Бикипиэдьийэ sahwiki https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D2%AF%D1%80%D2%AF%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D1%80%D1%8D%D0%B9 MediaWiki 1.47.0-wmf.16 first-letter Миэдьийэ Аналлаах Ырытыы Кыттааччы Кыттааччы ырытыыта Бикипиэдьийэ Бикипиэдьийэ ырытыыта Билэ Билэ ырытыыта MediaWiki MediaWiki-ни ырытыы Халыып Халыыбы ырытыы Көмө Көмөнү ырытыы Категория Категорияны ырытыы TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 6444 430382 416346 2026-08-22T00:29:17Z Ojkhol 24881 /* Төрөөбүттэр */ 430382 wikitext text/x-wiki {{Сыллар|1942}} '''1942''' сыл. == Туох буолбута == === Тохсунньу === * [[Тохсунньу 2]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ|Иккис аан дойду сэриитэ]]: Дьоппуон сэбилэниилээх күүстэрэ Филиппиин киин куоратын [[Манила]]ны сэриилээн ылбыттар. * [[Тохсунньу 8]] — [[Стивен Хокинг]] — [[Англия]] [[физик|физигэ]] уонна [[математик|математига]]. Аан дойду биир бастыҥ түөрүйэ чинчийээччитэ. Анал үөрэҕэ суох дьоҥҥо физиканы быһаарар элбэх ыстатыйалары уонна кинигэлэри суруйбута. * [[Тохсунньу 11]] — Аан дойду иккис сэриитэ: Дьоппуон аармыйата [[Малайзия]] киин куоратын [[Куала Лумпур|Куала-Лумпур]]у ылбыт. * [[Тохсунньу 19]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ|Аан дойду иккис сэриитин]] кэмигэр [[дьоппуон]]нар Британия Ииндийэтин састаабыгар киирэр [[Бирма|Бирмаҕа (Мьянмаҕа)]] кимэн киириини саҕалаабыттар. * [[Тохсунньу 25]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ|Аан дойду иккис сэриитин]] кэмигэр [[Таиланд]] АХШ-ка уонна Англияҕа сэриини биллэрбит. * [[Тохсунньу 31]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: Сойуустаах сэриилэр дьоппуоннартан Малайя аттынааҕы кыргыһыыга хотторон [[Сингапур]]га чугуйбуттар. === Олунньу === * [[Олунньу 1]] — [[АХШ]] бырабыыталыстыбатын официальнай тас дойдуларга иһитиннэрэр радио сулууспата "Америка куолаһа" үлэтин саҕалаабыт. [[Тымныы сэрии]] кэмигэр нууччалыы уонна атын ССРС тылларынан саҥарар "Америка куолаһа", ону кытары "Көҥүл" араадьыйа, [[Сэбиэскэй Сойуус]] дьоно аан дойду сонуннарын истэллэригэр биир сүрүн источник буолбуттара. * [[Олунньу 6]] — Калининскай фронт: ньиэмэс 9-с аармыйата ССРС 29-с аармыйатын икки өттүтэн кимэн киирбит (илинтэн [[Ржев]] өттүнэн уонна арҕааттан Оленино өттүнэн), 39-с аармыйа уонна 11-с кавалерия корпуһун ситимнэрин быспыт, түмүгэр 29-с аармыйаны төгүрүйбүт. * [[Олунньу 8]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: Япония Сингапурга саба түспүт. * [[Олунньу 15]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ|Аан дойду иккис сэриитин]] кэмигэр [[Сингапур]] сууллубут. 85 000 киһилээх [[Британия]] аармыйата 36 000 киһилээх [[Дьоппуон]] аармыйатыгар бэриммит уонна улахан стратегическэй суолталаах куораты Сингапуру туран биэрбит. * [[Олунньу 19]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: АХШ бэрэсидьиэнэ [[Рузвельт, Франклин Делано|Франклин Д. Рузвельт]] 9066 № ыйаахха илии баттаан, дьоппуон төрүттээх американецтары аналлаах лааҕырдарга хаайары байыаннайдарга көҥүллээбит. * [[Олунньу 27]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ|Аан дойду иккис сэриитин]] кэмигэр Голландия Ост-Ииндийэтигэр ([[Индонезия]]) ''[[Ява байҕала|Ява байҕалын]] кыргыһыыта'' буолбут. [[Дьоппуон]] флота [[Нидерланды]], [[Британия]] уонна [[АХШ]] кыттыгастыы флоттарын үлтүрүппүт. Сарсыныгар дьоппуоннар Ява арыытыгар тиксибиттэр. === Кулун тутар === * [[Кулун тутар 8]] — Аан дойду иккис сэриитэ: [[Нидерланд|Голландия]] Ост-Индията Яваны дьоппуоннарга туран биэрбит. * [[Кулун тутар 8]] — Аан дойду иккис сэриитэ: [[Дьоппуон|Япония]] сэриилэрэ Рангуну уонна Бирманы Британияттан былдьаабыттар. * [[Кулун тутар 26]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: оккупацияламмыт Польшаҕа баар Освенцим лааҕырга бастакы дьахталлары аҕалбыттар. * [[Кулун тутар 29]] — Германия [[Любек]] куоратын Британия ВВС-тара буобмалаабыттар, бу ньиэмэс куораттарын бастакы бөдөҥ ситиһиилээх буомаблааһыннара этэ. * [[Кулун тутар 30]] — Бүлүү оройуонун военкоматынан аармыйаҕа ыҥырыллыбыт [[Гуляев Дмитрий Алексеевич|Дмитрий Гуляевка]] бастакы кыргыһыытыгар сыысхала суох ытарын көрөн кулун тутар 30 күнүгэр оптическай прицеллаах бинтиэпкэни туттарбыттар, снайпер буолбут. === Муус устар === * [[Муус устар 3]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: дьоппуон сэриилэрэ Бата-ан тумул арыыга АХШ уонна Филипиин сэриилэрин утары кимэн киириини саҕалаабыттар. * [[Муус устар 10]] — [[II Аан Дойду сэриитэ|II Аан дойду сэриитин]] саҕана Британияҕа бэлэми ааспыт этэрээт [[Чиэхийэ|Богемия уонна Моравия]] имперскэй протекторыгар Р. Гейдриххэ саба түспүтэ. === Ыам ыйа === * [[Ыам ыйын 5]] — Британия, Соҕуруу Африка Сойууһун уонна Австралия сэриилэрэ Франция холуонньатыгар Мадагаскаарга саба түспүттэр. Байыаннай эпэрээһийэ соруга — Япония байыаннай баазалара Африкаттан чугас олохтоноллорун бохсуу. Ол саҕана Франция Виши бырабыыталыстыбата Германияттан тутулуктааҕа, ол аата Япония диэки этэ. * [[Ыам ыйын 5]] — [[Дьокуускай]] куоракка «Центральнай» (ол саҕана «Детскай» диэн ааттааҕа) киинэ тыйаатыра аһыллыбыт. * [[Ыам ыйын 6]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: Филиппин арыыларын баһылыырга сүрүн суолтаны ылбыт Коррехидор иһин кыргыһыыга дьоппуоннар АХШ сэриилэрин кыайбыттар, 11 тыһыынча АХШ уонна Филиппин саллаата билиэн түбэспит. * [[Ыам ыйын 9]] — Саха АССР обкуома бюроҕа «Работник печати» диэн танковай колоннаҕа харчы хомуйар туһунан уураах таһаарбыт. * [[Ыам ыйын 10]] — [[Дьокуускай]]га Польша посольствотын үбүлээһининэн польскай начальнай оскуола аһыллыбыт. Бу оскуолаҕа депортацияҕа түбэспит поляктар оҕолоро үөрэммиттэр. Бастакы үөрэх сылыгар 86 оҕо үөрэммит. Бу оскуола 1944 сыллаахха от ыйыгар поляктар дьиэлэригэр барбыттарын кэннэ сабыллыбыт. * [[Ыам ыйын 12]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: Харьков иһин иккис кыргыһыы: маршал [[Тимошенко Семен|Семен Тимошенко]] чаастара Изюм плацдармыттан бөдөҥ кимэн киириини саҕалаабыттар, ол эрээри икки нэдиэлэ буолан баран төгүрүктээһиҥҥэ түбэспиттэр. * [[Ыам ыйын 20]] — [[Аҕа Дойду сэриитин уордьана]] бэриллэр буолбут. Икки истиэпэннээх. Бу уордьанынан ситиһилээх байыаннай эпэрээссийэ кэмигэр хорсун быһыыларын, эрдээх санааларын көрдөрбүт Кыһыл аармыйа, флот, НКВД уонна бартыһаан этэрээтин байыастара наҕараадаланаллара. * [[Ыам ыйын 27]] — Лондоҥҥа бэлэмнэммит [[Чехолсловакия]] аармыйатын диверсиялыыр этэрээтэ [[Прага]]ҕа Гейдрих диэн Гитлер чугас киһитигэр саба түспүтэ. Рейх куттала суох буолуутун управлениетын тойоно Рейнхард Гейдрих өлөрдүү бааһырбыта. Бу кэнниттэн ньиэмэстэр Богемияҕа уонна Моравияҕа 13 тыһыынчаттан тахса киһини хаайыыга бырахпыттара, сорох дааннайынан 5 тыһыынчаттан тахса киһи өлөрүллүбүтэ. * [[Ыам ыйын 29]] — [[Харьков]] таһыгар сэбиэскэй сэриилэр хотторбут күннэрэ. Кыһыл аармыйа 270 тыһыынча киһи сүтүктэммитэ (онтон 171 тыһыынчата төннүбэт сүтүк). Бу түмүгэр ньиэмэстэр Хапхааска уонна Волгаҕа чугаһыыр кыахтаммыттара. * [[Ыам ыйын 30]] — Аан дойду иккис сэриитэ: биир тыһыынча Британия бомбардировщига балтараа чаас тухары Кёльн куораты (Германия) буомбалаабыттар. === Бэс ыйа === * [[Бэс ыйын 4]] — Элбэх саха аармыйаҕа ыҥырыллыбыт күнэ. Олор истэригэр кэлин саха тылын учебниктарын ааптара буолбут [[Тааһаҕар нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)|Бүлүү Тааһаҕарын]] 19 саастаах уола [[Каратаев Игнатий Иванович|Игнатий Каратаев]] баара. * [[Бэс ыйын 4]] — [[АХШ]] уонна [[Дьоппуон]] флоттарын икки ардыларыгар быһаарыылаах [[Мидуэй кыргыһыыта]] саҕаламмыт. Бу кыргыһыыга [[АХШ]] кыайбыта, онтон [[Дьоппуон]] флотун сүрүн ударнай күүһэ тимирдиллибитэ. Инньэ гынан [[Чуумпу далай]] сэриитигэр тосту уларыйыы буолбут. * [[Бэс ыйын 5]] — Аан дойду иккис сэриитэ: [[Америка Холбоһуктаах Штааттара|АХШ]] Болгарияҕа, Венгрияҕа уонна Румынияҕа сэриини биллэрбит. * [[Бэс ыйын 6]] — [[АХШ]] байыаннай флота [[Чуумпу далай]]га Мидуэй аттынааҕы кыргыһыыга Япония импэрээтэрин флотун үлтүрүппүт. Япония түөрт авианосеһа — Акаги, Кага, Сёрю уонна Хирю — тимирдиллибиттэр, «Микума» диэн ыарахан крейсер эмиэ тимирбит. Америка өттүттэн Yorktown авианосец уонна Hammann эсминец тимирбиттэр. * [[Бэс ыйын 11]] — [[ССРС]] уонна [[АХШ]] [[Иккис аан дойду сэриитин кэминээҕи ленд-лиз сөбүлэҥэ|Ленд-лииһинэн бэйэ-бэйэни хааччыйыы сөбүлэҥэр]] илии баттаабыттара. Сэрии сылларыгар маннык сөбүлэҥнэри [[АХШ]] 42 дойдуну кытта түһэрсибитэ. * [[Бэс ыйын 12]] — [[Анна Франк]] диэн [[Дьэбириэйдэр|дьэбириэй]] төрүттээх оҕоҕо 13 сааһын туолуутугар күннүк бэлэхтээбиттэр. Бу күннүгэр кини 1944 сыллаахха концлааҕырга өлүөр диэри бэйэтин санааларын суруйбута, ыалтан соҕотох тыыннаах хаалбыт аҕата Отто күннүгү, кыыһа суруйааччы буолуон баҕарар ыра санаатын толорон, 1947 сыллаахха бэчээттээбитэ. * [[Бэс ыйын 20]] — [[Главсевморпуть]] Өлүөнэтээҕи авиационнай бөлөҕүн лүөччүгэр [[Асямов Сергей Александрович|Сергей Асямовка]] Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа аат иҥэриллибитэ (өлбүтүн кэннэ). 48 ситиһиилээх бойобуой көтүүлэри оҥорбут. Кини экипаһа өстөөхтөргө сүүс тонна буомбаны бырахпыта. Улуу Британияҕа командировкаҕа сылдьан саахалга түбэһэн өлбүтэ. * [[Бэс ыйын 22]] — бэйиэт, учуутал [[Бүөтүр Тобуруокап]] [[Туобуйа]]ттан 42 киһини аармыйаҕа анаан хомуйан киирбит уонна ол дьонун кытта бэс ыйын 22 күнүгэр аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. * [[Бэс ыйын 22]] — олоҥхоһут, ырыаһыт, ССРС суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ [[Степанов Николай Иванович — Ноорой|Николай Степанов — Ноорой]] (08.05.1897—1975) 44 сааһыгар сэриигэ барбыт. Хаста да бааһыран тыыннаах төннүбүтэ. * [[Бэс ыйын 26]] — 1915 с. Иркутскайдааҕы хайа-техническэй училищетыгар үөрэммит [[Попов Игнатий Николаевич|Игнатий Попов]] Сунтаар улууһун II Дьаархан нэһилиэгиттэн сэриигэ барбыт. Бу киһи суругар 12 Сунтаар киһитэ өлбүтүн туһунан суруйбута, хайыһардьыттар роталарын хамандыыра этэ. 1943 сыллаахха алтынньыга сураҕа суох сүппүтэ. * [[Бэс ыйын 27]] — Кимэ-туга чуолкай биллибэт [[Ноговицын Иван Иванович]] диэн киһи суруга «Кыым» хаһыакка бэчээттэммит. Онно Чурапчы оройуонун Сылаҥ нэһилиэгинээҕи Энгельс аатынан холкуос чилиэннэригэр эҕэрдэ ыыппыт. Тиихэй Акыйааннааҕы флокка сулууспалыырын эппит. * [[Бэс ыйын 28]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: нацистыы [[Германия]] Сэбиэскэй Сойууска сайыҥҥы кимэн киириитин саҕалаабыт. Сүрүн хайысхата — фронт соҕуруу өттүгэр [[Азербайджан]] ньиэптэлээх сирдэрин ылыы уонна хаҥас флангаҕа [[Волга]] устун Сталинград хайысхатынан түһүү. Бу былааны Кыһыл аармыйа салалтата эрдэттэн билбитэ эрээри, Сталин маны дезинформация буолуо диэн итэҕэйбэтэҕэ, сүрүн күүстэрин [[Москуба]] туһаайыытынан мунньубута. * [[Бэс ыйын 30]] — Отделение хамандыыра, комсомолец, сержант диэн илии баттаабыт [[Дехтерев Егор Иванович]] "Дойдум иннигэр" диэн хоһоонноох суругун дойдутугар ыыппыт. Бу сурук Саха сирин архыыбыгар харалла сытар. Дехтерев кимэ, хантан төрүттээҕэ чуолкай биллибэт. === От ыйа === * [[От ыйын 4]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: 250 хонуктаах [[Севастополь]] иһин кыргыһыы түмүктэммит, ньиэмэстэр уонна румыыннар куораты ылбыттар. Эвакуация сатаммакка элбэх сэбиэскэй саллаат билиэҥҥэ түбэспит. Кырыым атын сирдэрин өстөөх өссө сэрии саҕаланыытыгар 1941 күһүнүгэр ылбыта, Севастополь эрэ хаалан өр кыргыспыта, уонна сэбиэскэй сэриилэр кылгас кэмҥэ Керчь куоракка десант түһэрэн плацдарм оҥоро сылдьыбыттара. Куораты ылыыга улахан өҥөнү люфтваффе сөмүлүөттэрэ ылбыттара (холобур аҥардас бэс ыйыгар 23 751 сөмүлүөт көтүүтэ буолбут, 20 528 тонна буомба быраҕыллыбыт), буомбалааһын түмүгэр куоракка 11 эрэ дьиэ ордубута. Сэбиэскэй өттүттэн 156 880 киһи өлбүтүнэн уонна билиэҥҥэ түбэспитинэн ааҕыллар, оттон өстөөхтөр өттүлэриттэн төһө сүтүк буолбута чопчу биллибэт: өлбүтүнэн уонна бааһырбытынан 36 тыһыынчаттан (АХШ чинчийээччилэрин дааннайынан) 300 тыһыынчаҕа тиийэ (Совинформбюро биллэриититинэн) сүтүктэммиттэр. Куораты ылаат, өстөөх туох баар күүһүн Баку ньиэптэлээх сирдэрин ылыыга туһаайбыта. * [[От ыйын 17]] — [[Сталинградтааҕы кыргыһыы]] бастакы кэрчигэ (көмүскэнии) саҕаламмыт. * [[От ыйын 18]] — Москуба—Киев тимир суолугар өстөөх буомбалааһыныгар түбэһэн эмсэҕэлээбит 208 №-дээх арҕааҥҥы полка 275 бааһырбыт саллааттарын уонна хамандыырдарын капитан [[Ксенофонтов Василий Васильевич|Василий Ксенофонтов]] хамаандалыыр танковай ротата өлөр өлүүттэн быыһаабыта. Бу [[Маалыкай]]тан төрүттээх киһи аатыбыт өрөбөлүүссүйэни тэрийээччи [[Мегежекскэй (Ксенофонтов) Михаил Васильевич|Мегежекскэй]] бииргэ төрөөбүт быраата, бэйэтэ эмиэ Гражданскай сэрии кыттыылааҕа. * [[От ыйын 23]] — Ньиэмэстэр "Эдельвейс" диэн [[Азербайджан]] ньиэбин былдьыыр соруктаах [[Хапхаас]]ка кимэн киирэр эпэрээһийэлэрэ саҕаламмыт. Бу күн "Хапхаас аана" диэн ааттаммыт [[Ростов-на-Дону]] куораты ылбыттар. Атырдьах ыйыгар Европа саамай үрдүк чыпчаалыгар [[Эльбрус]]ка былаах анньыбыттар. Ол эрээри соруктарын сиппэтэхтэрэ, Сталинград кыргыһыытыгар хотторон баран көмүскэниигэ көһөргө күһэллибиттэрэ, [[Малгобек]] уонна [[Владикавказ]] куораттарга тохтообуттара. 1943 сыллаахха уһуннук барбыт позиционнай кыргыһыылар кэннилэриттэн чугуйан барбыттара. * [[От ыйын 28]] — [[Аҕа дойду Улуу сэриитэ|Аҕа дойду улуу сэриитигэр]] улахан чугуйуу кэмигэр [[Иосиф Сталин]] 227 нүөмэрдээх бирикээс таһаарбыт - "Биир да хардыы чугуйума!". * [[От ыйын 29]] — [[Суворов уордьана]] олохтоммут. Сэрии кэмигэр сатабылларын көрдөрбүт генералларга уонна эписиэрдэргэ биэрэллэрэ. === Атырдьах ыйа === * [[Атырдьах ыйын 11]] — Саха сирин обкуома "Чурапчы холкуостарыгар ыытыллар тэрээһиннэр тустарынан" (“О мероприятиях по колхозам Чурапчинского района”) диэн [[Чурапчылары көһөрүү|холкуостары хоту көһөрөр уураах]] таһаарбыт. * [[Атырдьах ыйын 23]] — [[Сталинградтааҕы кыргыһыы]] кэмигэр [[Германия|ньиэмэс]] аармыйата [[Волга]] өрүһүн кытылыгар тахсыбыт. === Балаҕан ыйа === * [[Балаҕан ыйын 10]] — Аан дойду иккис сэриитэ: Британия аармыйата [[Мадагаскар|Мадагаскаар]]га түспүт. === Алтынньы === * [[Алтынньы 7]] — [[Аляска]] (АХШ) Ном уонна Фэрбенкс куораттарыттан бастакы лендлиз сөмүлүөттэрэ Сэбиэскэй Сойууска көппүттэр. Штурваалга сэбиэскэй лүөччүктэр олороллоро. Бу күнтэн "[[«Аляска-Сибиир» тыраасса|Фэрбенкс—Дьокуускай—Красноярскай]]" тыраасса аһыллыбыта. * [[Алтынньы 23]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ|Аан дойду иккис сэриитин]] кэмигэр [[Эгиипэт|Эгиипэккэ]] [[Улуу Британия]] аармыйата [[Германия]] уонна [[Италия]] аармыйаларын утары иккис Эль-Аламейн кыргыһыытын саҕалаабыт. Британия аармыйата быдан баһыйар ахсааннаах буолан кыргыһыыны кыайбыта уонна быыстала суох кимэн киирэн Хотугу [[Африка]]ттан өстөөхтөрүн үүрбүтэ. * [[Алтынньы 28]] — ''Аляска трассата'' [[Аляска]]ны [[Хотугу Америка]] суолларын ситимигэр холбообут. Бу трасса Аляскаттан [[Соҕуруу Америка]] соҕуруу уһугар диэри тыргыллар ''Панамерикан шоссе'' сорҕото буолар. === Сэтинньи === * [[Сэтинньи 12]] — Аан дойду иккис сэриитэ: Гуадалканал иһин үс хонуктаах байҕал кыргыһыыта [[Америка Холбоһуктаах Штааттара|АХШ]] уонна [[Дьоппуон]] сэриилэрин ыккардыгар саҕаламмыт. Дьоппуоннар кыайтарбыттар. * [[Сэтинньи 17]] — [[АлСиб]] устуоруйатыгар саамай улахан авиакатастрофа буолбут: [[Красноярскай]]тан [[Киренскай]]га лүөччүктэри төттөрү илдьиэхтээх Ли-2 сөмүлүөт саахалламмыт, сүүрбэттэн тахса киһи өлбүт. * [[Сэтинньи 19]] — [[Сталинградтааҕы кыргыһыы]] кэмигэр сэбиэскэй аармыйа "Уран" диэн ааттаах утары кимэн киирии эпэрээссийэтин саҕалаабыт. Үс фронт кимэн киириитин түмүгэр икки Германия, икки Румыния уонна биир Италия аармыйалара урусхалламмыттар, ону кытары [[Сталинград]]ка ньиэмэс 6-с аармыйата уонна атын чаастара төгүрүктээһиҥҥэ түбэспиттэр. * [[Сэтинньи 22]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: [[Сталинград кыргыһыыта]]: Кыһыл аармыйа ньиэмэс 6-с аармыйатын төгүрүктээбит. Фридрих Паулюс Гитлергэ ол туһунан телеграмма ыыппыт. * [[Сэтинньи 23]] — 330-тыһыынчалаах ньиэмэс сэриилэрин бөдөҥ бөлөҕүн [[Сталинградтааҕы кыргыһыы|Сталинград]] анныгар төгүрүктээһин түмүктэммит. === Ахсынньы === * [[Ахсынньы 2]] — [[АХШ]] [[Чикаго]]тыгар [[Италия]]ттан төрүттээх учуонай [[Энрико Ферми]] бастакынан хонтуруолланар субурҕа ядернай реакцияны ыыппыт. * [[Ахсынньы 11]] — [[Табунасов Никон Семенович|Никон Табунасов]] диэн уус-уран киинэҕэ уһуллубут саха бастакы артыыһын Москубаҕа тыйаатырга үлэлии сырыттаҕына тутан хаайбыттар, суут олунньуга буолбут, өрөбөлүүссүйэни утарыыга" буруйдаан 5 сылга лааҕырга ыыппыт. Талааннаах артыыс кэлиҥҥи дьылҕата биллибэт. * [[Ахсынньы 20]] — Аан дойду Иккис сэриитэ: дьоппуон сөмүөлүөттэрэ [[Калькутта]]ны (Ииндийэ) буомбалаабыттар. * [[Ахсынньы 22]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: [[Адольф Хитлер|Адольф Гитлер]] [[Фау-2]] ракетаны оҥорор туһунан дьаһалга илии баттаабыт. * [[Ахсынньы 24]] — 24-с танковай корпус Тацинскай станцияны ылан Сталинград анныгар төгүрүктээһиҥҥэ түбэспит ньиэмэстэр аармыйаларын хааччыйар сүрүн аэродрому урусхаллаабыт. ** [[РСФСР]] наркомпроһа «ё» буукубаны хайаан да туттар туһунан бирикээс таһаарбыт. == Төрөөбүттэр == * [[Тохсунньу 17]] — [[Мухаммед Али]] (төрүүрүгэр аата Кассиус Марселлус Клей - кыра) — [[АХШ|Америка]] боксуора, [[Олимпия оонньуулара|Олимпия оонньууларын]] чөмпүйүөнэ (1960), ыарахан ыйааһыҥҥа аан дойду муҥутуур кыайыылааҕа. * [[Тохсунньу 25]] — [[Эйсебио]] (Эузебиу да Силва Феррейра) — аатырбыт [[Португалия]] футболиһа. * [[Тохсунньу 26]] — [[Матвеева Людмила Ильинична|Людмила Матвеева]] — 1980—2007 сылларга СӨ оҕо сэллик санаторийын кылаабынай бырааһа, Саха АССР үтүөлээх бырааһа. * [[Олунньу 2]] — [[Кузьмина Земфира Макаровна|Земфира Кузьмина]] — невролог быраас, Ɵрѳспүүбүлэкэтээҕи 2-с нүѳмэрдээх балыыһа хааннарын эргимтэтэ күүскэ кэһиллибит ыарыһахтарга аналлаах неврологическай отделениетын сэбиэдиссэйэ, СӨ Ытык киһитэ, РСФСР үтүѳлээх бырааһа. * [[Муус устар 12]] — [[Слепцова Людмила Даниловна]] — саха живописеһа, * [[Муус устар 22]] — [[Багынанова Зоя Петровна]] - СӨ норуодунай артыыһа, Саха АССР үтүөлээх артыыһа. * [[Муус устар 26]] — [[Иванов Валерий Иосифович]] — техническай билим кандидата * [[Ыам ыйын 25]] — [[Иванов Василий Иннокентьевич]] — суруйааччы, ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ. * [[От ыйын 17]] — Уус-Маайа улууһун Ааллаах Үүн бөһүөлэгэр [[Томтосов Алексей Александрович|Алексей Томтосов]] төрөөбүт — Дьокуускай баһылыга, СӨ бырабыыталыстыбатын солбуйар бэрэстээтэлэ, РФ омуктарга уонна миграцияҕа бэлиитикэтин миниистирин солбуйааччыта буола сылдьыбыта. * [[Атырдьах ыйын 5]] — [[Новиков Анатолий Георгиевич]] — саха бөдөҥ учуонайа, философия билимнэрин доктора. * [[Атырдьах ыйын 17]] — [[Муслим Магомаев]] (2008 өлб.), [[ССРС]], [[Азербайджан]] уонна Арассыыйа ырыаһыта, [[ССРС норуодунай артыыһа]]. * [[Атырдьах ыйын 29]] — [[Станкевич Тамара Семёновна|Тамара Станкевич]] — акушер-гинеколог, РСФСР үтүөлээх бырааһа, СӨ доруобуйатын харыстабылын туйгуна. * [[Алтынньы 10]] — [[Крылова Вера Климентьевна]] — искусствоведение кандидата * [[Алтынньы 18]] — [[Илларионов Афанасий Петрович|Афанасий Илларионов]] (1997 с. өлб.) — судаарыстыба диэйэтэлэ, [[Ил Түмэн]] I ыҥырыытын дьокутаата, Ил Түмэн бэрэстэбиитэллээх палаататын бастакы бэрэстээтэлэ, СӨ үтүөлээх юриhа, бэйиэт, тылбаасчыт. * [[Сэтинньи 20]] — [[Джо Байден]] — [[АХШ]] 46-с бэрэсидьиэнинэн талыллыбыт киһи. == Өлбүттэр == * [[Корнилов Михаил Федорович (Мээнчэ уола)]], Соловки хаайыыга сытан [[Финляндия|Финляндияҕа]] күрээбит киһи. * [[Певзняк Павел Матвеевич]], 1930 - 1939 сыллардаахха ВКП(б) Саха обкомын сэкрэтээрэ. * [[Тохсунньу 27]] — [[Иван Анисимович Сергеев - Тообуус|Иван Сергеев - Тообуус]] — буойун суруйааччы. * [[Олунньу 10]] — [[Мыреев Егор Иванович|Егор Мыреев]] — [[Аҕа дойду Улуу сэриитэ|Аҕа дойду Улуу сэриитин]] кыттыылааҕа, 65 ахсааннаах бэргэн ытааччы, бэргэн ытааччылар уһуйааччылара. 1940 сыллаахха [[Санкт-Петербург|Ленинградтааҕы]] театральнай институкка үөрэнэ барбыт уонна онтон сэриигэ ыҥырыллыбыт. Кини аата [[Ленскэй улууһа|Ленскэй улууһун]] [[Бэтинчэ]] орто оскуолатыгар иҥэриллибитэ. Бэтинчэ ытык киһитэ. * [[Кулун тутар 5]] — [[Аржаков Степан Максимович]] ([[1899]] — 1942) — государственнай, политическэй уонна хаһаайыстыбаннай диэйэтэл. * [[Муус устар 24]] — Ленинград фронугар бааһыран баран Мэҥэ Хаҥаластан төрүттээх [[Михайлов Пуд Кузьмич|Пуд Михайлов]] өлбүт. Саха сирин хомсомуолларыгар суруйбут суруга архыыпка баар. * [[Муус устар 30]] — [[Асямов Сергей Александрович]] (01.11.1907—30.04.1942) — лётчик, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Геройа (20.06.1942), майор. * [[Ыам ыйын 12]] — [[Бубякин Николай Васильевич]], ил уонна партия диэйэтэлэ, 1929 - 1929 сыллардаахха Саха АССР Совнаркрмын бэрэсэдээтэлэ. * [[Ыам ыйын 21]] — [[Габышев Александр Гаврилович]], 1934—1938 сыллардаахха Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумын бэрэссэдээтэлэ. * [[Алтынньы 6]] — [[Эрилик Эристиин |Эрилик Эристиин (Яковлев Семен Степанович)]] (24.01.1892—06.10.1942) — саха поэта, прозаига. * [[Алтынньы 20]] — [[Бояров Алексей Федотович|Алексей Бояров]] — [[Саха АССР]] үөрэх, доруобуйа харыстабылын уонна социальнай хааччыйыы наркома, [[Манчаары Баһылай|Манчаары]] аатынан культурнай-сырдатар уопсастыба бэрэстээтэлэ, Саха суругун-бичигин сүбэтин сэкирэтээрэ. * [[Ахсынньы 6]] — [[Иванов Семен Георгиевич|Семен Иванов]] — [[Иркутскай]]га өрөбөлүүссүйэ кыттыылааҕа, кавалерист, Гражданскай сэрии кэмигэр Саха сиригэр кыһыл разведчиктар этэрээттэрин хамандыыра, [[Дьокуускай]]дааҕы хомуньуус баартыйа кэмитиэтин чилиэнэ, экэнэмиис (Ленинграадтааҕы норуот хаһаайыстыбатын үнүстүүтэ, 1924-26 сс.), Саха сиринээҕи Госбаан хонтуоратын управляющайа, [[Өлүөнэтээҕи Холбоһуктаах Өрүс Пароходствота|Өлүөнэ өрүс пароходствотын]] управлениетын начаалынньыгын солбуйааччы, инженер-гидролог (Ленинграадтааҕы транспортнай академия, 1930-34 сс.). * [[Ахсынньы 6]] — [[Попов Григорий Андреевич|Григорий Попов]] — Саха сиригэр төрөөбүт нуучча аҕабыыта, богословие билимин хандьыдаата, уопсастыбаннай диэйэтэл. [[Категория:1942|*]] 6edgru49kj2clm4mt6d58fishuzotsa 0 6454 430374 426179 2026-08-21T22:13:14Z Ojkhol 24881 /* Төрөөбүттэр */ 430374 wikitext text/x-wiki {{Сыллар|1947}} '''1947''' сыл. == Туох буолбута == === Тохсунньу === * [[Тохсунньу 2]] — [[Сахалин уобалаһа]] тэриллибит. Саҥа уобалас сорҕото [[дьоппуон]]нартан төннөрүллүбүтэ, онтон сорҕото [[Хабаровскай кыраай]]тан таһаарыллыбыта. * [[Тохсунньу 31]] — Ленинградка 2-с Бүтүн Сойуустааҕы география сийиэһигэр [[Окладников Алексей Павлович|Окладников А. П.]] «Приосхождение якутской народности» диэн дакылааты аахпыт. === Олунньу === * [[Олунньу 10]] — Аан дойду иккис сэриитигэр хотторбут [[Италия]], [[Румыния]], [[Венгрия]], [[Болгария]], [[Финляндия]] биир өттүттэн уонна кыайыылаах тахсыбыт сойуустаахтар -иккис өттүттэн -[[Парижтааҕы эйэ сөбүлэҥнэрэ|Парижтааҕы эйэ сөбүлэҥнэригэр]] илии баттаабыттар. Бу сөбүлэҥнэринэн хотторбут дойдулар тутулуга суох буолаллара уонна [[Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэлэрэ|Холбоһуктаах Наассыйалар тэрилтэлэригэр]] киирэллэрэ бигэргэтиллибит, элбэх репарация төлөөбүттэр. * [[Олунньу 12]] — [[Приморскай кыраай]]га Сихотэ-Алинь хайаларыгар улахан метеорит түспүт. 60-100 тонналаах [[тимир]] метеорит сиргэ тиийиэн иннинэ салгыҥҥа бытарыйбыт. * [[Олунньу 15]] — «[[ССРС]] гражданнара уонна атын дойду дьоно ыал буолууларын бобуу туһунан» ССРС Үрдүкү Сэбиэтин Бөрөсүүдьүмүн ыйааҕа тахсыбыт. Бу ыйаах [[Аҕа дойду Улуу сэриитэ|Аҕа дойду Улуу сэриитигэр]] элбэх эр киһи өлбүтүн иһин таһаарыллыбыт. Атын дойду дьонун кытта көссүүлэспит да дьахталлар норуот өстөөхтөрүн курдук буолбуттара, хаайыыга ыытыллаллара. * [[Олунньу 25]] — сэбиэскэй НКВД [[Венгрия]]ҕа Бела Ковач диэн дьоҕус сири баһылааччылар тутулуга суох баартыйаларын генеральнай сэкиритээрин тутан дойду парламена утарбытын үрдүнэн ССРС-ка депортациялаабыт. Бу тутуу Венгрияҕа былаас уларыйыытын сүрүн түгэнэ этэ. * [[Олунньу 28]] — [[Тайвань|Тайваҥҥа]] Гоминьдан былааһын утары өрө туруу саҕаламмыт. Өрө турууну аармыйа элбэх хааны тоҕон хам баттаабыта. === Кулун тутар === * [[1947]] — Москубаҕа [[Эдэр суруйааччылар бастакы бүтүн Сойуустааҕы мунньахтара]] аһыллыбыт. Түмүктүүр мунньах кулун тутар 10 күнүгэр буолбут. Бу мунньахха саха бэйиэтэ [[Попов Леонид Андреевич|Леонид Попов]] кыттыбыта, онно сылдьан билсибит тылбаасчыттара кэлин кини саха бэйиэттэриттэн саамай элбэхтик тылбаастанар буолуутугар көмөлөспүттэрэ<ref>{{Кинигэ|автор=Харлампьева Н.И.|заглавие=Семен Данилов|издание=2-е изд., испр.|место=М.|издательство=Молодая гвардия|год=2021|страницы=32|страниц=285|серия=Жизнь замечательных людей|isbn=978-5-236-04489-0|тираж=1000}}</ref>. * [[Кулун тутар 12]] — Уота суох сэрии: АХШ бэрэсидьиэнэ [[Гарри Трумэн]] Кэҥгириэс мунньаҕар тыл эппит, ССРС дьайыытыгар киирбэттэрин туһугар Грецияны уонна Туурсуйаны үбүнэн өйүүргэ ыҥырбыт. * [[Кулун тутар 29]] — [[Мадагаскар|Мадагаскаар]]га французтары утары өрө туруу саҕаламмыт. === Муус устар === * [[Муус устар 19]] — «Ииндийэ национальнай кэҥгириэһэ» Ииндийэни икки дойдуга араарарга сөбүлэҥин биэрбит: [[Ииндийэ]] уонна [[Пакистаан]]. * [[Муус устар 28]] — Билимнэр Академияларын [[Саха сиринээҕи Наука киинэ|Саха Сиринээҕи чинчийэр базата]] тэриллибит. === Ыам ыйа === * [[Ыам ыйын 22]] — [[Тымныы сэрии]]: [[Туурсуйа]]ҕа уонна [[Греция]]ҕа көмөлөһөр туһунан Трумэн доктрината олоххо киирбит. * [[Ыам ыйын 29]] — [[Ииндийэ]]ҕэ «тыытыллыбаттар» каасталарын боппуттар. * [[Ыам ыйын 29]] — [[Саха театра|Саха театрыгар]] [[Жирков Марк Николаевич|Жирков М. Н.]] уонна Г. Литинскэй суруйбут "[[Сир симэҕэ (балет)|Сир симэҕэ]]" («Полевой цветок») диэн саха маҥнайгы балета туруоруллубут. Сүрүн баартыйаны [[Христофоров Иннокентий Дмитриевич|Иннокентий Христофоров]] толорбут. === Бэс ыйа === * [[Бэс ыйын 5]] — [[АХШ]] Госсэкирэтээрэ (тас дойдулары кытары сыһыан миниистирэ) Джордж Маршалл [[Аан дойду иккис сэриитэ|сэриигэ]] эмсэҕэлээбит [[Европа]] дойдуларыгар экономическэй көмө оҥорорго ыҥырбыт. Бу "Маршалл былаана" диэн ааттаммыт көмө [[Тымныы сэрии]] кэмигэр [[Европа]]ҕа [[коммунизм]] тарҕамматын туһугар оҥоһуллубута. * [[Бэс ыйын 7]] — Дьугдьуурлаг тэриллибит. Салалтата [[Дьокуускай]]га эбит. Бастаан САССР ИТЛ салалтатыгар бас бэринэр эбит, онтон ГУЛаг тиһилигэр киирбит. * [[Бэс ыйын 19]] — Верхоянскай куорат суруксутун уола устуорук учуонай [[Новгородов Афанасий Иннокентьевич|Афанасий Новгородов]] [[Тыл, литератуура уонна устуоруйа институута|Тыл, литератуура уонна устуоруйа институутун]] дириэктэрэ буолбут. * [[Бэс ыйын 24]] — [[АХШ|Америка]] олохтооҕо Кеннет Арнольд "көтөр тэриэлкэни" көрбүт. Бу сонун киэҥник тарҕаммыт уонна НЛО-ҕа дьон кэрэхсэбилин тарпыт. * [[Бэс ыйын 26]] — Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиума «[[Саха сирин норуодунай артыыһа]]» диэн ытык ааты олохтообут. === От ыйа === * [[От ыйын 6]] — Калашников автоматы [[AK-47]] оҥорон таһаарыы саҕаламмыт. * [[От ыйын 8]] — Нью-Мексико штаакка биллибэт көтөр эттик түспүтүн туһунан сурах тарҕаммыт. Билигин бу түбэлтэ Розуэлл аттынааҕы НЛО быһыытынан биллэр. Аан дойдуга элбэх сурах-садьык, таайыы, сабаҕалааһын төрүөтэ буолбута. * [[От ыйын 11]] — [[Алдан уокуруга]] ликвидацияламмыт. * [[От ыйын 13]] — [[Париж]]ка мустубут Европа дойдуларын тас дьыалаҕа миниистирдэрэ [[Маршалл былаана|Европа сөргүтүллэр былаанын]] ылыммыттар. Бу былааны АХШ госсэкиритээрэ Джордж Маршалл оҥорбута. [[Сэбиэскэй Социалистыы Республикалар Сойуустара|Сэбиэскэй Сойуус]] сабыдыалыгар киирбит Илин Европа дойдулара уонна [[Финляндия]] бу Кэмпириэнсийэҕэ кыттартан батыммыттара. === Атырдьах ыйа === * [[Атырдьах ыйын 15]] — [[Ииндийэ]] уонна [[Пакистан]] тутулуга суох буолбуттар. 190 сыл устата [[Улуу Британия]] баһылаабыт Ииндийэтин дьон итэҕэлинэн көрөн икки судаарыстыбаҕа араарбыттара. Арахсыы кэнниттэн саҥа судаарыстыбалар икки ардыларыгар улахан миграциялар саҕаламмыттара. * [[Атырдьах ыйын 19]] — [[А битэмиин]] (ретинол) аан бастаан оҥоһуллубут. * [[Атырдьах ыйын 31]] — Лётчик-испытатель Павел Володин [[Ан-2]] көтөр аал бастакы прототибын халлааҥҥа көтүппүт. === Алтынньы === * [[Алтынньы 14]] — [[АХШ|Америка]] летчига Чак Йегер бастакынан тыас түргэнин куоһарбыт. * [[Алтынньы 27]] — [[Садын оройуона]] ликвидацияламмыт. [[Садын]] уонна [[Чуона]] нэһилиэктэр [[Сунтаар улууһа|Сунтаар]] оройуонугар киирбиттэр, онтон [[Ботуобуйа]] нэһилиэгэ — [[Ленскэй улуус|Ленскэй]] оройуоҥҥа. == Төрөөбүттэр == * [[Тохсунньу 16]] — [[Андреева Тамара Егоровна|Тамара Андреева]] — [[эбэҥкилэр|эбэҥки]] омугун тылын, фольклорун, култууратын үөрэтэр чинчийээччи. * [[Тохсунньу 18]] — [[Такэси Китано]] — [[Дьоппуон]] киинэ режиссёра, артыыһа, сценариһа, суруйааччыта. * [[Тохсунньу 20]] — [[Бурнашев Роберт Андреевич]], экономист, политика уонна ил диэйэтэлэ. * [[Тохсунньу 25]] ** [[Устинов Николай Семенович|Николай Устинов]] — саха мелодииһа. ** [[Шахурдина Галина Никитична|Галина Шахурдина]] — саха ырыаһыта, мелодия айааччыта, САССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ (2023.05.27 өлб.). * [[Тохсунньу 26]] — [[Коробцова Раиса Константиновна|Раиса Коробцова]] — Саха Сирин сэбиэскэй кэминээҕи, Саха Сирин партийнай тэрилтэтин устуоруйатын чинчийээччи, устуоруйа билимин хандьыдаата. * [[Олунньу 15]] — [[Бурцев Данил Тарасович|Данил Бурцев]] — норуот эпоһын кыһалҕаларын уонна [[түүрдэр|түүр]] тыллаах [[Сибиир]] омуктарын арамааннарын чинчийэр учуонай, филология билимин хандьыдаата. * [[Олунньу 24]] — [[Винокуров Леонид Ильич|Леонид Винокуров]] (1975 с. өлб.) — саха бастакы идэтийбит опернай режиссердарыттан биирдэстэрэ, Саха государственнай музыкальнай тыйаатырын (билигин СӨ Суорун Омоллоон аатынан Опера уонна балет тыйаатыра) төрүттэһээччитэ, бэйиэт [[Чаҕылҕан (суруйааччы)|Чаҕылҕан]] уола. * [[Кулун тутар 20]] — [[Бедюров Бронтой Янгович|Бронтой Бедюров]], [[Алтай тыла|алтаай]] бэйиэтэ, востоковед-тюрколог. * [[Муус устар 6]] — [[Карпов Вячеслав Павлович]] — саха биллииллээх тустууга, успуорт үлэтин тэрийээччи, Дмитрий Коркин аатынан Государственнай бириэмиэйэ лауреата, Чурапчы улууһун ытык киһитэ. * [[Ыам ыйын 7]] — эбээн тылын учуобунньуктарын ааптара [[СӨ үтүөлээх учуутала]] [[Кейметинова Александра Давыдовна|Александра Кейметинова]] төрөөбүт. Суруйбут кинигэлэрин Магадаан, Камчаатка, Хабаровскай кыраай уонна Чукотка оскуолаларыгар туһаналлар. * [[Бэс ыйын 8]] — [[Горева Людмила Тимофеевна]], Саха сирин Үрдүкү Суутун бэрэссэдээтэлэ. * [[Бэс ыйын 5]] — Үөһээ Бүлүү [[Далыр нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)|Далыр]]ыгар [[Ксенофонтов Владимир Васильевич|Владимир Ксенофонтов]] — композитор, Саха Өрөспүүбүлүкэтин ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ. * [[Бэс ыйын 17]] — [[Андросов Владимир Петрович|Владимир Андросов]] — эдэр сааһыгар суох буолбут чаҕылхай тустуук, САССР, ССРС спордун маастара. * [[Бэс ыйын 20]] — Ньурбаҕа [[Санников Николай Александрович|Николай Санников]], аатырбыт атах оонньооччу, өрөспүүбүлүкэ хас да төгүллээх рекордсмена, урбаанньыт. Аан бастаан 1966 сыллаахха Саха АССР рекордтарын оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан хастыы да миэтэрэнэн куоһарталаан дьону сөхтөрбүтэ<ref>Баһылай ПОСЕЛЬСКАЙ, [https://kiinkuorat.ru/articles/uluu-atah-oonnoochchutun-kytta-altyspytym-olo-um-biir-rdele Улуу атах оонньооччутун кытта алтыспытым — олоҕум биир үрдэлэ]</ref>. * [[От ыйын 5]] — [[Ксенофонтов Владимир Васильевич]], композитор. * [[От ыйын 7]] — [[Самсонова Валентина Андреевна|Валентина Самсонова]], РФ уонна СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, 1990-2016 сылларга Саха Национальнай бибилэтиэкэтин дириэктэрэ<ref>https://new.nlrs.ru/news/8079</ref>. * [[От ыйын 17]] — [[Винокурова Ульяна Алексеевна]], Саха Сирин биллэр общественнай диэйэтэлэ. * [[Атырдьах ыйын 18]] — [[Новиков Аркадий Михайлович]], Мэҥэ Хаҥалас оройуонун [[Дьаҥхаады нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)|Дьаҥхаады]] нэһилиэгин Бөдьөлөк сэлиэнньэтигэр (2015 с. өлб.) — көрдөөх артыыс, режиссер, СӨ үтүөлээх үлэһитэ. * [[Атырдьах ыйын 31]] — [[Овчинников Степан Степанович]] (1947—1993) — «Кыым» хаһыат Саха сирин арҕаа өттүгэр собкора. * [[Сэтинньи 10]] — [[Трапезникова Наталья Спиридоновна]], биллиилээх ырыаһыт. * [[Сэтинньи 12]] — [[Шишигин Егор Спиридонович|Егор Шишигин]] — биллиилээх учуонай, кыраайы үөрэтээччи, устуоруйа билимин хандьыдаата, 1976-1992 сылларга уонна 2003 сылтан ыла [[Емельян Ярославскай аатынан Дьокуускайдааҕы кыраайы үөрэтэр музей]] дириэктэрэ. * [[Ахсынньы 5]] — [[Томскай Григорий Васильевич]], профессор, дипломат, суруйааччы. * Ахсынньы 5 — [[Христофорова Наталья Иннокентьевна]], саха балерината. == Өлбүттэр == * [[Тохсунньу 25]] — [[Аль Капоне]] (1899 төр.), АХШ аатырбыт гангстера. * [[Атырдьах ыйын 4]] — [[Сметанин Тимофей Егорович]], саха суруйааччыта, поэта. * [[Алтынньы 10]] — [[Кирсанова Клавдия Ивановна|Клавдия Кирсанова]] (1887 с.т.) — Саха сиригэр Павловскайга уонна Дьокуускайга көскө олоро сылдьыбыт өрөбөлүссүйэниэр дьахтар, аан дойдуга хомуньуус хамсааһынын биллиилээх диэйэтэлэ. [[Ярославскай Емельян Михайлович|Емельян Ярославскай]] иккис кэргэнэ. * [[Сэтинньи 30]] — [[Неустроева Анна Денисовна]], оҕо суруйааччыта, сахаттан бастакы дьахтар суруйааччы. [[Категория:1947|*]] qq4ahgd93j4ig8dgm2rhsy1i792f5us 0 7244 430377 416876 2026-08-21T22:19:33Z Ojkhol 24881 /* Туох буолбута */ 430377 wikitext text/x-wiki {{сыллар|1822}} == Туох буолбута == * [[Тохсунньу 26]] — М.М. Сперанскай Сибииргэ реформаны саҕалаабыт. Саха уобалаһа 5 оукуруктаммыта: Дьокуускай, Өлүөхүмэ, Бүлүү, Дьааҥы уонна Халыма. * [[Кулун тутар 15]] — [[Александр I]] ыраахтааҕы Арассыыйа судаарыстыбатын сэбиэтэ «Об отсылке крепостных людей за дурные поступки в Сибирь на поселение» оҥорбут докумуонун бигэргэппит. * [[Кулун тутар 24]] — (атын дааннайынан кулун тутар 27 күнүгэр) Дьокуускайга [[Саха уобалаһа|Саха уобалаһын]] салайа статскай сүбэһит уонна хабалыар [[Рудаков Дмитрий Яковлевич|Дмитрий Рудаков]] кэлбит. Дуоһунаска 1824 сыл алтынньытыгар диэри олорбут. [[Дьокуускай]]га өлбүт. * [[Ыам ыйын 24]] — [[Эквадор]] Испанияттан тутулуга суох буолбут. * [[Атырдьах ыйын 14]] — [[Арассыыйа|Арассыыйаҕа]] кистэлэҥ уопсастыбалары бобор, [[масоннар|масон ложаларын]] сабар туһунан ыйаах тахсыбыт. Чиновниктартан барыларыттан батынар сурук ылбыттар. * [[Балаҕан ыйын 7]] — [[Бразилия]] [[Португалия]]ттан тутулуга суоҕун биллэрбит. * [[Балаҕан ыйын 27]] — [[Жан-Франсуа Шампольон]] [[Розетта тааһа|Розетта тааһын]] суруктарын аахпытын туһунан Франция суругун-бичигин академиятыгар кэпсээбит<ref>{{cite book|author=Laura Hickman Neis|title=Ultra-Royalism and Romanticism: The Duc de Blacas's Patronage of Ingres, Delacroix, and Horace Vernet|publisher=University of Wisconsin--Madison|year=1987|page=249}}</ref>. Бу гранодиорит диэн хара көһөҥө тааска Эгиипэккэ Птолемейдар (гириэктэр) баһылаан олорор кэмнэригэр б. э. и. 196 сыллаахха икки тылынан (эгиипэт уонна былыргы гириэк) тиэкис суруйбуттар. Бу таас былыргы Эгиипэт иероглифтарын ааҕарга сүрүн төһүү буолбута. == Төрөөбүттэр == * [[Ахсынньы 27]] — [[Луи Пастер]] (28.09.1895 өлб.) — аныгы вакцинация олугун уурбут Франция микробиолога уонна химигэ. * [[От ыйын 22]] — [[Грегор Иоганн Мендель]] — [[Австрия]] биолога уонна ботанига, наследственность туһунан үөрэх сайдыытыгар сүҥкэн оруолу оонньообут учуонай. == Өлбүттэр == [[Категория:1822|*]] stpky0vxcj12p71b4svysgnub34ranc 430379 430377 2026-08-21T22:42:13Z Ojkhol 24881 /* Туох буолбута */ 430379 wikitext text/x-wiki {{сыллар|1822}} == Туох буолбута == * [[Тохсунньу 26]] — Сибиир генерал-күбүрүнээтэрэ [[Сперанскай Михаил Михайлович|М.М. Сперанскай]] Сибииргэ реформаны саҕалаабыт: икки аҥыы Арҕаа уонна Илин диэҥҥэ араарбыт. Саха уобалаһа 5 уокуруктаммыта: Дьокуускай, Өлүөхүмэ, Бүлүү, Дьааҥы уонна Халыма. Сибиир кэскилигэр ордук күүскэ кини ыраахтааҕыга баттаппыт икки докумуона сабыдыаллаабыттара: «Учреждение для управления сибирских губерний» уонна «Устав об управлении инородцев». Сперанскай Сибиир төрүт олохтоохторун үс бөлөххө араарбыта: биир сиргэ олохтоох (оседлое), көс (кочевое) уонна дьиэтэ суох (бродячее). * [[Кулун тутар 15]] — [[Александр I]] ыраахтааҕы Арассыыйа судаарыстыбатын сэбиэтэ «Об отсылке крепостных людей за дурные поступки в Сибирь на поселение» оҥорбут докумуонун бигэргэппит. * [[Кулун тутар 24]] — (атын дааннайынан кулун тутар 27 күнүгэр) Дьокуускайга [[Саха уобалаһа|Саха уобалаһын]] салайа статскай сүбэһит уонна хабалыар [[Рудаков Дмитрий Яковлевич|Дмитрий Рудаков]] кэлбит. Дуоһунаска 1824 сыл алтынньытыгар диэри олорбут. [[Дьокуускай]]га өлбүт. * [[Ыам ыйын 24]] — [[Эквадор]] Испанияттан тутулуга суох буолбут. * [[Атырдьах ыйын 14]] — [[Арассыыйа|Арассыыйаҕа]] кистэлэҥ уопсастыбалары бобор, [[масоннар|масон ложаларын]] сабар туһунан ыйаах тахсыбыт. Чиновниктартан барыларыттан батынар сурук ылбыттар. * [[Балаҕан ыйын 7]] — [[Бразилия]] [[Португалия]]ттан тутулуга суоҕун биллэрбит. * [[Балаҕан ыйын 27]] — [[Жан-Франсуа Шампольон]] [[Розетта тааһа|Розетта тааһын]] суруктарын аахпытын туһунан Франция суругун-бичигин академиятыгар кэпсээбит<ref>{{cite book|author=Laura Hickman Neis|title=Ultra-Royalism and Romanticism: The Duc de Blacas's Patronage of Ingres, Delacroix, and Horace Vernet|publisher=University of Wisconsin--Madison|year=1987|page=249}}</ref>. Бу гранодиорит диэн хара көһөҥө тааска Эгиипэккэ Птолемейдар (гириэктэр) баһылаан олорор кэмнэригэр б. э. и. 196 сыллаахха икки тылынан (эгиипэт уонна былыргы гириэк) тиэкис суруйбуттар. Бу таас былыргы Эгиипэт иероглифтарын ааҕарга сүрүн төһүү буолбута. == Төрөөбүттэр == * [[Ахсынньы 27]] — [[Луи Пастер]] (28.09.1895 өлб.) — аныгы вакцинация олугун уурбут Франция микробиолога уонна химигэ. * [[От ыйын 22]] — [[Грегор Иоганн Мендель]] — [[Австрия]] биолога уонна ботанига, наследственность туһунан үөрэх сайдыытыгар сүҥкэн оруолу оонньообут учуонай. == Өлбүттэр == [[Категория:1822|*]] pyrr50zojcico40pvxvz2e98yo6oj4s 0 7329 430373 375438 2026-08-21T22:12:16Z Ojkhol 24881 /* Төрөөбүттэр */ 430373 wikitext text/x-wiki '''Тохсунньу 25''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 25-с күнэ. Сыл бүтүө 340 күн ([[ордук хонуктаах сыл]]га 341 күн) баар. == Бырааhынньыктар == * {{Флагификация|Россия}} — [[Арассыыйа устудьуоннарын күнэ|Устудьуоннар күннэрэ]] (Татьяна күнэ) * {{Флагификация|Россия}} — Байыаннай флот штурманын күнэ * {{Флагификация|Эгиипэт}} — Балыыссыйа күнэ. 1952 сыллаахха Исмаилия куоракка 50 полицейскай Британия былаастарын сорудаҕын толорботохторун иһин өлөрүллүбүттэрин уонна бааһырбыттарын кэриэстииллэр. * {{Флагификация|Эгиипэт}} — Өрөбөлүүссүйэ күнэ. 2011 сыллаахха Хосни Мубарак 29 сыл тухары уларыйбакка былааска олорбутун сөбүлээбэккэ өрө туруу саҕаламмыт, түмүгэр былаас уларыйбыт * {{Флагификация|Индонезия}} — Ас-үөл күнэ. 1951 сыллаахха бу күн Пурво Соедармо диэн Индонезияҕа "ас-үөл аҕатынан" билиниллэр диетолог-быраас оскуолата аһыллыбыт * {{Флагификация|Индия}} — Быыбардааччы күнэ. Ииндийэ бырабыыталыстыбата 2011 сыллаахха быыбарга ыччат көхтөөхтүк кыттарын ситиһээри олохтообут күнэ * {{Флагификация|Шотландия}} — Бернс түүнэ. Шотландия национальнай бэйиэтэ Роберт Бернс төрөөбүт күнүгэр бэлиэтэнэр. Киэһэ дьон мустан волынка тыаһаталлар, хаггис диэн Бернс биир хоһоонугар туойбут бүлүүдэтин сииллэр, Шотландия вискитин амсайаллар уонна бэйиэт хоһооннорун дорҕоонноохтук ааҕаллар, ырыаларын ыллыыллар. == Түбэлтэлэр == * [[41]] — Түүҥҥү сүбэлэһии кэнниттэн Сенат Клавдийы Рим импэрээтэринэн аныырга сөбүлэспит. * [[750]] — Заб өрүс аттынааҕы кыргыһыыга өрө турааччылар Омейядтар аармыйаларын кыайбыттар. Халиф Марван II күрээбит, онтон хас да ый буолан баран кыргыһыыга өлбүт. Түмүгэр Омейядтар династиялара быстыбыта, Аббасидтар династиялара былааска кэлбитэ, Ас-Саффа диэн киһи халиф буолбута. Омейядтар импиэрийэлэрэ Дамаскайга кииннэнэрэ, Аравия тумул арыыны бүтүннүүтүн, Мавераннахры уонна Магрибы (билиҥҥи Сиирийэ, Ираак, Ираан, Орто Азия дойдулара), Хотугу Африканы, билиҥҥи Испанияны, Португалияны баһылаан олорбута. * [[1072]] — [[Маһмуд ал-Кашгари]] «[[Диван луҕат ат-Турк]]» диэн [[Түүр тыллара|түүр тылларын]] бастакы тылдьытын суруйан саҕалаабыт. 1074 сыл олунньу 10 күнүгэр бүтэрбит. * [[1755]] — Москубаҕа Сибэтиэй Татьяна күнүгэр [[МГУ|университет]] олохтоммут. * [[1905]] — [[Соҕуруу Африка Өрөспүүбүлүкэтэ|Соҕуруу Африкаҕа]] аан дойду саамай улахан алмааһа 3106 караттаах «Куллинан» (эбэтэр «Африка сулуһа») булуллубут. Алмаас хайа барыылардаах буолан биир улахан бриллиант оҥорор кыаллыбатах, ол иһин кинини алдьатан хас даҕаны бриллиант оҥорбуттар. * [[1918 сыл|1918]] ** [[Украина Народнай Өрөспүүбүлүкэтэ]] Сэбиэскэй Арассыыйаттан тутулуга суоҕун биллэрбит. ** Финляндия көмүскэнэр күүстэрэ тутулуга суох Финляндия аармыйатын быһыытынан биллэриллибиттэр, оттон барон [[Маннергейм|К.Г.Е. Маннергейм]] главнокомандующайынан анаммыт. ** Сэбиэттэр бүтүн Арассыыйатааҕы III сийиэстэригэр «Үлэһит уонна баттанар норуот бырааптарын декларацията» (Декларация прав трудящегося и эксплуатируемого народа) ылыныллыбыт. * [[1919 сыл|1919]] — [[Антанта]] [[Наассыйалар Лиигалара|Наассыйалар Лиигаларын]] төрүттүүрү бигэргэппит. * [[1924]] — [[Франция]]ҕа Шамони диэн куоракка бастакы [[Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара]] аһыллыбыттар. * [[1932 сыл|1932]] **ССРС уонна Польша саба түспэт туһунан пакт түһэрсибиттэр. **Иккис [[Кытай]]-[[Дьоппуон]] сэриитин кэмигэр хотугулуу-илиҥҥи [[Хэйлунцзян]] провинциятын киин куората [[Харбин]] обороната саҕаламмыт. * [[1938]] — Күн радиацията үрдээн, дьүкээбил Арҕаа Европа дойдуларыгар көстүбүт. * [[1942]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ|Аан дойду иккис сэриитин]] кэмигэр [[Таиланд]] АХШ-ка уонна Англияҕа сэриини биллэрбит. * [[1943]] — [[Воронеж]] куорат ньиэмэстэртэн босхоломмут. * [[1955]] — [[АХШ]] Конгреһа [[Тайвань|Тайваны]] көмүскүүргэ сэбилэниилээх күүстэри туһанарга куоластаабыт. * [[1957]] — [[Ииндийэ]] мөккүөрдээх [[Кашмир]] эрэгийиэнин бэйэтин састаабыгар штат быһыытынан киллэрбит. Үксүн [[Ислаам|мусульманнар]] олорор сирдэрин Кашмир туһугар Ииндийэ уонна [[Пакистан]] 1947—1949 уонна 1965 сыллардаахха иккитэ сэриилэспиттэрэ. * [[1960]] — [[ССРС]]-ка [[ГУЛАГ]] (Главное управление исправительно-трудовых лагерей, трудовых поселений и мест заключения) сабыллыбыт. * [[1998]] — [[Кууба (дойду)|Кууба]]ҕа сылдьыытын кэмигэр Рим паапата [[Иоанн Павел II]] дойдуга бэлиитикэ уларыйыахтааҕын уонна бэлиитикэ хаайыылаахтарын босхолууру модьуйбут, ону таһынан [[Америка Холбоһуктаах Штааттара|АХШ]] Куубаны изоляциялыы сатыырын сөбүлээбэтин эппит. * [[2011 сыл|2011]] — [[Эгиипэт]] өрөбөлүүссүйэтин бастакы долгуна саҕаламмыт. Уулусса устун тэрээһиннээх хаамыылар, миитиннэр, былаас модьуйуутун истибэт буолуу аахсыйалара, забастовкалар уонна хааннаах киирсиилэр буолуталаабыттар. == Төрөөбүттэр == * [[1759]] — [[Роберт Бернс]], Шотландия бэйиэтэ уонна ырыа суруйааччыта (1796 өлб.). * [[1856]] — [[Монастырев Василий Григорьевич|Василий Монастырев]] — саха бастакы үөрэхтээх учууталларыттан биирдэстэрэ, [[Иркутскай]]дааҕы учуутал сэминээрийэтин бүтэрээччитэ. Кини [[Бүлүү уокуруга|Бүлүү уокуругун]] оскуолаларыгар 37 сыл үлэлээбитэ, [[Барахов Исидор Никифорович|Исидор Бараховы]], Марфа Потапованы уонна да атын өрөспүүбүлүкэҕэ, улууска биллибит дьону үөрэппитэ. * [[1906]] — [[Нартахова Мария Дмитриевна|Мария Нартахова]] — саха бэлиитикэҕэ, уопсастыбаҕа диэйэтэлэ. 1947—1954 сылларга [[Саха АССР]] социальнай харалтатын миниистирэ, 1954-1963 сылларга [[Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин бэрэссэдээтэллэрэ|Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун Бэрэстээтэлэ]]. * [[1909]] — [[Таллан Бүрэ|Ефрем Сивцев - Таллан Бүрэ]] — саха биллиилээх бэйиэтэ, тылбаасчыт. Кини аатынан [[Нам улууһа|Нам улууһун]] [[Бөтүҥ нэһилиэгэ (Нам улууһа)|Бөтүҥ]] орто оскуолата ааттаммыта. * [[1938]] — [[Владимир Высоцкай]] — сэбиэскэй бэйиэт, ырыа ааптара уонна толорооччута, тыйаатыр уонна киинэ артыыһа. * [[1942]] — [[Эйсебио]] (Эузебиу да Силва Феррейра) — аатырбыт [[Португалия]] футболиһа. * [[1947]] ** [[Шахурдина Галина Никитична|Галина Шахурдина]] — саха ырыаһыта, мелодия айааччыта, САССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ (2023.05.27 өлб.). ** [[Устинов Николай Семенович|Николай Устинов]] — саха мелодииһа. * [[1956]] — [[Гуляев Михаил Дмитриевич|Михаил Гуляев]] — 1986—1999 сыллардаахха [[Чурапчы республиканскай спортивнай орто интернат оскуолата|Чурапчытааҕы өрөспүүбүлүкэ таһымнаах күөн-күрэс орто оскуолатын]] дириэктэрэ, Чурапчытааҕы физкультура уонна спорт институтун дириэктэрэ, доцент. 2012-2016 сылларга Саха Өрөспүүбүлүкэтин спордун миниистирэ, 2016-2018 сылларга СӨ бырабыыталыстыбатын бэрэстээтэлин солбуйааччыта. * [[1959]] — [[Осипов Софрон Софронович|Софрон Осипов]] — нууччалыы суруйар саха бэйиэтэ, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ. * [[1978]] — [[Владимир Зеленскай]] — [[Украина]] артыыһа, сценариһа, продюсера, телеведущайа, Украина 6-с бэрэсидьиэнэ (2019 сылтан ыла). == Өлбүттэр == * [[1852]] — [[Фаддей Беллинсгаузен]] (1778 төр.), Ньиэмэс төрүттээх Арассыыйа айанньыта, Антарктиданы арыйааччылартан биирдэстэрэ. * [[1947]] — [[Аль Капоне]] (1899 төр.), АХШ аатырбыт гангстера. {{ыйдар}} [[Категория:Тохсунньу 25]] otqzlbsie27zmpmh7jd8a1bn94ixtpv 0 7342 430381 426435 2026-08-22T00:28:48Z Ojkhol 24881 /* Төрөөбүттэр */ 430381 wikitext text/x-wiki '''Олунньу 2''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 33-с күнэ. Сыл бүтүө 332 күн ([[ордук хонуктаах сыл]]га 333 күн) баар. == Бэлиэ күннэр == * [[Билэ:The Earth seen from Apollo 17.jpg|25px]] [[Аан дойдутааҕы Бадарааннаах сирдэр күннэрэ]]. 1971 сыл олунньу 2 күнүгэр Рамсар куоракка (Ираан) көтөрдөр үөскүүр бадарааннаах сирдэрин харыстыыр туһунан сөбүлэҥҥэ илии баттаммыт. Сэбиэскэй Сойуус онно 1977 сыллаахха кыттыспыт. Билигин Арассыыйаҕа аан дойду суолталаах 35 харыстанар бадараан сирдэр бааллар. * {{Флагификация|Азербайджан}} — [[Ыччат күнэ]] * {{Флагификация|АХШ}}, {{Флагификация|Канада}} — [[Таарбаҕан күнэ]]. АХШ-ка уонна Канаадаҕа бэлиэтииллэр. Бу күн [[таарбаҕан]] хороонуттан тахсан бэйэтин күлүгүн көрөн куттанан төттөрү түстэҕинэ, ол аата кыһын уһуур, оттон былыттаах буолан күлүгүттэн куттамматаҕына саас түргэнник кэлэр диэн билгэлииллэр. * {{Флагификация|Россия}} — Арассыыйа байыаннай албан аатын күнэ — Сталинградтааҕы кыргыһыыга Кыһыл Аармыйа ньиэмэс-фашист сэриилэрин үлтүрүппүт күнэ (1943). * {{Флагификация|Эстония}} — Чүмэчи күнэ * {{Флагификация|Эстония}} — [[Эстония историята|Тартутааҕы дуогабар]] түһэрсиллибит күнэ (1920) * {{Флагификация|Филиппины}} — Көнүстүүссүйэ күнэ == Түбэлтэлэр == * [[506]] — [[Аларих II]], вестготтар ахсыс хоруоллара, кэлин Аларих Бревиарийа диэн ааттаммыт (Breviary Alaricianum эбэтэр Lex Romana Visigothorum) «[[Рим бырааба|рим быраабын]]» хомуурунньугун бар дьонугар таһаарбыт. * [[629]] — Дзёмэй импэрээтэр [[Япония]] 34-с импэрээтэрэ буолбут. * [[1238]] — [[Бату хаан]] [[Москуба]]ны урусхаллаабыт. [[Монголлар]] бу куораты Уруусьтан (Нуучча) түһээн хомуйар киин оҥорбуттара. * [[1386]] — [[Литва]] Улуу кинээһэ Йагайло [[Польша]] хоруолунан талыллыбыт. Кини оннугар Литва Улуу кинээһинэн аймаҕа Витовт буолбута. Кэлин Йагайло уонна Витовт күүстэрин түмэн үйэлээх өстөөхтөрүн Тевтон уордьан рыцардарын кыайбыттара. * [[1421]] — Чжу Ди импэрээтэр саҕана [[Пекин|Пекииҥҥэ]] [[Бобуулаах куорат]] тутуллан бүппүт. * [[1535]] — [[Испания]] конкистадора Педро де Мендоса [[Буэнос-Айрес]] куораты төрүттээбит. Буэнос-Айрес — Аргентина билиҥҥи киинэ, [[Соҕуруу Амыарыка]] саамай улахан пуорда. * [[1620]] — [[Сибиирдээҕи епархия]] төрүттэммит. * [[1709]] — Мас-о-Тьерра диэн арыыттан Александр Селькирк диэн киһини быыһаабыттар — бу киһи Робинзон Крузо прототииба буолбут. Арыыга түөрт сылтан ордук олорбут. * [[1771]] — [[Үөһээ Бүлүү]] 24 саха буоластарын уонна тоҥус кинээстэрэ алтан бэчээт ылбыттар. * [[1848]] — [[АХШ]] уонна [[Мексика]] эйэлээх дуогабарга илии баттаабыттар. 1846—1848 сыллааҕы сэрии түмүгэр Миэксикэ хотторон [[Техас]], [[Нью Мексико]], [[Калифорния|Үөһээ Калифорния]] сирдэрин биэрбит. * [[1887]] — [[Пенсильвания]] штаатыгар аан бастаан [[Таарбаҕан күнэ|Таарбаҕан күнүн]] бэлиэтээбиттэр. * [[1920]] — [[Орто Азия]]ҕа [[Кыһыл Аармыйа]] Арассыыйа импиэрийэтин вассала буола сылдьыбыт Хива ханлыгын суох оҥорбут. * [[1920]] — [[РСФСР]] уонна [[Эстония]] сэриитэ [[Эстония историята|Тартутааҕы эйэ дуогабарынан]] түмүктэммит. Эстония тутулуга суох буолбут. * [[1923]] — Полковник Рейнгард баһылыктаах Пепеляев эписиэрдэрин батальона соһуччу саба түһэн [[Амма (улуус киинэ)|Амма солобуодатын]] ылбыт. Кыргыһыыга үрүҥнэртэн 20 киһи өлбүт, 32 киһи бааһырбыт, кыһыллартан 3 киһи өлбүт, 49 киһи билиэн түбэспит. Бу түбэлтэ 4 күн иннинэ [[Строд Иван Яковлевич|Иван Строд]] кыһыл этэрээтэ [[Амма (улуус киинэ)|Амматтан]] [[Уус-Майа улууһа|Уус-Майа]] диэки үрүҥнэргэ утары айаннаабыт эбит. * [[1943 сыл|1943]] — Аан дойду иккис сэриитэ: Сталинград кыргыһыыта түмүктэммит, ньиэмэс бүтэһик чаастара бэриммиттэр. * [[1946 сыл|1946]] — Соҕуруу [[Сахалин]] уонна [[Курил арыылар|Курил арыылара]] ССРС састаабыгар киирэллэрин туһунан ыйаахха илии баттаммыт. * [[1959 сыл|1959]] — Хотугу Ураалга тоҕус хайыһардьыт "Дятлов эспэдииссийэтэ" өлбүт. Билигин да туохтан өлбүттэрэ чопчу быһаарылла илик. * [[1971 сыл|1971]] — Рамсар куоракка ([[Ираан]]) [[Аан дойдутааҕы бадарааннаах сирдэри харыстыыр туһунан сөбүлэҥ|көтөрдөр үөскүүр бадарааннаах сирдэрин харыстыыр туһунан сөбүлэҥҥэ]] илии баттаммыт. * [[1989 сыл|1989]] — [[ССРС-Афганистаан сэриитэ]]: Сэбиэскэй Сойуус бүтэһик тааҥкаларын холуонната [[Кабул]]тан тахсыбыт. * [[1990]] — ЮАР бэрэсидьиэнэ [[Фредерик Виллем де Клерк|Фредерик де Клерк]] [[Африка национальнай кэҥгириэһэ]] бобуллуута уһуллубутун биллэрбит уонна [[Нельсон Мандела]]ны хаайыыттан таһаартарыам диэбит. * [[2009]] — [[Зимбабве]]ҕа деноминация буолбут, курса — 1 000 000 000 000 : 1 (1 триллион : 1). 2006-2009 сылларга бу курдук үс деноминация буолбута, онтон Зимбабве дуоллара эстибитэ. == Төрөөбүттэр == * [[1893]] — [[Жан Батист Буссенго|Буссенго Жан Батист]] — Боронтуус учуонайа, акадьыамык, агрохимияны төрүттээччи. * [[1893]] — [[Сүхбаатар]] (Сухэ-Батор, сахалыы тылбааһа Сүгэ Боотур) — 1921 сыллааҕы [[Монголия]] өрөбөлүүссүйэтин салайааччыта. * [[1904]] — [[Валерий Чкалов]] — сэбиэскэй көтөр аалы тургутааччы лүөччүк, [[Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа]]. * [[1905]] — [[Айн Рэнд]] (дьиҥнээх аата Алиса Зиновьевна Розенбаум) — [[АХШ|Амыарыка]] суруйааччыта. * [[1905]] — [[Черскэй Николай Васильевич|Николай Черскэй]] — бөдөҥ сэбиэскэй учуонай, геолог, ньиэп уонна гаас үөскээбит сирдэр мэхээньикэлэрин чинчийээччи, 1964—1987 сыллардаахха ССРС НА Сибиирдээҕи салаатын Саха Сиринээҕи филиалын Бүрүсүүдьүмүн бэрэстээтэлэ. * [[1912]] — [[Колесов Николай Саввич|Николай Колесов]] — кырсаны бултааһыҥҥа бүтүн Сойуус рекордун олохтообут саха чулуу булчута, [[Сэссийэлиистии Үлэ Дьоруойа]] (1957), [[Ленин уордьана|Ленин уордьанын]] кавалера (1957). * [[1935]] — [[Филиппов Аркадий Егорович|Аркадий Филиппов]] — [[Чурапчы улууһа|Чурапчыга]] улуус таһымыгар сэбиэскэй, партийнай уорганнарга өр үлэлээбит салайааччы, Чурапчы улууһун Ытык киһитэ, тыыл, үлэ бэтэрээнэ. * [[1942 сыл|1942]] — [[Кузьмина Земфира Макаровна|Земфира Кузьмина]] — невролог быраас, Ɵрѳспүүбүлэкэтээҕи 2-с нүѳмэрдээх балыыһа хааннарын эргимтэтэ күүскэ кэһиллибит ыарыһахтарга аналлаах неврологическай отделениетын сэбиэдиссэйэ, СӨ Ытык киһитэ, РСФСР үтүѳлээх бырааһа. * [[1954]] — [[Михалев Виктор Михайлович|Виктор Михалев]] — саха археолога, устуоруйа билимин хандьыдаата. * [[1955]] — [[Иванов Прокопий Семенович (тустуу)|Прокопий Иванов]], көҥүл тустууга тренер, СӨ үтүөлээх тренерэ, СӨ Д.П. Коркин аатынан спортка уонна физическэй култуураҕа Ил бириэмиэйтин лауреата. * [[1977]] — [[Шакира]] (Шакира Исабель Мебарак Риполь) — [[Колумбия]] ырыаһыта, үҥкүүһүтэ. == Өлбүттэр == * [[1991]] — [[Сыромятников Георгий Саввич|Георгий Сыромятников]] (05.05.1926 төр.) — литэрэтиирэни чинчийбит учуонай, литэрэтиирэни ырытааччы. "Сэссийэлиистии реализм саха литэрэтиирэтигэр" диэн тиэмэҕэ 1968 сыллаахха диссэртээссийэтин көмүскээбит. * [[1999]] — [[Папышев Иван Петрович|Иван Папышев]] (10.03.1915 төр.) — [[Алдан улууһа|Алдантан]] ыҥырыллыбыт Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, [[Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа]] (1945). {{ыйдар}} [[Категория:Олунньу 2]] tiqa6gjizrse7c1z7sjcmdpbs8je9g9 0 7616 430375 425421 2026-08-21T22:14:10Z Ojkhol 24881 /* Өлбүттэр */ 430375 wikitext text/x-wiki '''Ыам ыйын 27''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 147-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 148-c күнэ). Сыл бүтүө 218 күн баар. == Бэлиэ күннэр == * Арасыыйаҕа [[Бибилэтиэкэ күнэ]]. 1995 сыллаахха тахсыбыт бэрэсидьиэн [[Борис Ельцин]] уураҕынан бэлиэтэнэр буолбута. 1795 сыллаахха бу күн Импэрээтэр публичнай бибилэтиэкэтэ олохтоммут эбит. * {{Флагификация|Австралия}} — Дойду иллэһиитин нэдиэлэтэ саҕаланар * {{Флагификация|Боливия}} — Ийэ күнэ * {{Флагификация|Гваделупа}}, {{Флагификация|Сен-Бартелеми}}, {{Флагификация|Сен-Мартен}} — Кулуттааһыны суох гыныы күнэ * {{Флагификация|Никарагуа}} — Дойду сэбилэниилээх күүстэрин күнэ * {{Флагификация|Нигерия}} — Оҕо көмүскэлин күнэ * {{Флагификация|Япония}} — Байыаннай байҕал флотун күнэ == Түбэлтэлэр == * [[1199]] — «Сирэ суох» диэн хос ааттаммыт [[Сирэ суох Иоанн|Иоанн]] (1167—1216) убайа [[Хахай сүрэх Ричард|«Хахай сүрэх» Ричард]] өлбүтүн кэннэ [[Англия]] хоруола буолар. Кини ыраахтааҕылаан олордоҕуна өрө турбут бароннар 1215 сыллаахха [[Көҥүл улуу хаартыйата|Көҥүл улуу хаартыйатыгар]] илии баттаппыттар, бу түбэлтэ Иоанны устуоруйаҕа киллэрбитэ. * [[1606]] — Рюриковичтартан төрүттээх [[Василий IV Шуйскай|Василий Шуйскай]] Москубаҕа өрө турууну көҕүлээбит уонна тэрийбит. Буун түмүгэр ыраахтааҕы Лжедмитрий I өлөрүллүбүтэ. Икки хоноот ыам ыйын 19 (29) күнүгэр, Шуйскай диэки буолааччылар кинини ыраахтааҕынан биллэрбиттэрэ. * [[1644]] — Маньчжур регенэ Доргон өрө турбут Ли Цзичэни (Шунь династия) Шанхай дабаанын аттынааҕы кыргыһыыга үлтүрүппүт. Манчжурдар бу кэннэ Пекини ылбыттара. * [[1703]] — Ыраахтааҕы [[Бүөтүр I]] [[Санкт-Петербург]] куоратын олохтообут. * [[1764]] сыл Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт прапорщик [[Дуреев Козьма|Козьма Дуреев ]] уурайан [[Тобольскай]]га барбыт. 1764 сыл тохсунньу 29 күнүттэн Саха сирин салайбыта. * [[1883]] — Москубаҕа [[Александр III]] ыраахтааҕы хоруоналаммыт. * [[1905]] — [[Нуучча-дьоппуон сэриитэ]]: Цусима кыргыһыыта саҕаламмыт. Бу сэрии тиһэх кыргыһыыта, нуучча флота урусхалламмыта. * [[1920]] — [[Татарстаан|Татаар Социалистическай Советскай Өрөспүүбүлүкэтэ]] тэриллибитэ. * [[1933]] — Уолт Дисней хампаанньата «Үс сибиинньэ оҕото» диэн ойуулугу таһаарбыт. * [[1935]] — Саха сирин хотугулуу-илин өттүгэр сытар [[Илин Сибиирдээҕи байҕал]] аата бигэргэммит. Урукку ааттара: Муустаах байҕал, Индигир байҕала, Хоту байҕал, Сибиир байҕала. * [[1937]] сыллаахха [[Сан-Франциско|Сан-Франциско]] куоракка аан дойдуга биир саамай кэрэтинэн биллэр Көмүс Аан күргэ аһыллыбыт. Күргэ уһуна 1280 [[миэтэрэ]], алта эрээт массыына сылдьар, сатыы киһи хаамарыгар аналлаах икки суоллаах. Икки 93 [[см]] модьулаах канаакка ыйанан турар, ол канааттар 227 миэтэрэлээх ыстаал тирээбиллэргэ ыйаммыттар. * [[1941]] — [[АХШ]] бэрэсидьиэнэ [[Франклин Делано Рузвельт|Франклин Д. Рузвельт]] дойдуга суһал быһыыны биллэрбит. * [[1941]] — Хотугу [[Атлантика]]ҕа Британия хараабыллара «Бисмарк» диэн ньиэмэс икки саамай бөдөҥ линкордарыттан биирдэстэрин тимирдибиттэр. 2100 кэриҥэ киһи өлбүт. * [[1942]] — Лондоҥҥа бэлэмнэммит [[Чехолсловакия]] аармыйатын диверсиялыыр этэрээтэ [[Прага]]ҕа Гейдрих диэн Гитлер чугас киһитигэр саба түспүтэ. Рейх куттала суох буолуутун управлениетын тойоно Рейнхард Гейдрих өлөрдүү бааһырбыта. Бу кэнниттэн ньиэмэстэр Богемияҕа уонна Моравияҕа 13 тыһыынчаттан тахса киһини хаайыыга бырахпыттара, сорох дааннайынан 5 тыһыынчаттан тахса киһи өлөрүллүбүтэ. * [[1960]] — [[Туурсуйа]]ҕа байыаннай переворот буолбут. * [[1967]] — [[Австралия|Австралияҕа]] аборигеннары биэрэпискэ ааҕар туһунан референдум буолбутугар, куоластааччы 90-тан тахса бырыһыана сөбүлэспит. Бу иннинэ [[Австралия]] [[конституция|конституцията]] аборигеннары дьон ахсааныгар киллэрэри бобор этэ. Маннык референдум да кэнниттэн аборигеннар толору гражданскай быраабы өссө да ыла иликтэрэ. Кинилэр [[1971]] сылга диэри гражданствоны сайабылыанньа эрэ түһэрэн ылыахтарын сөбө уонна чэпчэкитик ону былдьатыахтарын сөбө. [[1983]] сыллаахха биирдэ быыбарга куоластыыр бырааптаммыттара. * [[1969]] — "Машина времени" рок-бөлөх олохтоммут. * [[1973]] — [[ССРС]] [[Ааптар быраабын харыстыыр туһунан Женеватааҕы конвенция]]ҕа кыттыспыт. * [[1994]] — Арассыыйаҕа сүүрбэ сыл үүрүллүү кэнниттэн суруйааччы [[Солженицын Александр Исаевич|Александр Солженицын]] төннүбүт. * [[1994]] — Альтернативнай рогу оонньуур "[[Сплин]]" бөлөх Санкт-Петербуурга үөскээбит. * [[1996]] — Бастакы чэчиэн сэриитин кэмигэр [[Борис Ельцин]] чэчиэн өрө турааччыларын кытта көрсөн уоту тохтотор туһунан сөбүлэспиттэр. * [[1997]] — Арассыыйа уонна [[НАТО]] ыккардыларыгар сыһыаннары олохтуур сүрүн докумуон ылыллыбыт. == Төрөөбүттэр == * [[1890]] — [[Иванов Константин Васильевич|Константин Иванов]] (1915 өлб.), чувааш бэйиэтэ, чувааш литэрэтиирэтин классига. * [[1907]] — Амма [[Абаҕа]]тыгар аатырбыт олоҥхоһут, тойуксут [[Нохсоров Устин Гаврильевич|Устин Нохсоров]]. 1938 сыллаахха дьыалаҕа эриллэ сылдьыбыта, баартыйатыттан уһуллубута. Буруйа дакаастаммакка хаайыыттан тахсыбыта, ол эрээри бүтэһиктээх реабилитация 1992 сыллаахха эрэ оҥоһуллубута (1951 с. өлб.). * [[1944]] — [[Усуйаана улууһа|Усуйаана]] [[Куоҕастаах |Куоҕастааҕар]] [[Петрова Пальмира Георгиевна|Пальмира Петрова]] — өр сылларга СГУ Мэдиссиинэ факультетын, ХИФУ Мэдиссиинэ институтун салайбыт киһи, мэдиссиинэ билимин дуоктара. * [[1991]] — Егор Пономарев, тустуук, РФ чөмпүйэнээттэрин чөпүйүөннэрэ уонна призердара, 61 кг диэри тустар. == Өлбүттэр == * [[1564]] — [[Жан Кальвин]] (1509 төр.), Швейцарияттан төрүттээх итэҕэл дьайыксыта, [[кальвинизм]]ы төрүттээччи. * [[1910]] — [[Роберт Кох]], ньиэмэс бырааһа уонна микробиолога, Нобель бириэмийэтин лауреата (1843 төр.) * [[2003]] — Социалистыы Үлэ Дьоруойа [[Кладкин Василий Михайлович|Василий Кладкин]] (10.01.1931 төр.) — үчүгэй көрдөрүүтүнэн аатырбыт таба иитэр "Томпо" сопхуос дириэктэрэ. Дьиктитэ диэн иккитэ Америкаҕа үөрэммитэ, онтон бастакытын — Үлэ Дьоруойун аатын ыла илигинэ. * [[2023 сыл|2023]] — [[Шахурдина Галина Никитична|Галина Шахурдина]] — саха ырыаһыта, мелодия айааччыта, САССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ (2023.05.27 өлб.). * [[2024]] — [[Самсонов Александр Парфеньевич|Александр Самсонов]] (89 сааһыгар), СӨ норуодунай артыыһа, РФ үтүөлээх артыыһа, "Кыайыы ырыаһыта" диэн аатынан биллэр этэ. {{ыйдар}} [[Категория:Ыам ыйын 27]] j20p3xxhitcf310c5iluwipqc9urr49 430376 430375 2026-08-21T22:15:15Z Ojkhol 24881 /* Өлбүттэр */ 430376 wikitext text/x-wiki '''Ыам ыйын 27''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 147-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 148-c күнэ). Сыл бүтүө 218 күн баар. == Бэлиэ күннэр == * Арасыыйаҕа [[Бибилэтиэкэ күнэ]]. 1995 сыллаахха тахсыбыт бэрэсидьиэн [[Борис Ельцин]] уураҕынан бэлиэтэнэр буолбута. 1795 сыллаахха бу күн Импэрээтэр публичнай бибилэтиэкэтэ олохтоммут эбит. * {{Флагификация|Австралия}} — Дойду иллэһиитин нэдиэлэтэ саҕаланар * {{Флагификация|Боливия}} — Ийэ күнэ * {{Флагификация|Гваделупа}}, {{Флагификация|Сен-Бартелеми}}, {{Флагификация|Сен-Мартен}} — Кулуттааһыны суох гыныы күнэ * {{Флагификация|Никарагуа}} — Дойду сэбилэниилээх күүстэрин күнэ * {{Флагификация|Нигерия}} — Оҕо көмүскэлин күнэ * {{Флагификация|Япония}} — Байыаннай байҕал флотун күнэ == Түбэлтэлэр == * [[1199]] — «Сирэ суох» диэн хос ааттаммыт [[Сирэ суох Иоанн|Иоанн]] (1167—1216) убайа [[Хахай сүрэх Ричард|«Хахай сүрэх» Ричард]] өлбүтүн кэннэ [[Англия]] хоруола буолар. Кини ыраахтааҕылаан олордоҕуна өрө турбут бароннар 1215 сыллаахха [[Көҥүл улуу хаартыйата|Көҥүл улуу хаартыйатыгар]] илии баттаппыттар, бу түбэлтэ Иоанны устуоруйаҕа киллэрбитэ. * [[1606]] — Рюриковичтартан төрүттээх [[Василий IV Шуйскай|Василий Шуйскай]] Москубаҕа өрө турууну көҕүлээбит уонна тэрийбит. Буун түмүгэр ыраахтааҕы Лжедмитрий I өлөрүллүбүтэ. Икки хоноот ыам ыйын 19 (29) күнүгэр, Шуйскай диэки буолааччылар кинини ыраахтааҕынан биллэрбиттэрэ. * [[1644]] — Маньчжур регенэ Доргон өрө турбут Ли Цзичэни (Шунь династия) Шанхай дабаанын аттынааҕы кыргыһыыга үлтүрүппүт. Манчжурдар бу кэннэ Пекини ылбыттара. * [[1703]] — Ыраахтааҕы [[Бүөтүр I]] [[Санкт-Петербург]] куоратын олохтообут. * [[1764]] сыл Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт прапорщик [[Дуреев Козьма|Козьма Дуреев ]] уурайан [[Тобольскай]]га барбыт. 1764 сыл тохсунньу 29 күнүттэн Саха сирин салайбыта. * [[1883]] — Москубаҕа [[Александр III]] ыраахтааҕы хоруоналаммыт. * [[1905]] — [[Нуучча-дьоппуон сэриитэ]]: Цусима кыргыһыыта саҕаламмыт. Бу сэрии тиһэх кыргыһыыта, нуучча флота урусхалламмыта. * [[1920]] — [[Татарстаан|Татаар Социалистическай Советскай Өрөспүүбүлүкэтэ]] тэриллибитэ. * [[1933]] — Уолт Дисней хампаанньата «Үс сибиинньэ оҕото» диэн ойуулугу таһаарбыт. * [[1935]] — Саха сирин хотугулуу-илин өттүгэр сытар [[Илин Сибиирдээҕи байҕал]] аата бигэргэммит. Урукку ааттара: Муустаах байҕал, Индигир байҕала, Хоту байҕал, Сибиир байҕала. * [[1937]] сыллаахха [[Сан-Франциско|Сан-Франциско]] куоракка аан дойдуга биир саамай кэрэтинэн биллэр Көмүс Аан күргэ аһыллыбыт. Күргэ уһуна 1280 [[миэтэрэ]], алта эрээт массыына сылдьар, сатыы киһи хаамарыгар аналлаах икки суоллаах. Икки 93 [[см]] модьулаах канаакка ыйанан турар, ол канааттар 227 миэтэрэлээх ыстаал тирээбиллэргэ ыйаммыттар. * [[1941]] — [[АХШ]] бэрэсидьиэнэ [[Франклин Делано Рузвельт|Франклин Д. Рузвельт]] дойдуга суһал быһыыны биллэрбит. * [[1941]] — Хотугу [[Атлантика]]ҕа Британия хараабыллара «Бисмарк» диэн ньиэмэс икки саамай бөдөҥ линкордарыттан биирдэстэрин тимирдибиттэр. 2100 кэриҥэ киһи өлбүт. * [[1942]] — Лондоҥҥа бэлэмнэммит [[Чехолсловакия]] аармыйатын диверсиялыыр этэрээтэ [[Прага]]ҕа Гейдрих диэн Гитлер чугас киһитигэр саба түспүтэ. Рейх куттала суох буолуутун управлениетын тойоно Рейнхард Гейдрих өлөрдүү бааһырбыта. Бу кэнниттэн ньиэмэстэр Богемияҕа уонна Моравияҕа 13 тыһыынчаттан тахса киһини хаайыыга бырахпыттара, сорох дааннайынан 5 тыһыынчаттан тахса киһи өлөрүллүбүтэ. * [[1960]] — [[Туурсуйа]]ҕа байыаннай переворот буолбут. * [[1967]] — [[Австралия|Австралияҕа]] аборигеннары биэрэпискэ ааҕар туһунан референдум буолбутугар, куоластааччы 90-тан тахса бырыһыана сөбүлэспит. Бу иннинэ [[Австралия]] [[конституция|конституцията]] аборигеннары дьон ахсааныгар киллэрэри бобор этэ. Маннык референдум да кэнниттэн аборигеннар толору гражданскай быраабы өссө да ыла иликтэрэ. Кинилэр [[1971]] сылга диэри гражданствоны сайабылыанньа эрэ түһэрэн ылыахтарын сөбө уонна чэпчэкитик ону былдьатыахтарын сөбө. [[1983]] сыллаахха биирдэ быыбарга куоластыыр бырааптаммыттара. * [[1969]] — "Машина времени" рок-бөлөх олохтоммут. * [[1973]] — [[ССРС]] [[Ааптар быраабын харыстыыр туһунан Женеватааҕы конвенция]]ҕа кыттыспыт. * [[1994]] — Арассыыйаҕа сүүрбэ сыл үүрүллүү кэнниттэн суруйааччы [[Солженицын Александр Исаевич|Александр Солженицын]] төннүбүт. * [[1994]] — Альтернативнай рогу оонньуур "[[Сплин]]" бөлөх Санкт-Петербуурга үөскээбит. * [[1996]] — Бастакы чэчиэн сэриитин кэмигэр [[Борис Ельцин]] чэчиэн өрө турааччыларын кытта көрсөн уоту тохтотор туһунан сөбүлэспиттэр. * [[1997]] — Арассыыйа уонна [[НАТО]] ыккардыларыгар сыһыаннары олохтуур сүрүн докумуон ылыллыбыт. == Төрөөбүттэр == * [[1890]] — [[Иванов Константин Васильевич|Константин Иванов]] (1915 өлб.), чувааш бэйиэтэ, чувааш литэрэтиирэтин классига. * [[1907]] — Амма [[Абаҕа]]тыгар аатырбыт олоҥхоһут, тойуксут [[Нохсоров Устин Гаврильевич|Устин Нохсоров]]. 1938 сыллаахха дьыалаҕа эриллэ сылдьыбыта, баартыйатыттан уһуллубута. Буруйа дакаастаммакка хаайыыттан тахсыбыта, ол эрээри бүтэһиктээх реабилитация 1992 сыллаахха эрэ оҥоһуллубута (1951 с. өлб.). * [[1944]] — [[Усуйаана улууһа|Усуйаана]] [[Куоҕастаах |Куоҕастааҕар]] [[Петрова Пальмира Георгиевна|Пальмира Петрова]] — өр сылларга СГУ Мэдиссиинэ факультетын, ХИФУ Мэдиссиинэ институтун салайбыт киһи, мэдиссиинэ билимин дуоктара. * [[1991]] — Егор Пономарев, тустуук, РФ чөмпүйэнээттэрин чөпүйүөннэрэ уонна призердара, 61 кг диэри тустар. == Өлбүттэр == * [[1564]] — [[Жан Кальвин]] (1509 төр.), Швейцарияттан төрүттээх итэҕэл дьайыксыта, [[кальвинизм]]ы төрүттээччи. * [[1910]] — [[Роберт Кох]], ньиэмэс бырааһа уонна микробиолога, Нобель бириэмийэтин лауреата (1843 төр.) * [[2003]] — Социалистыы Үлэ Дьоруойа [[Кладкин Василий Михайлович|Василий Кладкин]] (10.01.1931 төр.) — үчүгэй көрдөрүүтүнэн аатырбыт таба иитэр "Томпо" сопхуос дириэктэрэ. Дьиктитэ диэн иккитэ Америкаҕа үөрэммитэ, онтон бастакытын — Үлэ Дьоруойун аатын ыла илигинэ. * [[2023 сыл|2023]] — [[Шахурдина Галина Никитична|Галина Шахурдина]] — саха ырыаһыта, мелодия айааччыта, САССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ (1947.01.25 төр.). * [[2024]] — [[Самсонов Александр Парфеньевич|Александр Самсонов]] (89 сааһыгар), СӨ норуодунай артыыһа, РФ үтүөлээх артыыһа, "Кыайыы ырыаһыта" диэн аатынан биллэр этэ. {{ыйдар}} [[Категория:Ыам ыйын 27]] qo81lvl1b4xtx6qm9d6zks7i9nvxoe5 0 11147 430386 418991 2026-08-22T02:02:42Z Dosyfood 27534 /* */ 430386 wikitext text/x-wiki {{Infobox Organization |name = Fédération internationale de football association |image = FIFA.svg.png |size = 163 px |motto = For the Good of The Game |type = Спорт федерацията |formation = [[Ыам ыйын 21]], [[1904]] |headquarters = [[Цүрих]], [[Швейцария]] |membership = 211 |leader_title = [[FIFA президеннара|Президент]] |leader_name = [[Джанни Инфантино]] |language = [[ааҥл тыла|Ааҥл]], [[ниэмэс тыла|ниэмэс]], [[француз тыла|француз]], [[испан тыла|испан]], [[араб тыла|араб]] |website= http://fifa.com |}} '''Fédération internationale de football association''' ([[саха тыла|сахалыы]] ''Футбол ассоциацияларын омуктар икки ардыларынааҕы федерациялара'') диэн [[футбол]] омуктар икки ардыларынааҕы салайар спорт тэрилтэтэ. Штаб-квартирата [[Цүрих]]ха ([[Швейцария]]) баар, билиҥҥи президенэ [[Джанни Инфантино]]. FIFA футбол сүрүн омуктар икки ардыларынааҕы турнирдарын тэрийэр уонна салайар, олортон ордук бэлиэ буолар [[1930]] с. ыла ыытыллар [[Футбол аан дойдутааҕы кууба]]. FIFA'ҕа 208 кыттааччы ассоциация киирэр. == Историята == Футбол аан дойдутааҕы салайар тэрилтэтэ баар буоларын наадата XX үйэ саҥатыгар, оонньуу аан дойду үрдүнэн киэҥник тарҕаныыта саҕаламмытын кэннэ үөскээбит. FIFA [[Париж]]ка [[ыам ыйын 21]] [[1904]] c. тэриллибитэ. Бастакы президенынан [[Робер Герен]] буолбута. FIFA бастакы омуктар икки ардыларынааҕы күрэхтэhиитин 1906 с. ыыппыта. Аныгыскы ордук ситиhиилээх турнирынан [[1908 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара|Лондоннааҕы сайыҥҥы Олимпия оонньуулара]] буолбуттара. FIFAҕа [[1908]] [[Соҕуруу Африка футбол ассоциацията|Соҕуруу Африка]], [[1912]] [[Аргентина футбол ассоциацията|Аргентина]] уонна [[Чили футбол федерацията|Чили]], [[1931]] [[Канада футбол ассоциацията|Канада]] уонна [[АХШ футбол федерацията|АХШ]] футбол салайар тэрилтэлэрэ кыттыыларын кэнниттэн FIFA Эуропа кэриҥиттэн тахсыбыта. [[Иккис аан дойду сэриитэ|Иккис аан дойду сэриитин]] кэнниттэн FIFA сайдыытын саҥа таhыма саҕаланар. Бары континеннарга FIFA салайар футбол конфедерациялара тэриллибиттэрэ. Билигин FIFA глобал футбол түмсүүтэ буолар. == Структурата == [[Билэ:World Map FIFA.svg|thumb|400px|Алта конфедерация аан дойду хаартатыгар.]] FIFA Швейцария сиэрдэрин тутуhар. FIFA үрдүкү органынан буолар FIFA конгреhа. Бу орган хас биирдии кыттааччы ассоциация көрдөрөөччүлэриттэн тэриллэр мунньах. Конгресс сылга биирдэ мунньахтыыр. Конгресс эрэ FIFA статуттарын уларытар кыахтаах. Конгресс FIFA президенын, сүрүн сэкэрэтээрин уо.д.а. FIFA ситэриилээх комитетын кыттааччыларын талар. Президент уонна сүрүн сэкэрэтээр FIFA тутаах сололоохторо буолаллар уонна тэрилтэ күннээҕи салалтатын толороллор. FIFA сүрүн секретариатыгар 280 кыттааччы баар. FIFA ситэриилээх комитета Конгресс интервалларыгар тэрилтэ тутаах уураах таhаарар органа буолар. FIFA аан дойдутааҕы тэрийэр структуратыгар өссө хас да атын органнар киирэллэр, кинилэр Ситэриилээх комитет салалтатыгар бааллар эбэтэр Конгреhынан тэриллэллэр. Олор ахсааннарыгар Үп комитета, Дисциплинар комитет, Дьүүллээччи комитет уо.д.а. Хас биирдии континеҥҥа эбэтэр аан дойду регионугар FIFA статуттарынан үлэлиир конфедерациялар бааллар, кинилэр хас биирдиилэрэ бэйэлэрин континеннарыгар эбэтэр регионнарыгар футболунан салайаллар. Ил ассоциациялар хамаандалара FIFA күрэхтэhиилэригэр кытталларын иhин, FIFA уонна бэйэлэрин континеннааҕы эбэтэр регионнааҕы конфедерацияларын кыттааччылара буолуохтаахтар: :{{colorbox|#ffb6c1}} [[Азия футбол конфедерацията|AFC]] — [[Азия]] уонна [[Аустралия]] :{{colorbox|#deb887}} [[Африка футбол конфедерацията|CAF]] — [[Африка]] :{{colorbox|#db7093}} [[CONCACAF]] — [[Хоту Америка|Хоту]] уонна [[Орто Америка]] :{{colorbox|#8fbc8f}} [[CONMEBOL]] — [[Соҕуруу Америка]] :{{colorbox|#ffd700}} [[Океания футбол конфедерацията|OFC]] — [[Океания]] :{{colorbox|#4682b4}} [[UEFA]] — [[Эуропа]]. Сорох дойдулар Эуропа уонна Азия чэрчилэригэр сытар буоланнар, хайа конфедерацияҕа кытталларын быhаарарга тиийбиттэрэ. Ол курдук, [[Арассыыйа]], [[Түркийэ]], [[Кипр]], [[Эрмээн Сирэ]], [[Азербайдьан]] уонна [[Грузия]] сорох өттүлэрэ Азияҕа сытар буолбутун да иhин, UEFA кыттыылаахтара буолбуттара. [[Исраил]] сирэ бүтүннүүтэ Азияҕа баар эрээри, Азия футбол конфедерациятын (AFC) элбэх араб уонна мусулмаан дойдулара кини футбол хамаандатын уонунан сыллар устата бойкоттаабыттарыттан сылтаан, 1994 c. UEFA'ҕа кыттыспыта. [[Казахстан]] AFC'ттан UEFA'ҕа 2002 с. көспүтэ. Аустралия OFC'ттан AFC'ҕа тохсунньу 2006 с. көспүтэ. [[Гайана]] уонна [[Суринам]] Соҕуруу Америка дойдулара эрээрилэр, бастакыттан CONCACAF кыттааччылара. == FIFA ыытар турнирдара == '''Эр дьон турнирдара''' * [[FIFA Аан дойду кууба]] * [[FIFA U-20 Аан дойду кууба]] * [[FIFA U-17 Аан дойду кууба]] * [[FIFA Конфедерациялар кууптара]] * [[FIFA Кулууптар Аан дойдутааҕы кууптара]] * [[FIFA Футзал Аан дойдутааҕы кууба]] * [[FIFA Пляж футболун Аан дойду кууба]] * [[Blue Stars / FIFA Youth Cup]] '''Дьахтар турнирдара''' * [[FIFA Дьахталлар Аан дойдутааҕы Кууптара]] * [[FIFA U-20 Дьахталлар Аан дойдутааҕы Кууптара]] * [[FIFA U-17 Дьахталлар Аан дойдутааҕы Кууптара]] == Спонсордара == Бу компаниялар FIFA спонсордара: * [[Coca-Cola]] * [[Emirates]] * [[Hyundai]] * [[Sony]] * [[VISA]] * [[Adidas]] == Литература == * Paul Darby, ''Africa, Football and Fifa: Politics, Colonialism and Resistance'' (Sport in the Global Society), Frank Cass Publishers 2002, ISBN 0-7146-8029-X * John Sugden, ''FIFA and the Contest For World Football'', Polity Press 1998, ISBN 0-7456-1661-5 * Jim Trecker, Charles Miers, J. Brett Whitesell, ed., ''Women's Soccer: The Game and the Fifa World Cup'', Universe 2000, Revised Edition, ISBN 0-7893-0527-5 == Тас сигэлэр == * [http://www.fifa.com FIFA уэб сайта] * [http://www.fifa.com/worldfootball/lawsofthegame.html FIFA Оонньуу сиэрдэрэ] {{Company-stub}} {{Sport-stub}} [[Категория:Футбол тэрилтэлэрэ]] ptpcs0gamm5re2js8gtacxgxxueqqwo 0 26576 430378 411930 2026-08-21T22:26:21Z Ojkhol 24881 430378 wikitext text/x-wiki '''Павлов Анатолий Николаевич''' ('''Дабыл''') — биллиилээх суруналыыс, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, СӨ үөрэхтээһинин туйгуна. Айыы Үөрэҕин түһэ. == Олоҕун олуктара == 1954 с. [[сэтинньи 19]] күнүгэр Үөһээ Бүлүү улууһугар төрөөбүтэ. Үөһээ Бүлүү лесхоһугар оробуочайынан үлэлээбитэ. СГУ Историко-филологичиескай факультетын 1988 с. бүтэрбитэ. Бүлүү, Дьокуускай оскуолаларыгар учууталлаабыта. 1991 сыллаахтан "Кэскил" хаһыат кыраайы үөрэтиигэ салаатын эрэдээктэрэ. «Кэскил» («Юность Севера») хаһыаттар редакцияларыгар салаа сэбиэдиссэйэ. Өй-санаа уларыйар, дьон-сэргэ өрө көтөҕүллэр кэмин баттаһа саха култууратын, итэҕэлин сөргүтүү, тарҕатыы үлэтигэр күүскэ үлэлэспитэ, Айыы итэҕэлин түсчүтэ, «Кут-сүр» уопсастыбаннай тэрилтэ бас-көс дьонуттан биирдэстэрэ буолбута. «Кэскил» хаһыакка үлэлиир сылларыгар итэҕэл курдук тыын суолталаах өйдөбүлү оҕоҕо өйдөнүмтүөтүк, судургутук иҥэрэр, өйдөтөр сыаллаах «Арчы» рубриканы саҕалаабыта. Ону сэргэ Анатолий Николаевич 2019 сылтан көлүөнэлэр солбуйсалларыгар ситим быстыбатын, эдэр, аҕа саастаах дьон хардарыта өйөһөллөрүн туһугар утумнааһын үлэтин саҕалаабыта, суолун ыйан, хайысхалаан биэрбитэ. Кэлиҥҥи сылларга «Саҥ тардыы» видео-уруоктары бэлэмнээбитэ. Тэҥҥэ төрүттэспит «Айыы Кыһата» национальнай гимназияҕа, Өрөспүүбүлүкэ лиссиэйигэр төрүт култуура учууталынан үлэлээн, үүнэр көлүөнэ ыччакка саха дьиҥнээх, төрүт өйдөбүллэрин иҥэрэргэ, Айыы итэҕэлин үөрэтэргэ үгүс сыратын, кыһамньытын анаабыта. «Ыйдарынан туомнар», «Айыы киһитэ (төрүт үгэһи үөрэтэргэ көмө)», «Айыы санаа кыһата» кинигэлэр ааптардара, үгүс таһаарыылар, төрүт култуура учебниктарын хос ааптардарын быһыытынан үлэлэспитэ. "Кэскил" эрэдээксийэ некрологуттан: <blockquote>Киһи быһыытынан аламаҕай, көрсүө майгытынан, киэҥ билиитинэн-көрүүтүнэн өрүү сүбэ-соргу, өйөбүл-тирэх буола сылдьара.</blockquote> 2026 сыл атырдьах ыйын 19 күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ. === Кинигэлэрэ уонна ыстатыйалара === * Попов Г. В., Павлов А.Н. Суолталаах докумуон : Революция иннинээҕи либеральнай реформа итэҕэлгэ сыһыана // Саха сирэ. - 1998. - Атырдьах ыйын 27 к. - С. 8. == Наҕараадалара уонна ытык ааттара == * Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ {{Bio-stub}} [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:Суруналыыстар]] [[Категория:Үөһээ Бүлүү улууһугар төрөөбүттэр]] [[Категория:1954 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:Сэтинньи 19 күнүгэр төрөөбүттэр]] [[Категория:2026 сыллаахха өлбүттэр]] [[Категория:Атырдьах ыйын 19 күнүгэр өлбүттэр]] r7q59ezeki2azdmxnkyzdr9pijgudl8 0 39382 430380 418831 2026-08-22T00:26:22Z Ojkhol 24881 /* 1. Олоҕун олуктара */ 430380 wikitext text/x-wiki [[Билэ:Кузьмина Земфира Макаровна.jpg|мини]] '''Кузьмина Земфира Макаровна''' (2.02.1942) — Ɵрѳспүүбүлэкэтээҕи 2-с нүѳмэрдээх балыыһа хааннарын эргимтэтэ күүскэ кэһиллибит ыарыһахтарга аналлаах неврологическай отделениетын сэбиэдиссэйэ, [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ|Саха сирин Ытык киһитэ]], [[РСФСР үтүѳлээх бырааһа]]. * Төрөөбүт аата: Кузьмина Земфира Макаровна * Төрөөбүт күнэ: 2 олунньу 1942 * Төрөөбүт сирэ: Дьокуускай куорат, Саха сирэ * Дойдута: Россия * Үөрэммит кыһата: Иркутскайдааҕы государственнай медицинскэй университет * Идэтэ: быраас === Ис хоһооно: === # Олоҕун олуктара # Сүрүн үлэлэрэ # Наҕараадалара уонна ытык ааттара # Сигэлэр. == 1. Олоҕун олуктара == Кузьмина Земфира Макаровна [[1942 сыл|1942]] сыллаахха [[олунньу 2]] күнүгэр Дьокуускай куоракка талааннаах дьиэ кэргэҥҥэ тѳрѳѳбүтэ. Ийэтэ Анна Ивановна Егорова (28.11.1915—31.08.1995) саха биллиилээх ырыаһыта, саха оператын бастакы үөрэхтээх режиссера. Аҕата Макар Иванович Кузьмин — Макар Хара (26.04.1915-26.08.1981) — поэт, тылбаасчыт, Аҕа Дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. Земфира Макаровна идэтинэн үлэтин 1965 сыллаахха саҕалаабыта. Иркутскайдааҕы государственнай медицинскэй университеты бүтэрбитин кэннэ кинини тѳрѳѳбүт Дьокуускайыгар анаабыттара. Аан бастаан 2-с нүѳмэрдээх поликлиникаҕа неврологынан үлэлээбитэ. Земфира Макаровна чинчийэр үлэҕэ, ыарахан клиническэй түбэлтэлэргэ улахан интэриэһэ кинини Саха государственнай университетын неврология уонна психиатрия медико-лечебнэй кафедратыгар сирдээн аҕалбыта. Онно кини 10 сыл үлэлээбитэ. Үлэтин тиэмэтинэн уһук хоту усулуобуйатыгар цереброваскулярнай патологияны чинчийии буолбута. Кафедраҕа үлэлиир кэмигэр практическай медицинэтин бырахпатаҕа. Ол кэмнэргэ неврологическай кѳмѳ оҥоһуллуута бүтүн дойду үрдүнэн мѳлтѳҕѳ, Саха сиригэр да балаһыанньа оннук этэ. 80-с сыллар саҕаланыыларыгар Кузьмина тымырдарынан моһуогурар дьон регистрин тэрийиитин биир бастакынан туруорсубута. Ол регистр инсульт тѳһѳ кэмңэ хаста буоларын, үѳскүүр тѳрүттэрин, дьыл хайа кэмигэр, хайдах быһыылаахтык ааһарын уонна тугунан түмүктэнэрин билэргэ туһалаабыта. Ыарыһахтар балыыһаларга хойутаан, ыарыыларын бэргэтэн, конрактураланан киирэллэрэ биллибитэ, ону тохтоторго дьаһал ылынар тоҕоостоох буолбута. 1983 сыллаахха Саха Сирин Ɵрѳспүүбүлүкэтээҕи балыыһатыгар Земфира Кузьмина салалталаах, 60 куойка миэстэлээх нейрососудистай отделение арыллыбыта. «Биһиги Сибииргэ бастакы этибит, — диэн кэпсиир Земфира Макаровна. — Ыарыһаҕы чѳлүгэр түһэрэргэ аналлаах туох даҕаны кѳмѳ тэрил суоҕа, барытын бэйэбит тэрийбиппит. Ыарыһахтары тиэйэргэ күчүмэҕэйдэр бааллара. Ол да буоллар, туох баар күүспүтүн ууран туран үлэлээбиппит, ол барыта сүрдээх интэриэһинэй, сонун этэ». Отделение отуттан тахса сыл тэтимнээхтик үлэлээбитин түмүгэр сүҥкэн уопут эбиллибитэ, хас даҕаны кѳлүѳнэ быраас уһуйуллан тахсыбыта. Сүрүн үлэтин сэргэ, Земфира Макаровна бүтүн ѳрѳспүүбүлүкэ үрдүнэн неврологическай кѳмѳ оҥоһуллуутун тэрийиинэн дьарыктаммыта — үйэ чиэппэрин кэриҥэ кини Саха сирин Доруобуйатын харыстабылын министиэристибэтин сүрүн невролога этэ. Кэм-кэрдии устарын тухары россиятааҕы доруобуйа харыстабыла уларыйан испитэ. 2005 сыллаахха «Доруобуйа» диэн национальнай бырайыак олоххо киирбитэ. Ол биир хайысхатынан сүрэх уонна тымыр систиэмэтин ыарыыларыттан ѳлүүнү кыччатыы буолбута. Онно анаан үрдүк таһымнаах медицинскэй тэрилтэлэр ситимнэрэ арыллыбыта. 2011 сыл тохсунньу ыйыгар 2-с нүѳмэрдээх Ɵрѳспүүбүлүкэтээҕи балыыһа — Саха ѳрѳспүүбүлүкэтин Суһал медицинскэй кѳмѳтүн сыантырыгар олоҕуран, Региональнай тымыр сыантыра арыллыбыта (Региональный сосудистый центр). Бу сыантыр арыллыытыгар үрдүкү таһымнаах кадрдар уонна суһал кѳмѳнү оҥорууга сүҥкэн уопут баара улахан оруолу оонньообута. Саҥа тэриллибит Региональнай тымыр сыантырыгар Земфира Кузьмина хааннарын эргимтэтэ күүскэ кэһиллибит ыарыһахтарга аналлаах неврологическай отделениены салайбыта. «Биһиги сыалбыт-сорукпут диэн ыарыһахтары тута балыыһаҕа үктэммит чаастарыттан саҕалаан чѳлүгэр түһэрии, - диир земфира Кузьмина. - Үс сыллаах ырыҥалааһын кѳрдѳрбүтүнэн, муҥутуур кыра неврологическай дефициттээх ыарыһахтар ахсааннара биллэ элбээтэ. Улахан кэһиллиилээх дьон балыыһаттан атахтарыгар туран тахсаллар. Ол да буоллар, киһи куруук ѳссѳ үчүгэйи баҕарар, холобур – аныгы хааччыллыылаах чѳлгѳ түһэрэр отделение, эбэтэр оннооҕор ѳссѳ ордук анал идэтитиллибит сыантыр баара буоллар диэн» (http://www.1sn.ru/174206.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170227150248/http://www.1sn.ru/174206.html |date=2017-02-27 }}). Региональнай тымыр сыантырын үлэһиттэрин бастакы сыллааҕы үлэлэрин түмүгүнэн «Тымыр ыарыһахтарыгар медицинскэй кѳмѳнү оҥорууну тупсарыы» диэн Бүтүн Россиятааҕы научно-практическай конференция дьүүллүүр сүбэтин куоластааһынынан «Бастыҥ отчуот ааптардарын коллектива» диэн дипломунан наҕараадаламмыттара. Кузьмина З. М. конференцияҕа дакылаат ааҕан кыттыбыта. Мэйиигэ хаан эргиирин кэһиллиитин диагностикатыгар уонна эмтээһинигэр саҥа ньымалар эбиллэн испиттэрэ: артериальнай аневризма сытыырхайбыт кэмигэр эндоваскулярнай эмтээһин; стабилометрия; ишемическэй инсульт сытыырхайбыт кэрдииһигэр тѳбѳ тымырдарын стенотическай бэргээһинигэр стентирование оҥоруу; инсулунан ыалдьыбыттары чѳлүгэр түһэрии кэмигэр варганынан эмтээһин; мэйиигэ хаан эргиирин кэһиллиитигэр лазерынан эмтээһин; транскрани альнай намыһах долгуннаах магнитынан эмтээһин; фармакогенетическэй чинчийиилэр. Отделение сүрүн үлэтин кэккэ, Земфира Макаровна салайыытынан научнай чинчийэр үлэ күүскэ барар. Отделение быраастара «Цереброваскулярнай патология уонна инсульт эпидемиологическэй уонна молекулярно-генетическэй чинчийиилэрэ», «Ишемическэй инсуллаах ыарыһахтар метаболическай кэһиллиилэрэ», «Саха этническэй группатын инсулун үѳрэтиитин генетическэй ѳттүттэн кѳрүү», «Антиагулянтнай эмтэниини ыла сылдьар ишемическэй инсуллаах ыарыһахтары фармакогенетическэй чинчийии» диэн тиэмэлэргэ үлэлээбиттэрэ. http://yakutsk.bezformata.ru/listnews/zemfira-kuzmina-stala-pochetnim/38219088/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904201007/http://yakutsk.bezformata.ru/listnews/zemfira-kuzmina-stala-pochetnim/38219088/ |date=2017-09-04 }} Талааннаах быраас, үчүгэй тэрийээччи уонна салайааччы, үтүѳкэннээх киһи Кузьмина Земфира Макаровна билиҥҥи кѳлүѳнэ невролог быраастарыгар үтүѳ холобур буолар. http://ysaa.ru/novosti/mirom-pravit-liubov Неврологическай отделение сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит кэмигэр Кузьмина З. М. салайар үлэҕэ бэйэтин үчүгэй ѳттүттэн кѳрдѳрбүтэ уонна биир кѳрүүнэн, биир тыынынан үлэлиир быраастар, сиэстэрэлэр бэртээхэй коллективтарын түмпүтэ. == 2. Сүрүн үлэлэрэ == # РЕЗУЛЬТАТЫ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ НЕВРОЛОГИЧЕСКОГО ОТДЕЛЕНИЯРЕГИОНАЛЬНОГО СОСУДИСТОГО ЦЕНТРА ЗА ПЯТИЛЕТНИЙ ПЕРИОД (2011—2015 гг.). Кузьмина З. М., Тырышкина Э. В., Андреев Б. В. В сборнике: Региональный сосудистый центр: итоги и перспективы развития материалы III Республиканской научно-практической конференции «Совершенствование оказания медицинской помощи пациентам с сосудистыми заболеваниями в Республике Саха (Якутия)», посвященной 5-летию открытия Регионального сосудистого центра. Ответственные редакторы Николаева Т. Я., Кылбанова Е. С.. 2016. С. 20-24. # ДИНАМИКА ЗАБОЛЕВАЕМОСТИ И СМЕРТНОСТИ ОТ ИНСУЛЬТА В РЕСПУБЛИКЕ САХА (ЯКУТИЯ) ЗА 2010—2013 ГОДЫ. Николаева Т. Я., Чугунова С. А., Кузьмина З. М. В сборнике: Экология и здоровье человека на Севере. Сборник научных трудов V Конгресса с международным участием. Под редакцией П. Г. Петровой, Н. В. Саввиной. 2014. С. 642—645. # НЕВРОЛОГИЧЕСКАЯ ПАТОЛОГИЯ В РЕСПУБЛИКЕ САХА (ЯКУТИЯ). Попова Т. Е., Николаева Т. Я., Кузьмина З. М., Андреев Б. В. В сборнике: Актуальные вопросы клинической неврологии. Сборник материалов межрегиональной научно-практической конференции с международным участием, посвященной 70-летию организации неврологической помощи в Республике Саха (Якутия) и 90-летию иностранного члена АН РС (Я), лауреата Нобелевской премии К. Д. Гайдушека. Под редакцией Т. Я. Николаевой, Э. Э. Конниковой. 2013. С. 149—155. # ЗАБОЛЕВАЕМОСТЬ И ЛЕТАЛЬНОСТЬ ОТ ИНСУЛЬТА В РЕСПУБЛИКЕ САХА (ЯКУТИЯ). Николаева Т. Я., Чугунова С. А., Кузьмина З. М. В сборнике: Актуальные вопросы клинической неврологии. Сборник материалов межрегиональной научно-практической конференции с международным участием, посвященной 70-летию организации неврологической помощи в Республике Саха (Якутия) и 90-летию иностранного члена АН РС (Я), лауреата Нобелевской премии К. Д. Гайдушека. Под редакцией Т. Я. Николаевой, Э. Э. Конниковой. 2013. С. 25-29. # ПОВТОРНЫЙ ИШЕМИЧЕСКИЙ ИНСУЛЬТ В МОЛОДОМ ВОЗРАСТЕ, ОБУСЛОВЛЕННЫЙ ТРОМБОЭНДОКАРДИТОМ. Николаева Т. Я., Егорова Р. Н., Кузьмина З. М. Якутский медицинский журнал. 2009. № 3. С. 137—139. # CLINICAL AND EPIDEMIOLOGICAL STUDY OF STROKE IN YAKUTSK CITY. Tretyakova N.N., Varakin Y.Y., Kuzmina Z.M., Chuprova N.G., Gogolev M.P. Experimental Neurology. 2008. Т. 2. С. 18. # КЛИНИКО-ЭПИДЕМИОЛОГИЧЕСКОЕ ИССЛЕДОВАНИЕ ИНСУЛЬТА В ГОРОДЕ ЯКУТСКЕ. Третьякова Н. Н., Варакин Ю. Я., Кузьмина З. М., Чупрова Н. Г., Гоголев М. П. Анналы клинической и экспериментальной неврологии. 2008. Т. 2. № 2. С. 18-22. # ИНФОРМАЦИЯ О IX ВСЕРОССИЙСКОМ СЪЕЗДЕ НЕВРОЛОГОВ. Николаева Т. Я., Кузьмина З. М. Якутский медицинский журнал. 2006. № 4. С. 50-51. # ЭПИДЕМИОЛОГИЯ ИНСУЛЬТОВ В ЯКУТИИ. Третьякова Н. Н., Гоголев М. П., Кузьмина З. М. Журнал неврологии и психиатрии им. C.C. Корсакова. 2003. № 9. С. 124. # НЕВРОЛОГИЧЕСКОЙ СЛУЖБЕ ЯКУТИИ — 60 ЛЕТ. Кузьмина З. М., Николаева Т. Я. Дальневосточный медицинский журнал. 2003. № 2. С. 81-83. == 3. Наҕараадалара уонна ытык ааттара == Кузьмина З. М. дойду уонна республика неврологическай сулууспатын уонна доруобуйа харыстабылын сайдыытыгар сүҥкэн кылаатын иһин араас наҕараадалары уонна ытык ааттары ылбыта: * VIII Норуоттар икки ардыларынааҕы «Нейрореабилитация-2016» конгресс чэрчитинэн Бутун Россиятааҕы «Время жить!» премия лауреата, «Инсулу кытары охсуһууга бэйэтин кылаатын киллэрбитин иһин» номинация хаһаайката; http://www.1sn.ru/174206.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170227150248/http://www.1sn.ru/174206.html |date=2017-02-27 }} * «Российскай Федерация үтүѳлээх бырааһа» бочуоттаах аат; * «Саха Республикатын үтүѳлээх бырааһа» бочуоттаах аат; * «Килбиэннээх үлэ иһин. Владимир Ильич Ленин төрөөбүтэ 100 сааһын бэлиэтээн» түөскэ анньынар бэлиэ; * «СССР доруобуйатын харыстабылын туйгуна» түөскэ анньынар бэлиэ; * «Саха Республикатын бочуоттаах олохтооҕо» аат. == 4. Сигэлэр == • Кузьмина Земфира Макаровна Научнай электроннай библиотекаҕа сирэйэ: [http://elibrary.ru/author_items.asp?authorid=565702&pubrole=100&show_refs=1]''''''Модьу бичик'''''Иҥнэри бичик''''' • ГБУ РС(Я) Республиканская больница № 2 — Центр экстренной медицинской помощи [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:1942 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык дьоно]] [[Категория:РСФСР үтүѳлээх быраастара]] s934cvqlzzwgg22gelbgj6z3sc3i4e3 2 49787 430368 399961 2026-08-21T17:57:39Z Kazan Zabur 2.0 21794 Kazan Zabur 2.0 [[Кыттааччы:Kazan Zabur 2.0/Нуучча тыла]] сирэй аатын маннык [[Кыттааччы:Kazan Zabur 2.0/Нууландчча тыла]] уларыппыт 399961 wikitext text/x-wiki {{Infobox Language|familycolor=Altaic|name=Нуучча тыла|nativename=русландча, ruslandça, روسلٓندچٓ|iso3=none|fam2=[[Түүр тыллара|Түүр]]|iso2=none|fam3=[[Кыпчак тыллара|Кыпчак]]|fam4=Кыпчак-Куман|states=[[Кыттааччы:Kazan Zabur 2.0/Арассландыыйа|Арассландыыйа]]|nation=[[Кыттааччы:Kazan Zabur 2.0/Арассландыыйа|Арассландыыйа]]|script=[[Кирилл алпабыыта|Кирилл]], [[Латин алпабыыта|Латин]], [[Араб алпабыыта|Араб]]|region=[[Илиҥҥи Европа]]|speakers=7 млн}} '''Нуучча тыла''' (''орыс тили'') түүр тылларыттан биирдэстэрэ. == Географията == Нуучча тылын илдьэ сылдьааччылар бааллар [[Эуропа]], [[Илиҥҥи Европа]], [[Украина|Украинаҕа]], [[Беларусь]], [[Ииндийэ]], [[Эстония]] уонна [[Азербайдьан]] бааллар. === Ил статуhа === Нуучча тыла [[Арассландыыйа]] тыл статустаах. == Суруга-бичигэ == {| style="text-align:center; font-size:1.4em; border-color:black; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; padding: 3px;" |А а | style="width:3em; padding: 3px;" |Б б | style="width:3em; padding: 3px;" |В в | style="width:3em; padding: 3px;" |Г г | style="width:3em; padding: 3px;" |Гъ | style="width:3em; padding: 3px;" |Д д | style="width:3em; padding: 3px;" |Е е | style="width:3em; padding: 3px;" |Ё ё |- | style="width:3em; padding: 3px;" |Ж ж | style="width:3em; padding: 3px;" |З з | style="width:3em; padding: 3px;" |И и | style="width:3em; padding: 3px;" |Й й | style="width:3em; padding: 3px;" |К к | style="width:3em; padding: 3px;" |Къ | style="width:3em; padding: 3px;" |Л л | style="width:3em; padding: 3px;" |М м |- | style="width:3em; padding: 3px;" |М м | style="width:3em; padding: 3px;" |Н н | style="width:3em; padding: 3px;" |Нъ | style="width:3em; padding: 3px;" |О о | style="width:3em; padding: 3px;" |Ӧ ӧ | style="width:3em; padding: 3px;" |П п | style="width:3em; padding: 3px;" |Р р | style="width:3em; padding: 3px;" |С с |- | style="width:3em; padding: 3px;" |Т т | style="width:3em; padding: 3px;" |У у | style="width:3em; padding: 3px;" |Ӱ ӱ | style="width:3em; padding: 3px;" |Ф ф | style="width:3em; padding: 3px;" |Х х | style="width:3em; padding: 3px;" |Ц ц | style="width:3em; padding: 3px;" |Ч ч | style="width:3em; padding: 3px;" |Дж |- | style="width:3em; padding: 3px;" |Ш ш | style="width:3em; padding: 3px;" |Щ щ | style="width:3em; padding: 3px;" |Ъ ъ | style="width:3em; padding: 3px;" |Ы ы | style="width:3em; padding: 3px;" |Ь ь | style="width:3em; padding: 3px;" |Э э | style="width:3em; padding: 3px;" |Ю ю | style="width:3em; padding: 3px;" |Я я |} Нуучча тылын устуоруйатын тухары араас алфавитынан суруллубут этэ. Кинилэр ортолоругар: * [[Былыргы түүр бичигэ|Орхон бичигэ]] * [[Араб алпабыыта]] * [[Латыын алпабыыта]] * [[Кирилл алпабыыта]] {{Түүр тыллара}} [[Категория:Тыллар]] [[Категория:Түүр тыллара]] [[simple:User:Kazan Zabur 2.0/Russlandic language]] [[pa:ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kazan Zabur 2.0/ਰੂਸਲੈਂਡਿਕ ਭਾਸ਼ਾ]] [[hi:सदस्य:Kazan Zabur 2.0/रूसी भाषा]] [[be:User:Kazan Zabur 2.0/Руская мова]] [[es:Usuario:Kazan Zabur 2.0/Idioma ruso]] [[la:Usor:Kazan Zabur 2.0/Lingua Russlandica]] [[id:Pengguna:Kazan Zabur 2.0/Bahasa Rusia]] [[lt:Naudotojas:Kazan Zabur 2.0/Rusų kalba]] [[it:Utente:Kazan Zabur 2.0/Lingua russa]] [[ug:ئىشلەتكۈچى:Kazan Zabur 2.0/رۇس تىلى]] cireif117xq23hovcgunmv0l6do0jyy 430370 430368 2026-08-21T17:58:19Z Kazan Zabur 2.0 21794 430370 wikitext text/x-wiki {{Infobox Language|familycolor=Altaic|name=Нууландчча тыла|nativename=русландча, ruslandça, روسلٓندچٓ|iso3=none|fam2=[[Түүр тыллара|Түүр]]|iso2=none|fam3=[[Кыпчак тыллара|Кыпчак]]|fam4=Кыпчак-Куман|states=[[Кыттааччы:Kazan Zabur 2.0/Арассландыыйа|Арассландыыйа]]|nation=[[Кыттааччы:Kazan Zabur 2.0/Арассландыыйа|Арассландыыйа]]|script=[[Кирилл алпабыыта|Кирилл]], [[Латин алпабыыта|Латин]], [[Араб алпабыыта|Араб]]|region=[[Илиҥҥи Европа]]|speakers=7 млн}} '''Нууландчча тыла''' (''орыс тили'') түүр тылларыттан биирдэстэрэ. == Географията == Нуучча тылын илдьэ сылдьааччылар бааллар [[Эуропа]], [[Илиҥҥи Европа]], [[Украина|Украинаҕа]], [[Беларусь]], [[Ииндийэ]], [[Эстония]] уонна [[Азербайдьан]] бааллар. === Ил статуhа === Нууландчча тыла [[Арассландыыйа]] тыл статустаах. == Суруга-бичигэ == {| style="text-align:center; font-size:1.4em; border-color:black; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; padding: 3px;" |А а | style="width:3em; padding: 3px;" |Б б | style="width:3em; padding: 3px;" |В в | style="width:3em; padding: 3px;" |Г г | style="width:3em; padding: 3px;" |Гъ | style="width:3em; padding: 3px;" |Д д | style="width:3em; padding: 3px;" |Е е | style="width:3em; padding: 3px;" |Ё ё |- | style="width:3em; padding: 3px;" |Ж ж | style="width:3em; padding: 3px;" |З з | style="width:3em; padding: 3px;" |И и | style="width:3em; padding: 3px;" |Й й | style="width:3em; padding: 3px;" |К к | style="width:3em; padding: 3px;" |Къ | style="width:3em; padding: 3px;" |Л л | style="width:3em; padding: 3px;" |М м |- | style="width:3em; padding: 3px;" |М м | style="width:3em; padding: 3px;" |Н н | style="width:3em; padding: 3px;" |Нъ | style="width:3em; padding: 3px;" |О о | style="width:3em; padding: 3px;" |Ӧ ӧ | style="width:3em; padding: 3px;" |П п | style="width:3em; padding: 3px;" |Р р | style="width:3em; padding: 3px;" |С с |- | style="width:3em; padding: 3px;" |Т т | style="width:3em; padding: 3px;" |У у | style="width:3em; padding: 3px;" |Ӱ ӱ | style="width:3em; padding: 3px;" |Ф ф | style="width:3em; padding: 3px;" |Х х | style="width:3em; padding: 3px;" |Ц ц | style="width:3em; padding: 3px;" |Ч ч | style="width:3em; padding: 3px;" |Дж |- | style="width:3em; padding: 3px;" |Ш ш | style="width:3em; padding: 3px;" |Щ щ | style="width:3em; padding: 3px;" |Ъ ъ | style="width:3em; padding: 3px;" |Ы ы | style="width:3em; padding: 3px;" |Ь ь | style="width:3em; padding: 3px;" |Э э | style="width:3em; padding: 3px;" |Ю ю | style="width:3em; padding: 3px;" |Я я |} Нуучча тылын устуоруйатын тухары араас алфавитынан суруллубут этэ. Кинилэр ортолоругар: * [[Былыргы түүр бичигэ|Орхон бичигэ]] * [[Араб алпабыыта]] * [[Латыын алпабыыта]] * [[Кирилл алпабыыта]] {{Түүр тыллара}} [[Категория:Тыллар]] [[Категория:Түүр тыллара]] [[simple:User:Kazan Zabur 2.0/Russlandic language]] [[pa:ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kazan Zabur 2.0/ਰੂਸਲੈਂਡਿਕ ਭਾਸ਼ਾ]] [[hi:सदस्य:Kazan Zabur 2.0/रूसी भाषा]] [[be:User:Kazan Zabur 2.0/Руская мова]] [[es:Usuario:Kazan Zabur 2.0/Idioma ruso]] [[la:Usor:Kazan Zabur 2.0/Lingua Russlandica]] [[id:Pengguna:Kazan Zabur 2.0/Bahasa Rusia]] [[lt:Naudotojas:Kazan Zabur 2.0/Rusų kalba]] [[it:Utente:Kazan Zabur 2.0/Lingua russa]] [[ug:ئىشلەتكۈچى:Kazan Zabur 2.0/رۇس تىلى]] qe93b93fqfur5yfywuxeofkrremel8p 0 57919 430367 429436 2026-08-21T15:08:17Z Dosyfood 27534 430367 wikitext text/x-wiki [[File:UEFA Champions League logo.png|200px|thumb|right|]] '''УЕФА чемпионнар лигата''' ({{lang-en|UEFA Champions League}}) диэн [[УЕФА]] ыытар Дьобуруопа бастыҥ футбол кулууптарын турнира. 1955 сылга '''Дьобуруопа чемпион кулууптарын куубага''' ({{lang-en|European Champion Clubs' Cup}}) диэн ааттаах үөскээбитэ. 1992 сылга билиҥҥи аатын уонна форматын ылбыта. [[Реал Мадрид]] турнир бастыҥ 15 төгүллээх кыайыылааҕа буолар. Реал Мадрид үс сезон (2015/16, 2016/17, 2017/18) тухары кыайбыт биир соҕотох хамаанда буолар. == Кыайыылаахтар == {| class="wikitable sortable" |- ! Кулууп ! Кыайыылаах ! Финалист ! class="unsortable"|Кыайыыларын сыллара ! class="unsortable"|Финалларын сыллара |- | {{флаг|Испания}} [[Реал Мадрид]] || align="center" |15 || align="center" |3 | <small>1956, 1957, 1958, 1959, 1960, 1966, 1998, 2000, 2002, 2014, 2016, 2017, 2018, 2022, 2024</small> | <small>1962, 1964, 1981</small> |- | {{флаг|Италия}} [[Милан ФК|Милан]]|| align="center" |7||align=center|4 || <small>1963, 1969, 1989, 1990, 1994, 2003, 2007</small>||<small>1958, 1993, 1995, 2005</small> |- | {{флаг|Германия}} [[Бавария ФК|Бавария]]|| align="center" |6||align=center|5|| <small>1974, 1975, 1976, 2001, 2013, 2020</small>||<small>1982, 1987, 1999, 2010, 2012</small> |- | {{флаг|Англия}} [[Ливерпуль ФК|Ливерпуль]]|| align="center" |6|| align="center" |4|| <small>1977, 1978, 1981, 1984, 2005, 2019</small>|| <small>1985, 2007, 2018, 2022</small> |- | {{флаг|Испания}} [[Барселона ФК|Барселона]]|| align="center" |5||align=center|3||<small>1992, 2006, 2009, 2011, 2015</small> ||<small>1961, 1986, 1994</small> |- | {{флаг|Нидерланд}} [[Аякс ФК|Аякс]]|| align="center" |4||align=center|2||<small>1971, 1972, 1973, 1995</small>||<small>1969, 1996</small> |- | {{флаг|Италия}} [[Интер]]|| align="center" |3|| align="center" |4||<small>1964, 1965, 2010</small>||<small>1967, 1972, 2023, 2025</small> |- | {{флаг|Англия}} [[Манчестер Юнайтед]]|| align="center" |3||align=center|2||<small>1968, 1999, 2008</small>||<small>2009, 2011</small> |- | {{флаг|Италия}} [[Ювентус]]|| align="center" |2||align=center|7||<small>1985, 1996</small>||<small>1973, 1983, 1997, 1998, 2003, 2015, 2017</small> |- | {{флаг|Португалия}} [[Бенфика]]|| align="center" |2||align=center|5||<small>1961, 1962</small>||<small>1963, 1965, 1968, 1988, 1990</small> |- | {{флаг|Англия}} [[Ноттингем Форест]]|| align="center" |2||align=center|0||1979, 1980|| |- | {{флаг|Португалия}} [[Порту ФК|Порту]] || align="center" |2||align=center|0||1987, 2004|| |- | {{флаг|Англия}} [[Челси ФК|Челси]] || align="center" |2||align=center|1||2012, 2021||2008 |- | {{флаг|Франция}} [[ПСЖ|Пари Сен Жермен]] || align="center" |2 || align="center" |1 || 2025, 2026 || 2020 |- | {{флаг|Германия}} [[Боруссия Дортмунд]] || align="center" |1||align=center|2||1997||2013, 2024 |- | {{флаг|Шотландия}} [[Селтик]] || align="center" |1||align=center|1||1967||1970 |- | {{флаг|Германия}} [[Хамбургер ФК|Хамбургер]] || align="center" |1||align=center|1||1983||1980 |- | {{флаг|Румыния}} [[Стяуа Бухарест]] || align="center" |1||align=center|1||1986||1989 |- | {{флаг|Франция}} [[Олимпик Марсель]]|| align="center" |1||align=center|1||1993||1991 |- | {{флаг|Англия}} [[Манчестер Сити]] || align="center" |1||align=center|1||2023||2021 |- | {{флаг|Нидерланд}} [[Фейеноорд]] || align="center" |1||align=center|0||1970|| |- | {{флаг|Англия}} [[Астон Вилла]]|| align="center" |1||align=center|0||1982|| |- | {{флаг|Недерланд}} [[ПСВ Эйндховен]]||align=center|1||align=center|0||1988|| |- | {{флаг|Югославия}} [[Црвена Звезда]] || align="center" |1||align=center|0||1991|| |- | {{флаг|Испания}} [[Атлетико Мадрид]] || align="center" |0|| align="center" |3||||1974, 2014, 2016 |- | {{флаг|Франция}} [[Реймс ФК|Реймс]] || align="center" |0||align=center|2||||1956, 1959 |- | {{флаг|Англия}} [[Арсенал ФК|Арсенал]] || align="center" | 0 || align="center" |2 || || 2006, 2026 |- | {{флаг|Испания}} [[Валенсия ФК|Валенсия]] || align="center" |0||align=center|2||||2000, 2001 |- | {{флаг|Италия}} [[Фиорентина]]|| align="center" |0||align=center|1||||1957 |- | {{флаг|Германия}} [[Айнтрахт Франкфурт]] || align="center" |0||align=center|1||||1960 |- | {{флаг|Югославия}} [[Партизан Белград]]|| align="center" |0||align=center|1||||1966 |- | {{флаг|Греция}} [[Панатинаикос]]|| align="center" |0||align=center|1||||1971 |- | {{флаг|Англия}} [[Лидс Юнайтед]]|| align="center" |0||align=center|1||||1975 |- | {{флаг|Франция}} [[Сен Этьен ФК|Сен Этьен]]|| align="center" |0||align=center|1||||1976 |- | {{флаг|Германия}} [[Боруссия Мөнхенгладбах]] || align="center" |0||align=center|1||||1977 |- | {{флаг|Бельгия}} [[Брюгге ФК|Брюгге]]|| align="center" |0||align=center|1||||1978 |- | {{флаг|Швеция}} [[Мальмө ФК|Мальмө]]|| align="center" |0||align=center|1||||1979 |- | {{флаг|Италия}} [[Рома ФК|Рома]]|| align="center" |0||align=center|1||||1984 |- | {{флаг|Италия}} [[Сампдория ФК|Сампдория]]|| align="center" |0||align=center|1||||1992 |- | {{флаг|Германия}} [[Байер Леверкузен]]|| align="center" |0||align=center|1||||2002 |- | {{флаг|Франция}} [[Монако ФК|Монако]]|| align="center" |0||align=center|1||||2004 |- | {{флаг|Англия}} [[Тоттенхэм Хотспур]] || align="center" |0 || align="center" |1 || || 2019 |} == Рекордаахтар == === Элбэх матчтаахтар === # [[Криштиану Роналду]] – 183 # [[Икер Касильяс]] – 177 # [[Лионель Месси]] – 163 # [[Томас Мүллер]] – 163 # [[Мануэль Нойер]] – 156 # [[Карим Бензема]] – 152 # [[Хави]] – 151 # [[Тони Кроос]] – 151 # [[Серхио Рамос]] – 142 # [[Рауль]] – 142 # [[Лука Модрич]] – 142 === Бомбардирдар === # [[Криштиану Роналду]] – 140 # [[Лионель Месси]] – 129 # [[Роберт Левандовски]] – 105 # [[Карим Бензема]] – 90 # [[Рауль]] – 71 # [[Килиан Мбаппе]] – 66 # [[Томас Мүллер]] – 57 # [[Рууд ван Нистелрой]] – 56 # [[Эрлинг Холанн]] – 55 # [[Тьерри Анри]] – 50 # [[Альфредо ди Стефано]] – 49 # [[Мохаммед Салах]] – 48 # [[Андрей Шевченко]] – 48 # [[Златан Ибрагимович]] – 48 == Спонсордара == Турнир сүрүн спонсордара: *[[FedEx]] *[[PlayStation]] *[[Lay's]] *[[Just Eat Takeaway.com]] *[[MasterCard]] *[[Turkish Airlines]] *[[Heineken]] *[[OPPO]] *[[Adidas]] *[[Macron]] *[[Hublot]] == Сигэлэр == * [https://www.uefa.com/uefachampionsleague/ uefachampionsleague] [[Категория:футбол куоталаһыылара]] fc6ur2dclbgx56t7gyy3fws6adt0jin 0 58371 430387 427614 2026-08-22T03:08:59Z Dosyfood 27534 /* Ситиһиилэрэ */ 430387 wikitext text/x-wiki {{Infobox Person |name = Харри Кейн |image = Harry Kane on October 10, 2023.jpg |birth_date = [[1993]] [[от ыйын 28]] |birth_place = [[Лондон]], [[Англия]] |height = 188 |position = [[бастааччы]] }} '''Харри Эдвард Кейн''' (Harry Edward Kane) диэн [[Англия]] футбол оонньооччута, [[Бавария ФК|Бавария]] кулуубун [[бастааччы]]та, [[англия хамаандата|Англия хомуур хамаандатын]] хапытаана. Аныгы кэм биир бастыҥ бастааччыта буолар. [[Тоттенхэм Хотспур]] кулуубун уонна Англия хамаандатын бастыҥ бомбардира. [[АПЛ|Англия премьер-лигатын]] иккис бомбардира. Харри Кейн профессиональнай карьератын Тоттенхэм Хотспур кулуубугар 2009 сыллаахха саҕалаабыта. Маҥнайгы сылларыгар Англия араас кулууптарыгар арендаҕа сылдьыбыта: [[Лейтон Ориент]], [[Миллуолл]], [[Лестер Сити]], [[Норвич Сити]]. 2014 сылга Маурисио Почеттино Тоттенхэм бас тренера буолан Кейны хамаандаҕа кыттааһынын элбэппитэ. Харри ситиһиилээхтик оонньоон 2014/15 сезон бастыҥ эдэр футболиһа буолбута. 2015/16 2016/17 сезоннарга АПЛ бастыҥ бомбардира буолбута. 2016/17 сезоҥҥа Кейн хамаандатыгар иккис буоларыгар көмөлөспүтэ. 2018/19 сезоҥҥа [[чемпион лигата|Чемпионнар лигатыгар]] финалистаабыта. 2020/21 сезоҥҥа АПЛ бастыҥ бомбардира уонна ассистена буолбута. 2023 сыллаахха Бавария Кейны 110 млн эуроҕа атыыласпыта. Бу түһэрсии [[Бундеслига]] устуоруйатыгар ордук сыаналаах трансфер буолар. Кейн Баварияҕа маҥнайгы сезонугар 36 голлаан [[Алтан буутса]] бириэмийэтин ылар. Онтон кэлэр икки сезон хамаандатын кытта Германия чемпиона буолар. Харри Кейн Англия хомуур хамаандатыгар 2015 сыл кулун тутарыгар дебюттаабыта. 112 маатчы оонньоон 78 голлаах хамаанда бастыҥ бомбардира буолар. [[аан дойду чемпионата 2018|2018]] сыллааҕы аан дойду чемпионатыгар Кейн бастакытын хапытааннаабыта. Турнир бастыҥ бомбардира буолбута, Англия турнирга төрдүс буолбута. Дьобуруопа [[дьобуруопа чемпионата 2020|2020]] уонна [[дьобуруопа чемпионата 2024|2024]] сыллардааҕы чемпионаттарын финалиһа. == Карьерата == '''Ыччат кулууптара''' * Риджуэй Роверс: 1999—2001 * [[Арсенал ФК|Арсенал]]: 2001—2002 * Риджуэй Роверс: 2002—2004 * [[Уотфорд ФК|Уотфорд]]: 2004 * [[Тоттенхэм Хотспур]]: 2004—2009 '''Профессионал кулууптар''' * [[Тоттенхэм Хотспур]]: 2011—2023 ** [[Лейтон Ориент]]: 2011 ** [[Миллуолл]]: 2012 ** [[Норвич Сити]]: 2012—2013 ** [[Лестер Сити]]: 2013 * [[Бавария ФК|Бавария]]: 2023 сылтан '''Ил хамаанда''' * Англия U17: 2010 * Англия U19: 2010—2012 * Англия U20: 2013 * Англия U21: 2013—2015 * [[Англия хамаандата|Англия]]: 2015 сылтан == Ситиһиилэрэ == === Хамаанда ситиһиилэрэ === '''«Бавария»''' * [[бундеслига|Германия чемпиона]] ('''2'''): 2024/25, 2025/26 * [[Германия суперкуубага]]: 2025 '''Англия хамаандата''' * [[дьобуруопа чемпионата|Дьобуруопа вице-чемпиона]] ('''2'''): 2020, 2024 * [[УЕФА Нациялар Лигата|УЕФА Нациялар Лигатын]] бронзата: 2018/19 === Тус ситиһиилэрэ === * Тоттенхэм Хотспур бастыҥ бомбардира: 280 гол * Тоттенхэм Хотспур Сыл оонньооччута: 2014/15, 2020/21, 2022/23 * [[АПЛ]] Ый оонньооччута: 2015 тохсунньу, 2015 олунньу, 2016 кулун тутар, 2017 олунньу, 2017 балаҕан ыйа, 2017 ахсынньы, 2022 кулун тутар * АПЛ бастыҥ бомбардира: 2015/16 (25 гол), 2016/17 (29 гол), 2020/21 (23 гол) * [[аан дойду чемпионата|Аан дойду чемпионатын]] бастыҥ бомбардира: 2018 * Германия чемпионатын бастыҥ бомбардира: 2023/24 (36 гол), 2024/25 (26 гол), 2025/26 (36 гол) * [[Алтан буутса]] кыайыылааҕа: 2023/24 (36 гол), 2025/26 (36 гол) * [[чемпион лигата|УЕФА Чемпионнар Лигатын]] бастыҥ бомбардира: 2023/24 (8 гол) * Дьобуруопа чемпионатын бастыҥ бомбардира: 2024 (3 гол) * [[британия империятын уордьана|Британия империятын уордьанын]] кавалера: 2019 [[Категория:1993 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:от ыйын 28 күнүгэр төрөөбүттэр]] [[Категория:лондоҥҥа төрөөбүттэр]] [[Категория:футболистар]] [[Категория:англия футболистара]] [[Категория:Тоттенхэм Хотспур футболистара]] [[Категория:Бавария ФК футболистара]] sojep4v054rprjckzslclhl9weh14zi 0 58493 430366 428516 2026-08-21T15:00:10Z Dosyfood 27534 430366 wikitext text/x-wiki {{Infobox Person |name = Килиан Мбаппе |image = Picture with Mbappé (cropped and rotated).jpg |birth_date = [[1998]] [[ахсынньы 20]] |birth_place = [[Париж]], [[Франция]] |height = 180 |position = [[бастааччы]] }} '''Килиа́н Мбаппе́ Лотте́н''' (Kylian Mbappé Lottin) диэн [[Франция]] футбол оонньооччута, [[Реал Мадрид]] кулуубун [[бастааччы]]та, [[франция хамаандата|Франция]] хомуур хамаандатын хапытаана. Аныгы кэм биир бастыҥ футболиһа буолар. 2018 сыллааҕы аан дойду чемпиона. 2022 сыллааҕы аан дойду чемпионатын бастыҥ бомбардира (8 гол). Килиан Мбаппе 1998 сыл ахсынньы 20 күнүгэр [[Бонди]] диэн [[Париж]] хотугулуу-илин кытыытыгар баар коммунаҕа төрөөбүтэ. Аҕата Уилфрид Мбаппе, футбол тренера, [[Камерун]]тан төрүттээх. Ийэтэ Файза Ламари [[Алжир]]тан төрүттээх. Уруккута гандболист, билигин Килиан агена. Быраата [[Этан Мбаппе|Этан]] эмиэ футболист, [[Лилль ФК]] оонньооччута. Килиан кыра сылдьан Реал Мадрид уонна [[Милан ФК|Милан]] кулууптары сөбүлүүр эбит. Кумирдара [[Зинедин Зидан]], [[Криштиану Роналду]], [[Неймар]], [[Роналдиньо]], [[Лионель Месси]], [[Роналдо]], [[Эден Азар]], [[Тьерри Анри]]. Килиан Мбаппе Бонди кулуубун иитиллээччитэ. Профессиональнай карьератын [[Монако ФК|Монако]] кулуубугар саҕалаабыта. Монако оонньооччута быһыытынан 2016–17 сезоннааҕы Франция чемпиона буолбута. 2017 сыллаахха [[ПСЖ]] уон аҕыс саастаах Мбаппены €180 млн атыыласпыта. Бу футбол устуоруйатыгар иккис улахан сыаналаах трансфер буолар. ПСЖ кулууптуун Франция алта төгүллээх чемпиона, Франция куубагын түөрт төгүллээх кыайыылааҕа, 2020 сыллаахха Чемпионнар лигатын финалиһа буолбута. Мбаппе ПСЖ бастыҥ бомбардира, үһүс ассистена буолар. 2024 сыллаахха Реал Мадрид кулуубугар көспүтэ. Франция хомуур хамаандатыгар 2017 сыллаахха дебюттаабыта. [[аан дойду чемпионата 2018|2018 сыллаахха]] Аан дойду чемпионатын [[Пеле]] кэнниттэн иккис эдэр кыайыылааҕа буолбута. Турнир түмүгүнэн ФИФА аан дойду бастыҥ эдэр футболиһын уонна Франция сыл футболиһын ааттарын сүкпүтэ. [[аан дойду чемпионата 2022|2022 сыллааҕы]] Аан дойду чемпионатыгар Франция финалга тахсан [[аргентина хамаандата|Аргентинаҕа]] хотторбута. Мбаппе аҕыс голлаах турнир бастыҥ бомбардира буолбута. == Карьерата == === Ыччат кулууптара === *Бонди: 2004—2011 *Клерфонтен: 2011—2013 *[[Монако ФК|Монако]]: 2013—2015 === Профессионал кулууптар === *[[Монако ФК|Монако]]: 2015—2018 *[[ПСЖ]]: 2018—2024 *[[Реал Мадрид]]: 2024— === Ил хамаанда === *Франция U17: 2014 *Франция U19: 2016 *[[франция хамаандата|Франция]]: 2017— == Ситиһиилэрэ == === Хамаанда ситиһиилэрэ === '''«Монако»''' *[[лига 1|Франция чемпиона]]: 2016/17 '''«Пари Сен-Жермен»''' *[[лига 1|Франция чемпиона]] (6): 2017/18, 2018/19, 2019/20, 2021/22, 2022/23, 2023/24 *[[Франция лигатын куубага]] (2): 2017/18, 2019/20 *[[Франция куубага]] (4): 2017/18, 2019/20, 2020/21, 2023/24 *[[Франция суперкуубага]] (3): 2019, 2020, 2023 '''«Реал Мадрид»''' *[[УЕФА суперкуубага]]: 2024 *[[Континеннардааҕы куубак]]: 2024 '''Франция U19''' *Дьобуруопа чемпиона (U-19): 2016 '''Франция''' *[[аан дойду чемпионата|Аан дойду чемпиона]]: [[аан дойду чемпионата 2018|2018]] *Аан дойду вице-чемпиона: [[аан дойду чемпионата 2022|2022]] *[[УЕФА нациялар лигата|УЕФА нациялар лигатын]] кыайыылааҕа: 2020/21 *УЕФА нациялар лигатын бронзата: 2024/25 === Тус ситиһиилэрэ === *Аан дойду чемпионаттарын устуоруйатыгар бастыҥ бомбардира: 22 гол *[[Алтан буутса]]: 2024/25 *«Пари Сен-Жермен» бастыҥ бомбардира: 256 гол *Аан дойду чемпионатын бастыҥ бомбардира (2): 2022 (8 гол), 2026 (10 гол) *УЕФА Чемпионнар Лигатын бастыҥ бомбардира (2): 2023/24 (8 гол), 2025/26 (15 гол) *Лига 1 сезон эдэр футболиһа (3): 2016/17, 2017/18, 2018/19 *Лига 1 сезон футболиһа (5): 2018/19, 2020/21, 2021/22, 2022/23, 2023/24 *Аан дойду чемпионатын бастыҥ эдэр футболиһа: 2018 *Франция чемпионатын бастыҥ бомбардира (6): 2018/19 (33 гол), 2019/20 (18 гол), 2020/21 (27 гол), 2021/22 (28 гол), 2022/23 (29 гол), 2023/24 (27 гол) *Испания чемпионатын бастыҥ бомбардира (2): 2024/25 (31 гол), 2025/26 (25 гол) *«[[Golden Boy]]»: 2017 [[Категория:1998 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:ахсынньы 20 күнүгэр төрөөбүттэр]] [[Категория:парижка төрөөбүттэр]] [[Категория:футболистар]] [[Категория:франция футболистара]] [[Категория:Монако ФК футболистара]] [[Категория:ПСЖ футболистара]] [[Категория:Реал Мадрид футболистара]] ow3gba1h0bbhgx5zjifibn6ktkr1pfx 0 58515 430385 429528 2026-08-22T01:37:03Z Dosyfood 27534 430385 wikitext text/x-wiki {{Infobox Person |name = Усман Дембеле |image = Ousmane Dembele France v Senegal 16 June 2026-341 (cropped).jpg |birth_date = [[1997]] [[ыам ыйын 15]] |birth_place = [[Вернон]], [[Франция]] |height = 178 |position = [[бастааччы]], уҥа [[вингер]] }} '''Масур Усман Дембеле''' (Masour Ousmane Dembélé) диэн [[Франция]] футбол оонньооччута, [[ПСЖ]] кулуубун уонна [[франция хамаандата|Франция]] хомуур хамаандатын футболиһа. Киин [[бастааччы]] уонна уҥа [[вингер]] позицияларыгар оонньуур. Аан дойду биир бастыҥ футболиһа буолар. Усман Дембеле [[Нормандия]] Вернон куоратыгар төрөөбүтэ. Онтон чугастыҥы Эврё куоратыгар оҕо сааһа ааспыта, манна футболлаан барбыта. 2008-2010 сылларга футзаалга оонньоон техниката дриблинга эбиллибитэ. Уон үс саастааҕар [[Ренн ФК|Ренн]] кулуубун академиятыгар ыҥырыллыбыта. 2014 сыллаахха Ренн иккис хамаандатыгар профессиональнай карьерата саҕаламмыта. 2016 сыллаахха [[Боруссия Дортмунд]] кулуубугар көһөөт ол сезоннааҕы Германия куубагын сүүйбүтэ, финалга биирдэ голлаабыта. Бу кэннэ Дембеле аан дойду футболун биир талааннаах кэскилэ диэн ааттаммыта. 2017 сыллаахха [[барселона ФК|Барселона]] кулууба Дембелены €105 мөлүйүөҥҥэ атыыласпыта. Барселоналыын Испания үс төгүллээх чемпиона, Испания куубагын уонна Испания суперкуубагын иккилии төгүллээх кыайыылааҕа буолбута. 2023 сыллаахха ПСЖ кулууба Дембелены €50.4 мөлүйүөҥҥэ атыыласпыта. 2024–25 сезон 49 маатчыгар 33 голлаан 15 ассистаан ПСЖлыын требллаабыта: Франция чемпиона, Франция куубага, Чемпионнар лигатын кыайыылааҕа. Бу сезон түмүгүнэн 2025 сыллааҕы [[Алтан мээчик]] биһирэбилин ылбыта. Дембеле Франция хомуур хамаандатыгар 2016 сыллаахха дебюттаабыта. [[аан дойду чемпионата 2018|2018]] сыллааҕы аан дойду чемпиона, [[аан дойду чемпионата 2022|2022]] сыллааҕы финалиһа. Дьобуруопа [[эуро 2020|2020]] [[эуро 2024|2024]] сыллардааҕы чемпионаттарын кыттыылааҕа. == Карьерата == === Ыччат кулууптара === *Мадлен Эврё: 2004—2009 *Эврё: 2009—2010 *[[Ренн ФК|Ренн]]: 2010—2015 === Профессионал кулууптар === *[[Ренн ФК|Ренн]]: 2014—2016 *[[Боруссия Дортмунд]]: 2016—2017 *[[Барселона ФК|Барселона]]: 2017—2023 *[[ПСЖ]]: 2023— === Ил хамаанда === *Франция U17: 2013—2014 *Франция U18: 2014—2015 *Франция U19: 2015 *Франция U21: 2016 *[[франция хамаандата|Франция]]: 2016— == Ситиһиилэрэ == === Хамаанда ситиһиилэрэ === '''«Боруссия» Дортмунд''' *[[Германия куубага|Германия куубагын]] кыайыылааҕа: 2016/17 '''«Барселона»''' *[[примера|Испания чемпиона]] ('''3'''): 2017/18, 2018/19, 2022/23 *[[Испания куубага]] ('''2'''): 2017/18, 2020/21 *[[Испания суперкуубага]] ('''2'''): 2018, 2022/23 '''«Пари Сен-Жермен»''' *[[лига 1|Франция чемпиона]] ('''3'''): 2023/24, 2024/25, 2025/26 *[[Франция куубага|Франция куубагын]] кыайыылааҕа ('''2'''): 2023/24, 2024/25 *[[Франция суперкуубага|Франция суперкуубагын]] кыайыылааҕа ('''3'''): 2023, 2024, 2025 *[[чемпион лигата|УЕФА чемпионнар лигатын]] кыайыылааҕа ('''2'''): 2024/25, 2025/26 *[[УЕФА суперкуубага|УЕФА суперкуубагын]] кыайыылааҕа ('''2'''): 2025, 2026 *[[Континеннардааҕы куубак]]: 2025 '''Франция''' *[[аан дойду чемпионата|Аан дойду чемпиона]]: [[аан дойду чемпионата 2018|2018]] *Аан дойду вице-чемпиона: [[аан дойду чемпионата 2022|2022]] *[[УЕФА нациялар лигата|УЕФА нациялар лигатын]] бронзата: 2024/25 === Тус ситиһиилэрэ === *[[Алтан мээчик]]: 2025 *The Best FIFA Men’s Player: 2025 *[[чемпион лигата|УЕФА чемпионнар лигатын]] сезон оонньооччута: 2024/25 *Франция сыл футболиһа: 2025 *НСПФ версиятынан Франция сыл футболиһа ('''2'''): 2025, 2026 *Франция чемпионатын бастыҥ бомбардира: 2024/25 (21 гол) *Испания чемпионатын бастыҥ ассистена: 2021/22 (13 биэрии) *Франция чемпионатын бастыҥ ассистена: 2023/24 (10 биэрии) [[Категория:1997 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:ыам ыйын 15 күнүгэр төрөөбүттэр]] [[Категория:футболистар]] [[Категория:франция футболистара]] [[Категория:Ренн футболистара]] [[Категория:Боруссия Дортмунд футболистара]] [[Категория:Барселона футболистара]] [[Категория:ПСЖ футболистара]] imsq3zbwhfs4wpd1tpid0o0yexbqgqq 0 58517 430383 428630 2026-08-22T01:14:42Z Dosyfood 27534 430383 wikitext text/x-wiki {{Infobox Person |name = Хвича Кварацхелия |image = Khvicha Kvaratskhelia cropped.jpg |birth_date = [[2001]] [[олунньу 12]] |birth_place = [[Тбилиси]], [[Грузия]] |height = 183 |position = [[вингер]] }} '''Хвича Кварацхелия''' (Khvicha Kvaratskhelia, [[грузинныы]] ხვიჩა კვარაცხელია) диэн [[Грузия]] футбол оонньооччута, [[ПСЖ]] кулуубун хаҥас [[вингер]]а, [[грузия хамаандата|Грузия]] хомуур хамаандатын хапытаана. Аан дойду биир бастыҥ вингера. Италия уонна Франция иккилии төгүллээх чемпиона. [[чемпион лигата|УЕФА Чемпионнар лигатын]] кыайыылааҕа. Хвича Кварацхелия [[Динамо Тбилиси]] кулуубун иитиллээччитэ. Динамоҕа уон алта саастааҕар профессионал карьерата саҕаламмыта. Өр буолбакка сотору [[Рустави ФК|Рустави]] кулуубугар көспүтэ. Онтон 2019-2022 сыллардаахха Арассыыйа [[Локомотив Москва|Локомотив]] уонна [[Рубин ФК|Рубин]] кулууптарыгар оонньоон икки сезон устата [[РПЛ]] бастыҥ эдэр футболиһынан ааттаммыта. 2022 сыллаахха Грузияҕа төннөн [[Динамо Батуми]] кулуубугар кылгас кэм сылдьан баран Италия [[Наполи]] кулуубугар барбыта. Бу сезон Наполи бастакытын Чемпионнар лигатын финалын төрдүс аҥар түһүмэҕэр тахсыбыта, уонна [[Серия А]]-ҕа отут үс сыл кэннэ бастакытын чемпионнаабыта. Хвича Италия чемпионатын бастыҥ ассистена буолбута. 2024-25 сезоҥҥа иккиһин чемпионнаабыта. 2025 сыл тохсунньу ыйыгар Франция ПСЖ кулууба Кварацхелияны €70 мөлүйүөҥҥэ атыыласпыта. Хвича кэлээт кулууп биир тутаах оонньооччута буолбута. Бу сезон ПСЖ бастакы [[требл]]ын сүүйбүтэ, ол эбэтэр Франция чемпиона, Франция куубагын уонна Чемпионнар лигатын кыайыылааҕа буолбута. Чемпионнар лигатын финалыгар ПСЖ [[Интер]]ы 5:0 хоппута, Хвича 73-с мүнүүтэҕэ голлаабыта. Хвича Грузия ыччат хамаандаларыгар ситиһиилээхтик оонньоон баран 2019 сыллаахха бас хамаандаҕа дебюттаабыта. Грузия [[эуро 2024|2024 сыллааҕы]] Дьобуруопа чемпионатыгар маҥнайгытын тахсыбыта. Бөлөх түһүмэҕин үһүс тууругар [[португалия хамаандата|Португалия]]ны 2:0 ахсаанынан хоппута, Хвича иккис мүнүүтэҕэ голлаабыта. Грузия финал 1/8 түһүмэҕэр тахсан баран [[испания хамаандата|Испания]]ттан 1:4 хотторбута. == Дьиэ кэргэнэ == Аҕата Бадри Кварацхелия, футболист уонна тренер. Икки бырааттаах, биирэ Торнике эмиэ футболист. Ойоҕо Ница Тавадзе 2023 сыл алтынньы 16 холбоспуттара. Дамиан диэн уоллаахтар 2024 сыл атырдьах ыйын 22 төрөөбүтэ. == Карьерата == === Ыччат кулууптара === *[[Динамо Тбилиси]]: 2012—2017 === Профессионал кулууптар === *[[Динамо Тбилиси]]: 2017 *[[Рустави ФК|Рустави]]: 2018—2019 **[[Локомотив Москва]]: 2019 (аренда) *[[Рубин ФК|Рубин]]: 2019—2022 *[[Динамо Батуми]]: 2022 *[[Наполи]]: 2022—2025 *[[ПСЖ]]: 2025— === Ил хамаанда === *Грузия U17: 2016—2018 *Грузия U19: 2017—2019 *Грузия U21: 2019 *[[грузия хамаандата|Грузия]]: 2019— == Ситиһиилэрэ == === Хамаанда ситиһиилэрэ === '''«Локомотив» Москва''' *[[Арассыыйа куубага]]: 2018/19 '''«Наполи»''' *[[Серия А|Италия чемпиона]] ('''2'''): 2022/23, 2024/25 '''«Пари Сен-Жермен»''' *[[лига 1|Франция чемпиона]] ('''2'''): 2024/25, 2025/26 *[[Франция куубага]]: 2024/25 *[[Франция суперкуубага]]: 2025 *[[чемпион лигата|УЕФА чемпионнар лигатын]] кыайыылааҕа ('''2'''): 2024/25, 2025/26 *[[УЕФА суперкуубага]] ('''2'''): 2025, 2026 *[[Континеннардааҕы куубак]]: 2025 === Тус ситиһиилэрэ === *[[чемпион лигата|УЕФА чемпионнар лигатын]] сезонун бастыҥ оонньооччута: 2025/26 *Серия А ордук күндү футболиһа: 2022/23 *Грузия сыл футболиһа ('''5'''): 2020, 2021, 2022, 2023, 2025 *РПЛ бастыҥ эдэр футболиһа ('''2'''): 2019/20, 2020/21 *УЕФА Чемпионнар Лигатын бастыҥ эдэр футболиһа: 2022/23 *Серия А бастыҥ ассистена: 2022/23 (10 биэрии) *Серия А ый бастыҥ гола ('''2'''): 2023 кулун тутар, 2024 ыам ыйа *Серия А сезон бастыҥ гола: 2022/23 *Серия А ый бастыҥ футболиһа ('''4'''): 2022 атырдьах ыйа, 2023 олунньу, 2023 кулун тутар, 2024 балаҕан ыйа [[Категория:2001 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:олунньу 12 күнүгэр төрөөбүттэр]] [[Категория:тбилисига төрөөбүттэр]] [[Категория:футболистар]] [[Категория:грузия футболистара]] [[Категория:Динамо Тбилиси футболистара]] [[Категория:Рустави футболистара]] [[Категория:Локомотив Москва футболистара]] [[Категория:Рубин футболистара]] [[Категория:Динамо Батуми футболистара]] [[Категория:Наполи футболистара]] [[Категория:ПСЖ футболистара]] 5uegomylfcywif2r76zht44i2jbde0z 430384 430383 2026-08-22T01:23:53Z Dosyfood 27534 /* Тус ситиһиилэрэ */ 430384 wikitext text/x-wiki {{Infobox Person |name = Хвича Кварацхелия |image = Khvicha Kvaratskhelia cropped.jpg |birth_date = [[2001]] [[олунньу 12]] |birth_place = [[Тбилиси]], [[Грузия]] |height = 183 |position = [[вингер]] }} '''Хвича Кварацхелия''' (Khvicha Kvaratskhelia, [[грузинныы]] ხვიჩა კვარაცხელია) диэн [[Грузия]] футбол оонньооччута, [[ПСЖ]] кулуубун хаҥас [[вингер]]а, [[грузия хамаандата|Грузия]] хомуур хамаандатын хапытаана. Аан дойду биир бастыҥ вингера. Италия уонна Франция иккилии төгүллээх чемпиона. [[чемпион лигата|УЕФА Чемпионнар лигатын]] кыайыылааҕа. Хвича Кварацхелия [[Динамо Тбилиси]] кулуубун иитиллээччитэ. Динамоҕа уон алта саастааҕар профессионал карьерата саҕаламмыта. Өр буолбакка сотору [[Рустави ФК|Рустави]] кулуубугар көспүтэ. Онтон 2019-2022 сыллардаахха Арассыыйа [[Локомотив Москва|Локомотив]] уонна [[Рубин ФК|Рубин]] кулууптарыгар оонньоон икки сезон устата [[РПЛ]] бастыҥ эдэр футболиһынан ааттаммыта. 2022 сыллаахха Грузияҕа төннөн [[Динамо Батуми]] кулуубугар кылгас кэм сылдьан баран Италия [[Наполи]] кулуубугар барбыта. Бу сезон Наполи бастакытын Чемпионнар лигатын финалын төрдүс аҥар түһүмэҕэр тахсыбыта, уонна [[Серия А]]-ҕа отут үс сыл кэннэ бастакытын чемпионнаабыта. Хвича Италия чемпионатын бастыҥ ассистена буолбута. 2024-25 сезоҥҥа иккиһин чемпионнаабыта. 2025 сыл тохсунньу ыйыгар Франция ПСЖ кулууба Кварацхелияны €70 мөлүйүөҥҥэ атыыласпыта. Хвича кэлээт кулууп биир тутаах оонньооччута буолбута. Бу сезон ПСЖ бастакы [[требл]]ын сүүйбүтэ, ол эбэтэр Франция чемпиона, Франция куубагын уонна Чемпионнар лигатын кыайыылааҕа буолбута. Чемпионнар лигатын финалыгар ПСЖ [[Интер]]ы 5:0 хоппута, Хвича 73-с мүнүүтэҕэ голлаабыта. Хвича Грузия ыччат хамаандаларыгар ситиһиилээхтик оонньоон баран 2019 сыллаахха бас хамаандаҕа дебюттаабыта. Грузия [[эуро 2024|2024 сыллааҕы]] Дьобуруопа чемпионатыгар маҥнайгытын тахсыбыта. Бөлөх түһүмэҕин үһүс тууругар [[португалия хамаандата|Португалия]]ны 2:0 ахсаанынан хоппута, Хвича иккис мүнүүтэҕэ голлаабыта. Грузия финал 1/8 түһүмэҕэр тахсан баран [[испания хамаандата|Испания]]ттан 1:4 хотторбута. == Дьиэ кэргэнэ == Аҕата Бадри Кварацхелия, футболист уонна тренер. Икки бырааттаах, биирэ Торнике эмиэ футболист. Ойоҕо Ница Тавадзе 2023 сыл алтынньы 16 холбоспуттара. Дамиан диэн уоллаахтар 2024 сыл атырдьах ыйын 22 төрөөбүтэ. == Карьерата == === Ыччат кулууптара === *[[Динамо Тбилиси]]: 2012—2017 === Профессионал кулууптар === *[[Динамо Тбилиси]]: 2017 *[[Рустави ФК|Рустави]]: 2018—2019 **[[Локомотив Москва]]: 2019 (аренда) *[[Рубин ФК|Рубин]]: 2019—2022 *[[Динамо Батуми]]: 2022 *[[Наполи]]: 2022—2025 *[[ПСЖ]]: 2025— === Ил хамаанда === *Грузия U17: 2016—2018 *Грузия U19: 2017—2019 *Грузия U21: 2019 *[[грузия хамаандата|Грузия]]: 2019— == Ситиһиилэрэ == === Хамаанда ситиһиилэрэ === '''«Локомотив» Москва''' *[[Арассыыйа куубага]]: 2018/19 '''«Наполи»''' *[[Серия А|Италия чемпиона]] ('''2'''): 2022/23, 2024/25 '''«Пари Сен-Жермен»''' *[[лига 1|Франция чемпиона]] ('''2'''): 2024/25, 2025/26 *[[Франция куубага]]: 2024/25 *[[Франция суперкуубага]]: 2025 *[[чемпион лигата|УЕФА чемпионнар лигатын]] кыайыылааҕа ('''2'''): 2024/25, 2025/26 *[[УЕФА суперкуубага]] ('''2'''): 2025, 2026 *[[Континеннардааҕы куубак]]: 2025 === Тус ситиһиилэрэ === *[[чемпион лигата|УЕФА чемпионнар лигатын]] сезонун оонньооччута: 2025/26 *Серия А ордук күндү футболиһа: 2022/23 *Грузия сыл футболиһа ('''5'''): 2020, 2021, 2022, 2023, 2025 *РПЛ бастыҥ эдэр футболиһа ('''2'''): 2019/20, 2020/21 *УЕФА Чемпионнар Лигатын бастыҥ эдэр футболиһа: 2022/23 *Серия А бастыҥ ассистена: 2022/23 (10 биэрии) *Серия А ый бастыҥ гола ('''2'''): 2023 кулун тутар, 2024 ыам ыйа *Серия А сезон бастыҥ гола: 2022/23 *Серия А ый бастыҥ футболиһа ('''4'''): 2022 атырдьах ыйа, 2023 олунньу, 2023 кулун тутар, 2024 балаҕан ыйа [[Категория:2001 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:олунньу 12 күнүгэр төрөөбүттэр]] [[Категория:тбилисига төрөөбүттэр]] [[Категория:футболистар]] [[Категория:грузия футболистара]] [[Категория:Динамо Тбилиси футболистара]] [[Категория:Рустави футболистара]] [[Категория:Локомотив Москва футболистара]] [[Категория:Рубин футболистара]] [[Категория:Динамо Батуми футболистара]] [[Категория:Наполи футболистара]] [[Категория:ПСЖ футболистара]] cwv9j6boksdu3kipgkrensptxggvlix 2 58912 430369 2026-08-21T17:57:39Z Kazan Zabur 2.0 21794 Kazan Zabur 2.0 [[Кыттааччы:Kazan Zabur 2.0/Нуучча тыла]] сирэй аатын маннык [[Кыттааччы:Kazan Zabur 2.0/Нууландчча тыла]] уларыппыт 430369 wikitext text/x-wiki #утаарыы [[Кыттааччы:Kazan Zabur 2.0/Нууландчча тыла]] 2zkg0h4vv9odtspu5hdgn4nqbna4pac 0 58913 430371 2026-08-21T22:08:48Z Ojkhol 24881 "'''Шахурдина Галина Никитична''' — САССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ. 1947 сыллаахха тохсунньу 25 күнүгэр төрөөбүт. [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:Мелодистар]] [[Категория:Мелодист дьахталлар]] [[Категория:1947 сыллаахха төрөөбүттэр]] Кате..." саҥа сирэй оҥоһулунна 430371 wikitext text/x-wiki '''Шахурдина Галина Никитична''' — САССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ. 1947 сыллаахха тохсунньу 25 күнүгэр төрөөбүт. [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:Мелодистар]] [[Категория:Мелодист дьахталлар]] [[Категория:1947 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:Тохсунньу 25 күнүгэр төрөөбүттэр]] a32brnroakf657jw4bef6ujilc7l46s 430372 430371 2026-08-21T22:10:23Z Ojkhol 24881 430372 wikitext text/x-wiki '''Шахурдина Галина Никитична''' — саха ырыаһыта, мелодия айааччыта, САССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ. [[1947 сыл|1947]] сыллаахха [[тохсунньу 25]] күнүгэр төрөөбүт. 2023 сыллаахха [[ыам ыйын 27]] күнүгэр 76 сааһыгар өлбүт. [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:Мелодистар]] [[Категория:Мелодист дьахталлар]] [[Категория:1947 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:Тохсунньу 25 күнүгэр төрөөбүттэр]] eguzjh05r3232b205shujvy91a230lt