Бикипиэдьийэ sahwiki https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D2%AF%D1%80%D2%AF%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D1%80%D1%8D%D0%B9 MediaWiki 1.47.0-wmf.13 first-letter Миэдьийэ Аналлаах Ырытыы Кыттааччы Кыттааччы ырытыыта Бикипиэдьийэ Бикипиэдьийэ ырытыыта Билэ Билэ ырытыыта MediaWiki MediaWiki-ни ырытыы Халыып Халыыбы ырытыы Көмө Көмөнү ырытыы Категория Категорияны ырытыы TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ 0 3544 430030 429676 2026-08-03T16:32:28Z Soldatov Timur 23703 430030 wikitext text/x-wiki {{атын суолталара|Кытай (суолталара)}} {{Infobox Country |native_name = Кытай Норуотунай Өрөспүүблүкэтэ |conventional_long_name = 中华人民共和国<br />''Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó'' |common_name = People's Republic of China |image_flag = Flag of the People's Republic of China.svg |image_coat = 中華人民共和國國徽.svg |symbol_type = National Emblem |national_motto = |image_map = CHN orthographic.svg |national_anthem = "[[March of the Volunteers]]"<br />({{lang|zh-Hans|义勇军进行曲}}) |official_languages = [[Кытай тыла]] <small><br />([[Мандарин тыла]])</small> |capital = [[Пекин]] |largest_city = [[Шанхай]] |demonym = [[Кытайдар]] |government_type = [[Биир партия дьаhалтата]], [[социализм|социалист]] [[өрөспүүбүлүкэ]] |leader_title1 = [[Председатель]] |leader_name1 = Си Цзиньпин |leader_title2 = [[Премьер]] |leader_name2 = Ли Кецян |leader_title3 = [[Standing Committee of the National People's Congress|Chairman of the Standing Committee]] |leader_name3 = Чжан Дэцзян |leader_title4 = [[Supreme People's Court of the People's Republic of China|Chief Grand Justice]] |leader_name4 = Юй Чжэншэн |sovereignty_type = [[история|Историята]] |established_event1 = [[Three Sovereigns and Five Emperors]] |established_date1 = [[Circa|c.]] 2852 BCE |established_event2 = [[Цин династия]] |established_date2 = [[Circa|c.]] 221 BC |established_event3 = [[Дьон өрөспүүбүлүкэ]] тэриллибитэ |established_date3 = Алтынньы 1 1949 |area_footnote ={{Ref num|territory|d|}} or 9,640,821&nbsp;km²{{Ref num|territory|d|}}<br /> |area_km2 = 9598086 |area_sq_mi = 3704427 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |area_rank = 3rd / 4th–disputed |area_magnitude = 1 E12 |percent_water = 2.8{{Ref num|mainland|c|}} |population_estimate = 1,321,851,888{{Ref num|mainland|c|}} <!--UN WPP--> |population_estimate_year = 2007 |population_estimate_rank = 1st |population_census = 1,242,612,226 |population_census_year = 2000 |pop_den_footnote = |population_density_km2 = 140 |population_density_sq_mi = 363 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = 53rd |GDP_nominal = $3.42 trillion |GDP_nominal_rank = 4th |GDP_nominal_year = 2007 |GDP_nominal_per_capita = $2,800 |GDP_nominal_per_capita_rank = 105th <!---IMF---> |GDP_PPP_year = 2007 |GDP_PPP = $7.043 trillion<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html CIA World Factbook][GDP PPP Rankings]</ref> |GDP_PPP_rank = 2nd |GDP_PPP_per_capita = $5,300<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html CIA World Factbook][GDP PPP Per capita Rankings]</ref> |GDP_PPP_per_capita_rank = 99th |Gini = 47.0<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html CIA World Factbook][Gini rankings]</ref> |Gini_year = 2007 |HDI_year = 2007 |HDI = {{increase}} 0.777 |HDI_rank = 81st |HDI_category = <font color="#ffcc00">medium</font> |currency = [[Юань]] |currency_code = CNY |time_zone = |utc_offset = +8 |time_zone_DST = not observed |utc_offset_DST = +9 |cctld = [[.cn]]{{Ref num|mainland|c|}} |calling_code = 86 |calling_code_note = {{Ref num|mainland|c|}} |footnotes = }} '''Кытай''' (''кытайдыы'' 中國, ''судургу кытайдыы'' 中国, ''пиньинь'' Zhōngguó, Джуоҥгуо, «орто дойду», официаллык '''Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ''' (''кытайдыы'' 中華人民共和國, ''судургу кытайдыы'' 中华人民共和国, ''пиньинь'' Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó, Джуоҥхуа Жэнмин Гуоҥхэгуо) диэн [[Илин Азия]] дойдута. Сүүрбэ икки провинциялаах, биэс аутоном регионнаах, түөрт муниципалитеттаах уонна икки анал административнай регионнаах. Кытайга 1.3 миллиард киhи олорор (аан дойду дьонун 1/5). Сирин иининэн Кытай үһүс миэстэҕэ турар ([[Россия]] уонна [[Канада]] кэннилэриттэн). Кытай [[Монголия|Монголиялыын]], [[Россия|Арассыыйалыын]], [[Хоту Кэриэйэ|Хотугу Кэриэйэлиин]], [[Вьетнам|Вьетнамныын]], [[Лаос|Лаостуун]], [[Мьянма|Мьянмалыын]], [[Индия|Индиялыын]], [[Непал|Непаллыын]], [[Пакистан|Пакистанныын]], [[Афганистан|Афганистанныын]], [[Тадьикистан|Тадьикистанныын]], [[Кыргызстан|Кыргызстанныын]] уонна [[Казахстан|Казахстанныын]] кэккэлэhэр. Кытай хоту өттүгэр далалар, тыалар уонна [[Гоби]] [[кумах куйаар]] баар, арҕаа [[Хималайа]] уонна [[Тэҥри-Таҕ хайалара]] (Тыан-Шан, Таҥара-Хайа), соҕуруу [[сельва|субтропик тыалар]], илин [[Соҕуруу кытай байҕала|Соҕуруу кытай]] уонна [[Илин кытай байҕала|Илин кытай]] байҕаллара бааллар. Бу байҕаллар кытылларыгар дойду дьонун улахан өттө олорор. Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ 1949 с. төрүттэммититтэн ыла салайар партиянан Кытай Коммунист партията буолар. Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ конституциятынан, КДР - норуот демократ диктатуралаах социалист дойду буолар. == Аата == Кытайдар бэйэлэрин дойдуларын ''Джуоҥгуо'' (中國/中国, пиньинь: Zhōngguó), ол эбэтэр, «орто дойду» дойду диэн аатыыллар. Маны тэҥэ Кытай хас да атын ааттардаах: ''Джуоҥ-Хуа'' (中華/中华, zhōnghuá), ''Тыанся'' (天下, tiānxià, ол эбэтэр «халлаан анна»), ''Хуа-Ся'' (華夏/华夏, huáxià, Кытай былыргы аата), ''Шэнджоу'' (神州, shénzhōu) уо.д.а. == Историята == Былыргы Кытай цивилизацията түөртэн тахса тыhыынча сыллааҕыта үөскээбитэ. Онон, Кытай цивизилизацията - аан дойдуга баар саамай былыргыт цивилизациялартан биирдэстэрэ. === Кытай историятын периодизацията === '''Кытай историческай наукатыгар ылыллыбыт кылгас хронологическай таблица''' {|class="standard" ! Сыллара !! Дойду (династия) |- ! Биһиги эрабыт иннинэ ! |- |2357 до н. э. — 2255 до н. э. |Яо баһылык |- |2255 до н. э. — 2205 до н. э. |Шун баһылык |- |2205 до н. э. — 1766 до н. э. |Ся династия |- |1766 до н. э. — 1122 до н. э. |Шаҥ (Ин) династия |- |1122 до н. э. — [[247 до н. э.]] |Джоу династия |- |[[246 до н. э.]] — [[207 до н. э.]] |Чин династия |- |[[206 до н. э.]] — [[220]] н. э. |Хан династия |- ! Биһиги эрабыт ! |- |[[220]] — [[264]] |[[Вэй (саарыстыба)|Вэй Династия]], [[Үс Саарыстыба кэмэ]] |- |[[265]] — [[420]] |[[Дьин (265—420)|Дьин Династия]] ([[Арҕааҥы Дьин]]: [[265]]—[[316]], Илиҥҥи Дьин: [[317]]—[[420]]) |- |[[420]] — [[479]] |[[Лю Суҥ|Соҕурууҥу Суҥ Династия]] |- |[[479]] — [[501]] |[[Соҕурууҥу Чи|Чи Династия]] |- |[[502]] — [[556]] |[[Ляҥ (династия)|Ляҥ]] |- |[[557]] — [[588]] |[[Тшэн (династия)|Династия Тшэн]] |- |[[581]] — [[618]] |[[Династия Суй]] |- |[[618]] — [[917]] |[[Династия Таҥ]] |- |[[907]] — [[959]] |[[Биэс династия эпохата]] |- |[[960]] — [[1279]] |[[Династия Суҥ]] |- |[[1280]] — [[1368]] |[[Династия Үан]]/Ҥүан ([[монгол]]) |- |[[1368]] — [[1644]] |[[Династия Миҥ]] |- |[[1644]] — [[1911]] |[[Династия Чиҥ]] ([[мандьу]]) |- |[[1912]] — [[1949]]<br /> ([[Тайвань|Тайбааҥҥа]] — билиҥҥи кэмҥэ дылы) |[[Кытай Өрөспүүбүлүкэтэ]] |- |С [[1 октября]] [[1949]] |Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ |} == Дьоно == Кытай - саамай элбэх ахсааннаах дьонноох сир шарын урдунэн. Кытайга 50-150 араас кыра уонна улахан омуктар олороллор. Уопсай ахсааннарын барыларын холбоон - 1,3 миллиард, онтон 1,2 миллиарда Кытай омугар тиксэр. Ону таhынан - [[Уйгуурдар]], [[Даурдар]], [[Кэриэйдэр]], Маньчжурдар, [[Эбээннэр]], [[Эбэҥкилэр|Эбэнкилэр]], [[Монгуоллар]] олороллор. Ону таhынан элбэх кытай омуга тас дойдуларга олороллор. Саамай элбэх кытай - [[Канаада]], [[Америка Холбоһуктаах Штааттара|АХШ]], [[Тайбаан]], [[Дьоппуон]], [[Германия]] уонна [[Арассыыйа]] дойдутугар олороллор. Олору [[Хуацяо]] дииллэр. Кытай саамай улахан ахсааннаах (нэһилиэнньэ ахсаанын 92%) омугунан хань (кыт. 汉族, ханьцзу) буолар. [[Нуучча тыла|Нуучча]] уонна [[Саха тыла|саха тылыгар]] хань уонна кытайдар (китайцы) диэн биир өйдөбүллээхтэр. Маны таһынан Кытайга 56 атын омук олорор, олору "кыра ахсааннаах омуктар" (кыт. 少数民族, шаошу миньцзу) диэн ааттыыллар. == Тыла == [[Кытай тыла]] аан дойдуга баар саамай былыргы тыллартан биирдэстэрэ. Уһун историялаах буолан бу тыл кэнники хас да бэйэ бэйэлэриттэн ураты диалектарга арахсыбыта. Холобур, кантон уонна мандарин (путунхуа) диалектар бэйэ бэйэлэриттэн ааҥл уонна немец тылын курдук уратылаахтар, ол иһин хоту олохтооҕо соҕуруу Кытай провинцияларыттан сылдьар киһи саҥатын өйдүө суоҕун сөп. Сорох лингвистар кытай тылын диалектарын биир тыл группатыгар киирсэр араас тылларын курдук көрөллөр. Кытай диалектара бары биир былыргыттан туһаныллар иероглифтарынан суруллар суруктаахтар. Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ официалык тылынан 1913 с. путуҥхуа ({{lang-zh|普通话}}，"норуот уопсай тыла") диэн кытай тылын хотугу диалегар үөскээбит тыл буолар. Кытай тылынан (бары диалектары холбоон) саҥарар дьон аан дойдуга аахсаана 1 миллиартан тахса киһи. Кытайга олорор 56 атын омук бэйэлэрин тылларынан эмиэ саҥараллар. == Экономиката == Кэнники 30 сылларга КДР экономиката үрдээн иһэр, 2009 с. Кытай экономиката аан дойдуга брутто ис оҥоһугунан (БИО) АХШ уонна Дьоппуон кэнниттэн 3-с миэстэҕэ турар. КДР БИО-та 2009 с. $5,02 трлн тэҥнэсбитэ. 2009 сыл муус устар - бэс ыйын кэмигэр бу көрдөрүүгэ Кытай Дьоппуону сиппитэ. 21-с үйэ саҥатыттан ыла Кытай космическэй уонна ядернай держава буолар. Чох, тимир, марганец, цинк, свинец, сурьма уонна вольфрам хостооһунугар Кытай аан дойдуга бастыыр. Ону тэҥэ аан дойдуга кокс, чугун, сталь, алюминий, цинк, олово, никель, телевизор, радио, мобильнай телефон, сууйар уонна тигэр массыына, велосипед, мотоцикл, чаһыы, фотоаппарат, хлопок, шелк, цемент, атах таҥаһа, эт, пшеница, ириис, хортуоска, табах оҥоһуутугар бастыыр. Маны таһынан аан дойду массыына оҥоһуутугар Дьоппуон уонна АХШ кэнниттэн турар. Экспорт объемунан Кытай аан дойдуга 1-кы миэстэҕэ турар. Кытай таһынааҕы табаар эргиирэ 2018 сыл түмүгүнэн 4,62 триллион долларга тиийбит, ол эбэтэр 12,6 %- нан үрдүк, 2017 сылга тэҥнээтэххэ. "Кытайга оҥоһуллубут табаар билигин аан дойду үрдүнэн көрсүөн сөп; ХХІ үйэҕэ дойду «аан дойду фабриката»буолбут. Аан дойдуга саамай улахан экспортер — Кытай экспорда бородууксуйа 100- тэн тахса көрүҥүн хабар. Кытайга фотоаппарат аан дойдуга атыыланар 50%, кондиционер 30%, массыына 25% сууйар массыына уонна быһа холодильник 20 %- на оҥоһуллар. Ону таһынан таможня статистика көрдөрөрүнэн, Кытай номнуо элбэх сыл устата текстильнай оҥоһуктары, таҥаһы, атах таҥаһын, чаһы, велосипедтары, иистэнэр массыыналары уонна да атын үлэлээх бородууксуйаны экспорга таһаараллар. Кэнники 20 сыл устата Кытай компаниялара үгүстэрэ бэлиэтэннилэр атыы- эргиэн дьиэтин кээмэйин улаатыннарыы рынок улаатан иһэр. Ол гынан баран, улам улахана суох производство хаһаайыттарыттан ордук инвестиция наадатын көрөллөр. дизайн уонна реклама. Сетевой агентстволар КНР- га улахан уопуттаах буолбуттар, оттон Кытай реклама компаниялара сүрүн куораттарга (Пекин), Шанхай, Гуанчжоу) конкуреннаһар бородууксуйаны биэриэхтэрин сөп. Эбиитин кинилэр дьиэ кэргэттэрэ эмиэ рынокка көхтөөхтүк үөрэтэллэр уонна кыһаллаллар. курэххэ бары событиелар баар буолуохтара. Куорат бары куораттарын уулуссаларыгар ас-үөл кэккэлэһэ эдэр дьон сылдьар "рекламнай агентство" дьоҕус маҕаһыыннары көрсүөххэ сөп люди с достаточным знанием понятой ПО 300 юаней (45$) күлүүс " баннер.<ref>[https://as-pacific.com/blog/osobennosti-reklamy-i-marketinga-v-kitae/ Кытайга реклама уонна маркетинг уратылара]</ref> КНР саамай тутаах эргиэн партнера 2014 сыллаахха Кытай таможнятын дааннайынан (товароборот — 600 млрд доллар) уонна АХШ (521 млрд доллар). 2000-2012 СС. АХШ экспорга 16,2 млрд доллартан 110,5 млрд долларга тиийэ улааппыт,оттон үөһэ ааттаммыт импорт 100,0 млрд доллартан 425,6 млрд долларга тиийэ. Америка экспортарын сүрүн ыстатыйалара (2012 сыл — скобкаларга бу табаар сыанатын ыйыллыбыт: севые бобы (14,9), гражданскай самолеттар, двигателлэр, оборудование уонна кинилэр чаастара (8,4), легковой массыыналар (5,7), алтан (4,4), полупроводниктар (3,9). Кытай экспорда штакка компьютернай оборудованиенан туруоруллубута (2012 сылга КНР- ка киллэриллибит компьютернай оборудованиетыттан 62,2 %- на АХШ- ка киллэриллибит компьютернай оборудованиетыттан). Кытай эмиэ Европа уонна Россия рыноктарыгар улахан оонньооччунан буолла. 2004 сылга тас эргиэн кээмэйэ 850 млрд доллартан куоһарда. 2008-2012 Сс. Кытай [[Ниэп|нефть бородууктатын]] эмискэ элбэтэн (180,4 мөл. тоннаттан 273,8 мөл. тоннаҕа диэри), [[Таас чох|чох]] (41 мөл. тоннаттан 289 мөл. тоннаҕа диэри), [[Айылҕа гааһа|айылҕа гаһа]] (3,3 мөл. тоннаттан 30,3 мөл. тоннаҕа диэри), [[Тимир|тимир рудата]] (444 мөл. тоннаттан 720 мөл. тоннаҕа диэри). Кытай таһынааҕы табаар эргиирэ 2018 сыл түмүгүнэн 4,62 триллион долларга тиийбит, ол эбэтэр 12,6 %- нан үрдүк, 2017 сылга тэҥнээтэххэ. "Кытайга оҥоһуллубут табаар билигин аан дойду үрдүнэн көрсүөн сөп; ХХІ үйэҕэ дойду «аан дойду фабриката»буолбут. Аан дойдуга саамай улахан экспортер — Кытай экспорда бородууксуйа 100- тэн тахса көрүҥүн хабар. Кытайга фотоаппарат аан дойдуга атыыланар 50%, кондиционер 30%, массыына 25% сууйар массыына уонна быһа холодильник 20 %- на оҥоһуллар.<ref>[https://ruskit-transit.ru/articles/dostavka-iz-kitaya-s-tamozhennym-oformleniem/ Таможня оҥоһуулаах Кытайтан табаары тиэйии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220628205358/https://ruskit-transit.ru/articles/dostavka-iz-kitaya-s-tamozhennym-oformleniem/ |date=2022-06-28 }}</ref> == Үөрэх == === Үрдүк үөрэх === Кытайдар үрдүк үөрэх кыһалара Азия бастыҥнарынан ааҕыллаллар. Кинилэртэн элбэх бэриллибит дипломнар Европаҕа уонна Америкаҕа үрдүктүк сыаналаналлар. Кытай салалтата национальнай үрдүкү оскуолатын сайыннарыыга олус элбэҕи оҥорор. Билигин Кытай үрдүк үөрэҕин кыһаларын улахан өттө библиотекалары, музейдары уонна аныгылыы лабораториялаах улахан технологическай научнай комплекстар. Университекка лекциялары ааҕарга аан дойду бастыҥ профессордарын үгүстүк ыҥыраллар. Кытай үрдүк үөрэҕин кыһаларыгар омук дьонун тардыы улахан оруолламмыта. Ону тэҥэ, кыраныысса тас өттүгэр гражданнар тахсыылара улахан оруоллаах — 2011 сылга кыраныысса таһыгар 1,44 мөл. Кытай устудьуона үөрэммитэ. Кытайдар үрдүк үөрэх кыһалара бары категорияларыгар араарыллан, үөрэх престиһыттан уонна хаачыстыбатыттан көрөн хас да категорияҕа араарылыннылар. Университекка киирэргэ бэлэмнэнэр оскуолалар биир кэлим экзамен туттараллар, түмүгүн киин оскуола устун сыаналыыллар. 2010- с сыллар саҕаланыыларыгар КНР үрдүк үөрэҕин кыһаларын устудьуоннара бары үөрэххэ киириэхтээхтэр этэ,оттон выпускниктар үллэриллиэхтээхтэр (үлэ контрагын түһэрсибит эрэ дьон, үлэ миэстэтин бэйэтэ талар кыахтара суох) . Правительство чааһынай үөрэх тэрилтэлэрин өйүүр. Бастакы «чааһынай үөрэҕи көҕүлүүр туһунан сокуон " балаҕан ыйын 1 күнүттэн 2003 с. күүһүгэр киирбитэ. 2004 сыл бүтүүтэ 70 тыһыынчаттан тахса чааһынай оскуола араас тииптээх уонна таһымнаах, уопсай контингеннаах 14,16 мөлүйүөн үөрэнээччи, ол иһигэр 1279 чааһынай үрдүк үөрэх заведениелара уопсай контингеннаах 1,81 мөлүйүөнтэн тахса устудьуон баар. Чааһынай үөрэх Кытай үөрэҕириитин секторын аҥарыттан ордуга ылар. Кытайга саамай ирдэбиллэринэн маннык идэлэр буолаллар: компьютернай технологияларга уонна программалааһыҥҥа специалистар, менеджердэр, бухгалтердар уонна аналитиктар, уобалас специалистара, маркетологтар, юристар, адвокаттар, тылбаасчыттар, инженердэр<ref>[https://dolphincargo.com.ua/samye-vostrebovannye-professii-v-kitae/ Кытайга саамай ирдэнэр идэлэр]</ref> == Эбии маны көр == * [[Кытай бэлиэ күннэрэ]] == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} {{азия}} [[Категория:Кытай|*]] [[Категория:Дойдулар]] [[Категория:Азия дойдулара]] 71w53qy4okvw274uka1othqwby3m7ly Бэс ыйын 28 0 7748 430035 425425 2026-08-03T22:55:05Z Ojkhol 24881 /* Түбэлтэлэр */ 430035 wikitext text/x-wiki '''Бэс ыйын 28''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 179-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 180-c күнэ). Сыл бүтүө 186 күн баар. == Бэлиэ күннэр == [[Аан дойдутааҕы Түмэт урбаанын күнэ]] ({{lang-en|Social Business Day}}). Түмэт урбаанньыттар бастыҥ соруктара — тус бэйэ эрэ байыыта буолбакка, уопсастыба сайдыытыгар, ордук сиэрдээх буоларыгар туһуланар, тиийиммэт-түгэммэт дьоҥҥо көмөлөһүү буолар. * {{Флагификация|Казахстан}} — Сибээс уонна информатизация үлэһиттэрин күнэ * {{Флагификация|Польша}} — [[1956 сыллааҕы Познань бастаанньата|1956 сыллааҕы Познань бастаанньатын]] күнэ * {{Флагификация|Украина}} — Конституция (Төрүт сокуон)күнэ * {{Флагификация|Сербия}} — [[Видовдан]], [[Косово кыргыһыыта (1389)|Косово кыргыһыытын (1389)]] күнэ == Түбэлтэлэр == * [[1569]] — Люблиннааҕы уния түһэрсиллибит, [[Польша]] уонна [[Литва]] холбоспуттар. [[Арассыыйа|Нуучча Саарыстыбатын]] утары сэриигэ кыайтаран иһэр ''Улахан Литва Княжествота'' ''Польша Королевствотын'' кытта сойуустаспыт уонна түмүгэр сэриини кыайбыт. Ол туһугар [[Украина]]ҕа бас билэр киэҥ сирдэрин Польшаҕа биэрбит. * [[1733]] — Хаһаах полковнига [[Серединин Борис|Борис Серединин]] Саха сирин [[Бойобуода|бойобуодатынан]] анаммыт. Кини бу солоҕо [[1733]] сыл ахсынньы 28 күнүгэр дылы сулууспалаабыт. * [[1743]] — Майор [[Остяков Иван Яковлевич|Иван Остяков]] Саха сирин [[Бойобуода|бойобуодатынан]] анаммыт. Кини бу солоҕо [[1743]] сыл балаҕан ыйын 19 күнүгэр дылы сулууспалаабыт. * [[1754]] — Коллежскай асессор [[Лесли Иван Васильевич|Иван Лесли]] Саха сирин [[Бойобуода|бойобуодатынан]] анаммыт. Кини бу солоҕо [[1759]] сыл тохсунньу 1 күнүгэр дылы сулууспалаабыт. * [[1868]] — [[Бухара]] эмирэ бэйэтин [[Арассыыйа]] вассаалынан билиммит. * [[1911]] — [[Эгиипэт|Эгиипэккэ]] ''Нахла'' диэн сиргэ [[Марс]]тан кэлбит [[метеорит]] түспүт. Бу метеорикка уу уонна органика сылыктара бааллар. * [[1914]] — Серб националиһа [[Гаврило Принцип]] [[Аустрия|Австро-Венгрияҕа]] император буолуохтаах эрцгерцог [[Франц Фердинанд]]ы өлөрбүт, бу [[Аан дойду бастакы сэриитэ|Аан дойду бастакы сэриитин]] саҕалыырга сылтах буолбут. * [[1917]] — Дьокуускайга Саха уобалаһын Мэдиссиинэ үлэһиттэрин бастакы сийиэһин кэмигэр Балыыһа үлэһиттэрин сойууһа үөскээбит. Онно 33 киһи киирбит. Бу сойуустан өрөспүүбүлүкэ мэдисиинэтин үлэһиттэрин идэлээх сойуустара бэйэтин устуоруйатын ааҕар. * [[1919]] — [[Версааллааҕы сөбүлэҥ]] түһэрсиллибит, [[Аан дойду бастакы сэриитэ|Аан дойду бастакы сэриитин]] бүтүүтэ. * [[1920]] — Өймөкөөн буолаһа Байаҕантай буолаһыттан араарыллыбыт. Бу туһунан Саха сирин оройуоннааҕы ревкомун мунньаҕа быһаарбыт (17 нүөмэрдээх боротокуол). 1931 сыллаахха [[ыам ыйын 20]] күнүгэр туспа улуус буолбута. * [[1923]] — «Известия» хаһыакка Тихон патриарх сэбиэскэй былааһы билинэргэ ыҥырар суруга тахсыбыт. * [[1933]] — Москубаҕа [[сыгааннар]]ы тутан хаайыы уонна атын сиргэ көһөрүү саҕаламмыта (5 эшелонунан 5470 киһини Арҕаа Сибииргэ депортациялаабыттара). * [[1936]] — Билиҥҥи [[Кытай]] Ис Монголиятыгар дьоппуоннар [[Манцзян]] (Мэнгугуо, Мэҥэ дойду) диэн тутулуктаах судаарыстыбаны олохтообуттар. 1945 сыллаахха төттөрү Кытайга киирбитэ. * [[1940]] — [[Сэбиэскэй Сойуус]] Кыһыл аармыйатын чаастара ''Бессарабияҕа'' (билиҥҥи [[Молдова]]) уонна ''Хотугу Буковинаҕа'' (билигин Украина сорҕото) киирбиттэр. Бу сирдэри ССРС Румынияттан былдьаабыта. Румыния бастаан мобилизация биллэрэн сэриилэһээри гынан баран, сирдэрин биэрэргэ күһэллибитэ. * [[1942]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: нацистыы [[Германия]] Сэбиэскэй Сойууска сайыҥҥы кимэн киириитин саҕалаабыт. Сүрүн хайысхата — фронт соҕуруу өттүгэр [[Азербайджан]] ньиэптэлээх сирдэрин ылыы уонна хаҥас флангаҕа [[Волга]] устун Сталинград хайысхатынан түһүү. Бу былааны Кыһыл аармыйа салалтата эрдэттэн билбитэ эрээри, Сталин маны дезинформация буолуо диэн итэҕэйбэтэҕэ, сүрүн күүстэрин [[Москуба]] туһаайыытынан мунньубута. * [[1956]] — [[Польша]] Познань куоратыгар өрө туруу. * [[1967]] — [[Израиль]] [[Илиҥҥи Иерусалим]]ы аннексиялаабыт. Бу Иерусалим куорат сорҕотун 1948 сыллаахха Трансиордания диэн Британия протектората (кэлин тутулуга суох буолбута уонна [[Иордания]] диэн ааттаммыта) былдьаабыта. Илиҥҥи Иерусалим үгүс олохтоохторо билигин да Израиль гражданствотын ылбакка олороллор. Аан дойду судаарыстыбалара Иордания да, Израиль да аннексияларын билиммэтэхтэрэ. * [[1988]] — Сэбиэскэй Сойуус бэлиитикэлии тутула уларыйарыгар улахан суолтаны ылбыт [[ССКП XIX кэмпириэнсийэтэ]] Москубаҕа аһыллыбыт. Манна М.С. Горбачев судаарыстыбаны салайыыны уларытар, бырамыысыланнастыы тэрилтэлэргэ ордук көҥүлү биэрэр, ССКП-ны дэмэкирээтийэҕэ чугаһатар былаанын кэпсээбит. * [[2004]] — [[Ираак сэриитэ]]: Былаас дойдуну сэриилээн ылбыт коалиция дьаһалтатыттан [[Ираак]] быстах кэмнээҕи бырабыыталыстыбатыгар туттарыллыбыт. == Төрөөбүттэр == * [[1577]] — [[Петер Паул Рубенс]], уруhуйдьут. * [[1712]] — [[Руссо, Жан Жак|Жан Жак Руссо]] төрөөбүт, [[Франция]], бөлүһүөк уонна публицист. * [[1940]] — [[Мухаммад Йунус]], [[Бангладеш]] банкира, экономика профессора, дьадаҥыларга иэс биэриини сайыннарбытын иһин [[Нобель эйэ бириэмийэтэ| Нобель эйэ бириэмийэтин]] [[2006|2006 сыллааҕы лауреата]] буолбута. * [[1944]] — [[Петрова Пальмира Георгиевна|Пальмира Петрова]], CӨ билимин үтүөлээх диэйэтэлэ, мэдиссиинэ билимин дуоктара, профессор. * [[1956]] — [[Винокурова Лилия Иннокентьевна|Лилия Винокурова]] устуоруйа билимин хандьыдаата, Арассыыйа билимнэрин Акадьыамыйатын Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ == Өлбүттэр == * [[1928]] — [[Сивцев Иннокентий Иванович - Мытыйыкы|Иннокентий Сивцев — Мытыйыкы]] (1870 төр.) — XIX бүтүүтүгэр, XX үйэ саҥатыгар үөскүү сылдьыбыт дэгиттэр талааннаах саха киһитэ. Ордук худуоһунньук, иконописец, таҥара дьиэтин тутааччы быһыытынан биллэр, географияҕа уонна краеведениеҕа сыһыаннаах чинчийиилэрэ сыдьааннарын архыыбыгар харалла сыталлар. * [[2018 сыл|2018]] — [[Андросов Виталий Тимофеевич|Виталий Андросов]], үрдүк категориялаах тэрэпиэп-быраас, мэдиссиинэ билимин хандьыдаата, ХИФУ дассыана, аатырбыт мелодист, ырыаһыт, "Саха" НКИК уопсастыбаннай сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ, ХИФУ медицинскай институтун бүтэрбиттэр ассоциацияларын салайааччыта, "Алампа" көҥүл түмсүү түсчүтэ, РФ суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ. * [[2024]] — [[Попов Валерий Николаевич|Валерий Попов]] (66 сааһыгар), [[Михальчук Илья Филиппович|Илья Михальчук]] саҕана Дьокуускай вице-мээрэ, СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, бэлиитикэ билимин хандьыдаата. {{ыйдар}} [[Категория:Бэс ыйын 28]] 8067zmykh17m45mnp3icso4yeryzgdl Оҥоһуу интеллект 0 11177 430031 421759 2026-08-03T19:46:36Z Amherst99 2805 430031 wikitext text/x-wiki [[Билэ:ArtificialFictionBrain.png|thumb|right|280px|Киhи [[мэйии]]тин [[көмпүүтэр моделлааhына|моделлааhынын]] туhунан ыйытыыга оҥоһуу интеллект чинчийээччилэрэ биир санааҕа кэлэ иликтэр.]] '''Оҥоһуу интеллект''' ('''ОИ''', ''оҥоһуу өй, нуучч. искусственный интеллект, англ. artificial intelligence'') диэн киhи айан таhаарбыт [[интеллект|интеллега]] уонна ону айар [[информатика]] салаата. Маны, билиҥҥи бириэмэҕэ, [[көмпүүтэр]]и туһанан оҥоруохха сөп диэн теория баар. ОИ сүрүн ыйыылара бу эйгэни "[[интеллектаах агент|интеллектаах агеннары]] үөрэтии уонна айыы" диэн быhаараллар, онно интеллектаах агент диэн тула эйгэтин иҥэринэр уонна ситиhиилээх буоларын туhугар үлэлэhэр система буолар. [[Дьон Маккарти]], бу термины 1956 с. айааччы, "интеллектаах массыыналары оҥоруу үөрэҕэ уонна бырайыактааhына" диэн быhаарыыны биэрэр. Бу эйгэ [[киhи]] буолуу киин ураты майгытын — [[өй]]үн — үүт-үкчүтүк массыыналарынан үтүгүннэрэр соруктаах төрүттэммитэ. Ону кытары өй айылҕатын уонна үөрэх чинчийиилэрин чэрчилэрин туhунан ыйытыылар [[уус-уран литература]]ҕа уонна [[философия]]ҕа үөскүүллэр. Бүгүн, ОИ [[технология]] индустриятын күттүөннээх ирээтэ буолар уонна информатика ордук уустук проблемаларын көтөҕөр. ОИ киин проблемаларынан буолаллар куолулааhын, [[билии]], былааннааhын, үөрэнии, билсии, ылыныы уонна объектары хамсатыы уонна салайыы дьоҕура. {{омоон}} [[Категория:Информатика]] [[Категория:Интеллект]] o5kksh0dt5opt5z51wajeexy5oies67 Уси 0 13287 430064 414630 2026-08-04T08:30:19Z Simdro 24462 Хаартысканы саҥардыы 430064 wikitext text/x-wiki {{otheruses4|Wuxi City (无锡市, pronounced as 'wú-xī-shì'), [[Jiangsu]] Province, [[China]]|Wuxi County (巫溪县, pronounced as 'wù-xī-xiàn'), [[Chongqing]] Municipality, [[China]]|Wuxi County}} {{Infobox Settlement |name = Wuxi |official_name = |other_name = |native_name = 无锡 |nickname = |settlement_type = [[Prefecture-level city]] |motto = |image_skyline =Wuxi collage.jpg |imagesize = 300px |image_caption = Wuxi collage.jpg |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |city_logo = |citylogo_size = |image_map = Wuxi locator map in Jiangsu.svg |mapsize = 300px |map_caption = Location of Wuxi Prefecture within [[Jiangsu]] |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |image_dot_map = |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = |pushpin_map = China<!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> |pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> |pushpin_map_caption =Location within China |pushpin_mapsize =300 |subdivision_type = Country |subdivision_name = [[People's Republic of China|China]] |subdivision_type1 = Province |subdivision_name1 = [[Jiangsu]] |subdivision_type2 = |subdivision_name2 = |subdivision_type3 = [[Political divisions of China#County level|County-level&nbsp;divisions]] |subdivision_name3 = 8 |subdivision_type4 = [[Political divisions of China#Township level|Township-level&nbsp;divisions]] |subdivision_name4 = 73 |government_footnotes = |government_type = |leader_title = [[Communist Party of China|CPC]] Secretary |leader_name = [[Du xiaogang]] |leader_title1 = [[Mayor]] |leader_name1 = [[Zhao jianjun]] |leader_title2 = |leader_name2 = |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |established_title = |established_date = |established_title2 = <!-- Incorporated (town) --> |established_date2 = |established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> |established_date3 = |area_magnitude = |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = <!-- ([[List of China administrative regions by area|ranked 29th]]) --> |area_total_km2 = 4787.61<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--> |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = 1659 |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |population_as_of = |population_footnotes = |population_note = |population_total = 4471900 |population_density_km2 = auto |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = 2235700 |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = |population_blank1_title =<!-- Mun. Density rank --> |population_blank1 =<!-- ([[List of China administrative regions by population density|4th]]) --> |population_density_blank1_km2 = |population_density_blank1_sq_mi = |population_blank2_title =Major [[Nationalities of China|nationalities]] |population_blank2= <!-- [[Han Chinese|Han]] - 96%<br>[[Manchu]] - 2%<br>[[Hui people|Hui]] - 2%<br>[[Mongol|Mongolian]] - 0.3% --> |timezone = [[China Standard Time]] |utc_offset = +8 |timezone_DST = |utc_offset_DST = |latd=32 |lath=2 |latm=00 |latNS=N |longd=120 |longh=20 |longm=00 |longEW=E |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = |elevation_ft = |postal_code_type =[[Postal code of China|Postal code]] |postal_code =[214000 (Urban center)] [214200, 214400(Other areas)] |area_code =[[Telephone numbers in China|510]] |blank_name =[[License Plate (China)|License plate prefixes]] |blank_info =苏B |blank1_name =[[Gross domestic product|GDP]] (2024) |blank1_info =[[Renminbi|CNY]] 1626.3 billion <!-- ([[List of China administrative regions by gross domestic product|14th]]) --> |blank2_name =&nbsp;- per capita |blank2_info =[[Renminbi|CNY]] 216,900 <!-- ([[List of China administrative regions by GDP per capita|3nd]]) --> |blank3_name = [[Chinese language|Local Dialect]] |blank3_info = [[Wu Chinese]] |blank4_name = |blank4_info = |website = http://www.wuxi.gov.cn/ |footnotes = }} '''Уси''' (кит. 無錫, пиньинь Wúxī) - [[Кытай]] [[Цзянсу]] сиригэр баар биир улахан [[куорат]] буолар. Нэһилиэнньэтэ 3 [[мөллүйүөн]] курдук, агломерациялыын 43 мөллүйүөн. Улахан промышленнай центр буолар. [[Тайху]] тула лэглэйэн сытар. Улахан курорт куорат. [[Шанхай]] куораттан 32 км тэйиччи сытар. == Экономиката == Уси - улахан [[индустриально-сайдыбыт]] куораттарга киирсэр. Элбэх тутуу бөҕөтө бара турар. [[Билэ:无锡三阳广场.jpg|мини|250x250пкс|Wuxi Modern Area]] == Культуурата == Уси - улахан культурнай центр [[Билэ:Jichang Royal Garden.jpg|thumb|[[Jichang Garden]]]] == Туризм == Вуси өлкөнүн маанилүү кооз туристтик шаары жана улуттук тарыхый-маданий шаар. Шаардын ичинде Тайху көлү Юантоужу, Лингшан гигант Будда, Нианхуа булуңу, Вуси Кытай телекөрсөтүү жана телекөрсөтүү базасы, Лиху паркы, Чонгань храмы бар. , Huishan Ancient Town, Xihui Scenic аймак жана башка кооз жерлер. Вуси кездеме пристаны, акча пристаны, меш пристаны, жибек капиталы жана күрүч базары катары белгилүү. Учурда Вусиде нерселердин интернети, интегралдык микросхемалар жана биомедицина сыяктуу көрүнүктүү тармактар ​​бар; Мындан тышкары, Вуси ыңгайлуу транспортко ээ, Пекин-Шанхай экспресс жолу, Шанхай-Нанкин шаардык темир жолу жана Пекин-Шанхай жогорку ылдамдыктагы темир жолу аркылуу өтөт. 2024-жылга карата Вуси метросу, шаардык темир жол транзиттик системасы иштейт Пробег 145 километрди түзөт, шаардын түштүк-чыгышында 4E классындагы Сунан Шуофан эл аралык аэропорту бар. Экономикалык өнүгүүнүн жетишкендиктерине жетишүү менен бирге Вуси маданий жумшак күч менен да коштолот.Усиден Гу Кайжи, Ни Юнлин, Цян Му, Цянь Чжуншу ж.б., ошондой эле Цзичан бакчасы көрсөткөн байыркы жана заманбап атактуулар чыккан. , Лиюань, Юаньтоужу ж.б.. Атактуу бакчалар муундан муунга өтүп келет.[[Билэ:Nanchan Pagoda Wuxi.jpg|thumb|Nanchan Temple and Pagoda]] == Транспорт == Вуси шаары стратегиялык жактан Шанхай-Нанкин линиясынын борборунда жайгашкан.Ал байыркы замандан бери маанилүү транспорт жолу болуп келген.Анын суу транспортунун тарыхы андан да узун.Ал Тайбо кеткенден кийин казган Боду дарыясына чейин байкалат. Бул Кытайдагы эң эски канал. Пекин-Ханчжоу Чоң Каналынын казылышы Вусинин бүт аймагын камтып, Вуси Чоң Канал аркылуу өткөн жалгыз шаарга айланган.Азыркы мезгилде 1906-жылы Шанхай-Нанкин темир жолунун Сиху бөлүгү кыймылга ачылган жана Вуси азыркы кездеги транспортко ээ боло баштады.Чэн, Сии, Сиху, Сису жана башка шоссе жолдору биринин артынан бири курулуп, Вусинин транспорттук түйүнүн түзүүнүн башталышын белгиледи. Бүгүнкү күндө Вуси аркылуу көптөгөн экспресс жолдор, улуттук магистралдар жана жогорку ылдамдыктагы темир жолдор бар; шаарда эл аралык аэропорттор, порттор жана метро сыяктуу толук үч өлчөмдүү транспорт тармагы бар. Вуси ири аймактык борбордук шаарлардын бирине айланган. Чыгыш Кытай. [[Билэ:无锡金融三街区.jpg|мини|250x250пкс|Wuxi TaiLake New City]] [[Категория:Цзянсу куораттара]] [[Категория:Кытай куораттара]] 8ef7kpwlvhwxftbamsidum3c4wmruod 2017 сыл 0 15019 430032 430012 2026-08-03T22:43:18Z Ojkhol 24881 /* Бэс ыйа */ 430032 wikitext text/x-wiki {{Сыллар|2017}} '''2017''' сыл. == Туох буолбута == 2017 — Арассыыйаҕа Экология сыла.— Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр — Ыччат сыла. СӨ баһылыга Борисов эппитинэн 2017 сыллаахха ГРЭС-2 бастакы уочарата, 54 социальнай эбийиэк (ол иһигэр 8 оскуола, 27 уһуйаан, 6 мэдиссиинэ эбийиэгэ, 7 култуура эбийиэгэ, 4 күрэс эбийиэгэ, 2 соц көмүскэл эбийиэгэ) тутуллан үлэҕэ киирбит. [[2017 Конфедерация Кубога]] - Арассыыйаҕа ыытыллыбыт футбол күрэһэ === Тохсунньу === * [[Тохсунньу 21]] — [[Дональд Трамп]] бастакы бэрэсидьиэнниир күнүгэр [[АХШ]] 400-тэн тахса куоратыгар уонна 160+ атын дойдуларга ''Дьахталлар марштара'' ааспыт. Марш төрүөтүнэн Дональд Трамп дьахталлары утары этиилэрэ буолбуттар. [[Вашингтон|Вашингтоҥҥа]] 200 000-тан тахса киһи уулуссаҕа тахсыбыт, оттон Америка бары куораттарыгар холбоон — 3,300,000–4,600,000 киһи. === Кулун тутар === * [[Кулун тутар 10]] — [[Соҕуруу Кэриэйэ |Кэриэйэ]] Конституциятын суута [[Пак Кын Хе]] бэрэсидьиэни дуоһунаһыттан ууратарга куоластаабыт. * [[Кулун тутар 16]]—[[Кулун тутар 19|19]] — Дьокуускайга Арассыыйа табаһыттарын IV сийиэстэрэ буолбут. * [[Кулун тутар 26]] — [[Арассыыйа]] үрдүнэн 99 куоракка хоруупсуйаны утары аахсыйалар буолбуттар. === Муус устар === * [[Муус устар 5]] — Чурапчы улууһун [[Кытаанах нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Кытаанах]] нэһилиэгэр, Көчүктэй алааска биллиилээх тюрколог, РСФСР наукатын үтүөлээх диэйэтэлэ, тыл үөрэҕин билимин дуоктара [[Коркина Евдокия Иннокентьевна|Евдокия Коркинаҕа]] мэҥэ таас ууруллубут. * [[Муус устар 20]] — [[Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ]] Кэбээйи улуһуттун төрүттээх [[Саха тыйаатыра|Саха тыйаатырын]] артыыһыгар [[Николаев Анатолий Павлович|Анатолий Николаевка]] анаммыт. * [[Муус устар 30]] — [[Амма (улуус киинэ)|Амматтан]] сылдьар режиссер [[Давыдов Дмитрий Леонидович|Дмитрий Давыдов]] киинэтэ [[Омскай]] куоракка буолбут "Хамсааһын" диэн киинэ бэстибээлигэр икки сүрүн бириэмийэни ылбыт. === Ыам ыйа === === Бэс ыйа === * [[Бэс ыйын 14]] — [[Белград]]тан үс көстөөх Прогар диэн сиргэ [[Сербия|Сиэрбийэҕэ]] олохтоох сахалар көҕүлээһиннэринэн, [[Сиэрбийэ ыһыаҕа|Европа бастакы ыһыаҕа]] диэн ааттаммыт ыһыах ыһыллыбыт. Сүрүн тэрийээччи Лариса Кулаковская эппитинэн, сахалар 11 дойдуттан мустубуттара. Дууб мастан оҥоһуллубут [[сэргэ]] турбута. * [[Бэс ыйын 20]] — [[Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ]] [[Абдылдаев Шаршеналы]] уонна [[Жакиев Бексултан Жакиевич|Жакиев Бексултан]] диэн дьоҥҥо бэриллэрин туһунан ыйаах тахсыбыт. * [[Бэс ыйын 30]] — аатыра сылдьыбыт Ньурба улууһун баһылыга [[Петрова Варвара Андреевна|Варвара Петроваҕа]] аналлаах искибиэр төрөөбүт дойдутугар [[Үөдэй нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)|Үөдэй]]гэ аһыллыбыт. === От ыйа === * [[От ыйын 7]] — [[ЮНЕСКО]] уонна СӨ ыккардыларыгар Холбоһуктаах коммюникеҕа илии баттааһын буолбут. ЮНЕСКО сүрүн дириэктэрэ Ирина Бокова өрөспүүбүлүкэҕэ кэлэ сылдьан, Арктика оскуолатын арыйыыны, Олоҥхо киинин тутууну, Алдан, Өлүөхүмэ уонна Хаҥалас улуустарыгар «Кембрий» диэн геология паарката тэриллэрин өйүүрүн биллэрбит. Ону таһынан Бокова билим-быраактыка кэмпириэнсийэтин үлэтигэр кыттыбыт, Аан дойду эпостарын бэстибээлигэр уонна «Манчаары оонньууларын» арыйыытыгар Үөһээ Бүлүүгэ сылдьыбыт<ref>[https://ysia.ru/glava-yakutii-i-generalnyj-direktor-yunesko-podpisali-trete-kommyunike/ ysia.ru]</ref>. === Атырдьах ыйа === * [[Атырдьах ыйын 4]] — [[Мирнэй|Мииринэйгэ]] "Мир" туруупка анныгар баар шаахтаҕа уу киирэн, бөдөҥ саахал тахсыбыт. Шаахтаҕа ол саҕана үлэлии сылдьыбыт 151 киһиттэн тута 142 киһитэ быыһаммыт, өссө биир киһини сарсыныгар быыһаабыттара. 8 киһини үс нэдиэлэ тухары көрдөөбүттэрэ да булбатахтара. * [[Атырдьах ыйын 16]] — Аан дойдуга [[Ртуть|ртуть]] туттуллуутун аҕыйатар сыаллаах ''Минамата конвенцията'' күүһүгэр киирбит. === Балаҕан ыйа === * [[Балаҕан ыйын 7]] — [[Миэксикэ]] соҕуруу өттүгэр Чьяпас штаакка буолбут 8,2 бааллаах бөдөҥ сир хамсааһын кэмигэр 60-тан тахса киһи өлбүт. * [[Балаҕан ыйын 10]] — Быыбар күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр Дьокуускай уонна 8 улуус баһылыктара, 211 сэлиэнньэ баһылыктара талыллыбыттар. * [[Балаҕан ыйын 19]] — [[Миэксикэ]]ҕэ Пуэбло куоракка күүстээх сир хамсааһына буолбут. 370 киһи өлбүт, 6000 тахса киһи бааһырбыт, улахан хоромньу тахсыбыт. === Алтынньы === * [[Алтынньы 1]] — [[Каталония]]ҕа тутулуга суох буолуу туһунан референдум буолбут. Бу референдуму [[Испания]] Конституциятын суута сокуоннайа суоҕунан быһаарбыта. * [[Алтынньы 12]] — [[АХШ]] [[ЮНЕСКО]]-ттан тахсарын туһунан биллэрбит, кини кэнниттэн тута ол туһунан [[Израиль]] биллэрбит. * [[Алтынньы 27]] — [[Каталония]] [[Испания]]ттан тутулуга суоҕун биллэрбит. === Сэтинньи === * [[Сэтинньи 28]] — Дьокуускайга [[Дьокуускайдааҕы ГРЭС-2|ГРЭС-2]] бастакы уочарата үлэҕэ киирбит. === Ахсынньы === * [[Ахсынньы 4]] — [[Калифорния]] Санта-Паула куоратын аттыгар уот турбут. Түмүгэр Вентура уонна Санта-Барбара уокуруктарын хаппыт Калифорнияҕа саамай бөдөҥ уот туруутугар кубулуйбута. * [[Ахсынньы 6]] — АХШ-ка бэрэсидьиэн [[Дональд Джон Трамп|Дональд Трамп]] дьаһалтата [[Иерусалим]]ы Израиль киин куоратынан билиммит. * [[Ахсынньы 14]] — [[Walt Disney Company|Walt Disney]] хампаанньа 21st Century Fox хампаанньаны 52,4 миллиард дуолларга атыыласпытын туһунан биллэрбит (ол иһигэр 20th Century Fox киинэ устуудьуйаны). == Төрөөбүттэр == == Өлбүттэр == * [[Олунньу 11]] — [[Турантаев Гурий Иванович|Гурий Турантаев]] — тыыл уонна үлэ бэтэрээнэ, норуот мэдиссиинэтин маҕыыстыра, [[Уус-Алдан улууһа|Уус-Алдан улууһун]] (2001) уонна [[Бээрийэ нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)|Бээрийэ нэһилиэгин]] Ытык олохтооҕо. * [[Муус устар 1]] — [[Евгений Евтушенко]] (1932 төр.), бэйиэт уонна прозаик, ССРС уонна РФ судаарыстыбаннай бириэмийэлэрин лауреата. * [[Балаҕан ыйын 27]] — [[Сидоров Борис Игнатьевич|Борис Сидоров]] ([[1946 сыл|1946]] төр.) — Саха судаарыстыбаннай университетыгар үлэлээбит биолог учуонай, биология билимин хандьыдаата, Саха сирин көтөрдөрүн тустарынан кинигэлэр ааптардара, Билимҥэ, тиэхиньикэҕэ уонна үөрэхтээһиҥҥэ СӨ Илин бириэмийэтин лауреата (2006). * [[Сэтинньи 25]] — [[Кузьмина Анна Ивановна|Анна Кузьмина]] (03.03.1933 төр.) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа, РСФСР, САССР үтүөлээх артыыһа, Арассыыйа театральнай искусствотын сайдыытыгар уһулуччулаах кылаатын иһин «Кыһыл көмүс мааска» Национальнай театральнай бириэмийэ лауреата, Саха Өрөспүүбүлүкэтин уонна Хаҥалас улууһун Ытык олохтооҕо, САССР VIII ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаата. * [[Ахсынньы 9]] — [[Леонид Броневой]] (1928 төр.), тыйаатыр уонна киинэ артыыһа, ССРС норуодунай артыыһа. * [[Ахсынньы 13]] — [[Тимофеев Ньургун Семенович|Ньургун Тимофеев]] — саха бэлиитигэ, 2005—2008 сылларга [[Ил Түмэн]] бэрэстээтэлэ, техника билимин хандьыдаата, [[Нам улууһа|Нам]] уонна [[Өлөөн улууһа|Өлөөн]] улуустарын Ытык олохтооҕо. * [[Ахсынньы 29]] — [[Тэрис (Афанасьев Лазарь Андреевич)|Лазарь Афанасьев - Тэрис]] — "Айыы Үөрэҕин" түһэ, филология билимин хандьыдаата, Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ. [[Категория:2017| ]] j05laxxlk7tnhqktxjrctm0h1fvf6ws 430033 430032 2026-08-03T22:49:30Z Ojkhol 24881 /* Сэтинньи */ 430033 wikitext text/x-wiki {{Сыллар|2017}} '''2017''' сыл. == Туох буолбута == 2017 — Арассыыйаҕа Экология сыла.— Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр — Ыччат сыла. СӨ баһылыга Борисов эппитинэн 2017 сыллаахха ГРЭС-2 бастакы уочарата, 54 социальнай эбийиэк (ол иһигэр 8 оскуола, 27 уһуйаан, 6 мэдиссиинэ эбийиэгэ, 7 култуура эбийиэгэ, 4 күрэс эбийиэгэ, 2 соц көмүскэл эбийиэгэ) тутуллан үлэҕэ киирбит. [[2017 Конфедерация Кубога]] - Арассыыйаҕа ыытыллыбыт футбол күрэһэ === Тохсунньу === * [[Тохсунньу 21]] — [[Дональд Трамп]] бастакы бэрэсидьиэнниир күнүгэр [[АХШ]] 400-тэн тахса куоратыгар уонна 160+ атын дойдуларга ''Дьахталлар марштара'' ааспыт. Марш төрүөтүнэн Дональд Трамп дьахталлары утары этиилэрэ буолбуттар. [[Вашингтон|Вашингтоҥҥа]] 200 000-тан тахса киһи уулуссаҕа тахсыбыт, оттон Америка бары куораттарыгар холбоон — 3,300,000–4,600,000 киһи. === Кулун тутар === * [[Кулун тутар 10]] — [[Соҕуруу Кэриэйэ |Кэриэйэ]] Конституциятын суута [[Пак Кын Хе]] бэрэсидьиэни дуоһунаһыттан ууратарга куоластаабыт. * [[Кулун тутар 16]]—[[Кулун тутар 19|19]] — Дьокуускайга Арассыыйа табаһыттарын IV сийиэстэрэ буолбут. * [[Кулун тутар 26]] — [[Арассыыйа]] үрдүнэн 99 куоракка хоруупсуйаны утары аахсыйалар буолбуттар. === Муус устар === * [[Муус устар 5]] — Чурапчы улууһун [[Кытаанах нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Кытаанах]] нэһилиэгэр, Көчүктэй алааска биллиилээх тюрколог, РСФСР наукатын үтүөлээх диэйэтэлэ, тыл үөрэҕин билимин дуоктара [[Коркина Евдокия Иннокентьевна|Евдокия Коркинаҕа]] мэҥэ таас ууруллубут. * [[Муус устар 20]] — [[Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ]] Кэбээйи улуһуттун төрүттээх [[Саха тыйаатыра|Саха тыйаатырын]] артыыһыгар [[Николаев Анатолий Павлович|Анатолий Николаевка]] анаммыт. * [[Муус устар 30]] — [[Амма (улуус киинэ)|Амматтан]] сылдьар режиссер [[Давыдов Дмитрий Леонидович|Дмитрий Давыдов]] киинэтэ [[Омскай]] куоракка буолбут "Хамсааһын" диэн киинэ бэстибээлигэр икки сүрүн бириэмийэни ылбыт. === Ыам ыйа === === Бэс ыйа === * [[Бэс ыйын 14]] — [[Белград]]тан үс көстөөх Прогар диэн сиргэ [[Сербия|Сиэрбийэҕэ]] олохтоох сахалар көҕүлээһиннэринэн, [[Сиэрбийэ ыһыаҕа|Европа бастакы ыһыаҕа]] диэн ааттаммыт ыһыах ыһыллыбыт. Сүрүн тэрийээччи Лариса Кулаковская эппитинэн, сахалар 11 дойдуттан мустубуттара. Дууб мастан оҥоһуллубут [[сэргэ]] турбута. * [[Бэс ыйын 20]] — [[Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ]] [[Абдылдаев Шаршеналы]] уонна [[Жакиев Бексултан Жакиевич|Жакиев Бексултан]] диэн дьоҥҥо бэриллэрин туһунан ыйаах тахсыбыт. * [[Бэс ыйын 30]] — аатыра сылдьыбыт Ньурба улууһун баһылыга [[Петрова Варвара Андреевна|Варвара Петроваҕа]] аналлаах искибиэр төрөөбүт дойдутугар [[Үөдэй нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)|Үөдэй]]гэ аһыллыбыт. === От ыйа === * [[От ыйын 7]] — [[ЮНЕСКО]] уонна СӨ ыккардыларыгар Холбоһуктаах коммюникеҕа илии баттааһын буолбут. ЮНЕСКО сүрүн дириэктэрэ Ирина Бокова өрөспүүбүлүкэҕэ кэлэ сылдьан, Арктика оскуолатын арыйыыны, Олоҥхо киинин тутууну, Алдан, Өлүөхүмэ уонна Хаҥалас улуустарыгар «Кембрий» диэн геология паарката тэриллэрин өйүүрүн биллэрбит. Ону таһынан Бокова билим-быраактыка кэмпириэнсийэтин үлэтигэр кыттыбыт, Аан дойду эпостарын бэстибээлигэр уонна «Манчаары оонньууларын» арыйыытыгар Үөһээ Бүлүүгэ сылдьыбыт<ref>[https://ysia.ru/glava-yakutii-i-generalnyj-direktor-yunesko-podpisali-trete-kommyunike/ ysia.ru]</ref>. === Атырдьах ыйа === * [[Атырдьах ыйын 4]] — [[Мирнэй|Мииринэйгэ]] "Мир" туруупка анныгар баар шаахтаҕа уу киирэн, бөдөҥ саахал тахсыбыт. Шаахтаҕа ол саҕана үлэлии сылдьыбыт 151 киһиттэн тута 142 киһитэ быыһаммыт, өссө биир киһини сарсыныгар быыһаабыттара. 8 киһини үс нэдиэлэ тухары көрдөөбүттэрэ да булбатахтара. * [[Атырдьах ыйын 16]] — Аан дойдуга [[Ртуть|ртуть]] туттуллуутун аҕыйатар сыаллаах ''Минамата конвенцията'' күүһүгэр киирбит. === Балаҕан ыйа === * [[Балаҕан ыйын 7]] — [[Миэксикэ]] соҕуруу өттүгэр Чьяпас штаакка буолбут 8,2 бааллаах бөдөҥ сир хамсааһын кэмигэр 60-тан тахса киһи өлбүт. * [[Балаҕан ыйын 10]] — Быыбар күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр Дьокуускай уонна 8 улуус баһылыктара, 211 сэлиэнньэ баһылыктара талыллыбыттар. * [[Балаҕан ыйын 19]] — [[Миэксикэ]]ҕэ Пуэбло куоракка күүстээх сир хамсааһына буолбут. 370 киһи өлбүт, 6000 тахса киһи бааһырбыт, улахан хоромньу тахсыбыт. === Алтынньы === * [[Алтынньы 1]] — [[Каталония]]ҕа тутулуга суох буолуу туһунан референдум буолбут. Бу референдуму [[Испания]] Конституциятын суута сокуоннайа суоҕунан быһаарбыта. * [[Алтынньы 12]] — [[АХШ]] [[ЮНЕСКО]]-ттан тахсарын туһунан биллэрбит, кини кэнниттэн тута ол туһунан [[Израиль]] биллэрбит. * [[Алтынньы 27]] — [[Каталония]] [[Испания]]ттан тутулуга суоҕун биллэрбит. === Сэтинньи === * [[Сэтинньи 17]] — СӨ Быраастарын I сийиэһэ буолбут. 500 быраас кыттыбыт. * [[Сэтинньи 28]] — Дьокуускайга [[Дьокуускайдааҕы ГРЭС-2|ГРЭС-2]] бастакы уочарата үлэҕэ киирбит. === Ахсынньы === * [[Ахсынньы 4]] — [[Калифорния]] Санта-Паула куоратын аттыгар уот турбут. Түмүгэр Вентура уонна Санта-Барбара уокуруктарын хаппыт Калифорнияҕа саамай бөдөҥ уот туруутугар кубулуйбута. * [[Ахсынньы 6]] — АХШ-ка бэрэсидьиэн [[Дональд Джон Трамп|Дональд Трамп]] дьаһалтата [[Иерусалим]]ы Израиль киин куоратынан билиммит. * [[Ахсынньы 14]] — [[Walt Disney Company|Walt Disney]] хампаанньа 21st Century Fox хампаанньаны 52,4 миллиард дуолларга атыыласпытын туһунан биллэрбит (ол иһигэр 20th Century Fox киинэ устуудьуйаны). == Төрөөбүттэр == == Өлбүттэр == * [[Олунньу 11]] — [[Турантаев Гурий Иванович|Гурий Турантаев]] — тыыл уонна үлэ бэтэрээнэ, норуот мэдиссиинэтин маҕыыстыра, [[Уус-Алдан улууһа|Уус-Алдан улууһун]] (2001) уонна [[Бээрийэ нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)|Бээрийэ нэһилиэгин]] Ытык олохтооҕо. * [[Муус устар 1]] — [[Евгений Евтушенко]] (1932 төр.), бэйиэт уонна прозаик, ССРС уонна РФ судаарыстыбаннай бириэмийэлэрин лауреата. * [[Балаҕан ыйын 27]] — [[Сидоров Борис Игнатьевич|Борис Сидоров]] ([[1946 сыл|1946]] төр.) — Саха судаарыстыбаннай университетыгар үлэлээбит биолог учуонай, биология билимин хандьыдаата, Саха сирин көтөрдөрүн тустарынан кинигэлэр ааптардара, Билимҥэ, тиэхиньикэҕэ уонна үөрэхтээһиҥҥэ СӨ Илин бириэмийэтин лауреата (2006). * [[Сэтинньи 25]] — [[Кузьмина Анна Ивановна|Анна Кузьмина]] (03.03.1933 төр.) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа, РСФСР, САССР үтүөлээх артыыһа, Арассыыйа театральнай искусствотын сайдыытыгар уһулуччулаах кылаатын иһин «Кыһыл көмүс мааска» Национальнай театральнай бириэмийэ лауреата, Саха Өрөспүүбүлүкэтин уонна Хаҥалас улууһун Ытык олохтооҕо, САССР VIII ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаата. * [[Ахсынньы 9]] — [[Леонид Броневой]] (1928 төр.), тыйаатыр уонна киинэ артыыһа, ССРС норуодунай артыыһа. * [[Ахсынньы 13]] — [[Тимофеев Ньургун Семенович|Ньургун Тимофеев]] — саха бэлиитигэ, 2005—2008 сылларга [[Ил Түмэн]] бэрэстээтэлэ, техника билимин хандьыдаата, [[Нам улууһа|Нам]] уонна [[Өлөөн улууһа|Өлөөн]] улуустарын Ытык олохтооҕо. * [[Ахсынньы 29]] — [[Тэрис (Афанасьев Лазарь Андреевич)|Лазарь Афанасьев - Тэрис]] — "Айыы Үөрэҕин" түһэ, филология билимин хандьыдаата, Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ. [[Категория:2017| ]] iqvowxksetj3n80r7683nwgga8vyjoi 430034 430033 2026-08-03T22:53:23Z Ojkhol 24881 /* Бэс ыйа */ 430034 wikitext text/x-wiki {{Сыллар|2017}} '''2017''' сыл. == Туох буолбута == 2017 — Арассыыйаҕа Экология сыла.— Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр — Ыччат сыла. СӨ баһылыга Борисов эппитинэн 2017 сыллаахха ГРЭС-2 бастакы уочарата, 54 социальнай эбийиэк (ол иһигэр 8 оскуола, 27 уһуйаан, 6 мэдиссиинэ эбийиэгэ, 7 култуура эбийиэгэ, 4 күрэс эбийиэгэ, 2 соц көмүскэл эбийиэгэ) тутуллан үлэҕэ киирбит. [[2017 Конфедерация Кубога]] - Арассыыйаҕа ыытыллыбыт футбол күрэһэ === Тохсунньу === * [[Тохсунньу 21]] — [[Дональд Трамп]] бастакы бэрэсидьиэнниир күнүгэр [[АХШ]] 400-тэн тахса куоратыгар уонна 160+ атын дойдуларга ''Дьахталлар марштара'' ааспыт. Марш төрүөтүнэн Дональд Трамп дьахталлары утары этиилэрэ буолбуттар. [[Вашингтон|Вашингтоҥҥа]] 200 000-тан тахса киһи уулуссаҕа тахсыбыт, оттон Америка бары куораттарыгар холбоон — 3,300,000–4,600,000 киһи. === Кулун тутар === * [[Кулун тутар 10]] — [[Соҕуруу Кэриэйэ |Кэриэйэ]] Конституциятын суута [[Пак Кын Хе]] бэрэсидьиэни дуоһунаһыттан ууратарга куоластаабыт. * [[Кулун тутар 16]]—[[Кулун тутар 19|19]] — Дьокуускайга Арассыыйа табаһыттарын IV сийиэстэрэ буолбут. * [[Кулун тутар 26]] — [[Арассыыйа]] үрдүнэн 99 куоракка хоруупсуйаны утары аахсыйалар буолбуттар. === Муус устар === * [[Муус устар 5]] — Чурапчы улууһун [[Кытаанах нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Кытаанах]] нэһилиэгэр, Көчүктэй алааска биллиилээх тюрколог, РСФСР наукатын үтүөлээх диэйэтэлэ, тыл үөрэҕин билимин дуоктара [[Коркина Евдокия Иннокентьевна|Евдокия Коркинаҕа]] мэҥэ таас ууруллубут. * [[Муус устар 20]] — [[Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ]] Кэбээйи улуһуттун төрүттээх [[Саха тыйаатыра|Саха тыйаатырын]] артыыһыгар [[Николаев Анатолий Павлович|Анатолий Николаевка]] анаммыт. * [[Муус устар 30]] — [[Амма (улуус киинэ)|Амматтан]] сылдьар режиссер [[Давыдов Дмитрий Леонидович|Дмитрий Давыдов]] киинэтэ [[Омскай]] куоракка буолбут "Хамсааһын" диэн киинэ бэстибээлигэр икки сүрүн бириэмийэни ылбыт. === Ыам ыйа === === Бэс ыйа === * [[Бэс ыйын 14]] — [[Белград]]тан үс көстөөх Прогар диэн сиргэ [[Сербия|Сиэрбийэҕэ]] олохтоох сахалар көҕүлээһиннэринэн, [[Сиэрбийэ ыһыаҕа|Европа бастакы ыһыаҕа]] диэн ааттаммыт ыһыах ыһыллыбыт. Сүрүн тэрийээччи Лариса Кулаковская эппитинэн, сахалар 11 дойдуттан мустубуттара. Дууб мастан оҥоһуллубут [[сэргэ]] турбута. * [[Бэс ыйын 20]] — [[Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ]] [[Абдылдаев Шаршеналы]] уонна [[Жакиев Бексултан Жакиевич|Жакиев Бексултан]] диэн дьоҥҥо бэриллэрин туһунан ыйаах тахсыбыт. * [[Бэс ыйын 28]] — Дьокуускайга Саха уобалаһын Мэдиссиинэ үлэһиттэрин бастакы сийиэһин кэмигэр Балыыһа үлэһиттэрин сойууһа үөскээбит. Онно 33 киһи киирбит. * [[Бэс ыйын 30]] — аатыра сылдьыбыт Ньурба улууһун баһылыга [[Петрова Варвара Андреевна|Варвара Петроваҕа]] аналлаах искибиэр төрөөбүт дойдутугар [[Үөдэй нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)|Үөдэй]]гэ аһыллыбыт. === От ыйа === * [[От ыйын 7]] — [[ЮНЕСКО]] уонна СӨ ыккардыларыгар Холбоһуктаах коммюникеҕа илии баттааһын буолбут. ЮНЕСКО сүрүн дириэктэрэ Ирина Бокова өрөспүүбүлүкэҕэ кэлэ сылдьан, Арктика оскуолатын арыйыыны, Олоҥхо киинин тутууну, Алдан, Өлүөхүмэ уонна Хаҥалас улуустарыгар «Кембрий» диэн геология паарката тэриллэрин өйүүрүн биллэрбит. Ону таһынан Бокова билим-быраактыка кэмпириэнсийэтин үлэтигэр кыттыбыт, Аан дойду эпостарын бэстибээлигэр уонна «Манчаары оонньууларын» арыйыытыгар Үөһээ Бүлүүгэ сылдьыбыт<ref>[https://ysia.ru/glava-yakutii-i-generalnyj-direktor-yunesko-podpisali-trete-kommyunike/ ysia.ru]</ref>. === Атырдьах ыйа === * [[Атырдьах ыйын 4]] — [[Мирнэй|Мииринэйгэ]] "Мир" туруупка анныгар баар шаахтаҕа уу киирэн, бөдөҥ саахал тахсыбыт. Шаахтаҕа ол саҕана үлэлии сылдьыбыт 151 киһиттэн тута 142 киһитэ быыһаммыт, өссө биир киһини сарсыныгар быыһаабыттара. 8 киһини үс нэдиэлэ тухары көрдөөбүттэрэ да булбатахтара. * [[Атырдьах ыйын 16]] — Аан дойдуга [[Ртуть|ртуть]] туттуллуутун аҕыйатар сыаллаах ''Минамата конвенцията'' күүһүгэр киирбит. === Балаҕан ыйа === * [[Балаҕан ыйын 7]] — [[Миэксикэ]] соҕуруу өттүгэр Чьяпас штаакка буолбут 8,2 бааллаах бөдөҥ сир хамсааһын кэмигэр 60-тан тахса киһи өлбүт. * [[Балаҕан ыйын 10]] — Быыбар күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр Дьокуускай уонна 8 улуус баһылыктара, 211 сэлиэнньэ баһылыктара талыллыбыттар. * [[Балаҕан ыйын 19]] — [[Миэксикэ]]ҕэ Пуэбло куоракка күүстээх сир хамсааһына буолбут. 370 киһи өлбүт, 6000 тахса киһи бааһырбыт, улахан хоромньу тахсыбыт. === Алтынньы === * [[Алтынньы 1]] — [[Каталония]]ҕа тутулуга суох буолуу туһунан референдум буолбут. Бу референдуму [[Испания]] Конституциятын суута сокуоннайа суоҕунан быһаарбыта. * [[Алтынньы 12]] — [[АХШ]] [[ЮНЕСКО]]-ттан тахсарын туһунан биллэрбит, кини кэнниттэн тута ол туһунан [[Израиль]] биллэрбит. * [[Алтынньы 27]] — [[Каталония]] [[Испания]]ттан тутулуга суоҕун биллэрбит. === Сэтинньи === * [[Сэтинньи 17]] — СӨ Быраастарын I сийиэһэ буолбут. 500 быраас кыттыбыт. * [[Сэтинньи 28]] — Дьокуускайга [[Дьокуускайдааҕы ГРЭС-2|ГРЭС-2]] бастакы уочарата үлэҕэ киирбит. === Ахсынньы === * [[Ахсынньы 4]] — [[Калифорния]] Санта-Паула куоратын аттыгар уот турбут. Түмүгэр Вентура уонна Санта-Барбара уокуруктарын хаппыт Калифорнияҕа саамай бөдөҥ уот туруутугар кубулуйбута. * [[Ахсынньы 6]] — АХШ-ка бэрэсидьиэн [[Дональд Джон Трамп|Дональд Трамп]] дьаһалтата [[Иерусалим]]ы Израиль киин куоратынан билиммит. * [[Ахсынньы 14]] — [[Walt Disney Company|Walt Disney]] хампаанньа 21st Century Fox хампаанньаны 52,4 миллиард дуолларга атыыласпытын туһунан биллэрбит (ол иһигэр 20th Century Fox киинэ устуудьуйаны). == Төрөөбүттэр == == Өлбүттэр == * [[Олунньу 11]] — [[Турантаев Гурий Иванович|Гурий Турантаев]] — тыыл уонна үлэ бэтэрээнэ, норуот мэдиссиинэтин маҕыыстыра, [[Уус-Алдан улууһа|Уус-Алдан улууһун]] (2001) уонна [[Бээрийэ нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)|Бээрийэ нэһилиэгин]] Ытык олохтооҕо. * [[Муус устар 1]] — [[Евгений Евтушенко]] (1932 төр.), бэйиэт уонна прозаик, ССРС уонна РФ судаарыстыбаннай бириэмийэлэрин лауреата. * [[Балаҕан ыйын 27]] — [[Сидоров Борис Игнатьевич|Борис Сидоров]] ([[1946 сыл|1946]] төр.) — Саха судаарыстыбаннай университетыгар үлэлээбит биолог учуонай, биология билимин хандьыдаата, Саха сирин көтөрдөрүн тустарынан кинигэлэр ааптардара, Билимҥэ, тиэхиньикэҕэ уонна үөрэхтээһиҥҥэ СӨ Илин бириэмийэтин лауреата (2006). * [[Сэтинньи 25]] — [[Кузьмина Анна Ивановна|Анна Кузьмина]] (03.03.1933 төр.) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа, РСФСР, САССР үтүөлээх артыыһа, Арассыыйа театральнай искусствотын сайдыытыгар уһулуччулаах кылаатын иһин «Кыһыл көмүс мааска» Национальнай театральнай бириэмийэ лауреата, Саха Өрөспүүбүлүкэтин уонна Хаҥалас улууһун Ытык олохтооҕо, САССР VIII ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаата. * [[Ахсынньы 9]] — [[Леонид Броневой]] (1928 төр.), тыйаатыр уонна киинэ артыыһа, ССРС норуодунай артыыһа. * [[Ахсынньы 13]] — [[Тимофеев Ньургун Семенович|Ньургун Тимофеев]] — саха бэлиитигэ, 2005—2008 сылларга [[Ил Түмэн]] бэрэстээтэлэ, техника билимин хандьыдаата, [[Нам улууһа|Нам]] уонна [[Өлөөн улууһа|Өлөөн]] улуустарын Ытык олохтооҕо. * [[Ахсынньы 29]] — [[Тэрис (Афанасьев Лазарь Андреевич)|Лазарь Афанасьев - Тэрис]] — "Айыы Үөрэҕин" түһэ, филология билимин хандьыдаата, Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ. [[Категория:2017| ]] smy674ltkinduk7m1swm91m0tazcwul 430036 430034 2026-08-03T23:03:25Z Ojkhol 24881 /* Сэтинньи */ 430036 wikitext text/x-wiki {{Сыллар|2017}} '''2017''' сыл. == Туох буолбута == 2017 — Арассыыйаҕа Экология сыла.— Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр — Ыччат сыла. СӨ баһылыга Борисов эппитинэн 2017 сыллаахха ГРЭС-2 бастакы уочарата, 54 социальнай эбийиэк (ол иһигэр 8 оскуола, 27 уһуйаан, 6 мэдиссиинэ эбийиэгэ, 7 култуура эбийиэгэ, 4 күрэс эбийиэгэ, 2 соц көмүскэл эбийиэгэ) тутуллан үлэҕэ киирбит. [[2017 Конфедерация Кубога]] - Арассыыйаҕа ыытыллыбыт футбол күрэһэ === Тохсунньу === * [[Тохсунньу 21]] — [[Дональд Трамп]] бастакы бэрэсидьиэнниир күнүгэр [[АХШ]] 400-тэн тахса куоратыгар уонна 160+ атын дойдуларга ''Дьахталлар марштара'' ааспыт. Марш төрүөтүнэн Дональд Трамп дьахталлары утары этиилэрэ буолбуттар. [[Вашингтон|Вашингтоҥҥа]] 200 000-тан тахса киһи уулуссаҕа тахсыбыт, оттон Америка бары куораттарыгар холбоон — 3,300,000–4,600,000 киһи. === Кулун тутар === * [[Кулун тутар 10]] — [[Соҕуруу Кэриэйэ |Кэриэйэ]] Конституциятын суута [[Пак Кын Хе]] бэрэсидьиэни дуоһунаһыттан ууратарга куоластаабыт. * [[Кулун тутар 16]]—[[Кулун тутар 19|19]] — Дьокуускайга Арассыыйа табаһыттарын IV сийиэстэрэ буолбут. * [[Кулун тутар 26]] — [[Арассыыйа]] үрдүнэн 99 куоракка хоруупсуйаны утары аахсыйалар буолбуттар. === Муус устар === * [[Муус устар 5]] — Чурапчы улууһун [[Кытаанах нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Кытаанах]] нэһилиэгэр, Көчүктэй алааска биллиилээх тюрколог, РСФСР наукатын үтүөлээх диэйэтэлэ, тыл үөрэҕин билимин дуоктара [[Коркина Евдокия Иннокентьевна|Евдокия Коркинаҕа]] мэҥэ таас ууруллубут. * [[Муус устар 20]] — [[Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ]] Кэбээйи улуһуттун төрүттээх [[Саха тыйаатыра|Саха тыйаатырын]] артыыһыгар [[Николаев Анатолий Павлович|Анатолий Николаевка]] анаммыт. * [[Муус устар 30]] — [[Амма (улуус киинэ)|Амматтан]] сылдьар режиссер [[Давыдов Дмитрий Леонидович|Дмитрий Давыдов]] киинэтэ [[Омскай]] куоракка буолбут "Хамсааһын" диэн киинэ бэстибээлигэр икки сүрүн бириэмийэни ылбыт. === Ыам ыйа === === Бэс ыйа === * [[Бэс ыйын 14]] — [[Белград]]тан үс көстөөх Прогар диэн сиргэ [[Сербия|Сиэрбийэҕэ]] олохтоох сахалар көҕүлээһиннэринэн, [[Сиэрбийэ ыһыаҕа|Европа бастакы ыһыаҕа]] диэн ааттаммыт ыһыах ыһыллыбыт. Сүрүн тэрийээччи Лариса Кулаковская эппитинэн, сахалар 11 дойдуттан мустубуттара. Дууб мастан оҥоһуллубут [[сэргэ]] турбута. * [[Бэс ыйын 20]] — [[Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ]] [[Абдылдаев Шаршеналы]] уонна [[Жакиев Бексултан Жакиевич|Жакиев Бексултан]] диэн дьоҥҥо бэриллэрин туһунан ыйаах тахсыбыт. * [[Бэс ыйын 28]] — Дьокуускайга Саха уобалаһын Мэдиссиинэ үлэһиттэрин бастакы сийиэһин кэмигэр Балыыһа үлэһиттэрин сойууһа үөскээбит. Онно 33 киһи киирбит. * [[Бэс ыйын 30]] — аатыра сылдьыбыт Ньурба улууһун баһылыга [[Петрова Варвара Андреевна|Варвара Петроваҕа]] аналлаах искибиэр төрөөбүт дойдутугар [[Үөдэй нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)|Үөдэй]]гэ аһыллыбыт. === От ыйа === * [[От ыйын 7]] — [[ЮНЕСКО]] уонна СӨ ыккардыларыгар Холбоһуктаах коммюникеҕа илии баттааһын буолбут. ЮНЕСКО сүрүн дириэктэрэ Ирина Бокова өрөспүүбүлүкэҕэ кэлэ сылдьан, Арктика оскуолатын арыйыыны, Олоҥхо киинин тутууну, Алдан, Өлүөхүмэ уонна Хаҥалас улуустарыгар «Кембрий» диэн геология паарката тэриллэрин өйүүрүн биллэрбит. Ону таһынан Бокова билим-быраактыка кэмпириэнсийэтин үлэтигэр кыттыбыт, Аан дойду эпостарын бэстибээлигэр уонна «Манчаары оонньууларын» арыйыытыгар Үөһээ Бүлүүгэ сылдьыбыт<ref>[https://ysia.ru/glava-yakutii-i-generalnyj-direktor-yunesko-podpisali-trete-kommyunike/ ysia.ru]</ref>. === Атырдьах ыйа === * [[Атырдьах ыйын 4]] — [[Мирнэй|Мииринэйгэ]] "Мир" туруупка анныгар баар шаахтаҕа уу киирэн, бөдөҥ саахал тахсыбыт. Шаахтаҕа ол саҕана үлэлии сылдьыбыт 151 киһиттэн тута 142 киһитэ быыһаммыт, өссө биир киһини сарсыныгар быыһаабыттара. 8 киһини үс нэдиэлэ тухары көрдөөбүттэрэ да булбатахтара. * [[Атырдьах ыйын 16]] — Аан дойдуга [[Ртуть|ртуть]] туттуллуутун аҕыйатар сыаллаах ''Минамата конвенцията'' күүһүгэр киирбит. === Балаҕан ыйа === * [[Балаҕан ыйын 7]] — [[Миэксикэ]] соҕуруу өттүгэр Чьяпас штаакка буолбут 8,2 бааллаах бөдөҥ сир хамсааһын кэмигэр 60-тан тахса киһи өлбүт. * [[Балаҕан ыйын 10]] — Быыбар күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр Дьокуускай уонна 8 улуус баһылыктара, 211 сэлиэнньэ баһылыктара талыллыбыттар. * [[Балаҕан ыйын 19]] — [[Миэксикэ]]ҕэ Пуэбло куоракка күүстээх сир хамсааһына буолбут. 370 киһи өлбүт, 6000 тахса киһи бааһырбыт, улахан хоромньу тахсыбыт. === Алтынньы === * [[Алтынньы 1]] — [[Каталония]]ҕа тутулуга суох буолуу туһунан референдум буолбут. Бу референдуму [[Испания]] Конституциятын суута сокуоннайа суоҕунан быһаарбыта. * [[Алтынньы 12]] — [[АХШ]] [[ЮНЕСКО]]-ттан тахсарын туһунан биллэрбит, кини кэнниттэн тута ол туһунан [[Израиль]] биллэрбит. * [[Алтынньы 27]] — [[Каталония]] [[Испания]]ттан тутулуга суоҕун биллэрбит. === Сэтинньи === * [[Сэтинньи 17]] — СӨ Быраастарын I сийиэһэ буолбут. 500 быраас кыттыбыт. * [[Сэтинньи 20]]—[[Сэтинньи 21|21]] — Аҕыйах ахсааннаах омуктар тылларын, литэрэтиирэлэрин уонна култуураларын учууталларын бастакы сийиэһэ Санкт-Петербурга А.И. Герцен аатынан РГПУ-га буолбут. Тэрээһиҥҥэ 30 эрэгийиэнтэн 350 киһи кыттыбыт. Бу тэрээһини СӨ үөрэҕин министиэристибэтэ көҕүлээбитэ. * [[Сэтинньи 28]] — Дьокуускайга [[Дьокуускайдааҕы ГРЭС-2|ГРЭС-2]] бастакы уочарата үлэҕэ киирбит. === Ахсынньы === * [[Ахсынньы 4]] — [[Калифорния]] Санта-Паула куоратын аттыгар уот турбут. Түмүгэр Вентура уонна Санта-Барбара уокуруктарын хаппыт Калифорнияҕа саамай бөдөҥ уот туруутугар кубулуйбута. * [[Ахсынньы 6]] — АХШ-ка бэрэсидьиэн [[Дональд Джон Трамп|Дональд Трамп]] дьаһалтата [[Иерусалим]]ы Израиль киин куоратынан билиммит. * [[Ахсынньы 14]] — [[Walt Disney Company|Walt Disney]] хампаанньа 21st Century Fox хампаанньаны 52,4 миллиард дуолларга атыыласпытын туһунан биллэрбит (ол иһигэр 20th Century Fox киинэ устуудьуйаны). == Төрөөбүттэр == == Өлбүттэр == * [[Олунньу 11]] — [[Турантаев Гурий Иванович|Гурий Турантаев]] — тыыл уонна үлэ бэтэрээнэ, норуот мэдиссиинэтин маҕыыстыра, [[Уус-Алдан улууһа|Уус-Алдан улууһун]] (2001) уонна [[Бээрийэ нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)|Бээрийэ нэһилиэгин]] Ытык олохтооҕо. * [[Муус устар 1]] — [[Евгений Евтушенко]] (1932 төр.), бэйиэт уонна прозаик, ССРС уонна РФ судаарыстыбаннай бириэмийэлэрин лауреата. * [[Балаҕан ыйын 27]] — [[Сидоров Борис Игнатьевич|Борис Сидоров]] ([[1946 сыл|1946]] төр.) — Саха судаарыстыбаннай университетыгар үлэлээбит биолог учуонай, биология билимин хандьыдаата, Саха сирин көтөрдөрүн тустарынан кинигэлэр ааптардара, Билимҥэ, тиэхиньикэҕэ уонна үөрэхтээһиҥҥэ СӨ Илин бириэмийэтин лауреата (2006). * [[Сэтинньи 25]] — [[Кузьмина Анна Ивановна|Анна Кузьмина]] (03.03.1933 төр.) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа, РСФСР, САССР үтүөлээх артыыһа, Арассыыйа театральнай искусствотын сайдыытыгар уһулуччулаах кылаатын иһин «Кыһыл көмүс мааска» Национальнай театральнай бириэмийэ лауреата, Саха Өрөспүүбүлүкэтин уонна Хаҥалас улууһун Ытык олохтооҕо, САССР VIII ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаата. * [[Ахсынньы 9]] — [[Леонид Броневой]] (1928 төр.), тыйаатыр уонна киинэ артыыһа, ССРС норуодунай артыыһа. * [[Ахсынньы 13]] — [[Тимофеев Ньургун Семенович|Ньургун Тимофеев]] — саха бэлиитигэ, 2005—2008 сылларга [[Ил Түмэн]] бэрэстээтэлэ, техника билимин хандьыдаата, [[Нам улууһа|Нам]] уонна [[Өлөөн улууһа|Өлөөн]] улуустарын Ытык олохтооҕо. * [[Ахсынньы 29]] — [[Тэрис (Афанасьев Лазарь Андреевич)|Лазарь Афанасьев - Тэрис]] — "Айыы Үөрэҕин" түһэ, филология билимин хандьыдаата, Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ. [[Категория:2017| ]] 2jzmr62c1hfj2u52xj72utwr566c9k5 Беларусь солкуобайа 0 29179 430037 393339 2026-08-03T23:35:54Z Orange-kun 5033 430037 wikitext text/x-wiki {{Infobox Currency | currency_name_in_local = беларускі рубель | image_1 = Belarus-2000-Bill-10-Obverse.jpg | image_title_1 = 10 солкуобай | image_2 = 10000-rubles-Belarus-2000-f.jpg | image_title_2 = 10000 солкуобай | iso_code = BYR | using_countries = [[Билэ:Flag of Belarus.svg|20px]] [[Беларусь]] | inflation_rate = | inflation_source_date = | subunit_ratio_1 = | subunit_name_1 = | symbol = [[Билэ:BYN symbol.svg|10px|baseline|link=]] | plural = | plural_subunit_1 = | used_coins = | used_banknotes = 100, 500, 1000, 5000, 10 000, 20 000, 50 000, 100 000, 200 000 солкуобай | issuing_authority = [[Беларусь Национальнай Баана]]<!--Национальный банк Республики Беларусь--> | issuing_authority_website = http://www.nbrb.by/ }} '''Беларусь солкуобайа''' ({{lang-be|беларускі рубель}}, <code>BYR</code>) диэн [[Беларусь]] валютатын биирдигэ. == Банкноталар == <gallery> Билэ:Belarus-2000-Bill-10-Obverse.jpg|10 солкуобай Билэ:Belarus-2000-Bill-10-Reverse.jpg|10 солкуобай Билэ:Belarus-2000-Bill-20-Obverse.jpg|20 солкуобай Билэ:Belarus-2000-Bill-20-Reverse.jpg|20 солкуобай Билэ:Belarus-2000-Bill-50-Obverse.jpg|50 солкуобай Билэ:Belarus-2000-Bill-50-Reverse.jpg|50 солкуобай Билэ:100-rubles-Belarus-2000-f.jpg|100 солкуобай Билэ:100-rubles-Belarus-2000-b.jpg|25 солкуобай Билэ:Belarus-2000-Bill-500-Obverse.jpg|500 солкуобай Билэ:Belarus-2000-Bill-500-Reverse.jpg|500 солкуобай Билэ:1000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|1000 солкуобай Билэ:1000-rubles-Belarus-2000-b.jpg|1000 солкуобай Билэ:5000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|5000 солкуобай Билэ:5000-rubles-Belarus-2000-b.jpg|5000 солкуобай Билэ:10000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|10000 солкуобай Билэ:10000-rubles-Belarus-2000-b.jpg|10000 солкуобай Билэ:20000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|20000 солкуобай Билэ:20000-rubles-Belarus-2000-b.jpg|20000 солкуобай Билэ:50000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|50000 солкуобай Билэ:50000-rubles-Belarus-2000-b.jpg|50000 солкуобай Билэ:100000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|100000 солкуобай Билэ:100000-rubles-Belarus-2000-b.jpg|100000 солкуобай Билэ:200000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|200000 солкуобай Билэ:200000-rubles-Belarus-2000-b.jpg|200000 солкуобай </gallery> == Быһаарыылар == {{Быһаарыылар}} [[Категория:Валюта]] [[Категория:Беларусь]] e357pq67b25cm9utyikuw21btyj0bx0 Скрябин Валерий Степанович 0 36143 430038 421621 2026-08-04T06:28:09Z ~2026-42809-11 29400 Икки хос сиэнин эбтим 430038 wikitext text/x-wiki [[File:Скрябин Валерий Степанович.JPG|thumb|Скрябин Валерий Степанович. Абаҕа нэһ., Амма улууһа]] '''Скрябин Валерий Степанович''' — ([[1933]], [[Алтынньы 8]], Абаҕа, Амма улууһа) [[Амма улууһа]] уонна [[Абаҕа нэһилиэгэ (Амма улууһа)|Абаҕа]] нэһилиэк бочуоттаах олохтооҕо, [[РСФСР]] Верховнай сэбиэтин дьокутаата, тыыл, үлэ бэтэрээнэ. Кэргэнэ Софья Петровна Скрябина, 4 оҕолоох, 7 сиэннээх, икки хос сиэннээх.. [[1956]] Строд аат. колхозка үлэтин саҕалаабыта, кэлин Өлүөхүмэтээҕи тыа хаһаайыстыбатын техникумугар механизация салаатын бүтэрэн механик идэтин ылан колхозка үлэтин салҕыыр. Ити сылларга эт-үүт былаана улаатан истэҕин ахсын от бэлэмээһин илии уонна ат-көлө көмөтүнэн кыаттарбат түгэннэрэ үөскээбит. Онно механизатор идэтэ улаханнык турбут. Колхоз бырабылыанньата көҕүлээһининэн Валерий Степанович 15 эдэр уолаттары механик идэтигэр үөрэппит. [[1961]] 15 киһилээх механизированнай звенону салайан окко үлэлэппит. Ол сыл хас биирдии отчут 960 центнер оттоон звено эбэһээтилистибэтин 127% толорбут. [[1962]] биирдии бэйэлэрэ 1136 центнер от охсон звено көрдөрүүтүн өссө үрдэтэр. Ол сыл Саха сирин механизатордарыгар от хомууругар механизация быhаарар суолталааҕын ɵйдɵɵн туран, үгүс механизированнай звенолары тэрийтэлээн, техника күүһүн туhанан колхозтар, совхозтар хаhаайыстыбалырын сүрүн салаатын – общественнай сʏɵhүнү дэлэй аhылыгынан хааччыйыаҕын диэн ыҥырыы таhаарбыт. [[1963]] [[РСФСР]] Верховнай сэбиэтин 6 ыҥырыытыгар депутатынан быыбардаммыт. Ленинградтаађы тыа хаhаайыстыбатын институтугар үɵрэнэн инженер-механик идэтин ылбыта. Υɵрэнэ сылдьан Смольнайга ССКП кэккэтигэр киирбитэ. Депутат быhыытынан, 1963-1967 сылларга Абаҕаҕа 320 миэстэлээх оскуола тутуута, Алдан куоракка 4 этээстээх таас оскуола тутуута, Чапчылҕаннааҕы МТС таас мастарыскыайа, Аллараа Кураанахтааҕы кɵмʏhʏ хостуур драгаҕа техническай оборудование, ЛенинградтааҔы СХИ-га лабораторнай оборудование, Өлүөхүмэтээҕи леспромхозка - 5 автобус, Горнайга - вездеход, Аммаҕа дорожнай управленияҕа - 2 грейдеры булан биэрии уонна да атын быыбардааччыларын накааhын толорбута. Кэлин, пенсияҕа тахсыар диэри, Абаҕа орто оскуолатыгар производственнай үɵрэхтээhин учууталынан үлэлээбитэ. Оскуолаҕа үлэлиир сылларыгар толору ирдэбилгэ эппиэттиир трактороведение кабинетын тэрийбитэ. Үөрэппит оҕолоро улуустааҕы, республикатааҕы “Эдэр сири хорутааччы“ күрэх хас да төгүллээх кыайыылаахтара, призердара буолбуттара. Сайынын ʏлэ сынньалаҥ лааҕырыгар улаатан эрэр уолаттары мунньан тыа хаhаайыстыбатын массыыналарын (сеялкалары, бороналары, булууктары, косилкалары, крапкалары) ɵрɵмʏɵннээhини тэрийэн Строд аатынан совхозка кɵмɵлɵһөллɵр эбит. Всеобучка үөрэппит оҕолоруттан Республика биллэр механизатордара тахсыбыттара: Коммунар Дмитрьевич Тылбыков - САССР норуотун хаһаайыстыбатын ʏтʏɵлээх ʏлэhитэ, И.Я. Строд аатынан совхоз механизированнай звенотун салайааччыта, социалистическай куоталаhыы хас да тɵҕʏллээх кыайыылааҕа, И.Я. Строд аатынан бириэмийэ лауреата, Ворошил Иванович Сутаков – Бочуот Знага орден кавалера, тракторист-комбайнер, Гаврил Никитич Еремеев - "Гражданскай килбиэн" знактаах уо.д.а. == Литэрэтиирэ == * {{Ыстатыйа|ссылка=https://амгагазета.рф/valerij-skryabin-dojdum-sajdaryn-tuhugar-turuulahan-yleleebitim/|заглавие=Валерий Скрябин “Дойдум сайдарын туһугар туруулаһан үлэлээбитим”|год=2023|издание=Амма олого Регистрационный номер: ЭЛ № ФС 77 - 79505|месяц=10|число=08}} [[Категория:Дьоннор алпабыытынан]] [[Категория:Саха биллиилээх дьоно]] [[Категория:Амма улууһугар төрөөбүттэр]] [[Категория:Абаҕа нэһилиэгэр төрөөбүттэр]] pantojrt6qf77tit0js4fx5kn3dn86b Кыттааччы:Soldatov Timur 2 52267 430029 421536 2026-08-03T16:24:27Z Soldatov Timur 23703 /* Мин туспунан */ 430029 wikitext text/x-wiki == Мин туспунан == Мин ону-маны билиэн-көрүөн баҕарар киһибин. Сахалыы, нууччалыы билэбин. Аангыл, туурак, татаар тылын үөрэтэбин. Саха сириттэн төрүттээхпин. Я просто человек, которому просто нравится узнавать что-то новое . Владею русским и якутским языками. Изучаю английский, турецкий, татарский. Я из Республики Саха. I'm just a person who just likes to learn something new. I speak Russian and the Sakha language. I learn English, Turkish, Tatar languages. I from Sakha Republic. == Contact me == timursoldatov336@gmail.com 7qmslt98x7978qly365mqtlzodololr Татаар аһа-үөлэ 0 58593 430063 429150 2026-08-04T07:01:45Z InternetArchiveBot 20075 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 430063 wikitext text/x-wiki [[Билэ:Tatarkitchenplov.jpg|thumb|right|Плов]] '''Татаар аһа-үөлэ''' — бу аатынан сүнньүнэн [[Волга]]ҕа (Итилгэ) ол аата [[Татарстаан|Татарстааҥҥа]] уонна тулалыыр сирдэргэ олорор [[татаардар]] астарын-үөллэрин ааттыыллар. Татаар аһа-үөлэ Волга өрүс тула былыр олорбут [[Булҕардар|булгар]] омуктартан силис тардар диэн буолар. Кинилэр, сабаҕалааһын быһыытынан 1500 сыл кэриҥэ ынараа өттүгэр көс олохторун уларытан сири оҥорууга көспүттэр диэн буолар. Ол эрээри сүөһүнү иитии син биир сүрүн дьарыктарыттан биирдэстэринэн хаалбыт. Бу омук билиҥҥи үгэс буолбут аһын-үөлүн сайдыытын кэрэһилээбит. Биллэн турар, ити сиргэ элбэх омук симиллэ олорбут буолан, татаардар астара-үөллэрэ аттыларыгар олорбут омуктар астарыттан-үөллэриттэн элбэҕи бэриһиннэрбит — [[Марилар|марилар]]тан, [[Удмуртар|удмуртар]]тан, [[нууччалар]]тан, ону таһынан Орто Азия омуктарыттан. Омук олорор сирин географиятыттан эмиэ аһа-үөлэ тутулуктаах. Татаардар олорор сирдэрэ икки гегорафия зонатын кирбиитигэр сөп түбэһэр — хотугу тыалар уонна соҕуруу кэйээрдэр (истиэп), ону таһынан икки бөдөҥ өрүс үрдүгэр олороллоро дьайар — Волга уонна [[Кама]]. Бу өрүстэр атыы-эргиэн сайдыытыгар дьайбыт буоланнар, ас-үөл эгэлгэтигэр эмиэ дьайбыттар. Татаар аһа-үөлэ сүнньүнэн манна үгэс буолбут тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатыгар олоҕурар — туораахтаах култуураларга уонна сүөһүнү иитиигэ. Онон оҕуруот аһа уонна фрукта манна былыр оччо тэнийбэтэх сирэ. Эттэн ынах уонна хой этэ тарҕаммыт, ону таһынан сылгы этин сииллэр. Үүт сүнньүнэн [[иэдьэгэй]] уонна [[сүөгэй]] оҥорууга тутуллар эбит. Дьиэ көтөрдөрүн кэлин киэҥник туһанар буолбуттар. Ону таһынан ыҥырыаны иитэн мүөт хомуйаллара. === Үгэс буолбут татаар аһа-үөлэ === * Миин * Сүрүн ас-үөл * Бурдук ас * Минньигэс ас ==== Миин ==== Миинннэрэ эттэн, кууруссаттан, балыктан, оҕуруот аһыттан, тэллэйтэн буһарыллар. Мииҥҥэ лапса, курууппа уонна оҕуруот аһын кутан хойуннарыахтарын сөп. Саамай элбэхтик лапсалаах уонна эт кырбастаах миини иһэллэр. Сороҕор мииҥҥэ эриллибит эт төкүнүктэрин (фрикаделька) кутуохтарын сөп. Бырааһынньык аһын быһыытынан мииннээх пильмень (нууччалыы пельмень) туһаныллар. ==== Сүрүн ас-үөл ==== Сүрүн аһы-үөлү эттэн, курууппаттан уонна хортуоскаттан буһараллар. Эти эбэтэр кууруссаны мииҥҥэ буһаран баран кыра гына кырбастаан гарнирдаан биэрэллэр. Эти сороҕор ыһаарылыыллар. Хортуоскаҕа ньыһыллыбыт хрен куталлар. Бялиш — үгэс буолбут былыргы ас. Эмис эт тороохойдорун ([[хой]], [[ынах]], [[Хаас (көтөр)|хаас]] эбэтэр хаас иһэ) курууппаны кытта булкуйан баран көһүйэҕэ кутан оһох иһигэр буһараллар. Тутырма — очоҕоско кып-кыра гына кырбастаммыт быары уонна курууппаны булкуйан куталлар. Плов — үксүн ыҥырыылаах киэһээ аһылыкка сииллэр. Казань пилава диэн ааттаан элбэх сирдэргэ бэлэмниир бүлүүдэлээхтэр. Бишбармак эбэтэр куллама — эти лапсаны кытта буһарыы көрүҥэ. Эти кыһын тоҥорон харайаллар. Саас сайын эттэрин тууһууллар уонна ыыһыыллар. [[Сылгы]] этиттэн халбаһыы оҥороллор (казылык). Ыыһаммыт хаас уонна кус этин деликатес быһыытынан туһаналлар. Татаар аһыгар-үөлүгэр сымыыты киэҥник туһаналлар. Сүнньүнэн куурусса сымыытын. Ууга буһаран, ыһаарылаан уонна оһох иһигэр буһаран сииллэр. Курууппаттан араас хааһылары буһараллар, онно просо, гречка, овсянка, рис, горох туһаналлар. ==== Бурдук ас ==== [[Билэ:Kistibij.jpg|thumb|right|Кыстыбый]] Бурдуктан элбэх аһы оҥороллор. Килиэп (икмак, ипи, эпэй) буһаралларыгар көтөхтөрүүлээх чиэстэни туһаналлар. Былыр килиэптэрин сүнньүнэн оруостан буһараллара (хара килиэп). Кабаратма — көтөхтөрүүлээх чиэстэттэн хобордооххо эбэтэр хочуолга оргуйбут арыыга кутан буһарыллар блинчик. Кабаратмааны сылаастыы сииллэр, элбэхтик арыылыыллар. Көннөрү чиэстэттэн кыймак диэн блины буһараллар. Нуучча блинытыттан халыҥ буолар. Бу аһы сүнньүнэн сарсыардааҥы аһылыкка ууллубут арыыны кытта биэрэллэр. Кыстыбый (кюзикмяк) — диэн блины иһигэр буспут просо хааһыта угуллубут аһылык. Сороҕор просо оннугар хортуоска угаллар. Бэлиш — сороҕор көтөхтөрүүлээх, сороҕор көннөрү чиэстэттэн оҥороллор. Иһигэр сыалаах эти куталлар. Былыр бялиш үрдүгэр хайаҕастаах намыһах конус курдук оҥоһуллар этэ. Билигин формата араас буолуон сөп. Бэлиш көрүҥэ очпочмак — үс муннуктаах иһигэр лууктаах эрииллибит эттээх бурдук ас. Өссө биир онно майгынныыр ас — перемеч (пярамяч). Бу ас төгүрүк буолар, иһигэр кырбаммыт (эриллибит) буспут эттээх, ыһаарылыыллар (бэрэски көрүҥэ). Бэккэн (тэкэ), ый курдук көрүҥнээх улахан бэрэски, иһэ араас оҕуруот аһа (сүнньүнэн тыква, хаппыыста, моркуоп). Сумса — бэрэски курдук, иһигэр эттээх уонна ристээх. Губадия — улахан пирог, иһэ хас да хаттыгастаах буолар, онно рис, хаппыт фрукталар, корт (хаппыт туустаах сыыр) киирэр. Бырааһынньыкка бэлэмнииллэр. ==== Мииньигэс ас ==== Челпек — фритюрга ыһаарыламмыт блинчик Катлама — маактаах, кунжууттаах, кортах, эриэхэлээх оһох иһигэр буһарыллыбыт булочка. Кош теле («көтөр тыла»), ыһаарыламмыт чиэстэ тоорохойдоро, квадратик эбэтэр ромбик формалаах буолар. Чакчак (чек-чек) — түүр омуктарга үксүлэригэр баар мүөттээх бурдук ас. === Утахтар === Айран — аһыйбыт үүккэ уу кутан оҥороллор. Квас — оруос бурдугун ууга көөнньөрөн бэлэмнииллэр. Шербет — мүөттэн оҥоруллар арыгыта суох утах. Былыр урууга бэлэмнииллэрэ. Чэй — сүнньүнэн барбыт хара чэйи үүттээн иһэллэр. == Сигэлэр == * [http://tat.tnv.ru/program/show/93 «Яңа Гасыр» телерадиокомпаниясе]{{Deadlink|date=February 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&nbsp;— «Секреты татарской кухни» тапшыруы * [http://watan.su/ash-bulmase/ Минем йорт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130926070827/http://watan.su/ash-bulmase/ |date=2013-09-26 }}&nbsp;— Татар милли ризыклары. Рецептлар, фотолар һәм башкалар. * [https://msk.sweetmarin.ru/news/inform/ Блог Рецептов]&nbsp;— Дөньядагы барлык рецептлар җыелмасы. * [http://tyk.tatar/ tyk.tatar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260529233051/https://tyk.tatar/ |date=2026-05-29 }}&nbsp;— Татарча рецептлар сайты. [[Категория:Татаардар]] [[Категория:Ас-үөл]] ceytjbfy7m847igp7ojfzzalz4dgmed Кыттааччы ырытыыта:Soldatov Timur 3 58809 430028 430003 2026-08-03T15:58:27Z Soldatov Timur 23703 /* Биики-саас — 2026 */ хоруй 430028 wikitext text/x-wiki == [[Бикипиэдьийэ:Күрэс:Биики-саас — 2026|Биики-саас — 2026]] == Добрый вечер! От имени [[m:Wikimedia_Community_of_Tatar_language_User_Group/tt#Катнашуда кызыксынганнар|группы татароязычных викимедийцев]] поздавляю Вас с призовым местом в марафоне «[[Бикипиэдьийэ:Күрэс:Биики-саас — 2026|Биики-саас — 2026]]». Для получения приза, прошу написать мне на почту (<small>igabidullin@mail.ru</small>) свой почтовый адрес и имя участника. ВАЖНО!!! Информацию нужно направить до конца дня 10 августа 2026 года. Если победители не успеют это сделать, то, к сожалению, призовые суммы не получат! Сумма будет распределена между другими. С уважением и благодарностью, участник группы татароязычных участников сообщества Викимедиа--[[Кыттааччы:Il Nur|Il Nur]] ([[Кыттааччы ырытыыта:Il Nur|ырытыы]]) 17:49, 1 Атырдьах ыйын 2026 (UTC) :Исәнмесез, сезгә яздым. [[Кыттааччы:Soldatov Timur|Soldatov Timur]] ([[Кыттааччы ырытыыта:Soldatov Timur|ырытыы]]) 15:58, 3 Атырдьах ыйын 2026 (UTC) 20p6y7ujc6ru7pfqrta5uxy3n9f16k3 Халыып:Potd/2026-09-1 10 58814 430039 2026-08-04T06:33:09Z Egerman 4059 "Wreck of Cabo de Santa Maria, 2010 December - 4.jpg" саҥа сирэй оҥоһулунна 430039 wikitext text/x-wiki Wreck of Cabo de Santa Maria, 2010 December - 4.jpg p27jz9prj3lgkjbcy1wi6y32pbqijfm Халыып:Potd/2026-09-1 (sah) 10 58815 430040 2026-08-04T06:34:03Z Egerman 4059 "Кабо-Верде, Боа-Виста арыытын кытылыгар алдьаммыт Кабо-Санта-Мария теплоход куорпуһа" саҥа сирэй оҥоһулунна 430040 wikitext text/x-wiki Кабо-Верде, Боа-Виста арыытын кытылыгар алдьаммыт Кабо-Санта-Мария теплоход куорпуһа ia935u8oquhwgg9libowvmdzazclsiq Халыып:Potd/2026-09-2 (sah) 10 58816 430041 2026-08-04T06:34:36Z Egerman 4059 "Кыһыл муоратааҕы кабуба (Heniochus intermedius)" саҥа сирэй оҥоһулунна 430041 wikitext text/x-wiki Кыһыл муоратааҕы кабуба (Heniochus intermedius) tkapyj2sckq1so6jhp4uoasika8ni8q Халыып:Potd/2026-09-2 10 58817 430042 2026-08-04T06:34:46Z Egerman 4059 "Pez estandarte del mar Rojo (Heniochus intermedius), mar Rojo, Egipto, 2023-04-15, DD 36.jpg" саҥа сирэй оҥоһулунна 430042 wikitext text/x-wiki Pez estandarte del mar Rojo (Heniochus intermedius), mar Rojo, Egipto, 2023-04-15, DD 36.jpg 2fhr527l5k9tfsdc32zwthyvi41fw8g Халыып:Potd/2026-09-3 10 58818 430043 2026-08-04T06:35:18Z Egerman 4059 "Almabtrieb Freiburger Alpe - Anna schmückt ein Schild mit dem Namen der Alpe, der Max unterstützt seine Mama.jpg" саҥа сирэй оҥоһулунна 430043 wikitext text/x-wiki Almabtrieb Freiburger Alpe - Anna schmückt ein Schild mit dem Namen der Alpe, der Max unterstützt seine Mama.jpg 6sre9c72jscmb703qptj81jzb49dqax Халыып:Potd/2026-09-3 (sah) 10 58819 430044 2026-08-04T06:35:45Z Egerman 4059 "Ийэ уонна уол Германия Баварскай Альпаларыгар Алмабтриб кэмигэр оттуттан төннөр ынахтарга киэргэтии оҥороллор." саҥа сирэй оҥоһулунна 430044 wikitext text/x-wiki Ийэ уонна уол Германия Баварскай Альпаларыгар Алмабтриб кэмигэр оттуттан төннөр ынахтарга киэргэтии оҥороллор. pxmckb6ixyvypnv1gyhr4k7exckpo2z Халыып:Potd/2026-09-4 10 58820 430045 2026-08-04T06:36:09Z Egerman 4059 "Norderney, Marienhöhe -- 2025 -- 9295-9.jpg" саҥа сирэй оҥоһулунна 430045 wikitext text/x-wiki Norderney, Marienhöhe -- 2025 -- 9295-9.jpg t53klkdakqilkat1erdcjxhsbtqfdtl Халыып:Potd/2026-09-4 (sah) 10 58821 430046 2026-08-04T06:36:29Z Egerman 4059 "Германия Нордерни арыытыгар баар пляжнай кафе түүнүн көстүүтэ" саҥа сирэй оҥоһулунна 430046 wikitext text/x-wiki Германия Нордерни арыытыгар баар пляжнай кафе түүнүн көстүүтэ gz2p9ukhtb5qjc4gi5z9mc4qggqpj8l Халыып:Potd/2026-09-5 10 58822 430047 2026-08-04T06:36:52Z Egerman 4059 "Tallinna vanalinn päikesetõusu ajal.jpg" саҥа сирэй оҥоһулунна 430047 wikitext text/x-wiki Tallinna vanalinn päikesetõusu ajal.jpg qn04sos7ge95y6tfwe0vhkh876yp7jx Халыып:Potd/2026-09-5 (sah) 10 58823 430048 2026-08-04T06:37:10Z Egerman 4059 "Таллинн былыргы куората күн тахсыытыгар." саҥа сирэй оҥоһулунна 430048 wikitext text/x-wiki Таллинн былыргы куората күн тахсыытыгар. 558y1h1a4jml1osdtynatacugw03ns5 Халыып:Potd/2026-09-6 (sah) 10 58824 430049 2026-08-04T06:37:33Z Egerman 4059 "Индийскэй носорог (Rhinoceros unicornis) Нараяни өрүс аттыгар, Непал." саҥа сирэй оҥоһулунна 430049 wikitext text/x-wiki Индийскэй носорог (Rhinoceros unicornis) Нараяни өрүс аттыгар, Непал. cstqgywmukuk5llh7njcby9sgh31vw4 Халыып:Potd/2026-09-6 10 58825 430050 2026-08-04T06:37:47Z Egerman 4059 "Indian rhinoceros (Rhinoceros unicornis) 1.jpg" саҥа сирэй оҥоһулунна 430050 wikitext text/x-wiki Indian rhinoceros (Rhinoceros unicornis) 1.jpg 2v72jy64t1orl19iu95bacz9gs3k9my Халыып:Potd/2026-09-7 10 58826 430051 2026-08-04T06:38:16Z Egerman 4059 "Gary Plant Tubular Steel Corporation.jpg" саҥа сирэй оҥоһулунна 430051 wikitext text/x-wiki Gary Plant Tubular Steel Corporation.jpg gmzjdgubgznwpkdbacmja0kf8i2tvrx Халыып:Potd/2026-09-7 (sah) 10 58827 430052 2026-08-04T06:38:53Z Egerman 4059 "Пегги Бриджман, бэйэтин кэмигэр биир бастыҥ дьахтар сварщик, АХШ Индиана штатыгар Гэри куоракка практиканнарга сварочнай ньымалары үөрэтэр." саҥа сирэй оҥоһулунна 430052 wikitext text/x-wiki Пегги Бриджман, бэйэтин кэмигэр биир бастыҥ дьахтар сварщик, АХШ Индиана штатыгар Гэри куоракка практиканнарга сварочнай ньымалары үөрэтэр. t5fjewcodxopj6novy0wwjjgoe495vn Халыып:Potd/2026-09-8 10 58828 430053 2026-08-04T06:39:12Z Egerman 4059 "Sunset over Trommekilen from Norrkila 6.jpg" саҥа сирэй оҥоһулунна 430053 wikitext text/x-wiki Sunset over Trommekilen from Norrkila 6.jpg 36s0m9knzgvnean5cjwgvqww7mh1ls1 Халыып:Potd/2026-09-8 (sah) 10 58829 430054 2026-08-04T06:39:46Z Egerman 4059 "Ниэби кубулутар ​​собуот үрдүгэр күн киириитэ, Лисекил, Швеция" саҥа сирэй оҥоһулунна 430054 wikitext text/x-wiki Ниэби кубулутар ​​собуот үрдүгэр күн киириитэ, Лисекил, Швеция 7if6pn2wo5enblafmklja3p1732roim Халыып:Potd/2026-09-9 10 58830 430055 2026-08-04T06:40:28Z Egerman 4059 "189 Red-and-green macaw couple flying in Chapada dos Guimarães National Park Photo by Giles Laurent.jpg" саҥа сирэй оҥоһулунна 430055 wikitext text/x-wiki 189 Red-and-green macaw couple flying in Chapada dos Guimarães National Park Photo by Giles Laurent.jpg 19kblkz579w701zwp7uunk8g0p3z8ye Халыып:Potd/2026-09-9 (sah) 10 58831 430056 2026-08-04T06:41:12Z Egerman 4059 "Бразилия, Чапада-дус-Гимаранес национальнай пааркатыгар баар Саһархай кынаттаах ара (Ara chloropterus) паарата" саҥа сирэй оҥоһулунна 430056 wikitext text/x-wiki Бразилия, Чапада-дус-Гимаранес национальнай пааркатыгар баар Саһархай кынаттаах ара (Ara chloropterus) паарата 2kmdn68wdpt7ds42ozegscent5vhs8g Халыып:Potd/2026-09-10 10 58832 430057 2026-08-04T06:41:31Z Egerman 4059 "Barred Buttonquail in Bhigwan August 2025 by Tisha Mukherjee 17.jpg" саҥа сирэй оҥоһулунна 430057 wikitext text/x-wiki Barred Buttonquail in Bhigwan August 2025 by Tisha Mukherjee 17.jpg ryh7vp0hbddgsi31qvmhiibkm0gdg1v Халыып:Potd/2026-09-10 (sah) 10 58833 430058 2026-08-04T06:42:19Z Egerman 4059 "Индия Махараштратыгар баар полосатый трехплавник (Turnix suscitator)" саҥа сирэй оҥоһулунна 430058 wikitext text/x-wiki Индия Махараштратыгар баар полосатый трехплавник (Turnix suscitator) 3gt3etoyz5c79tdhwykm76538uon82j Халыып:Potd/2026-09-11 10 58834 430059 2026-08-04T06:42:44Z Egerman 4059 "Baikal, Cape Burhan, Olkhon Island, Lake Baikal, Russia.jpg" саҥа сирэй оҥоһулунна 430059 wikitext text/x-wiki Baikal, Cape Burhan, Olkhon Island, Lake Baikal, Russia.jpg 125spb3r89bafdm0h492vad6rm2l372 Халыып:Potd/2026-09-11 (sah) 10 58835 430060 2026-08-04T06:44:15Z Egerman 4059 "Бурхан тумула уонна Шаманка тааһа, Байкал, Иркутскай уобалас, Арассыыйа" саҥа сирэй оҥоһулунна 430060 wikitext text/x-wiki Бурхан тумула уонна Шаманка тааһа, Байкал, Иркутскай уобалас, Арассыыйа g29nid2lki5yl077nuxuam2e4eif73i Халыып:Potd/2026-09-12 10 58836 430061 2026-08-04T06:44:39Z Egerman 4059 "Sankt Olofs kyrkoruin september 2013 01.jpg" саҥа сирэй оҥоһулунна 430061 wikitext text/x-wiki Sankt Olofs kyrkoruin september 2013 01.jpg 20bj5r24fs8s0wdi8qi4lc3u4p3s5na Халыып:Potd/2026-09-12 (sah) 10 58837 430062 2026-08-04T06:45:00Z Egerman 4059 "Швеция Сигтуна куоратыгар Сибэтиэй Олаф таҥара дьиэтин урусхаллара" саҥа сирэй оҥоһулунна 430062 wikitext text/x-wiki Швеция Сигтуна куоратыгар Сибэтиэй Олаф таҥара дьиэтин урусхаллара 3ub6d8dzijqeyvnbcpf1nw8zlkmpxya