Бикипиэдьийэ sahwiki https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D2%AF%D1%80%D2%AF%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D1%80%D1%8D%D0%B9 MediaWiki 1.47.0-wmf.14 first-letter Миэдьийэ Аналлаах Ырытыы Кыттааччы Кыттааччы ырытыыта Бикипиэдьийэ Бикипиэдьийэ ырытыыта Билэ Билэ ырытыыта MediaWiki MediaWiki-ни ырытыы Халыып Халыыбы ырытыы Көмө Көмөнү ырытыы Категория Категорияны ырытыы TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 2201 430139 425642 2026-08-11T16:14:26Z ~2026-44250-33 29443 /* */ 430139 wikitext text/x-wiki [[Билэ:Газета Якутия скриншот сайта.jpg|Ситим-сирин скриншота|thumb|350px]]Трахать кобилжонав грута [[Категория:Саха сирин хаһыаттара]] [[Категория:Сахалыы хаһыаттар]] ozw3g8hm8p9ewj6lea56i2t6gf9xdkm 430140 430139 2026-08-11T16:22:58Z Font8388608 28506 [[Special:Contributions/~2026-44250-33|~2026-44250-33]] [[User talk:~2026-44250-33|ырытыы]] оҥорбут [[Special:Diff/430139|430139]] барылын сотуу Revert vandalism 430140 wikitext text/x-wiki [[Билэ:Газета Якутия скриншот сайта.jpg|Ситим-сирин скриншота|thumb|350px]]'''Якутия''' — күн аайы [[Нуучча тыла|нууччалыы]] тахсар өрөспүүбүлүкэ уопсастыбыннай бэлитиичэскэй [[хаһыат]]а. Тэрийээччитэ (учредитель) - [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин бырабыыталыстыбата]]. [[1917]] сыллаахха төрүттэммитэ. Хаһыат бастакы эрэдээктэринэн сыылынай [[Емельян Ярославскай]] үлэлээбитэ. Бастакы аата "Социал-демократ" диэн этэ. Ол кэнниттэн аата хаста да уларыйбыта: «Якутская правда», «Красный Север», «Ленский коммунар», «Автономная Якутия». 1990-с сылларга аата "Якутия" диэҥҥэ уларыйан күн бүгүҥҥүгэ дылы тахсар. 1967 сыллахха хаһыат [[«Бочуот знаага» уордьан|«Бочуот знаага» уордьанынан]] наҕараадаламмыта. [[Ситим-сир|Ситим-сирэ]] - http://www.gazetayakutia.ru/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090123020052/http://gazetayakutia.ru/ |date=2009-01-23 }} {{rq|linkless|wikify|style|stub|img}} {{Newspaper-stub}} [[Категория:Саха сирин хаһыаттара]] [[Категория:Сахалыы хаһыаттар]] kwqzqry7rrv3n6e62cjgpz5f5dug2g4 0 3407 430143 430132 2026-08-11T16:57:50Z Font8388608 28506 Revert vandalism 430143 wikitext text/x-wiki {{Infobox Russian federal city |EnglishName=Moscow |RussianName=Москва |SakhaName=Маскуба уонна Москуба |Skyline=StBasile SpasskayaTower Red Square Moscow.hires.jpg |SkylineLegend=[[Кыhыл майдаан]] |LatDeg=55 |LatMin=45 |LatSec=8 |LonDeg=37 |LonMin=37 |LonSec=56 |LocatorMap=Moscow in Russia (special marker).svg |LocatorMapLegend=Москуба Арассыыйа хаартатыгар |Flag=Flag of Moscow, Russia.svg |CoatOfArms=Coat of Arms of Moscow.svg |CityDay |FederalDistrict=[[Central Federal District|Central]] |EconomicRegion=[[Central economic region|Central]] |CodeNumber=77;97;99;177;199 |Area_km2=1081 |Population=11 514 330 |PopulationRank=1st |LeaderType=Mayor |LeaderName=[[Сергей Собянин]] |Legislature=Куорат думата |Charter=[[Charter of Moscow]] |FoundationDate=1147 |Event1 |Event1Date |PostalCode=101xxx–129xxx |DialingCode=495 |DialingCode2=499 |Website=http://www.mos.ru }} '''Москуоба'''<ref>Пекарский. Словарь якутскаго языка, 1907г. (стр. 716)</ref><ref>Пекарский. Словарь якутскаго языка, Петроград, 1923г. (стр. 1594)</ref>, '''Москуба'''<ref>Самоучитель якутского языка, Якутск, 1930г. (стр. 5)</ref><ref>Пекарский. Словарь якутскаго языка, Петроград, 1923г. (стр. 1594)</ref> ({{lang-ru|Москва}}), [[Арассыыйа]] киин куората, федерация суолталаах куорат, Федерация Киин уокуругун киинэ уонна Москуба уобалаһынн киин куората. Олохтоохторун ахсаана 11 979 529 (2013), [[Эуропа]] ордук улахан куората. Тула эргининиин аан дойду ордук улахан куораттарын ахсааннарыгар киирсэр. Арассыыйа [[политика|бэлиитикэ]], [[экономика|экэниэмикэ]], [[итэҕэл]], [[харчы]], [[үөрэх]] уонна [[көлө]] киинэ. Москуба дойду арҕаа өттүгэр, [[Москва өрүс|Москуба өрүс]] үрдүгэр турар.<ref>[https://timescanner.pro/ru/Moscow Москва куорат туһунан интэриэһинэй информация] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210214084947/https://timescanner.pro/ru/Moscow |date=2021-02-14 }}</ref> Москуба кинээһистибэтин, Нуучча саарыстыбатын, [[арассыыйа империята|Арассыыйа импиэриэйэтин]], Сэбиэскэй Арассыыйа уонна [[ССРС]] киин куората. Дьоруой куорат буолар. Москуба куоратыгар Арассыыйа Федерациятын федераальнай былаас уоргааннара, атын дойдулар посольствалара, аан дойду хампаанньаларын төбө офистара бааллар. Москуба уобалаһын уонна Калууга уобалаһын кытта кыраныыссалыыр. Арассыыйа биир тутаах туризм киинэ: манна Москуба Крымлаа, Кыһыл болуоссат, Новодевичай манастыыр уонна Коломенскайга Вознесение сыаркаба бааллар уонна олор ЮНЕСКО аан дойдутааҕы утумун тиһигэр киирэллэр. Ону тэҥэ биир траанспарт киинэ буолар, куоракка 5 аэропорт, 9 тимир суол баксааллаара, 3 өрүс пуортара бааллар. 1935 сыллаахтан Москубаҕа метро үлэлиир. == Географиянан балаһыанньата == [[Билэ:Moscow Urban Agglomeration, Russia, LandSat-7 image.jpg|thumb|Москуба спуутниктан көстүүтэ, 2007 сыл атырдьах ыйыгар]] [[Билэ:Moscow aerial view looking towards the south-east.JPG|thumb|Внуукава аэрапоортка киирэн истэххэ көстүүтэ]] Москва Арассыыйа арҕаа өттүгэр баар, Обь уонна Волга өрүстэр икки ардыларыгар турар. Смалээнска-Маскуоовскай уонна Маскварээцка-Оокскай дэхси сирдэр икки ардыларыгар. Куорат сирин иэнэ 2012 сыллаахха 2511 км² этэ. Онтон үс гыммыттан биирэ (870 км²) [[Москва кольцевой автомобильнай суол|МКАД]] диэн ааттаах массыына суолун иһигэр турар, атын 1641 км² — ол суол таһынан<ref name="СобОтчёт" />. Муораттан орто үрдэтиитэ 156 миэтирэ буолар. Ордук үрдүк точката Теплай Стан үрдэбилигэр баар (255 м)<ref>{{cite web|url=http://www.darwin.museum.ru/expos/oopt/?t=40|title=Памятник природы «Высшая точка Москвы — 255 м над уровнем моря (Тёплый Стан)»|publisher=Государственный Дарвиновский музей|accessdate=2009-04-29|archiveurl=http://www.webcitation.org/616HTphCe|archivedate=2011-08-21}}</ref>, ордук аллараа точката Бисэдинскай муосталар аттыларыгар баар, онно Москуба өрүс куораттан тахсар. (114,2 м)<ref>{{cite web|url=http://moscowwalks.ru/2011/06/08/samaya-vysokaya-tochka-moskvy/|title=Самая высокая и самая низкая точки Москвы|date=2011-06-08|work=«Прогулки по Москве»|accessdate=2012-04-30|archiveurl=http://www.webcitation.org/67yANH8C4|archivedate=2012-05-27}}</ref>. Хотуттан соҕуруу уһуна МКАД иһинэн — 38 км, МКАД таһын аахтахха — 51,7 км, илинтэн арҕаа бардахха — 39,7 км. Москуба өрүс орто устуутугар икки өттүттэн баар. Москуба өрүстэн ураты атын өрүстэр элбэхтэр, ол курдук, Сходня, Химки, Пресня, Неглинная, Яуза, Ныыщынка уонна да атыттар. <ref>{{cite web|url=http://moscow.gramota.ru/dict.shtml|title=Названия рек, ручьев, озёр, прудов и оврагов Москвы|publisher=moscow.gramota.ru|accessdate=2009-01-12|archiveurl=http://www.webcitation.org/616HUNUB6|archivedate=2011-08-21}}</ref>. Сорох кыра өрүстэри сир анныгар халлээктардарынан барар курдук уларыппыттар. Москубаҕа элбэх күөллэр баллар. === Климат === Москуба климата-олус континентальнай, чуолкайдык көстөр сезонунан. Кыһын (ортоку температураттан 0 °C) ортотунан 4 ый кэриҥэ, сэтинньи иккис декадатыттан (сэтинньи 12 күнүгэр) кулун тутар 19 күнүгэр диэри (кулун тутар 19 күнүгэр). Күнүскү температура кулун тутар 3 күнүгэр үтүө суолтаҕа төннөр. Халандаарынай кыстык кэмигэр уһун кэм (3-5 хонук) күүстээх тымныы кэмэ (түүҥҥү температураттан -20 °C, сэдэхтик -25- кэ тиийиэн сөп..−30 °C). Онуоха ахсынньыга уонна тохсунньу саҥатыгар ириэрии чаастара с-5 буолан барбыттара..-10 °C. 0 °C уонна үрдүк, ардыгар +5 диэн суолтаны ситиспитэ..+9 °C. ВДНХ метеостанциятын дааннайынан (1991-2020 сс. кэмин кэмигэр), сыл саамай тымныы ыйынан буолар (кини орто температурата -6,2 °C[30]. Сааскы сезоннар сылтан сыл эбиллэн, 1- тэн 3 ыйга диэри эбиллиэхтэрин сөп. Ардыгар сайыҥҥы температура муус устар саҥатыгар регистрацияланыа, оттон ыам ыйын бүтэһигэр-бэс ыйын саҥатыгар тымныы чөркөөхтөр төннүөхтэрэ. Сайын (күнүскү температура +20 °C уонна ортотунан +15 °C) ыам ыйын 3,5 ыйдааҕар, ыам ыйын үһүс декадатыттан (ыам ыйын 31 күнүгэр), күнүскү температура 30 кыраадыстаах (сезоҥҥа ортотунан 6-8 хонукка, 2010 с.-1,5 ый). 35 кыраадыстаах бэлиэтээһин кэнники 30 сылга 18 төгүл туолла, онтон 16 — 2010 сылга. Саамай сылаас ыйынан от ыйа буолар (кини орто температурата 1981-2010 сс. кэмигэр +19,2 °C). Күһүн Москваҕа уһун, балаҕан ыйын саҥатыттан саҕаланар, сэтинньи ортотугар — ахсынньы саҥатыгар, сууккатааҕы орто температура 0 °C. Сотору- сотору тымныы кыһын саҕаланыытын кэннэ хаар Покровскайга толору ааһар. === Чаас курдааһына === Москуба аан дойду стандартынан '''Москуба кэминэн''' (MSK) быһаарыллар чаас курдааһыныгар турар. Аан дойду координированнай бириэмэтиттэн (UTC) '''+4''' чаас уратылаах. 2011 сыл кулун тутар 27 күнүттэн наар үлэлиир сайыҥҥы бириэмэ киллэриллибитин кэнниттэн астрономия күн ортото Москубаҕа 13:30 буолар буолбута. <ref>{{cite web|url=http://www.interfax.ru/society/txt.asp?id=266879|title=Подготовка к зимнему времени началась|date=2012-09-21|publisher=[[Интерфакс]]|accessdate=2013-01-24}}</ref>. == Экэниэмикэтэ == == Нэһилиэнньэтэ == Москуба куорат олохтоохторун ахсаана 11 977 988 буолар. [[Билэ:График населения Москвы.gif|thumb|450px|Москуба олохтоохторун ахсаана уларыйыыта (1700—2000 сс.)]] Москуба — Арассыыйа уонна Эуропа ордук улахан куората (Стамбуулга өссө элбэх, ол гынан баран Стамбуул Азия уонна Эуропа икки ардыгар турар), Онтон куорат таһыгар баар пригородтары аахтахха Стамбуулу кыайар (15 мөл. киһи) 2002 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн Москубаҕа 10 382 754 киһи олорор эбит.<ref>{{cite web|url=http://www.perepis2002.ru/index.html?id=13|title=Итоги всероссийской переписи населения 2002. Численность и размещение населения|publisher=Федеральная служба государственной статистики|accessdate=2009-03-8|archiveurl=http://www.webcitation.org/616HzBXYE|archivedate=2011-08-21}}</ref>. Афыцыаальнай статыстычыскай учуоотка 11 911,1 тыыс. киһи баар.<ref name="1 сент 2012">[https://web.archive.org/web/20130120053852/http://moscow.gks.ru/newsDoc/soc_ekon_01-09_2012.doc Социально-экономическое положение в г. Москве в январе — сентябре 2012 г.]</ref>. Онтон 2010 сыллаах биэрэпис бастакы түмүгүнэн 2010 сыл алтынньы ыйыгар 11 632 060 киһи мэлдьи Москубаҕа олорор эбит. <ref>[http://www.perepis-2010.ru/smi/detail.php?ID=6042 Официальный сайт Всероссийской переписи 2010 года. Полмиллиона москвичей утеряли без умысла] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110909224824/http://www.perepis-2010.ru/smi/detail.php?ID=6042 |date=2011-09-09 }}</ref>, Этныычыскай састаабынан 2002 уонна 2010 сыллаах биэрэпис түмүгэр маннык эбит: нууччалар - 9 930 410, (91,65%), украинецтар - 154 104 (1,42%), татаардар - 149 043 (1,38%), эрмээннэр - 106 466 (0,98%), азербайдьааннар - 57 123 (0,53%), дьэбириэйдэр - 53 142 (049%), беларустар 39 225 (0,36%), грузииннар - 38 934 (0,36%), лезгииннэр 5 719 (0,055%). Омуктарын эппэтэх дьон ахсаана - 668 409 (5,81%).<ref>[http://moscow.gks.ru/perepis2010/perepis2010Doc/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BB_5_%D0%9C%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B2%D0%B0.xls Приложения к итогам ВПН 2010 года в Москве</ref>. Москубаҕа быһа холоон 2000 саха Москубаҕа олорор<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года</ref>. ==Быһаарыылар== {{быһаарыылар}} {{Russia-geo-stub}} {{commons|Category:Moscow}} [[Категория:Эуропа киин куораттара]] [[Категория:Азия киин куораттара]] [[Категория:Арассыыйа куораттара]] otb939bek83xdjmmq3rzpagpryb65xc 0 3544 430142 430130 2026-08-11T16:52:20Z Font8388608 28506 [[Special:Contributions/~2026-44017-60|~2026-44017-60]] [[User talk:~2026-44017-60|ырытыы]] оҥорбут [[Special:Diff/430130|430130]] барылын сотуу Revert vandalism 430142 wikitext text/x-wiki {{атын суолталара|Кытай (суолталара)}} {{Infobox Country |native_name = Кытай Норуотунай Өрөспүүблүкэтэ |conventional_long_name = 中华人民共和国<br />''Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó'' |common_name = People's Republic of China |image_flag = Flag of the People's Republic of China.svg |image_coat = 中華人民共和國國徽.svg |symbol_type = National Emblem |national_motto = |image_map = CHN orthographic.svg |national_anthem = "[[March of the Volunteers]]"<br />({{lang|zh-Hans|义勇军进行曲}}) |official_languages = [[Кытай тыла]] <small><br />([[Мандарин тыла]])</small> |capital = [[Пекин]] |largest_city = [[Шанхай]] |demonym = [[Кытайдар]] |government_type = [[Биир партия дьаhалтата]], [[социализм|социалист]] [[өрөспүүбүлүкэ]] |leader_title1 = [[Председатель]] |leader_name1 = Си Цзиньпин |leader_title2 = [[Премьер]] |leader_name2 = Ли Кецян |leader_title3 = [[Standing Committee of the National People's Congress|Chairman of the Standing Committee]] |leader_name3 = Чжан Дэцзян |leader_title4 = [[Supreme People's Court of the People's Republic of China|Chief Grand Justice]] |leader_name4 = Юй Чжэншэн |sovereignty_type = [[история|Историята]] |established_event1 = [[Three Sovereigns and Five Emperors]] |established_date1 = [[Circa|c.]] 2852 BCE |established_event2 = [[Цин династия]] |established_date2 = [[Circa|c.]] 221 BC |established_event3 = [[Дьон өрөспүүбүлүкэ]] тэриллибитэ |established_date3 = Алтынньы 1 1949 |area_footnote ={{Ref num|territory|d|}} or 9,640,821&nbsp;km²{{Ref num|territory|d|}}<br /> |area_km2 = 9598086 |area_sq_mi = 3704427 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |area_rank = 3rd / 4th–disputed |area_magnitude = 1 E12 |percent_water = 2.8{{Ref num|mainland|c|}} |population_estimate = 1,321,851,888{{Ref num|mainland|c|}} <!--UN WPP--> |population_estimate_year = 2007 |population_estimate_rank = 1st |population_census = 1,242,612,226 |population_census_year = 2000 |pop_den_footnote = |population_density_km2 = 140 |population_density_sq_mi = 363 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = 53rd |GDP_nominal = $3.42 trillion |GDP_nominal_rank = 4th |GDP_nominal_year = 2007 |GDP_nominal_per_capita = $2,800 |GDP_nominal_per_capita_rank = 105th <!---IMF---> |GDP_PPP_year = 2007 |GDP_PPP = $7.043 trillion<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html CIA World Factbook][GDP PPP Rankings]</ref> |GDP_PPP_rank = 2nd |GDP_PPP_per_capita = $5,300<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html CIA World Factbook][GDP PPP Per capita Rankings]</ref> |GDP_PPP_per_capita_rank = 99th |Gini = 47.0<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html CIA World Factbook][Gini rankings]</ref> |Gini_year = 2007 |HDI_year = 2007 |HDI = {{increase}} 0.777 |HDI_rank = 81st |HDI_category = <font color="#ffcc00">medium</font> |currency = [[Юань]] |currency_code = CNY |time_zone = |utc_offset = +8 |time_zone_DST = not observed |utc_offset_DST = +9 |cctld = [[.cn]]{{Ref num|mainland|c|}} |calling_code = 86 |calling_code_note = {{Ref num|mainland|c|}} |footnotes = }} '''Кытай''' (''кытайдыы'' 中國, ''судургу кытайдыы'' 中国, ''пиньинь'' Zhōngguó, Джуоҥгуо, «орто дойду», официаллык '''Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ''' (''кытайдыы'' 中華人民共和國, ''судургу кытайдыы'' 中华人民共和国, ''пиньинь'' Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó, Джуоҥхуа Жэнмин Гуоҥхэгуо) диэн [[Илин Азия]] дойдута. Сүүрбэ икки провинциялаах, биэс аутоном регионнаах, түөрт муниципалитеттаах уонна икки анал административнай регионнаах. Кытайга 1.3 миллиард киhи олорор (аан дойду дьонун 1/5). Сирин иининэн Кытай үһүс миэстэҕэ турар ([[Россия]] уонна [[Канада]] кэннилэриттэн). Кытай [[Монголия|Монголиялыын]], [[Россия|Арассыыйалыын]], [[Хоту Кэриэйэ|Хотугу Кэриэйэлиин]], [[Вьетнам|Вьетнамныын]], [[Лаос|Лаостуун]], [[Мьянма|Мьянмалыын]], [[Индия|Индиялыын]], [[Непал|Непаллыын]], [[Пакистан|Пакистанныын]], [[Афганистан|Афганистанныын]], [[Тадьикистан|Тадьикистанныын]], [[Кыргызстан|Кыргызстанныын]] уонна [[Казахстан|Казахстанныын]] кэккэлэhэр. Кытай хоту өттүгэр далалар, тыалар уонна [[Гоби]] [[кумах куйаар]] баар, арҕаа [[Хималайа]] уонна [[Тэҥри-Таҕ хайалара]] (Тыан-Шан, Таҥара-Хайа), соҕуруу [[сельва|субтропик тыалар]], илин [[Соҕуруу кытай байҕала|Соҕуруу кытай]] уонна [[Илин кытай байҕала|Илин кытай]] байҕаллара бааллар. Бу байҕаллар кытылларыгар дойду дьонун улахан өттө олорор. Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ 1949 с. төрүттэммититтэн ыла салайар партиянан Кытай Коммунист партията буолар. Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ конституциятынан, КДР - норуот демократ диктатуралаах социалист дойду буолар. == Аата == Кытайдар бэйэлэрин дойдуларын ''Джуоҥгуо'' (中國/中国, пиньинь: Zhōngguó), ол эбэтэр, «орто дойду» дойду диэн аатыыллар. Маны тэҥэ Кытай хас да атын ааттардаах: ''Джуоҥ-Хуа'' (中華/中华, zhōnghuá), ''Тыанся'' (天下, tiānxià, ол эбэтэр «халлаан анна»), ''Хуа-Ся'' (華夏/华夏, huáxià, Кытай былыргы аата), ''Шэнджоу'' (神州, shénzhōu) уо.д.а. == Историята == Былыргы Кытай цивилизацията түөртэн тахса тыhыынча сыллааҕыта үөскээбитэ. Онон, Кытай цивизилизацията - аан дойдуга баар саамай былыргыт цивилизациялартан биирдэстэрэ. === Кытай историятын периодизацията === '''Кытай историческай наукатыгар ылыллыбыт кылгас хронологическай таблица''' {|class="standard" ! Сыллара !! Дойду (династия) |- ! Биһиги эрабыт иннинэ ! |- |2357 до н. э. — 2255 до н. э. |Яо баһылык |- |2255 до н. э. — 2205 до н. э. |Шун баһылык |- |2205 до н. э. — 1766 до н. э. |Ся династия |- |1766 до н. э. — 1122 до н. э. |Шаҥ (Ин) династия |- |1122 до н. э. — [[247 до н. э.]] |Джоу династия |- |[[246 до н. э.]] — [[207 до н. э.]] |Чин династия |- |[[206 до н. э.]] — [[220]] н. э. |Хан династия |- ! Биһиги эрабыт ! |- |[[220]] — [[264]] |[[Вэй (саарыстыба)|Вэй Династия]], [[Үс Саарыстыба кэмэ]] |- |[[265]] — [[420]] |[[Дьин (265—420)|Дьин Династия]] ([[Арҕааҥы Дьин]]: [[265]]—[[316]], Илиҥҥи Дьин: [[317]]—[[420]]) |- |[[420]] — [[479]] |[[Лю Суҥ|Соҕурууҥу Суҥ Династия]] |- |[[479]] — [[501]] |[[Соҕурууҥу Чи|Чи Династия]] |- |[[502]] — [[556]] |[[Ляҥ (династия)|Ляҥ]] |- |[[557]] — [[588]] |[[Тшэн (династия)|Династия Тшэн]] |- |[[581]] — [[618]] |[[Династия Суй]] |- |[[618]] — [[917]] |[[Династия Таҥ]] |- |[[907]] — [[959]] |[[Биэс династия эпохата]] |- |[[960]] — [[1279]] |[[Династия Суҥ]] |- |[[1280]] — [[1368]] |[[Династия Үан]]/Ҥүан ([[монгол]]) |- |[[1368]] — [[1644]] |[[Династия Миҥ]] |- |[[1644]] — [[1911]] |[[Династия Чиҥ]] ([[мандьу]]) |- |[[1912]] — [[1949]]<br /> ([[Тайвань|Тайбааҥҥа]] — билиҥҥи кэмҥэ дылы) |[[Кытай Өрөспүүбүлүкэтэ]] |- |С [[1 октября]] [[1949]] |Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ |} == Дьоно == Кытай - саамай элбэх ахсааннаах дьонноох сир шарын урдунэн. Кытайга 50-150 араас кыра уонна улахан омуктар олороллор. Уопсай ахсааннарын барыларын холбоон - 1,3 миллиард, онтон 1,2 миллиарда Кытай омугар тиксэр. Ону таhынан - [[Уйгуурдар]], [[Даурдар]], [[Кэриэйдэр]], Маньчжурдар, [[Эбээннэр]], [[Эбэҥкилэр|Эбэнкилэр]], [[Монгуоллар]] олороллор. Ону таhынан элбэх кытай омуга тас дойдуларга олороллор. Саамай элбэх кытай - [[Канаада]], [[Америка Холбоһуктаах Штааттара|АХШ]], [[Тайбаан]], [[Дьоппуон]], [[Германия]] уонна [[Арассыыйа]] дойдутугар олороллор. Олору [[Хуацяо]] дииллэр. Кытай саамай улахан ахсааннаах (нэһилиэнньэ ахсаанын 92%) омугунан хань (кыт. 汉族, ханьцзу) буолар. [[Нуучча тыла|Нуучча]] уонна [[Саха тыла|саха тылыгар]] хань уонна кытайдар (китайцы) диэн биир өйдөбүллээхтэр. Маны таһынан Кытайга 56 атын омук олорор, олору "кыра ахсааннаах омуктар" (кыт. 少数民族, шаошу миньцзу) диэн ааттыыллар. == Тыла == [[Кытай тыла]] аан дойдуга баар саамай былыргы тыллартан биирдэстэрэ. Уһун историялаах буолан бу тыл кэнники хас да бэйэ бэйэлэриттэн ураты диалектарга арахсыбыта. Холобур, кантон уонна мандарин (путунхуа) диалектар бэйэ бэйэлэриттэн ааҥл уонна немец тылын курдук уратылаахтар, ол иһин хоту олохтооҕо соҕуруу Кытай провинцияларыттан сылдьар киһи саҥатын өйдүө суоҕун сөп. Сорох лингвистар кытай тылын диалектарын биир тыл группатыгар киирсэр араас тылларын курдук көрөллөр. Кытай диалектара бары биир былыргыттан туһаныллар иероглифтарынан суруллар суруктаахтар. Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ официалык тылынан 1913 с. путуҥхуа ({{lang-zh|普通话}}，"норуот уопсай тыла") диэн кытай тылын хотугу диалегар үөскээбит тыл буолар. Кытай тылынан (бары диалектары холбоон) саҥарар дьон аан дойдуга аахсаана 1 миллиартан тахса киһи. Кытайга олорор 56 атын омук бэйэлэрин тылларынан эмиэ саҥараллар. == Экономиката == Кэнники 30 сылларга КДР экономиката үрдээн иһэр, 2009 с. Кытай экономиката аан дойдуга брутто ис оҥоһугунан (БИО) АХШ уонна Дьоппуон кэнниттэн 3-с миэстэҕэ турар. КДР БИО-та 2009 с. $5,02 трлн тэҥнэсбитэ. 2009 сыл муус устар - бэс ыйын кэмигэр бу көрдөрүүгэ Кытай Дьоппуону сиппитэ. 21-с үйэ саҥатыттан ыла Кытай космическэй уонна ядернай держава буолар. Чох, тимир, марганец, цинк, свинец, сурьма уонна вольфрам хостооһунугар Кытай аан дойдуга бастыыр. Ону тэҥэ аан дойдуга кокс, чугун, сталь, алюминий, цинк, олово, никель, телевизор, радио, мобильнай телефон, сууйар уонна тигэр массыына, велосипед, мотоцикл, чаһыы, фотоаппарат, хлопок, шелк, цемент, атах таҥаһа, эт, пшеница, ириис, хортуоска, табах оҥоһуутугар бастыыр. Маны таһынан аан дойду массыына оҥоһуутугар Дьоппуон уонна АХШ кэнниттэн турар. Экспорт объемунан Кытай аан дойдуга 1-кы миэстэҕэ турар. Кытай таһынааҕы табаар эргиирэ 2018 сыл түмүгүнэн 4,62 триллион долларга тиийбит, ол эбэтэр 12,6 %- нан үрдүк, 2017 сылга тэҥнээтэххэ. "Кытайга оҥоһуллубут табаар билигин аан дойду үрдүнэн көрсүөн сөп; ХХІ үйэҕэ дойду «аан дойду фабриката»буолбут. Аан дойдуга саамай улахан экспортер — Кытай экспорда бородууксуйа 100- тэн тахса көрүҥүн хабар. Кытайга фотоаппарат аан дойдуга атыыланар 50%, кондиционер 30%, массыына 25% сууйар массыына уонна быһа холодильник 20 %- на оҥоһуллар. Ону таһынан таможня статистика көрдөрөрүнэн, Кытай номнуо элбэх сыл устата текстильнай оҥоһуктары, таҥаһы, атах таҥаһын, чаһы, велосипедтары, иистэнэр массыыналары уонна да атын үлэлээх бородууксуйаны экспорга таһаараллар. Кэнники 20 сыл устата Кытай компаниялара үгүстэрэ бэлиэтэннилэр атыы- эргиэн дьиэтин кээмэйин улаатыннарыы рынок улаатан иһэр. Ол гынан баран, улам улахана суох производство хаһаайыттарыттан ордук инвестиция наадатын көрөллөр. дизайн уонна реклама. Сетевой агентстволар КНР- га улахан уопуттаах буолбуттар, оттон Кытай реклама компаниялара сүрүн куораттарга (Пекин), Шанхай, Гуанчжоу) конкуреннаһар бородууксуйаны биэриэхтэрин сөп. Эбиитин кинилэр дьиэ кэргэттэрэ эмиэ рынокка көхтөөхтүк үөрэтэллэр уонна кыһаллаллар. курэххэ бары событиелар баар буолуохтара. Куорат бары куораттарын уулуссаларыгар ас-үөл кэккэлэһэ эдэр дьон сылдьар "рекламнай агентство" дьоҕус маҕаһыыннары көрсүөххэ сөп люди с достаточным знанием понятой ПО 300 юаней (45$) күлүүс " баннер.<ref>[https://as-pacific.com/blog/osobennosti-reklamy-i-marketinga-v-kitae/ Кытайга реклама уонна маркетинг уратылара]</ref> КНР саамай тутаах эргиэн партнера 2014 сыллаахха Кытай таможнятын дааннайынан (товароборот — 600 млрд доллар) уонна АХШ (521 млрд доллар). 2000-2012 СС. АХШ экспорга 16,2 млрд доллартан 110,5 млрд долларга тиийэ улааппыт,оттон үөһэ ааттаммыт импорт 100,0 млрд доллартан 425,6 млрд долларга тиийэ. Америка экспортарын сүрүн ыстатыйалара (2012 сыл — скобкаларга бу табаар сыанатын ыйыллыбыт: севые бобы (14,9), гражданскай самолеттар, двигателлэр, оборудование уонна кинилэр чаастара (8,4), легковой массыыналар (5,7), алтан (4,4), полупроводниктар (3,9). Кытай экспорда штакка компьютернай оборудованиенан туруоруллубута (2012 сылга КНР- ка киллэриллибит компьютернай оборудованиетыттан 62,2 %- на АХШ- ка киллэриллибит компьютернай оборудованиетыттан). Кытай эмиэ Европа уонна Россия рыноктарыгар улахан оонньооччунан буолла. 2004 сылга тас эргиэн кээмэйэ 850 млрд доллартан куоһарда. 2008-2012 Сс. Кытай [[Ниэп|нефть бородууктатын]] эмискэ элбэтэн (180,4 мөл. тоннаттан 273,8 мөл. тоннаҕа диэри), [[Таас чох|чох]] (41 мөл. тоннаттан 289 мөл. тоннаҕа диэри), [[Айылҕа гааһа|айылҕа гаһа]] (3,3 мөл. тоннаттан 30,3 мөл. тоннаҕа диэри), [[Тимир|тимир рудата]] (444 мөл. тоннаттан 720 мөл. тоннаҕа диэри). Кытай таһынааҕы табаар эргиирэ 2018 сыл түмүгүнэн 4,62 триллион долларга тиийбит, ол эбэтэр 12,6 %- нан үрдүк, 2017 сылга тэҥнээтэххэ. "Кытайга оҥоһуллубут табаар билигин аан дойду үрдүнэн көрсүөн сөп; ХХІ үйэҕэ дойду «аан дойду фабриката»буолбут. Аан дойдуга саамай улахан экспортер — Кытай экспорда бородууксуйа 100- тэн тахса көрүҥүн хабар. Кытайга фотоаппарат аан дойдуга атыыланар 50%, кондиционер 30%, массыына 25% сууйар массыына уонна быһа холодильник 20 %- на оҥоһуллар.<ref>[https://ruskit-transit.ru/articles/dostavka-iz-kitaya-s-tamozhennym-oformleniem/ Таможня оҥоһуулаах Кытайтан табаары тиэйии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220628205358/https://ruskit-transit.ru/articles/dostavka-iz-kitaya-s-tamozhennym-oformleniem/ |date=2022-06-28 }}</ref> == Үөрэх == === Үрдүк үөрэх === Кытайдар үрдүк үөрэх кыһалара Азия бастыҥнарынан ааҕыллаллар. Кинилэртэн элбэх бэриллибит дипломнар Европаҕа уонна Америкаҕа үрдүктүк сыаналаналлар. Кытай салалтата национальнай үрдүкү оскуолатын сайыннарыыга олус элбэҕи оҥорор. Билигин Кытай үрдүк үөрэҕин кыһаларын улахан өттө библиотекалары, музейдары уонна аныгылыы лабораториялаах улахан технологическай научнай комплекстар. Университекка лекциялары ааҕарга аан дойду бастыҥ профессордарын үгүстүк ыҥыраллар. Кытай үрдүк үөрэҕин кыһаларыгар омук дьонун тардыы улахан оруолламмыта. Ону тэҥэ, кыраныысса тас өттүгэр гражданнар тахсыылара улахан оруоллаах — 2011 сылга кыраныысса таһыгар 1,44 мөл. Кытай устудьуона үөрэммитэ. Кытайдар үрдүк үөрэх кыһалара бары категорияларыгар араарыллан, үөрэх престиһыттан уонна хаачыстыбатыттан көрөн хас да категорияҕа араарылыннылар. Университекка киирэргэ бэлэмнэнэр оскуолалар биир кэлим экзамен туттараллар, түмүгүн киин оскуола устун сыаналыыллар. 2010- с сыллар саҕаланыыларыгар КНР үрдүк үөрэҕин кыһаларын устудьуоннара бары үөрэххэ киириэхтээхтэр этэ,оттон выпускниктар үллэриллиэхтээхтэр (үлэ контрагын түһэрсибит эрэ дьон, үлэ миэстэтин бэйэтэ талар кыахтара суох) . Правительство чааһынай үөрэх тэрилтэлэрин өйүүр. Бастакы «чааһынай үөрэҕи көҕүлүүр туһунан сокуон " балаҕан ыйын 1 күнүттэн 2003 с. күүһүгэр киирбитэ. 2004 сыл бүтүүтэ 70 тыһыынчаттан тахса чааһынай оскуола араас тииптээх уонна таһымнаах, уопсай контингеннаах 14,16 мөлүйүөн үөрэнээччи, ол иһигэр 1279 чааһынай үрдүк үөрэх заведениелара уопсай контингеннаах 1,81 мөлүйүөнтэн тахса устудьуон баар. Чааһынай үөрэх Кытай үөрэҕириитин секторын аҥарыттан ордуга ылар. Кытайга саамай ирдэбиллэринэн маннык идэлэр буолаллар: компьютернай технологияларга уонна программалааһыҥҥа специалистар, менеджердэр, бухгалтердар уонна аналитиктар, уобалас специалистара, маркетологтар, юристар, адвокаттар, тылбаасчыттар, инженердэр<ref>[https://dolphincargo.com.ua/samye-vostrebovannye-professii-v-kitae/ Кытайга саамай ирдэнэр идэлэр]</ref> == Эбии маны көр == * [[Кытай бэлиэ күннэрэ]] == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} {{азия}} [[Категория:Кытай|*]] [[Категория:Дойдулар]] [[Категория:Азия дойдулара]] 71w53qy4okvw274uka1othqwby3m7ly 0 4716 430144 430134 2026-08-11T17:01:40Z Font8388608 28506 Revert vandalism 430144 wikitext text/x-wiki {{Ислам}} '''Ислаам''' эбэтэр '''ислам''' ({{lang-ar|الإسلام}}; al-'islām) диэн VII үйэҕэ [[арабтар|арааб]] көрбүөччүтэ [[Муhаммед]] төрүттээбит аан дойду биир бөдөҥ [[итэҕэл|итэҕэлэ]]. Кини атын Таҥара үөрэхтэриттэн уратыта диэн уһулуччу [[монотеизм]]ы (биир Таҥараны) уонна кытаанах сиэрдэри тутуһар. [[Мусульмаан]]нарга итэҕэл диэн көрбүөччү этиитин билинии буолар. Итэҕэйии алта сүрүн чаастан турар: * 1. [[Аллаах]]ха итэҕэйии * 2. Аанньаларга итэҕэйии * 3. Этитиигэ итэҕэйии * 4. Көрбүөччүлэри итэҕэйии * 5. Сэккэ-сэлээҥҥэ итэҕэйии * 6. Дьылҕаны итэҕэйии. Маны таһынан Ислам ирдэбилин толорорго биэс сиэри-туому халбаҥнаабакка толороллор. Бастатан туран, соҕотох айбыт Айыыны уонна көрбүөччү Муhаммеды билинии буолар. Иккиһинэн — күҥҥэ биэстэ намаас ааҕыы. Үсүһүнэн — дьадаҥыларга анаан түһээн төлөөһүн (закят, садака). Төрдүһүнэн — [[Рамадаан]] кэмигэр кураанах күннэниини тутуһуу. Бэсиһинэн — [[Мекка|Меккаҕа]] сылдьыы. == Ылыллыбыт сирэ == * ''Иччи'', А. Павлов-Дабыл ыстатыйата, «Илин» сурунаал, 2№-э 2006 == Өссө маны көр == * [[Ислам Саха Сиригэр]] [[Категория:Ислам|*]] l5buncoatg1k3izfvza6eefwip2h5lf 0 4935 430146 393588 2026-08-11T19:56:25Z Soldatov Timur 23703 Татарика энциклопедияттан ону-маны эптим. 430146 wikitext text/x-wiki {{Infobox Ethnic group |group=Татаардар<br />(tatarlar / татарлар) |image=[[Билэ:Tatar woman XVIII century.jpg|200px|Татар дьахтара, 18с үйэ]] |poptime= 7 млн тахса<ref>[http://www.joshuaproject.net/peoples.php?rop3=109874 Joshua Project - Tatar Ethnic People in all Countries]</ref> |popplace=[[Россия]], [[Казахстан]], [[Узбекистан]], [[Украина]], [[Кыргызстан]], [[Түркийэ]], [[Литва]], [[Финляндия]], [[Эстония]], [[Польша]], [[Беларусь]], [[Германия]], [[Болгария]], [[Румыния]], [[Канада]], [[АХШ]], [[Бразилия]], [[Молдова]], [[Дьоппуон]] уонна [[Кытай]] |langs=[[татаар тыла|Татаар тыла]] |rels=[[Ислам]] |related=атын [[түүрдэр]] }} '''Татаардар''' ([[татаар тыла|татаар]]. ''татарлар'') диэн [[түүрдэр|түүр]] омук. [[Арассыыйа]]ҕа [[нууччалар]] кэннилэриттэн ахсааннарынан иккис омук, ахсааннара 5554,6 киhи (Россия олохтоохторун 3,83%, [[Татарстан]] 53%). == Этнотерриториальнай бөлөхтөр == Татаардар сүрүн бөлөхтөрө<ref>https://tatarica.org/tat/razdely/narody/tatary/tatarlar</ref>: * Итил-Ураал (Волга-Ураал) татаардара * Сибиир татаардара * Астархаан татаардара Ахсаанынан элбэх бөлөҕүнэн Итиил-Ураал татаардара буолар. Ол бөлөх иһигэр Каһаан татаардара, Касым татаардара, миһээрдэр (татаар. мишәрләр), кэриэһэннэр (татаар. керәшенләр), наҕайбиэктэр (татаар. ногайбәкләр) киирэллэр. Каһаан татаардарын маннык этнографическай бөлөхтөргө араараллар: * киин, типтэр-башкорт * соҕуруу-илин, Пиэрим (Пермь) татаардара * карин, чыпса * ичкин татаардара ... == Татаардар Саха сиригэр == {| border="2" cellpadding="1" cellspacing="1" |- bgcolor="#C0C0C0" !colspan="7" |Суруйуу ыытыллыбыт сылларга Саха сиригэр татаардар ахсааннара |- bgcolor="#E3E3E3" !1926 !1939 !1959 !1970 !1979 !1989 !2002 |- |align="right"|1 700||align="right"|4 420||align="right"|5 172||align="right"|7 678||align="right"|10 976||align="right"|17 478||align="right"|10 768 |- |-bgcolor="#E3E3E3" |} == Сигэлэр == {{reflist}} {{Ethno-stub}} [[Категория:Түүр омуктар]] [[Категория:Түүрдэр]] civpsd8y7flz7odut02jmt5n7dk053m 430147 430146 2026-08-11T19:58:58Z Soldatov Timur 23703 430147 wikitext text/x-wiki {{Infobox Ethnic group |group=Татаардар<br />(tatarlar / татарлар) |image=[[Билэ:Tatar woman XVIII century.jpg|200px|Татар дьахтара, 18с үйэ]] |poptime= 7 млн тахса<ref>[http://www.joshuaproject.net/peoples.php?rop3=109874 Joshua Project - Tatar Ethnic People in all Countries]</ref> |popplace=[[Арассыыйа]], [[Каһахстаан]], [[Үзбиэкистаан]], [[Укырайыына]], [[Кыргызстаан]], [[Түүркүйэ]], [[Литва]], [[Фиин Сирэ]], [[Эстония]], [[Польша]], [[Бөлөрүүс]], [[Германия]], [[Болгария]], [[Румыын Сирэ]], [[Канаада]], [[АХШ]], [[Бразилия]], [[Молдова]], [[Дьоппуон]] уонна [[Кытай]] |langs=[[татаар тыла|Татаар тыла]] |rels=[[Ислам]] |related=атын [[түүрдэр]] }} '''Татаардар''' ([[татаар тыла|татаар]]. ''татарлар'') диэн [[түүрдэр|түүр]] омук. [[Арассыыйа]]ҕа [[нууччалар]] кэннилэриттэн ахсааннарынан иккис омук, ахсааннара 5554,6 киhи (Россия олохтоохторун 3,83%, [[Татарстан]] 53%). == Этнотерриториальнай бөлөхтөр == Татаардар сүрүн бөлөхтөрө<ref>https://tatarica.org/tat/razdely/narody/tatary/tatarlar</ref>: * Итил-Ураал (Волга-Ураал) татаардара * Сибиир татаардара * Астархаан татаардара Ахсаанынан элбэх бөлөҕүнэн Итиил-Ураал татаардара буолар. Ол бөлөх иһигэр Каһаан татаардара, Касым татаардара, миһээрдэр (татаар. мишәрләр), кэриэһэннэр (татаар. керәшенләр), наҕайбиэктэр (татаар. ногайбәкләр) киирэллэр. Каһаан татаардарын маннык этнографическай бөлөхтөргө араараллар: * киин, типтэр-башкорт * соҕуруу-илин, Пиэрим (Пермь) татаардара * карин, чыпса * ичкин татаардара ... == Татаардар Саха сиригэр == {| border="2" cellpadding="1" cellspacing="1" |- bgcolor="#C0C0C0" !colspan="7" |Суруйуу ыытыллыбыт сылларга Саха сиригэр татаардар ахсааннара |- bgcolor="#E3E3E3" !1926 !1939 !1959 !1970 !1979 !1989 !2002 |- |align="right"|1 700||align="right"|4 420||align="right"|5 172||align="right"|7 678||align="right"|10 976||align="right"|17 478||align="right"|10 768 |- |-bgcolor="#E3E3E3" |} == Сигэлэр == {{reflist}} {{Ethno-stub}} [[Категория:Түүр омуктар]] [[Категория:Түүрдэр]] kxayjj1p7xcjqao2b1rawlm3pftdcb1 430148 430147 2026-08-11T19:59:47Z Soldatov Timur 23703 430148 wikitext text/x-wiki {{Infobox Ethnic group |group=Татаардар<br />(tatarlar / татарлар) |image=[[Билэ:Tatar woman XVIII century.jpg|200px|Татар дьахтара, 18с үйэ]] |poptime= 7 млн тахса<ref>[http://www.joshuaproject.net/peoples.php?rop3=109874 Joshua Project - Tatar Ethnic People in all Countries]</ref> |popplace=[[Арассыыйа]], [[Каһахстаан]], [[Үзбиэкистаан]], [[Укырайыына]], [[Кыргызстаан]], [[Түүркүйэ]], [[Литва]], [[Фиин Сирэ]], [[Эстония]], [[Польша]], [[Бөлөрүүс]], [[Германия]], [[Болгария]], [[Румыын Сирэ]], [[Канаада]], [[АХШ]], [[Бразилия]], [[Молдова]], [[Дьоппуон]] уонна [[Кытай]] |langs=[[татаар тыла|Татаар тыла]] |rels=[[Ислам]] |related=атын [[түүрдэр]] }} '''Татаардар''' ([[татаар тыла|татаар]]. ''татарлар'') диэн [[түүрдэр|түүр]] омук. [[Арассыыйа]]ҕа [[нууччалар]] кэннилэриттэн ахсааннарынан иккис омук, ахсааннара 5554,6 киhи (Арассыыйа олохтоохторун 3,83%, [[Татарстан|Татарстаан]] 53%). == Этнотерриториальнай бөлөхтөр == Татаардар сүрүн бөлөхтөрө<ref>https://tatarica.org/tat/razdely/narody/tatary/tatarlar</ref>: * Итил-Ураал (Волга-Ураал) татаардара * Сибиир татаардара * Астархаан татаардара Ахсаанынан элбэх бөлөҕүнэн Итиил-Ураал татаардара буолар. Ол бөлөх иһигэр Каһаан татаардара, Касым татаардара, миһээрдэр (татаар. мишәрләр), кэриэһэннэр (татаар. керәшенләр), наҕайбиэктэр (татаар. ногайбәкләр) киирэллэр. Каһаан татаардарын маннык этнографическай бөлөхтөргө араараллар: * киин, типтэр-башкорт * соҕуруу-илин, Пиэрим (Пермь) татаардара * карин, чыпса * ичкин татаардара ... == Татаардар Саха сиригэр == {| border="2" cellpadding="1" cellspacing="1" |- bgcolor="#C0C0C0" !colspan="7" |Суруйуу ыытыллыбыт сылларга Саха сиригэр татаардар ахсааннара |- bgcolor="#E3E3E3" !1926 !1939 !1959 !1970 !1979 !1989 !2002 |- |align="right"|1 700||align="right"|4 420||align="right"|5 172||align="right"|7 678||align="right"|10 976||align="right"|17 478||align="right"|10 768 |- |-bgcolor="#E3E3E3" |} == Сигэлэр == {{reflist}} {{Ethno-stub}} [[Категория:Түүр омуктар]] [[Категория:Түүрдэр]] mawnd1cuvfob37vxbc4wed68mjf5pe0 0 6323 430151 428997 2026-08-11T23:53:26Z Ojkhol 24881 /* Балаҕан ыйа */ 430151 wikitext text/x-wiki {{alsonumber|1914}} {{Сыллар|1914}} '''1914''' сыл. == Туох буолбута == * [[Бастакы аан дойду сэриитэ]] саҕаламмыт === Кулун тутар === * [[Кулун тутар 26]] — Уус-Тааттаҕа чаччыынанан олорбут [[Неустроев Гаврил Семенович (Чордо Хабырылла)|Гаврил Неустроев (Чордо Хабырылла)]] туруорсуутунан [[Алдан нэһилиэгэ (Таатта улууһа)|Алдан нэһилиэгэ]] үөскээбит. Саха уобалаһын быраабатын уопсай присутствиетын 256 нүөмэрдээх уурааҕар маннык суруллубут: «Байаҕантай улууһун I Байаҕантай нэһилиэгин Алданскай аҕатын ууһунааҕы инородецтары 26 үлэһит киһини кытары 55 ревискэй дууһа састааптаах «Алданскай» диэн ааттаах туспа нэһилиэккэ 1914 сыл от ыйын 1 күнүттэн араарарга.» === Бэс ыйа === * [[Бэс ыйын 28]] — серб [[Принцип, Гаврило|Гаврило Принцип]] [[Австрия|Австрияҕа]] ыраахтааҕы буолуохтаах эрцгерцог Франц Фердинанды өлөрбүт, бу Бастакы Аан дойду сэриитин саҕалыырга төрүөт буолбут === От ыйа === * [[От ыйын 8]] — Уокурук суутун таас дьиэтин тутуута саҕаламмыта. Билигин бу дьиэҕэ Саха сирин Наукаларын Академията баар. * [[От ыйын 23]] — [[Австро-Венгрия]] [[Сербия]]ҕа эрцгерцог Франц Фердинанды ким өлөрбүтүн билэргэ ультиматум түһэрбит. Сербия ультиматуму сүнньүнэн ылыммыт, биир эрэ ирдэбилин толорор кыаҕа суоҕун эппит. Онон [[от ыйын 28]] күнүгэр Австрия сэриини биллэрбитэ, [[Аан дойду бастакы сэриитэ]] саҕаламмыта. * [[От ыйын 26]] **[[Австро-Венгрия]] мобилизация биллэрбит уонна сэбилэниилээх күүстэрин Арассыыйа кыраныыссатыгар түмпүт. **[[Англия]] полицията [[Дублин|Дублиҥҥа]] буолбут Ирландия националистарын демонстрациятын ытыалаабыт. * [[От ыйын 28]] — [[Аан дойду бастакы сэриитэ]] саҕаламмыт (1918 сыллаахха сэтинньи 11 күнүгэр түмүктэммитэ) — киһи-аймах устуоруйатыгар уһулуччу бөдөҥ сэбилэниилээх утары турсуулартан биирдэстэрэ. === Атырдьах ыйа === * [[Атырдьах ыйын 1]] — [[Германия]] Арассыыйаҕа [[Аан дойду бастакы сэриитэ|сэриини]] биллэрбит. * [[Атырдьах ыйын 2]] — [[Николай II]] ыраахтааҕы [[Германия]]ны кытта сэрии туһунан манифест таһаарбыт. * [[Атырдьах ыйын 3]] — [[Аан дойду бастакы сэриитэ]]: [[Германия]] [[Франция]]ҕа сэриини биллэрбит. * [[Атырдьах ыйын 6]] — [[Австро-Венгрия]] Арассыыйаҕа сэриини биллэрбит. [[Сербия]] Германияҕа сэриини биллэрбит. * [[Атырдьах ыйын 9]] — [[Дьокуускай|Дьокуускайга]] 180 киловаттаах электростанция үлэҕэ киирбит. * [[Атырдьах ыйын 12]] — [[Аан дойду бастакы сэриитэ]]: [[Британия Империята|Британия импиэрийэтэ]] [[Австро-Венгрия импиэрийэтэ|Австро-Венгрия импиэрийэтигэр]] сэриини биллэрбит. * [[Атырдьах ыйын 15]] — Бастакы аал [[Панаама ханаала|Панаама ханаалынан]] ааспыт. * [[Атырдьах ыйын 17]] — [[Аан дойду бастакы сэриитэ]]: Сталлупонен кыргыһыыта — [[Пруссия]]ҕа Сталлупонен (билигин Нестеров диэн ааттаах) куорат анныгар генерал Герман фон Франсуа хамаандалаах ньиэмэс аармыйата Пауль фон Ренненкампф хамаандалаах нуучча аармыйатын кыайбыт. Бу улахан суолтата суох эрээри, сэрии илиҥҥи фронугар бастакы кыргыһыы этэ. * [[Атырдьах ыйын 31]] — [[Германия]]ны утары сэрии саҕаламмытын кэннэ [[Санкт-Петербург]] ньиэмэстии аатын ''Петроград'' диэҥҥэ уларыппыттар. === Балаҕан ыйа === * [[Балаҕан ыйын 5]] — [[Дьокуускай]]тан [[Бүлүү (куорат)|Бүлүүгэ]] диэри телеграф үлэҕэ киирбит. * [[Балаҕан ыйын 5]] — [[Боотур Уус улууһа|Боотур уус улууһун]] киинигэр [[Чурапчы|Чурапчыга]] икки кылаастаах оскуола аһыллыбыт. * [[Балаҕан ыйын 5]] — [[Аан дойду бастакы сэриитэ]]: 8 күннээх ''[[Марна кыргыһыыта, 1914|Марна кыргыһыыта]]'' саҕаламмыт. [[Париж]] диэки кимэн киирэн иһэр [[Германия|ниэмэс]] аармыйатын [[Франция|французтар]] тохтоппуттар уонна төттөрү бырахпыттар. Манан ''Шлиффен былаана'', о.э. түргэнник [[Франция]]ны кыайан баран соҕотох [[Арассыыйа]]ны утары киирсии, таҥнастыбыт. [[Германия]] түөрт сыл усталаах икки фронунан ыарахан позиционнай сэриигэ батыллыбыта. * [[Балаҕан ыйын 6]] — [[Аан дойду бастакы сэриитэ]]: [[Марна кыргыһыыта, 1914|Марна кыргыһыытын]] бастакы бөдөҥ кыргыһыыта буолбут. Саамай улахан быһаарыылаах кыргыһыы сарсыныгар буолбута. Бу Марна өрүс аттынааҕы кыргыһыыга [[Германия]] хотторуулаах тахсыбыта, [[Франция]]ны кыайан, сэрииттэн таһаарар былаана тохтубута. Ол эрээри икки өттүттэн сүтүк элбэх буолан уонна сылайыы наһаа улахан буолан, Франция уонна Британия холбоһуктаах сэриилэрэ ньиэмэстэри бүтэһиктээхтик кыайан урусхаллаабатахтара. Франция уонна Британия бу 8 күннээх кыргыһыыга 45 тыһ. киһини өлбүтүнэн, 173 тыһ. киһини бааһырбытынан, 50500 киһини билиэн түбэспитинэн сүтэрбиттэрэ. * [[Балаҕан ыйын 11]] — [[Финляндия]] оскуолаларыгар нуучча тылын уонна нуучча устуоруйатын чааһын элбэтэр туһунан бирикээс тахсыбыт, бу [[Николай II]] ыраахтааҕы Финляндияны нууччатытыытын бэлиитикэтин иһинэн дьаһал этэ. * [[Балаҕан ыйын 13]] — [[Аан дойду бастакы сэриитэ]]: Германия уонна Франция Эне аттынааҕы кыргыһыылара саҕаламмыт. * [[Балаҕан ыйын 29]] — Учууталлар куурустарын олоҕугар [[Дьокуускайдааҕы учуутал сэминээрийэтэ]] аһыллыбыт. Эксээмэни ситиһиилээхтик туттаран киирбит бастакы 31 киһи иһигэр [[Былатыан Ойуунускай]] баара. Бу тэрилтэ кэнники Учуутал техникума, онтон Педагогика училищета диэн ааттаммыта. === Сэтинньи === * [[Сэтинньи 2]] — [[Аан дойду бастакы сэриитэ]]: Арассыыйа Импиэрийэтэ Осмаан Импиэрийэтигэр сэриини биллэрбит. Биллэрин курдук бу икки импиэрийэ аҕыйах сылынан суох буолбутттара. * [[Ахсынньы 8]] — [[Аан дойду бастакы сэриитэ]]: Британия флотун эскадрата Германия импиэрийэтин эскадратын Илин Азияҕа Фолкленд арыыларын иһин кыргыһыыга урусхаллаабыт. * [[Ахсынньы 24]] — Аан дойду бастакы сэриитин кэмигэр Ороһооспотооҕу эйэлэһии саҕаламмыт. == Төрөөбүттэр == * [[Жадейкин Максим Степанович]] (1914—1944) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Геройа (1944). * [[Томскай Савва Константинович]] (1914—1997) — суруналыыс, 1971—1981 сс. Саха Сирин суруналыыстарын Сойууһун бэрэссэдээтэлэ. * [[Тохсунньу 1]] — [[Николаева Мария Львовна|Мария Николаева]] — Саха Сирин уһун үйэлээх олохтооҕо, Ньурба улууһун [[Хорула нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)|Хорула нэһилиэгин]] ытык киһитэ. * [[Олунньу 4]] — [[Стрекаловскай Михаил Михайлович|Михаил Стрекаловскай]] — [[Аҕа дойду Улуу сэриитэ|Аҕа дойду Улуу сэриитин]] кыттыылааҕа, Арассыыйа Федерациятын Дьоруойа (1996). * [[Олунньу 22]] — [[Сафронов Федот Григорьевич|Федот Сафронов]] — Азия хотугулуу-илин эҥээрин чинчийээччитэ, учуонай, [[РСФСР]] уонна [[Саха АССР]] билимнэрин үтүөлээх диэйэтэлэ, РАН Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ, устуоруйа билимин дуоктара. * [[Олунньу 27]] — [[Дьуон Дьаҥылы|Дьуон Дьаҥылы — Макаров Гавриил Иванович]] (27.02.1914—06.03.1956) — поэт уонна тылбаасчыт, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. * [[Кулун тутар 2]] — Үөһээ Бүлүү Боотулуутугар [[Поскачин Григорий Илларионович|Григорий Поскачин]] — учуутал, Саха сиринээҕи кинигэ кыһатын эрэдээктэрэ, бэйиэт, литэрэтиирэ кириитигэ. 1938 с. буржуазнай национализмҥа буруйданан хаайыга сыппыта, 1940 с. реабилитацияламмыта. 1943 с. өлбүтэ. * [[Муус устар 8]] — [[Кулаковскай Реас Алексеевич]] (08.04.1914—31.05.1993) — поэт, суруйааччы * [[Ыам ыйын 3]] — Өлүөхүмэ [[Кыыллаах|Кыыллааҕар]] [[Корнилова Александра Тихоновна|Александра Корнилова]] төрөөбүт — 1967-1972 сылларга Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин бэрэстээтэлин солбуйааччы, онтон Саха АССР статистикатын сулууспатын салайбыт киһи. * [[Бэс ыйын 14]] — [[Сапожников Владимир Васильевич]] (14.06.1914—23.03.1982) — Сэбиэскэй Сойуус Геройа, летчик. * [[Бэс ыйын 27]] — [[Тучков Иван Иванович (геолог)|Иван Тучков]] (1914.06.27—?) — Дальстройга үлэлээбит геолог, хас да хорҕолдьун хостонор сирдэрин арыйбыт, Алдаҥҥа таас чоҕу чинчийбит киһи, 1962 сыллаахтан Саха сиринээҕи Геология институтугар осадочнай формациялар уонна литология лабораториятын сэбиэдиссэйэ, геология-минералогия билимин дуоктара. * [[От ыйын 31]] — [[Чаҕылҕан (суруйааччы)|Чаҕылҕан]] - [[Винокуров Илья Дорофеевич]] — оҕолорго анаан суруйбут саха поэта, суруйааччыта, тылбаасчыта. * [[От ыйын 31]] — Франция киинэтин артыыһа, аан дойду биллиилээх комиктарыттан биирдэстэрэ [[Луи де Фюнес]] төрөөбүт. * [[Атырдьах ыйын 23]] — [[Данилов Софрон Матвеевич|Софрон Данилов]] — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Саха Сирин уһун үйэлээх олохтооҕо. * [[Балаҕан ыйын 6]] — [[Федоров Дмитрий Самсонович]] - [[Миитэрэй Таас]] (1914 - 1951) — поэт, прозаик. * [[Балаҕан ыйын 13]] — [[Кершенгольц Моисей Израилевич]] — РСФСР уонна Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала (1914—1997). * [[Балаҕан ыйын 21]] — [[Силин Александр Семёнович|Александр Силин]] — [[Аҕа дойду Улуу сэриитэ|Аҕа дойду Улуу сэриитин]] кыттыылааҕа, Саха Сирин уһун үйэлээх олохтооҕо. * [[Балаҕан ыйын 24]] — [[Сивцев Андрей Ксенофонтович|Андрей Сивцев]] — [[Бүлүүтээҕи педагогика училищета|Бүлүүтээҕи педагогика училищетын]] уонна [[СГУ|Саха государственнай университетын]] преподавателэ. Бүлүүтээҕи педагогика училищетыгар литературнай куруһуок тэрийэн устудьуоннарга бобуулаах сахалыы уус-уран айымньылары аахтарбытын иһин 10 сылга хаайыллыбыт. Ол куруһуокка үөрэммиттэрэ: бэйиэт [[Кындыл|Иван Гоголев - Кындыл]], суруйааччы Афанасий Федоров, кыраайы үөрэтээччи [[Багдарыын Сүлбэ]], суруналыыс [[Протопопова Нина Иннокентьевна|Нина Протопопова]] уо.д.а. * [[Алтынньы 17]] — [[Ильин Дмитрий Иванович]] — саха биллиилээх муосчута. * [[Алтынньы 25]] — [[Овчинникова Александра Яковлевна]], 1963 — 1980 сыллардаахха Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ. * [[Сэтинньи 28]] — [[Слепцов Марк Дмитриевич |Марк Дмитриевич Слепцов]] (28.11.1914—16.06.1989) — Саха АССР норуодунай артыыһа, РСФСР норуодунай артыыһа. * [[Лукин Тимофей Спиридонович]] (11.12.1914—15.04.1980) — биллиилээх сылгыһыт, Социалистическай Үлэ Геройа. * [[Ахсынньы 25]] — [[Овчинникова Александра Яковлевна|Александра Овчинникова]] — [[Ньурба улууһа|Ньурба]] Тыалыкытыттан төрүттээх түмэт, бэлиитикэ дьайыксыта, 1963—1980 сыллардаахха [[Саха АССР]] Үрдүкү Сэбиэтин бэрэстээтэлэ. == Өлбүттэр == * [[Муус устар 30]] — [[Хрустачев Иван Семенович|Иван Хрустачев]] (1841/42 с.т.) бастакы саха муосчуттарын, ол иһигэр [[Никифоров Дмитрий Михайлович (Дабайааҥкы)|Дабайааҥкыны]], үөрэппит мас уонна муос ууһа, таҥара күлүгүн уонна мэтириэттэри мастан кыһан оҥорууга идэтийбит худуоһунньук-миниатюрист, [[Николай II]] тус дворянство биэрбит киһитэ. * [[Алтынньы 10]] — [[Монастырев В. Г.]], норуот учуутала. * [[Сэтинньи 21]] — [[Крафт Иван Иванович|Крафт И. И.]], Якутскай уобалас урукку губернатора, Дьокуускай куорат бочуоттаах гражданина. [[Категория:1914]] t6hqmfzify1h8udetauq56r6oqxb3iz 430152 430151 2026-08-11T23:53:59Z Ojkhol 24881 /* Балаҕан ыйа */ 430152 wikitext text/x-wiki {{alsonumber|1914}} {{Сыллар|1914}} '''1914''' сыл. == Туох буолбута == * [[Бастакы аан дойду сэриитэ]] саҕаламмыт === Кулун тутар === * [[Кулун тутар 26]] — Уус-Тааттаҕа чаччыынанан олорбут [[Неустроев Гаврил Семенович (Чордо Хабырылла)|Гаврил Неустроев (Чордо Хабырылла)]] туруорсуутунан [[Алдан нэһилиэгэ (Таатта улууһа)|Алдан нэһилиэгэ]] үөскээбит. Саха уобалаһын быраабатын уопсай присутствиетын 256 нүөмэрдээх уурааҕар маннык суруллубут: «Байаҕантай улууһун I Байаҕантай нэһилиэгин Алданскай аҕатын ууһунааҕы инородецтары 26 үлэһит киһини кытары 55 ревискэй дууһа састааптаах «Алданскай» диэн ааттаах туспа нэһилиэккэ 1914 сыл от ыйын 1 күнүттэн араарарга.» === Бэс ыйа === * [[Бэс ыйын 28]] — серб [[Принцип, Гаврило|Гаврило Принцип]] [[Австрия|Австрияҕа]] ыраахтааҕы буолуохтаах эрцгерцог Франц Фердинанды өлөрбүт, бу Бастакы Аан дойду сэриитин саҕалыырга төрүөт буолбут === От ыйа === * [[От ыйын 8]] — Уокурук суутун таас дьиэтин тутуута саҕаламмыта. Билигин бу дьиэҕэ Саха сирин Наукаларын Академията баар. * [[От ыйын 23]] — [[Австро-Венгрия]] [[Сербия]]ҕа эрцгерцог Франц Фердинанды ким өлөрбүтүн билэргэ ультиматум түһэрбит. Сербия ультиматуму сүнньүнэн ылыммыт, биир эрэ ирдэбилин толорор кыаҕа суоҕун эппит. Онон [[от ыйын 28]] күнүгэр Австрия сэриини биллэрбитэ, [[Аан дойду бастакы сэриитэ]] саҕаламмыта. * [[От ыйын 26]] **[[Австро-Венгрия]] мобилизация биллэрбит уонна сэбилэниилээх күүстэрин Арассыыйа кыраныыссатыгар түмпүт. **[[Англия]] полицията [[Дублин|Дублиҥҥа]] буолбут Ирландия националистарын демонстрациятын ытыалаабыт. * [[От ыйын 28]] — [[Аан дойду бастакы сэриитэ]] саҕаламмыт (1918 сыллаахха сэтинньи 11 күнүгэр түмүктэммитэ) — киһи-аймах устуоруйатыгар уһулуччу бөдөҥ сэбилэниилээх утары турсуулартан биирдэстэрэ. === Атырдьах ыйа === * [[Атырдьах ыйын 1]] — [[Германия]] Арассыыйаҕа [[Аан дойду бастакы сэриитэ|сэриини]] биллэрбит. * [[Атырдьах ыйын 2]] — [[Николай II]] ыраахтааҕы [[Германия]]ны кытта сэрии туһунан манифест таһаарбыт. * [[Атырдьах ыйын 3]] — [[Аан дойду бастакы сэриитэ]]: [[Германия]] [[Франция]]ҕа сэриини биллэрбит. * [[Атырдьах ыйын 6]] — [[Австро-Венгрия]] Арассыыйаҕа сэриини биллэрбит. [[Сербия]] Германияҕа сэриини биллэрбит. * [[Атырдьах ыйын 9]] — [[Дьокуускай|Дьокуускайга]] 180 киловаттаах электростанция үлэҕэ киирбит. * [[Атырдьах ыйын 12]] — [[Аан дойду бастакы сэриитэ]]: [[Британия Империята|Британия импиэрийэтэ]] [[Австро-Венгрия импиэрийэтэ|Австро-Венгрия импиэрийэтигэр]] сэриини биллэрбит. * [[Атырдьах ыйын 15]] — Бастакы аал [[Панаама ханаала|Панаама ханаалынан]] ааспыт. * [[Атырдьах ыйын 17]] — [[Аан дойду бастакы сэриитэ]]: Сталлупонен кыргыһыыта — [[Пруссия]]ҕа Сталлупонен (билигин Нестеров диэн ааттаах) куорат анныгар генерал Герман фон Франсуа хамаандалаах ньиэмэс аармыйата Пауль фон Ренненкампф хамаандалаах нуучча аармыйатын кыайбыт. Бу улахан суолтата суох эрээри, сэрии илиҥҥи фронугар бастакы кыргыһыы этэ. * [[Атырдьах ыйын 31]] — [[Германия]]ны утары сэрии саҕаламмытын кэннэ [[Санкт-Петербург]] ньиэмэстии аатын ''Петроград'' диэҥҥэ уларыппыттар. === Балаҕан ыйа === * [[Балаҕан ыйын 5]] — [[Дьокуускай]]тан [[Бүлүү (куорат)|Бүлүүгэ]] диэри телеграф үлэҕэ киирбит. * [[Балаҕан ыйын 5]] — [[Боотур Уус улууһа|Боотур уус улууһун]] киинигэр [[Чурапчы|Чурапчыга]] икки кылаастаах оскуола аһыллыбыт. * [[Балаҕан ыйын 5]] — [[Аан дойду бастакы сэриитэ]]: 8 күннээх ''[[Марна кыргыһыыта, 1914|Марна кыргыһыыта]]'' саҕаламмыт. [[Париж]] диэки кимэн киирэн иһэр [[Германия|ниэмэс]] аармыйатын [[Франция|французтар]] тохтоппуттар уонна төттөрү бырахпыттар. Манан ''Шлиффен былаана'', о.э. түргэнник [[Франция]]ны кыайан баран соҕотох [[Арассыыйа]]ны утары киирсии, таҥнастыбыт. [[Германия]] түөрт сыл усталаах икки фронунан ыарахан позиционнай сэриигэ батыллыбыта. * [[Балаҕан ыйын 6]] — [[Аан дойду бастакы сэриитэ]]: [[Марна кыргыһыыта, 1914|Марна кыргыһыытын]] бастакы бөдөҥ кыргыһыыта буолбут. Саамай улахан быһаарыылаах кыргыһыы сарсыныгар буолбута. Бу Марна өрүс аттынааҕы кыргыһыыга [[Германия]] хотторуулаах тахсыбыта, [[Франция]]ны кыайан, сэрииттэн таһаарар былаана тохтубута. Ол эрээри икки өттүттэн сүтүк элбэх буолан уонна сылайыы наһаа улахан буолан, Франция уонна Британия холбоһуктаах сэриилэрэ ньиэмэстэри бүтэһиктээхтик кыайан урусхаллаабатахтара. Франция уонна Британия бу 8 күннээх кыргыһыыга 45 тыһ. киһини өлбүтүнэн, 173 тыһ. киһини бааһырбытынан, 50500 киһини билиэн түбэспитинэн сүтэрбиттэрэ. * [[Балаҕан ыйын 11]] — [[Финляндия]] оскуолаларыгар нуучча тылын уонна нуучча устуоруйатын чааһын элбэтэр туһунан бирикээс тахсыбыт, бу [[Николай II]] ыраахтааҕы Финляндияны нууччатытыытын бэлиитикэтин иһинэн дьаһал этэ. * [[Балаҕан ыйын 13]] — [[Аан дойду бастакы сэриитэ]]: Германия уонна Франция Эне аттынааҕы кыргыһыылара саҕаламмыт. * [[Балаҕан ыйын 29]] (урукку ааҕыынан бал.ы. 16 к.) — Учууталлар куурустарын олоҕугар [[Дьокуускайдааҕы учуутал сэминээрийэтэ]] аһыллыбыт. Эксээмэни ситиһиилээхтик туттаран киирбит бастакы 31 киһи иһигэр [[Былатыан Ойуунускай]] баара. Бу тэрилтэ кэнники Учуутал техникума, онтон Педагогика училищета диэн ааттаммыта. === Сэтинньи === * [[Сэтинньи 2]] — [[Аан дойду бастакы сэриитэ]]: Арассыыйа Импиэрийэтэ Осмаан Импиэрийэтигэр сэриини биллэрбит. Биллэрин курдук бу икки импиэрийэ аҕыйах сылынан суох буолбутттара. * [[Ахсынньы 8]] — [[Аан дойду бастакы сэриитэ]]: Британия флотун эскадрата Германия импиэрийэтин эскадратын Илин Азияҕа Фолкленд арыыларын иһин кыргыһыыга урусхаллаабыт. * [[Ахсынньы 24]] — Аан дойду бастакы сэриитин кэмигэр Ороһооспотооҕу эйэлэһии саҕаламмыт. == Төрөөбүттэр == * [[Жадейкин Максим Степанович]] (1914—1944) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Геройа (1944). * [[Томскай Савва Константинович]] (1914—1997) — суруналыыс, 1971—1981 сс. Саха Сирин суруналыыстарын Сойууһун бэрэссэдээтэлэ. * [[Тохсунньу 1]] — [[Николаева Мария Львовна|Мария Николаева]] — Саха Сирин уһун үйэлээх олохтооҕо, Ньурба улууһун [[Хорула нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)|Хорула нэһилиэгин]] ытык киһитэ. * [[Олунньу 4]] — [[Стрекаловскай Михаил Михайлович|Михаил Стрекаловскай]] — [[Аҕа дойду Улуу сэриитэ|Аҕа дойду Улуу сэриитин]] кыттыылааҕа, Арассыыйа Федерациятын Дьоруойа (1996). * [[Олунньу 22]] — [[Сафронов Федот Григорьевич|Федот Сафронов]] — Азия хотугулуу-илин эҥээрин чинчийээччитэ, учуонай, [[РСФСР]] уонна [[Саха АССР]] билимнэрин үтүөлээх диэйэтэлэ, РАН Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ, устуоруйа билимин дуоктара. * [[Олунньу 27]] — [[Дьуон Дьаҥылы|Дьуон Дьаҥылы — Макаров Гавриил Иванович]] (27.02.1914—06.03.1956) — поэт уонна тылбаасчыт, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. * [[Кулун тутар 2]] — Үөһээ Бүлүү Боотулуутугар [[Поскачин Григорий Илларионович|Григорий Поскачин]] — учуутал, Саха сиринээҕи кинигэ кыһатын эрэдээктэрэ, бэйиэт, литэрэтиирэ кириитигэ. 1938 с. буржуазнай национализмҥа буруйданан хаайыга сыппыта, 1940 с. реабилитацияламмыта. 1943 с. өлбүтэ. * [[Муус устар 8]] — [[Кулаковскай Реас Алексеевич]] (08.04.1914—31.05.1993) — поэт, суруйааччы * [[Ыам ыйын 3]] — Өлүөхүмэ [[Кыыллаах|Кыыллааҕар]] [[Корнилова Александра Тихоновна|Александра Корнилова]] төрөөбүт — 1967-1972 сылларга Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин бэрэстээтэлин солбуйааччы, онтон Саха АССР статистикатын сулууспатын салайбыт киһи. * [[Бэс ыйын 14]] — [[Сапожников Владимир Васильевич]] (14.06.1914—23.03.1982) — Сэбиэскэй Сойуус Геройа, летчик. * [[Бэс ыйын 27]] — [[Тучков Иван Иванович (геолог)|Иван Тучков]] (1914.06.27—?) — Дальстройга үлэлээбит геолог, хас да хорҕолдьун хостонор сирдэрин арыйбыт, Алдаҥҥа таас чоҕу чинчийбит киһи, 1962 сыллаахтан Саха сиринээҕи Геология институтугар осадочнай формациялар уонна литология лабораториятын сэбиэдиссэйэ, геология-минералогия билимин дуоктара. * [[От ыйын 31]] — [[Чаҕылҕан (суруйааччы)|Чаҕылҕан]] - [[Винокуров Илья Дорофеевич]] — оҕолорго анаан суруйбут саха поэта, суруйааччыта, тылбаасчыта. * [[От ыйын 31]] — Франция киинэтин артыыһа, аан дойду биллиилээх комиктарыттан биирдэстэрэ [[Луи де Фюнес]] төрөөбүт. * [[Атырдьах ыйын 23]] — [[Данилов Софрон Матвеевич|Софрон Данилов]] — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Саха Сирин уһун үйэлээх олохтооҕо. * [[Балаҕан ыйын 6]] — [[Федоров Дмитрий Самсонович]] - [[Миитэрэй Таас]] (1914 - 1951) — поэт, прозаик. * [[Балаҕан ыйын 13]] — [[Кершенгольц Моисей Израилевич]] — РСФСР уонна Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала (1914—1997). * [[Балаҕан ыйын 21]] — [[Силин Александр Семёнович|Александр Силин]] — [[Аҕа дойду Улуу сэриитэ|Аҕа дойду Улуу сэриитин]] кыттыылааҕа, Саха Сирин уһун үйэлээх олохтооҕо. * [[Балаҕан ыйын 24]] — [[Сивцев Андрей Ксенофонтович|Андрей Сивцев]] — [[Бүлүүтээҕи педагогика училищета|Бүлүүтээҕи педагогика училищетын]] уонна [[СГУ|Саха государственнай университетын]] преподавателэ. Бүлүүтээҕи педагогика училищетыгар литературнай куруһуок тэрийэн устудьуоннарга бобуулаах сахалыы уус-уран айымньылары аахтарбытын иһин 10 сылга хаайыллыбыт. Ол куруһуокка үөрэммиттэрэ: бэйиэт [[Кындыл|Иван Гоголев - Кындыл]], суруйааччы Афанасий Федоров, кыраайы үөрэтээччи [[Багдарыын Сүлбэ]], суруналыыс [[Протопопова Нина Иннокентьевна|Нина Протопопова]] уо.д.а. * [[Алтынньы 17]] — [[Ильин Дмитрий Иванович]] — саха биллиилээх муосчута. * [[Алтынньы 25]] — [[Овчинникова Александра Яковлевна]], 1963 — 1980 сыллардаахха Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ. * [[Сэтинньи 28]] — [[Слепцов Марк Дмитриевич |Марк Дмитриевич Слепцов]] (28.11.1914—16.06.1989) — Саха АССР норуодунай артыыһа, РСФСР норуодунай артыыһа. * [[Лукин Тимофей Спиридонович]] (11.12.1914—15.04.1980) — биллиилээх сылгыһыт, Социалистическай Үлэ Геройа. * [[Ахсынньы 25]] — [[Овчинникова Александра Яковлевна|Александра Овчинникова]] — [[Ньурба улууһа|Ньурба]] Тыалыкытыттан төрүттээх түмэт, бэлиитикэ дьайыксыта, 1963—1980 сыллардаахха [[Саха АССР]] Үрдүкү Сэбиэтин бэрэстээтэлэ. == Өлбүттэр == * [[Муус устар 30]] — [[Хрустачев Иван Семенович|Иван Хрустачев]] (1841/42 с.т.) бастакы саха муосчуттарын, ол иһигэр [[Никифоров Дмитрий Михайлович (Дабайааҥкы)|Дабайааҥкыны]], үөрэппит мас уонна муос ууһа, таҥара күлүгүн уонна мэтириэттэри мастан кыһан оҥорууга идэтийбит худуоһунньук-миниатюрист, [[Николай II]] тус дворянство биэрбит киһитэ. * [[Алтынньы 10]] — [[Монастырев В. Г.]], норуот учуутала. * [[Сэтинньи 21]] — [[Крафт Иван Иванович|Крафт И. И.]], Якутскай уобалас урукку губернатора, Дьокуускай куорат бочуоттаах гражданина. [[Категория:1914]] g5ttdmj9l3ya6xmq9522306xm9f3m1w 0 7940 430153 425506 2026-08-11T23:58:28Z Ojkhol 24881 /* Түбэлтэлэр */ 430153 wikitext text/x-wiki '''Балаҕан ыйын 29''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 272-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 273-c күнэ). Сыл бүтүө 93 күн баар. * {{Флагификация|ХНТ}} — [[Ас-үөл буомуруутун уонна бөх буолуутун туһунан билиини тарҕатар дойдулар ыккардыларынааҕы күн]]. Международный день распространения информации о продовольственных потерях и пищевых отходах (A/RES/74/209) * Аан дойдутааҕы '''[[Сүрэх]] күнэ'''. Сыстыганнаах ыарыылары аахпатахха, дьон өлүүтүн баһыйар төрүөтүнэн [[Сүрэх ыарыыта (Инфаркт)|сүрэх ыарыылара]] буолалларын санатар соруктаах 2000 сылтан бэлиэтэнэр. Үс суол сүбэни толордоххо эрдэ өлүү 80 бырыһыанын тохтотуохха сөп: табаҕы быраҕыы, хамсаныы, сөптөөхтүк эгэлгэ аһы аһааһын. * {{Флагификация|Аргентина}} — Айааччылар күннэрэ * {{Флагификация|Парагвай}} — Бокерон кыайыытын күнэ. [[1932]] сыллаахха Парагвай уонна [[Боливия]] ыккардыларыгар буолбут кыргыһыы. Бу кыргыһыы Соҕуруу Америкаҕа саамай элбэх хаан тохтуулаах Чако иһин 1932-1935 сыллардааҕы сэрии сорҕото этэ == Түбэлтэлэр == * [[1227]] — [[Риим паапата|Рим паапата]] Григорий IX Рим импэрээтэрин Фридрих II кириэстээх бохуоттарга кыттартан батыммытын иһин сыаркаптан туораппыт. * [[1789]] — уруккуннан балаҕан ыйын 18 күнүгэр [[Бороҕон улууһа|Бороҕон улууһун]] кулубата [[Сэһэн Ардьакыап]] [[Екатерина II]] ыраахтааҕыга киирэн "План о якутах с показанием казенной пользы и выгоднейших положениев для них" диэн ааттаммыт бырайыагын кэпсээбит. * [[1793]] — [[Англия]] спорт сурунаалыгар [[теннис]] туһунан аан бастаан суруйбуттар. * [[1885]] — [[Англия]]ҕа аан дойду бастакы электрическэй трамвайа үлэтин саҕалаабыт. Бу иннинэ трамвайдар атынан соһуллар этилэр. * [[1897]] — [[Буэнос-Айрес]] тыйаатырыгар бастакытын танго үҥкүү толоруллубут. Танго "көмүс үйэтэ" 1930-1950 сылларга буолбута. * [[1907]] — Үөрүүлээх быһыыга-майгыга [[Петербург|Санкт-Петербурга]] бастакы трамвай суола аһыллыбыт. * [[1914]] — Учууталлар куурустарын олоҕугар [[Дьокуускайдааҕы учуутал сэминээрийэтэ]] аһыллыбыт. Эксээмэни ситиһиилээхтик туттаран киирбит бастакы 31 киһи иһигэр [[Былатыан Ойуунускай]] баара. Бу тэрилтэ кэнники Учуутал техникума, онтон Педагогика училищета диэн ааттаммыта, Саха сирэ уонна саха омуга сайдарыгар сүҥкэн суолтаны ылбыта<ref>{{Кинигэ|автор=А.Н. Жирков|заглавие=Первый областной съезд якутов 1912 г.|место=Якутск|издательство=Бичик|год=2020|том=III|страницы=14|страниц=312|isbn=978-5-7696-5607-1|тираж=1000}}</ref>. * [[1916]] — «Standard Oil» хампаанньа төрүттээччитэ Джон Рокфеллер аан дойдуга бастакы [[миллиардер]] буолбут. 2019 сылга миллиардер ахсаана 2153-гэ тиийбит. Билиҥҥи туругунан 8 саамай баай киһи аан дойду баайын аҥаарын бас билэр. * [[1938]] — [[Холбоһуктаах Хоруоллук]], [[Франция]], [[Германия]] уонна [[Италия]] ыккардыларынан Чехословакия Судет уобалаһын туһунан туһунан кэпсэтэн тыл тылга киирсибиттэр, уонна түүн буолуута [[1938 сыллааҕы Мюнхен сөбүлэҥэ|Мюнхен сөбүлэҥэ]] диэн ааттаммыт докумуоҥҥа илии баттаабыттар. Бү сөбүлэҥинэн Судет уобалаһа Чехословакияттан былдьанан нацистыы Германияҕа бэриллибит. * [[1941]] — [[Америка Холбоһуктаах Штааттара|АХШ]], [[Улуу Британия|Британия]] уонна ССРС бэрэстэбиитэллэрин [[Бастакы Москубатааҕы кэмпириэнсийэ (1941)|Бастакы Москубатааҕы кэмпириэнсийэлэрэ]] саҕаламмыт. Сэбиэскэй Сойууска байыаннай көмө кээмэйэ чопчуламмыт. * [[1943]] — Горнай улууһун [[Бэс Күөл|Бэс Күөлүн]] таҥаратын дьиэтин аҕабыытын уонна учуутал үөрэхтээх саха дьахтарын бэһис уоллара [[Лонгинов Владимир Дионисьевич|Владимир Лонгинов]] Днепры туоруур кыргыһыыга бүлүмүөтүнэн өстөөх алта уонтан тахса саллаатын уонна эпиһиэрин суох гыммыт (бу иннигэр 15 чыыһылаҕа буолбут кыргыһыыга аҕыс уонтан тахса өстөөҕү сууһарбыт). Дьоруой бу кэнниттэн буолбут кыргыһыыга өлбүтэ, уопсай ииҥҥэ көмүллүбүтэ, онон сураҕа суох сүппүтүнэн ааҕыллыбыта, мантан сылтаан киниэхэ Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойун ытык аата иҥэриллибитин туһунан дьонугар уонна Саха сиригэр хойут 1965 сыллаахха эрэ биллибитэ (партийнай архыып үлэhитэ П. В. Гоголев наҕараадаламмыт лииһин архыыптан булан ылбыта). * [[1984]] — [[БАМ]] арҕааҥҥы уонна илиҥҥи биригээдэлэрэ Куанда бөһүөлэгэр көрсүспүттэр, бүтэһик "көмүс" тиһилик түһэриллибит. Инньэ гынан 12 сыллаах тутуу түмүгэр БАМ икки учаастага холбоһон биир кэлим [[тимир суол]] буолбут. * [[2001]] — Арассыыйа олохтоохторугар кыраныысса таһыгар бааҥҥа счет арыйаллара көҥүллэммит. * [[2007]] — Саха омугун II кэҥгириэһэ түмүктэммит. 444 дэлэгээт кыттыбыт. * [[2011]] — [[Арҕаа Хаандыга (үрэх)|Арҕаа Хаандыга]] үрэҕи туоруур 389 миэтэрэлээх күргэ [[Томпо улууһа|Томпо улууһугар]] аһыллыбыт. Дьабарыкы Хайа [[Таас чох|таас чоҕу]] хостуур сирин кытта улуус киинэ бигэ суолунан ситимнэнэрэ кыра хаалбыт: эбии 34 км суол тутуллуохтаах. == Төрөөбүттэр == * [[1869]] — [[Густав Ми]] — [[ньиэмэстэр|ньиэмэс]] [[физик|физигэ]]. * [[1881]] — [[Лудвиг фон Мизес]] — [[Австрия]] экэнэмииhэ уонна бөлүһүөгэ, аныгы либертарианизм хамсааhынын биир тутаах саҕалааччыта, "Австрия оскуолатын" төрүттээччитэ. * [[1901]] — [[Энрико Ферми]] — бастакы атомнай реакторга үлэлээбит уонна квантовай физикаҕа улахан сайдыыны оҥорбут [[Италия]] [[Физик|физигэ]]. [[Нобель бириэмийэтэ|Нобель бириэмийэтин]] лауреата. * [[1943]] — [[Лех Валенса]] — [[Польша]] бэлиитикэҕэ диэйэтэлэ, киһи быраабын көмүскээччи, тутулуга суох «[[Солидарность (профсоюз)|Солидарность]]» идэлээх сойуус урукку салайааччыта, идэтинэн электрик. * [[1962]] — [[Новгородов Иннокентий Николаевич|Иннокентий Новгородов]] — саха учуонайа, филология билимин дуоктара. [[Эбэҥки тыла|Эбэҥки тылыгар]] [[Саха тыла|сахаттан]] киирбит тыллар тустарынан монография ааптара. == Өлбүттэр == * [[1960]] — [[Тыко Вылка]] (нууччалыы аата — Илья Константинович Вылка) — [[дьураак]] (ненец) худуоһунньуга, кэпсээнньитэ, литератууратын төрүттээччитэ, салайааччы, уопсастыбаннай диэйэтэл. * [[1981]] — [[Васильев Георгий Митрофанович|Георгий Васильев]] (27.12.1908 төр.) — литературовед, кириитик, тылбаасчыт, филология билимин хандьыдаата, [[ССРС]] Суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ. 1938 сыллаахха Москубатааҕы устуоруйа, бөлүһүөпүйэ уонна литэрэтиирэ институтун бүтэрбитэ. 1928 сылтан литэрэтиирэҕэ үлэлээн барбыта. М. Горькай "Песня о Буревестнике", М. Лермонтов "Демон", А. Грибоедов "Горе от ума", А. Пушкин "Памятник", Н. Гоголев "Ревизор", В. Шекспир "Отелло", В. Маяковскай "Хорошо" айымньыларын, Межелайтис хоһооннорун, "Слово о полку Игореве", эбээн поэта Н. Тарабукин "Күнү таптыыбын", о.д.а. айымньылары сахалыы тылбаастаабыта. * [[2013]] — [[Решетников Пётр Егорович|Пётр Решетников]] — биллиилээх ийэ тыллаах олоҥхоһут. [[Таатта]], [[Эдьигээн]] улуустарын Ытык киһитэ, [[ЮНЕСКО]] стипендиата, тыыл, педагогическай үлэ бэтэрээнэ. {{ыйдар}} [[Категория:Балаҕан ыйа]] 8htnllmb7m4bvp176w1u3be0bv41yvc 430154 430153 2026-08-12T02:36:32Z Ojkhol 24881 /* Түбэлтэлэр */ 430154 wikitext text/x-wiki '''Балаҕан ыйын 29''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 272-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 273-c күнэ). Сыл бүтүө 93 күн баар. * {{Флагификация|ХНТ}} — [[Ас-үөл буомуруутун уонна бөх буолуутун туһунан билиини тарҕатар дойдулар ыккардыларынааҕы күн]]. Международный день распространения информации о продовольственных потерях и пищевых отходах (A/RES/74/209) * Аан дойдутааҕы '''[[Сүрэх]] күнэ'''. Сыстыганнаах ыарыылары аахпатахха, дьон өлүүтүн баһыйар төрүөтүнэн [[Сүрэх ыарыыта (Инфаркт)|сүрэх ыарыылара]] буолалларын санатар соруктаах 2000 сылтан бэлиэтэнэр. Үс суол сүбэни толордоххо эрдэ өлүү 80 бырыһыанын тохтотуохха сөп: табаҕы быраҕыы, хамсаныы, сөптөөхтүк эгэлгэ аһы аһааһын. * {{Флагификация|Аргентина}} — Айааччылар күннэрэ * {{Флагификация|Парагвай}} — Бокерон кыайыытын күнэ. [[1932]] сыллаахха Парагвай уонна [[Боливия]] ыккардыларыгар буолбут кыргыһыы. Бу кыргыһыы Соҕуруу Америкаҕа саамай элбэх хаан тохтуулаах Чако иһин 1932-1935 сыллардааҕы сэрии сорҕото этэ == Түбэлтэлэр == * [[1227]] — [[Риим паапата|Рим паапата]] Григорий IX Рим импэрээтэрин Фридрих II кириэстээх бохуоттарга кыттартан батыммытын иһин сыаркаптан туораппыт. * [[1789]] — уруккуннан балаҕан ыйын 18 күнүгэр [[Бороҕон улууһа|Бороҕон улууһун]] кулубата [[Сэһэн Ардьакыап]] [[Екатерина II]] ыраахтааҕыга киирэн "План о якутах с показанием казенной пользы и выгоднейших положениев для них" диэн ааттаммыт бырайыагын кэпсээбит. * [[1793]] — [[Англия]] спорт сурунаалыгар [[теннис]] туһунан аан бастаан суруйбуттар. * [[1885]] — [[Англия]]ҕа аан дойду бастакы электрическэй трамвайа үлэтин саҕалаабыт. Бу иннинэ трамвайдар атынан соһуллар этилэр. * [[1897]] — [[Буэнос-Айрес]] тыйаатырыгар бастакытын танго үҥкүү толоруллубут. Танго "көмүс үйэтэ" 1930-1950 сылларга буолбута. * [[1907]] — Үөрүүлээх быһыыга-майгыга [[Петербург|Санкт-Петербурга]] бастакы трамвай суола аһыллыбыт. * [[1914]] — Учууталлар куурустарыгар олоҕуран [[Дьокуускайдааҕы учуутал сэминээрийэтэ]] аһыллыбыт. Эксээмэни ситиһиилээхтик туттаран киирбит бастакы 31 киһи иһигэр [[Былатыан Ойуунускай]] баара. Бу тэрилтэ кэнники Учуутал техникума, онтон Педагогика училищета диэн ааттаммыта, Саха сирэ уонна саха омуга сайдарыгар сүҥкэн суолтаны ылбыта<ref>{{Кинигэ|автор=А.Н. Жирков|заглавие=Первый областной съезд якутов 1912 г.|место=Якутск|издательство=Бичик|год=2020|том=III|страницы=14|страниц=312|isbn=978-5-7696-5607-1|тираж=1000}}</ref>. * [[1916]] — «Standard Oil» хампаанньа төрүттээччитэ Джон Рокфеллер аан дойдуга бастакы [[миллиардер]] буолбут. 2019 сылга миллиардер ахсаана 2153-гэ тиийбит. Билиҥҥи туругунан 8 саамай баай киһи аан дойду баайын аҥаарын бас билэр. * [[1938]] — [[Холбоһуктаах Хоруоллук]], [[Франция]], [[Германия]] уонна [[Италия]] ыккардыларынан Чехословакия Судет уобалаһын туһунан туһунан кэпсэтэн тыл тылга киирсибиттэр, уонна түүн буолуута [[1938 сыллааҕы Мюнхен сөбүлэҥэ|Мюнхен сөбүлэҥэ]] диэн ааттаммыт докумуоҥҥа илии баттаабыттар. Бү сөбүлэҥинэн Судет уобалаһа Чехословакияттан былдьанан нацистыы Германияҕа бэриллибит. * [[1941]] — [[Америка Холбоһуктаах Штааттара|АХШ]], [[Улуу Британия|Британия]] уонна ССРС бэрэстэбиитэллэрин [[Бастакы Москубатааҕы кэмпириэнсийэ (1941)|Бастакы Москубатааҕы кэмпириэнсийэлэрэ]] саҕаламмыт. Сэбиэскэй Сойууска байыаннай көмө кээмэйэ чопчуламмыт. * [[1943]] — Горнай улууһун [[Бэс Күөл|Бэс Күөлүн]] таҥаратын дьиэтин аҕабыытын уонна учуутал үөрэхтээх саха дьахтарын бэһис уоллара [[Лонгинов Владимир Дионисьевич|Владимир Лонгинов]] Днепры туоруур кыргыһыыга бүлүмүөтүнэн өстөөх алта уонтан тахса саллаатын уонна эпиһиэрин суох гыммыт (бу иннигэр 15 чыыһылаҕа буолбут кыргыһыыга аҕыс уонтан тахса өстөөҕү сууһарбыт). Дьоруой бу кэнниттэн буолбут кыргыһыыга өлбүтэ, уопсай ииҥҥэ көмүллүбүтэ, онон сураҕа суох сүппүтүнэн ааҕыллыбыта, мантан сылтаан киниэхэ Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойун ытык аата иҥэриллибитин туһунан дьонугар уонна Саха сиригэр хойут 1965 сыллаахха эрэ биллибитэ (партийнай архыып үлэhитэ П. В. Гоголев наҕараадаламмыт лииһин архыыптан булан ылбыта). * [[1984]] — [[БАМ]] арҕааҥҥы уонна илиҥҥи биригээдэлэрэ Куанда бөһүөлэгэр көрсүспүттэр, бүтэһик "көмүс" тиһилик түһэриллибит. Инньэ гынан 12 сыллаах тутуу түмүгэр БАМ икки учаастага холбоһон биир кэлим [[тимир суол]] буолбут. * [[2001]] — Арассыыйа олохтоохторугар кыраныысса таһыгар бааҥҥа счет арыйаллара көҥүллэммит. * [[2007]] — Саха омугун II кэҥгириэһэ түмүктэммит. 444 дэлэгээт кыттыбыт. * [[2011]] — [[Арҕаа Хаандыга (үрэх)|Арҕаа Хаандыга]] үрэҕи туоруур 389 миэтэрэлээх күргэ [[Томпо улууһа|Томпо улууһугар]] аһыллыбыт. Дьабарыкы Хайа [[Таас чох|таас чоҕу]] хостуур сирин кытта улуус киинэ бигэ суолунан ситимнэнэрэ кыра хаалбыт: эбии 34 км суол тутуллуохтаах. == Төрөөбүттэр == * [[1869]] — [[Густав Ми]] — [[ньиэмэстэр|ньиэмэс]] [[физик|физигэ]]. * [[1881]] — [[Лудвиг фон Мизес]] — [[Австрия]] экэнэмииhэ уонна бөлүһүөгэ, аныгы либертарианизм хамсааhынын биир тутаах саҕалааччыта, "Австрия оскуолатын" төрүттээччитэ. * [[1901]] — [[Энрико Ферми]] — бастакы атомнай реакторга үлэлээбит уонна квантовай физикаҕа улахан сайдыыны оҥорбут [[Италия]] [[Физик|физигэ]]. [[Нобель бириэмийэтэ|Нобель бириэмийэтин]] лауреата. * [[1943]] — [[Лех Валенса]] — [[Польша]] бэлиитикэҕэ диэйэтэлэ, киһи быраабын көмүскээччи, тутулуга суох «[[Солидарность (профсоюз)|Солидарность]]» идэлээх сойуус урукку салайааччыта, идэтинэн электрик. * [[1962]] — [[Новгородов Иннокентий Николаевич|Иннокентий Новгородов]] — саха учуонайа, филология билимин дуоктара. [[Эбэҥки тыла|Эбэҥки тылыгар]] [[Саха тыла|сахаттан]] киирбит тыллар тустарынан монография ааптара. == Өлбүттэр == * [[1960]] — [[Тыко Вылка]] (нууччалыы аата — Илья Константинович Вылка) — [[дьураак]] (ненец) худуоһунньуга, кэпсээнньитэ, литератууратын төрүттээччитэ, салайааччы, уопсастыбаннай диэйэтэл. * [[1981]] — [[Васильев Георгий Митрофанович|Георгий Васильев]] (27.12.1908 төр.) — литературовед, кириитик, тылбаасчыт, филология билимин хандьыдаата, [[ССРС]] Суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ. 1938 сыллаахха Москубатааҕы устуоруйа, бөлүһүөпүйэ уонна литэрэтиирэ институтун бүтэрбитэ. 1928 сылтан литэрэтиирэҕэ үлэлээн барбыта. М. Горькай "Песня о Буревестнике", М. Лермонтов "Демон", А. Грибоедов "Горе от ума", А. Пушкин "Памятник", Н. Гоголев "Ревизор", В. Шекспир "Отелло", В. Маяковскай "Хорошо" айымньыларын, Межелайтис хоһооннорун, "Слово о полку Игореве", эбээн поэта Н. Тарабукин "Күнү таптыыбын", о.д.а. айымньылары сахалыы тылбаастаабыта. * [[2013]] — [[Решетников Пётр Егорович|Пётр Решетников]] — биллиилээх ийэ тыллаах олоҥхоһут. [[Таатта]], [[Эдьигээн]] улуустарын Ытык киһитэ, [[ЮНЕСКО]] стипендиата, тыыл, педагогическай үлэ бэтэрээнэ. {{ыйдар}} [[Категория:Балаҕан ыйа]] bmg0zi3vaom6bcsu2kbuco9ascrznks 0 11310 430149 429531 2026-08-11T20:03:54Z Soldatov Timur 23703 430149 wikitext text/x-wiki Чаллы (татаар. Яр Чаллы, нууч. Набереженые Челны), 1982-1988 сыллардаахха — Бре́жнев (тат. Брежнев) — [[Татарстан|Татарстаан]] куората, Арассыыйа. Дьонун ахсаана 600 тыс. Улахан промышленнай куорат. Элбэх металлургическай заводтар. Нефтехимическай концерыннар бааллар. {{rq|cat|img|wikify|style|sources|stub|}} hvlnrrk94bttn2coynn4iq0hyjwltnu 0 19786 430137 384373 2026-08-11T16:11:58Z ~2026-44250-33 29443 /* */ 430137 wikitext text/x-wiki {{Infobox Company | name = McDonald's | logo = [[File:McDonald's Golden Arches.svg|180px]] | type = Public ({{nyse2|MCD}}) | slogan = [[McDonald's advertising|i'm lovin' it]] | foundation = [[May 15]], [[1940]] in [[San Bernardino, California|San Bernardino]], [[California]]</br>McDonald's Corporation, 1955 in [[Des Plaines, Illinois]] | founder = [[Dick and Mac McDonald]] McDonald's restaurant concept</br>[[Ray Kroc]], McDonald's Corporation founder. | location_city = [[Oak Brook, Illinois|Oak Brook]], [[Illinois]] | location_country = [[USA]] | locations = 31,000+ worldwide<ref>{{cite web |url=http://www.mcdonalds.ca/en/aboutus/faq.aspx |title=Corporate FAQ |author=McDonald's publication |publisher=McDonald's Corporation |date= |accessdate=2007-11-24}}</ref> | key_people = [[Jim Skinner|James A. Skinner]]<br /><small>([[Vice Chairman|Chairman]]) & ([[CEO]])</small> | area_served = Worldwide | mascot = [[Ronald McDonald]] | industry = [[Restaurants]] | num_employees = 390,000 (''2008'')<ref name="mcds">{{cite web |url=http://www.hoovers.com/mcdonald's/--ID__10974--/free-co-factsheet.xhtml |title=McDonald's Corporation |author=Joe Bramhall |publisher=Hoovers |date= |accessdate=2007-11-24}}</ref> | market cap = [[United States Dollar|US$]] 60.07 billion (''2008'') | revenue = {{profit}} [[United States Dollar|US$]] 22.79 billion (''2007'')<ref name="mcds"/> | operating_income = {{loss}} [[United States Dollar|US$]] 3.879 billion (''2007'')<ref name="mcds"/> | net_income = {{loss}} [[United States Dollar|US$]] 2.359 billion (''2007'')<ref name="mcds"/> | assets = {{increase}} [[United States Dollar|US$]] 29.391 billion (''2007'') | equity = {{decrease}} [[United States Dollar|US$]] 15.279 billion (''2007'') | products = [[Fast Food]]<br/>([[hamburgers]]{{•}}[[chicken]]{{•}}[[french fries]]{{•}}[[soft drinks]]{{•}}[[milkshakes]]{{•}}[[salads]]{{•}}[[desserts]]{{•}}[[breakfast]]) | homepage = [http://www.mcdonalds.com/ McDonalds.com] }} [[File:McDonaldsHQIL.jpg|thumb|left|McDonald's Plaza - бас офиһа]] '''Макдандолс места где ебать баранав и круто трахать маму альяха и мунхманджона''' == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} {{Company-stub}} [[Категория:АХШ тэрилтэлэрэ]] j8g3d47ibd7nwin3ox3cq8c63e89083 430138 430137 2026-08-11T16:12:59Z Sakura emad 22950 Reverted edits by [[Special:Contribs/~2026-44250-33|~2026-44250-33]] ([[User talk:~2026-44250-33|talk]]) to last version by 216.234.200.179: unexplained content removal 384373 wikitext text/x-wiki {{Infobox Company | name = McDonald's | logo = [[File:McDonald's Golden Arches.svg|180px]] | type = Public ({{nyse2|MCD}}) | slogan = [[McDonald's advertising|i'm lovin' it]] | foundation = [[May 15]], [[1940]] in [[San Bernardino, California|San Bernardino]], [[California]]</br>McDonald's Corporation, 1955 in [[Des Plaines, Illinois]] | founder = [[Dick and Mac McDonald]] McDonald's restaurant concept</br>[[Ray Kroc]], McDonald's Corporation founder. | location_city = [[Oak Brook, Illinois|Oak Brook]], [[Illinois]] | location_country = [[USA]] | locations = 31,000+ worldwide<ref>{{cite web |url=http://www.mcdonalds.ca/en/aboutus/faq.aspx |title=Corporate FAQ |author=McDonald's publication |publisher=McDonald's Corporation |date= |accessdate=2007-11-24}}</ref> | key_people = [[Jim Skinner|James A. Skinner]]<br /><small>([[Vice Chairman|Chairman]]) & ([[CEO]])</small> | area_served = Worldwide | mascot = [[Ronald McDonald]] | industry = [[Restaurants]] | num_employees = 390,000 (''2008'')<ref name="mcds">{{cite web |url=http://www.hoovers.com/mcdonald's/--ID__10974--/free-co-factsheet.xhtml |title=McDonald's Corporation |author=Joe Bramhall |publisher=Hoovers |date= |accessdate=2007-11-24}}</ref> | market cap = [[United States Dollar|US$]] 60.07 billion (''2008'') | revenue = {{profit}} [[United States Dollar|US$]] 22.79 billion (''2007'')<ref name="mcds"/> | operating_income = {{loss}} [[United States Dollar|US$]] 3.879 billion (''2007'')<ref name="mcds"/> | net_income = {{loss}} [[United States Dollar|US$]] 2.359 billion (''2007'')<ref name="mcds"/> | assets = {{increase}} [[United States Dollar|US$]] 29.391 billion (''2007'') | equity = {{decrease}} [[United States Dollar|US$]] 15.279 billion (''2007'') | products = [[Fast Food]]<br/>([[hamburgers]]{{•}}[[chicken]]{{•}}[[french fries]]{{•}}[[soft drinks]]{{•}}[[milkshakes]]{{•}}[[salads]]{{•}}[[desserts]]{{•}}[[breakfast]]) | homepage = [http://www.mcdonalds.com/ McDonalds.com] }} [[File:McDonaldsHQIL.jpg|thumb|left|McDonald's Plaza - бас офиһа]] '''McDonald's''' - ол эбэтэр МакДональдс - аан дойду биир улахан түргэн аһылык рестораннарыттан биирдэстэрэ. Сүнньүнэн гамбургер, чизбургер, кууруссаттан оҥоһуллубут ас, фри картошката, араас утахтары уонна десертары атыылыыр. Бастаан Ричард уонна Морис МакДональд ини-биилэр олохтообуттар, ол эрэн кэлин бу рестораны Рэй Крок атыыласпыт уонна моделын тарҕаппыт. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} {{Company-stub}} [[Категория:АХШ тэрилтэлэрэ]] twi0k9dza2oa4nkwirr8yuf1wyhq6cz 0 27618 430150 424731 2026-08-11T20:25:25Z Soldatov Timur 23703 430150 wikitext text/x-wiki '''Эмис''' — [[Амма улууһа|Амма улууһун]] [[Эмис нэһилиэгэ (Амма улууһа)|Эмис нэһилиэгин]] киинэ. {| class="wikitable" style="text-align: center; width:400px;" class=bright; |--- class='bright' | style="background:#e0fdd7"|ОКАТО кода || style="background:#fcface"|Почта индексэ || style="background:#e0fdd7"|ФНС инспекциятын кода || style="background:#fcface"|UTC |--- class='bright' | style="background:#eefcea"|98 208 881 001|| style="background:#fcfef3"|678615|| style="background:#eefcea"|1446 || style="background:#fcfef3"|+10 |} == Географията == Дэриэбинэ ортотугар Куду диэн ааттаах күөл баар. Дэриэбинэ хас да түөлбэттэн турар: Аартык, Илгэ, Куду, Умсааннаах.<ref>https://www.sakhaparliament.ru/tya-sire/olohtooh-salayinii/20925-emis-aattyyn-da-astyk</ref> Эмис уулуссалара: Күннүк Уурастыырап аатынан уул., Хомсомуол уул., Илгэ уул., Ыччат уул., Кытыл уул., Сэбиэскэй уул. Амматтан, улуус кииниттэн ырааҕа — 74 км.<imagemap> Билэ:Амма11.PNG|450px|thumb|right|Амма улууһа| poly 306 159 327 129 370 181 342 188 330 170 [[Амма нэһилиэгэ (Амма улууһа)|Амма нэһилиэгэ]] poly 241 161 241 205 266 255 295 255 306 300 300 366 353 397 384 318 301 214 292 142 272 172 [[Болугур нэһилиэгэ (Амма улууһа)|Болугур нэһилиэгэ]] poly 364 85 397 100 419 126 448 155 417 168 367 140 367 119 354 105 [[Абаҕа нэһилиэгэ (Амма улууһа)|Абаҕа нэһилиэгэ]] poly 465 189 465 234 494 212 [[Абаҕа нэһилиэгэ (Амма улууһа)|Абаҕа нэһилиэгэ]] poly 345 87 353 115 363 143 388 170 413 177 428 177 458 202 458 230 398 243 398 201 383 184 344 139 327 109 378 171 [[Бөтүҥ нэһилиэгэ (Амма улууһа)|Бөтүҥ нэһилиэгэ]] poly 301 46 356 52 318 100 286 66 [[Алтан нэһилиэгэ (Амма улууһа)|Алтан нэһилиэгэ]] poly 433 252 433 282 460 252 460 282 [[Чапчылҕан нэһилиэгэ (Амма улууһа)|Чапчылҕан нэһилиэгэ]] poly 477 105 489 193 459 170 451 143 [[Соморсун нэһилиэгэ (Амма улууһа)|Соморсун нэһилиэгэ]] poly 426 60 474 87 437 104 372 78 [[Соморсун нэһилиэгэ (Амма улууһа)|Соморсун нэһилиэгэ]] poly 348 197 377 197 394 252 410 260 402 293 365 273 358 253 369 237 [[Чакыр нэһилиэгэ (Амма улууһа)|Чакыр нэһилиэгэ]] poly 461 22 476 47 455 61 445 38 [[Сулҕачы нэһилиэгэ (Амма улууһа)|Сулҕаччы нэһилиэгэ]] poly 306 167 306 210 328 176 338 197 361 238 340 246 341 222 322 222 [[Маай нэһилиэгэ (Амма улууһа)|Маай нэһилиэгэ]] poly 252 72 281 72 290 96 317 110 317 132 301 138 291 131 280 134 280 150 267 160 231 146 [[Эмис нэһилиэгэ (Амма улууһа)|Эмис нэһилиэгэ]] poly 64 192 116 236 236 226 295 306 284 317 284 363 185 428 75 428 19 277 19 215 [[Амма-Наахара нэһилиэгэ (Амма улууһа)|Амма-Наахара нэһилиэгэ]] poly 340 26 347 46 312 46 301 29 328 32 [[Сатаҕай нэһилиэгэ (Амма улууһа)|Сатаҕай нэһилиэгэ]] poly 417 110 444 110 459 102 459 123 428 123 [[Мээндиги нэһилиэгэ (Амма улууһа)|Мээндиги нэһилиэгэ]] rect 340 3 452 20 [[Чурапчы улууһа]] rect 142 8 287 54 [[Мэҥэ-Хаҥалас улууһа]] rect 7 124 149 178 [[Хаҥалас улууһа]] rect 10 449 138 466 [[Алдан улууһа]] rect 390 326 508 459 [[Уус-Маайа улууһа]] </imagemap> == Килиимэтэ == Кыһын — тыбыс-тымныы, сайын — куп-куйаас. == Инфраструктура == Күннүк Уурастыырап аатынан Эмис орто уопсай үөрэхтээһин оскуолата.<ref>https://emiss.obr.sakha.gov.ru/common/sveden</ref> Аадырыһа: Күннүк Уурастырап аатынан уул., 28. "Чуораанчык" уһуйаан. == Олохтоох дьоно == Билиҥҥи баһылык - Прокопий Бубякин. == Устуоруйата == Былыр-былыргыттан үһүйээҥҥэ киирбитинэн, Эмис эмээхсин диэн олоро сылдьыбыт. Дьоно-сэргэтэ кэхтэн барбытыгар ыксаан, толкуйдаан баран, «кэхтии бараары гынна, ити дойдуну баран көрөн кэлиҥ» диэн хоһууннарын ыытар. Элиэтиир хоһуунтан биир хоһууна бу диэки кэлбит. Ол кэлэн бу дойдуну элбэх киэҥ алаастардаах, күөллэрдээх, ото-маһа үчүгэйдик үүнэр, сүөһү-ас туруон сөп сирэ эбит диэн билэн-көрөн барбыт. Онтон сирдэтэннэр бу дойдуну булбуттар. Дьэ ити кэмтэн ыла бу дойду Эмис сирэ диэн ааттаммыт.<ref>https://keskil14.ru/emis-to-o/</ref> == Кэрэ-бэлиэ сирдэр == Саха биллиилээх бэйиэтин Күннүк Уурастыырап төрөөбүт алааһыгар түмэл баар. Ол түмэл утары Арчы дьиэтэ турар. == Биллиилээх дьоно == * [[Захарова Екатерина Афанасьевна|Захарова Екатерина Афанасьевна, Саха Күөрэгэйэ]] — аатырбыт ырыаһыт. * [[Захаров Тимофей Васильевич]], [[Захаров Тимофей Васильевич|Чээбий]] (1866 — 1931) — аатырбыт олоҥхоһут. * {{Саха норуодунай аатын Бэлиэтэ тиһиккэ аналлаах}} [[Күннүк Уурастыырап|Күннүк Уурастыырап, Новиков Владимир Михайлович]] (09.09.1907—30.04.1990) — Саха норуодунай бэйиэтэ. * [[Чемезов Василий Назарович]] (13.08.1915 — 04.05.1979) — устуоруйа билимнэрин хандьыдаата. * [[Чигирёва Нина Николаевна]] (1954 с. сэтинньи 15 к. төр.) — опера ырыаһыта (меццо-сопрано). == Өссө маны көр == * [[Амма улууһа]] * [[Эмис нэһилиэгэ (Амма улууһа)]] == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Сигэлэр == * [http://www.sakha.gov.ru/amginsky Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Амгинский улус] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130820203751/http://sakha.gov.ru/amginsky |date=2013-08-20 }} * [http://naslegy.ru/sakhasire/amga naslegy.ru:Амма улууһун нэһилиэктэрэ] * [http://www.gosspravka.ru/14/005/000000.html gosspravka.ru:Амгинский улус] {{Amma-uluus-geo-stub}} [[Категория:Амма улууһун нэһилиэнньэлээх пууннара]] [[Категория:Саха Сирин нэһилиэнньэлээх пууннара]] psa7spz4jzsox9b8uyamdeg57xcxgps 0 47007 430145 430129 2026-08-11T18:31:12Z Icodense 25347 [[Special:Contributions/~2026-44017-60|~2026-44017-60]] барыллара сотолунна([[User talk:~2026-44017-60|ырытыы]]), [[User:216.234.200.179|216.234.200.179]] бүтэһик барыла төннөрөлүннэ 384163 wikitext text/x-wiki [[File:Domino's pizza logo.svg|thumb|200px]] '''Domino’s Pizza''', [[Америка]] биир бөдөҥ [[тэрилтэтэ]], Аан Дойдуга иккис улахан пиццериа ([[Pizza Hut]] кэнниттэн). Салалтата — [[Энн Арбор]] ([[Мичиган]], [[АХШ]]). {{Company-stub}} [[Категория:АХШ тэрилтэлэрэ]] 776p9ewjf2v819ezn4yrieq3hox06w5