006001|title=Республика Саха (Якутия). Общая площадь земель муниципального образования|archivedate=2018-01-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180121072340/http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst98/DBInet.cgi?pl=8006001}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(км²)&lt;/small&gt;
|-
|[[Алаҕар нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Алаҕар нэһилиэгэ]]
| colspan=&quot;2&quot; |[[Чыаппара (Чурапчы улууһа)|Чыаппара]]
|620
|376,69
|-
|[[Арыылаах нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Арыылаах нэһилиэгэ]]
| colspan=&quot;2&quot; |[[Арыылаах (Чурапчы улууһа)|Арыылаах]]
|506
|366,62
|-
|[[Бахсы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Бахсы нэһилиэгэ]]
|[[Толоон (Бахсы нэһилиэгэ, Чурапчы улууһа)|Толоон]]
|[[Лэбийэ (Чурапчы улууһа)|Лэбийэ]]
|428
|384,90
|-
|[[Болтоҥо нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Болтоҥо нэһилиэгэ]]
|[[Иккис Харбала (Чурапчы улууһа)|Иккис Харбала]]
|[[Кындал (Чурапчы улууһа)|Кындал]]
|597
|422,00
|-
|[[Болугур нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Болугур нэһилиэгэ]]
|[[Мындаҕаайы (Чурапчы улууһа)|Мындаҕаайы]]
|[[Кыстык-Кугда (Чурапчы улууһа)|Кыстык-Кугда]]
|1098
|1820,84
|-
|[[Кытаанах нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Кытаанах нэһилиэгэ]]
| colspan=&quot;2&quot; |[[Килэҥки (Чурапчы улууһа)|Килэҥки]]
|496
|605,39
|-
|[[Мугудай нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Мугудай нэһилиэгэ]]
| colspan=&quot;2&quot; |[[Маралаайы (Чурапчы улууһа)|Маралаайы]]
|744
|512,52
|-
|[[Одьулуун нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Одьулуун нэһилиэгэ]]
|[[Дьабыла]]
|[[Үрэх Күөрэ (Чурапчы улууһа)|Үрэх Күөрэ]]&lt;br&gt;[[Баһылай Алааһа (Чурапчы улууһа)|Баһылай Алааһа]]
|1006
|626,61
|-
|[[Соловьёв нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Соловьев нэһилиэгэ]]
|[[Мырыла (Чурапчы улууһа)|Мырыла]]
|[[Хахыйах (Чурапчы улууһа)|Хахыйах]]
|564
|3124,02
|-
|[[Сылаҥ нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Сылаҥ нэһилиэгэ]]
|[[Уһун Күөл (Чурапчы улууһа)|Уһун Күөл]]
|[[Бэрэ (Чурапчы улууһа)|Бэрэ]]&lt;br&gt;[[Улахан Күөл (Чурапчы улууһа)|Улахан Күөл]]&lt;br&gt;[[Оҕуһур]]&lt;br&gt;[[Дьаарыла]]
|1089
|790,41
|-
|[[Төлөй нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Төлөй нэһилиэгэ]]
|[[Дириҥ (Төлөй нэһилиэгэ, Чурапчы улууһа)|Дириҥ]]
|[[Мээндийэ (Чурапчы улууһа)|Мээндийэ]]
|510
|234,87
|-
|[[Хадаар нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Хадаар нэһилиэгэ]]
|[[Үрүҥ Күөл (Чурапчы улууһа)|Үрүҥ Күөл]]
|[[Уорҕа (Чурапчы улууһа)|Уорҕа]]
|617
|520,39
|-
|[[Хатылы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Хатылы нэһилиэгэ]]
| colspan=&quot;2&quot; |[[Маҥнайгы Харбала (Чурапчы улууһа)|Маҥнайгы Харбала]]
|1005
|719,18
|-
|[[Хайахсыт нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Хайахсыт нэһилиэгэ]]
| colspan=&quot;2&quot; |[[Туора Күөл (Чурапчы улууһа)|Туора Күөл]]
|556
|439,25
|-
|[[Хоптоҕо нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Хоптоҕо нэһилиэгэ]]
|[[Дириҥ (Хоптоҕо нэһилиэгэ, Чурапчы улууһа)|Дириҥ]]
|[[Улахан Эбэ (Чурапчы улууһа)|Улахан Эбэ]]
|1028
|609,18
|-
|[[Чакыр нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Чакыр нэһилиэгэ]]
| colspan=&quot;2&quot; |[[Толоон (Чакыр нэһилиэгэ, Чурапчы улууһа)|Толоон]]
|593
|929,63
|-
|Чурапчы нэһилиэгэ
| colspan=&quot;2&quot; |[[Чурапчы]]
|10345
|94,88
|}

== Салалта ==
Улуус баһылыга [[Андрей Тимофеевич Ноговицын|Ноговицын Андрей Тимофеевич]] - Российскай Федерация уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтэн тыатын хаhаайыстыбатын үтүөлээх үлэhитэ, Ю. Н. Прокопьев аатынан СР государственнай бириэмийэтин лауреата, Чурапчы улууhун бочуоттаах гражданина.

Улуус баhылыгын бастакы солбуйааччыта Ноговицын Алексей Алексеевич - Саха Өрөспүүбүлүкэтэн норуот хаhаайыстыбатын үтүөлээх үлэhитэ.

Улуус баhылыгын социальнай боппуруостарга солбуйааччыта - Петрова Октябрина Филипповна.

== Улууhу салайбыттара ==
&lt;imagemap&gt;
Билэ:Чурапчы.PNG|500px|thumb|right|Чурапчы улууһа|
poly 168 170 168 176 180 176 180 183 171 187 198 189 206 171 192 179 185 171  [[Чурапчы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 172 194 201 194 168 218 227 280 247 251 215 232 [[Одьулуун нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 62 194 62 237 163 224 163 235 126 228 [[Хоптоҕо нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 113 139 141 139 193 169 207 143 163 127 144 77 [[Сылаҥ нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 258 244 339 244 258 283 298 319 311 389 397 374 397 310 346 310 346 287 358 275 [[Болугур нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 48 164 48 179 112 164 112 145 143 159 127 190 [[Мугудай нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 213 171 205 188 255 235 316 232 269 194 242 194 [[Хатылы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 92 116 92 152 26 123 26 104 44 117 [[Алаҕар нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 223 118 247 118 247 141 268 180 248 180 237 168 222 168 [[Болтоҥо нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 108 242 132 255 140 271 160 265 180 269 208 298 200 311 204 317 227 306 245 315 254 308 219 284 194 258 178 254 171 242 132 242 127 233 111 233 [[Хадаар нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 307 209 332 192 357 221 441 221 504 344 413 368 403 303 354 236 [[Соловьёв нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 74 247 109 247 131 260 131 306 122 306 [[Хайахсыт нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 145 281 132 317 178 281 173 358 243 358 243 341 243 321 190 324 202 299 178 275 [[Чакыр нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 146 49 177 46 196 93 235 87 243 108 179 114 [[Кытаанах нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 150 164 137 209 155 214 167 180 [[Төлөй нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 112 87 112 112 44 79 40 99 [[Бахсы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 190 27 228 27 228 80 204 80 [[Арыылаах нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
rect 16 20 138 44 [[Уус-Алдан улууһа]]
rect 273 110 375 137 [[Таатта улууһа]]
rect 6 149 31 300 [[Мэҥэ-Хаҥалас улууһа]]
rect 99 379 211 413 [[Амма улууһа]]
rect 349 396 483 426 [[Уус-Маайа улууһа]]
&lt;/imagemap&gt;
1992-1997 сс. [[Сивцев Иван Степанович]]

1997 - 2002 сс. [[Шадрин Алексей Алексеевич]]

2002 - 2008 сс. [[Аммосов Иннокентий Николаевич]]

2008 - 2013 сс. [[Яковлев Семен Илларионов|Яковлев Семен Илларионович]]

2013 - 2019 сс. [[Андрей Тимофеевич Ноговицын]]

2019 - н.в [[Степан Анатольевич Саргыдаев]]

== Экономика ==
* '''Экологическай-экономическай оройуона:''' Киин улуус, алаас-тайҕа
* '''Дьарыктанар эйгэтэ:''' тыа хаhаайыстыбата, сүөһүнү иитии
&lt;!-- ==== Tуризм ====--&gt;

== Транспорт ==
Массыына суолунан эбэтэр салгынынан тиийиэххэ сөп. Саас [[Амма өрүс|Амма өрүһүнэн]] таһаҕас таһаллар.

== История ==
==== Улуус аата ====
Урут Боотуруускай улуус диэн ааттааҕа. 
Улуус аан маҥнай историяҕа киирбит сылынан буолар 1638 сыл. 
Былыр нууччалар Саха сирин булуохтарын иннинэ сахалар Аҕа ууhунан олорор эрдэхтэринэ Боотур Уустар диэн элбэх ахсааннаах аҕа уустара бааллара. Боотурускайдары торуттээччинэн Дьуон Дьаҥылы со5отох уола Боотур Уус буолар. Киниттэн үс уол төрүүр: Болугур Буххаат, Хатан Хатылы уонна Чакыр Боотур. 
Болугур Буххааттан икки Болугур, Хатан Хатылыттан биэс Хатылы, Чакыр Боотуртан икки Хайахсыт икки Чакыр нэһилиэктэрэ төрүүллэр ууhууллар тэнийэллэр. Боотурускай  улууһа оччотооҕуга Саха уобалаһыгар улахан сүдү сири тайаан сытар улуус буолар. Ол курдук киирэллэрэ: Чурапчы, Таатта, Амма, Мэҥэ уонна Уус-Алдан кыра сирдэрэ. Улууһу кулубалар салайаллара, үстүү сылга улуус баай дьонуттан быыбарынан талыллан босхо туох да хамнаһа суох улэлииллэрэ. Улуус кулубатын солбуйааччы быыбарынай икки кулуба, биир улуус улахан суруксута уонна икки быыбарынай суруксуттар улуус быраабатыгар улэлииллэрэ. Боотурускай улуус киин нэһилиэгинэн төруттэниэҕиттэн ыла III Хатылы (Аччаҕар-Түөйэ) нэһилиэгэ буолбута. Онтон улуус кулубата буолбут Оруоһуттар улуус киинин бэйэлэригэр чугас оҥороору Чөркөөххө көһөрбүттэрэ. Онтон тиһэҕэр Чурапчы нэһилиэгин таланнар улуус киинэ Чурапчы буолбута. Кэнники улуус улаатан дьоно-сэргэтэ элбээн барар. XIХ үйэ ортотуттан саҕалаан үөрэх кыһалара, балыыһа, элбэх таҥара дьиэлэрэ тутуллаллар. Улуус дьоно элбээн нэһилиэктэр арахсыылара буолар. Холобур, биир улахан Хатылы нэһилиэгэ арахсан тус-туспа биэс Хатылылар тахсаллар. Оннук элбэх нэһилиэктэр арахсаннар улууһу экономическай өттүнэн салайар ыарахаттары үөскэтэр, нэһилиэктэр бэйэ-бэйэлэриттэн ыраахтара, суол-иис суоҕа эбиитин улуус баайдара кулуба дуоһунаһыгар бэртэрин былдьаһыытыттан сылтаан ахсынньы ый 12 күнүгэр 1911 сыллаахха Боотурусскай соҕуруу өттунэн Амма улууһа арахсан барар.  Икки сылынан тохсунньу ый 1 күнүгэр 1913 сыллаахха Боотурусскай хоту өттүнэн Таатта улууһа арахсан барар. Кулубаларынан Аммаҕа Федор Новиков, Тааттаҕа Иван Елисеевич Кулаковскай, Боотурусскайга Михаил Шеломов буолаллар. Бүтүн улахан улууһу араарыы түмүгэр Боотурусскай улуус ортото эрэ хаалбыта (Чурапчы), нэһилиэнньэтэ уонунан бүк аҕыйаабыта. Ол да буоллар улуус инникитин сайдан испитэ. Олунньуга 1917 сыллаахха ыраахтааҕыны сууллараннар Гражданскай сэрии саҕаланар. Боотурусскай улуус хардары-таары үрүҥ, кыһыл былааһыгар киирэр. 1922 сыллаахха кулун тутар ыйга Коробейников Михаил Яковлевич диэн үрүҥ эпиһиэрэ кэлэн кыһыллар былаастарын суулларан &quot;Временное якутское областное народное управление&quot; диэни олохтоон Чурапчыны киин сиринэн оҥорор. Муус устарга ол былааһа сууллан кыһыллар былаастара букатыннаахтык олохтонор. 1926-1930 cc. улуус урукку баайдарын, тойотторун кулаактыыллар. Кулун тутар 25 күнүгэр 1930 сыллаахха Боотурусскай улууһу Чурапчы районугар уларыталлар. Урукку олус дириҥ историялаах Саха сирин биир сүдү улахан кырдьаҕас улууһа Боотурусскай улуус аата Саха сирин улуустарыттан сүппүтэ. Ол оннугар саҥа историяны саҕалаан Чурапчы улууһа буолбута.....

==== Аҕа дойду Улуу сэриитин саҕанааҕы түбэлтэлэр ====
Чурапчы 41 холкуоһун Аҕа дойду Улуу сэриитин саҕана хоту улуустарга балыктааhыҥҥа [[Чурапчылары көһөрүү|көhөрбүттэрэ]]. Ол көһөрүү улахан толкуйа суох ыытытыллыбытын түмүгэр элбэх киhи хоргуйан, тоҥон, сыстыганнаах ыарыылартан өлбүтэ.

== Улуус биллиилээх дьоно ==

[[Яковлев Семен Степанович]]-[[Эрилик Эристиин]] (1892-1942) - бэйиэтэ, суруйааччы, өрөбөлүүссүйэннэй деятель. &lt;br /&gt;

[[Новгородов Семен Андреевич]] (1892-1924) - саха суругун - бичигин төрүттээччитэ.

[[Субурусскай Николай Дмитриевич]] - Уот Субуурускай (1896-1950) - гражданскай сэрии кыттыылааҕа, политическай деятель, Саха АССР центральнай исполнительнай комитетын бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта, Саха АССР доруобуйа харыстабылын норуодунай комиссара.

[[Коркин Дмитрий Петрович]] (1928-1984) - саха улуу тренера, СССР, РСФСР, Саха АССР үтүөлээх тренерэ, Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала.

[[Мунхалов Афанасий Петрович]] (1935-2014) Российскай Федерация норуодунай худуоhунньуга, Саха АССР П. А. Ойуунускай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэтин бастакы лауреата, Саха Республикатын бочуоттаах гражданина.&lt;br /&gt;

[[Лыткина Анастасия Петровна]] (1927-1989) - сахаттан бастакы үөрэхтээх ырыаhыт, РСФСР уонна Саха АССР үтүөлээх артыыhа.

{{Саха норуодунай аатын Бэлиэтэ тиһиккэ аналлаах}} [[Слепцов Марк Дмитриевич]] (28.11.1914—16.06.1989) — Саха АССР норуодунай артыыһа, РСФСР норуодунай артыыһа.&lt;br /&gt;

{{Саха норуодунай аатын Бэлиэтэ тиһиккэ аналлаах}} [[Болот Боотур|Соловьев Василий Сергеевич — Болот Боотур]] (15.04.1915—24.05.1993), саха норуодунай суруйааччыта, Саха Республикатын П. А. Ойуунускай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата, поэт.&lt;br /&gt;

{{Саха норуодунай аатын Бэлиэтэ тиһиккэ аналлаах}} [[Решетников Петр Михайлович]] (11.06.1915—09.09.1960) — Саха норуодунай артыыһа, РСФСР норуодунай артыыһа.&lt;br /&gt;

{{Саха норуодунай аатын Бэлиэтэ тиһиккэ аналлаах}} [[Далан (суруйааччы)|Василий Семенович Яковлев — Далан]] (01.04.1928—27.11.1996) — саха норуодунай суруйааччыта, Саха Республикатын П. А. Ойуунускай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата, педагогика билимнэрин кандидата.&lt;br /&gt;

[[Попов Семен Андреевич]] - Тумат (1944) - Саха норуодунай суруйааччыта, Саха Республикатын П. А. Ойуунускай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата.

[[Константинов Роман Иннокентьевич]] (1896-1994) - Сахаттан бастакы Социалистическай Үлэ Геройа, икки Ленин уордьанын кавалера.

{{Социалистическай Үлэ Геройун Сулуһа тиһиккэ аналлаах}} [[Новгородова Екатерина Иннокентьевна]] (13.04.1929) — агроном, Социалистическай Үлэ Геройа.&lt;br /&gt;

[[Кладкин Василий Михайлович]] (1931-2003) - Социалистическай Үлэ Геройа.

[[Протодьяконов Гавриил Дмитриевич]] (1911-1974) - а5а дойду улуу сэриитин кыттыылаа5а, уhулуччулаах артиллерист, советскай союз геройугар түhэриллибитэ.

[[Флегонтов Семен Дмитриевич]] - а5а дойду улуу сэриитин кыттыылаа5а, 5 бойобуой уордьан кавалера.

[[Гоголев Василий Николаевич]] (1957)— саха биллиилээх тустууга, СССР спордун үтүөлээх маастара.

[[Пинигин Павел Павлович]] (1953) - тустууга олимпийскай чемпион, аан дойду үс төгүллээх чемпиона, СССР спордун үтүөлээх маастара, Украинскай АССР үтүөлээх тренера.

[[Борисов Егор Афанасьевич]] (1954) - судаарыстыбаннай уонна политическай деятель, Саха Республикатын Ил Дархана, Саха Республикатын тустууга федерациятын бэрэсидьиэнэ.

[[Илларионов Афанасий Петрович]] (1942-1997) - Саха Республикатын (Ил Түмэн) судаарыстыбаннай мунньа5ын представителларын палататын 1-кы бэрэссэдээтэлэ, Саха Республикатын үтүөлээх юриhа.

[[Башарин Георгий Прокопьевич]] (1912-1992) - уhулуччулаах учуонай, уопсастыбаннай деятель, сахаттан бастакы история билимин дуоктора, профессор, РСФСР уонна Саха АССР наукатын үтүөлээх деятелэ.

[[Красильников Дмитрий Данилович]] (1920-1985) - физика билимин дуоктара, Саха АССР наукатын үтүөлээх деятелэ, Ленин аатынан СССР судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата.

[[Коркина Евдокия Иннокентьевна]] (1917-2009) - тыл билимин дуоктара, профессор, Саха дьахталларыттан бастакы учуонай, РСФСР наукатын үтүөлээх деятелэ.

[[Попов Борис Николаевич]] (1938-2010) - философия билимин дуоктара, профессор, Саха судаарыстыбаннай университетыгар культурология кафедратын төрүттээччитэ, Саха Республикатын наукатын үтүөлээх деятелэ, СР билимңэ уонна техника5а судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата.

[[Сивцев Иван Степанович ]] (1944) - Саха Республикатын норуотун  хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Чурапчы улууһун бочуоттаах олохтооҕо, Чурапчы улууһун бастакы баһылыга.

[[Посельская Наталья Семёновна]] (1946-2011) - балерина, хореографическай училище төрүттээччитэ уонна бастакы директора, Российскай Федерация уонна Саха Республикатын култууратын үтүөлээх үлэhитэ, Саха Республикатын П. А. Ойуунускай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата.

[[Гуляев Михаил Дмитриевич]] (1956) - Саха Республикатын спортка миниистирэ (2003-2016), Российскай Федерация уонна Саха Республикатын физическай култууратын үтүөлээх үлэhитэ, Чурапчытааҕы физическай култуура уонна спорт үнүстүүтүн төрүттээччитэ уонна бастакы ректора.

[[Шадрин Алексей Алексеевич]] (1929-2011) - Саха Республикатын норуот хаhаайыстыбатын үтүөлээх үлэhитэ, Саха Республикатын бочуоттаах гражданина, 1997-2002с.с. Чурапчы улууhун дьаhалтатын баhылыга.

[[Колесов Гаврил Гаврильевич]] (1979) - дуобаччыт, международнай таhымнаах гроссмейстер, СР физическай култууратын үтүөлээх үлэhитэ. 

[[Федотов Александр Иванович]] (1967-2012) - Республикатааҕы инвестиционнай компания генеральнай директора, Саха Республикатын боксаҕа федерациятын бэрэсидьиэнэ, Саха Республикатын норуот хаhаайыстыбатын үтүөлээх үлэhитэ, Российскай Федерация бочуоттаах тутааччыта.

[[Харайбатова Ольга Михайловна]] - Российскай Федерация уонна Саха Республикатын култууратын үтүөлээх үлэhитэ.

[[Игнатьева Яна Викторовна]] - Өксөкүлээх Өлөксөй аатынан норуоттар доҕордоhууларын киинин генеральнай директора, Саха Республикатын култууратын үтүөлээх үлэhитэ.

[[Керемясов Валерий Петрович]] (1957-2016) - Саха Республикатын үтүөлээх тренерэ, Российскай Федерация физическай култууратын үтүөлээъ үлэһитэ, СССР спордун маастара.


&lt;!-- == Искусство, культура ==--&gt;
&lt;!-- ==== Түмэллэр, өйдөбүнньүктэр ====--&gt;

== Үөрэх кыһалара ==
{{main|Чурапчы улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ}}
'''Орто оскуолалар'''
* [[Чурапчы улууhун гимназията]]
* [[Чурапчы республиканскай спортивнай орто интернат оскуолата]]
'''Орто анал үөрэх кыһалара'''
* [[Одьулууннааҕы лицей-оскуола]]
'''Үрдүк үөрэх кыһалара'''
* [[Чурапчы политехническай коллеһа]]
* [[Чурапчы физическай культура уонна спордун института]] — Россияҕа тыа сиригэр бастакы үрдүк үөрэх кыһата — http://www.chifkis.ru/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090623074215/http://www.chifkis.ru/ |date=2009-06-23 }}

&lt;!-- == Араас ==--&gt;

== Сигэлэр ==
&lt;references /&gt;

== Ыйынньыктар ==
* http://www.sitc.ru/monitoring/churapcha/index.shtml {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051102110422/http://www.sitc.ru/monitoring/churapcha/index.shtml |date=2005-11-02 }}

{{Churapcha-uluus-stub}}
{{Template:Саха Сирин улуустара}}
[[Категория:Саха сирин улуустара]]</text>
      <sha1>blru7j4tap79rdp5xfuf9kha19uf8o7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429950</id>
      <parentid>429949</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T03:42:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sauit</username>
        <id>26795</id>
      </contributor>
      <origin>429950</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32398" sha1="rcxpy5uma0bf1haq1rqdowotghtim9i" xml:space="preserve">{{Улуус
|Тип                     = 
|Өҥө                     = Россия
|Нууччалыы аата          = Чурапчинский улус
|Сахалыы аата            = Чурапчы улууhа
|Гиэрбэтэ                = Gerb Churapcha ulus.png
|Былааҕа                 = Flag of Churapchinsky Uluus (Yakutia).jpg
|Гиэрбэ кэтитэ            =100px
|Былаах кэтитэ           =150px
|Дойду                   = {{флагификация|Россия}} 
|Статуһа                 = 
|Оройуон аата            = 
|
|Оройуона                = 
|Регион                  = {{флагификация|Саха Сирэ}}
|Улуус киинэ  = [[Чурапчы]]
|Иһигэр киирэллэр        = 17 олохтоох тэриллии
|Баһылык                 = Саргыдаев Степан Анатольевич
|Баһылык аата            = Улуус баһылыга
|Олохтоммут күнэ-дьыла  = [[1930]], [[кулун тутар 25]]
|Сурукка киирбитэ        = 
|Урукку аата             = [[Боотур Уус улууһа|Боотур уус]]
|Нэһилиэк буолуута       =
|ПГТ буолуута            = 
|Куорат буолуута         = 
|Баччаттан куорат буолбатах = 
|Магдебургское право с   = 
|Координаталара            = 
|Иэнэ                    = 12 600
|МТ үрдүгэ               = 
|Чыпчаалын үрдүгэ        = 383
|Орто үрдүгэ             = 
|Намыһах сирэ            = 
|Климата                 = 
|Тыла                    = [[Саха тыла]]
|Тыллара                 = 
|Олохтоох дьонун ахсаана           = 21 802
 |Биэрэпис сыла          = 2025
 |Чиҥэ               = 
 |Агломерацията          = 
 |Омуктара               = [[саха]]
 |Конфессиялар           = 
 |Этнохороним            = чурапчылар
|ЯндексКарты             = 
|Каарта                  = Churapchinsky ulus location.PNG
|Каарта улахана          =
|Каартата                = 
|Каартаҕа сигэ           = 
|Москуба бириэмэтэ       = +6
|Чаһыыта                 = +9
|Төлөппүөн кода        = 
|Почта индексэ           = 
|Почта индекстэрэ      = 
|
|ОКАТО                   =
|Commons`ка категорията  = 
|1 параметр аата         = 
|1 параметр               = 
|Ситим-сир                    = http://sakha.gov.ru/section/93
}}
{{coord|61.9983|N|132.4275|E|display=title}}
'''Чурапчы улууһа''' ({{Lang-ru|Чурапчинский улус}}) диэн [[Арассыыйа]] [[Саха Сирэ|Саха Өрөспүүбүлүкэтин]] [[Улуус|улууһа]] уонна [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин дьаһалталарынан уонна сирдэринэн араарыы|муниципальнай оройуона]].

Киинэ — [[Чурапчы]] сэлиэнньэтэ.

Улуус 1930 сыл кулун тутар 25 күннээххэ олохтоммута.

Улууска 21802 киһи олорор (2025 сыллааҕы көрдөрүүлэринэн). 

== История ==
==== Улуус аата ====
Урут Боотуруускай улуус диэн ааттааҕа. 
Улуус аан маҥнай историяҕа киирбит сылынан буолар 1638 сыл. 
Былыр нууччалар Саха сирин булуохтарын иннинэ сахалар Аҕа ууhунан олорор эрдэхтэринэ Боотур Уустар диэн элбэх ахсааннаах аҕа уустара бааллара. Боотурускайдары торуттээччинэн Дьуон Дьаҥылы со5отох уола Боотур Уус буолар. Киниттэн үс уол төрүүр: Болугур Буххаат, Хатан Хатылы уонна Чакыр Боотур. 
Болугур Буххааттан икки Болугур, Хатан Хатылыттан биэс Хатылы, Чакыр Боотуртан икки Хайахсыт икки Чакыр нэһилиэктэрэ төрүүллэр ууhууллар тэнийэллэр. Боотурускай  улууһа оччотооҕуга Саха уобалаһыгар улахан сүдү сири тайаан сытар улуус буолар. Ол курдук киирэллэрэ: Чурапчы, Таатта, Амма, Мэҥэ уонна Уус-Алдан кыра сирдэрэ. Улууһу кулубалар салайаллара, үстүү сылга улуус баай дьонуттан быыбарынан талыллан босхо туох да хамнаһа суох улэлииллэрэ. Улуус кулубатын солбуйааччы быыбарынай икки кулуба, биир улуус улахан суруксута уонна икки быыбарынай суруксуттар улуус быраабатыгар улэлииллэрэ. Боотурускай улуус киин нэһилиэгинэн төруттэниэҕиттэн ыла III Хатылы (Аччаҕар-Түөйэ) нэһилиэгэ буолбута. Онтон улуус кулубата буолбут Оруоһуттар улуус киинин бэйэлэригэр чугас оҥороору Чөркөөххө көһөрбүттэрэ. Онтон тиһэҕэр Чурапчы нэһилиэгин таланнар улуус киинэ Чурапчы буолбута. Кэнники улуус улаатан дьоно-сэргэтэ элбээн барар. XIХ үйэ ортотуттан саҕалаан үөрэх кыһалара, балыыһа, элбэх таҥара дьиэлэрэ тутуллаллар. Улуус дьоно элбээн нэһилиэктэр арахсыылара буолар. Холобур, биир улахан Хатылы нэһилиэгэ арахсан тус-туспа биэс Хатылылар тахсаллар. Оннук элбэх нэһилиэктэр арахсаннар улууһу экономическай өттүнэн салайар ыарахаттары үөскэтэр, нэһилиэктэр бэйэ-бэйэлэриттэн ыраахтара, суол-иис суоҕа эбиитин улуус баайдара кулуба дуоһунаһыгар бэртэрин былдьаһыытыттан сылтаан ахсынньы ый 12 күнүгэр 1911 сыллаахха Боотурусскай соҕуруу өттунэн Амма улууһа арахсан барар.  Икки сылынан тохсунньу ый 1 күнүгэр 1913 сыллаахха Боотурусскай хоту өттүнэн Таатта улууһа арахсан барар. Кулубаларынан Аммаҕа Федор Новиков, Тааттаҕа Иван Елисеевич Кулаковскай, Боотурусскайга Михаил Шеломов буолаллар. Бүтүн улахан улууһу араарыы түмүгэр Боотурусскай улуус ортото эрэ хаалбыта (Чурапчы), нэһилиэнньэтэ уонунан бүк аҕыйаабыта. Ол да буоллар улуус инникитин сайдан испитэ. Олунньуга 1917 сыллаахха ыраахтааҕыны сууллараннар Гражданскай сэрии саҕаланар. Боотурусскай улуус хардары-таары үрүҥ, кыһыл былааһыгар киирэр. 1922 сыллаахха кулун тутар ыйга Коробейников Михаил Яковлевич диэн үрүҥ эпиһиэрэ кэлэн кыһыллар былаастарын суулларан &quot;Временное якутское областное народное управление&quot; диэни олохтоон Чурапчыны киин сиринэн оҥорор. Муус устарга ол былааһа сууллан кыһыллар былаастара букатыннаахтык олохтонор. 1926-1930 cc. улуус урукку баайдарын, тойотторун кулаактыыллар. Кулун тутар 25 күнүгэр 1930 сыллаахха Боотурусскай улууһу Чурапчы районугар уларыталлар. Урукку олус дириҥ историялаах Саха сирин биир сүдү улахан кырдьаҕас улууһа Боотурусскай улуус аата Саха сирин улуустарыттан сүппүтэ. Ол оннугар саҥа историяны саҕалаан Чурапчы улууһа буолбута.....

==== Аҕа дойду Улуу сэриитин саҕанааҕы түбэлтэлэр ====
Чурапчы 41 холкуоһун Аҕа дойду Улуу сэриитин саҕана хоту улуустарга балыктааhыҥҥа [[Чурапчылары көһөрүү|көhөрбүттэрэ]]. Ол көһөрүү улахан толкуйа суох ыытытыллыбытын түмүгэр элбэх киhи хоргуйан, тоҥон, сыстыганнаах ыарыылартан өлбүтэ.
== География ==

* Сирин иэнэ: 12 600 км² 
* Улуус киинин сытар координаталара: 
* Улуус киинэ [[Дьокуускай|Дьокуускайтан]] ырааҕа: 185 км
* Сыл орто температурата: -11°C.
** Тохсунньу орто температурата: -43...-45°C
** От ыйын орто температурата: +16...+18°C
* Сылга сөҥүү түһүүтүн орто кээмэйэ: 200-230 мм

== Демография ==

[[2007]] улуус киһитин ахсаана 20 493. 

[[2002]]  сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн омуктар ахсааннара уонна өлүүлэрэ маннык: [[сахалар]] — 20 083 киһи (98%), атын омук — 410 (2%).
&lt;!-- [[Билэ:Чурапчинский.png|500px|thumb|left|2002 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн омуктар өлүүлэрэ]]--&gt;

== Административно-территориальнай араартыы ==
Чурапчы улууһугар, Саха сирин административно-территориальнай араартыытынан, 17 нэһилиэк киирэр. Ол иһигэр өссө 30 нэһилиэнньэммит пуун баар.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+
!Нэһилиэк аата
!Кииннэрэ
!Атын сэлиэнньэлэр
! colspan=&quot;2&quot; |Чурапчыҕа дылы (км)
!{{Abbr|Нэһ.|Нэһилиэнньэтин ахсаана|0}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A1hisl_MO_01-01-2025.xlsx|title=Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2025 года|work=Арассыыйа Росстата|lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(киһи)&lt;/small&gt;
!Иэнэ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst98/DBInet.cgi?pl=8006001|title=Республика Саха (Якутия). Общая площадь земель муниципального образования|archivedate=2018-01-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180121072340/http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst98/DBInet.cgi?pl=8006001}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(км²)&lt;/small&gt;
|-
|[[Алаҕар нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Алаҕар нэһилиэгэ]]
| colspan=&quot;2&quot; |[[Чыаппара (Чурапчы улууһа)|Чыаппара]]
| colspan=&quot;2&quot; |89
|620
|376,69
|-
|[[Арыылаах нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Арыылаах нэһилиэгэ]]
| colspan=&quot;2&quot; |[[Арыылаах (Чурапчы улууһа)|Арыылаах]]
| colspan=&quot;2&quot; |68
|506
|366,62
|-
|[[Бахсы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Бахсы нэһилиэгэ]]
|[[Толоон (Бахсы нэһилиэгэ, Чурапчы улууһа)|Толоон]]
|[[Лэбийэ (Чурапчы улууһа)|Лэбийэ]]
|110
|103
|428
|384,90
|-
|[[Болтоҥо нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Болтоҥо нэһилиэгэ]]
|[[Иккис Харбала (Чурапчы улууһа)|Иккис Харбала]]
|[[Кындал (Чурапчы улууһа)|Кындал]]
|17
|34
|597
|422,00
|-
|[[Болугур нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Болугур нэһилиэгэ]]
|[[Мындаҕаайы (Чурапчы улууһа)|Мындаҕаайы]]
|[[Кыстык-Кугда (Чурапчы улууһа)|Кыстык-Кугда]]
|70
|72
|1098
|1820,84
|-
|[[Кытаанах нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Кытаанах нэһилиэгэ]]
| colspan=&quot;2&quot; |[[Килэҥки (Чурапчы улууһа)|Килэҥки]]
| colspan=&quot;2&quot; |45
|496
|605,39
|-
|[[Мугудай нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Мугудай нэһилиэгэ]]
| colspan=&quot;2&quot; |[[Маралаайы (Чурапчы улууһа)|Маралаайы]]
| colspan=&quot;2&quot; |33
|744
|512,52
|-
|[[Одьулуун нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Одьулуун нэһилиэгэ]]
|[[Дьабыла]]
|[[Үрэх Күөрэ (Чурапчы улууһа)|Үрэх Күөрэ]]&lt;br&gt;[[Баһылай Алааһа (Чурапчы улууһа)|Баһылай Алааһа]]
|15
|36 27
|1006
|626,61
|-
|[[Соловьёв нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Соловьев нэһилиэгэ]]
|[[Мырыла (Чурапчы улууһа)|Мырыла]]
|[[Хахыйах (Чурапчы улууһа)|Хахыйах]]
|76
|118
|564
|3124,02
|-
|[[Сылаҥ нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Сылаҥ нэһилиэгэ]]
|[[Уһун Күөл (Чурапчы улууһа)|Уһун Күөл]]
|[[Бэрэ (Чурапчы улууһа)|Бэрэ]]&lt;br&gt;[[Улахан Күөл (Чурапчы улууһа)|Улахан Күөл]]&lt;br&gt;[[Оҕуһур]]&lt;br&gt;[[Дьаарыла]]
|24
|31 19 37 58
|1089
|790,41
|-
|[[Төлөй нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Төлөй нэһилиэгэ]]
|[[Дириҥ (Төлөй нэһилиэгэ, Чурапчы улууһа)|Дириҥ]]
|[[Мээндийэ (Чурапчы улууһа)|Мээндийэ]]
|20
|23
|510
|234,87
|-
|[[Хадаар нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Хадаар нэһилиэгэ]]
|[[Үрүҥ Күөл (Чурапчы улууһа)|Үрүҥ Күөл]]
|[[Уорҕа (Чурапчы улууһа)|Уорҕа]]
|40
|39
|617
|520,39
|-
|[[Хатылы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Хатылы нэһилиэгэ]]
| colspan=&quot;2&quot; |[[Маҥнайгы Харбала (Чурапчы улууһа)|Маҥнайгы Харбала]]
| colspan=&quot;2&quot; |9
|1005
|719,18
|-
|[[Хайахсыт нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Хайахсыт нэһилиэгэ]]
| colspan=&quot;2&quot; |[[Туора Күөл (Чурапчы улууһа)|Туора Күөл]]
| colspan=&quot;2&quot; |47
|556
|439,25
|-
|[[Хоптоҕо нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Хоптоҕо нэһилиэгэ]]
|[[Дириҥ (Хоптоҕо нэһилиэгэ, Чурапчы улууһа)|Дириҥ]]
|[[Улахан Эбэ (Чурапчы улууһа)|Улахан Эбэ]]
|25
|51
|1028
|609,18
|-
|[[Чакыр нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Чакыр нэһилиэгэ]]
| colspan=&quot;2&quot; |[[Толоон (Чакыр нэһилиэгэ, Чурапчы улууһа)|Толоон]]
| colspan=&quot;2&quot; |59
|593
|929,63
|-
|Чурапчы нэһилиэгэ
| colspan=&quot;2&quot; |[[Чурапчы]]
| colspan=&quot;2&quot; |0
|10345
|94,88
|}

== Салалта ==
Улуус баһылыга [[Андрей Тимофеевич Ноговицын|Ноговицын Андрей Тимофеевич]] - Российскай Федерация уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтэн тыатын хаhаайыстыбатын үтүөлээх үлэhитэ, Ю. Н. Прокопьев аатынан СР государственнай бириэмийэтин лауреата, Чурапчы улууhун бочуоттаах гражданина.

Улуус баhылыгын бастакы солбуйааччыта Ноговицын Алексей Алексеевич - Саха Өрөспүүбүлүкэтэн норуот хаhаайыстыбатын үтүөлээх үлэhитэ.

Улуус баhылыгын социальнай боппуруостарга солбуйааччыта - Петрова Октябрина Филипповна.

== Улууhу салайбыттара ==
&lt;imagemap&gt;
Билэ:Чурапчы.PNG|500px|thumb|right|Чурапчы улууһа|
poly 168 170 168 176 180 176 180 183 171 187 198 189 206 171 192 179 185 171  [[Чурапчы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 172 194 201 194 168 218 227 280 247 251 215 232 [[Одьулуун нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 62 194 62 237 163 224 163 235 126 228 [[Хоптоҕо нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 113 139 141 139 193 169 207 143 163 127 144 77 [[Сылаҥ нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 258 244 339 244 258 283 298 319 311 389 397 374 397 310 346 310 346 287 358 275 [[Болугур нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 48 164 48 179 112 164 112 145 143 159 127 190 [[Мугудай нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 213 171 205 188 255 235 316 232 269 194 242 194 [[Хатылы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 92 116 92 152 26 123 26 104 44 117 [[Алаҕар нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 223 118 247 118 247 141 268 180 248 180 237 168 222 168 [[Болтоҥо нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 108 242 132 255 140 271 160 265 180 269 208 298 200 311 204 317 227 306 245 315 254 308 219 284 194 258 178 254 171 242 132 242 127 233 111 233 [[Хадаар нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 307 209 332 192 357 221 441 221 504 344 413 368 403 303 354 236 [[Соловьёв нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 74 247 109 247 131 260 131 306 122 306 [[Хайахсыт нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 145 281 132 317 178 281 173 358 243 358 243 341 243 321 190 324 202 299 178 275 [[Чакыр нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 146 49 177 46 196 93 235 87 243 108 179 114 [[Кытаанах нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 150 164 137 209 155 214 167 180 [[Төлөй нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 112 87 112 112 44 79 40 99 [[Бахсы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 190 27 228 27 228 80 204 80 [[Арыылаах нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
rect 16 20 138 44 [[Уус-Алдан улууһа]]
rect 273 110 375 137 [[Таатта улууһа]]
rect 6 149 31 300 [[Мэҥэ-Хаҥалас улууһа]]
rect 99 379 211 413 [[Амма улууһа]]
rect 349 396 483 426 [[Уус-Маайа улууһа]]
&lt;/imagemap&gt;
1992-1997 сс. [[Сивцев Иван Степанович]]

1997 - 2002 сс. [[Шадрин Алексей Алексеевич]]

2002 - 2008 сс. [[Аммосов Иннокентий Николаевич]]

2008 - 2013 сс. [[Яковлев Семен Илларионов|Яковлев Семен Илларионович]]

2013 - 2019 сс. [[Андрей Тимофеевич Ноговицын]]

2019 - н.в [[Степан Анатольевич Саргыдаев]]

== Экономика ==
* '''Экологическай-экономическай оройуона:''' Киин улуус, алаас-тайҕа
* '''Дьарыктанар эйгэтэ:''' тыа хаhаайыстыбата, сүөһүнү иитии
&lt;!-- ==== Tуризм ====--&gt;

== Транспорт ==
Массыына суолунан эбэтэр салгынынан тиийиэххэ сөп. Саас [[Амма өрүс|Амма өрүһүнэн]] таһаҕас таһаллар.

== Улуус биллиилээх дьоно ==

[[Яковлев Семен Степанович]]-[[Эрилик Эристиин]] (1892-1942) - бэйиэтэ, суруйааччы, өрөбөлүүссүйэннэй деятель. &lt;br /&gt;

[[Новгородов Семен Андреевич]] (1892-1924) - саха суругун - бичигин төрүттээччитэ.

[[Субурусскай Николай Дмитриевич]] - Уот Субуурускай (1896-1950) - гражданскай сэрии кыттыылааҕа, политическай деятель, Саха АССР центральнай исполнительнай комитетын бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта, Саха АССР доруобуйа харыстабылын норуодунай комиссара.

[[Коркин Дмитрий Петрович]] (1928-1984) - саха улуу тренера, СССР, РСФСР, Саха АССР үтүөлээх тренерэ, Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала.

[[Мунхалов Афанасий Петрович]] (1935-2014) Российскай Федерация норуодунай худуоhунньуга, Саха АССР П. А. Ойуунускай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэтин бастакы лауреата, Саха Республикатын бочуоттаах гражданина.&lt;br /&gt;

[[Лыткина Анастасия Петровна]] (1927-1989) - сахаттан бастакы үөрэхтээх ырыаhыт, РСФСР уонна Саха АССР үтүөлээх артыыhа.

{{Саха норуодунай аатын Бэлиэтэ тиһиккэ аналлаах}} [[Слепцов Марк Дмитриевич]] (28.11.1914—16.06.1989) — Саха АССР норуодунай артыыһа, РСФСР норуодунай артыыһа.&lt;br /&gt;

{{Саха норуодунай аатын Бэлиэтэ тиһиккэ аналлаах}} [[Болот Боотур|Соловьев Василий Сергеевич — Болот Боотур]] (15.04.1915—24.05.1993), саха норуодунай суруйааччыта, Саха Республикатын П. А. Ойуунускай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата, поэт.&lt;br /&gt;

{{Саха норуодунай аатын Бэлиэтэ тиһиккэ аналлаах}} [[Решетников Петр Михайлович]] (11.06.1915—09.09.1960) — Саха норуодунай артыыһа, РСФСР норуодунай артыыһа.&lt;br /&gt;

{{Саха норуодунай аатын Бэлиэтэ тиһиккэ аналлаах}} [[Далан (суруйааччы)|Василий Семенович Яковлев — Далан]] (01.04.1928—27.11.1996) — саха норуодунай суруйааччыта, Саха Республикатын П. А. Ойуунускай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата, педагогика билимнэрин кандидата.&lt;br /&gt;

[[Попов Семен Андреевич]] - Тумат (1944) - Саха норуодунай суруйааччыта, Саха Республикатын П. А. Ойуунускай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата.

[[Константинов Роман Иннокентьевич]] (1896-1994) - Сахаттан бастакы Социалистическай Үлэ Геройа, икки Ленин уордьанын кавалера.

{{Социалистическай Үлэ Геройун Сулуһа тиһиккэ аналлаах}} [[Новгородова Екатерина Иннокентьевна]] (13.04.1929) — агроном, Социалистическай Үлэ Геройа.&lt;br /&gt;

[[Кладкин Василий Михайлович]] (1931-2003) - Социалистическай Үлэ Геройа.

[[Протодьяконов Гавриил Дмитриевич]] (1911-1974) - а5а дойду улуу сэриитин кыттыылаа5а, уhулуччулаах артиллерист, советскай союз геройугар түhэриллибитэ.

[[Флегонтов Семен Дмитриевич]] - а5а дойду улуу сэриитин кыттыылаа5а, 5 бойобуой уордьан кавалера.

[[Гоголев Василий Николаевич]] (1957)— саха биллиилээх тустууга, СССР спордун үтүөлээх маастара.

[[Пинигин Павел Павлович]] (1953) - тустууга олимпийскай чемпион, аан дойду үс төгүллээх чемпиона, СССР спордун үтүөлээх маастара, Украинскай АССР үтүөлээх тренера.

[[Борисов Егор Афанасьевич]] (1954) - судаарыстыбаннай уонна политическай деятель, Саха Республикатын Ил Дархана, Саха Республикатын тустууга федерациятын бэрэсидьиэнэ.

[[Илларионов Афанасий Петрович]] (1942-1997) - Саха Республикатын (Ил Түмэн) судаарыстыбаннай мунньа5ын представителларын палататын 1-кы бэрэссэдээтэлэ, Саха Республикатын үтүөлээх юриhа.

[[Башарин Георгий Прокопьевич]] (1912-1992) - уhулуччулаах учуонай, уопсастыбаннай деятель, сахаттан бастакы история билимин дуоктора, профессор, РСФСР уонна Саха АССР наукатын үтүөлээх деятелэ.

[[Красильников Дмитрий Данилович]] (1920-1985) - физика билимин дуоктара, Саха АССР наукатын үтүөлээх деятелэ, Ленин аатынан СССР судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата.

[[Коркина Евдокия Иннокентьевна]] (1917-2009) - тыл билимин дуоктара, профессор, Саха дьахталларыттан бастакы учуонай, РСФСР наукатын үтүөлээх деятелэ.

[[Попов Борис Николаевич]] (1938-2010) - философия билимин дуоктара, профессор, Саха судаарыстыбаннай университетыгар культурология кафедратын төрүттээччитэ, Саха Республикатын наукатын үтүөлээх деятелэ, СР билимңэ уонна техника5а судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата.

[[Сивцев Иван Степанович ]] (1944) - Саха Республикатын норуотун  хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Чурапчы улууһун бочуоттаах олохтооҕо, Чурапчы улууһун бастакы баһылыга.

[[Посельская Наталья Семёновна]] (1946-2011) - балерина, хореографическай училище төрүттээччитэ уонна бастакы директора, Российскай Федерация уонна Саха Республикатын култууратын үтүөлээх үлэhитэ, Саха Республикатын П. А. Ойуунускай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата.

[[Гуляев Михаил Дмитриевич]] (1956) - Саха Республикатын спортка миниистирэ (2003-2016), Российскай Федерация уонна Саха Республикатын физическай култууратын үтүөлээх үлэhитэ, Чурапчытааҕы физическай култуура уонна спорт үнүстүүтүн төрүттээччитэ уонна бастакы ректора.

[[Шадрин Алексей Алексеевич]] (1929-2011) - Саха Республикатын норуот хаhаайыстыбатын үтүөлээх үлэhитэ, Саха Республикатын бочуоттаах гражданина, 1997-2002с.с. Чурапчы улууhун дьаhалтатын баhылыга.

[[Колесов Гаврил Гаврильевич]] (1979) - дуобаччыт, международнай таhымнаах гроссмейстер, СР физическай култууратын үтүөлээх үлэhитэ. 

[[Федотов Александр Иванович]] (1967-2012) - Республикатааҕы инвестиционнай компания генеральнай директора, Саха Республикатын боксаҕа федерациятын бэрэсидьиэнэ, Саха Республикатын норуот хаhаайыстыбатын үтүөлээх үлэhитэ, Российскай Федерация бочуоттаах тутааччыта.

[[Харайбатова Ольга Михайловна]] - Российскай Федерация уонна Саха Республикатын култууратын үтүөлээх үлэhитэ.

[[Игнатьева Яна Викторовна]] - Өксөкүлээх Өлөксөй аатынан норуоттар доҕордоhууларын киинин генеральнай директора, Саха Республикатын култууратын үтүөлээх үлэhитэ.

[[Керемясов Валерий Петрович]] (1957-2016) - Саха Республикатын үтүөлээх тренерэ, Российскай Федерация физическай култууратын үтүөлээъ үлэһитэ, СССР спордун маастара.


&lt;!-- == Искусство, культура ==--&gt;
&lt;!-- ==== Түмэллэр, өйдөбүнньүктэр ====--&gt;

== Үөрэх кыһалара ==
{{main|Чурапчы улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ}}
'''Орто оскуолалар'''
* [[Чурапчы улууhун гимназията]]
* [[Чурапчы республиканскай спортивнай орто интернат оскуолата]]
'''Орто анал үөрэх кыһалара'''
* [[Одьулууннааҕы лицей-оскуола]]
'''Үрдүк үөрэх кыһалара'''
* [[Чурапчы политехническай коллеһа]]
* [[Чурапчы физическай культура уонна спордун института]] — Россияҕа тыа сиригэр бастакы үрдүк үөрэх кыһата — http://www.chifkis.ru/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090623074215/http://www.chifkis.ru/ |date=2009-06-23 }}

&lt;!-- == Араас ==--&gt;

== Сигэлэр ==
&lt;references /&gt;

== Ыйынньыктар ==
* http://www.sitc.ru/monitoring/churapcha/index.shtml {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051102110422/http://www.sitc.ru/monitoring/churapcha/index.shtml |date=2005-11-02 }}

{{Churapcha-uluus-stub}}
{{Template:Саха Сирин улуустара}}
[[Категория:Саха сирин улуустара]]</text>
      <sha1>rcxpy5uma0bf1haq1rqdowotghtim9i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429951</id>
      <parentid>429950</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T03:43:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sauit</username>
        <id>26795</id>
      </contributor>
      <comment>/* Административно-территориальнай араартыы */</comment>
      <origin>429951</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32413" sha1="1z4ayy74hb5giwdagc79jrdpyzq8sqo" xml:space="preserve">{{Улуус
|Тип                     = 
|Өҥө                     = Россия
|Нууччалыы аата          = Чурапчинский улус
|Сахалыы аата            = Чурапчы улууhа
|Гиэрбэтэ                = Gerb Churapcha ulus.png
|Былааҕа                 = Flag of Churapchinsky Uluus (Yakutia).jpg
|Гиэрбэ кэтитэ            =100px
|Былаах кэтитэ           =150px
|Дойду                   = {{флагификация|Россия}} 
|Статуһа                 = 
|Оройуон аата            = 
|
|Оройуона                = 
|Регион                  = {{флагификация|Саха Сирэ}}
|Улуус киинэ  = [[Чурапчы]]
|Иһигэр киирэллэр        = 17 олохтоох тэриллии
|Баһылык                 = Саргыдаев Степан Анатольевич
|Баһылык аата            = Улуус баһылыга
|Олохтоммут күнэ-дьыла  = [[1930]], [[кулун тутар 25]]
|Сурукка киирбитэ        = 
|Урукку аата             = [[Боотур Уус улууһа|Боотур уус]]
|Нэһилиэк буолуута       =
|ПГТ буолуута            = 
|Куорат буолуута         = 
|Баччаттан куорат буолбатах = 
|Магдебургское право с   = 
|Координаталара            = 
|Иэнэ                    = 12 600
|МТ үрдүгэ               = 
|Чыпчаалын үрдүгэ        = 383
|Орто үрдүгэ             = 
|Намыһах сирэ            = 
|Климата                 = 
|Тыла                    = [[Саха тыла]]
|Тыллара                 = 
|Олохтоох дьонун ахсаана           = 21 802
 |Биэрэпис сыла          = 2025
 |Чиҥэ               = 
 |Агломерацията          = 
 |Омуктара               = [[саха]]
 |Конфессиялар           = 
 |Этнохороним            = чурапчылар
|ЯндексКарты             = 
|Каарта                  = Churapchinsky ulus location.PNG
|Каарта улахана          =
|Каартата                = 
|Каартаҕа сигэ           = 
|Москуба бириэмэтэ       = +6
|Чаһыыта                 = +9
|Төлөппүөн кода        = 
|Почта индексэ           = 
|Почта индекстэрэ      = 
|
|ОКАТО                   =
|Commons`ка категорията  = 
|1 параметр аата         = 
|1 параметр               = 
|Ситим-сир                    = http://sakha.gov.ru/section/93
}}
{{coord|61.9983|N|132.4275|E|display=title}}
'''Чурапчы улууһа''' ({{Lang-ru|Чурапчинский улус}}) диэн [[Арассыыйа]] [[Саха Сирэ|Саха Өрөспүүбүлүкэтин]] [[Улуус|улууһа]] уонна [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин дьаһалталарынан уонна сирдэринэн араарыы|муниципальнай оройуона]].

Киинэ — [[Чурапчы]] сэлиэнньэтэ.

Улуус 1930 сыл кулун тутар 25 күннээххэ олохтоммута.

Улууска 21802 киһи олорор (2025 сыллааҕы көрдөрүүлэринэн). 

== История ==
==== Улуус аата ====
Урут Боотуруускай улуус диэн ааттааҕа. 
Улуус аан маҥнай историяҕа киирбит сылынан буолар 1638 сыл. 
Былыр нууччалар Саха сирин булуохтарын иннинэ сахалар Аҕа ууhунан олорор эрдэхтэринэ Боотур Уустар диэн элбэх ахсааннаах аҕа уустара бааллара. Боотурускайдары торуттээччинэн Дьуон Дьаҥылы со5отох уола Боотур Уус буолар. Киниттэн үс уол төрүүр: Болугур Буххаат, Хатан Хатылы уонна Чакыр Боотур. 
Болугур Буххааттан икки Болугур, Хатан Хатылыттан биэс Хатылы, Чакыр Боотуртан икки Хайахсыт икки Чакыр нэһилиэктэрэ төрүүллэр ууhууллар тэнийэллэр. Боотурускай  улууһа оччотооҕуга Саха уобалаһыгар улахан сүдү сири тайаан сытар улуус буолар. Ол курдук киирэллэрэ: Чурапчы, Таатта, Амма, Мэҥэ уонна Уус-Алдан кыра сирдэрэ. Улууһу кулубалар салайаллара, үстүү сылга улуус баай дьонуттан быыбарынан талыллан босхо туох да хамнаһа суох улэлииллэрэ. Улуус кулубатын солбуйааччы быыбарынай икки кулуба, биир улуус улахан суруксута уонна икки быыбарынай суруксуттар улуус быраабатыгар улэлииллэрэ. Боотурускай улуус киин нэһилиэгинэн төруттэниэҕиттэн ыла III Хатылы (Аччаҕар-Түөйэ) нэһилиэгэ буолбута. Онтон улуус кулубата буолбут Оруоһуттар улуус киинин бэйэлэригэр чугас оҥороору Чөркөөххө көһөрбүттэрэ. Онтон тиһэҕэр Чурапчы нэһилиэгин таланнар улуус киинэ Чурапчы буолбута. Кэнники улуус улаатан дьоно-сэргэтэ элбээн барар. XIХ үйэ ортотуттан саҕалаан үөрэх кыһалара, балыыһа, элбэх таҥара дьиэлэрэ тутуллаллар. Улуус дьоно элбээн нэһилиэктэр арахсыылара буолар. Холобур, биир улахан Хатылы нэһилиэгэ арахсан тус-туспа биэс Хатылылар тахсаллар. Оннук элбэх нэһилиэктэр арахсаннар улууһу экономическай өттүнэн салайар ыарахаттары үөскэтэр, нэһилиэктэр бэйэ-бэйэлэриттэн ыраахтара, суол-иис суоҕа эбиитин улуус баайдара кулуба дуоһунаһыгар бэртэрин былдьаһыытыттан сылтаан ахсынньы ый 12 күнүгэр 1911 сыллаахха Боотурусскай соҕуруу өттунэн Амма улууһа арахсан барар.  Икки сылынан тохсунньу ый 1 күнүгэр 1913 сыллаахха Боотурусскай хоту өттүнэн Таатта улууһа арахсан барар. Кулубаларынан Аммаҕа Федор Новиков, Тааттаҕа Иван Елисеевич Кулаковскай, Боотурусскайга Михаил Шеломов буолаллар. Бүтүн улахан улууһу араарыы түмүгэр Боотурусскай улуус ортото эрэ хаалбыта (Чурапчы), нэһилиэнньэтэ уонунан бүк аҕыйаабыта. Ол да буоллар улуус инникитин сайдан испитэ. Олунньуга 1917 сыллаахха ыраахтааҕыны сууллараннар Гражданскай сэрии саҕаланар. Боотурусскай улуус хардары-таары үрүҥ, кыһыл былааһыгар киирэр. 1922 сыллаахха кулун тутар ыйга Коробейников Михаил Яковлевич диэн үрүҥ эпиһиэрэ кэлэн кыһыллар былаастарын суулларан &quot;Временное якутское областное народное управление&quot; диэни олохтоон Чурапчыны киин сиринэн оҥорор. Муус устарга ол былааһа сууллан кыһыллар былаастара букатыннаахтык олохтонор. 1926-1930 cc. улуус урукку баайдарын, тойотторун кулаактыыллар. Кулун тутар 25 күнүгэр 1930 сыллаахха Боотурусскай улууһу Чурапчы районугар уларыталлар. Урукку олус дириҥ историялаах Саха сирин биир сүдү улахан кырдьаҕас улууһа Боотурусскай улуус аата Саха сирин улуустарыттан сүппүтэ. Ол оннугар саҥа историяны саҕалаан Чурапчы улууһа буолбута.....

==== Аҕа дойду Улуу сэриитин саҕанааҕы түбэлтэлэр ====
Чурапчы 41 холкуоһун Аҕа дойду Улуу сэриитин саҕана хоту улуустарга балыктааhыҥҥа [[Чурапчылары көһөрүү|көhөрбүттэрэ]]. Ол көһөрүү улахан толкуйа суох ыытытыллыбытын түмүгэр элбэх киhи хоргуйан, тоҥон, сыстыганнаах ыарыылартан өлбүтэ.
== География ==

* Сирин иэнэ: 12 600 км² 
* Улуус киинин сытар координаталара: 
* Улуус киинэ [[Дьокуускай|Дьокуускайтан]] ырааҕа: 185 км
* Сыл орто температурата: -11°C.
** Тохсунньу орто температурата: -43...-45°C
** От ыйын орто температурата: +16...+18°C
* Сылга сөҥүү түһүүтүн орто кээмэйэ: 200-230 мм

== Демография ==

[[2007]] улуус киһитин ахсаана 20 493. 

[[2002]]  сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн омуктар ахсааннара уонна өлүүлэрэ маннык: [[сахалар]] — 20 083 киһи (98%), атын омук — 410 (2%).
&lt;!-- [[Билэ:Чурапчинский.png|500px|thumb|left|2002 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн омуктар өлүүлэрэ]]--&gt;

== Административно-территориальнай араартыы ==
Чурапчы улууһугар, Саха сирин административно-территориальнай араартыытынан, 17 нэһилиэк киирэр. Ол иһигэр өссө 30 нэһилиэнньэммит пуун баар.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+
!Нэһилиэк аата
!Кииннэрэ
!Атын сэлиэнньэлэр
! colspan=&quot;2&quot; |Чурапчыҕа дылы&lt;br&gt;(км)
!{{Abbr|Нэһ.|Нэһилиэнньэтин ахсаана|0}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A1hisl_MO_01-01-2025.xlsx|title=Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2025 года|work=Арассыыйа Росстата|lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(киһи)&lt;/small&gt;
!Иэнэ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst98/DBInet.cgi?pl=8006001|title=Республика Саха (Якутия). Общая площадь земель муниципального образования|archivedate=2018-01-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180121072340/http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst98/DBInet.cgi?pl=8006001}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(км²)&lt;/small&gt;
|-
|[[Алаҕар нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Алаҕар нэһилиэгэ]]
| colspan=&quot;2&quot; |[[Чыаппара (Чурапчы улууһа)|Чыаппара]]
| colspan=&quot;2&quot; |89
|620
|376,69
|-
|[[Арыылаах нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Арыылаах нэһилиэгэ]]
| colspan=&quot;2&quot; |[[Арыылаах (Чурапчы улууһа)|Арыылаах]]
| colspan=&quot;2&quot; |68
|506
|366,62
|-
|[[Бахсы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Бахсы нэһилиэгэ]]
|[[Толоон (Бахсы нэһилиэгэ, Чурапчы улууһа)|Толоон]]
|[[Лэбийэ (Чурапчы улууһа)|Лэбийэ]]
|110
|103
|428
|384,90
|-
|[[Болтоҥо нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Болтоҥо нэһилиэгэ]]
|[[Иккис Харбала (Чурапчы улууһа)|Иккис Харбала]]
|[[Кындал (Чурапчы улууһа)|Кындал]]
|17
|34
|597
|422,00
|-
|[[Болугур нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Болугур нэһилиэгэ]]
|[[Мындаҕаайы (Чурапчы улууһа)|Мындаҕаайы]]
|[[Кыстык-Кугда (Чурапчы улууһа)|Кыстык-Кугда]]
|70
|72
|1098
|1820,84
|-
|[[Кытаанах нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Кытаанах нэһилиэгэ]]
| colspan=&quot;2&quot; |[[Килэҥки (Чурапчы улууһа)|Килэҥки]]
| colspan=&quot;2&quot; |45
|496
|605,39
|-
|[[Мугудай нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Мугудай нэһилиэгэ]]
| colspan=&quot;2&quot; |[[Маралаайы (Чурапчы улууһа)|Маралаайы]]
| colspan=&quot;2&quot; |33
|744
|512,52
|-
|[[Одьулуун нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Одьулуун нэһилиэгэ]]
|[[Дьабыла]]
|[[Үрэх Күөрэ (Чурапчы улууһа)|Үрэх Күөрэ]]&lt;br&gt;[[Баһылай Алааһа (Чурапчы улууһа)|Баһылай Алааһа]]
|15
|36&lt;br&gt;27
|1006
|626,61
|-
|[[Соловьёв нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Соловьев нэһилиэгэ]]
|[[Мырыла (Чурапчы улууһа)|Мырыла]]
|[[Хахыйах (Чурапчы улууһа)|Хахыйах]]
|76
|118
|564
|3124,02
|-
|[[Сылаҥ нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Сылаҥ нэһилиэгэ]]
|[[Уһун Күөл (Чурапчы улууһа)|Уһун Күөл]]
|[[Бэрэ (Чурапчы улууһа)|Бэрэ]]&lt;br&gt;[[Улахан Күөл (Чурапчы улууһа)|Улахан Күөл]]&lt;br&gt;[[Оҕуһур]]&lt;br&gt;[[Дьаарыла]]
|24
|31&lt;br&gt;19&lt;br&gt;37&lt;br&gt;58
|1089
|790,41
|-
|[[Төлөй нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Төлөй нэһилиэгэ]]
|[[Дириҥ (Төлөй нэһилиэгэ, Чурапчы улууһа)|Дириҥ]]
|[[Мээндийэ (Чурапчы улууһа)|Мээндийэ]]
|20
|23
|510
|234,87
|-
|[[Хадаар нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Хадаар нэһилиэгэ]]
|[[Үрүҥ Күөл (Чурапчы улууһа)|Үрүҥ Күөл]]
|[[Уорҕа (Чурапчы улууһа)|Уорҕа]]
|40
|39
|617
|520,39
|-
|[[Хатылы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Хатылы нэһилиэгэ]]
| colspan=&quot;2&quot; |[[Маҥнайгы Харбала (Чурапчы улууһа)|Маҥнайгы Харбала]]
| colspan=&quot;2&quot; |9
|1005
|719,18
|-
|[[Хайахсыт нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Хайахсыт нэһилиэгэ]]
| colspan=&quot;2&quot; |[[Туора Күөл (Чурапчы улууһа)|Туора Күөл]]
| colspan=&quot;2&quot; |47
|556
|439,25
|-
|[[Хоптоҕо нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Хоптоҕо нэһилиэгэ]]
|[[Дириҥ (Хоптоҕо нэһилиэгэ, Чурапчы улууһа)|Дириҥ]]
|[[Улахан Эбэ (Чурапчы улууһа)|Улахан Эбэ]]
|25
|51
|1028
|609,18
|-
|[[Чакыр нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Чакыр нэһилиэгэ]]
| colspan=&quot;2&quot; |[[Толоон (Чакыр нэһилиэгэ, Чурапчы улууһа)|Толоон]]
| colspan=&quot;2&quot; |59
|593
|929,63
|-
|Чурапчы нэһилиэгэ
| colspan=&quot;2&quot; |[[Чурапчы]]
| colspan=&quot;2&quot; |0
|10345
|94,88
|}

== Салалта ==
Улуус баһылыга [[Андрей Тимофеевич Ноговицын|Ноговицын Андрей Тимофеевич]] - Российскай Федерация уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтэн тыатын хаhаайыстыбатын үтүөлээх үлэhитэ, Ю. Н. Прокопьев аатынан СР государственнай бириэмийэтин лауреата, Чурапчы улууhун бочуоттаах гражданина.

Улуус баhылыгын бастакы солбуйааччыта Ноговицын Алексей Алексеевич - Саха Өрөспүүбүлүкэтэн норуот хаhаайыстыбатын үтүөлээх үлэhитэ.

Улуус баhылыгын социальнай боппуруостарга солбуйааччыта - Петрова Октябрина Филипповна.

== Улууhу салайбыттара ==
&lt;imagemap&gt;
Билэ:Чурапчы.PNG|500px|thumb|right|Чурапчы улууһа|
poly 168 170 168 176 180 176 180 183 171 187 198 189 206 171 192 179 185 171  [[Чурапчы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 172 194 201 194 168 218 227 280 247 251 215 232 [[Одьулуун нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 62 194 62 237 163 224 163 235 126 228 [[Хоптоҕо нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 113 139 141 139 193 169 207 143 163 127 144 77 [[Сылаҥ нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 258 244 339 244 258 283 298 319 311 389 397 374 397 310 346 310 346 287 358 275 [[Болугур нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 48 164 48 179 112 164 112 145 143 159 127 190 [[Мугудай нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 213 171 205 188 255 235 316 232 269 194 242 194 [[Хатылы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 92 116 92 152 26 123 26 104 44 117 [[Алаҕар нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 223 118 247 118 247 141 268 180 248 180 237 168 222 168 [[Болтоҥо нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 108 242 132 255 140 271 160 265 180 269 208 298 200 311 204 317 227 306 245 315 254 308 219 284 194 258 178 254 171 242 132 242 127 233 111 233 [[Хадаар нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 307 209 332 192 357 221 441 221 504 344 413 368 403 303 354 236 [[Соловьёв нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 74 247 109 247 131 260 131 306 122 306 [[Хайахсыт нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 145 281 132 317 178 281 173 358 243 358 243 341 243 321 190 324 202 299 178 275 [[Чакыр нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 146 49 177 46 196 93 235 87 243 108 179 114 [[Кытаанах нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 150 164 137 209 155 214 167 180 [[Төлөй нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 112 87 112 112 44 79 40 99 [[Бахсы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 190 27 228 27 228 80 204 80 [[Арыылаах нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
rect 16 20 138 44 [[Уус-Алдан улууһа]]
rect 273 110 375 137 [[Таатта улууһа]]
rect 6 149 31 300 [[Мэҥэ-Хаҥалас улууһа]]
rect 99 379 211 413 [[Амма улууһа]]
rect 349 396 483 426 [[Уус-Маайа улууһа]]
&lt;/imagemap&gt;
1992-1997 сс. [[Сивцев Иван Степанович]]

1997 - 2002 сс. [[Шадрин Алексей Алексеевич]]

2002 - 2008 сс. [[Аммосов Иннокентий Николаевич]]

2008 - 2013 сс. [[Яковлев Семен Илларионов|Яковлев Семен Илларионович]]

2013 - 2019 сс. [[Андрей Тимофеевич Ноговицын]]

2019 - н.в [[Степан Анатольевич Саргыдаев]]

== Экономика ==
* '''Экологическай-экономическай оройуона:''' Киин улуус, алаас-тайҕа
* '''Дьарыктанар эйгэтэ:''' тыа хаhаайыстыбата, сүөһүнү иитии
&lt;!-- ==== Tуризм ====--&gt;

== Транспорт ==
Массыына суолунан эбэтэр салгынынан тиийиэххэ сөп. Саас [[Амма өрүс|Амма өрүһүнэн]] таһаҕас таһаллар.

== Улуус биллиилээх дьоно ==

[[Яковлев Семен Степанович]]-[[Эрилик Эристиин]] (1892-1942) - бэйиэтэ, суруйааччы, өрөбөлүүссүйэннэй деятель. &lt;br /&gt;

[[Новгородов Семен Андреевич]] (1892-1924) - саха суругун - бичигин төрүттээччитэ.

[[Субурусскай Николай Дмитриевич]] - Уот Субуурускай (1896-1950) - гражданскай сэрии кыттыылааҕа, политическай деятель, Саха АССР центральнай исполнительнай комитетын бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта, Саха АССР доруобуйа харыстабылын норуодунай комиссара.

[[Коркин Дмитрий Петрович]] (1928-1984) - саха улуу тренера, СССР, РСФСР, Саха АССР үтүөлээх тренерэ, Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала.

[[Мунхалов Афанасий Петрович]] (1935-2014) Российскай Федерация норуодунай худуоhунньуга, Саха АССР П. А. Ойуунускай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэтин бастакы лауреата, Саха Республикатын бочуоттаах гражданина.&lt;br /&gt;

[[Лыткина Анастасия Петровна]] (1927-1989) - сахаттан бастакы үөрэхтээх ырыаhыт, РСФСР уонна Саха АССР үтүөлээх артыыhа.

{{Саха норуодунай аатын Бэлиэтэ тиһиккэ аналлаах}} [[Слепцов Марк Дмитриевич]] (28.11.1914—16.06.1989) — Саха АССР норуодунай артыыһа, РСФСР норуодунай артыыһа.&lt;br /&gt;

{{Саха норуодунай аатын Бэлиэтэ тиһиккэ аналлаах}} [[Болот Боотур|Соловьев Василий Сергеевич — Болот Боотур]] (15.04.1915—24.05.1993), саха норуодунай суруйааччыта, Саха Республикатын П. А. Ойуунускай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата, поэт.&lt;br /&gt;

{{Саха норуодунай аатын Бэлиэтэ тиһиккэ аналлаах}} [[Решетников Петр Михайлович]] (11.06.1915—09.09.1960) — Саха норуодунай артыыһа, РСФСР норуодунай артыыһа.&lt;br /&gt;

{{Саха норуодунай аатын Бэлиэтэ тиһиккэ аналлаах}} [[Далан (суруйааччы)|Василий Семенович Яковлев — Далан]] (01.04.1928—27.11.1996) — саха норуодунай суруйааччыта, Саха Республикатын П. А. Ойуунускай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата, педагогика билимнэрин кандидата.&lt;br /&gt;

[[Попов Семен Андреевич]] - Тумат (1944) - Саха норуодунай суруйааччыта, Саха Республикатын П. А. Ойуунускай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата.

[[Константинов Роман Иннокентьевич]] (1896-1994) - Сахаттан бастакы Социалистическай Үлэ Геройа, икки Ленин уордьанын кавалера.

{{Социалистическай Үлэ Геройун Сулуһа тиһиккэ аналлаах}} [[Новгородова Екатерина Иннокентьевна]] (13.04.1929) — агроном, Социалистическай Үлэ Геройа.&lt;br /&gt;

[[Кладкин Василий Михайлович]] (1931-2003) - Социалистическай Үлэ Геройа.

[[Протодьяконов Гавриил Дмитриевич]] (1911-1974) - а5а дойду улуу сэриитин кыттыылаа5а, уhулуччулаах артиллерист, советскай союз геройугар түhэриллибитэ.

[[Флегонтов Семен Дмитриевич]] - а5а дойду улуу сэриитин кыттыылаа5а, 5 бойобуой уордьан кавалера.

[[Гоголев Василий Николаевич]] (1957)— саха биллиилээх тустууга, СССР спордун үтүөлээх маастара.

[[Пинигин Павел Павлович]] (1953) - тустууга олимпийскай чемпион, аан дойду үс төгүллээх чемпиона, СССР спордун үтүөлээх маастара, Украинскай АССР үтүөлээх тренера.

[[Борисов Егор Афанасьевич]] (1954) - судаарыстыбаннай уонна политическай деятель, Саха Республикатын Ил Дархана, Саха Республикатын тустууга федерациятын бэрэсидьиэнэ.

[[Илларионов Афанасий Петрович]] (1942-1997) - Саха Республикатын (Ил Түмэн) судаарыстыбаннай мунньа5ын представителларын палататын 1-кы бэрэссэдээтэлэ, Саха Республикатын үтүөлээх юриhа.

[[Башарин Георгий Прокопьевич]] (1912-1992) - уhулуччулаах учуонай, уопсастыбаннай деятель, сахаттан бастакы история билимин дуоктора, профессор, РСФСР уонна Саха АССР наукатын үтүөлээх деятелэ.

[[Красильников Дмитрий Данилович]] (1920-1985) - физика билимин дуоктара, Саха АССР наукатын үтүөлээх деятелэ, Ленин аатынан СССР судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата.

[[Коркина Евдокия Иннокентьевна]] (1917-2009) - тыл билимин дуоктара, профессор, Саха дьахталларыттан бастакы учуонай, РСФСР наукатын үтүөлээх деятелэ.

[[Попов Борис Николаевич]] (1938-2010) - философия билимин дуоктара, профессор, Саха судаарыстыбаннай университетыгар культурология кафедратын төрүттээччитэ, Саха Республикатын наукатын үтүөлээх деятелэ, СР билимңэ уонна техника5а судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата.

[[Сивцев Иван Степанович ]] (1944) - Саха Республикатын норуотун  хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Чурапчы улууһун бочуоттаах олохтооҕо, Чурапчы улууһун бастакы баһылыга.

[[Посельская Наталья Семёновна]] (1946-2011) - балерина, хореографическай училище төрүттээччитэ уонна бастакы директора, Российскай Федерация уонна Саха Республикатын култууратын үтүөлээх үлэhитэ, Саха Республикатын П. А. Ойуунускай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата.

[[Гуляев Михаил Дмитриевич]] (1956) - Саха Республикатын спортка миниистирэ (2003-2016), Российскай Федерация уонна Саха Республикатын физическай култууратын үтүөлээх үлэhитэ, Чурапчытааҕы физическай култуура уонна спорт үнүстүүтүн төрүттээччитэ уонна бастакы ректора.

[[Шадрин Алексей Алексеевич]] (1929-2011) - Саха Республикатын норуот хаhаайыстыбатын үтүөлээх үлэhитэ, Саха Республикатын бочуоттаах гражданина, 1997-2002с.с. Чурапчы улууhун дьаhалтатын баhылыга.

[[Колесов Гаврил Гаврильевич]] (1979) - дуобаччыт, международнай таhымнаах гроссмейстер, СР физическай култууратын үтүөлээх үлэhитэ. 

[[Федотов Александр Иванович]] (1967-2012) - Республикатааҕы инвестиционнай компания генеральнай директора, Саха Республикатын боксаҕа федерациятын бэрэсидьиэнэ, Саха Республикатын норуот хаhаайыстыбатын үтүөлээх үлэhитэ, Российскай Федерация бочуоттаах тутааччыта.

[[Харайбатова Ольга Михайловна]] - Российскай Федерация уонна Саха Республикатын култууратын үтүөлээх үлэhитэ.

[[Игнатьева Яна Викторовна]] - Өксөкүлээх Өлөксөй аатынан норуоттар доҕордоhууларын киинин генеральнай директора, Саха Республикатын култууратын үтүөлээх үлэhитэ.

[[Керемясов Валерий Петрович]] (1957-2016) - Саха Республикатын үтүөлээх тренерэ, Российскай Федерация физическай култууратын үтүөлээъ үлэһитэ, СССР спордун маастара.


&lt;!-- == Искусство, культура ==--&gt;
&lt;!-- ==== Түмэллэр, өйдөбүнньүктэр ====--&gt;

== Үөрэх кыһалара ==
{{main|Чурапчы улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ}}
'''Орто оскуолалар'''
* [[Чурапчы улууhун гимназията]]
* [[Чурапчы республиканскай спортивнай орто интернат оскуолата]]
'''Орто анал үөрэх кыһалара'''
* [[Одьулууннааҕы лицей-оскуола]]
'''Үрдүк үөрэх кыһалара'''
* [[Чурапчы политехническай коллеһа]]
* [[Чурапчы физическай культура уонна спордун института]] — Россияҕа тыа сиригэр бастакы үрдүк үөрэх кыһата — http://www.chifkis.ru/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090623074215/http://www.chifkis.ru/ |date=2009-06-23 }}

&lt;!-- == Араас ==--&gt;

== Сигэлэр ==
&lt;references /&gt;

== Ыйынньыктар ==
* http://www.sitc.ru/monitoring/churapcha/index.shtml {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051102110422/http://www.sitc.ru/monitoring/churapcha/index.shtml |date=2005-11-02 }}

{{Churapcha-uluus-stub}}
{{Template:Саха Сирин улуустара}}
[[Категория:Саха сирин улуустара]]</text>
      <sha1>1z4ayy74hb5giwdagc79jrdpyzq8sqo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429952</id>
      <parentid>429951</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T04:29:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sauit</username>
        <id>26795</id>
      </contributor>
      <comment>/* Административно-территориальнай араартыы */</comment>
      <origin>429952</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32911" sha1="iuknt7e1y8ch6vk92l7xrb5afgl9foz" xml:space="preserve">{{Улуус
|Тип                     = 
|Өҥө                     = Россия
|Нууччалыы аата          = Чурапчинский улус
|Сахалыы аата            = Чурапчы улууhа
|Гиэрбэтэ                = Gerb Churapcha ulus.png
|Былааҕа                 = Flag of Churapchinsky Uluus (Yakutia).jpg
|Гиэрбэ кэтитэ            =100px
|Былаах кэтитэ           =150px
|Дойду                   = {{флагификация|Россия}} 
|Статуһа                 = 
|Оройуон аата            = 
|
|Оройуона                = 
|Регион                  = {{флагификация|Саха Сирэ}}
|Улуус киинэ  = [[Чурапчы]]
|Иһигэр киирэллэр        = 17 олохтоох тэриллии
|Баһылык                 = Саргыдаев Степан Анатольевич
|Баһылык аата            = Улуус баһылыга
|Олохтоммут күнэ-дьыла  = [[1930]], [[кулун тутар 25]]
|Сурукка киирбитэ        = 
|Урукку аата             = [[Боотур Уус улууһа|Боотур уус]]
|Нэһилиэк буолуута       =
|ПГТ буолуута            = 
|Куорат буолуута         = 
|Баччаттан куорат буолбатах = 
|Магдебургское право с   = 
|Координаталара            = 
|Иэнэ                    = 12 600
|МТ үрдүгэ               = 
|Чыпчаалын үрдүгэ        = 383
|Орто үрдүгэ             = 
|Намыһах сирэ            = 
|Климата                 = 
|Тыла                    = [[Саха тыла]]
|Тыллара                 = 
|Олохтоох дьонун ахсаана           = 21 802
 |Биэрэпис сыла          = 2025
 |Чиҥэ               = 
 |Агломерацията          = 
 |Омуктара               = [[саха]]
 |Конфессиялар           = 
 |Этнохороним            = чурапчылар
|ЯндексКарты             = 
|Каарта                  = Churapchinsky ulus location.PNG
|Каарта улахана          =
|Каартата                = 
|Каартаҕа сигэ           = 
|Москуба бириэмэтэ       = +6
|Чаһыыта                 = +9
|Төлөппүөн кода        = 
|Почта индексэ           = 
|Почта индекстэрэ      = 
|
|ОКАТО                   =
|Commons`ка категорията  = 
|1 параметр аата         = 
|1 параметр               = 
|Ситим-сир                    = http://sakha.gov.ru/section/93
}}
{{coord|61.9983|N|132.4275|E|display=title}}
'''Чурапчы улууһа''' ({{Lang-ru|Чурапчинский улус}}) диэн [[Арассыыйа]] [[Саха Сирэ|Саха Өрөспүүбүлүкэтин]] [[Улуус|улууһа]] уонна [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин дьаһалталарынан уонна сирдэринэн араарыы|муниципальнай оройуона]].

Киинэ — [[Чурапчы]] сэлиэнньэтэ.

Улуус 1930 сыл кулун тутар 25 күннээххэ олохтоммута.

Улууска 21802 киһи олорор (2025 сыллааҕы көрдөрүүлэринэн). 

== История ==
==== Улуус аата ====
Урут Боотуруускай улуус диэн ааттааҕа. 
Улуус аан маҥнай историяҕа киирбит сылынан буолар 1638 сыл. 
Былыр нууччалар Саха сирин булуохтарын иннинэ сахалар Аҕа ууhунан олорор эрдэхтэринэ Боотур Уустар диэн элбэх ахсааннаах аҕа уустара бааллара. Боотурускайдары торуттээччинэн Дьуон Дьаҥылы со5отох уола Боотур Уус буолар. Киниттэн үс уол төрүүр: Болугур Буххаат, Хатан Хатылы уонна Чакыр Боотур. 
Болугур Буххааттан икки Болугур, Хатан Хатылыттан биэс Хатылы, Чакыр Боотуртан икки Хайахсыт икки Чакыр нэһилиэктэрэ төрүүллэр ууhууллар тэнийэллэр. Боотурускай  улууһа оччотооҕуга Саха уобалаһыгар улахан сүдү сири тайаан сытар улуус буолар. Ол курдук киирэллэрэ: Чурапчы, Таатта, Амма, Мэҥэ уонна Уус-Алдан кыра сирдэрэ. Улууһу кулубалар салайаллара, үстүү сылга улуус баай дьонуттан быыбарынан талыллан босхо туох да хамнаһа суох улэлииллэрэ. Улуус кулубатын солбуйааччы быыбарынай икки кулуба, биир улуус улахан суруксута уонна икки быыбарынай суруксуттар улуус быраабатыгар улэлииллэрэ. Боотурускай улуус киин нэһилиэгинэн төруттэниэҕиттэн ыла III Хатылы (Аччаҕар-Түөйэ) нэһилиэгэ буолбута. Онтон улуус кулубата буолбут Оруоһуттар улуус киинин бэйэлэригэр чугас оҥороору Чөркөөххө көһөрбүттэрэ. Онтон тиһэҕэр Чурапчы нэһилиэгин таланнар улуус киинэ Чурапчы буолбута. Кэнники улуус улаатан дьоно-сэргэтэ элбээн барар. XIХ үйэ ортотуттан саҕалаан үөрэх кыһалара, балыыһа, элбэх таҥара дьиэлэрэ тутуллаллар. Улуус дьоно элбээн нэһилиэктэр арахсыылара буолар. Холобур, биир улахан Хатылы нэһилиэгэ арахсан тус-туспа биэс Хатылылар тахсаллар. Оннук элбэх нэһилиэктэр арахсаннар улууһу экономическай өттүнэн салайар ыарахаттары үөскэтэр, нэһилиэктэр бэйэ-бэйэлэриттэн ыраахтара, суол-иис суоҕа эбиитин улуус баайдара кулуба дуоһунаһыгар бэртэрин былдьаһыытыттан сылтаан ахсынньы ый 12 күнүгэр 1911 сыллаахха Боотурусскай соҕуруу өттунэн Амма улууһа арахсан барар.  Икки сылынан тохсунньу ый 1 күнүгэр 1913 сыллаахха Боотурусскай хоту өттүнэн Таатта улууһа арахсан барар. Кулубаларынан Аммаҕа Федор Новиков, Тааттаҕа Иван Елисеевич Кулаковскай, Боотурусскайга Михаил Шеломов буолаллар. Бүтүн улахан улууһу араарыы түмүгэр Боотурусскай улуус ортото эрэ хаалбыта (Чурапчы), нэһилиэнньэтэ уонунан бүк аҕыйаабыта. Ол да буоллар улуус инникитин сайдан испитэ. Олунньуга 1917 сыллаахха ыраахтааҕыны сууллараннар Гражданскай сэрии саҕаланар. Боотурусскай улуус хардары-таары үрүҥ, кыһыл былааһыгар киирэр. 1922 сыллаахха кулун тутар ыйга Коробейников Михаил Яковлевич диэн үрүҥ эпиһиэрэ кэлэн кыһыллар былаастарын суулларан &quot;Временное якутское областное народное управление&quot; диэни олохтоон Чурапчыны киин сиринэн оҥорор. Муус устарга ол былааһа сууллан кыһыллар былаастара букатыннаахтык олохтонор. 1926-1930 cc. улуус урукку баайдарын, тойотторун кулаактыыллар. Кулун тутар 25 күнүгэр 1930 сыллаахха Боотурусскай улууһу Чурапчы районугар уларыталлар. Урукку олус дириҥ историялаах Саха сирин биир сүдү улахан кырдьаҕас улууһа Боотурусскай улуус аата Саха сирин улуустарыттан сүппүтэ. Ол оннугар саҥа историяны саҕалаан Чурапчы улууһа буолбута.....

==== Аҕа дойду Улуу сэриитин саҕанааҕы түбэлтэлэр ====
Чурапчы 41 холкуоһун Аҕа дойду Улуу сэриитин саҕана хоту улуустарга балыктааhыҥҥа [[Чурапчылары көһөрүү|көhөрбүттэрэ]]. Ол көһөрүү улахан толкуйа суох ыытытыллыбытын түмүгэр элбэх киhи хоргуйан, тоҥон, сыстыганнаах ыарыылартан өлбүтэ.
== География ==

* Сирин иэнэ: 12 600 км² 
* Улуус киинин сытар координаталара: 
* Улуус киинэ [[Дьокуускай|Дьокуускайтан]] ырааҕа: 185 км
* Сыл орто температурата: -11°C.
** Тохсунньу орто температурата: -43...-45°C
** От ыйын орто температурата: +16...+18°C
* Сылга сөҥүү түһүүтүн орто кээмэйэ: 200-230 мм

== Демография ==

[[2007]] улуус киһитин ахсаана 20 493. 

[[2002]]  сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн омуктар ахсааннара уонна өлүүлэрэ маннык: [[сахалар]] — 20 083 киһи (98%), атын омук — 410 (2%).
&lt;!-- [[Билэ:Чурапчинский.png|500px|thumb|left|2002 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн омуктар өлүүлэрэ]]--&gt;

== Административно-территориальнай араартыы ==
Чурапчы улууһугар, Саха сирин административно-территориальнай араартыытынан, 17 нэһилиэк киирэр. Ол иһигэр өссө 30 нэһилиэнньэммит пуун баар&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=Калмыкова А.И., Пахомов Е.А.|заглавие=Республика Саха (Якутия). Административно-территориальное устройство по состоянию на 1 июня 2009 года|ответственный=Власов А. В. уо. д. а. ред.|место=Дьокуускай|страницы=43|страниц=98|год=2009|ссылка=https://www.sakha.gov.ru/atu-spravochnick-atu}}&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+
!Нэһилиэк аата
!Кииннэрэ
!Атын сэлиэнньэлэр
! colspan=&quot;2&quot; |Чурапчыҕа дылы&lt;br&gt;(км)
!{{Abbr|Нэһ.|Нэһилиэнньэтин ахсаана|0}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A1hisl_MO_01-01-2025.xlsx|title=Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2025 года|work=Арассыыйа Росстата|lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(киһи)&lt;/small&gt;
!Иэнэ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst98/DBInet.cgi?pl=8006001|title=Республика Саха (Якутия). Общая площадь земель муниципального образования|archivedate=2018-01-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180121072340/http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst98/DBInet.cgi?pl=8006001}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(км²)&lt;/small&gt;
|-
|[[Алаҕар нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Алаҕар нэһилиэгэ]]
| colspan=&quot;2&quot; |[[Чыаппара (Чурапчы улууһа)|Чыаппара]]
| colspan=&quot;2&quot; |89
|620
|376,69
|-
|[[Арыылаах нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Арыылаах нэһилиэгэ]]
| colspan=&quot;2&quot; |[[Арыылаах (Чурапчы улууһа)|Арыылаах]]
| colspan=&quot;2&quot; |68
|506
|366,62
|-
|[[Бахсы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Бахсы нэһилиэгэ]]
|[[Толоон (Бахсы нэһилиэгэ, Чурапчы улууһа)|Толоон]]
|[[Лэбийэ (Чурапчы улууһа)|Лэбийэ]]
|110
|103
|428
|384,90
|-
|[[Болтоҥо нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Болтоҥо нэһилиэгэ]]
|[[Иккис Харбала (Чурапчы улууһа)|Иккис Харбала]]
|[[Кындал (Чурапчы улууһа)|Кындал]]
|17
|34
|597
|422,00
|-
|[[Болугур нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Болугур нэһилиэгэ]]
|[[Мындаҕаайы (Чурапчы улууһа)|Мындаҕаайы]]
|[[Кыстык-Кугда (Чурапчы улууһа)|Кыстык-Кугда]]
|70
|72
|1098
|1820,84
|-
|[[Кытаанах нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Кытаанах нэһилиэгэ]]
| colspan=&quot;2&quot; |[[Килэҥки (Чурапчы улууһа)|Килэҥки]]
| colspan=&quot;2&quot; |45
|496
|605,39
|-
|[[Мугудай нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Мугудай нэһилиэгэ]]
| colspan=&quot;2&quot; |[[Маралаайы (Чурапчы улууһа)|Маралаайы]]
| colspan=&quot;2&quot; |33
|744
|512,52
|-
|[[Одьулуун нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Одьулуун нэһилиэгэ]]
|[[Дьабыла]]
|[[Үрэх Күөрэ (Чурапчы улууһа)|Үрэх Күөрэ]]&lt;br&gt;[[Баһылай Алааһа (Чурапчы улууһа)|Баһылай Алааһа]]
|15
|36&lt;br&gt;27
|1006
|626,61
|-
|[[Соловьёв нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Соловьев нэһилиэгэ]]
|[[Мырыла (Чурапчы улууһа)|Мырыла]]
|[[Хахыйах (Чурапчы улууһа)|Хахыйах]]
|76
|118
|564
|3124,02
|-
|[[Сылаҥ нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Сылаҥ нэһилиэгэ]]
|[[Уһун Күөл (Чурапчы улууһа)|Уһун Күөл]]
|[[Бэрэ (Чурапчы улууһа)|Бэрэ]]&lt;br&gt;[[Улахан Күөл (Чурапчы улууһа)|Улахан Күөл]]&lt;br&gt;[[Оҕуһур]]&lt;br&gt;[[Дьаарыла]]
|24
|31&lt;br&gt;19&lt;br&gt;37&lt;br&gt;58
|1089
|790,41
|-
|[[Төлөй нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Төлөй нэһилиэгэ]]
|[[Дириҥ (Төлөй нэһилиэгэ, Чурапчы улууһа)|Дириҥ]]
|[[Мээндийэ (Чурапчы улууһа)|Мээндийэ]]
|20
|23
|510
|234,87
|-
|[[Хадаар нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Хадаар нэһилиэгэ]]
|[[Үрүҥ Күөл (Чурапчы улууһа)|Үрүҥ Күөл]]
|[[Уорҕа (Чурапчы улууһа)|Уорҕа]]
|40
|39
|617
|520,39
|-
|[[Хатылы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Хатылы нэһилиэгэ]]
| colspan=&quot;2&quot; |[[Маҥнайгы Харбала (Чурапчы улууһа)|Маҥнайгы Харбала]]
| colspan=&quot;2&quot; |9
|1005
|719,18
|-
|[[Хайахсыт нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Хайахсыт нэһилиэгэ]]
| colspan=&quot;2&quot; |[[Туора Күөл (Чурапчы улууһа)|Туора Күөл]]
| colspan=&quot;2&quot; |47
|556
|439,25
|-
|[[Хоптоҕо нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Хоптоҕо нэһилиэгэ]]
|[[Дириҥ (Хоптоҕо нэһилиэгэ, Чурапчы улууһа)|Дириҥ]]
|[[Улахан Эбэ (Чурапчы улууһа)|Улахан Эбэ]]
|25
|51
|1028
|609,18
|-
|[[Чакыр нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Чакыр нэһилиэгэ]]
| colspan=&quot;2&quot; |[[Толоон (Чакыр нэһилиэгэ, Чурапчы улууһа)|Толоон]]
| colspan=&quot;2&quot; |59
|593
|929,63
|-
|Чурапчы нэһилиэгэ
| colspan=&quot;2&quot; |[[Чурапчы]]
| colspan=&quot;2&quot; |0
|10345
|94,88
|}

== Салалта ==
Улуус баһылыга [[Андрей Тимофеевич Ноговицын|Ноговицын Андрей Тимофеевич]] - Российскай Федерация уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтэн тыатын хаhаайыстыбатын үтүөлээх үлэhитэ, Ю. Н. Прокопьев аатынан СР государственнай бириэмийэтин лауреата, Чурапчы улууhун бочуоттаах гражданина.

Улуус баhылыгын бастакы солбуйааччыта Ноговицын Алексей Алексеевич - Саха Өрөспүүбүлүкэтэн норуот хаhаайыстыбатын үтүөлээх үлэhитэ.

Улуус баhылыгын социальнай боппуруостарга солбуйааччыта - Петрова Октябрина Филипповна.

== Улууhу салайбыттара ==
&lt;imagemap&gt;
Билэ:Чурапчы.PNG|500px|thumb|right|Чурапчы улууһа|
poly 168 170 168 176 180 176 180 183 171 187 198 189 206 171 192 179 185 171  [[Чурапчы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 172 194 201 194 168 218 227 280 247 251 215 232 [[Одьулуун нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 62 194 62 237 163 224 163 235 126 228 [[Хоптоҕо нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 113 139 141 139 193 169 207 143 163 127 144 77 [[Сылаҥ нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 258 244 339 244 258 283 298 319 311 389 397 374 397 310 346 310 346 287 358 275 [[Болугур нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 48 164 48 179 112 164 112 145 143 159 127 190 [[Мугудай нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 213 171 205 188 255 235 316 232 269 194 242 194 [[Хатылы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 92 116 92 152 26 123 26 104 44 117 [[Алаҕар нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 223 118 247 118 247 141 268 180 248 180 237 168 222 168 [[Болтоҥо нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 108 242 132 255 140 271 160 265 180 269 208 298 200 311 204 317 227 306 245 315 254 308 219 284 194 258 178 254 171 242 132 242 127 233 111 233 [[Хадаар нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 307 209 332 192 357 221 441 221 504 344 413 368 403 303 354 236 [[Соловьёв нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 74 247 109 247 131 260 131 306 122 306 [[Хайахсыт нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 145 281 132 317 178 281 173 358 243 358 243 341 243 321 190 324 202 299 178 275 [[Чакыр нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 146 49 177 46 196 93 235 87 243 108 179 114 [[Кытаанах нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 150 164 137 209 155 214 167 180 [[Төлөй нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 112 87 112 112 44 79 40 99 [[Бахсы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 190 27 228 27 228 80 204 80 [[Арыылаах нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
rect 16 20 138 44 [[Уус-Алдан улууһа]]
rect 273 110 375 137 [[Таатта улууһа]]
rect 6 149 31 300 [[Мэҥэ-Хаҥалас улууһа]]
rect 99 379 211 413 [[Амма улууһа]]
rect 349 396 483 426 [[Уус-Маайа улууһа]]
&lt;/imagemap&gt;
1992-1997 сс. [[Сивцев Иван Степанович]]

1997 - 2002 сс. [[Шадрин Алексей Алексеевич]]

2002 - 2008 сс. [[Аммосов Иннокентий Николаевич]]

2008 - 2013 сс. [[Яковлев Семен Илларионов|Яковлев Семен Илларионович]]

2013 - 2019 сс. [[Андрей Тимофеевич Ноговицын]]

2019 - н.в [[Степан Анатольевич Саргыдаев]]

== Экономика ==
* '''Экологическай-экономическай оройуона:''' Киин улуус, алаас-тайҕа
* '''Дьарыктанар эйгэтэ:''' тыа хаhаайыстыбата, сүөһүнү иитии
&lt;!-- ==== Tуризм ====--&gt;

== Транспорт ==
Массыына суолунан эбэтэр салгынынан тиийиэххэ сөп. Саас [[Амма өрүс|Амма өрүһүнэн]] таһаҕас таһаллар.

== Улуус биллиилээх дьоно ==

[[Яковлев Семен Степанович]]-[[Эрилик Эристиин]] (1892-1942) - бэйиэтэ, суруйааччы, өрөбөлүүссүйэннэй деятель. &lt;br /&gt;

[[Новгородов Семен Андреевич]] (1892-1924) - саха суругун - бичигин төрүттээччитэ.

[[Субурусскай Николай Дмитриевич]] - Уот Субуурускай (1896-1950) - гражданскай сэрии кыттыылааҕа, политическай деятель, Саха АССР центральнай исполнительнай комитетын бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта, Саха АССР доруобуйа харыстабылын норуодунай комиссара.

[[Коркин Дмитрий Петрович]] (1928-1984) - саха улуу тренера, СССР, РСФСР, Саха АССР үтүөлээх тренерэ, Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала.

[[Мунхалов Афанасий Петрович]] (1935-2014) Российскай Федерация норуодунай худуоhунньуга, Саха АССР П. А. Ойуунускай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэтин бастакы лауреата, Саха Республикатын бочуоттаах гражданина.&lt;br /&gt;

[[Лыткина Анастасия Петровна]] (1927-1989) - сахаттан бастакы үөрэхтээх ырыаhыт, РСФСР уонна Саха АССР үтүөлээх артыыhа.

{{Саха норуодунай аатын Бэлиэтэ тиһиккэ аналлаах}} [[Слепцов Марк Дмитриевич]] (28.11.1914—16.06.1989) — Саха АССР норуодунай артыыһа, РСФСР норуодунай артыыһа.&lt;br /&gt;

{{Саха норуодунай аатын Бэлиэтэ тиһиккэ аналлаах}} [[Болот Боотур|Соловьев Василий Сергеевич — Болот Боотур]] (15.04.1915—24.05.1993), саха норуодунай суруйааччыта, Саха Республикатын П. А. Ойуунускай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата, поэт.&lt;br /&gt;

{{Саха норуодунай аатын Бэлиэтэ тиһиккэ аналлаах}} [[Решетников Петр Михайлович]] (11.06.1915—09.09.1960) — Саха норуодунай артыыһа, РСФСР норуодунай артыыһа.&lt;br /&gt;

{{Саха норуодунай аатын Бэлиэтэ тиһиккэ аналлаах}} [[Далан (суруйааччы)|Василий Семенович Яковлев — Далан]] (01.04.1928—27.11.1996) — саха норуодунай суруйааччыта, Саха Республикатын П. А. Ойуунускай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата, педагогика билимнэрин кандидата.&lt;br /&gt;

[[Попов Семен Андреевич]] - Тумат (1944) - Саха норуодунай суруйааччыта, Саха Республикатын П. А. Ойуунускай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата.

[[Константинов Роман Иннокентьевич]] (1896-1994) - Сахаттан бастакы Социалистическай Үлэ Геройа, икки Ленин уордьанын кавалера.

{{Социалистическай Үлэ Геройун Сулуһа тиһиккэ аналлаах}} [[Новгородова Екатерина Иннокентьевна]] (13.04.1929) — агроном, Социалистическай Үлэ Геройа.&lt;br /&gt;

[[Кладкин Василий Михайлович]] (1931-2003) - Социалистическай Үлэ Геройа.

[[Протодьяконов Гавриил Дмитриевич]] (1911-1974) - а5а дойду улуу сэриитин кыттыылаа5а, уhулуччулаах артиллерист, советскай союз геройугар түhэриллибитэ.

[[Флегонтов Семен Дмитриевич]] - а5а дойду улуу сэриитин кыттыылаа5а, 5 бойобуой уордьан кавалера.

[[Гоголев Василий Николаевич]] (1957)— саха биллиилээх тустууга, СССР спордун үтүөлээх маастара.

[[Пинигин Павел Павлович]] (1953) - тустууга олимпийскай чемпион, аан дойду үс төгүллээх чемпиона, СССР спордун үтүөлээх маастара, Украинскай АССР үтүөлээх тренера.

[[Борисов Егор Афанасьевич]] (1954) - судаарыстыбаннай уонна политическай деятель, Саха Республикатын Ил Дархана, Саха Республикатын тустууга федерациятын бэрэсидьиэнэ.

[[Илларионов Афанасий Петрович]] (1942-1997) - Саха Республикатын (Ил Түмэн) судаарыстыбаннай мунньа5ын представителларын палататын 1-кы бэрэссэдээтэлэ, Саха Республикатын үтүөлээх юриhа.

[[Башарин Георгий Прокопьевич]] (1912-1992) - уhулуччулаах учуонай, уопсастыбаннай деятель, сахаттан бастакы история билимин дуоктора, профессор, РСФСР уонна Саха АССР наукатын үтүөлээх деятелэ.

[[Красильников Дмитрий Данилович]] (1920-1985) - физика билимин дуоктара, Саха АССР наукатын үтүөлээх деятелэ, Ленин аатынан СССР судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата.

[[Коркина Евдокия Иннокентьевна]] (1917-2009) - тыл билимин дуоктара, профессор, Саха дьахталларыттан бастакы учуонай, РСФСР наукатын үтүөлээх деятелэ.

[[Попов Борис Николаевич]] (1938-2010) - философия билимин дуоктара, профессор, Саха судаарыстыбаннай университетыгар культурология кафедратын төрүттээччитэ, Саха Республикатын наукатын үтүөлээх деятелэ, СР билимңэ уонна техника5а судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата.

[[Сивцев Иван Степанович ]] (1944) - Саха Республикатын норуотун  хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Чурапчы улууһун бочуоттаах олохтооҕо, Чурапчы улууһун бастакы баһылыга.

[[Посельская Наталья Семёновна]] (1946-2011) - балерина, хореографическай училище төрүттээччитэ уонна бастакы директора, Российскай Федерация уонна Саха Республикатын култууратын үтүөлээх үлэhитэ, Саха Республикатын П. А. Ойуунускай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата.

[[Гуляев Михаил Дмитриевич]] (1956) - Саха Республикатын спортка миниистирэ (2003-2016), Российскай Федерация уонна Саха Республикатын физическай култууратын үтүөлээх үлэhитэ, Чурапчытааҕы физическай култуура уонна спорт үнүстүүтүн төрүттээччитэ уонна бастакы ректора.

[[Шадрин Алексей Алексеевич]] (1929-2011) - Саха Республикатын норуот хаhаайыстыбатын үтүөлээх үлэhитэ, Саха Республикатын бочуоттаах гражданина, 1997-2002с.с. Чурапчы улууhун дьаhалтатын баhылыга.

[[Колесов Гаврил Гаврильевич]] (1979) - дуобаччыт, международнай таhымнаах гроссмейстер, СР физическай култууратын үтүөлээх үлэhитэ. 

[[Федотов Александр Иванович]] (1967-2012) - Республикатааҕы инвестиционнай компания генеральнай директора, Саха Республикатын боксаҕа федерациятын бэрэсидьиэнэ, Саха Республикатын норуот хаhаайыстыбатын үтүөлээх үлэhитэ, Российскай Федерация бочуоттаах тутааччыта.

[[Харайбатова Ольга Михайловна]] - Российскай Федерация уонна Саха Республикатын култууратын үтүөлээх үлэhитэ.

[[Игнатьева Яна Викторовна]] - Өксөкүлээх Өлөксөй аатынан норуоттар доҕордоhууларын киинин генеральнай директора, Саха Республикатын култууратын үтүөлээх үлэhитэ.

[[Керемясов Валерий Петрович]] (1957-2016) - Саха Республикатын үтүөлээх тренерэ, Российскай Федерация физическай култууратын үтүөлээъ үлэһитэ, СССР спордун маастара.


&lt;!-- == Искусство, культура ==--&gt;
&lt;!-- ==== Түмэллэр, өйдөбүнньүктэр ====--&gt;

== Үөрэх кыһалара ==
{{main|Чурапчы улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ}}
'''Орто оскуолалар'''
* [[Чурапчы улууhун гимназията]]
* [[Чурапчы республиканскай спортивнай орто интернат оскуолата]]
'''Орто анал үөрэх кыһалара'''
* [[Одьулууннааҕы лицей-оскуола]]
'''Үрдүк үөрэх кыһалара'''
* [[Чурапчы политехническай коллеһа]]
* [[Чурапчы физическай культура уонна спордун института]] — Россияҕа тыа сиригэр бастакы үрдүк үөрэх кыһата — http://www.chifkis.ru/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090623074215/http://www.chifkis.ru/ |date=2009-06-23 }}

&lt;!-- == Араас ==--&gt;

== Сигэлэр ==
&lt;references /&gt;

== Ыйынньыктар ==
* http://www.sitc.ru/monitoring/churapcha/index.shtml {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051102110422/http://www.sitc.ru/monitoring/churapcha/index.shtml |date=2005-11-02 }}

{{Churapcha-uluus-stub}}
{{Template:Саха Сирин улуустара}}
[[Категория:Саха сирин улуустара]]</text>
      <sha1>iuknt7e1y8ch6vk92l7xrb5afgl9foz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429953</id>
      <parentid>429952</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T04:29:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sauit</username>
        <id>26795</id>
      </contributor>
      <comment>/* Административно-территориальнай араартыы */</comment>
      <origin>429953</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32979" sha1="tuymx6tx8ls8xw24tgpeom9yeeo74g6" xml:space="preserve">{{Улуус
|Тип                     = 
|Өҥө                     = Россия
|Нууччалыы аата          = Чурапчинский улус
|Сахалыы аата            = Чурапчы улууhа
|Гиэрбэтэ                = Gerb Churapcha ulus.png
|Былааҕа                 = Flag of Churapchinsky Uluus (Yakutia).jpg
|Гиэрбэ кэтитэ            =100px
|Былаах кэтитэ           =150px
|Дойду                   = {{флагификация|Россия}} 
|Статуһа                 = 
|Оройуон аата            = 
|
|Оройуона                = 
|Регион                  = {{флагификация|Саха Сирэ}}
|Улуус киинэ  = [[Чурапчы]]
|Иһигэр киирэллэр        = 17 олохтоох тэриллии
|Баһылык                 = Саргыдаев Степан Анатольевич
|Баһылык аата            = Улуус баһылыга
|Олохтоммут күнэ-дьыла  = [[1930]], [[кулун тутар 25]]
|Сурукка киирбитэ        = 
|Урукку аата             = [[Боотур Уус улууһа|Боотур уус]]
|Нэһилиэк буолуута       =
|ПГТ буолуута            = 
|Куорат буолуута         = 
|Баччаттан куорат буолбатах = 
|Магдебургское право с   = 
|Координаталара            = 
|Иэнэ                    = 12 600
|МТ үрдүгэ               = 
|Чыпчаалын үрдүгэ        = 383
|Орто үрдүгэ             = 
|Намыһах сирэ            = 
|Климата                 = 
|Тыла                    = [[Саха тыла]]
|Тыллара                 = 
|Олохтоох дьонун ахсаана           = 21 802
 |Биэрэпис сыла          = 2025
 |Чиҥэ               = 
 |Агломерацията          = 
 |Омуктара               = [[саха]]
 |Конфессиялар           = 
 |Этнохороним            = чурапчылар
|ЯндексКарты             = 
|Каарта                  = Churapchinsky ulus location.PNG
|Каарта улахана          =
|Каартата                = 
|Каартаҕа сигэ           = 
|Москуба бириэмэтэ       = +6
|Чаһыыта                 = +9
|Төлөппүөн кода        = 
|Почта индексэ           = 
|Почта индекстэрэ      = 
|
|ОКАТО                   =
|Commons`ка категорията  = 
|1 параметр аата         = 
|1 параметр               = 
|Ситим-сир                    = http://sakha.gov.ru/section/93
}}
{{coord|61.9983|N|132.4275|E|display=title}}
'''Чурапчы улууһа''' ({{Lang-ru|Чурапчинский улус}}) диэн [[Арассыыйа]] [[Саха Сирэ|Саха Өрөспүүбүлүкэтин]] [[Улуус|улууһа]] уонна [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин дьаһалталарынан уонна сирдэринэн араарыы|муниципальнай оройуона]].

Киинэ — [[Чурапчы]] сэлиэнньэтэ.

Улуус 1930 сыл кулун тутар 25 күннээххэ олохтоммута.

Улууска 21802 киһи олорор (2025 сыллааҕы көрдөрүүлэринэн). 

== История ==
==== Улуус аата ====
Урут Боотуруускай улуус диэн ааттааҕа. 
Улуус аан маҥнай историяҕа киирбит сылынан буолар 1638 сыл. 
Былыр нууччалар Саха сирин булуохтарын иннинэ сахалар Аҕа ууhунан олорор эрдэхтэринэ Боотур Уустар диэн элбэх ахсааннаах аҕа уустара бааллара. Боотурускайдары торуттээччинэн Дьуон Дьаҥылы со5отох уола Боотур Уус буолар. Киниттэн үс уол төрүүр: Болугур Буххаат, Хатан Хатылы уонна Чакыр Боотур. 
Болугур Буххааттан икки Болугур, Хатан Хатылыттан биэс Хатылы, Чакыр Боотуртан икки Хайахсыт икки Чакыр нэһилиэктэрэ төрүүллэр ууhууллар тэнийэллэр. Боотурускай  улууһа оччотооҕуга Саха уобалаһыгар улахан сүдү сири тайаан сытар улуус буолар. Ол курдук киирэллэрэ: Чурапчы, Таатта, Амма, Мэҥэ уонна Уус-Алдан кыра сирдэрэ. Улууһу кулубалар салайаллара, үстүү сылга улуус баай дьонуттан быыбарынан талыллан босхо туох да хамнаһа суох улэлииллэрэ. Улуус кулубатын солбуйааччы быыбарынай икки кулуба, биир улуус улахан суруксута уонна икки быыбарынай суруксуттар улуус быраабатыгар улэлииллэрэ. Боотурускай улуус киин нэһилиэгинэн төруттэниэҕиттэн ыла III Хатылы (Аччаҕар-Түөйэ) нэһилиэгэ буолбута. Онтон улуус кулубата буолбут Оруоһуттар улуус киинин бэйэлэригэр чугас оҥороору Чөркөөххө көһөрбүттэрэ. Онтон тиһэҕэр Чурапчы нэһилиэгин таланнар улуус киинэ Чурапчы буолбута. Кэнники улуус улаатан дьоно-сэргэтэ элбээн барар. XIХ үйэ ортотуттан саҕалаан үөрэх кыһалара, балыыһа, элбэх таҥара дьиэлэрэ тутуллаллар. Улуус дьоно элбээн нэһилиэктэр арахсыылара буолар. Холобур, биир улахан Хатылы нэһилиэгэ арахсан тус-туспа биэс Хатылылар тахсаллар. Оннук элбэх нэһилиэктэр арахсаннар улууһу экономическай өттүнэн салайар ыарахаттары үөскэтэр, нэһилиэктэр бэйэ-бэйэлэриттэн ыраахтара, суол-иис суоҕа эбиитин улуус баайдара кулуба дуоһунаһыгар бэртэрин былдьаһыытыттан сылтаан ахсынньы ый 12 күнүгэр 1911 сыллаахха Боотурусскай соҕуруу өттунэн Амма улууһа арахсан барар.  Икки сылынан тохсунньу ый 1 күнүгэр 1913 сыллаахха Боотурусскай хоту өттүнэн Таатта улууһа арахсан барар. Кулубаларынан Аммаҕа Федор Новиков, Тааттаҕа Иван Елисеевич Кулаковскай, Боотурусскайга Михаил Шеломов буолаллар. Бүтүн улахан улууһу араарыы түмүгэр Боотурусскай улуус ортото эрэ хаалбыта (Чурапчы), нэһилиэнньэтэ уонунан бүк аҕыйаабыта. Ол да буоллар улуус инникитин сайдан испитэ. Олунньуга 1917 сыллаахха ыраахтааҕыны сууллараннар Гражданскай сэрии саҕаланар. Боотурусскай улуус хардары-таары үрүҥ, кыһыл былааһыгар киирэр. 1922 сыллаахха кулун тутар ыйга Коробейников Михаил Яковлевич диэн үрүҥ эпиһиэрэ кэлэн кыһыллар былаастарын суулларан &quot;Временное якутское областное народное управление&quot; диэни олохтоон Чурапчыны киин сиринэн оҥорор. Муус устарга ол былааһа сууллан кыһыллар былаастара букатыннаахтык олохтонор. 1926-1930 cc. улуус урукку баайдарын, тойотторун кулаактыыллар. Кулун тутар 25 күнүгэр 1930 сыллаахха Боотурусскай улууһу Чурапчы районугар уларыталлар. Урукку олус дириҥ историялаах Саха сирин биир сүдү улахан кырдьаҕас улууһа Боотурусскай улуус аата Саха сирин улуустарыттан сүппүтэ. Ол оннугар саҥа историяны саҕалаан Чурапчы улууһа буолбута.....

==== Аҕа дойду Улуу сэриитин саҕанааҕы түбэлтэлэр ====
Чурапчы 41 холкуоһун Аҕа дойду Улуу сэриитин саҕана хоту улуустарга балыктааhыҥҥа [[Чурапчылары көһөрүү|көhөрбүттэрэ]]. Ол көһөрүү улахан толкуйа суох ыытытыллыбытын түмүгэр элбэх киhи хоргуйан, тоҥон, сыстыганнаах ыарыылартан өлбүтэ.
== География ==

* Сирин иэнэ: 12 600 км² 
* Улуус киинин сытар координаталара: 
* Улуус киинэ [[Дьокуускай|Дьокуускайтан]] ырааҕа: 185 км
* Сыл орто температурата: -11°C.
** Тохсунньу орто температурата: -43...-45°C
** От ыйын орто температурата: +16...+18°C
* Сылга сөҥүү түһүүтүн орто кээмэйэ: 200-230 мм

== Демография ==

[[2007]] улуус киһитин ахсаана 20 493. 

[[2002]]  сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн омуктар ахсааннара уонна өлүүлэрэ маннык: [[сахалар]] — 20 083 киһи (98%), атын омук — 410 (2%).
&lt;!-- [[Билэ:Чурапчинский.png|500px|thumb|left|2002 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн омуктар өлүүлэрэ]]--&gt;

== Административно-территориальнай араартыы ==
Чурапчы улууһугар, Саха сирин административно-территориальнай араартыытынан, 17 нэһилиэк киирэр. Ол иһигэр өссө 30 нэһилиэнньэммит пуун баар&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=Калмыкова А.И., Пахомов Е.А.|заглавие=Республика Саха (Якутия). Административно-территориальное устройство по состоянию на 1 июня 2009 года|ответственный=Власов А. В. уо. д. а. ред.|место=Дьокуускай|страницы=43|страниц=98|год=2009|ссылка=https://www.sakha.gov.ru/atu-spravochnick-atu}}&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+
!Нэһилиэк аата
!Кииннэрэ
!Атын сэлиэнньэлэр
! colspan=&quot;2&quot; |Чурапчыҕа дылы&lt;br&gt;(км)
!{{Abbr|Нэһ.|Нэһилиэнньэтин ахсаана|0}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A1hisl_MO_01-01-2025.xlsx|title=Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2025 года|work=Арассыыйа Росстата|lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(киһи)&lt;/small&gt;
!Иэнэ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst98/DBInet.cgi?pl=8006001|title=Республика Саха (Якутия). Общая площадь земель муниципального образования|archivedate=2018-01-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180121072340/http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst98/DBInet.cgi?pl=8006001}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(км²)&lt;/small&gt;
|-
|[[Алаҕар нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Алаҕар нэһилиэгэ]]
| colspan=&quot;2&quot; |[[Чыаппара (Чурапчы улууһа)|Чыаппара]]
| colspan=&quot;2&quot; |89
|620
|376,69
|-
|[[Арыылаах нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Арыылаах нэһилиэгэ]]
| colspan=&quot;2&quot; |[[Арыылаах (Чурапчы улууһа)|Арыылаах]]
| colspan=&quot;2&quot; |68
|506
|366,62
|-
|[[Бахсы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Бахсы нэһилиэгэ]]
|[[Толоон (Бахсы нэһилиэгэ, Чурапчы улууһа)|Толоон]]
|[[Лэбийэ (Чурапчы улууһа)|Лэбийэ]]
|110
|103
|428
|384,90
|-
|[[Болтоҥо нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Болтоҥо нэһилиэгэ]]
|[[Иккис Харбала (Чурапчы улууһа)|Иккис Харбала]]
|[[Кындал (Чурапчы улууһа)|Кындал]]
|17
|34
|597
|422,00
|-
|[[Болугур нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Болугур нэһилиэгэ]]
|[[Мындаҕаайы (Чурапчы улууһа)|Мындаҕаайы]]
|[[Кыстык-Кугда (Чурапчы улууһа)|Кыстык-Кугда]]
|70
|72
|1098
|1820,84
|-
|[[Кытаанах нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Кытаанах нэһилиэгэ]]
| colspan=&quot;2&quot; |[[Килэҥки (Чурапчы улууһа)|Килэҥки]]
| colspan=&quot;2&quot; |45
|496
|605,39
|-
|[[Мугудай нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Мугудай нэһилиэгэ]]
| colspan=&quot;2&quot; |[[Маралаайы (Чурапчы улууһа)|Маралаайы]]
| colspan=&quot;2&quot; |33
|744
|512,52
|-
|[[Одьулуун нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Одьулуун нэһилиэгэ]]
|[[Дьабыла]]
|[[Үрэх Күөрэ (Чурапчы улууһа)|Үрэх Күөрэ]]&lt;br&gt;[[Баһылай Алааһа (Чурапчы улууһа)|Баһылай Алааһа]]
|15
|36&lt;br&gt;27
|1006
|626,61
|-
|[[Соловьёв нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Соловьев нэһилиэгэ]]
|[[Мырыла (Чурапчы улууһа)|Мырыла]]
|[[Хахыйах (Чурапчы улууһа)|Хахыйах]]
|76
|118
|564
|3124,02
|-
|[[Сылаҥ нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Сылаҥ нэһилиэгэ]]
|[[Уһун Күөл (Чурапчы улууһа)|Уһун Күөл]]
|[[Бэрэ (Чурапчы улууһа)|Бэрэ]]&lt;br&gt;[[Улахан Күөл (Чурапчы улууһа)|Улахан Күөл]]&lt;br&gt;[[Оҕуһур]]&lt;br&gt;[[Дьаарыла]]
|24
|31&lt;br&gt;19&lt;br&gt;37&lt;br&gt;58
|1089
|790,41
|-
|[[Төлөй нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Төлөй нэһилиэгэ]]
|[[Дириҥ (Төлөй нэһилиэгэ, Чурапчы улууһа)|Дириҥ]]
|[[Мээндийэ (Чурапчы улууһа)|Мээндийэ]]
|20
|23
|510
|234,87
|-
|[[Хадаар нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Хадаар нэһилиэгэ]]
|[[Үрүҥ Күөл (Чурапчы улууһа)|Үрүҥ Күөл]]
|[[Уорҕа (Чурапчы улууһа)|Уорҕа]]
|40
|39
|617
|520,39
|-
|[[Хатылы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Хатылы нэһилиэгэ]]
| colspan=&quot;2&quot; |[[Маҥнайгы Харбала (Чурапчы улууһа)|Маҥнайгы Харбала]]
| colspan=&quot;2&quot; |9
|1005
|719,18
|-
|[[Хайахсыт нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Хайахсыт нэһилиэгэ]]
| colspan=&quot;2&quot; |[[Туора Күөл (Чурапчы улууһа)|Туора Күөл]]
| colspan=&quot;2&quot; |47
|556
|439,25
|-
|[[Хоптоҕо нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Хоптоҕо нэһилиэгэ]]
|[[Дириҥ (Хоптоҕо нэһилиэгэ, Чурапчы улууһа)|Дириҥ]]
|[[Улахан Эбэ (Чурапчы улууһа)|Улахан Эбэ]]
|25
|51
|1028
|609,18
|-
|[[Чакыр нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Чакыр нэһилиэгэ]]
| colspan=&quot;2&quot; |[[Толоон (Чакыр нэһилиэгэ, Чурапчы улууһа)|Толоон]]
| colspan=&quot;2&quot; |59
|593
|929,63
|-
|[[Чурапчы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Чурапчы нэһилиэгэ]]
| colspan=&quot;2&quot; |[[Чурапчы]]
| colspan=&quot;2&quot; |0
|10345
|94,88
|}

== Салалта ==
Улуус баһылыга [[Андрей Тимофеевич Ноговицын|Ноговицын Андрей Тимофеевич]] - Российскай Федерация уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтэн тыатын хаhаайыстыбатын үтүөлээх үлэhитэ, Ю. Н. Прокопьев аатынан СР государственнай бириэмийэтин лауреата, Чурапчы улууhун бочуоттаах гражданина.

Улуус баhылыгын бастакы солбуйааччыта Ноговицын Алексей Алексеевич - Саха Өрөспүүбүлүкэтэн норуот хаhаайыстыбатын үтүөлээх үлэhитэ.

Улуус баhылыгын социальнай боппуруостарга солбуйааччыта - Петрова Октябрина Филипповна.

== Улууhу салайбыттара ==
&lt;imagemap&gt;
Билэ:Чурапчы.PNG|500px|thumb|right|Чурапчы улууһа|
poly 168 170 168 176 180 176 180 183 171 187 198 189 206 171 192 179 185 171  [[Чурапчы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 172 194 201 194 168 218 227 280 247 251 215 232 [[Одьулуун нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 62 194 62 237 163 224 163 235 126 228 [[Хоптоҕо нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 113 139 141 139 193 169 207 143 163 127 144 77 [[Сылаҥ нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 258 244 339 244 258 283 298 319 311 389 397 374 397 310 346 310 346 287 358 275 [[Болугур нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 48 164 48 179 112 164 112 145 143 159 127 190 [[Мугудай нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 213 171 205 188 255 235 316 232 269 194 242 194 [[Хатылы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 92 116 92 152 26 123 26 104 44 117 [[Алаҕар нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 223 118 247 118 247 141 268 180 248 180 237 168 222 168 [[Болтоҥо нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 108 242 132 255 140 271 160 265 180 269 208 298 200 311 204 317 227 306 245 315 254 308 219 284 194 258 178 254 171 242 132 242 127 233 111 233 [[Хадаар нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 307 209 332 192 357 221 441 221 504 344 413 368 403 303 354 236 [[Соловьёв нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 74 247 109 247 131 260 131 306 122 306 [[Хайахсыт нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 145 281 132 317 178 281 173 358 243 358 243 341 243 321 190 324 202 299 178 275 [[Чакыр нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 146 49 177 46 196 93 235 87 243 108 179 114 [[Кытаанах нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 150 164 137 209 155 214 167 180 [[Төлөй нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 112 87 112 112 44 79 40 99 [[Бахсы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
poly 190 27 228 27 228 80 204 80 [[Арыылаах нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)]]
rect 16 20 138 44 [[Уус-Алдан улууһа]]
rect 273 110 375 137 [[Таатта улууһа]]
rect 6 149 31 300 [[Мэҥэ-Хаҥалас улууһа]]
rect 99 379 211 413 [[Амма улууһа]]
rect 349 396 483 426 [[Уус-Маайа улууһа]]
&lt;/imagemap&gt;
1992-1997 сс. [[Сивцев Иван Степанович]]

1997 - 2002 сс. [[Шадрин Алексей Алексеевич]]

2002 - 2008 сс. [[Аммосов Иннокентий Николаевич]]

2008 - 2013 сс. [[Яковлев Семен Илларионов|Яковлев Семен Илларионович]]

2013 - 2019 сс. [[Андрей Тимофеевич Ноговицын]]

2019 - н.в [[Степан Анатольевич Саргыдаев]]

== Экономика ==
* '''Экологическай-экономическай оройуона:''' Киин улуус, алаас-тайҕа
* '''Дьарыктанар эйгэтэ:''' тыа хаhаайыстыбата, сүөһүнү иитии
&lt;!-- ==== Tуризм ====--&gt;

== Транспорт ==
Массыына суолунан эбэтэр салгынынан тиийиэххэ сөп. Саас [[Амма өрүс|Амма өрүһүнэн]] таһаҕас таһаллар.

== Улуус биллиилээх дьоно ==

[[Яковлев Семен Степанович]]-[[Эрилик Эристиин]] (1892-1942) - бэйиэтэ, суруйааччы, өрөбөлүүссүйэннэй деятель. &lt;br /&gt;

[[Новгородов Семен Андреевич]] (1892-1924) - саха суругун - бичигин төрүттээччитэ.

[[Субурусскай Николай Дмитриевич]] - Уот Субуурускай (1896-1950) - гражданскай сэрии кыттыылааҕа, политическай деятель, Саха АССР центральнай исполнительнай комитетын бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта, Саха АССР доруобуйа харыстабылын норуодунай комиссара.

[[Коркин Дмитрий Петрович]] (1928-1984) - саха улуу тренера, СССР, РСФСР, Саха АССР үтүөлээх тренерэ, Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала.

[[Мунхалов Афанасий Петрович]] (1935-2014) Российскай Федерация норуодунай худуоhунньуга, Саха АССР П. А. Ойуунускай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэтин бастакы лауреата, Саха Республикатын бочуоттаах гражданина.&lt;br /&gt;

[[Лыткина Анастасия Петровна]] (1927-1989) - сахаттан бастакы үөрэхтээх ырыаhыт, РСФСР уонна Саха АССР үтүөлээх артыыhа.

{{Саха норуодунай аатын Бэлиэтэ тиһиккэ аналлаах}} [[Слепцов Марк Дмитриевич]] (28.11.1914—16.06.1989) — Саха АССР норуодунай артыыһа, РСФСР норуодунай артыыһа.&lt;br /&gt;

{{Саха норуодунай аатын Бэлиэтэ тиһиккэ аналлаах}} [[Болот Боотур|Соловьев Василий Сергеевич — Болот Боотур]] (15.04.1915—24.05.1993), саха норуодунай суруйааччыта, Саха Республикатын П. А. Ойуунускай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата, поэт.&lt;br /&gt;

{{Саха норуодунай аатын Бэлиэтэ тиһиккэ аналлаах}} [[Решетников Петр Михайлович]] (11.06.1915—09.09.1960) — Саха норуодунай артыыһа, РСФСР норуодунай артыыһа.&lt;br /&gt;

{{Саха норуодунай аатын Бэлиэтэ тиһиккэ аналлаах}} [[Далан (суруйааччы)|Василий Семенович Яковлев — Далан]] (01.04.1928—27.11.1996) — саха норуодунай суруйааччыта, Саха Республикатын П. А. Ойуунускай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата, педагогика билимнэрин кандидата.&lt;br /&gt;

[[Попов Семен Андреевич]] - Тумат (1944) - Саха норуодунай суруйааччыта, Саха Республикатын П. А. Ойуунускай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата.

[[Константинов Роман Иннокентьевич]] (1896-1994) - Сахаттан бастакы Социалистическай Үлэ Геройа, икки Ленин уордьанын кавалера.

{{Социалистическай Үлэ Геройун Сулуһа тиһиккэ аналлаах}} [[Новгородова Екатерина Иннокентьевна]] (13.04.1929) — агроном, Социалистическай Үлэ Геройа.&lt;br /&gt;

[[Кладкин Василий Михайлович]] (1931-2003) - Социалистическай Үлэ Геройа.

[[Протодьяконов Гавриил Дмитриевич]] (1911-1974) - а5а дойду улуу сэриитин кыттыылаа5а, уhулуччулаах артиллерист, советскай союз геройугар түhэриллибитэ.

[[Флегонтов Семен Дмитриевич]] - а5а дойду улуу сэриитин кыттыылаа5а, 5 бойобуой уордьан кавалера.

[[Гоголев Василий Николаевич]] (1957)— саха биллиилээх тустууга, СССР спордун үтүөлээх маастара.

[[Пинигин Павел Павлович]] (1953) - тустууга олимпийскай чемпион, аан дойду үс төгүллээх чемпиона, СССР спордун үтүөлээх маастара, Украинскай АССР үтүөлээх тренера.

[[Борисов Егор Афанасьевич]] (1954) - судаарыстыбаннай уонна политическай деятель, Саха Республикатын Ил Дархана, Саха Республикатын тустууга федерациятын бэрэсидьиэнэ.

[[Илларионов Афанасий Петрович]] (1942-1997) - Саха Республикатын (Ил Түмэн) судаарыстыбаннай мунньа5ын представителларын палататын 1-кы бэрэссэдээтэлэ, Саха Республикатын үтүөлээх юриhа.

[[Башарин Георгий Прокопьевич]] (1912-1992) - уhулуччулаах учуонай, уопсастыбаннай деятель, сахаттан бастакы история билимин дуоктора, профессор, РСФСР уонна Саха АССР наукатын үтүөлээх деятелэ.

[[Красильников Дмитрий Данилович]] (1920-1985) - физика билимин дуоктара, Саха АССР наукатын үтүөлээх деятелэ, Ленин аатынан СССР судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата.

[[Коркина Евдокия Иннокентьевна]] (1917-2009) - тыл билимин дуоктара, профессор, Саха дьахталларыттан бастакы учуонай, РСФСР наукатын үтүөлээх деятелэ.

[[Попов Борис Николаевич]] (1938-2010) - философия билимин дуоктара, профессор, Саха судаарыстыбаннай университетыгар культурология кафедратын төрүттээччитэ, Саха Республикатын наукатын үтүөлээх деятелэ, СР билимңэ уонна техника5а судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата.

[[Сивцев Иван Степанович ]] (1944) - Саха Республикатын норуотун  хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Чурапчы улууһун бочуоттаах олохтооҕо, Чурапчы улууһун бастакы баһылыга.

[[Посельская Наталья Семёновна]] (1946-2011) - балерина, хореографическай училище төрүттээччитэ уонна бастакы директора, Российскай Федерация уонна Саха Республикатын култууратын үтүөлээх үлэhитэ, Саха Республикатын П. А. Ойуунускай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата.

[[Гуляев Михаил Дмитриевич]] (1956) - Саха Республикатын спортка миниистирэ (2003-2016), Российскай Федерация уонна Саха Республикатын физическай култууратын үтүөлээх үлэhитэ, Чурапчытааҕы физическай култуура уонна спорт үнүстүүтүн төрүттээччитэ уонна бастакы ректора.

[[Шадрин Алексей Алексеевич]] (1929-2011) - Саха Республикатын норуот хаhаайыстыбатын үтүөлээх үлэhитэ, Саха Республикатын бочуоттаах гражданина, 1997-2002с.с. Чурапчы улууhун дьаhалтатын баhылыга.

[[Колесов Гаврил Гаврильевич]] (1979) - дуобаччыт, международнай таhымнаах гроссмейстер, СР физическай култууратын үтүөлээх үлэhитэ. 

[[Федотов Александр Иванович]] (1967-2012) - Республикатааҕы инвестиционнай компания генеральнай директора, Саха Республикатын боксаҕа федерациятын бэрэсидьиэнэ, Саха Республикатын норуот хаhаайыстыбатын үтүөлээх үлэhитэ, Российскай Федерация бочуоттаах тутааччыта.

[[Харайбатова Ольга Михайловна]] - Российскай Федерация уонна Саха Республикатын култууратын үтүөлээх үлэhитэ.

[[Игнатьева Яна Викторовна]] - Өксөкүлээх Өлөксөй аатынан норуоттар доҕордоhууларын киинин генеральнай директора, Саха Республикатын култууратын үтүөлээх үлэhитэ.

[[Керемясов Валерий Петрович]] (1957-2016) - Саха Республикатын үтүөлээх тренерэ, Российскай Федерация физическай култууратын үтүөлээъ үлэһитэ, СССР спордун маастара.


&lt;!-- == Искусство, культура ==--&gt;
&lt;!-- ==== Түмэллэр, өйдөбүнньүктэр ====--&gt;

== Үөрэх кыһалара ==
{{main|Чурапчы улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ}}
'''Орто оскуолалар'''
* [[Чурапчы улууhун гимназията]]
* [[Чурапчы республиканскай спортивнай орто интернат оскуолата]]
'''Орто анал үөрэх кыһалара'''
* [[Одьулууннааҕы лицей-оскуола]]
'''Үрдүк үөрэх кыһалара'''
* [[Чурапчы политехническай коллеһа]]
* [[Чурапчы физическай культура уонна спордун института]] — Россияҕа тыа сиригэр бастакы үрдүк үөрэх кыһата — http://www.chifkis.ru/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090623074215/http://www.chifkis.ru/ |date=2009-06-23 }}

&lt;!-- == Араас ==--&gt;

== Сигэлэр ==
&lt;references /&gt;

== Ыйынньыктар ==
* http://www.sitc.ru/monitoring/churapcha/index.shtml {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051102110422/http://www.sitc.ru/monitoring/churapcha/index.shtml |date=2005-11-02 }}

{{Churapcha-uluus-stub}}
{{Template:Саха Сирин улуустара}}
[[Категория:Саха сирин улуустара]]</text>
      <sha1>tuymx6tx8ls8xw24tgpeom9yeeo74g6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Минскай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4619</id>
    <revision>
      <id>429930</id>
      <parentid>416761</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T21:04:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Soldatov Timur</username>
        <id>23703</id>
      </contributor>
      <origin>429930</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23444" sha1="81hfe2m1y8z2dolryoebytzmmef7msz" xml:space="preserve">{{Infobox Settlement
|official_name      = Минскай&lt;br /&gt;Мiнск&lt;br /&gt;Минск
|nickname           = 
|image_skyline      = Victory-square.jpg
|imagesize          = 250px
|image_flag         = Flag of Minsk, Belarus.svg
|image_seal         = Coat of arms of Minsk.svg
|image_map          =
|map_caption        = Location of Minsk, shown within the [[Minsk Province (Belarus)|Minsk Voblast]]
|subdivision_type   = [[Countries of the world|Country]]&lt;br /&gt;[[Subdivisions of Belarus|Subdivision]]
|subdivision_name   = [[Беларусь]]&lt;br /&gt;Minsk
|leader_title       = [[Баhылык]]
|leader_name        = Анатолий Сивак
|established_title  = Founded
|established_date   = 1067
|area_magnitude     = 
|area_total_km2         = 348.85
|area_land_km2          = 
|area_water_km2         = 
|population_as_of   = 2012
|population_note    = 
|population_total   = 1,885,100
|population_density_km2 = 5400 
|timezone           = [[Far-Eastern European Time|FET]]
|utc_offset         = +3
|timezone_DST       = 
|utc_offset_DST     = 
|latd=53 |latm=54 |latNS=N
|longd=27 |longm=34 |longEW=E   
|elevation_m          = 280.4
|postal_code        = 220001-220141
|area_code       = +375 17&lt;br /&gt;
+375 29 (mobile)
|blank_name             =License plate 
|blank_info             =7
|website            = [http://www.minsk.gov.by/ www.minsk.gov.by]
|footnotes          = 
}}
'''Минскай / Миэнскэй''' ([[беларус тыла|бел]]. ''Мiнск'', [[нуучча тыла|нуу]]. ''Минск'') диэн [[Беларусь|Бөлөрүүс]], Минскэй уобалас уонна Мииринэй оройуонун административнай-территориальнай киинэ ураты (Столичнай) статустаах буолан, киирбэт. Саамай улахан транспорт киинэ, бэлитиичэскэй, экономическай, култуурнай уонна дойду научнай киинэ. Минскэйдээҕи агломерация ядрота буолар. Онус ахсаанынан (пригородтар) Эуропа куората, бэһис — [[Москва|Москуба]], [[Санкт-Петербург]], [[Киев]], [[Ташкент]] урукку ССРС территориятыгар. Куорат географическай кииниттэн чугас турар уонна Свислочи өрүскэ турар. Иэнэ 348,84 км², олохтоохторун ахсаана 2 018 281 киһи (2019 сыл биэрэпиһин түмүгүнэн) куорат кытыытынааҕы сирдэри аахсыбакка туран. Куорат-герой.

== Архитектура уонна кэрэхсэбиллээх ==
Былыргы Мински өрүс Аллараа өттүгэр, билиҥҥи таһымыттан аҕыс миэтэрэ үрдүктээх сиргэ турар. Чугас сытар үрдүк сир-Троицкай хайа, көҥүл уонна Юбилейнай болуоссат оройуоннара. Саамай тутаах архитектурнай тутуу-мас күлүүс. Тулатыгар халбаҥа суох олордуу баар. Былыргы куорат тутуулара барыта мас этилэр. Мас кэрдиитэ баһыйар, олорор дьиэлэр иэннэрэ сүрүннээн 9-тан 25 м². Дьиэлэр үксүлэрэ биир камералаах уонна аҕыйах эрэ от баар. Бастакы биллэр таас тутуу Минскэйгэ — XI үйэ иккис аҥаарыгар тутуллубут таас тутуу — былыргы государствоҕа дьүөрэтэ суох дьүөрэлии тутуу, саатар архитектурнай оскуола полоцкай архитектурнай былаана. Мас эрбэһин кэтитэ үс- түөрт миэтэрэ. Уулуссалар бары күлүүс олбуорун таһыгар бардылар. Бадарааннаах буортан сылтаан куоракка денажтыыр конструкциялар бааллара.

Уулусса үөскээбит былаана олус уһуннук оннунан хаалла эрээри, 1547 сыл баһаар кэнниттэн уулусса уонна сирдэр системалара сорҕолоро туоратыллыбыттара, оттон рынок билиҥҥи площадкатын иннигэр уруккуттан көһөрүллүбүтэ. Ол да буоллар, куорат уулуссалара ХХ үйэ ортотугар диэри сыталлара. Хотугу күлүүс ХVII үйэҕэ диэри олохсуйбута, билигин манна үөскүү илигинэ, татаар уһуга (татаар бүтүүтэ). Хоту эҥээрин сүрүн уулуссата Немига- (Немигская) арҕаа хайысхаҕа атыы-эргиэн суола турбута. Паартаҕа уу аал Луук мас ууһа буолан, саас аайы, күһүнүгэр уу мунньуллубута.

XVI-XVII үйэлэргэ Үөһээ Бүлүү оройуона күүскэ сайда, XVII үйэ саҥатыгар Романовскай слобода, куорат вал, куорат вал, уулусса Янка Купааллар билиннилэр. Валя эмиэ Татарскай уһуктан, хаҥас кытылга Уулаах хайаны туораабыта.

Минскэйгэ ордук мас олордон хаалбытым. XVII-XVIII үйэлэргэ икки этээстээх таас тутуулар, ону таһынан баракко (ол иһигэр Өлөөн бароко) стиллинэн хас да таас тутуулар тутуллубуттара: католическай иезуит костела Мария бернардин уонна бернардин костеллара (бүтэһигин Бөлөрүүс Сибэтиэй тыынын кафедратыгар кубулуйбуттара, Аквинскай Петр уонна Павел сиэркилэтигэр, униатскай сиэркилэҕэ). Ол түмүгэр 1800 сыллаахха Минскэйгэ 39 таас уонна 970 мас дьиэлэр баар буолбуттара, онтон 48 атын тутуу баар буолбута, үксүлэрэ таас дьиэлээҕэ, — 1795 сыллаахха куоракка 11 таас дьиэлэр уонна 6 мас дьиэлэр бааллара. Католическай таҥара дьиэтэ сарбыллыбыта-XIX үйэҕэ нуучча католическай уонна униатическай таҥара дьиэлэрэ православнай каноннарынан тутуллубуттара. Ыам ыйын 30 күнүгэр 1835 сыллаахха Мииринэйгэ мас дьиэни тутуу бобуллубута. Ол кэнниттэн куоракка таас дьиэлэр ахсааннара 40-тан 1800 с. 1027 с. 1904 с.  уонна 3 тыһыынчаттан 1917-м. Куорат киинигэр икки- үс мэндиэмэннээх тутуу баһыйар. 1857 сыллаахха ратуша сууламмыта. Сир кырата суох өттө куорат киинигэр дворяннарга, сиэркэптэргэ уонна манастыырдарга тиксэрэ — XIX үйэ саҥатыгар бу сирдэргэ барыта 62 % турара[163]. 1812 с. диэри Солобуода уонна бырдах представила юридика (чааһынай бас билии) Радзивиллов. 1841 с. католическай таҥара дьиэтигэр бүтүн бас билии баара. Манастыырдар ахсааннара кылгаата — Минскэйгэ 13 монастырлар баар эбит буоллаҕына, кинилэр үйэ ортотугар үс эрэ хаалбыт. 1913 сыллаахха куорат сүрүн синагогата тутуллубута.

1836 сыллаахха «саҥа миэстэлэри баһылааһын саҕаламмыта (аныгы Александровскай сквер территорията). Захарьев уулуссата (билиҥҥи тутулуга суох проспект) XIX үйэ иккис чиэппэригэр-куорат сүрүн уулуссата, ону тэҥэ соҕуруу кварталлар. 1871 сыллаахха куорат үрдүнэн тимир суол ааһар, онтон 1873 сыллаахха икки тимир суол магистрала туораан, тимир суол ыллыктарын тэлгэтиигэ уонна куорат оччотооҕу соҕуруулуу- арҕаа кыраайыгар вокзал тутуутугар тириэрдибитэ. Куорат оройуоннара омугумсуйууга уонна малга- салга биллэрдик биллэллэрэ — черноградка уонна кыра идэлэргэ бэртээхэй бэртээхэй дэриэбинэлэргэ олорбуттара, оттон еврейдии дьадаңы уонна Хотугу сир оройуоннарыгар олорбуттара.

XIX үйэ улахан суолтата куорат уулуссаларын 1830- с сыллардаахха, сүрүннээн, «таас хомууртан» — айаннаан иһэр дьону кытта харчы хомуйууттан саҕаламмыта. 1872 сыллаахха Александров сквер ууруллубута, 1874 сыллаахха - бастакы куорат фонда аһыллыбыта, оттон куоракка ууну ыраастыыр тэрил аһыллыбыта, үлэлии сылдьар Александров сквер таһыгар үлэлии барбыта. Үйэ бүтүүтэ куорат театра (билиҥҥи Янк Купал аатынан билиҥҥи театр). 1896-1898 сылларга нуучча баракко элеменнэрин туһанан Сибэтиэй Александра Невскаяны таҥара дьиэтин туттарбыта. 1905-1910 сылларга олохтоох атыыһыт харчытыгар сибэтиэйдэр Симеон уонна Елена («Кыһыл костел») уҥуохтара тутуллубуттара. Сири- уоту тупсарыы, тулалыыр эйгэ уонна барыта эргэ куораты таарыйбатаҕа. ХХ үйэ саҕаланыытыгар куорат киинэ уулуссалар уонна трактордар киинтэн тутуллуохтаах киин кварталлартан быһаччы тутулуктааҕын билиһиннэрбитэ. ХХ үйэ саҕаланыытыгар соҕуруулуу- илин сытар кэккэ промышленнай тэрилтэлэр үлэлииллэрэ (массыынаны оҥорор собуот, шитже-арыгы завода), соҕуруу (сүөһү собуота, крахмало-пиибэ завода, «Технолог» собуот), соҕуруулуу- арҕаа (тимир суол састааптарын өрөмүөннүүр мастарыскыайдар), арҕаа (кирпииччэ уонна обуойу оҥорон таһаарыы) уонна хотугулуу- илин («Богемия» пиибэ завода). Кинилэр тулаларыгар рабочай бөһүөлэктэр бааллар.

Минскэйдээҕи Брес- Литовскай аан дойду Брес- Литовскай илии баттааһынын кэнниттэн Германия хонтуруолугар көспүт. 1919-1920 сылларга Польша сэриитин кэнниттэн куората кыра кыргыһыы кэнниттэн иккиһин кыһыл армияны ылбыттара. Куорат тутуутун улахан буортулааһынтан куотуммуттар. Ол да буоллар сэрии сылларыгар коммунальнай хаһаайыстыба үмүөрүспүт, элбэх дьиэ өрөмүөнүн эрэйэрбит.

1923 сыллаахха Минскэй территорията сокуонунан икки төгүл үрдээбитэ. 1930- с сылларга куорат кыраныыссата салгыы кэҥээн испитэ. 1920- с сыллар ортолоругар Ляховкаҕа, Парижскай коммуна болуоссатыгар, Кешкин уулуссатыгар уонна вокзал болуоссатыгар Коминтерн уонна да атын Ляхов аатынан рабочай бөһүөлэги тутуу саҕаламмыта. 1920-1932 сылларга куорат нэһилиэнньэтэ үс төгүл кэриҥэ улаатта, онтон сылтаан дьиэ- уот тиийбэтин- тиийбэт кыһалҕата үөскээтэ. Ол эрээри, кини ситиһиилээхтик быһаарыллар кыахтанна: 1926 сыллаахха олорор дьиэ орто хааччыллыыта 4,4 м2, оттон 1930 сыллаахха — 5,7[166]. Ол да буоллар, куорат үүнүүтэ олус түргэнник сайда турар, олорор дьиэ орто хааччыллыыта 1938 с. 1926 с. таһымыттан (4,4 м² киһиэхэ) диэри түстэ. Бу кэмҥэ хас да саҥа собуоттар корпустара аһыллан, үгүс эргэ дьиэлэр саҥалыы сөргүтүллүбүттэрэ. 1934 сыллаахха 6,4 МВт кыамталаах саҥа электростанция тутуллубута (билиҥҥи ТЭЦ-2).

Улахан болҕомто куораты тупсарыыга ууруллубута. 1930 сыл ыам ыйыгар канализация уопсай ситимэ үлэҕэ киирбитэ, 1926-1932 сылларга үс саҥа баанньык уонна механизированнай прачка аһыллыбыта. Бу кэмҥэ «киин» уонна «Победа»кинотеатрлар аһыллыбыттара. 1934 сыллаахха асфаллыыр буолбуттар, бастакылар Киров уулуссатын, Киров уулуссатын, Ленин, Свердлов уулуссаларын, Сэбиэскэй уонна начальнай кэрчиктэрэ алдьаммыттар. Саҥа оскуолалары тутууга улахан болҕомто ууруллубута-1935-1937 сылларга, холобур, 16 саҥа оскуола тутуллубута уонна бары актовай уонна спортивнай саалалардаах. Кумаар уонна хараҕа суох бадарааннары электрификациялааһын үлэлэрэ ыытыллыбыттара.

1920-1930 сылларга куорат киин өттүгэр улахан тутуу ыытыллыбыта. Бу кэм саамай биллэр тутуулара: ССРС Правительствотын дьиэтэ, Опера уонна балет улахан театра, офицердар дьиэлэрэ, наука академиятын сүрүн дьиэтэ (Иосиф Лангбард бырайыагынан), КПБ пионердар дыбарыастара уонна КПБ (иккиэн — Анатолий воинов уонна Владимир Вараксин бырайыактарынан) уонна государственнай библиотека (архитектор — Георгий Лавров). Саҥа дьиэлэр сорҕолоро конструктизм (бастатан туран, бырабыыталыстыба уонна судаарыстыбаннай библиотека дьиэтэ) стиллинэн толоруллубуттара эрээри, 1930- с сыллартан аккаастаммыттара. Улахан университет (архитектор И.К. Запорожец) уонна клиническэй куораты туттулар. Иккис аан дойду сэриитин саҕаланыан иннинэ бэчээт дьиэтэ, партийнай курстар дьиэлэрэ, политехническай институт дьиэтэ, физическэй культура институтун корпуһа, «Беларусь»гостиница,4 №- дээх оскуола дьиэтэ (индивидуальнай бырайыагынан), физкултуура киин дьиэтэ (1933) уонна Динамо стадиона (1934) тутуллубуттара, онно 10 000 көрөөччү киирэр этэ. Аэропорт аэровокзал тутуутун кытта эмиэ аһыллыбыта. 1938-1940 сыллардаахха тимир суол вокзала саҥардыллыбыта. 1929 сыллаахха Александра Невскэй скверэ оройуонугар Александра Невскэй скверэ ыытыллыбыта. Бэс ыйын 22 күнүгэр 1941 сыллаахха Комсомольскай күөл аһыллыбыта.

Ол да буоллар куорат дьиэлэрэ үксүлэрэ киин куорат таһыгар мас дьиэлэр хааланнар, саҥа дьиэлэри тутуу чопчу характерын илдьэ барбыттара. Куорат сайдыытын биир кэлим концепцията суох олорбута эрээри, 1926 сыллаахха в. Н. Семенов бэлэмнээбит куораты сайыннарыы былаана ылыллыбыта. Былаан куорат радио- Кольцевой структуратыгар уларытыылары киллэриини былааннаабыта, бу киин куорат кытыыта олус күүскэ тутуллуо этэ, оттон кытыы өттүн биир этээстээх тутууну тутуһуо этэ. Куорат сүрүн магистралларынан билиҥҥи тутулуга суох уонна Долгободскай уулуссалар-Козлов-Машеров проспега. 1934 сыллаахха Минскэйи сайыннарыы генеральнай былаанын торумнаабыттара уонна 1938 сыллаахха Ленинградка Владимир Витман салалтатынан оҥоһуллубут куорат сайдыытын генеральнай былаанын бигэргэппиттэрэ, онно олоҕуран Өлүөнэ өрүс кытылыгар радиальнай- кольцевой планкалары уонна күөх ререационнай зоналары тэрийэр идеялара сыталлар, ону тэҥэ эргэ куорат хачыкааттарын тутууларын уларытыы. Былаан бүтэһиктээх вариана 1940 сыллаахха түмүктэммитэ.

Үс кытыы уонна Үөһээ куорат көстүүтэ

Аҕа дойду улуу сэриитин сылларыгар Минскэйдэр сүрүннээн урусхалламмыттара. Саамай монументальнай тутуулар (Кыһыл костел уонна бароко стилинэн хомуллар Бырабыыталыстыба дьиэтэ, офицердар дьиэлэрэ, Опера уонна балет тыйаатыра), үтүөрбүттэрэ. Сотору немец сэриитэ куоракка САССР Министрдэрин Сэбиэтигэр архитектура дьыалатыгар комитет комиссията кэлэн Мискэни саҥардыы уонна сайыннарыы былаанын эскиһин оҥорбута. Былааны оҥорор үлэҕэ Лангбард эмиэ кыттыбыта. 1946 сыллаахха Трахенберг уонна Андросова салалтатынан архитектор оҥорор саҥа генеральнай былаана ылыллыбыта; кэлин бу былаан биэс төгүл чуолкайдаммыта. В основу этого плану заложили идея, овченные еще в плане 1938 года: формирование радиально-кольцевой структуры улица сети, развития күөх зона по беремлением Свисличи, формирование центра Ленин и Ленинского проспекта (современные площадки и проспект).

1950 с. кини урут архитектура пааматынньыга биллэриллибитин үрдүнэн, с. Фома Аквинскай уҥуоҕун сорҕотун толорбута. 1947-1953 сс. «Минскэйдэр аанын»туппуттара.

1965 с. — ССРС Министрдэрин Сэбиэтэ Людмила Гафо, Евгений Заславскай уонна да атын архитектордарынан оҥоһуллубут куораты сайыннарыы уонна саҥардыы саҥа былаанын бигэргэппитэ. 1971 сыллаахха былаан нэһилиэнньэ ахсаанын түргэтэтиини учуоттаан суһаллык ылыллыбыта, онтон 1982 сыллаахха Минскэйи 2000 сылга диэри сайыннарыы генеральнай былаана оҥоһуллубута.

Мииринэйгэ саамай үрдүк тутуу билигин 34 этээстээх «Баарс» дьиэ (үрдүгэ 133 м) буолар.

Пааркалар

Минскэйгэ 26 парк, 159 сквер уонна 26 бульвар уопсай иэннээх 2 тыһ. гектардаах үгүс пааркалар өссө 1980- с сылларга тутуллубуттара уонна реконструкциялааһыҥҥа наадыйаллар. Ону таһынан күөх хаһаайыстыба саҥа объектарын тутуу тэтимэ дьиэни тутуу тэтимиттэн хаалар. Онон 2011-2015 сылларга Минскэйгэ паркалары, сквердэри уонна бульвардары тутуу программата олоххо киириэҕэ.

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

== Атын сигэлэр ==
* [http://www.surnameindex.info/info/minsk/minsk/minsk/index.html Историческая информация о городе Минск] {{ref-ru}}

[[Категория:Эуропа киин куораттара]]
[[Категория:Беларусь куораттара]]</text>
      <sha1>81hfe2m1y8z2dolryoebytzmmef7msz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Татаар тыла</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4939</id>
    <revision>
      <id>429935</id>
      <parentid>428758</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T22:03:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Soldatov Timur</username>
        <id>23703</id>
      </contributor>
      <origin>429935</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5698" sha1="p8glp6sttrtwtudpz0hkxgpd3etsy5d" xml:space="preserve">{{Infobox Language
|name=Татаар тыла
|nativename=татарча / tatarça / تاتارچا
|states=[[Арассыыйа]], урукку [[Сэбиэт Холбоhуга|Сэбиэт Холбоhугун]] атын дойдулара
|speakers=	
8 мөл.
|familycolor=Altaic
|fam1=[[Алтай тыллара|Алтай]]&lt;ref&gt;&quot;[http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=90009] Ethnologue&quot;&lt;/ref&gt;
|fam2=[[Түүр тыллара|Түүр]]
|fam3=[[Кыпчак тыллара|Кыпчак]]
|fam4=Кыпчак-Болгар
|nation=[[Татарстаан]]
|iso1=tt|iso2=tat|iso3=tat}}
'''Татаар тыла''' (''татар теле, татарча / tatar tele, tatarça / تاتارچا, تاتار تلی'') — [[түүр тыллара|түүр тылларыттан]] биирдэстэрэ, кыпчаак бөлөҕөр киирэр. Татаардар национальнай тыллара, Татарстаан судаарыстыбаннай тыла, тарҕаныытынан Арассыыйаҕа иккис тыл.

== Географията ==
Татаардыы саҥарааччылар [[Арассыыйа|Арассыыйаҕа]], [[Орто Азия|Орто Аассыйаҕа]], [[Украина|Укырайыынаҕа]], [[Польша|Польшаҕа]], [[Кытай|Кытайга]], [[Финляндия|Фиин Сиригэр]] уонна [[Түркийэ|Түүркүйэҕэ]] бааллар.

=== Ил статуhа ===
Татаар тыла [[Татарстан|Татарстаан Өрөспүүбүлүкэтигэр]] ил статустаах.

=== Түөлбэ тыллара ===
Татаар тыла үс сүрүн түөлбэ тыллаах (диалектаах):
* Арҕаа (Мишэр эбэтэр Мишар)
* Орто
* Илин ([[Сибиир]])
Бу диалектар бары субдиалектарга арахсаллар.

=== Арассыыйаҕа ===
Арассыыйаҕа татаар тылынан 5,300,000 киhи саҥарар. Татаар тыла хас да тыhыынча [[башкорттар|башкорттарга]], [[марилар|мариларга]] уонна [[мордва|мордваларга]] ([[каратайдар]]) төрөөбүт тыллара буолар.

== Суруга-бичигэ ==
Татаар тыла устуоруйатын тухары араас алпабыыттарынан суруктаммыта. Олор ахсааннарыгар:
* [[Былыргы түүр бичигэ|Орхон бичигэ]]
* [[Араб алпабыыта|Арааб алпаабыта]]
* [[Латыын алпабыыта|Латыын алпаабыта]]
* [[Кирилл алпабыыта|Кириилиссэ]]

{| style=&quot;font-family:Microsoft Sans Serif; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF&quot;
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | А а
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ә ә
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Б б
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | В в
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Г г
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Д д
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Е е
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ё ё
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ж ж
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Җ җ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | З з
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | И и
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Й й
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | К к
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Л л
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | М м
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Н н
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ң ң
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | О о
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ө ө
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | П п
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Р р
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | С с
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Т т
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | У у
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ү ү
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ф ф
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Х х
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Һ һ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ц ц
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ч ч
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ш ш
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Щ щ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ъ ъ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ы ы
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ь ь
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Э э
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ю ю
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Я я
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | 
|}

== Быһаарыылар ==
{{Interwiki|tt|Баш бит|татаар|}}
{{быһаарыылар}}

{{Lang-stub}}
{{Халыып:Арассыыйа ил тыллара}}

{{Түүр тыллара}}
[[Категория:Тыллар]]
[[Категория:Түүр тыллара]]</text>
      <sha1>p8glp6sttrtwtudpz0hkxgpd3etsy5d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Владимир Путин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5032</id>
    <revision>
      <id>429939</id>
      <parentid>423731</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T22:18:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Soldatov Timur</username>
        <id>23703</id>
      </contributor>
      <origin>429939</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4132" sha1="eil1v2l5qx5z1spxm6v61klhugja1gv" xml:space="preserve">{{Infobox President
| name           = Владимир Путин
| image          = Vladimir Putin September 5, 2022 (cropped).jpg
| imagesize      = 280px
|order            = 4-с
|office           = Арассыыйа президенэ| deputy         = [[Виктор Зубков]]&lt;br /&gt;[[Игорь Шувалов]]
| prime_minister      = [[Дмитрий Медведев]]
| term_start     = [[Ыам ыйын 8]] [[2012]]
| term_end       = 
| predecessor    = [[Дмитрий Медведев]]
| successor      = 
| president2     = [[Борис Ельцин]]
| term_start2    = [[Атырдьах ыйын 8]] [[1999]]
| term_end2      = [[Ыам ыйын 7]] [[2000]]
| predecessor2   = [[Сергей Степашин]]
| successor2     = [[Михаил Касьянов]]
| order3         = [[Россия президенэ]]
| primeminister3 = [[Михаил Касьянов]]&lt;br /&gt;[[Виктор Христенко]] &lt;small&gt;(Acting)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;[[Михаил Фрадков]]&lt;br /&gt;[[Виктор Зубков]]
| term_start3    = [[Ыам ыйын 7]] [[2000]]
| term_end3      = [[Ыам ыйын 7]] [[2000]]
| predecessor3   = [[Борис Ельцин]]
| successor3     = [[Дмитрий Медведев]]
| order4         = [[Биир ньыгыл Арассыыйа]] cалайааччыта
| term_start4    = [[Ыам ыйын 7]] [[2008]]
| predecessor4   = [[Борис Грызлов]]
| birth_date     = {{birth date and age|mf=yes|1952|10|07}}
| birth_place = 
[[Санкт-Петербург|Ленинград]], [[Россия Сүбэ Федератив Социалист Республиката|РСФСР]], [[Билэ:Flag of the Soviet Union.svg|25px]] [[ССРС]]
| death_date =
| death_place =
| alma_mater = [[Санкт-Петербург Ил Университета|Ленинград Ил Университета]], билигин Санкт-Петербург Ил Университета
| spouse = [[Людмила Путина]] (1983-2013)
| children = Мария (1985), Катерина (1986)
| religion = [[Нуучча Ортодокс Таҥара Дьиэтэ|Православие]]
| party = [[Сүбэ Униятын Коммунист Партията|СУКП]] (1991 дылы)&lt;br /&gt;Тутулуга суох политика (1991 ыла)&lt;br /&gt;[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(Баhылык)&lt;/small&gt;
| signature = Putin signature.svg
| allegiance = 
}}
 
'''Быладьыымыр Быладьыымырабыс Путин''' ([[Алтынньы 7]], [[1952]], [[Санкт-Петербург|Ленинград]], [[Советскай Союз|Сэбиэскэй Сойуус]]) — судаарыстыбаннай уонна бэлитиичэскэй диэйэтэл, [[Арассыыйа]] 2012 сылтан 4-үс [[бэрэсидьиэн]]э, 2008–2012 сылларга премьер-миниистирэ, 2000–2008 сылларга 2-ис бэрэсидьиэнэ уонна [[Биир ньыгыл Арассыыйа]] баартыйа баhылыга.

== Олоҕо ==
1983 сыл от ыйын 28 күнүгэр Путина Людмила Александровнаны кытта дьиэ кэргэн буолбуттар. Икки оҕолоох: Марыйа (1985 сыллахха төрөөбүт) уонна Кэтэриинэ (1986 сыллаахха). 

2013 сыл бэс ыйын 6 күнүгэр [[Россия-24]] ханаалга Быладьыымыр уонна Людмила Путиннар арахсалларын туһунан иһитиннэрбитэр. 2014 сыллаахха Путин пресс-секретара Дмитрий Песков этэринэн номнуо ситэриллибит

== Өссө маны көр ==
* [[Путинизм]]
* [[Рашизм]]

{{rq|translate}}
{{Bio-stub}}

[[Категория:Арассыыйа политиктара]]
[[Категория:Дьон алпаабытынан]]
[[Категория:Алтынньы 7 күнүгэр төрөөбүттэр]]
[[Категория:1952 сыллаахха төрөөбүттэр]]</text>
      <sha1>eil1v2l5qx5z1spxm6v61klhugja1gv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Физика</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8315</id>
    <revision>
      <id>429931</id>
      <parentid>418125</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T21:33:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Soldatov Timur</username>
        <id>23703</id>
      </contributor>
      <comment>/* Остуоруйа */</comment>
      <origin>429931</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1996" sha1="o09mjstk64kakfv2rxgfchg65ls999l" xml:space="preserve">'''Физика''' ({{lang-el|φύσις}} «айылҕа») диэн [[энергия]], [[күүс]] уонна [[куйаар]]-[[кэм]] курдук төрүт суолталаах өйдөбүллэри чинчийэр [[айылҕа үөрэхтэрэ|айылҕа үөрэҕэ]], уонна кинилэртэн үөскээбиттэри, ол эбэтэр [[ыйааһын кээмэйэ]], [[ититии күүһэ]], [[материя]] уонна [[хамсааhын]]. Быдан киэҥник быhаардахха, физика диэн [[айылҕа]] сокуоннарын чинчийиитэ.

== Олохтооhун ==
=== Эйгэлэрэ уонна сорудахтара ===
=== Үөрэх ньымата ===
=== Теория уонна эксперимент ===
* [[Физика теорията]]
* [[Физика эксперимена]]
=== Математикалыын уонна атын үөрэхтэрдиин ситимнэрэ ===
=== Философията ===

== Устуоруйа ==

== Физика салаалара ==
=== Олоҕурбут мэхэникэ ===
* [[Классическай механика]] (мэхэникэ)
=== Термодинамика уонна Механика статистиката ===
* [[Термодинамика]]
* [[Механика статистиката]]
=== Электромагнетизм ===
* [[Электромагнетизм]]
* [[Оптика]]
* Олоҕурбут электродинамиката
=== Холооннооhун теорията ===
* [[Анал холооннооhун теорията]]
* [[Бүтүн холооннооhун теорията]]
=== Куонт физиката ===
* [[Квант механиката|Куонт мэхэникэ]]
* Холоонноһун куонт мэхэникэтэ (куонт электродинамиката)
* Куонт хромодинамиката
* Куонт хонуу теорията

[[Категория:Физика|*]]</text>
      <sha1>o09mjstk64kakfv2rxgfchg65ls999l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Казан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9366</id>
    <revision>
      <id>429932</id>
      <parentid>428873</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T21:34:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Soldatov Timur</username>
        <id>23703</id>
      </contributor>
      <origin>429932</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1202" sha1="7kh98lfvbg40wd2fls369f8a2xofy1f" xml:space="preserve">[[Билэ:Kazan Kremlin Presidential Palace 08-2016.jpg|thumb|250px]]

'''Казаан''' эбэтэр '''Каһаан''' ({{lang-tt|Qazan, Казан}}, [[нуучча тыла|нууч]]. ''Казань'') диэн [[Татарстан|Татарстаан]] Өрөспүүбүллүкэтин киин куората, дьонун ахсаана 1,2 мөл. киhи. Итиллээҕи (Волгатааҕы) Федеральнай уокурукка уонна Итилгэ нэһилиэнньэтин ахсаанынан улахан куорат.


Каһаан хааныстыбатын, уездын, губерниятын уонна Татарстаан АССӨ киинэ буола сылдьыбыта.


2020 сыл от ыйын 2 күнүттэн ыла — &quot;Үлэ килбиэнин куората&quot;&lt;ref&gt;[http://www.kremlin.ru/events/president/news/63596 Указ о присвоении почётного звания Российской Федерации «Город трудовой доблести»]&lt;/ref&gt;

= Фиизикэ-географическай характеристиката =

= Сигэлэр =
[[Категория:Арассыыйа куораттара]]</text>
      <sha1>7kh98lfvbg40wd2fls369f8a2xofy1f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429933</id>
      <parentid>429932</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T21:37:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Soldatov Timur</username>
        <id>23703</id>
      </contributor>
      <origin>429933</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1202" sha1="my2qpyqn0jyzms4ry8m03y4ljrb6jq3" xml:space="preserve">[[Билэ:Kazan Kremlin Presidential Palace 08-2016.jpg|thumb|250px]]

'''Казаан''' эбэтэр '''Каһаан''' ({{lang-tt|Qazan, Казан}}, [[нуучча тыла|нууч]]. ''Казань'') диэн [[Татарстан|Татарстаан]] Өрөспүүбүллүкэтин киин куората, дьонун ахсаана 1,2 мөл. киhи. Итиллээҕи (Волгатааҕы) Федеральнай уокурукка уонна Итилгэ нэһилиэнньэтин ахсаанынан улахан куорат.


Каһаан хааныстыбатын, уездын, губерниятын уонна Татарстаан АССӨ киинэ буола сылдьыбыта.

2020 сыл от ыйын 2 күнүттэн ыла — &quot;Үлэ килбиэнин куората&quot;&lt;ref&gt;[http://www.kremlin.ru/events/president/news/63596 Указ о присвоении почётного звания Российской Федерации «Город трудовой доблести»]&lt;/ref&gt;

= Фиизикэ-географическай характеристиката =

= Сигэлэр =
[[Категория:Арассыыйа куораттара]]</text>
      <sha1>my2qpyqn0jyzms4ry8m03y4ljrb6jq3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429934</id>
      <parentid>429933</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T21:55:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Soldatov Timur</username>
        <id>23703</id>
      </contributor>
      <origin>429934</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1442" sha1="acyuy0y7a5t26isruua7bt9gdgpy89a" xml:space="preserve">[[Билэ:Kazan Kremlin Presidential Palace 08-2016.jpg|thumb|250px]]

'''Казаан''' эбэтэр '''Каһаан''' ({{lang-tt|Qazan, Казан}}, [[нуучча тыла|нууч]]. ''Казань'') диэн [[Татарстан|Татарстаан]] Өрөспүүбүллүкэтин киин куората, дьонун ахсаана 1,2 мөл. киhи. Итиллээҕи (Волгатааҕы) Федеральнай уокурукка уонна Итилгэ нэһилиэнньэтин ахсаанынан улахан куорат.


Каһаан хааныстыбатын, уездын, губерниятын уонна Татарстаан АССӨ киинэ буола сылдьыбыта.

Каһаан &quot;Арассыыйа үһүс киин куората&quot; диэн бэлиэтэммит брендтаах.&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2009/04/03/kazan Казань стала третьей столицей России]&lt;/ref&gt;

2020 сыл от ыйын 2 күнүттэн ыла — &quot;Үлэ килбиэнин куората&quot;&lt;ref&gt;[http://www.kremlin.ru/events/president/news/63596 Указ о присвоении почётного звания Российской Федерации «Город трудовой доблести»]&lt;/ref&gt;

= Фиизикэ-географическай характеристиката =

= Сигэлэр =
[[Категория:Арассыыйа куораттара]]</text>
      <sha1>acyuy0y7a5t26isruua7bt9gdgpy89a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хафиз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10856</id>
    <revision>
      <id>429928</id>
      <parentid>429903</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T19:30:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>20075</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>429928</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1747" sha1="5lhcrgodnq4nxd2ohbn31kf5iai35rt" xml:space="preserve">{{Infobox Writer &lt;!-- for more information see [[:Template:Infobox Writer/doc]] --&gt;
| name        = '''Hāfez-e Šīrāzī'''
| image       =
| caption     = 
| birthdate   = Холоонноон [[1310]]/[[1337]]
| birthplace  = [[Шираз]]
| deathdate   = [[1390]]
| deathplace  = [[Шираз]]
| occupation  = Поэт
| nationality = Перс
| genre       = [[Перс поэзията]], [[мистицизм]]а, [[ирфан]]
| movement    = [[Поэзия]], [[мистицизм]], [[суфизм]], [[метафизика]], [[этика]]
| period      = [[Музаффаридтар]]
| influences  =
| influenced  = 
| website     = 
}}
[[File:HafezSeddighi.jpg|thumb]]

'''Хадьа Шамсуддин Муhаммад Хафизи Ширази''' ({{lang-fa|خواجه شمس‌الدین محمد حافظ شیرازی}}), '''Хафиз''' диэн аатынан ордук биллэр, аатырбыт [[перстэр|перс]]&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;[[Encyclopedia Britannica]] // [https://www.britannica.com/biography/Hafez Ḥāfeẓ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181215130529/https://www.britannica.com/biography/Hafez |date=2018-12-15 }}&lt;/ref&gt; лирик [[бэйиэт]]э, суфийдар шейхтэрэ. Кини айымньыларын Ирааҥҥа Персия литэрэтиирэтин чыпчаалынан ааҕаллар. Персия (Ираан) суургар-бичигэр кини айымньылара [[XIV үйэ]]ттэн саҕалаан улахан дьайыыны оҥорбуттара.

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

{{Writer-stub}}

[[Категория:Дьон алпаабытынан]]
[[Категория:Бэйиэттэр]]</text>
      <sha1>5lhcrgodnq4nxd2ohbn31kf5iai35rt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Габдуллаа Тукаай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13835</id>
    <revision>
      <id>429946</id>
      <parentid>427889</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T23:32:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Soldatov Timur</username>
        <id>23703</id>
      </contributor>
      <origin>429946</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3916" sha1="2lznfydcwnt4ohhic5bomcl14c4yhvc" xml:space="preserve">[[Билэ:Tuqay portrait.jpg|мини]]
'''Габдуллаа Тукаай''' (''Габдулла Мухамедгарифович Тукаев'', {{lang-tt2|Габдулла Тукай, Габдулла Мөхәммәтгариф улы Тукаев|Ğabdulla Tuqay, Ğabdulla Mөxəmmətğərif uğlı Tuqayev|عبدالله توقاي}}) ({{OldStyleDate|26|муус устар|1886|14|муус устар|}}, Казаан губерниятын Кушлауч дэриэбинэтэ (билигин [[Татарстаан]] [[Арскай оройуон (Татарстаан)|Арскай оройуона]]) — {{OldStyleDate|15|муус устар|1913|2|муус устар|}}, [[Казаан]]) — уһулуччулаах татаар бэйиэтэ, литэрэтиирэ кириитигэ, публицист уонна тылбаасчыт.

== Айымньылара ==
=== Поэзия ===
# «Көҥүл туһунан», 1905
# «Паразииттарга», «Судаарыстыба дуумата», 1906
# «Что рассказывают шакирды…», «Барбаппыт!», «Шурале» (поэма), 1907
# «Олох», «Омугумсуктар», «Ишан», поэма «Сенной базар, или Новый Кисекбаш», «Уу кыыһа» баллада, 1908
# «Күһүҥҥү тыаллар», «Баттал», «Дача», 1911
# «Тыа олохтооҕор туох тиийбэтий?», «Татаар ыччата», 1912
# «Омук эрэлэ…», 1913

=== Кириитикэҕэ ыстатыйалара ===
# «Биһиги хоһооннорбут», «Кириитикэ — наадалаах», 1907
# «Первое моё дело после пробуждения», 1913

== Ылыллыбыт сирэ ==
* Бу ыстатыйа нууччалыыттан тылбаас. Татарстаан Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай Бибилитиэкэтин саайтыттан (www.kitaphane.ru) туһаныллыбыт.

== Быһаарыылар ==
&lt;references /&gt;

== Литэрэтиирэ ==
* [http://kitap.net.ru/batulla/8.php Батулла. Острее меча, тоньше волоска (Последние дни поэта)]
* [http://lib.aldebaran.ru/author/nurullin_ibragim/nurullin_ibragim_tukai/ Нуруллин И.З. Тукай (Жизнь замечательных людей)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090428054744/http://lib.aldebaran.ru/author/nurullin_ibragim/nurullin_ibragim_tukai/ |date=2009-04-28 }}

== Сигэлэр ==
{{commonscat|Ğabdulla Tuqay}}
* [http://gabdullatukay.ru/rus/ Тукаайга аналлаах интэриниэт-портаал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180417061042/http://gabdullatukay.ru/rus/ |date=2018-04-17 }}
* [http://www.tatar.museum.ru/Tukay/default.htm Г. Тукаай музейа, Казань]
* [http://shigriyat.ru/autors/autor.aspx?name=tukai Габдуллаа Тукаай хоһоонноро татаардыы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070312063427/http://shigriyat.ru/autors/autor.aspx?name=tukai |date=2007-03-12 }}
* [http://kitap.net.ru/tukay.php Габдуллаа Тукаай хоһоонноро нууччалыы]
* [http://www.tukai.ru Габдуллаа Тукаай Урааллааҕы Киинэ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080513035936/http://www.tukai.ru/ |date=2008-05-13 }}
* [http://www.youtube.com/watch?v=ndhlgpe2Phc Тукаай хоһооннорун татаардыы аахпыттарын видеосуруллуута]

{{writer-stub}}
{{rq|cat|wikify|style|sources|stub|}}

[[Категория:Дьон алпаабытынан]]
[[Категория:Бэйиэттэр]]
[[Категория:Татаардар]]
[[Категория:Муус устар 26 күнүгэр төрөөбүттэр]]</text>
      <sha1>2lznfydcwnt4ohhic5bomcl14c4yhvc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хорҕолдьун</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19321</id>
    <revision>
      <id>429929</id>
      <parentid>427493</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T19:42:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>20075</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>429929</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3161" sha1="dst1hqsqg3vjirj0bdz97db15qw4g52" xml:space="preserve">'''Хорҕолдьун''' ({{lang-la|Stannum}}; '''Sn''' [[Химия бэлиэтэ|бэлиэлээх]] ) — Менделеев табылыыссатын бэһис периодын төрдүс бөлөҕүн сүрүн подгруппатын [[химия элэмиэнэ|элэмиэнэ]], [[атом нүөмэрэ]] 50. [[Чэпчики тимирдэр]] бөлөхтөрүгэр киирсэр. Нормальнай усулуобуйаҕа хорҕолдьун — пластичнай, кэбэҕэстик таптанар уонна тургэнник ууллар кылабачыгас үрүҥ көмүстүҥү тимир. Хорҕолдьун икки аллотропическэй модификациялаах: 13,2&amp;nbsp;°С кыраадыстан аллара  α-хорҕолдьун ([[серое олово]]) - [[Кубическай сингония|кубическай]] [[Кристаал эрэһиэккэ|эрэһиэккэлээх]] [[алмаас]] көрүҥнээх, выше 13,2&amp;nbsp;°С кыраадыстан үрдүккэ β-хорҕолдьун ([[үрүҥ хорҕолдьун]]) - [[Тетрагональнай сингония|тетрагональнай]] кристаал эрэһиэккэлээх&lt;ref name=&quot;ХЭ&quot;/&gt;.


== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

== Сигэлэр ==
{{commons|Tin}}
* [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Sn/key.html  Хорҕолдьун Webelements саайка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040917085801/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Sn/key.html |date=2004-09-17 }}
* [http://www.galvanicline.ru/show.php?page=417 Тимирдэри хорҕолдьунунан бүрүйүү] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111042041/http://www.galvanicline.ru/show.php?page=417 |date=2012-01-11 }}
* [http://n-t.ru/ri/ps/pb050.htm Олово в Популярной библиотеке химических элементов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930182701/http://n-t.ru/ri/ps/pb050.htm |date=2007-09-30 }}
* [http://tapemark.narod.ru/olovo/index.html ''Б.&amp;nbsp;Я.&amp;nbsp;Розен.'' Соперник серебра. М., «Металлургия», 1984]
* [http://www.periodictable.ru/050Sn/Sn.html Хорҕолдьун] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100701012128/http://www.periodictable.ru/050Sn/Sn.html |date=2010-07-01 }} — иллюстрированная научно-популярная статья на [http://periodictable.ru/index.html periodictable.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110217084424/http://www.periodictable.ru/index.html |date=2011-02-17 }}
* [http://www.periodictable.ru/050Sn/Sn_exp.html Демонстрационные ролики: «Оловянная чума» на '''PeriodicTable.ru'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090724042933/http://www.periodictable.ru/050Sn/Sn_exp.html |date=2009-07-24 }}

{{Периодическая система элементов}}

[[Категория:Химия элэмиэннэрэ]]
[[Категория:Тимирдэр]]</text>
      <sha1>dst1hqsqg3vjirj0bdz97db15qw4g52</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нэдиэлэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23419</id>
    <revision>
      <id>429936</id>
      <parentid>393690</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T22:09:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Soldatov Timur</username>
        <id>23703</id>
      </contributor>
      <origin>429936</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="571" sha1="rndlf1q252qnfsmhmusucphl6nhizi6" xml:space="preserve">'''Нэдиэлэ / Сэттиэлэ''' диэн сэттэ [[хонук]] холбоспут [[кэм]] кээмэйэ. Сыл аайы 52 сэттиэлэ баар.

Сэттэ хонуктаах сэттиэлэ ааттара:

* Аан күн (бэнидиэнник)
* Ханыы күн (оптуорунньук)
* Орто күн (сэрэдэ)
* Чэбэр күн (чэппиэр)
* Чөл күн (бээтинсэ)
* Сүбэ күн (субуота)
* Өрөбүл күн (баскыһыанньа)

[[Категория:Чук| ]]
[[Категория:Кэм]]</text>
      <sha1>rndlf1q252qnfsmhmusucphl6nhizi6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429937</id>
      <parentid>429936</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T22:12:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Soldatov Timur</username>
        <id>23703</id>
      </contributor>
      <origin>429937</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="641" sha1="4k6iqqb16o3j0cxx11odzir6tivezmd" xml:space="preserve">'''Нэдиэлэ / Сэттиэлэ''' диэн сэттэ [[хонук]] холбоспут [[кэм]] кээмэйэ. Сыл аайы 52 сэттиэлэ баар.

Сэттиэлэ күннэрин сахалыы аата&lt;ref&gt;https://kyym.ru/tierminner/nediele-k-nnere&lt;/ref&gt;:

* Аан күн (бэнидиэнньик)
* Ханыы күн (оптуорунньук)
* Орто күн (сэрэдэ)
* Чэбэр күн (чэппиэр)
* Чөл күн (бээтинсэ)
* Сүбэ күн (субуота)
* Өрөбүл күн (баскыһыанньа)

= Сигэлэр =
[[Категория:Чук| ]]
[[Категория:Кэм]]</text>
      <sha1>4k6iqqb16o3j0cxx11odzir6tivezmd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429938</id>
      <parentid>429937</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T22:14:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Soldatov Timur</username>
        <id>23703</id>
      </contributor>
      <origin>429938</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="706" sha1="g7pgfitd09qj2hpwdxz3id1t80pw3ek" xml:space="preserve">'''Нэдиэлэ / Сэттиэлэ''' — диэн күнү-дьылы ааҕыыга сэттэ хонуктаах кэрчик кэм&lt;ref&gt;https://igi.ysn.ru/btsja/?data1=%D0%BD%D1%8D%D0%B4%D0%B8%D1%8D%D0%BB%D1%8D&amp;talww=1&lt;/ref&gt;.

Сэттиэлэ күннэрин сахалыы аата&lt;ref&gt;https://kyym.ru/tierminner/nediele-k-nnere&lt;/ref&gt;:

* Аан күн (бэнидиэнньик)
* Ханыы күн (оптуорунньук)
* Орто күн (сэрэдэ)
* Чэбэр күн (чэппиэр)
* Чөл күн (бээтинсэ)
* Сүбэ күн (субуота)
* Өрөбүл күн (баскыһыанньа)

= Сигэлэр =
[[Категория:Чук| ]]
[[Категория:Кэм]]</text>
      <sha1>g7pgfitd09qj2hpwdxz3id1t80pw3ek</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Неймар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>42829</id>
    <revision>
      <id>429927</id>
      <parentid>427470</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T16:01:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-42005-93</username>
        <id>29373</id>
      </contributor>
      <origin>429927</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5372" sha1="qz0ltrjhfnih94cjxsvqlaqcmmf77nl" xml:space="preserve">{{Infobox Person
|name        = Неймар
|image       = 
|birth_date  = [[1992]] [[олунньу 5]] 
|birth_place = [[Можи дас Крузис]], [[Бразилия]]
|height      = 175
|position    = [[бастааччы]]
}}

'''Нейма́р да Си́лва Са́нтос Жу́ниор''' ({{lang-pt|Neymar da Silva Santos Júnior}}), '''Неймар''' (Neymar) диэн кылгас аатынан ордук биллэр, [[Бразилия]] футбол оонньооччута. [[бразилия хамаандата|Бразилия хомуур хамаандатын]] уонна [[Сантос]] кулуубун [[бастааччы]]та. Бразилия хамаандатын 79 голлаах бастыҥ бомбардира буолар. Аан дойду бары кэмнэрдээҕи биир бастыҥ футболиһа буолар.

Уон биир сааһыттан Сантос ыччат академиятыгар ооньообута. 2009 сыллаахха Сантос бастакы хамаандатыгар киирбитэ. 2010 сыллаахха Сан-Паулу штатын чөмпүйүөнэ уонна Бразилия куубагын кыайыылааҕа буолбута. 2013 сыл сайыныгар [[Барселона ФК|Барселона]] хамаандатыгар ыҥырыллыбыта. Манна кэлэн Неймар [[Луис Суарес]]тыын уонна [[Лионель Месси]]лыын күүстээх атаакалыыр трио буолбуттара. Барселоналыын Испания үс төгүллээх чемпиона буолбута, Испания куубагын үс төгүллээх кыайыылааҕа, уонна УЕФА Чемпионнарын лигатын кыайбыта. Онтон 2017 сыл атырдьах ыйыгар Барселона хамаандатыттан [[Пари Сен-Жермен]] көспүтэ. Бүтүн сыаната 222 млн евро буолбута. Онон саамай сыаналаах футболист аатын сүкпүтэ. Франция чемпионатын үс төгүллээх чемпиона буолбута, уонна Франция куубагын, суперкуубагын, лига куубагын сүүйбүтэ. Бразилия хомуур хамаандатыгар 2010 сыллаахха дебюттаабыта. 

== Карьерата ==
=== Ыччат кулууптара ===
* Португеза Сантиста: 1999—2003
* [[Сантос]]: 2003—2009

=== Профессионал кулууптар ===
* [[Сантос]]: 2009—2013
* [[Барселона ФК|Барселона]]: 2013—2017
* [[Пари Сен-Жермен]]: 2017—2023
* [[Аль Хиляль]]: 2023—2025
* [[Сантос]]: 2025—

=== Ил хамаанда ===
* Бразилия U17: 2009
* Бразилия U20: 2011
* Бразилия U23: 2012–2016
* [[бразилия хамаандата|Бразилия]]: 2010—2023

== Ситиһиилэрэ ==
=== Кулууп ===
'''[[Сантос]]'''

*Сан Паулу штатын чемпиона '''(3)''': 2010, 2011, 2012
*Бразилия куубагын кыайыылааҕа: 2010: 
*[[Либертадорес куубага|Либертадорес куубагын]] кыайыылааҕа: 2011
*[[Соҕуруу Америка суперкуубага|Соҥуруу Америка суперкуубагын]] кыайыылааҕа: 2012

'''[[Барселона ФК|Барселона]]'''
*[[примера|Испания чемпиона]] '''(2)''': 2014/15, 2015/16
*[[УЕФА Чемпионнар лигата]]: 2014/15
*[[Аан дойду кулууп чемпионата]]: 2015
*[[УЕФА Суперкуубага]]: 2015
*[[Испания куубага]] '''(3)''': 2014/15, 2015/16, 2016/17
*[[Испания суперкуубага]]: 2013

'''[[Пари Сен-Жермен]]'''
*[[лига 1|Франция чемпиона]] '''(5)''': 2016/18, 2018/19, 2019/20, 2021/22, 2022/23
*[[Франция суперкуубага]] '''(3)''': 2018, 2020, 2022
*[[Франция куубага]] '''(3)''': 2017/18, 2019/20, 2020/21
*Франция лигатын куубага '''(2)''': 2017/18, 2019/20
*[[чемпион лигата| УЕФА Чемпионнар лигатын]] финалиһа: 2019/20

'''[[Аль Хиляль]]'''
* [[Сауд Арабиятын чемпионата|Сауд Арабиятын чемпиона]]: 2023/24

=== Бразилия хамаандата ===
*[[Олимпия оонньууларын футбола|Олимпия чемпиона]]: 2016
*[[Конфедерациялар куубага]]: 2013
*[[америка куубага|Америка куубагын]] финалиһа: 2021

[[Категория:1992 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:олунньу 5 күнүгэр төрөөбүттэр]]
[[Категория:футболистар]]
[[Категория:бразилия футболистара]]
[[Категория:сантос футболистара]]
[[Категория:барселона футболистара]]
[[Категория:ПСЖ футболистара]]
[[Категория:Аль Хиляль футболистара]]</text>
      <sha1>qz0ltrjhfnih94cjxsvqlaqcmmf77nl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сергеев Серафим Николаевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58552</id>
    <revision>
      <id>429954</id>
      <parentid>428868</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T10:19:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сур Бөрө</username>
        <id>75</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өйдөбүнньүк */</comment>
      <origin>429954</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3149" sha1="fgf49k51t828zn12ozhch3gey0laqcm" xml:space="preserve">'''Сергеев Серафим Николаевич &quot;Сиимэ&quot;''' (03.11.1930 – 20.06.1942) — герой-пионер. 

=== Олоҕун олуктара ===
Сиимэ сэтинньи 3 күнүгэр [[Чурапчы улууһа|Чурапчы]] [[Хадаар]]ын Кыра Уорҕа диэн сиригэр төрөөбүтэ. Ийэтэ Варвара Михайловна — холкуос үлэһитэ, аҕата Николай Романович — нэһилиэк сэбиэтин сэкирэтээрэ, суоччут. Бииргэ төрөөбүт Валерий диэн биир сыл аҕа биилээх. 

=== Хорсун быһыыта ===
[[Бэс ыйын 20]] (сорохтор бэс ыйын 22) [[Уорҕа (Чурапчы улууһа)|Уорҕаҕа]] сэриигэ баран эрэр дьону атаарарга мустубуттар. Ол кэмҥэ Григорьев Николай Афанасьевич (17-18 саастаах) диэн киһи мас кэрдэ барыан оннугар холкуос ыскылаатыгар арыы уора киирбитин (сорох сиргэ сүөгэй сии турарын) Сиимэ тутан ылар. Бастаан ааттаһан көрбүт, ону Сиимэ ыыппатах. Кыыһыран быһаҕынан анньан өлөрбүт, өлүгүн ыскалаат оҥкучаҕар кистээбит. Уорҕа исполкомун бэрэсэдээтэлэ ахтыбытынан өлөрүөхсүт оҕону быһаҕынан 17 охсубут, онтон 4 искэ. Кэтэҕэр күүстээх охсууттан тахсыбыт улахан көҕүрүүлээх эбит. Бүтэһик охсуу сүрэҕэр түбэспит. Иннэ гынан баара-суоҕа 11 саастааҕар Сиимэ хорсун быһыыта дьон өйдөбүлүгэр хатаммыт уонна оҕолору көнө буоларга угуйбут. Өлөрүөхсүт тутуллубакка куоппут, кэлин аҕата Тохту күөлтэн бэргэһэтин буллум диэн көрдөрбүт уонна ууга тимирбитэ буолуо диэн этэр эбит. 

=== Өйдөбүнньүк ===
[[Уорҕа]]ҕа кини көмүллүбүт сирэ култуура наследиетын регионнааҕы таһымнаах бэлиэ буолан турар. Кини туһунан суруйааччы Спиридон Федоров &quot;Сима Сергеев&quot; (1984) диэн кинигэни суруйан таһаарбыта.

=== Ылыллыбыт сирэ ===
* [https://keskil14.ru/sima-sergeevy-ahtan-sanaan-aa-yahhajy/] Сима Сергеевы ахтан-санаан ааһыаххайыҥ
* [https://uctopuockon-pyc.livejournal.com/2419828.html] ВОЙНА В ИСТОРИИ ПИОНЕРИИ ЯКУТИИ
* [https://keskil14.ru/sima-sergeev-aatyn-umnubappyt/] Сима Сергеев аатын умнубаппыт
* [https://ysia.ru/vsegda-gotov-istoriya-yakutkoj-pionerii/] История якутской пионерии</text>
      <sha1>fgf49k51t828zn12ozhch3gey0laqcm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429955</id>
      <parentid>429954</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T10:20:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сур Бөрө</username>
        <id>75</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өйдөбүнньүк */</comment>
      <origin>429955</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3190" sha1="626pjdpdx65458a9n6jm9amo0qi412m" xml:space="preserve">'''Сергеев Серафим Николаевич &quot;Сиимэ&quot;''' (03.11.1930 – 20.06.1942) — герой-пионер. 

=== Олоҕун олуктара ===
Сиимэ сэтинньи 3 күнүгэр [[Чурапчы улууһа|Чурапчы]] [[Хадаар]]ын Кыра Уорҕа диэн сиригэр төрөөбүтэ. Ийэтэ Варвара Михайловна — холкуос үлэһитэ, аҕата Николай Романович — нэһилиэк сэбиэтин сэкирэтээрэ, суоччут. Бииргэ төрөөбүт Валерий диэн биир сыл аҕа биилээх. 

=== Хорсун быһыыта ===
[[Бэс ыйын 20]] (сорохтор бэс ыйын 22) [[Уорҕа (Чурапчы улууһа)|Уорҕаҕа]] сэриигэ баран эрэр дьону атаарарга мустубуттар. Ол кэмҥэ Григорьев Николай Афанасьевич (17-18 саастаах) диэн киһи мас кэрдэ барыан оннугар холкуос ыскылаатыгар арыы уора киирбитин (сорох сиргэ сүөгэй сии турарын) Сиимэ тутан ылар. Бастаан ааттаһан көрбүт, ону Сиимэ ыыппатах. Кыыһыран быһаҕынан анньан өлөрбүт, өлүгүн ыскалаат оҥкучаҕар кистээбит. Уорҕа исполкомун бэрэсэдээтэлэ ахтыбытынан өлөрүөхсүт оҕону быһаҕынан 17 охсубут, онтон 4 искэ. Кэтэҕэр күүстээх охсууттан тахсыбыт улахан көҕүрүүлээх эбит. Бүтэһик охсуу сүрэҕэр түбэспит. Иннэ гынан баара-суоҕа 11 саастааҕар Сиимэ хорсун быһыыта дьон өйдөбүлүгэр хатаммыт уонна оҕолору көнө буоларга угуйбут. Өлөрүөхсүт тутуллубакка куоппут, кэлин аҕата Тохту күөлтэн бэргэһэтин буллум диэн көрдөрбүт уонна ууга тимирбитэ буолуо диэн этэр эбит. 

=== Өйдөбүнньүк ===
[[Уорҕа (Чурапчы улууһа)|Уорҕаҕа]] кини көмүллүбүт сирэ култуура наследиетын регионнааҕы таһымнаах бэлиэ буолан турар. Кини туһунан суруйааччы Спиридон Федоров &quot;Сима Сергеев&quot; (1984) диэн кинигэни суруйан таһаарбыта.

=== Ылыллыбыт сирэ ===
* [https://keskil14.ru/sima-sergeevy-ahtan-sanaan-aa-yahhajy/] Сима Сергеевы ахтан-санаан ааһыаххайыҥ
* [https://uctopuockon-pyc.livejournal.com/2419828.html] ВОЙНА В ИСТОРИИ ПИОНЕРИИ ЯКУТИИ
* [https://keskil14.ru/sima-sergeev-aatyn-umnubappyt/] Сима Сергеев аатын умнубаппыт
* [https://ysia.ru/vsegda-gotov-istoriya-yakutkoj-pionerii/] История якутской пионерии</text>
      <sha1>626pjdpdx65458a9n6jm9amo0qi412m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төрөөбүт тыл (хоһоон)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58808</id>
    <revision>
      <id>429940</id>
      <timestamp>2026-07-29T22:28:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Soldatov Timur</username>
        <id>23703</id>
      </contributor>
      <comment>«[[:ru:Special:Redirect/revision/146889434|Родной язык (стихотворение)]]» сирэйи тылбаастаан оҥоһуллубут</comment>
      <origin>429940</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2232" sha1="p7e69ah36k94re58n50qrvaiy6imssl" xml:space="preserve">{{Литературное произведение|Название=Родной язык|Название-оригинал=|Изображение=|Ширина=|Подпись изображения=|Жанр=[[стихотворение]]|Автор=Тукай, Габдулла|Язык оригинала=[[Татарский язык]]|Написан=[[1909 год в литературе|1909]]|Публикация=|Цикл=|Предыдущая=|Следующая=|Lib=|Викитека=}}'''Төрөөбүт тыл''' ( {{Lang-tt|«Туган тел»}} ) — [[Габдуллаа Тукаай|Габдулла Тукаай]] диэн татаар бэйиэтин 1909 сыллаахха суруйбут хоһооно.

== Ойуулааһын ==
Айымньы аан бастаан «Оҕо кута» («Балалар күңеле») хомуурунньукка бэчээттэммитэ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://core.ac.uk/download/pdf/197411222.pdf|title=Галиуллина Д. М. «Мир детства» в стихотворениях Г. Тукая для новометодных татарских школ // Ислам и тюркский мир: проблемы образования, языка, литературы, истории и религии. — Казань, 2016|accessdate=2021-04-28|archivedate=2021-04-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210428013350/https://core.ac.uk/download/pdf/197411222.pdf}}&lt;/ref&gt;.

== Тиэкис ==

=== Оригинал ===


Туган тел

И туган тел, и матур тел, әткәм-әнкәмнең теле!

Дөньяда күп нәрсә белдем син туган тел аркылы.

Иң элек бу тел белән әнкәм бишектә көйләгән,

Аннары төннәр буе әбкәм хикәят сөйләгән.

И туган тел! Һәрвакытта ярдәмең белән синең,

Кечкенәдән аңлашылган шатлыгым, кайгым минем.

И туган тел! Синдә булган иң элек кыйлган догам:

Ярлыкагыл, дип, үзем һәм әткәм-әнкәмне, ходам!{{Быһаарыылар}}</text>
      <sha1>p7e69ah36k94re58n50qrvaiy6imssl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429941</id>
      <parentid>429940</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T22:31:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Soldatov Timur</username>
        <id>23703</id>
      </contributor>
      <origin>429941</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1843" sha1="ckc7vantmd8mo0g2qri14mjtio49cav" xml:space="preserve">'''Төрөөбүт тыл''' ( {{Lang-tt|«Туган тел»}} ) — [[Габдуллаа Тукаай|Габдулла Тукаай]] диэн татаар бэйиэтин 1909 сыллаахха суруйбут хоһооно.

== Ойуулааһын ==
Айымньы аан бастаан «Оҕо кута» («Балалар күңеле») хомуурунньукка бэчээттэммитэ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://core.ac.uk/download/pdf/197411222.pdf|title=Галиуллина Д. М. «Мир детства» в стихотворениях Г. Тукая для новометодных татарских школ // Ислам и тюркский мир: проблемы образования, языка, литературы, истории и религии. — Казань, 2016|accessdate=2021-04-28|archivedate=2021-04-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210428013350/https://core.ac.uk/download/pdf/197411222.pdf}}&lt;/ref&gt;.

== Тиэкис ==

=== Оригинал ===
&lt;blockquote&gt;
                               ''Туган тел''

''И туган тел, и матур тел, әткәм-әнкәмнең теле!''

''Дөньяда күп нәрсә белдем син туган тел аркылы.''

''Иң элек бу тел белән әнкәм бишектә көйләгән,''

''Аннары төннәр буе әбкәм хикәят сөйләгән.''

''И туган тел! Һәрвакытта ярдәмең белән синең,''

''Кечкенәдән аңлашылган шатлыгым, кайгым минем.''

''И туган тел! Синдә булган иң элек кыйлган догам:''

''Ярлыкагыл, дип, үзем һәм әткәм-әнкәмне, ходам!''&lt;/blockquote&gt;

= Сигэлэр =
{{Быһаарыылар}}</text>
      <sha1>ckc7vantmd8mo0g2qri14mjtio49cav</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429942</id>
      <parentid>429941</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T22:36:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Soldatov Timur</username>
        <id>23703</id>
      </contributor>
      <origin>429942</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2719" sha1="jjp1np11020x7efgkqz9jqk8mbtnzbe" xml:space="preserve">'''Төрөөбүт тыл''' ( {{Lang-tt|«Туган тел»}} ) — [[Габдуллаа Тукаай|Габдулла Тукаай]] диэн татаар бэйиэтин 1909 сыллаахха суруйбут хоһооно.

== Ойуулааһын ==
Айымньы аан бастаан «Оҕо кута» («Балалар күңеле») хомуурунньукка бэчээттэммитэ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://core.ac.uk/download/pdf/197411222.pdf|title=Галиуллина Д. М. «Мир детства» в стихотворениях Г. Тукая для новометодных татарских школ // Ислам и тюркский мир: проблемы образования, языка, литературы, истории и религии. — Казань, 2016|accessdate=2021-04-28|archivedate=2021-04-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210428013350/https://core.ac.uk/download/pdf/197411222.pdf}}&lt;/ref&gt;.

== Тиэкис ==

=== Оригинал ===
&lt;blockquote&gt;
                               ''Туган тел''

''И туган тел, и матур тел, әткәм-әнкәмнең теле!''

''Дөньяда күп нәрсә белдем син туган тел аркылы.''

''Иң элек бу тел белән әнкәм бишектә көйләгән,''

''Аннары төннәр буе әбкәм хикәят сөйләгән.''

''И туган тел! Һәрвакытта ярдәмең белән синең,''

''Кечкенәдән аңлашылган шатлыгым, кайгым минем.''

''И туган тел! Синдә булган иң элек кыйлган догам:''

''Ярлыкагыл, дип, үзем һәм әткәм-әнкәмне, ходам!''&lt;/blockquote&gt;

=== Сахалыы тылбааһа (Саллаатап Т. Ю. барыйаана) ===
&lt;blockquote&gt;''Төрүт тыл''


''Оо, төрүт тыл, оо, кэрэ тыл, ийэккэм-аҕаккам тыла!''

''Бу Орто Дойдуга эйигинэн үгүһү биллим, өбүгэм тыла!''

''Бу тылынан ийэккэм биһикпэр ыллыыра,''

''Онтон түүннэрин эбэккэм остуоруйалыыра.''

''Оо, төрүт тыл! Мэлдьи миэхэ күүс-көмө буолаҕыҥ,''

''Кырабыттан саныыр үөрүүм-хомолтом буолаҕыҥ.''

''Оо, төрүт тыл! Оҕо эрдэхпиттэн эйигинэн алгыспын этэрим.''

''Айыы Таҥара, миигин уонна ийэлээх аҕабын абыраа диирим!''

&lt;/blockquote&gt;

= Сигэлэр =
{{Быһаарыылар}}</text>
      <sha1>jjp1np11020x7efgkqz9jqk8mbtnzbe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429943</id>
      <parentid>429942</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T22:41:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Soldatov Timur</username>
        <id>23703</id>
      </contributor>
      <origin>429943</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2721" sha1="dp4fhu9xah2cubnggvxjifapuh0qpl6" xml:space="preserve">'''Төрөөбүт тыл''' ( {{Lang-tt|«Туган тел»}} ) — [[Габдуллаа Тукаай|Габдулла Тукаай]] диэн татаар бэйиэтин 1909 сыллаахха суруйбут хоһооно.

== Ойуулааһын ==
Айымньы аан бастаан «Оҕо кута» («Балалар күңеле») хомуурунньукка бэчээттэммитэ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://core.ac.uk/download/pdf/197411222.pdf|title=Галиуллина Д. М. «Мир детства» в стихотворениях Г. Тукая для новометодных татарских школ // Ислам и тюркский мир: проблемы образования, языка, литературы, истории и религии. — Казань, 2016|accessdate=2021-04-28|archivedate=2021-04-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210428013350/https://core.ac.uk/download/pdf/197411222.pdf}}&lt;/ref&gt;.

== Тиэкис ==

=== Оригинал ===
&lt;blockquote&gt;
                               ''Туган тел''

''И туган тел, и матур тел, әткәм-әнкәмнең теле!''

''Дөньяда күп нәрсә белдем син туган тел аркылы.''

''Иң элек бу тел белән әнкәм бишектә көйләгән,''

''Аннары төннәр буе әбкәм хикәят сөйләгән.''

''И туган тел! Һәрвакытта ярдәмең белән синең,''

''Кечкенәдән аңлашылган шатлыгым, кайгым минем.''

''И туган тел! Синдә булган иң элек кыйлган догам:''

''Ярлыкагыл, дип, үзем һәм әткәм-әнкәмне, ходам!''&lt;/blockquote&gt;

=== Сахалыы тылбааһа (Саллаатап Т. Дь. барыйаана) ===
&lt;blockquote&gt;''Төрүт тыл''


''Оо, төрүт тыл, оо, кэрэ тыл, ийэккэм-аҕаккам тыла!''

''Бу Орто Дойдуга эйигинэн үгүһү биллим, өбүгэм тыла!''

''Бу тылынан ийэккэм биһикпэр ыллыыра,''

''Онтон түүннэрин эбэккэм остуоруйалыыра.''

''Оо, төрүт тыл! Мэлдьи миэхэ күүс-көмө буолаҕыҥ,''

''Кырабыттан саныыр үөрүүм-хомолтом буолаҕыҥ.''

''Оо, төрүт тыл! Оҕо эрдэхпиттэн эйигинэн алгыспын этэрим.''

''Айыы Таҥара, миигин уонна ийэлээх аҕабын абыраа диирим!''

&lt;/blockquote&gt;

= Сигэлэр =
{{Быһаарыылар}}</text>
      <sha1>dp4fhu9xah2cubnggvxjifapuh0qpl6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429944</id>
      <parentid>429943</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T23:15:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Soldatov Timur</username>
        <id>23703</id>
      </contributor>
      <origin>429944</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4555" sha1="0pntr95wiyvgjbndxm5izwbdtjaux2s" xml:space="preserve">'''Төрөөбүт тыл''' ( {{Lang-tt|«Туган тел»}} ) — [[Габдуллаа Тукаай|Габдулла Тукаай]] диэн татаар бэйиэтин 1909 сыллаахха суруйбут хоһооно.

= Ойуулааһын =
Айымньы аан бастаан «Оҕо кута» («Балалар күңеле») хомуурунньукка бэчээттэммитэ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://core.ac.uk/download/pdf/197411222.pdf|title=Галиуллина Д. М. «Мир детства» в стихотворениях Г. Тукая для новометодных татарских школ // Ислам и тюркский мир: проблемы образования, языка, литературы, истории и религии. — Казань, 2016|accessdate=2021-04-28|archivedate=2021-04-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210428013350/https://core.ac.uk/download/pdf/197411222.pdf}}&lt;/ref&gt;.

= Хоһоон тиэкиһэ (татаардыы) =

=== Кириилиссэлии: ===
&lt;blockquote&gt;
                               ''Туган тел''


''И туган тел, и матур тел, әткәм-әнкәмнең теле!''

''Дөньяда күп нәрсә белдем син туган тел аркылы.''

''Иң элек бу тел белән әнкәм бишектә көйләгән,''

''Аннары төннәр буе әбкәм хикәят сөйләгән.''

''И туган тел! Һәрвакытта ярдәмең белән синең,''

''Кечкенәдән аңлашылган шатлыгым, кайгым минем.''

''И туган тел! Синдә булган иң элек кыйлган догам:''

''Ярлыкагыл, дип, үзем һәм әткәм-әнкәмне, ходам!''&lt;/blockquote&gt;

=== Араабыссалыы: ===
&lt;blockquote&gt;''طوغان تل''

''!ای طوغان تل، ای ماطور تل، ئه‌‌تکه‌م، ئه‌نکه‌منڭ تلی''

''.دنیاده کوب نرسه بلدم، سین طوغان تل آرقلی''

،''ایڭ ئلك بو تل بله‌ن ئه‌نکه‌م بیشکده کویلگان''

''.آنناری تونلر بویی ئه‌بکه‌م حکایت سویلگان''

''ای توغان تل! هر وقتده یاردمڭ برلن سینڭ''

.''کچکنه‌دن آڭلاشلغان شادلغم، قایغم مینم''

'':ای طوغان تل! سینده بولغان ايڭ ئلك قیلغان دعام''

.''«یارلقاغل دیب اوزم هم ئه‌تکه‌م، ئه‌نکه‌منی خدام»''&lt;/blockquote&gt;

= Хоһоон тылбаастара =

== Сахалыы тылбаастара ==

=== Саллаатап Т. Дь. тылбааһа: ===
&lt;blockquote&gt;''Төрүт тыл''


''Оо, төрүт тыл, оо, кэрэ тыл, ийэккэм-аҕаккам тыла!''

''Бу Орто Дойдуга эйигинэн үгүһү биллим, өбүгэм тыла!''

''Бу тылынан ийэккэм биһикпэр ыллыыра,''

''Онтон түүннэрин эбэккэм остуоруйалыыра.''

''Оо, төрүт тыл! Мэлдьи миэхэ күүс-көмө буолаҕыҥ,''

''Кырабыттан саныыр үөрүүм-хомолтом буолаҕыҥ.''

''Оо, төрүт тыл! Оҕо эрдэхпиттэн эйигинэн алгыспын этэрим.''

''Айыы Таҥара, миигин уонна ийэлээх аҕабын абыраа диирим!''

&lt;/blockquote&gt;

== Нууччалы тылбаастара ==

=== Лиипкин С. И. тылбааһа: ===
&lt;blockquote&gt;''Родной язык''


''Родной язык, святой язык.''

''Отца и матери язык!''

''Как ты прекрасен! Целый мир''

''В твоем богатстве я постиг!''

''Качая колыбель, тебя''

''Мне в песне открывала мать.''

''А сказки бабушки потом''

''Я научился понимать.''

''Родной язык, родной язык.''

''С тобою смело шел я вдаль.''

''Ты радость возвышал мою.''

''Ты просветлял мою печаль.''

''Родной язык, с тобой вдвоем''

''Я в первый раз молил творца:''

''«О, боже, мать мою прости,''

''Прости меня, прости отца».''&lt;/blockquote&gt;

= Сигэлэр =
{{Быһаарыылар}}</text>
      <sha1>0pntr95wiyvgjbndxm5izwbdtjaux2s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429945</id>
      <parentid>429944</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T23:15:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Soldatov Timur</username>
        <id>23703</id>
      </contributor>
      <origin>429945</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4557" sha1="2xcg6hhftt7l9ps5flf6irm54oc2gby" xml:space="preserve">'''Төрөөбүт тыл''' ( {{Lang-tt|«Туган тел»}} ) — [[Габдуллаа Тукаай|Габдулла Тукаай]] диэн татаар бэйиэтин 1909 сыллаахха суруйбут хоһооно.

= Ойуулааһын =
Айымньы аан бастаан «Оҕо кута» («Балалар күңеле») хомуурунньукка бэчээттэммитэ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://core.ac.uk/download/pdf/197411222.pdf|title=Галиуллина Д. М. «Мир детства» в стихотворениях Г. Тукая для новометодных татарских школ // Ислам и тюркский мир: проблемы образования, языка, литературы, истории и религии. — Казань, 2016|accessdate=2021-04-28|archivedate=2021-04-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210428013350/https://core.ac.uk/download/pdf/197411222.pdf}}&lt;/ref&gt;.

= Хоһоон тиэкиһэ (татаардыы) =

=== Кириилиссэлии: ===
&lt;blockquote&gt;
                               ''Туган тел''


''И туган тел, и матур тел, әткәм-әнкәмнең теле!''

''Дөньяда күп нәрсә белдем син туган тел аркылы.''

''Иң элек бу тел белән әнкәм бишектә көйләгән,''

''Аннары төннәр буе әбкәм хикәят сөйләгән.''

''И туган тел! Һәрвакытта ярдәмең белән синең,''

''Кечкенәдән аңлашылган шатлыгым, кайгым минем.''

''И туган тел! Синдә булган иң элек кыйлган догам:''

''Ярлыкагыл, дип, үзем һәм әткәм-әнкәмне, ходам!''&lt;/blockquote&gt;

=== Араабыссалыы: ===
&lt;blockquote&gt;''طوغان تل''

''!ای طوغان تل، ای ماطور تل، ئه‌‌تکه‌م، ئه‌نکه‌منڭ تلی''

''.دنیاده کوب نرسه بلدم، سین طوغان تل آرقلی''

،''ایڭ ئلك بو تل بله‌ن ئه‌نکه‌م بیشکده کویلگان''

''.آنناری تونلر بویی ئه‌بکه‌م حکایت سویلگان''

''ای توغان تل! هر وقتده یاردمڭ برلن سینڭ''

.''کچکنه‌دن آڭلاشلغان شادلغم، قایغم مینم''

'':ای طوغان تل! سینده بولغان ايڭ ئلك قیلغان دعام''

.''«یارلقاغل دیب اوزم هم ئه‌تکه‌م، ئه‌نکه‌منی خدام»''

&lt;/blockquote&gt;

= Хоһоон тылбаастара =

== Сахалыы тылбаастара ==

=== Саллаатап Т. Дь. тылбааһа: ===
&lt;blockquote&gt;''Төрүт тыл''


''Оо, төрүт тыл, оо, кэрэ тыл, ийэккэм-аҕаккам тыла!''

''Бу Орто Дойдуга эйигинэн үгүһү биллим, өбүгэм тыла!''

''Бу тылынан ийэккэм биһикпэр ыллыыра,''

''Онтон түүннэрин эбэккэм остуоруйалыыра.''

''Оо, төрүт тыл! Мэлдьи миэхэ күүс-көмө буолаҕыҥ,''

''Кырабыттан саныыр үөрүүм-хомолтом буолаҕыҥ.''

''Оо, төрүт тыл! Оҕо эрдэхпиттэн эйигинэн алгыспын этэрим.''

''Айыы Таҥара, миигин уонна ийэлээх аҕабын абыраа диирим!''

&lt;/blockquote&gt;

== Нууччалы тылбаастара ==

=== Лиипкин С. И. тылбааһа: ===
&lt;blockquote&gt;''Родной язык''


''Родной язык, святой язык.''

''Отца и матери язык!''

''Как ты прекрасен! Целый мир''

''В твоем богатстве я постиг!''

''Качая колыбель, тебя''

''Мне в песне открывала мать.''

''А сказки бабушки потом''

''Я научился понимать.''

''Родной язык, родной язык.''

''С тобою смело шел я вдаль.''

''Ты радость возвышал мою.''

''Ты просветлял мою печаль.''

''Родной язык, с тобой вдвоем''

''Я в первый раз молил творца:''

''«О, боже, мать мою прости,''

''Прости меня, прости отца».''&lt;/blockquote&gt;

= Сигэлэр =
{{Быһаарыылар}}</text>
      <sha1>2xcg6hhftt7l9ps5flf6irm54oc2gby</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>