Бикипиэдьийэ sahwiki https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D2%AF%D1%80%D2%AF%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D1%80%D1%8D%D0%B9 MediaWiki 1.47.0-wmf.14 first-letter Миэдьийэ Аналлаах Ырытыы Кыттааччы Кыттааччы ырытыыта Бикипиэдьийэ Бикипиэдьийэ ырытыыта Билэ Билэ ырытыыта MediaWiki MediaWiki-ни ырытыы Халыып Халыыбы ырытыы Көмө Көмөнү ырытыы Категория Категорияны ырытыы TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 3407 430131 416763 2026-08-11T03:06:11Z ~2026-44017-60 29439 /* */ 430131 wikitext text/x-wiki {{Infobox Russian federal city |EnglishName=Moscow |RussianName=Москва |SakhaName=Маскуба уонна Москуба |Skyline=StBasile SpasskayaTower Red Square Moscow.hires.jpg |SkylineLegend=[[Кыhыл майдаан]] |LatDeg=55 |LatMin=45 |LatSec=8 |LonDeg=37 |LonMin=37 |LonSec=56 |LocatorMap=Moscow in Russia (special marker).svg |LocatorMapLegend=Москуба Арассыыйа хаартатыгар |Flag=Flag of Moscow, Russia.svg |CoatOfArms=Coat of Arms of Moscow.svg |CityDay |FederalDistrict=[[Central Federal District|Central]] |EconomicRegion=[[Central economic region|Central]] |CodeNumber=77;97;99;177;199 |Area_km2=1081 |Population=11 514 330 |PopulationRank=1st |LeaderType=Mayor |LeaderName=[[Сергей Собянин]] |Legislature=Куорат думата |Charter=[[Charter of Moscow]] |FoundationDate=1147 |Event1 |Event1Date |PostalCode=101xxx–129xxx |DialingCode=495 |DialingCode2=499 |Website=http://www.mos.ru }}Коч братан галда и тд ок == Географиянан балаһыанньата == [[Билэ:Moscow Urban Agglomeration, Russia, LandSat-7 image.jpg|thumb|Москуба спуутниктан көстүүтэ, 2007 сыл атырдьах ыйыгар]] [[Билэ:Moscow aerial view looking towards the south-east.JPG|thumb|Внуукава аэрапоортка киирэн истэххэ көстүүтэ]] Москва Арассыыйа арҕаа өттүгэр баар, Обь уонна Волга өрүстэр икки ардыларыгар турар. Смалээнска-Маскуоовскай уонна Маскварээцка-Оокскай дэхси сирдэр икки ардыларыгар. Куорат сирин иэнэ 2012 сыллаахха 2511 км² этэ. Онтон үс гыммыттан биирэ (870 км²) [[Москва кольцевой автомобильнай суол|МКАД]] диэн ааттаах массыына суолун иһигэр турар, атын 1641 км² — ол суол таһынан<ref name="СобОтчёт" />. Муораттан орто үрдэтиитэ 156 миэтирэ буолар. Ордук үрдүк точката Теплай Стан үрдэбилигэр баар (255 м)<ref>{{cite web|url=http://www.darwin.museum.ru/expos/oopt/?t=40|title=Памятник природы «Высшая точка Москвы — 255 м над уровнем моря (Тёплый Стан)»|publisher=Государственный Дарвиновский музей|accessdate=2009-04-29|archiveurl=http://www.webcitation.org/616HTphCe|archivedate=2011-08-21}}</ref>, ордук аллараа точката Бисэдинскай муосталар аттыларыгар баар, онно Москуба өрүс куораттан тахсар. (114,2 м)<ref>{{cite web|url=http://moscowwalks.ru/2011/06/08/samaya-vysokaya-tochka-moskvy/|title=Самая высокая и самая низкая точки Москвы|date=2011-06-08|work=«Прогулки по Москве»|accessdate=2012-04-30|archiveurl=http://www.webcitation.org/67yANH8C4|archivedate=2012-05-27}}</ref>. Хотуттан соҕуруу уһуна МКАД иһинэн — 38 км, МКАД таһын аахтахха — 51,7 км, илинтэн арҕаа бардахха — 39,7 км. Москуба өрүс орто устуутугар икки өттүттэн баар. Москуба өрүстэн ураты атын өрүстэр элбэхтэр, ол курдук, Сходня, Химки, Пресня, Неглинная, Яуза, Ныыщынка уонна да атыттар. <ref>{{cite web|url=http://moscow.gramota.ru/dict.shtml|title=Названия рек, ручьев, озёр, прудов и оврагов Москвы|publisher=moscow.gramota.ru|accessdate=2009-01-12|archiveurl=http://www.webcitation.org/616HUNUB6|archivedate=2011-08-21}}</ref>. Сорох кыра өрүстэри сир анныгар халлээктардарынан барар курдук уларыппыттар. Москубаҕа элбэх күөллэр баллар. === Климат === Москуба климата-олус континентальнай, чуолкайдык көстөр сезонунан. Кыһын (ортоку температураттан 0 °C) ортотунан 4 ый кэриҥэ, сэтинньи иккис декадатыттан (сэтинньи 12 күнүгэр) кулун тутар 19 күнүгэр диэри (кулун тутар 19 күнүгэр). Күнүскү температура кулун тутар 3 күнүгэр үтүө суолтаҕа төннөр. Халандаарынай кыстык кэмигэр уһун кэм (3-5 хонук) күүстээх тымныы кэмэ (түүҥҥү температураттан -20 °C, сэдэхтик -25- кэ тиийиэн сөп..−30 °C). Онуоха ахсынньыга уонна тохсунньу саҥатыгар ириэрии чаастара с-5 буолан барбыттара..-10 °C. 0 °C уонна үрдүк, ардыгар +5 диэн суолтаны ситиспитэ..+9 °C. ВДНХ метеостанциятын дааннайынан (1991-2020 сс. кэмин кэмигэр), сыл саамай тымныы ыйынан буолар (кини орто температурата -6,2 °C[30]. Сааскы сезоннар сылтан сыл эбиллэн, 1- тэн 3 ыйга диэри эбиллиэхтэрин сөп. Ардыгар сайыҥҥы температура муус устар саҥатыгар регистрацияланыа, оттон ыам ыйын бүтэһигэр-бэс ыйын саҥатыгар тымныы чөркөөхтөр төннүөхтэрэ. Сайын (күнүскү температура +20 °C уонна ортотунан +15 °C) ыам ыйын 3,5 ыйдааҕар, ыам ыйын үһүс декадатыттан (ыам ыйын 31 күнүгэр), күнүскү температура 30 кыраадыстаах (сезоҥҥа ортотунан 6-8 хонукка, 2010 с.-1,5 ый). 35 кыраадыстаах бэлиэтээһин кэнники 30 сылга 18 төгүл туолла, онтон 16 — 2010 сылга. Саамай сылаас ыйынан от ыйа буолар (кини орто температурата 1981-2010 сс. кэмигэр +19,2 °C). Күһүн Москваҕа уһун, балаҕан ыйын саҥатыттан саҕаланар, сэтинньи ортотугар — ахсынньы саҥатыгар, сууккатааҕы орто температура 0 °C. Сотору- сотору тымныы кыһын саҕаланыытын кэннэ хаар Покровскайга толору ааһар. === Чаас курдааһына === Москуба аан дойду стандартынан '''Москуба кэминэн''' (MSK) быһаарыллар чаас курдааһыныгар турар. Аан дойду координированнай бириэмэтиттэн (UTC) '''+4''' чаас уратылаах. 2011 сыл кулун тутар 27 күнүттэн наар үлэлиир сайыҥҥы бириэмэ киллэриллибитин кэнниттэн астрономия күн ортото Москубаҕа 13:30 буолар буолбута. <ref>{{cite web|url=http://www.interfax.ru/society/txt.asp?id=266879|title=Подготовка к зимнему времени началась|date=2012-09-21|publisher=[[Интерфакс]]|accessdate=2013-01-24}}</ref>. == Экэниэмикэтэ == == Нэһилиэнньэтэ == Москуба куорат олохтоохторун ахсаана 11 977 988 буолар. [[Билэ:График населения Москвы.gif|thumb|450px|Москуба олохтоохторун ахсаана уларыйыыта (1700—2000 сс.)]] Москуба — Арассыыйа уонна Эуропа ордук улахан куората (Стамбуулга өссө элбэх, ол гынан баран Стамбуул Азия уонна Эуропа икки ардыгар турар), Онтон куорат таһыгар баар пригородтары аахтахха Стамбуулу кыайар (15 мөл. киһи) 2002 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн Москубаҕа 10 382 754 киһи олорор эбит.<ref>{{cite web|url=http://www.perepis2002.ru/index.html?id=13|title=Итоги всероссийской переписи населения 2002. Численность и размещение населения|publisher=Федеральная служба государственной статистики|accessdate=2009-03-8|archiveurl=http://www.webcitation.org/616HzBXYE|archivedate=2011-08-21}}</ref>. Афыцыаальнай статыстычыскай учуоотка 11 911,1 тыыс. киһи баар.<ref name="1 сент 2012">[https://web.archive.org/web/20130120053852/http://moscow.gks.ru/newsDoc/soc_ekon_01-09_2012.doc Социально-экономическое положение в г. Москве в январе — сентябре 2012 г.]</ref>. Онтон 2010 сыллаах биэрэпис бастакы түмүгүнэн 2010 сыл алтынньы ыйыгар 11 632 060 киһи мэлдьи Москубаҕа олорор эбит. <ref>[http://www.perepis-2010.ru/smi/detail.php?ID=6042 Официальный сайт Всероссийской переписи 2010 года. Полмиллиона москвичей утеряли без умысла] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110909224824/http://www.perepis-2010.ru/smi/detail.php?ID=6042 |date=2011-09-09 }}</ref>, Этныычыскай састаабынан 2002 уонна 2010 сыллаах биэрэпис түмүгэр маннык эбит: нууччалар - 9 930 410, (91,65%), украинецтар - 154 104 (1,42%), татаардар - 149 043 (1,38%), эрмээннэр - 106 466 (0,98%), азербайдьааннар - 57 123 (0,53%), дьэбириэйдэр - 53 142 (049%), беларустар 39 225 (0,36%), грузииннар - 38 934 (0,36%), лезгииннэр 5 719 (0,055%). Омуктарын эппэтэх дьон ахсаана - 668 409 (5,81%).<ref>[http://moscow.gks.ru/perepis2010/perepis2010Doc/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BB_5_%D0%9C%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B2%D0%B0.xls Приложения к итогам ВПН 2010 года в Москве</ref>. Москубаҕа быһа холоон 2000 саха Москубаҕа олорор<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года</ref>. ==Быһаарыылар== {{быһаарыылар}} {{Russia-geo-stub}} {{commons|Category:Moscow}} [[Категория:Эуропа киин куораттара]] [[Категория:Азия киин куораттара]] [[Категория:Арассыыйа куораттара]] pff50v2dsjj8ogxevfv81sqyr00xq2z 430132 430131 2026-08-11T03:07:06Z ~2026-44017-60 29439 /* */ 430132 wikitext text/x-wiki {{Infobox Russian federal city |EnglishName=Moscow |RussianName=Москва |SakhaName=Маскуба уонна Москуба |Skyline=StBasile SpasskayaTower Red Square Moscow.hires.jpg |SkylineLegend=[[Кыhыл майдаан]] |LatDeg=55 |LatMin=45 |LatSec=8 |LonDeg=37 |LonMin=37 |LonSec=56 |LocatorMap=Moscow in Russia (special marker).svg |LocatorMapLegend=Москуба Арассыыйа хаартатыгар |Flag=Flag of Moscow, Russia.svg |CoatOfArms=Coat of Arms of Moscow.svg |CityDay |FederalDistrict=[[Central Federal District|Central]] |EconomicRegion=[[Central economic region|Central]] |CodeNumber=77;97;99;177;199 |Area_km2=1081 |Population=11 514 330 |PopulationRank=1st |LeaderType=Mayor |LeaderName=[[Сергей Собянин]] |Legislature=Куорат думата |Charter=[[Charter of Moscow]] |FoundationDate=1147 |Event1 |Event1Date |PostalCode=101xxx–129xxx |DialingCode=495 |DialingCode2=499 |Website=http://www.mos.ru }}Я ебу детей в попу как коч == Географиянан балаһыанньата == [[Билэ:Moscow Urban Agglomeration, Russia, LandSat-7 image.jpg|thumb|Москуба спуутниктан көстүүтэ, 2007 сыл атырдьах ыйыгар]] [[Билэ:Moscow aerial view looking towards the south-east.JPG|thumb|Внуукава аэрапоортка киирэн истэххэ көстүүтэ]] Москва Арассыыйа арҕаа өттүгэр баар, Обь уонна Волга өрүстэр икки ардыларыгар турар. Смалээнска-Маскуоовскай уонна Маскварээцка-Оокскай дэхси сирдэр икки ардыларыгар. Куорат сирин иэнэ 2012 сыллаахха 2511 км² этэ. Онтон үс гыммыттан биирэ (870 км²) [[Москва кольцевой автомобильнай суол|МКАД]] диэн ааттаах массыына суолун иһигэр турар, атын 1641 км² — ол суол таһынан<ref name="СобОтчёт" />. Муораттан орто үрдэтиитэ 156 миэтирэ буолар. Ордук үрдүк точката Теплай Стан үрдэбилигэр баар (255 м)<ref>{{cite web|url=http://www.darwin.museum.ru/expos/oopt/?t=40|title=Памятник природы «Высшая точка Москвы — 255 м над уровнем моря (Тёплый Стан)»|publisher=Государственный Дарвиновский музей|accessdate=2009-04-29|archiveurl=http://www.webcitation.org/616HTphCe|archivedate=2011-08-21}}</ref>, ордук аллараа точката Бисэдинскай муосталар аттыларыгар баар, онно Москуба өрүс куораттан тахсар. (114,2 м)<ref>{{cite web|url=http://moscowwalks.ru/2011/06/08/samaya-vysokaya-tochka-moskvy/|title=Самая высокая и самая низкая точки Москвы|date=2011-06-08|work=«Прогулки по Москве»|accessdate=2012-04-30|archiveurl=http://www.webcitation.org/67yANH8C4|archivedate=2012-05-27}}</ref>. Хотуттан соҕуруу уһуна МКАД иһинэн — 38 км, МКАД таһын аахтахха — 51,7 км, илинтэн арҕаа бардахха — 39,7 км. Москуба өрүс орто устуутугар икки өттүттэн баар. Москуба өрүстэн ураты атын өрүстэр элбэхтэр, ол курдук, Сходня, Химки, Пресня, Неглинная, Яуза, Ныыщынка уонна да атыттар. <ref>{{cite web|url=http://moscow.gramota.ru/dict.shtml|title=Названия рек, ручьев, озёр, прудов и оврагов Москвы|publisher=moscow.gramota.ru|accessdate=2009-01-12|archiveurl=http://www.webcitation.org/616HUNUB6|archivedate=2011-08-21}}</ref>. Сорох кыра өрүстэри сир анныгар халлээктардарынан барар курдук уларыппыттар. Москубаҕа элбэх күөллэр баллар. === Климат === Москуба климата-олус континентальнай, чуолкайдык көстөр сезонунан. Кыһын (ортоку температураттан 0 °C) ортотунан 4 ый кэриҥэ, сэтинньи иккис декадатыттан (сэтинньи 12 күнүгэр) кулун тутар 19 күнүгэр диэри (кулун тутар 19 күнүгэр). Күнүскү температура кулун тутар 3 күнүгэр үтүө суолтаҕа төннөр. Халандаарынай кыстык кэмигэр уһун кэм (3-5 хонук) күүстээх тымныы кэмэ (түүҥҥү температураттан -20 °C, сэдэхтик -25- кэ тиийиэн сөп..−30 °C). Онуоха ахсынньыга уонна тохсунньу саҥатыгар ириэрии чаастара с-5 буолан барбыттара..-10 °C. 0 °C уонна үрдүк, ардыгар +5 диэн суолтаны ситиспитэ..+9 °C. ВДНХ метеостанциятын дааннайынан (1991-2020 сс. кэмин кэмигэр), сыл саамай тымныы ыйынан буолар (кини орто температурата -6,2 °C[30]. Сааскы сезоннар сылтан сыл эбиллэн, 1- тэн 3 ыйга диэри эбиллиэхтэрин сөп. Ардыгар сайыҥҥы температура муус устар саҥатыгар регистрацияланыа, оттон ыам ыйын бүтэһигэр-бэс ыйын саҥатыгар тымныы чөркөөхтөр төннүөхтэрэ. Сайын (күнүскү температура +20 °C уонна ортотунан +15 °C) ыам ыйын 3,5 ыйдааҕар, ыам ыйын үһүс декадатыттан (ыам ыйын 31 күнүгэр), күнүскү температура 30 кыраадыстаах (сезоҥҥа ортотунан 6-8 хонукка, 2010 с.-1,5 ый). 35 кыраадыстаах бэлиэтээһин кэнники 30 сылга 18 төгүл туолла, онтон 16 — 2010 сылга. Саамай сылаас ыйынан от ыйа буолар (кини орто температурата 1981-2010 сс. кэмигэр +19,2 °C). Күһүн Москваҕа уһун, балаҕан ыйын саҥатыттан саҕаланар, сэтинньи ортотугар — ахсынньы саҥатыгар, сууккатааҕы орто температура 0 °C. Сотору- сотору тымныы кыһын саҕаланыытын кэннэ хаар Покровскайга толору ааһар. === Чаас курдааһына === Москуба аан дойду стандартынан '''Москуба кэминэн''' (MSK) быһаарыллар чаас курдааһыныгар турар. Аан дойду координированнай бириэмэтиттэн (UTC) '''+4''' чаас уратылаах. 2011 сыл кулун тутар 27 күнүттэн наар үлэлиир сайыҥҥы бириэмэ киллэриллибитин кэнниттэн астрономия күн ортото Москубаҕа 13:30 буолар буолбута. <ref>{{cite web|url=http://www.interfax.ru/society/txt.asp?id=266879|title=Подготовка к зимнему времени началась|date=2012-09-21|publisher=[[Интерфакс]]|accessdate=2013-01-24}}</ref>. == Экэниэмикэтэ == == Нэһилиэнньэтэ == Москуба куорат олохтоохторун ахсаана 11 977 988 буолар. [[Билэ:График населения Москвы.gif|thumb|450px|Москуба олохтоохторун ахсаана уларыйыыта (1700—2000 сс.)]] Москуба — Арассыыйа уонна Эуропа ордук улахан куората (Стамбуулга өссө элбэх, ол гынан баран Стамбуул Азия уонна Эуропа икки ардыгар турар), Онтон куорат таһыгар баар пригородтары аахтахха Стамбуулу кыайар (15 мөл. киһи) 2002 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн Москубаҕа 10 382 754 киһи олорор эбит.<ref>{{cite web|url=http://www.perepis2002.ru/index.html?id=13|title=Итоги всероссийской переписи населения 2002. Численность и размещение населения|publisher=Федеральная служба государственной статистики|accessdate=2009-03-8|archiveurl=http://www.webcitation.org/616HzBXYE|archivedate=2011-08-21}}</ref>. Афыцыаальнай статыстычыскай учуоотка 11 911,1 тыыс. киһи баар.<ref name="1 сент 2012">[https://web.archive.org/web/20130120053852/http://moscow.gks.ru/newsDoc/soc_ekon_01-09_2012.doc Социально-экономическое положение в г. Москве в январе — сентябре 2012 г.]</ref>. Онтон 2010 сыллаах биэрэпис бастакы түмүгүнэн 2010 сыл алтынньы ыйыгар 11 632 060 киһи мэлдьи Москубаҕа олорор эбит. <ref>[http://www.perepis-2010.ru/smi/detail.php?ID=6042 Официальный сайт Всероссийской переписи 2010 года. Полмиллиона москвичей утеряли без умысла] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110909224824/http://www.perepis-2010.ru/smi/detail.php?ID=6042 |date=2011-09-09 }}</ref>, Этныычыскай састаабынан 2002 уонна 2010 сыллаах биэрэпис түмүгэр маннык эбит: нууччалар - 9 930 410, (91,65%), украинецтар - 154 104 (1,42%), татаардар - 149 043 (1,38%), эрмээннэр - 106 466 (0,98%), азербайдьааннар - 57 123 (0,53%), дьэбириэйдэр - 53 142 (049%), беларустар 39 225 (0,36%), грузииннар - 38 934 (0,36%), лезгииннэр 5 719 (0,055%). Омуктарын эппэтэх дьон ахсаана - 668 409 (5,81%).<ref>[http://moscow.gks.ru/perepis2010/perepis2010Doc/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BB_5_%D0%9C%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B2%D0%B0.xls Приложения к итогам ВПН 2010 года в Москве</ref>. Москубаҕа быһа холоон 2000 саха Москубаҕа олорор<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года</ref>. ==Быһаарыылар== {{быһаарыылар}} {{Russia-geo-stub}} {{commons|Category:Moscow}} [[Категория:Эуропа киин куораттара]] [[Категория:Азия киин куораттара]] [[Категория:Арассыыйа куораттара]] n4kg14itzep3a5w0zx1sx39xsiztfh7 0 3544 430130 430030 2026-08-11T03:04:49Z ~2026-44017-60 29439 /* */ 430130 wikitext text/x-wiki {{атын суолталара|Кытай (суолталара)}} {{Infobox Country |native_name = Кытай Норуотунай Өрөспүүблүкэтэ |conventional_long_name = 中华人民共和国<br />''Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó'' |common_name = People's Republic of China |image_flag = Flag of the People's Republic of China.svg |image_coat = 中華人民共和國國徽.svg |symbol_type = National Emblem |national_motto = |image_map = CHN orthographic.svg |national_anthem = "[[March of the Volunteers]]"<br />({{lang|zh-Hans|义勇军进行曲}}) |official_languages = [[Кытай тыла]] <small><br />([[Мандарин тыла]])</small> |capital = [[Пекин]] |largest_city = [[Шанхай]] |demonym = [[Кытайдар]] |government_type = [[Биир партия дьаhалтата]], [[социализм|социалист]] [[өрөспүүбүлүкэ]] |leader_title1 = [[Председатель]] |leader_name1 = Си Цзиньпин |leader_title2 = [[Премьер]] |leader_name2 = Ли Кецян |leader_title3 = [[Standing Committee of the National People's Congress|Chairman of the Standing Committee]] |leader_name3 = Чжан Дэцзян |leader_title4 = [[Supreme People's Court of the People's Republic of China|Chief Grand Justice]] |leader_name4 = Юй Чжэншэн |sovereignty_type = [[история|Историята]] |established_event1 = [[Three Sovereigns and Five Emperors]] |established_date1 = [[Circa|c.]] 2852 BCE |established_event2 = [[Цин династия]] |established_date2 = [[Circa|c.]] 221 BC |established_event3 = [[Дьон өрөспүүбүлүкэ]] тэриллибитэ |established_date3 = Алтынньы 1 1949 |area_footnote ={{Ref num|territory|d|}} or 9,640,821&nbsp;km²{{Ref num|territory|d|}}<br /> |area_km2 = 9598086 |area_sq_mi = 3704427 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |area_rank = 3rd / 4th–disputed |area_magnitude = 1 E12 |percent_water = 2.8{{Ref num|mainland|c|}} |population_estimate = 1,321,851,888{{Ref num|mainland|c|}} <!--UN WPP--> |population_estimate_year = 2007 |population_estimate_rank = 1st |population_census = 1,242,612,226 |population_census_year = 2000 |pop_den_footnote = |population_density_km2 = 140 |population_density_sq_mi = 363 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = 53rd |GDP_nominal = $3.42 trillion |GDP_nominal_rank = 4th |GDP_nominal_year = 2007 |GDP_nominal_per_capita = $2,800 |GDP_nominal_per_capita_rank = 105th <!---IMF---> |GDP_PPP_year = 2007 |GDP_PPP = $7.043 trillion<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html CIA World Factbook][GDP PPP Rankings]</ref> |GDP_PPP_rank = 2nd |GDP_PPP_per_capita = $5,300<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html CIA World Factbook][GDP PPP Per capita Rankings]</ref> |GDP_PPP_per_capita_rank = 99th |Gini = 47.0<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html CIA World Factbook][Gini rankings]</ref> |Gini_year = 2007 |HDI_year = 2007 |HDI = {{increase}} 0.777 |HDI_rank = 81st |HDI_category = <font color="#ffcc00">medium</font> |currency = [[Юань]] |currency_code = CNY |time_zone = |utc_offset = +8 |time_zone_DST = not observed |utc_offset_DST = +9 |cctld = [[.cn]]{{Ref num|mainland|c|}} |calling_code = 86 |calling_code_note = {{Ref num|mainland|c|}} |footnotes = }} '''Кытай''' (''кытайдыы'' 中國, ''судургу кытайдыы'' 中国, ''пиньинь'' Zhōngguó, Джуоҥгуо, «орто дойду», официаллык '''Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ''' (''кытайдыы'' 中華人民共和國, ''судургу кытайдыы'' 中华人民共和国, ''пиньинь'' Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó, Джуоҥхуа Жэнмин Гуоҥхэгуо) диэн [[Илин Азия]] дойдута. Сүүрбэ икки провинциялаах, биэс аутоном регионнаах, түөрт муниципалитеттаах уонна икки анал административнай регионнаах. Кытайга 1.3 миллиард киhи олорор (аан дойду дьонун 1/5). Сирин иининэн Кытай үһүс миэстэҕэ турар ([[Россия]] уонна [[Канада]] кэннилэриттэн). Кытай [[Монголия|Монголиялыын]], [[Россия|Арассыыйалыын]], [[Хоту Кэриэйэ|Хотугу Кэриэйэлиин]], [[Вьетнам|Вьетнамныын]], [[Лаос|Лаостуун]], [[Мьянма|Мьянмалыын]], [[Индия|Индиялыын]], [[Непал|Непаллыын]], [[Пакистан|Пакистанныын]], [[Афганистан|Афганистанныын]], [[Тадьикистан|Тадьикистанныын]], [[Кыргызстан|Кыргызстанныын]] уонна [[Казахстан|Казахстанныын]] кэккэлэhэр. Кытай хоту өттүгэр далалар, тыалар уонна [[Гоби]] [[кумах куйаар]] баар, арҕаа [[Хималайа]] уонна [[Тэҥри-Таҕ хайалара]] (Тыан-Шан, Таҥара-Хайа), соҕуруу [[сельва|субтропик тыалар]], илин [[Соҕуруу кытай байҕала|Соҕуруу кытай]] уонна [[Илин кытай байҕала|Илин кытай]] байҕаллара бааллар. Бу байҕаллар кытылларыгар дойду дьонун улахан өттө олоро Путин сасал бибуню == Аата == Кытайдар бэйэлэрин дойдуларын ''Джуоҥгуо'' (中國/中国, пиньинь: Zhōngguó), ол эбэтэр, «орто дойду» дойду диэн аатыыллар. Маны тэҥэ Кытай хас да атын ааттардаах: ''Джуоҥ-Хуа'' (中華/中华, zhōnghuá), ''Тыанся'' (天下, tiānxià, ол эбэтэр «халлаан анна»), ''Хуа-Ся'' (華夏/华夏, huáxià, Кытай былыргы аата), ''Шэнджоу'' (神州, shénzhōu) уо.д.а. == Историята == Былыргы Кытай цивилизацията түөртэн тахса тыhыынча сыллааҕыта үөскээбитэ. Онон, Кытай цивизилизацията - аан дойдуга баар саамай былыргыт цивилизациялартан биирдэстэрэ. === Кытай историятын периодизацията === '''Кытай историческай наукатыгар ылыллыбыт кылгас хронологическай таблица''' {|class="standard" ! Сыллара !! Дойду (династия) |- ! Биһиги эрабыт иннинэ ! |- |2357 до н. э. — 2255 до н. э. |Яо баһылык |- |2255 до н. э. — 2205 до н. э. |Шун баһылык |- |2205 до н. э. — 1766 до н. э. |Ся династия |- |1766 до н. э. — 1122 до н. э. |Шаҥ (Ин) династия |- |1122 до н. э. — [[247 до н. э.]] |Джоу династия |- |[[246 до н. э.]] — [[207 до н. э.]] |Чин династия |- |[[206 до н. э.]] — [[220]] н. э. |Хан династия |- ! Биһиги эрабыт ! |- |[[220]] — [[264]] |[[Вэй (саарыстыба)|Вэй Династия]], [[Үс Саарыстыба кэмэ]] |- |[[265]] — [[420]] |[[Дьин (265—420)|Дьин Династия]] ([[Арҕааҥы Дьин]]: [[265]]—[[316]], Илиҥҥи Дьин: [[317]]—[[420]]) |- |[[420]] — [[479]] |[[Лю Суҥ|Соҕурууҥу Суҥ Династия]] |- |[[479]] — [[501]] |[[Соҕурууҥу Чи|Чи Династия]] |- |[[502]] — [[556]] |[[Ляҥ (династия)|Ляҥ]] |- |[[557]] — [[588]] |[[Тшэн (династия)|Династия Тшэн]] |- |[[581]] — [[618]] |[[Династия Суй]] |- |[[618]] — [[917]] |[[Династия Таҥ]] |- |[[907]] — [[959]] |[[Биэс династия эпохата]] |- |[[960]] — [[1279]] |[[Династия Суҥ]] |- |[[1280]] — [[1368]] |[[Династия Үан]]/Ҥүан ([[монгол]]) |- |[[1368]] — [[1644]] |[[Династия Миҥ]] |- |[[1644]] — [[1911]] |[[Династия Чиҥ]] ([[мандьу]]) |- |[[1912]] — [[1949]]<br /> ([[Тайвань|Тайбааҥҥа]] — билиҥҥи кэмҥэ дылы) |[[Кытай Өрөспүүбүлүкэтэ]] |- |С [[1 октября]] [[1949]] |Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ |} == Дьоно == Кытай - саамай элбэх ахсааннаах дьонноох сир шарын урдунэн. Кытайга 50-150 араас кыра уонна улахан омуктар олороллор. Уопсай ахсааннарын барыларын холбоон - 1,3 миллиард, онтон 1,2 миллиарда Кытай омугар тиксэр. Ону таhынан - [[Уйгуурдар]], [[Даурдар]], [[Кэриэйдэр]], Маньчжурдар, [[Эбээннэр]], [[Эбэҥкилэр|Эбэнкилэр]], [[Монгуоллар]] олороллор. Ону таhынан элбэх кытай омуга тас дойдуларга олороллор. Саамай элбэх кытай - [[Канаада]], [[Америка Холбоһуктаах Штааттара|АХШ]], [[Тайбаан]], [[Дьоппуон]], [[Германия]] уонна [[Арассыыйа]] дойдутугар олороллор. Олору [[Хуацяо]] дииллэр. Кытай саамай улахан ахсааннаах (нэһилиэнньэ ахсаанын 92%) омугунан хань (кыт. 汉族, ханьцзу) буолар. [[Нуучча тыла|Нуучча]] уонна [[Саха тыла|саха тылыгар]] хань уонна кытайдар (китайцы) диэн биир өйдөбүллээхтэр. Маны таһынан Кытайга 56 атын омук олорор, олору "кыра ахсааннаах омуктар" (кыт. 少数民族, шаошу миньцзу) диэн ааттыыллар. == Тыла == [[Кытай тыла]] аан дойдуга баар саамай былыргы тыллартан биирдэстэрэ. Уһун историялаах буолан бу тыл кэнники хас да бэйэ бэйэлэриттэн ураты диалектарга арахсыбыта. Холобур, кантон уонна мандарин (путунхуа) диалектар бэйэ бэйэлэриттэн ааҥл уонна немец тылын курдук уратылаахтар, ол иһин хоту олохтооҕо соҕуруу Кытай провинцияларыттан сылдьар киһи саҥатын өйдүө суоҕун сөп. Сорох лингвистар кытай тылын диалектарын биир тыл группатыгар киирсэр араас тылларын курдук көрөллөр. Кытай диалектара бары биир былыргыттан туһаныллар иероглифтарынан суруллар суруктаахтар. Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ официалык тылынан 1913 с. путуҥхуа ({{lang-zh|普通话}}，"норуот уопсай тыла") диэн кытай тылын хотугу диалегар үөскээбит тыл буолар. Кытай тылынан (бары диалектары холбоон) саҥарар дьон аан дойдуга аахсаана 1 миллиартан тахса киһи. Кытайга олорор 56 атын омук бэйэлэрин тылларынан эмиэ саҥараллар. == Экономиката == Кэнники 30 сылларга КДР экономиката үрдээн иһэр, 2009 с. Кытай экономиката аан дойдуга брутто ис оҥоһугунан (БИО) АХШ уонна Дьоппуон кэнниттэн 3-с миэстэҕэ турар. КДР БИО-та 2009 с. $5,02 трлн тэҥнэсбитэ. 2009 сыл муус устар - бэс ыйын кэмигэр бу көрдөрүүгэ Кытай Дьоппуону сиппитэ. 21-с үйэ саҥатыттан ыла Кытай космическэй уонна ядернай держава буолар. Чох, тимир, марганец, цинк, свинец, сурьма уонна вольфрам хостооһунугар Кытай аан дойдуга бастыыр. Ону тэҥэ аан дойдуга кокс, чугун, сталь, алюминий, цинк, олово, никель, телевизор, радио, мобильнай телефон, сууйар уонна тигэр массыына, велосипед, мотоцикл, чаһыы, фотоаппарат, хлопок, шелк, цемент, атах таҥаһа, эт, пшеница, ириис, хортуоска, табах оҥоһуутугар бастыыр. Маны таһынан аан дойду массыына оҥоһуутугар Дьоппуон уонна АХШ кэнниттэн турар. Экспорт объемунан Кытай аан дойдуга 1-кы миэстэҕэ турар. Кытай таһынааҕы табаар эргиирэ 2018 сыл түмүгүнэн 4,62 триллион долларга тиийбит, ол эбэтэр 12,6 %- нан үрдүк, 2017 сылга тэҥнээтэххэ. "Кытайга оҥоһуллубут табаар билигин аан дойду үрдүнэн көрсүөн сөп; ХХІ үйэҕэ дойду «аан дойду фабриката»буолбут. Аан дойдуга саамай улахан экспортер — Кытай экспорда бородууксуйа 100- тэн тахса көрүҥүн хабар. Кытайга фотоаппарат аан дойдуга атыыланар 50%, кондиционер 30%, массыына 25% сууйар массыына уонна быһа холодильник 20 %- на оҥоһуллар. Ону таһынан таможня статистика көрдөрөрүнэн, Кытай номнуо элбэх сыл устата текстильнай оҥоһуктары, таҥаһы, атах таҥаһын, чаһы, велосипедтары, иистэнэр массыыналары уонна да атын үлэлээх бородууксуйаны экспорга таһаараллар. Кэнники 20 сыл устата Кытай компаниялара үгүстэрэ бэлиэтэннилэр атыы- эргиэн дьиэтин кээмэйин улаатыннарыы рынок улаатан иһэр. Ол гынан баран, улам улахана суох производство хаһаайыттарыттан ордук инвестиция наадатын көрөллөр. дизайн уонна реклама. Сетевой агентстволар КНР- га улахан уопуттаах буолбуттар, оттон Кытай реклама компаниялара сүрүн куораттарга (Пекин), Шанхай, Гуанчжоу) конкуреннаһар бородууксуйаны биэриэхтэрин сөп. Эбиитин кинилэр дьиэ кэргэттэрэ эмиэ рынокка көхтөөхтүк үөрэтэллэр уонна кыһаллаллар. курэххэ бары событиелар баар буолуохтара. Куорат бары куораттарын уулуссаларыгар ас-үөл кэккэлэһэ эдэр дьон сылдьар "рекламнай агентство" дьоҕус маҕаһыыннары көрсүөххэ сөп люди с достаточным знанием понятой ПО 300 юаней (45$) күлүүс " баннер.<ref>[https://as-pacific.com/blog/osobennosti-reklamy-i-marketinga-v-kitae/ Кытайга реклама уонна маркетинг уратылара]</ref> КНР саамай тутаах эргиэн партнера 2014 сыллаахха Кытай таможнятын дааннайынан (товароборот — 600 млрд доллар) уонна АХШ (521 млрд доллар). 2000-2012 СС. АХШ экспорга 16,2 млрд доллартан 110,5 млрд долларга тиийэ улааппыт,оттон үөһэ ааттаммыт импорт 100,0 млрд доллартан 425,6 млрд долларга тиийэ. Америка экспортарын сүрүн ыстатыйалара (2012 сыл — скобкаларга бу табаар сыанатын ыйыллыбыт: севые бобы (14,9), гражданскай самолеттар, двигателлэр, оборудование уонна кинилэр чаастара (8,4), легковой массыыналар (5,7), алтан (4,4), полупроводниктар (3,9). Кытай экспорда штакка компьютернай оборудованиенан туруоруллубута (2012 сылга КНР- ка киллэриллибит компьютернай оборудованиетыттан 62,2 %- на АХШ- ка киллэриллибит компьютернай оборудованиетыттан). Кытай эмиэ Европа уонна Россия рыноктарыгар улахан оонньооччунан буолла. 2004 сылга тас эргиэн кээмэйэ 850 млрд доллартан куоһарда. 2008-2012 Сс. Кытай [[Ниэп|нефть бородууктатын]] эмискэ элбэтэн (180,4 мөл. тоннаттан 273,8 мөл. тоннаҕа диэри), [[Таас чох|чох]] (41 мөл. тоннаттан 289 мөл. тоннаҕа диэри), [[Айылҕа гааһа|айылҕа гаһа]] (3,3 мөл. тоннаттан 30,3 мөл. тоннаҕа диэри), [[Тимир|тимир рудата]] (444 мөл. тоннаттан 720 мөл. тоннаҕа диэри). Кытай таһынааҕы табаар эргиирэ 2018 сыл түмүгүнэн 4,62 триллион долларга тиийбит, ол эбэтэр 12,6 %- нан үрдүк, 2017 сылга тэҥнээтэххэ. "Кытайга оҥоһуллубут табаар билигин аан дойду үрдүнэн көрсүөн сөп; ХХІ үйэҕэ дойду «аан дойду фабриката»буолбут. Аан дойдуга саамай улахан экспортер — Кытай экспорда бородууксуйа 100- тэн тахса көрүҥүн хабар. Кытайга фотоаппарат аан дойдуга атыыланар 50%, кондиционер 30%, массыына 25% сууйар массыына уонна быһа холодильник 20 %- на оҥоһуллар.<ref>[https://ruskit-transit.ru/articles/dostavka-iz-kitaya-s-tamozhennym-oformleniem/ Таможня оҥоһуулаах Кытайтан табаары тиэйии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220628205358/https://ruskit-transit.ru/articles/dostavka-iz-kitaya-s-tamozhennym-oformleniem/ |date=2022-06-28 }}</ref> == Үөрэх == === Үрдүк үөрэх === Кытайдар үрдүк үөрэх кыһалара Азия бастыҥнарынан ааҕыллаллар. Кинилэртэн элбэх бэриллибит дипломнар Европаҕа уонна Америкаҕа үрдүктүк сыаналаналлар. Кытай салалтата национальнай үрдүкү оскуолатын сайыннарыыга олус элбэҕи оҥорор. Билигин Кытай үрдүк үөрэҕин кыһаларын улахан өттө библиотекалары, музейдары уонна аныгылыы лабораториялаах улахан технологическай научнай комплекстар. Университекка лекциялары ааҕарга аан дойду бастыҥ профессордарын үгүстүк ыҥыраллар. Кытай үрдүк үөрэҕин кыһаларыгар омук дьонун тардыы улахан оруолламмыта. Ону тэҥэ, кыраныысса тас өттүгэр гражданнар тахсыылара улахан оруоллаах — 2011 сылга кыраныысса таһыгар 1,44 мөл. Кытай устудьуона үөрэммитэ. Кытайдар үрдүк үөрэх кыһалара бары категорияларыгар араарыллан, үөрэх престиһыттан уонна хаачыстыбатыттан көрөн хас да категорияҕа араарылыннылар. Университекка киирэргэ бэлэмнэнэр оскуолалар биир кэлим экзамен туттараллар, түмүгүн киин оскуола устун сыаналыыллар. 2010- с сыллар саҕаланыыларыгар КНР үрдүк үөрэҕин кыһаларын устудьуоннара бары үөрэххэ киириэхтээхтэр этэ,оттон выпускниктар үллэриллиэхтээхтэр (үлэ контрагын түһэрсибит эрэ дьон, үлэ миэстэтин бэйэтэ талар кыахтара суох) . Правительство чааһынай үөрэх тэрилтэлэрин өйүүр. Бастакы «чааһынай үөрэҕи көҕүлүүр туһунан сокуон " балаҕан ыйын 1 күнүттэн 2003 с. күүһүгэр киирбитэ. 2004 сыл бүтүүтэ 70 тыһыынчаттан тахса чааһынай оскуола араас тииптээх уонна таһымнаах, уопсай контингеннаах 14,16 мөлүйүөн үөрэнээччи, ол иһигэр 1279 чааһынай үрдүк үөрэх заведениелара уопсай контингеннаах 1,81 мөлүйүөнтэн тахса устудьуон баар. Чааһынай үөрэх Кытай үөрэҕириитин секторын аҥарыттан ордуга ылар. Кытайга саамай ирдэбиллэринэн маннык идэлэр буолаллар: компьютернай технологияларга уонна программалааһыҥҥа специалистар, менеджердэр, бухгалтердар уонна аналитиктар, уобалас специалистара, маркетологтар, юристар, адвокаттар, тылбаасчыттар, инженердэр<ref>[https://dolphincargo.com.ua/samye-vostrebovannye-professii-v-kitae/ Кытайга саамай ирдэнэр идэлэр]</ref> == Эбии маны көр == * [[Кытай бэлиэ күннэрэ]] == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} {{азия}} [[Категория:Кытай|*]] [[Категория:Дойдулар]] [[Категория:Азия дойдулара]] og9u1n3crkwjerpw8c4oa047rimiiya 0 4716 430133 388619 2026-08-11T03:07:52Z ~2026-44017-60 29439 /* */ 430133 wikitext text/x-wiki {{Ислам}} '''Ислам хуйня коч коч коч''' == Ылыллыбыт сирэ == * ''Иччи'', А. Павлов-Дабыл ыстатыйата, «Илин» сурунаал, 2№-э 2006 == Өссө маны көр == * [[Ислам Саха Сиригэр]] [[Категория:Ислам|*]] 0o2szvc5j46q4bndfd93c71mybqryvd 430134 430133 2026-08-11T03:08:38Z ~2026-44017-60 29439 /* */ 430134 wikitext text/x-wiki {{Ислам}} '''Ислам хуйня коч коч коч маму алаха в попу эбав трахав''' * [[Категория:Ислам|*]] 16zaz71o2ehxklbgdxnxm78vsbtjbui 6 26754 430125 313299 2026-08-10T15:44:37Z MasterRus21thCentury 20638 430125 wikitext text/x-wiki {{Ойуу2 | ойуу ис хоһооно = Калашников Юрий Васильевич | төрүт = http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=4403 | оҥоһуллубут кэмэ = биллибэт | ааптар = биллибэт }} {{Сиэрдээх туһаныы олоҕо | ыстатыйа = Калашников Юрий Васильевич | сорук = Киһиэхэ анаммыт ыстатыйа ойуута | солбуллуу = {{FU-суох киһи}} | атын = Калашников Юрий Васильевич 1992 сыллаахха өлбүт }}{{Түргэнник соторго|неиспользуемое}} [[Категория:Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылаахтара]] kpddui3ls5yn0s4plcbmhx8fqg8yel7 0 26755 430126 419481 2026-08-10T15:45:03Z MasterRus21thCentury 20638 430126 wikitext text/x-wiki {{Байыаннай киһи |аата = Калашников Юрий Васильевич |төрөөбүт күнэ = 30.05.1924 |төрөөбүт сирэ = Бугуруслан, <br />{{ТС|Оренбургскай уобалас}} |өлбүт күнэ = 1992 |өлбүт сирэ = |ойуу = |кэтитэ = |сулууспалаабыт дойдута = {{флагификация|ССРС|аармыйа}} |сулууспалаабыт сыллара = 1942—1945 |солото = Гвардия старшината {{СССР, Старшина}} |сэриилэр көрүҥнэрэ = |хамаандалаабыт = |чааһа = |кыргыһыылар = [[Аҕа дойду Улуу сэриитэ]] |наҕараадалара = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Аҕа дойду сэриитин 1 ст. уордьана|1985}}{{!!}} {{Албан аат уордьана|1944}} {{!!}} {{Албан аат уордьана|1945}} {{!!}} {{Албан аат уордьана|1955}} {{!}}} |сулууспа кэннэ = }} '''Калашников Юрий Васильевич''' (30.05.1924, Бугуруслан — 1992) — [[Аҕа дойду Улуу сэриитэ|Аҕа дойду Улуу сэриитин]] кыттыылааҕа, сапер, Албан аат уордьанын толору кавалера. == Олоҕун олуктара == [[1924]] сыллаахха [[ыам ыйын 30]] күнүгэр Оренбургскай уобалас Бугуруслан куоратыгар төрөөбүт. Нуучча. Ааллаах Үүн сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрбит. «Джугджурзолототранс» Уус-Ааллаахтааҕы аһынан хааччыйар базатыгар үлэлээбит. 1942 сыллаахха Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. 1944 сыл бэс ыйыттан Карельскай, 3-с Украинскай фроннарга сэриилэспит. ==== Аҕа дойду Улуу сэриитигэр ==== 1944 сыл бэс ыйын 21 күнүгэр Свирь өрүһү Лодейное куорат (Ленинград уобалаһа) оройуонугар Мирошкиничи нэһилиэнньэлээх пуун аттынан туорааһыҥҥа, өстөөх күүстээх уотун аннынан, красноармеец Юрий Калашников, лодка старшайа буолан, өрүс үҥа кытылыгар икки стрелковай отделениены туораппыт.<br /> 1944 сыл от ыйын 3 күнүгэр өстөөх уотун көрөн туран Пучейло—Палахта (Карелия) суол муостатын миинэтин уһулан, кимэн иһэр сэбиэскэй сэриилэр хаамыыларын хааччыйбыт.<br /> 1944 сыл от ыйын 8 күнүгэр разведка кэмигэр Пюсрея—Лапши (Карелия) күөл оройуонуттан ыараханнык бааһырбыт разведчигы өстөөх уотуттан таһаарбыт. <blockquote> 1944 сыл от ыйын 31 күнүнээҕи Бирикээһинэн байыаннай сорудахтары көрдөрүүлээхтик толоруутун иһин гвардия кыһыл армееһа Калашников Юрий Васильевич Албан аат 3-с степеннээх уордьанынан (№ 133801) наҕараадаламмыт. </blockquote> 1945 сыл муус устар 5 күнүгэр сержант Калашников Австрия киин куоратыттан Венаттан 10 км соҕуруулуу-арҕаа турар, Медлинг куораттан соҕуруу хайысхаҕа, пехота байыастарын кытта алта муостаны миинэлэртэн ыраастаабыта. Тус бэйэтэ 50-н тахса танканы эһэр миинэлэри уонна 15 атын миинэни уһулбута. Отделениетын салайан, гвардия сержана Калашников Гумпольдскирхен — Медлинг щоссеҕа алта, фугастарынан бөҕөргөтүллүбүт, баррикадалары көтүрэн, Австрия Медлинг куоратыгар биир бастакынан киирбиттэр.<br /> <blockquote> 1945 сыл муус устар 18 күнүнээҕи Бирикээһинэн байыаннай сорудахтары көрдөрүүлээхтик толоруутун иһин гвардия сержана Калашников Юрий Васильевич Албан аат 2-с степеннээх уордьанынан (№ 6435) наҕараадаламмыт. </blockquote> 1945 сыл муус устар 6—13 күннэригэр Австрия киин куората Вена чугаһыгар гвардия сержана Юрий Калашников отделениетын кытары 197 танканы утары уонна 117 пехотаны эһэр миинэлэри, 17 фугастары куттала суох оҥорбут. 1945 сыл муус устар 11 күнүгэр Вена Донау-каналын бастакынан туораабыт, 37 пехотаны эһэр миинэлэри көтүрэн, миинэлэммит хонууга ааһар суолу хааччыйбыт. 1945 сыл муус устар 13 күнүгэр гвардия старшай сержана Калашников байыастары кытта 17 баррикада нөҥүөлээн ааһар суолу ыраастаабыт, 65 танканы утары уонна 32 пехотаны утары миинэлэри уһулбут. Вена куоратын уулуссаларыгар буолбут кыргыһыыларга сапернай отделение командира Юрий Калашников үс өстөөх саллаатын суох гыммыт. <blockquote> 1945 сыл муус устар 30 күнүнээҕи Бирикээһинэн байыаннай сорудахтары көрдөрүүлээхтик толоруутун иһин гвардия старшай сержана Калашников Юрий Васильевич хат Албан аат 2-с степеннээх уордьанынан наҕараадаламмыт. </blockquote> <blockquote> ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1955 сыл атырдьах ыйын 19 күнүнээҕи Ыйааҕынан байыаннай сорудахтары көрдөрүүлээхтик толоруутун иһин Калашников Юрий Васильевич Албан аат бастакы степеннээх уордьанынан (№ 2610) наҕараадаланан, Албан аат уордьанын толору кавалера буолбут. </blockquote> 1945 сыллаахха гвардия старшина Калашников Аармыйаттан төннүбүт. Чимкент политехническай техникумун бүтэрбит. 1949—1954 сс. [[Саха АССР]] [[Чульман]] бөһүөлэгэр милиция Тимптон оройуонун салаатын оперуполномоченнайынан үлэлээбит. Тутуу тэрилтэлэригэр, «Дальгипрорыбпром» проектнай институтка үлэлээбит. 1980-с сыллардаахха Калуга куоракка олоро сылдьыбыт, ол кэннэ оҕолоругар Москваҕа көспүт. 1985 сыллаахха Кыһыл болуоссакка Кыайыы Парадыгар кыттыбыт. 1992 сыллаахха өлбүт, Москваҕа көмүллүбүт. == Наҕараадалара == * [[Албан Аат уордьана|Албан аат уордьанын]] III ст. (№ 133801, 31.07.1944)<ref>{{Подвиг Народа|35181084|title=Наградные документы}}</ref> * Албан аат уордьанын II ст. (№ 6435, 18.04.1945)<ref>{{Подвиг Народа|42823244|title=Наградные документы}}</ref> * Албан аат уордьанын I ст. (№ 2610, 19.08.1955) * [[Аҕа Дойду сэриитин уордьана|Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьана]] (06.04.1985)<ref>{{Подвиг Народа|1522864937|title=Карточка награждённого к 40-летию Победы}}</ref> == Аатын үйэтитии == * Москва уобалаһын Раменское куоратыгар Калашников аатынан уулусса ааттаммыт. * Дьокуускайга кини аатынан Дьокуускай дууматын 2005 сыл балаҕан ыйын 9 күнүнээҕи быһаарыытынан Гагарин уокуругар баар куоллаҕас [[Дьокуускай уулуссаларыгар ааттара иҥэриллибит дьон испииһэгэ|ааттаммыт]]<ref>{{Кинигэ|автор=Зедгенидзева А.Н. и др.|заглавие=Имена на улицах Якутска. Выпуск 4|заглавие2=Биобиблиографический справочник|место=Якутск|издательство=Офсет|год=2022|страниц=697|тираж=69|страницы=621-623}}</ref>. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Сигэлэр == {{warheroes|id=4403|star = Glory}} * [http://sakha.gov.ru/node/1177 Якутяне - Герои Советского Союза и Российской Федерации кавалеры ордена Славы 3-х степеней] {{Сэбиэскэй Сойуус Геройдара (Саха Сирэ)}} {{Албан аат уордьанын толору кавалердара (Саха Сирэ)}} [[Категория:Албан аат уордьанын толору кавалердара:Саха Сирэ]] [[Категория:Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылаахтара]] 5amecnvomd3oaeonw112gmdos4tidn1 0 43149 430127 428856 2026-08-10T23:50:54Z ~2026-43870-81 29437 /* Тыллара */ Saxalıı tiekis söptööx buukubanı tuttan xattaan suruydum! 430127 wikitext text/x-wiki '''Саамнар Сога Лавлла''' (Sámi Soga Lávlla) — [[Лапландия]] өрөгөйүн ырыата. == Тыллара == {| class="wikitable" !width="205"|Саамнар!! Нууччалыы тылбааһа!! Сахалыы тылбааһа |- valign="top" || Guhkkin davvin Dávggáid vuolde<br> sabmá suolggai Sámieanan.<br> Duottar leabbá duoddar duohkin,<br> jávri seabbá jávrri lahka.<br> čohkat čilggin, čorut čearuin<br> allanaddet almmi vuostái.<br> Šávvet jogat, šuvvet vuovddit,<br> cáhket ceakko stállenjárggat.<br> máraideaddji mearaide. Dálvit dáppe buolašbiekkat,<br> muohtaborggat meariheamit.<br> Sámisohka sieluin mielain<br> eahccá datte eatnamiiddis:<br> Mátkálažžii mánuheabit,<br> giđđudeaddji guovssahasat,<br> ruoškkas, ruovggas rođuin gullo,<br> juhca jávrriin, jalgadasain,<br> geresskálla máđiid miel. Ja go geassebeaivváš gollut<br> mehciid, mearaid, mearragáttiid,<br> golli siste guollebivdit<br> suilot mearain, suilot jávrriin.<br> Gollin čuvget čáhcelottit,<br> silban šovvot sámieanut,<br> šelgot čuoimmit, šleđgot áirrut,<br> luitet olbmát lávllodemiin<br> geavgŋáid, guoikkaid, goatniliid. Sámieatnan sohkagoddi<br> dat lea gierdan doddjokeahttá<br> goddi čuđiid, garrogávppiid,<br> viehkes vearrevearroválddiid.<br> Dearvva dutnje, sitkes sohka!<br> Dearvva dutnje, ráfi ruohtas!<br> Eai leat doarut dorrojuvvon,<br> eai leat vieljain varat vardán<br> sámi siivo soga sis. Máttarádját mis leat dovle<br> vuoitán vearredahkkiid badjel.<br> Vuostálastot, vieljat, miige<br> sitkatvuođain soardiideamet!<br> Beaivvi bártniid nana nálli!<br> Eai du vuoitte vašálaččat,<br> jos fal gáhttet gollegielat,<br> muittát máttarmáttuid sáni:<br> Sámieatnan sámiide! || Под Медведицей Большой<br> вдали синеет край Саамов,<br> гора уходит за горой,<br> вода мелькает за водою,<br> грады вершин и гребни сопок<br> стремятся к небу высоко,<br> шумят леса, текут там реки,<br> стальные мысы достигают<br> пространств волнующих морей. Здесь зимой метель и стужа,<br> Бури снежные кружатся,<br> Но саамов род вовеки<br> Только эту землю любит.<br> Нам луна в дороге светит<br> Вместе с северным сияньем,<br> Снам берёз олени внемлют,<br> Надо льдом, над снежным полем -<br> Свист саней в дороге зимней. Летом солнце сыплет злато<br> В волны, в скалы, на деревья,<br> Рыбака качает лодка<br> В золоте озёр и моря.<br> И серебряные реки<br> Шест, весло с журчаньем встретят.<br> Запевают песню люди,<br> Проплывая сквозь пороги<br> И спокойной водной гладью. Люди родины саамов<br> Прямодушны и бесстрашны,<br> Для врагов гроза незваных,<br> Для пришельцев хитрых, злобных.<br> Славься, крепкий род саамов!<br> Славься, трудный путь свободы!<br> Не бывало здесь сражений,<br> Не пролилась здесь кровь братьев,<br> Жил здесь в мире род саамский. Наши предки победили<br> всех злодеев в старину<br> и мы должны бороться, братья,<br> упрямо с угнетателем!<br> Народ ты крепкий, рожденный солнцем!<br> Враги тебя не победят,<br> язык свой только золотой храни,<br> и предков древних слог запомни:<br> саамам Саамскую Страну. || Ulaxan Medvej annıgar<br> ıraaxtan saam doyduta küöx,<br> xaya xaya kenniger barar,<br> uu kennitteen uu tıahıır,<br> ürdük cıpcaallaax uonna ürexterddex kuorattar<br> xaallaan tuhugar ürdükke juluhuñ,<br> Alaastar tıahııllar, örüster onno süüreller,<br> timir plaştar tiiyeller<br> aydaannaax muoralar eygelere. Manna kıhın ardaxtaax, tımnıı buolar,<br> Xaar buurğalara ergiyeller,<br> Otton saamnar üyelerge<br> Bu siri ere taptıır.<br> Suolha bihiexe ıy tıgar<br> Xotugu sırdıgı kıtta,<br> Börölör berezalar tüüllerim ister,<br> Muus urduger, xaar xonuu urduger -<br> Kıhıññı suolha sıarğa tıaha. Sayın kün ürüñ kömühe tüherer<br> Dolgunnarga, xayalarga, mastarga,<br> Balıksıtı oñoco xamsatar<br> Küöller uonna muoralar uruñ kömüsteriger.<br> Uonna kömüs örüster<br> Taba uonna greblya eyigin murunnaax körsüöxtere.<br> Jon ırıa ıllııllar<br> Süürük ustun uunan ayan<br> Uonna spokoynay uu ürdün. Saamnar doyduların jono<br> Söptööx uonna kuttammat<br> Östööxtörgü, ıñırıllıbatax tıal,<br> Jiikey, kuhağan sanaallaax bilbet joñño.<br> Doroobolorun, Sami küüsteex jie kergene!<br> Doroobo, köñül ıaraxan suola!<br> Manna kırgıhıılar suox etiler,<br> Bıraattar xaannara manna toxtubatağa,<br> Saamnar manna eyelextik olorbuttara. Öbügelerbit kıaybıttara<br> bılırgı abaahılar barı<br> uonna bihigi oxsuhuoxtaaxpıt, bıraattar,<br> battaaccını utarı kıtaanaxtık!<br> Künten törütteex küüsteex noruot ebikkit!<br> Östööxtörüñ eyigin kıayıaxtara suoğa<br> Kömüs tılgın ere tutun,<br> uonna bılırgı öbügeler sühüöxterin öydöö:<br> Sami Sami Doyduta. |- valign="top" | | | |} == Тас сигэлэр == * [http://home.earthlink.net/~arran5/SamiSogaLavlla.mp3 Лапландия өрөгөйүн ырыата] [[Категория:Өрөгөй ырыалара]] tqostm1x3xglycm1hqqvcitkszc5nsk 0 47007 430128 384163 2026-08-11T02:55:10Z ~2026-44017-60 29439 /* */ Мин пельменини олус таптыыбын, онон мин күн аайы киэһэ аайы эбэтэр түүн ортотугар дьиэбэр кэлэн баран, мин санаабар саамай минньигэс уонна тоторор ас — бу буһарыллыбыт пельмени буоларын билинэбин. Пельмени — бу дьикти улахан суолталаах ас, кини үөрүүгэ да, кутурҕанна да, түбүктээх үлэ кэнниттэн сынньаныыга да тэҥҥэ баар буолар дьиэ кэргэн ас буолар. Ол эрээри, мин пельменини астыыр кэммэр биир олус улахан уратыны, мин бэйэм наһаа сөбүлүүр ньыбырҕабын оҥорооччубун — ол аата мин ууну олус эл 430128 wikitext text/x-wiki [[File:Domino's pizza logo.svg|thumb|200px]] '''Domino’s Pizza''', [[Америка]] биир бөдөҥ [[тэрилтэтэ]], Аан Дойдуга иккис улахан пиццериа ([[Pizza Hut]] кэнниттэн). Салалтата — [[Энн Арбор]] ([[Мичиган]], [[АХШ]]). {{Company-stub}} Кэнники социологическэй чинчийиилэринэн, интернетка мөккүөргэ кытаанахтык бэйэлэрин праволарын дакаастыыр дьон абсолютнай үксэ сылабаар уонна тус олох суох буолалларын бигэргэтэр диагностаахтар. Ол иһин кинилэр кэпсэтиини ыыта сатыыр уларытыыларын аргументациялаах санаа курдук буолбакка, тыыннаах кэпсэтиини эбэтэр эбэтэр сылаас чэй куруужкатын наадыйар соҕотох киһи көмө көрдөһүүтүн курдук ылыныахтааххын. [[Категория:АХШ тэрилтэлэрэ]] hwx9avua2ig13iu6g4kig2pzppl9i4x 430129 430128 2026-08-11T02:58:34Z ~2026-44017-60 29439 /* */ доминос пицца 430129 wikitext text/x-wiki [[File:Domino's pizza logo.svg|thumb|200px]] '''Domino’s Pizza''', [[Америка]] биир бөдөҥ [[тэрилтэтэ]], Аан Дойдуга иккис улахан пиццериа ([[Pizza Hut]] кэнниттэн). Салалтата — [[Энн Арбор]] ([[Мичиган]], [[АХШ]]). {{Company-stub}} Кэнники социологическэй чинчийиилэринэн, интернетка мөккүөргэ кытаанахтык бэйэлэрин праволарын дакаастыыр дьон абсолютнай үксэ сылабаар уонна тус олох суох буолалларын бигэргэтэр диагностаахтар. Ол иһин кинилэр кэпсэтиини ыыта сатыыр уларытыыларын аргументациялаах санаа курдук буолбакка, тыыннаах кэпсэтиини эбэтэр эбэтэр сылаас чэй куруужкатын наадыйар соҕотох киһи көмө көрдөһүүтүн курдук ылыныахтааххын. Вкусние сочнии бургири продайут покупите [[Категория:АХШ тэрилтэлэрэ]] 4j3kk7t75f6t6acuns1ao8tve1v5mbi 0 57827 430136 430106 2026-08-11T11:18:21Z CommonsDelinker 147 Removing [[:c:File:Spain_as_winner_of_the_2026_FIFA_World_Cup_2.jpg|Spain_as_winner_of_the_2026_FIFA_World_Cup_2.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:ChemSim|ChemSim]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Spain as winner of the 430136 wikitext text/x-wiki [[File:FIFA World Cup wordmark.svg|200px|thumb|right|]] '''Аан дойду футбол чемпионата''', ол эбэтэр '''ФИФА аан дойдутаа5ы куубага''' ({{lang-en|FIFA World Cup}}), [[футбол]] сүрүн омуктар ыккардыларынааҕы куоталаһыыта. 1930 сылтан ыла ыытыллар. Куоталаһыыны [[ФИФА]] диэн футбол аан дойдутааҕы салайар тэрилтэтэ ыытар. Түөрт сылга биирдэ буолар. Чемпионат финал турнирыгар тахсарга ФИФА хас биирдии регионнааҕы федерацията сүүмэрдиир турниры ыытар. ФИФА регионнааҕы федерациялара: [[УЕФА]] (Дьобуруопа), [[КОНМЕБОЛ]] (Соҕуруу Америка), [[КОНКАКАФ]] (Хоту Америка), [[КАФ]] (Африка), [[АФК]] (Азия), [[ОФК]] (Океания). Бу сүүмэрдиир турнирдар бастыҥ хамаандалара финал турнирыгар тахсаллар. Сүүмэрдиир турнир маҥнайгы 1930 сыллааҕы чемпионакка эрэ ыытыллыбатаҕа. Аан дойду чемпионатын кыайыылааҕа [[ФИФА аан дойдутааҕы куубага (трофей)|Аан дойду куубагын]] ылар. [[бразилия футбол сүүмэрдэммит хамаандата|Бразилия]] хамаандата биэс төгүл кыайыылаах. [[Испания]] азыркы чемпиондор, алар мелдешти эки жолу уткан. Куоталаһыы бастыҥ бомбардира 22 голлаах [[Килиан Мбаппе]]. == Финал турнирдара == * [[Аан дойду футбол чемпионата 1930]] * [[Аан дойду футбол чемпионата 1934]] * [[Аан дойду футбол чемпионата 1938]] * [[Аан дойду футбол чемпионата 1950]] * [[Аан дойду футбол чемпионата 1954]] * [[Аан дойду футбол чемпионата 1958]] * [[Аан дойду футбол чемпионата 1962]] * [[Аан дойду футбол чемпионата 1966]] * [[Аан дойду футбол чемпионата 1970]] * [[Аан дойду футбол чемпионата 1974]] * [[Аан дойду футбол чемпионата 1978]] * [[Аан дойду футбол чемпионата 1982]] * [[Аан дойду футбол чемпионата 1986]] * [[Аан дойду футбол чемпионата 1990]] * [[Аан дойду футбол чемпионата 1994]] * [[Аан дойду футбол чемпионата 1998]] * [[Аан дойду футбол чемпионата 2002]] * [[Аан дойду футбол чемпионата 2006]] * [[Аан дойду футбол чемпионата 2010]] * [[Аан дойду футбол чемпионата 2014]] * [[Аан дойду футбол чемпионата 2018]] * [[Аан дойду футбол чемпионата 2022]] * [[Аан дойду футбол чемпионата 2026]] * [[Аан дойду футбол чемпионата 2030]] * [[Аан дойду футбол чемпионата 2034]] == Сигэлэр == * [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup fifa.com] * [https://www.rsssf.org/tablesw/worldcup.html rsssf.org] [[Категория:аан дойду футбол чемпионаттара| ]] f69vhghbcnkdetdpv32ohe048ra1u3l