Бикипиэдьийэ sahwiki https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D2%AF%D1%80%D2%AF%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D1%80%D1%8D%D0%B9 MediaWiki 1.47.0-wmf.16 first-letter Миэдьийэ Аналлаах Ырытыы Кыттааччы Кыттааччы ырытыыта Бикипиэдьийэ Бикипиэдьийэ ырытыыта Билэ Билэ ырытыыта MediaWiki MediaWiki-ни ырытыы Халыып Халыыбы ырытыы Көмө Көмөнү ырытыы Категория Категорияны ырытыы TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 6360 430388 416503 2026-08-22T21:57:49Z Ojkhol 24881 /* Олунньу */ 430388 wikitext text/x-wiki {{alsonumber|1922}} {{Сыллар|1922}} '''1922''' сыл. == Түбэлтэлэр == === Тохсунньу === * [[Тохсунньу 4]] — Саха сиринээҕи губревком [[Дьокуускай уокуругун улуустара|Дьокуускай уеһыгар]] (киин улуустарга) уонна [[Дьокуускай]]га байыаннай балаһыанньа биллэрбит. * [[Тохсунньу 6]] — [[Москуба]]ҕа Наркомнац коллегията ''Саха автономнай уобалаһын'' тэрийэргэ быһаарбыт. * [[Тохсунньу 10]] — Үрүҥ этэрээттэрэ [[Амма (улуус киинэ)|Амма солобуодатын]] төгүрүктээбиттэр. [[Амма (улуус киинэ)|Амма]] гарнизонугар 382 киһи баара, хамандыырдара — венгр [[Котрус Карл Мартонович|Карл Котрус]]. Осада 4 ый устата буолбут. * [[Тохсунньу 11]] — 14 саастаах [[Канаада]] олохтооҕо Леонард Томпсон аан дойдуга бастакынан [[диабет]]ы утары эми — ''инсулины'' ылбыт. * [[Тохсунньу 21]] — РКП(б) киин кэмитиэтин политбюротун мунньаҕа буолбут, онно Саха уобалаһыгар автономияны биэрэр туһунан боппуруос көтөҕүллүбүт. Политбюро чилиэннэрин ыйытыыга [[Ленин|Владимир Ленин]] ону кытта сөбүлэһэрин биллэрбит. ВЦИК бөрөсүүдьүмүгэр түмүктүүр быһаарыыны ыларыгар ыытар туһунан уураах ылбыттар. * [[Тохсунньу 23]] — [[Сэбиэттэр Саха сиринээҕи бастакы уйуостааҕы сийиэстэрэ]] саҕаламмыт. Сийиэс тохсунньу 27 күнүгэр түмүктэммитэ. Сийиэскэ Саха сирин автономията, бандьыыттааһыны утары охсуһуу, [[Волга]] тардыытыгар олорор сутаабыт дьоҥҥо көмө уонна экэниэмикэ саҥа бэлиитикэтэ (НЭП) ырытыллыбыттар. === Олунньу === * [[Олунньу 7]] — 5-с Кыһыл знамялаах аармыйа Реввоенсоветын уурааҕынан [[Иннокентий Михайлов]] - Харачаас сахалартан бастакынан Кыһыл Знамя уордьанын ылбыт. [[Амма (улуус киинэ)|Амма солобуодатыттан]] улахан суолталаах илдьити [[Дьокуускай]]га тиэрдэр сэрэхтээх сорудаҕы толоро барбыт үс киһиттэн кини соҕотох ордубут. * [[Олунньу 10]] — Саха АССР конституциятын уонна "Саха АССР үлэһиттэрин бырааптарын уонна эбээһинэстэрин декларациятын" бырайыактарын биһирээбит Саха күбүөрүнэтин Сэбиэттэрин бастакы суһал мунньаҕа буолбут. * [[Олунньу 21]] — ВЦИК бөрөсүүдьүмэ РСФСР иһинэн Саха АССР тэрийэр туһунан уураах таһаарбыт. Уураахха өрөспүүбүлүкэ кыраныыссатын быһаарар үлэ ыытыллыахтааҕа ыйыллыбыт. Иккис сиһилии уураах муус устар 27 күнүгэр тахсыбыта<ref>{{Кинигэ|автор=И.А. Аргунов, С.Н. Васильев и др.|заглавие=40 лет Якутской автономии|место=Якутск|издательство=Якутское книжное издательство|год=1962|страницы=21|страниц=191}}</ref>. * [[Олунньу 28]] — Бандьыыттааһын тэнийбитинэн сибээстээн [[Дьокуускай]] куоратыгар осаднай балаһыанньа биллэриллибит. * [[Олунньу 28]] — [[Эгиипэт]] Британияттан тутулуга суоҕун туһунан биллэриллибит. === Кулун тутар === * [[Кулун тутар 2]] — [[Дьокуускай]]га соҕурууттан [[Строд Иван Яковлевич|Иван Строд]] хамандыырдаах 200 киһилээх кыһыл этэрээт кэлбит. * [[Кулун тутар 2]] — [[Чурапчы]] сэлиэнньэтигэр саха интеллигенциятын сийиэһэ саҕаламмыт, [[кулун тутар 12]] күнүгэр түмүктэммит. Сийиэс ''Саха уобалаһын норуотун быстах кэмҥэ салайыыны'' талбыт ([[ВЯОНУ|ВЯОНУ - Временное Якутское областное народное управление]]). Большевиктары утары охсуһарга, [[Саха уобалаһа|Саха уобалаһыттан]] үүрэргэ быһаарыммыттар. * [[Кулун тутар 6]] — [[Каландаришвили Нестор|Нестор Каландаришвили]] уонна кини штабын дьоно [[Табаҕа]] уонна [[Төхтүр_(Хаҥалас_улууһа)|Төхтүр]] икки ардыларыгар тоһуурга түбэһэн өлбүттэр. Сарсыарда 5 чааска Каландаришвили [[Төхтүр]]тэн арахпыт, онтон 9 чааска [[Дьокуускай]]га [[Табаҕа]]ттан илдьит киһи кэлэн быһылаан туһунан биллэрбит. [[Табаҕа]]ттан 8 биэрэстэлээх сиргэ өрүс тас үөһүн (протока) икки кытылыгар оҥоһуллубут тоһуурга 100 кэриҥэ киһилээх, 100-чэ сыарҕалаах эшелон түбэспит. Быыһаммыт дьон сабаҕалааһыннарынан үрүҥ бандьыыттар ахсааннара 300-тэн тахса үһү. * [[Кулун тутар 10]] ** [[Широких-Полянскай Сергей Юльевич|Сергей Широких-Полянскай]] Дьокуускайга кэлбит. ** кулун тутар 10-11 түүнүгэр РКП (б) губбюротун мунньаҕар Губбюро урукку салалтатын туоратыы түмүгэр Саха сирин салалтата уларыйбыта. Лебедевтээх "триумвираттарын" оннугар Бараахаптаах буолбуттара. Ойууунускай ахтарынан, Строд хамаандалаах красноармеецтар хоско көтөн түһэн тройканы арестыыллар. Строд икки илиитигэр наганнаах. Аныгы устуоруктар бу кэнниттэн Саха сиригэр ыытыллыбыт бэлиитикэни "Гуманная политика Барахова" диэн ааттыыллар. * [[Кулун тутар 11]] — [[Дьокуускай]]га кыһыл сэбилэниилээх күүстэр командующайдара [[П.Ф. Савлук]] дьаһалынан [[Саха күбүөрүнэтэ|Саха күбүөрүнэтин]] сорох салайааччылара хаайыллыбыттар — губбюро сэкирэтээрэ [[Лебедев Георгий Иванович|Г.И. Лебедев]], политуправление (губчека?) бэрэстээтэлэ [[Агеев Андрей Васильевич|А.В. Агеев]] уонна штаб начаалынньыга (ревтрибунал бэрэстээтэлэ?) [[Козлов Алексей Григорьевич|А.Г. Козлов]]. Ол туһунан [[Исидор Барахов]] Сиббюроҕа телеграммалаабыт. Хаайыллыбыт дьон диктатордыы толоос дьайыылара, хабыр-кырыктаах сыһыаннара олохтоох дьону бэйэлэрин утары туруорбуттар, ол түмүгэр өрөбөлүүссүйэни утары өрө туруу үоскээбит. Холобура, Козлов [[тохсунньу 2]] күнүнээҕи бирикээһинэн үрүҥнэргэ утарыласпатах олохтоох дьонтон биэстэн биирин расстреллыырга дьаһайбыт эбит. Сотору Саха сиригэр үрдүкү былааһы Ревком ылбыт, бэрэстээтэлэ — [[Былатыан Ойуунускай]], чилиэннэрэ — [[Исидор Барахов]], [[Степан Аржаков]], [[Донской_Семен_Николаевич_(иккис)|Семен Донской]]. * [[Кулун тутар 12]] ** Дьокуускайга куорат хомуньуустары уопсай мунньаҕа буолбут. [[Савлук Петр Федорович|П.Ф. Савлук]] тыл эппит, 11 чыыһыла түүнүгэр былаастан туоратыллыбыт "триумвират" сыыһа дьаһаллары ылан нэһилиэнньэни сэбиэскэй былааһы утары туруорбутун кэпсээбит<ref>ПА ЯОК, ф.3, оп.20, д.14, л.71</ref> ** [[кулун тутар 2]] күнүгэр [[Чурапчы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Чурапчы]] сэлиэнньэтигэр саҕаламмыт саха интеллигенциятын сийиэһэ түмүктэммит. Сийиэс Саха уобалаһын норуотун быстах кэмҥэ салайыыны талбыт ([[ВЯОНУ]] - Временное Якутское областное народное управление). Бассабыыктары утары охсуһарга, Саха уобалаһыттан үүрэргэ быһаарыммыттар. * [[Кулун тутар 12]] — [[Грузия]], [[Армения]] уонна [[Азербайдьан|Азербайджан]] ЗСФСР диэн федеративнай өрөспүүбүлүкэни олохтообуттар, бу өрөспүүбүлүкэ [[Сэбиэскэй Социалистыы Республикалар Сойуустара|ССРС]] састаабыгар киирбитэ. * [[Кулун тутар 16]] — [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Арассыыйаҕа бастайааннай бэрэстэбиитэлистибэтэ]] аан бастаан арыллыбыта. * [[Кулун тутар 17]] — Капитан [[Николай Хапилин]] баһылыктаах үрүҥ этэрээт [[Булуҥ (сэлиэнньэ, Булуҥ улууһа)|Булуҥу]] ылбыт. * [[Кулун тутар 18]] — [[Хохочой тоһуура]]: билиҥҥи Бүлүү улууһугар Хохочой сиригэр кыһыллар 19 киһилээх В. Шатаев хамандыырдаах этэрээттэрэ бастаанньыттар тоһуурдарыгар түбэспитэ. * [[Кулун тутар 18]] сыллаахха ''Г.С. Слепцов'' ([[Үөһээ Халыма улууһа|Үөһээ Халыма улууһун]] кулубата) баһылыктаах үрүҥнэр [[Хаһаачыйа]] сэлиэнньэтин ылбыттар. Бу дьон капитан ''Н.П. Хапилин'' этэрээтигэр киирсэллэр эбит. * [[Кулун тутар 26]] — [[Тулагы-Киллэм нэһилиэгэ|Тулагы нэһилиэгин]] туһугар икки күннээх кыргыһыы саҕаламмыт. [[Строд Иван Яковлевич|Иван Строд]] 300 киһилээх кыһыл этэрээтэ 620-ҕэ диэри киһилээх [[Илья Канин]] үрүҥ этэрээтин атакалаабыт. Үрүҥнэртэн 200-чэ киһи өлбүт, кыһыллартан — 32 киһи өлбүт, 35 киһи бааһырбыт. * [[Кулун тутар 28]] — Дьокуускай чугаһыгар Маҥан туһаайыытынан Намсыыр күөлгэ кыһыллары кытта үрүҥ бастаанньыттар кыргыспыттар. Хотторон баран I Үөдэй нэһилиэгин Спасскай таҥаратын дьиэтигэр 100-чэ киһилээх этэрээт түспүт. Хамандыыр — Турнин диэн саха киһитэ. * [[Кулун тутар 30]] — Саха уобалаһын Гражданскай управлениетын баһылыга П. А. Куликовскай хадаатайынан Приамурье кэмнээх бырабыыталыстыбата Саха уобалаһа киниэхэ бас бэринэрин туһунан уураах таһаарбыт. === Муус устар === * [[Муус устар 3]] — [[Иосиф Сталин]] РКП(б) Киин кэмитиэтин бастакы генеральнай сэкиритээрэ буолбут. * [[Муус устар 10]] — [[Генуэтээҕи кэмпириэнсийэ]] саҕаламмыт (ыам ыйын 19 диэри). * [[Муус устар 13]] — [[Каландаришвили Нестор|Каландаришвилины]] кытта тоһуурга ([[кулун тутар 6]] күнүгэр) түбэһэн өлбүттэр тиһиктэрэ бэчээттэммит. * [[Муус устар 14]] — бу күн Саха күбүөрүнэтин сэбилэниилээх күүстэрин командующайа оперативнай дааннайдарынан «баандалар» ахсааннара: :Бастакы хайысха — Покровскай учаастага — Николаев баандата, 300 киһилээх, [[Хачыкаат|Хачыкаакка]] бааллар. :Иккис — Павловскай учаастага — [[Тыллымы]] нэһилиэгэр 70-ча киһилээх баанда. Үксэ нууччалар, Шинков Иван салайааччылаах. Доҥоҥо (Павловскайтан 35 биэрэстэлээх сир) — 35 киһилээх этэрээт. [[Улуу-Сыһыы]] (20 биэрэстэ) — 40-ча киһилээх Скрябин диэн саха киһитэ хамандыырдаах этэрээт. Догдонинский наслег (Хаар балаҕан диэн сир) — 50 киһи. Бу этэрээттэр штаабтара Хаптаҕай нэһилиэгин Харыйалаах диэн сиригэр баар эбит, манна өссө 200-чэ киһи. :Үһүс — [[Маҥан]] учаастага — Намсыыр күөлгэ кулун тутар 28 күнүгэр хотторон баран [[I Үөдэй]] нэһилиэгин Спасскай таҥаратын дьиэтигэр 100-чэ киһилээх этэрээт түспүт. Хамандыыр — Турнин диэн саха киһитэ. :Барыта Дьокуускай тула 1500 бандьыыт баар диэн суруллубут. [[Амма|Аммаҕа]], [[Бүлүү уокуруга|Бүлүүгэ]], [[Верхоянскай]]га уонна Халымаҕа хас киһи баара биллибэт диэн суруллубут. * [[Муус устар 18]] — [[Бүлүү улууһа|Бүлүү уеһын]] Хохочой сиригэр [[Орто Бүлүү улууһа|Орто Бүлүүгэ]] баран испит хомсомуол этэрээтэ үрүҥнэр тоһуурдарыгар түбэһэр. 19 киһилээх этэрээттэн икки эрэ киһи тыыннаах хаалар. * [[Муус устар 20]] — Сэбиэскэй бырабыыталыстыба [[Соҕуруу Осетия |Соҕуруу Осетия автономиялаах уобалаһын]] Грузия ССР иһинэн үөскэппит. * [[Муус устар 22]] — [[Дьокуускай]]га хомуньуус баартыйа бюротун бөрөсүүдьүмүн мунньаҕар [[Саха уобалаһа]] мантан инньэ ''Аптанымыйалаах Социалистыы Сэбиэскэй Өрөспүүбүлүкэ'' буоларын туһунан ''Манифест'' ылыныллыбыта. Бу иннинэ [[1920]] сыллаахха Сибиирдээҕи кыһыл былаас быһаарыытынан Саха сирэ бастаан Иркутскай уобалас оройуона буола сылдьыбыта. Онтон бу намыһах статуһу уонна кыһыл террору сөбүлээбэккэ Саха сиригэр утарсыы үөскээбитин иһин (онтон сүрүннэрэ альтернативнай бырабыыталыстыба — [[ВЯОНУ]] — тэриллиитэ), түмүгэр, Саха сирэ бастаан төттөрү уобалас аатын ылбыта, онтон [[Дьокуускай]]га бу манифест ылыллан, аҕыйах хоноот [[муус устар 27]] күнүгэр Саха АССР олохтонуутун туһунан Арассыыйа сүрүн былаастара [[Москуба]]ҕа анал дэкириэт (сокуон) таһаараллар. Онон сибээстээн Сэбиэскэй былааһы утары өрө турбут дьон эйэлээх үлэҕэ көһөр буоллахтарына кинилэргэ ''амнистия'' биллэриллибит. * [[Муус устар 24]] — [[Латвия]]ттан төрүттээх [[Байкалов Карл Карлович|Карл Байкалов]] (дьиҥнээх араспаанньата Некундэ) Саха уобалаһын сэриилэригэр [[Нестор Каландарашвили]] оннугар командующайынан ананан Дьокуускайга кэлэр. Кини кэлбитин кэннэ кыһыл былааһа олохтоохтор өрө турууларын утары хааннаах репрессияны уҕарыппыта, кэккэ эйэлээх миэрэлэри ылбыта. * [[Муус устар 27]] — Бүтүн Сойуустааҕы ЦИК дэкириэтинэн [[Саха АССР]] төрүттэммит — Саха сирин судаарыстыбаннаһа олохтоммут. Бу дэкириэтинэн Саха Сиригэр урукку [[Саха күбүөрүнэтэ|Саха күбүөрүнэтин]] сирдэрэ, Енисей губерниятын Хатанга-Анаабыр оройуона, Киренскай уезд Өлүөхүмэ-Сунтаар буолаһа, [[Хотугу Муустаах далай|Хотугу Муустаах акыйаан]] илиҥҥи кэтирээһин 84 уонна 140 кыраадыстарын ыккардыгар сытар бары арыылара уонна Камчаатка уобалаһын Охуоскай уезда киирбиттэр. === Ыам ыйа === * [[Ыам ыйын 9]] — Бүтүн Русь патриархын Тихоны дьиэтигэр хаайбыттар. * [[Ыам ыйын 14]] — Башкирия киинэ [[Стерлитамак]]тан [[Уфа]] куоракка көһөрүллүбүт. * [[Ыам ыйын 19]] — Арассыыйа хомсомуолун кэмпириэнсийэтигэр пионер этэрээттэрин тэрийии туһунан быһаарыы ылыныллыбыт. [[Сэбиэскэй Сойуус|Сэбиэскэй Сойууска]] пионер тэрилтэтэ олохтоммут күнүнэн ааҕыллар. * [[Ыам ыйын 20]] — Ленин Дзержинскэйгэ "өрөбөлүүсүйэни утарар" суруйааччылары кыраныысса таһыгар ыытар туһунан сорудах биэрбит. * [[Ыам ыйын 21]] — [[Киллэм (Тулагы-Киллэм нэһилиэгэ)|Киллэмнээҕи]] кыргыһыы буолбут, үрүҥнэр кыайтарбыттар. * [[Ыам ыйын 26]] — ''Автономнай өрөспүүбүлүкэ'' биллэриллибитэ биир ый ааспытын кэннэ [[Дьокуускай]] куоратыттан осаднай балаһыанньа уһуллубут. Саха сиринээҕи Губбюро [[Исидор Барахов]] национальнай бэлиитикэ туһунан тезистэрин ылыммыт. * [[Ыам ыйын 27]] — Саха АССР Өрөпкүөмүн уурааҕынан Саха АССР норуот хамыһаардара (билиҥҥиннэн миниистирдэр) анаммыттара. * [[Ыам ыйын 29]] — Саха АССР Өрөпкүөмүн бөрөсүүдьүмүн уурааҕынан [[Былатыан Ойуунускай]] баһылыктаах бастакы национальнай сэбиэскэй бырабыыталыстыба — [[Саха АССР Совнаркома]] — тэриллибитэ уонна бэс ыйын 1 күнүттэн үлэлиэхтээҕэ этиллибитэ. Совнаркомҥа киирэр норуот хамыһаардара икки хонук эрдэ анаммыттара<ref>{{Кинигэ|ответственный=Л.С. Лепчикова и др.|заглавие=Правительство Республики Саха (Якутия): Вехи истории, 1922-2008|место=Якутск|год=2009|страниц=300|страницы=16}}</ref>. === Бэс ыйа === * [[Бэс ыйын 1]] — ВЦИК дэкириэтигэр олоҕуран, ыам ыйын 29 күннээҕи Саха АССР Өрөпкүөмүн бөрөсүүдьүмүн уурааҕынан [[Былатыан Ойуунускай]] баһылыктаах бастакы национальнай сэбиэскэй бырабыыталыстыба — [[Саха АССР Совнаркома]] — үлэтин саҕалаабыта. * [[Бэс ыйын 1]] — Алтаай күбүөрүнэтиттэн араарыллан Ойрот автономиялаах уобалаһа олохтоммут (кэлин [[Алтаай Өрөспүүбүлүкэтэ]]). * [[Бэс ыйын 9]] уонна 10 күннэригэр [[Арҕаа Хаҥалас |Арҕаа Хаҥалас]] [[Төхтүр (Хаҥалас улууһа)|Төхтүр]]үгэр кыһыллар уонна үрүҥнэр ыккардыларыгар улахан суолталаах [[Төхтүр кыргыһыыта|кыргыһыы]] буолбута. Түмүгэр бастаанньыстар соҕуруу бөлөхтөрө ыһыллыбыта, кыһыл Дьокуускайга соҕурууттан суоһуур куттал суох буолбута. * [[Бэс ыйын 10]] — [[Төхтүр нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)|Төхтүрдээҕи]] кыргыһыы буолбут, үрүҥнэр соҕурууҥҥу бөлөхтөрө урусхалламмыт. * [[Бэс ыйын 14]] — [[Иркутскай]]тан [[Дьокуускай]]га түөрт борохуотунан уопуттаах [[Кыһыл Аармыйа]] чаастара кэлбиттэр — 226 Петроградскай полк 2-с батальона, 7-с Сибиирдээҕи хомуур этэрээт, артиллерия батареята, [[Өлүөнэ]]тээҕи байыаннай флотилия уонна телефоно-строительнай батальон. Кинилэри кытары [[Москуба]]ттан [[Максим Аммосов]] кэлсибит. * [[Бэс ыйын 16]] — [[Ньурба]] сэлиэнньэтигэр Нюрбинка үрэҕин өттүттэн Петр Павлов салалталаах 300-чэ кэриҥэ киһилээх бастаанньыстар этэрээттэрэ кэлбит. [[Наумов Василий Иванович|Василий Иванович Наумов]] салалталаах [[Ньурба]] олохтоох дружината 4 күн устата сэлиэнньэни туран биэрбэтэх. Ол кэннэ кинилэргэ көмөҕө [[З.Г. Пясталов]] хамандыырдаах Сибиир ОГПУ-тун 80-с дивизионун 48 киһилээх этэрээтэ Өлүөхүмэттэн кэлбит, бүлүмүөттээх буолан бастаанньыстары Ньурба тулатыттан судургутук үүрбүттэр. Пясталов этэрээтэ [[Ньурба]]ны босхолоон баран [[Бүлүү (өрүс)|Бүлүү өрүһүн]] устунан аллара айаннаабыт. * [[Бэс ыйын 21]] — [[Никольскай_(Нам_улууһа)|Никольскай]]дааҕы кыргыһыы буолбут. 226 Петроградскай полк [[Нам улууһа|Нам улууһун]] [[Никольскай_(Нам_улууһа)|Никольскайын]], улуус киинин [[Нам_(улуус_киинэ)|Конта-Креһы]], [[Граф Биэрэгэ (Нам улууһа)|Граф Биэрэгин]] босхолообут. Кыргыһыы түмүгэр үрүҥнэр хотугу бөлөхтөрө урусхалламмыт, 400-кэ тиийэ киһи өлбүт, биир оччо билиэҥҥэ түбэспит. * [[Бэс ыйын 24]] — Өрөспүүбүлүкэ өрөпкүөмүн бэрэстээтэлэ П. А. Ойуунускай байыаннай хирург [[Скрябин Иван Николаевич|Иван Скрябины]] Саха өрөспүүбүлүкэтин доруобуйатын харыстабылын сэбиэдиссэйинэн аныыр (кэлин Саха АССР доруобуйа харыстабылыгар бастакы наркома буолар). Бу [[Илин Хаҥалас улууһа|Илин Хаҥалас]] Дьөппөнүттэн төрүттээх киһи [[Бастакы аан дойду сэриитэ|Бастакы аан дойду сэриитин]] кыттыылааҕа, ньиэмэс билиэнигэр сылдьыбыт киһи этэ. * [[Бэс ыйын 29]] — [[Ефим Курашов]] хамандыырдаах кыһыл этэрээт [[Майа]] сэлиэнньэтин ылбыт. === От ыйа === * [[От ыйын 2]] — кулун тутарга былаастан туоратыллыбыт Г.И. Лебедев уонна А.В. Агеев өрөспүүбүлүкэттэн Сибииргэ барбыттарын кэннэ [[Аммосов Максим Кирович|Максим Аммосов]] Сиббюроҕо тэлэгирээмэ биэрэн сэрэппит: "... много авантюризма, карьеризма, отнеситесь осторожно"<ref>НА ЯОК, ф.3, оп. 164, д.26А, л.1</ref>. * [[От ыйын 3]] — А.А. Гоголь хамандыырдаах кыһыл этэрээт [[Булуҥ (сэлиэнньэ, Булуҥ улууһа)|Булуҥу]] ылбыт. * [[От ыйын 5]] — Кыһыллар [[Чурапчы]] сэлиэнньэтин ылбыттар. Үрүҥнэр [[Амма_(улуус_киинэ)|аммалыыр]] суолунан күрэммиттэр. * [[От ыйын 8]] — [[Строд Иван Яковлевич|Иван Строд]] хамандыырдаах кыһыл этэрээт [[Бүлүү (куорат)|Бүлүү куоратын]] осадатын устубут. * [[От ыйын 9]] — И.П. Мизин хамандыырдаах кыһыл этэрээт [[Уус-Майа улууһа|Уус-Майа]] сэлиэнньэлэрин [[Петропавловскай (нэһилиэк)|Петропавловскайы]], [[Уус Майа]]ны, Троицкайы босхолообут. * [[От ыйын 11]] — атыыһыт [[Кушнарев Петр Апексимович|Петр Кушнарев]] Чурапчыга ыстааптанан олорор ВЯОНУ бэрэссэдээтэлэ, Саха уобалаһын салайааччытыгар Петр Куликовскайга Эмиэрикэттэн суругар Саха сирин уопсастыбаннаһын көрдөһүүтүн толорон үбүнэн көмөлөһүөх буолбут. === Атырдьах ыйа === * [[Атырдьах ыйын 1]] — "Автономная Якутия" хаһыат маҥнайгы нүөмэрэ тахсыбыт. Билигин "[[Якутия (хаһыат)|Якутия]]" диэн ааттаах. * [[Атырдьах ыйын 1]] — [[Литва|Литва Өрөспүүбүлүкэтин]] бастакы Конституцията олоххо киирбит. * [[Атырдьах ыйын 11]] — Саха сирин баартыйатын уобаластааҕы пленумун бюротугар "повстанчествоҕа" кыттыбыттарга, ону тэҥэ "кыһыл бандьыыттааһыҥҥа" буруйдаммыт дьоҥҥо миэрэ ылар туһунан боппуруос көрүллүбүт. Бу саҥа былаас олохтоохтору бэйэтигэр тардар тэрээһиннэриттэн биирдэстэрэ этэ. * [[Атырдьах ыйын 12]] — [[Саха АССР]] Совнаркома "Өрөспүүбүлүкэ бары оскуолаларыгар саха тылын киллэрии туһунан" уураах ылыммыт. * [[Атырдьах ыйын 22]] — Норуот хамыһаардарын Сэбиэтэ (Совнарком) оскуолаларга барытыгар саха тылын үөрэтии туһунан Уураах таһаарбыт. ** Бүлүү педучилищета (кэллиэһэ) үөскээбит күнэ. Бу күн Саха сирин Наркомпроһун кэллиэгийэтин ыйааҕынан Бүлүү куоратын 2-с сүһүөх оскуолата “Бүлүүтээҕи педагогическай хайысхалаах 2-с сүһүөх оскуолата” диэн ааттаммыт<ref>[https://edersaas.ru/b-l-peduchilishhetyn-100-syllaah-b-l-j-n-belietiirge-k-l-r-b-l-h-terilinne/ Бүлүү педучилищетын 100 сыллаах үбүлүөйүн бэлиэтииргэ көҕүлүүр бөлөх тэрилиннэ]</ref>. 1926 сыл сэтинньи 26 күнүгэр Саха АССР Совнаркомун быһаарыытынан педагогическай техникум буолбута. * [[Атырдьах ыйын 30]] — [[Владивосток]]тан Лаамы кытылын диэки үрүҥ генерал [[Пепеляев Анатолий Николаевич|Анатолий Пепеляев]] экспедиционнай корпуһа арахпыт. === Балаҕан ыйа === * [[Балаҕан ыйын 5]] — [[Манчаары Баһылай|Манчаары]] культурнай-сырдатар уопсастыба аата "[[Саха омук (уопсастыба)|Саха омук]]" диэҥҥэ уларытыллыбыт. Бэрэстээтэл — [[Леонтьев Василий Никанорович|Василий Леонтьев]]. * [[Балаҕан ыйын 6]] — Үрүҥ генерал [[Пепеляев Анатолий Николаевич|Анатолий Пепеляев]] 650 киһилээх десана [[Айаан|Айааҥҥа]] түспүт. Кинилэргэ корнет [[Михаил Коробейников]] 250 киһилээх өрө турааччылар тобохторун кытары холбоспут. * [[Балаҕан ыйын 15]] — [[Совнарком]] «Өрөспүүбүлүкэ санитарнай уорганнарын туһунан» диэн дэкириэти ылыммыт, бу күн Арассыыйаҕа санэпид сулууспа үөскээбит күнүнэн ааҕыллар. * [[Балаҕан ыйын 16]] — [[А.В. Панкратов]] хамандыырдаах кыһыл этэрээт [[Верхоянскай]] куоратын ылбыт. Үрүҥнэр [[Өймөкөөн]] диэки күрэммиттэр. === Алтынньы === * [[Алтынньы 11]] — Совнарком дэкириэтинэн саҥа харчы — червонец — киллэриллибит. * [[Алтынньы 19]] — [[Саха АССР]] ревкомун пленарнай мунньаҕа буолбут. [[Пепеляев Анатолий Николаевич|Генерал Пепеляев]] баһылыктаах сэрии [[балаҕан ыйын 8]] күнүгэр [[Айаан]] пордун ылбытын, Саха сиригэр киирбитин уонна киниттэн көмүскэнии туһунан кэпсэппиттэр. [[Якнарревдот]] диэн баартыйата суох олохтоохтортон турар этэрээттэри тэрийэр туһунан быһаарбыттар. * [[Алтынньы 25]] — Иероним Уборевич хамандыырдаах Уһук илин өрөспүүбүлүкэтин аармыйата [[Владивосток]]ка киирбит, манан Арассыыйаҕа Гражданскай сэрии сүрүн кыргыһыылара түмүктэммиттэр. === Сэтинньи === * [[Сэтинньи 1]] — Арассыыйа Федерацията Саха сиригэр [[автономия]] олохтоммутунан сибээстээн [[Түүлээх (табаар)|түүлээҕи]] Арассыыйаҕа ыыппакка оннугар хаалларарга быһаарбыт. * [[Сэтинньи 1]] — [[Осман Импиэрийэтэ|Осман Импиэрийэтин]] бүтэһик султана Мехмед VI бүрүстүөлүттэн батыммыт уонна дойдутуттан көскө барбыт. Инньэ гынан 6 үйэлээх Осман Импиэрийэтэ эһиллибит. * [[Сэтинньи 4]] — [[Эгиипэт|Эгиипэккэ]] ''Ыраахтааҕылар хочолоругар'' [[Британия]] археолога Говард Картер уонна кини дьоно Тутанхамон фараон көмүүтүн булбуттар. Сотору кэминэн гробницаны арыйыыга сылдьыбыт сорох дьон өлбүттэрин кэнниттэн "фараон кырыыһын" туһунан сурах тарҕаммыт. Ол эрээри гробницаны арыйсыбыт дьон баһыйар үксүлэрэ кырдьар саастарыгар диэри тиийбиттэрэ. * [[Сэтинньи 15]] — ВЦИК уурааҕынан Уһук Илиҥҥи өрөспүүбүлүкэ ({{lang-ru|Дальневосточная республика - ДВР}}) РСФСР састаабыгар киирбит. Бу өрөспүүбүлүкэ 1920 сыллаахха Дьоппуону кытары сэриилэспэт туһуттан буфер быһыытынан төрүттэммитэ. * [[Сэтинньи 17]] — Читааҕа кииннээх [[Уһук Илин Өрөспүүбүлүкэтэ|Уһук Илин Өрөспүүбүлүкэтин]] бырабыыталыстыбата Сэбиэскэй Арассыыйалыын сойуустаһар туһунан быһаарыныы ылыммыт. Бу бутуурдаах соҕус түгэн, тоҕо диэтэххэ, икки хонук иннинэ [[сэтинньи 15]] күнүгэр Сэбиэскэй Арассыыйа бырабыыталыстыбата (ВЦИК) өрөспүүбүлүкэни бэйэтигэр уобалас бырааптаах ылар туһунан уураах таһаарбыта. Бу судаарыстыбаҕа Чита куорат таһынан билиҥҥи Бүрээтийэ сирдэрэ, Хабаровскай кыраай (ол иһигэр сахалар олорор Үттэрэ), Приморскай кыраай сирдэрэ киирэллэрэ, оттон былыргыттан Саха сирин кытта ситимнээх [[Охуоскай]], [[Айаан]] байҕал пуортара уонна билиҥҥи [[Магадаан уобалаһа|Магадаан уобалаһын]] байҕалын кытыла бу өрөспүүбүлүкэ "хонтуруоллуур" сирдэрин быһыытынан ааҕыллаллара. Лев Троцкай хомсомуол сийиэһигэр ыччаты «наука гранитын кириҥ» диэн тута киэҥник тарҕаммыт ыҥырыытын таһаарбыт. === Ахсынньы === * [[Ахсынньы 13]] — Закавказье Сэбиэттэрин 1-кы сийиэһэ ([[Баку]]) биир кэлим Закавказье Социалистическай Федеративнай Советскай Өрөспүүбүлүкэтин олохтообут. Бу өрөспүүбүлүкэ [[1936]] сыллаахха Азербайджан, Эрмээн уонна Грузия өрөспүүбүлүкэлэригэр арахсыбыта. * [[Ахсынньы 27]] — ''I Бүтүн Саха сиринээҕи сэбиэттэр учредительнай сийиэстэрэ'' саҕаламмыт, [[тохсунньу 19]] күнүгэр түмүктэммит. Сийиэскэ [[Саха АССР]] судаарыстыбаннай былааһын үрдүкү уорганнарын төрүттээбиттэрэ. ''[[Саха АССР Киин ситэриилээх кэмитиэтэ]]'' (ЯЦИК) талыллыбыт, бу өрөспүүбүлүкэҕэ үрдүкү былааһы тутар парламент (кини оннугар [[1938]] сыллаахха ''Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтэ'' тэриллибитэ, онтон [[1992]] сыллаахха — [[Ил Түмэн]]). Киин ситэриилээх кэмитиэт бэрэстээтэлинэн [[Былатыан Ойуунускай]] талыллыбыт, кини солбуйааччыта — [[Широких Алексей Дмитриевич|Алексей Широких]]. Ону кытары Саха АССР бырабыыталыстыбата тэриллибит, бэрэстээтэлэ — [[Исидор Барахов]], кини солбуйааччыта — [[Донской Семен Николаевич (бастакы)|Семен Донской-1]]. * [[Ахсынньы 22]] — [[Губревком]] дьаһалынан [[Дьокуускай]]га [[Дьокуускайдааҕы Күбүөрүнэ архыыба|Күбүөрүнэ архыыба]] тэриллибит. * [[Ахсынньы 27]] — ''I Бүтүн Саха сиринээҕи сэбиэттэр учредительнай сийиэстэрэ'' саҕаламмыт, [[тохсунньу 19]] күнүгэр түмүктэммит. Сийиэскэ [[Саха АССР]] судаарыстыбаннай былааһын үрдүкү уорганнарын төрүттээбиттэрэ. ''[[Саха АССР Киин ситэриилээх кэмитиэтэ|Саха АССР Толоруулаах киин кэмитиэтэ]]'' (ЯЦИК) талыллыбыт, бу өрөспүүбүлүкэҕэ үрдүкү былааһы туппут парламент, кини оннугар [[1938]] сыллаахха ''Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтэ'' тэриллибитэ, онтон [[1992]] сыллаахха — [[Ил Түмэн]]. Толоруулаах киин кэмитиэт бэрэстээтэлинэн [[Былатыан Ойуунускай]] талыллыбыт, кини солбуйааччыта — [[Широких Алексей Дмитриевич|Алексей Широких]]. Ону кытары Саха АССР бырабыыталыстыбата тэриллибит, бэрэстээтэлэ — [[Исидор Барахов]], кини солбуйааччыта — [[Донской Семен Николаевич (бастакы)|Семен Донской-1]]. * [[Ахсынньы 29]] — түөрт сэбиэскэй өрөспүүбүлүкэ [[ССРС]] үөскүүрүн туһунан дуогабарга илии баттаабыттар (РСФСР, УССР, БССР, ЗСФСР). * [[Ахсынньы 30]] **[[Верхоянскай]] куоратын үрүҥнэр осадалаан саҕлаабыттар. Осада кэлэр сыл бэс ыйын ортотугар диэри салҕаммыт. ** ССРС диэн биир судаарыстыба үөскээбит. РСФСР, Украина ССР, Белорусия ССР уонна Закавказье СФСР киирбиттэр, киин куоратынан Москуба буолбут, бу түөрт өрөспүүбүлүкэ хаһан баҕарар сойуустан тахсар бырааптаахтара. == Төрөөбүттэр == * [[Дьячковскай Семён Федотович |Семён Федотович Дьячковскай]] — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, биллиилээх спортсмен. * [[Тохсунньу 3]] — [[Самсонов Владимир Парфеньевич|Владимир Самсонов]] — [[Аҕа дойду Улуу сэриитэ|Аҕа дойду Улуу сэриитин]] кыттыылааҕа, физика-математика билимин хандьыдаата, 40-тан тахса дьүкээбил уотун уонна магнитосфераны чинчийэр үлэ ааптара. Сэрии кэнниттэн СГУ физика-математика факультетын бүтэрбитэ. * [[Тохсунньу 14]] — [[Колмогоров Василий Андреевич|Василий Колмогоров]] — [[Иккис аан дойду сэриитэ|Иккис аан дойду сэриитин]] кыттыылааҕа, 1961—1977 сылларга ССКП [[Нам улууһа|Намнааҕы]] райкомун сэкирэтээрэ, кэлин [[Саха АССР]] салалтатыгар араас дуоһунастарга үлэлээбитэ, [[Нам улууһа|Нам]] уонна [[Кэбээйи улууһа|Кэбээйи]] улуустарын Ытык киһилэрэ. * [[Кулун тутар 12]] — [[Винокуров Захар Порфирьевич]] (1922—1957) — сахалартан биир бастакы композитор. * [[Кулун тутар 13]] — [[Кугультинов Давид Никитич|Давид Кугультинов]] — бэйиэт, Максим Горькай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата, Калмыкия народнай бэйиэтэ. * [[Муус устар 7]] — [[Кудряшов Николай Петрович|Николай Кудряшов]] (23.03.1973) — лейтенант, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа (1944). Буруйдааһыҥҥа түбэһэн, Дьоруой аата уонна бары наҕараадалара быһыллан (1953), биир сыл хаайыыга олоорон тахсан баран 1956 сыллаахха Саха сиригэр көһөн кэлбит, Амакинкаҕа үлэлэлээбит, Ньурбаҕа өлбүт. Өлбүтүн кэннэ, 2013 сыллаахха бары бырааптара чөлүгэр түспүт. * [[Муус устар 10]] — [[Габышев Николай Алексеевич]] (1922—1991) — саха сэбиэскэй кэминээҕи суруйааччыта, тылбаасчыт. * [[Муус устар 19]] — [[Данилов Софрон Петрович]] (1922—1993), саха норуодунай суруйааччыта. * [[Муус устар 25]] — Уус-Алдан [[Өнөр]]үгэр [[Кэриэйэ 1950-53 сыллардааҕы сэриитэ|Кэриэйэҕэ 1950-53 сс. буолбут сэрии]] кыттыылааҕа [[Иванов Николай Матвеевич|Николай Иванов]]. Аатырбыт лүөччүк, маршал Кожедуб штаабыгар сибээс отделениетын хамандыырынан сулууспалаабыт. * [[Ыам ыйын 13]] — [[Степанов Николай Саввич]] (1922—1992), Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа, Аҕа дойду улуу сэриитин кыттыылааҕа. * [[От ыйын 3]] — [[Докторов Петр Иванович]], экономика билимнэрин кандидата, культура үтүөлээх үлэһитэ. * [[Атырдьах ыйын 23]] — [[Софронов Степан Феоктистович|Феоктист Софронов]] (1980.09.15 өлб.) — хоһоонньут, прозаик, тылбаасчыт. Эрилик Эристиин аатынан литературнай бириэмийэ лауреата. * [[Балаҕан ыйын 4]] — [[Оконешникова Прасковья Ивановна |Прасковья Оконешникова]] — Саха АССР үтүөлээх учуутала, РСФСР норуоту сырдатыы туйгуна, Үлэ Кыһыл знамятын уордьанына кавалера. * [[Балаҕан ыйын 7]] — [[Жирков Семен Гаврильевич|Семен Жирков]] — РСФСР тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, тыа хаһаайыстыбатын бөдөҥ салайааччыта, тэрийээччитэ. Өр сылларга колхоз бэрэссэдээтэлинэн, ол кэннэ [[Таатта улууһа|Таатта улууһун]] Петр Алексеев аатынан совхоз салайааччытынан, Агрофирма Сүбэтин бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ. [[Таатта улууһа|Таатта]], [[Кэбээйи улууһа|Кэбээйи]] улуустарын Бочуоттаах олохтооҕо. * [[Балаҕан ыйын 14]] — [[Иванов Семен Александрович]], 1963—1965 сс. Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин бэрэсэдээтэлэ. * [[Ахсынньы 24]] — [[Аргунов Иван Александрович]] — (1922—1988), социолог-учуонай, суруналыыс, история билимнэрин кандидата. * [[Ахсынньы 26]] — [[Кузьмин Ариан Ильич]], космос сардаҥаларын үөрэппит физик-учуонай, билим салайааччыта, СГУ ректора, Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа. * [[Ахсынньы 27]] — [[Өлүөхүмэ улууһа|Өлүөхүмэ]] [[Ииннээх|Ииннээҕэр]] [[Кузьмин Ариан Ильич|Ариан Кузьмин]] (06.06.1996 өлб.) — космос сардаҥаларын үөрэппит физик-учуонай, билим салайааччыта, СГУ ректора, Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа. == Өлбүттэр == * [[Оросин Роман Иванович]] (1892—1922) — саха уопсастыбаннай диэйэтэлэ, суруксут. * [[Кулун тутар 28]] — Берлиҥҥэ бэлиитик Владимир Набокову (суруйааччы [[Набоков Владимир Владимирович|Набоков]] аҕатын) террористар өлөрбүттэр. * [[Муус устар 8]] — [[Андросов Иван Иннокентьевич|Иван Андросов]] (1891 төр.) — Байаҕантай улууһун Баайаҕа нэһилиэгиттэн төрүттээх Бастакы Аан Дойду сэриитин кыттыылааҕа, икки Георгиевскай кириэс кавалера. * [[Муус устар 19]] — [[Хохочой тоһуура|Хохочой тоһуурун]] тэрийбит бастаанньыстары сойуолаһыыга сэриилэһэ сылдьан [[Григорьев Дмитрий Михайлович (Мотуруос)|Дмитрий Григорьев (Мотуруос)]] өлбүт, Үөһээ Бүлүүттэн төрүттээх кыһыл байыас. * [[Ыам ыйын 6]] — [[Каландарашвили Нестор]], Саха Сиригэр Гражданскай сэрии кыттыылааҕа. Анархист. Дьокуускайга киирэн иһэн Табаҕа аттыгар тоһуурга түбэһэн өлбүт. * [[Сэтинньи 2]] — [[Ионов Всеволод Михайлович]] (1851—1922) — Украинаҕа Буча ыстаансыйаҕа этнограф, народниктар хамсааһыннарын чилиэнэ өлбүт. Сахалар сиэрдэрин-туомнарын үөрэппит, оскуолалары тэрийээччи уонна педагог быһыытынан биллибит киһи. * [[Сэтинньи 18]] — [[Марсель Пруст]] — [[Франция]] суруйааччыта уонна кириитигэ, [[Сүппүт кэми көрдөөн]] (''À la recherche du temps perdu'') диэн үлэ ааптара буоларынан ордук биллэр. == Литература == * {{книга|автор=Калашников А. А.|заглавие=Якутия. Хроника, факты, события: 1917-1953 г. ч.2|место=Дьокуускай|издательство=Бичик|год=2004}} [[Категория:1922]] 62s8w0kct2oglb336qz6pbg70nbh3bz 0 7350 430389 426437 2026-08-22T21:58:13Z Ojkhol 24881 /* Түбэлтэлэр */ 430389 wikitext text/x-wiki '''Олунньу 10''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 41-с күнэ. Сыл бүтүө 324 күн ([[ордук хонуктаах сыл]]га 325 күн) баар. == Бэлиэ күннэр == * {{Флагификация|ХНТ}} — Туораахтаах бобтуҥу үүнээйилэр (горох, соя, фасоль уо.д.а.) аан дойдутааҕы күннэрэ<ref>{{cite web|title=Всемирный день зернобобовых|url=http://undocs.org/ru/A/RES/73/251|publisher=ООН|date=2018-12-20|accessdate=2021-02-07|archive-date=2021-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127034345/http://undocs.org/ru/A/RES/73/251|deadlink=no}}</ref> * {{Флагификация|ХНТ}} — [[Аравия леопардын күнэ]] (A/RES/77/295) * {{Флагификация|Россия}} — Дипломатия үлэһитин күнэ * {{Флагификация|Россия}} — [[Александр Пушкин|Александр Сергеевич Пушкин]] кэриэстэбилин күнэ * {{Флагификация|Италия}} — Үүрүллүбүттэри уонна Фойба сиэртибэлэрин кэриэстиир күн (Giorno del ricordo). Иккис аан дойду сэриитин кэнниттэн Истрия уонна Далмация (Югославия) сирдэриттэн 230-350 тыһ. олохтоох итальянеһы күүһүнэн көһөрбүттэрэ. Бу күн 1947 сыллаахха Парижтааҕы эйэ сөбүлэҥинэн урукку Италия сирдэрэ Югославияҕа бэриллибиттэрэ * {{Флагификация|Эритрея}} — Фенкил күнэ. 1990 сыллаахха Эритрея сэриилэрэ Эфиопия сэриилэригэр ситиһиилээхтик кимэн киириилэрин бэлиэтииллэр == Түбэлтэлэр == * [[1258]] — Хулагу хаан [[монгуоллар]]а [[ислам]] эйгэтин сүрүн куоратын [[Багдад]]ы сэриилээн ылбыттар. Багдад букатын урусхалламмыт уонна хас эмэ үйэ тухары чөлүгэр түспэтэх. Манан ислам Көмүс үйэтэ түмүктэммит. * [[1355]] — [[Оксфорд]]ка, [[Ааҥгылыйа|Аангылыйа]]ҕа <!-- ҥ / н --> үнүбэрситиэт устудьуоннарын уонна олохтоохтор ыккардыларыгар, устудьуоннарга куһаҕан арыгыны куппуттарыттан сылтаан, кырыктаах охсуһуу тахсыбыт, үс хонук иһигэр 63 устудьуон уонна уһуйааччы өлбүт, олохтоохтортон отучча киһи суорума суолламмыт. Аангылыйа хоруола хамыыһыйа ыытан быһаарсыбытын түмүгэр куорат олохтоохторо буруйдаммыттар, мээр хаайыыга ыытыллыбыт. * [[1502]] — [[Васко да Гама]] [[Лиссабон]]тан (Португалия) [[Ииндийэ]]ҕэ иккис айаныгар аттаммыт. * [[1712]] — Уилличе омуктар [[Чилоэ]] арыыларга ([[Чиили]] атта) испанецтары утары өрө турбуттар. Ол саҕана [[Испания]] энкомьенде диэн ааттанар сокуонунан бигэргэтиллибит үгэстээҕэ: биирдиилээн дьон сэриилээн ылбыт омуктарын (христианнартан уратылары) үлэлэтэн байар-тайар бырааптаахтара, кулуттааһын биир көрүҥэ этэ. Кулуту бас билээччилэр энкомендерос диэн ааттаналлара. * [[1814]] — [[Наполеон сэриилэрэ]]: Франция хотугулуу-илин өттүэр баар Шампобере сэлиэнньэ аттынааҕы кыргыһыыга французтар 5 тыһыынча киһилээх куорпустара нууччалар уонна пруссактар 4 тыһыынча киһилээх сэриилэрин кыайбыт. Нуучча сэриитин баһылыга генерал-лейтенант Олсуфьев билиэҥҥэ түбэспит. * [[1846]] — Аангылыйа уонна сикхтэр ыккардыларынааҕы бастакы сэрии: Собраон аттынааҕы тиһэх кыргыһыыга [[Ост-Ииндийэ хампаанньата|Ост-Ииндийэ хампаанньатын]] аармыйата Пенджаб аармыйатын кыайбыт. * [[1906]] — [[Британия]]ҕа саҥа кылаастаах, туох баар атын хараабыллартан таһыччы күүстээх броненосец «Дредноут» ууга киллэриллибит. Сотору кэминэн атын дойдулар эмиэ маннык кылаастаах броненосецтары тутан "куоталаһан" барбыттара. * [[1917]] — [[Вашингтон|Вашингтоҥҥа]] ([[АХШ]]) суфражистар Үрүҥ дьиэ аттыгар кэлин "Чуумпу харабыллар" диэн ааттаммыт пикеты саҕалаабыттар. Мантан инньэ икки аҥаар сылы быһа нэдиэлэҕэ алта күн дьахталлар АХШ бэрэсидьиэнин дьиэтин аттыгар эр дьону кытта тэҥ быраабы ирдиир аахсыйа ыыппыттар. Бу тухары кинилэри хаста да кырбаабыттар, "дьон сылдьарын мэһэйдииллэрин иһин" хаайа сылдьыбыттар, пыткалаабыттар. Пикет 1919 сыл [[бэс ыйын 4]] күнүгэр, Кэнгириэс АХШ Конституциятыгар дьахталлары бырааптарын тэҥниир 19-с көннөрүүнү ылыммытын кэннэ тохтообута. * [[1922]] — Саха АССР конституциятын уонна "Саха АССР үлэһиттэрин бырааптарын уонна эбээһинэстэрин декларациятын" бырайыактарын биһирээбит Саха күбүөрүнэтин Сэбиэттэрин бастакы суһал мунньаҕа буолбут. * [[1928]] — Конфедералистар хамсааһыннарын силиэстийэлии БКП(б) Киин Кэмитиэтин анал хамыыһыйата сыарҕанан [[Дьокуускай]]га кэлбит. Хамыыһыйаҕа БКСК бэрэстээтэлин солбуйааччы [[Полуян Ян Васильевич|Ян Полуян]], ОГПУ Анал салаатын салайааччыта Сергей Пузицкай, БКП(б)КК бэрэстэбиитэлэ Александр Асаткин уонна ОГПУ силиэдэбэтэллэрэ бааллар эбит. Бу хамыыһыйа кэлбитин кэннэ саха бастыҥ дьонугар ыар күннэр үүммүттэр. Архыып матырыйааллара көрдөрөллөрүнэн, уопсайа 289 киһи сууттаммакка эрэ холуобунай дьыалаҕа эриллибит, олортон 130-та ытыллыбыт, элбэх киһи лааҕырга уонна түрмэ хаайыытыгар ыытыллыбыт. Ытыллыбыт дьон өлүктэрэ сайын өрүскэ дагдайан тахсыбыттара биллэр. Онтон хамыыһыйа салайааччылара Полуян, Пузицкай, Асаткин [[1937]] сыллаахха бэйэлэрэ репрессияҕэ түбэһэн ытыллыбыттара. * [[1930]] — [[Хаҥалас улууһа|Арҕаа Хаҥалас]] уонна [[Нам улууһа|Нам]] улуустара тэриллибиттэр, ону кытары Мэҥэ уонна Илин Хаҥалас улуустара холбоhууларыттан [[Мэҥэ-Хаҥалас улууһа]] тэриллибит. * [[1935]] — [[Бүлүү улууһа|Бүлүү улууһуттан]] араарыллан [[Үөһээ Бүлүү улууһа]] хат тэриллибит. * [[1947 сыл|1947]] — Аан дойду иккис сэриитигэр хотторбут [[Италия]], [[Румыния]], [[Венгрия]], [[Болгария]], [[Финляндия]] биир өттүттэн уонна кыайыылаах тахсыбыт сойуустаахтар -иккис өттүттэн -[[Парижтааҕы эйэ сөбүлэҥнэрэ|Парижтааҕы эйэ сөбүлэҥнэригэр]] илии баттаабыттар. Бу сөбүлэҥнэринэн хотторбут дойдулар тутулуга суох буолаллара уонна [[Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэлэрэ|Холбоһуктаах Наассыйалар тэрилтэлэригэр]] киирэллэрэ бигэргэтиллибит, элбэх репарация төлөөбүттэр. * [[2021]] — Үгэс курдук сылын ахсын ыытыллар [[Рио-де-Жанейро карнаваала]] (Бразилия) COVID-19 хамсыгыттан сылтаан буолбат буолбут. == Төрөөбүттэр == * [[1930]] — [[Спиридонов Иван Григорьевич|Иван Спиридонов]] (29.03.2003 өлб.) — литературовед, литэрэтиирэни ырытааччы, билэлиэгийэ билимин хандьыдаата, [[Дьокуускай ытык дьоно|Дьокуускай куоратын ытык киһитэ]] (1999). * [[1935]] — [[Жараев Иван Спиридонович|Иван Жараев]] — бастакы [[Күн Дьөһөгөй (киинэ күрэһэ)|«Күн Дьөһөгөй» киинэ күрэһин]] лауреата, [[Арассыыйа]] бочуоттаах кинематографииһа, [[РСФСР]] уонна [[СӨ]] култуураларын үтүөлээх үлэһитэ. * [[1938]] — [[Ларионов Владимир Петрович|Владимир Ларионов]] — саха биллиилээх учуонайа, 1986—2004 сылларга Хоту дойду физико-техническэй кыһалҕаларын Институтун дириэктэрэ, сахаттан бастакы Арассыыйа билимнэрин Академиятын академига (1997), техника билимин дуоктара, профессор. [[Бастакы Тыыллыма нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)|Тыыллыма нэһилиэгин]] (1995), [[Мэҥэ-Хаҥалас улууһа|Мэҥэ-Хаҥалас улууһун]] (1991), [[Дьокуускай ытык дьоно|Дьокуускай куоратын]] (2003) уонна [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ|Саха Өрөспүүбүлүкэтин]] ытык киһитэ (2003). Кини аата салайбыт институтугар, ону кытары [[Майа]] уонна [[Дьокуускай]] оскуолаларыгар иҥэриллибитэ. * [[1945]] — [[Решетникова Аиза Петровна|Аиза Решетникова]] — пианист, биллиилээх муусука диэйэтэлэ, [[Дьокуускай]]га баар [[Саха сирин омуктарын музыкатын уонна фольклорун түмэлэ|Саха сирин омуктарын музыкатын уонна фольклорун түмэлин]] дириэктэрэ, [[Арассыыйа]] үтүөлээх артыыһа. * [[1958]] — [[Мамедов Алиш|Алиш Мамедов]] — 1989 сыллаахтан «Якутцемент» ([[Мохсоҕоллоох]]тооҕу цемент собуота) генеральнай дириэктэрэ, [[Ил Түмэн]] IV, V, VI ыҥырыыларын дьокутаата. [[Хаҥалас улууһа|Хаҥалас улууһун]] (1995) уонна [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ|Саха Өрөспүүбүлүкэтин]] ытык киһитэ (2001). == Өлбүттэр == * [[1942]] — [[Мыреев Егор Иванович|Егор Мыреев]] — [[Аҕа дойду Улуу сэриитэ|Аҕа дойду Улуу сэриитин]] кыттыылааҕа, 65 ахсааннаах бэргэн ытааччы, бэргэн ытааччылар уһуйааччылара. 1940 сыллаахха [[Санкт-Петербург|Ленинградтааҕы]] театральнай институкка үөрэнэ барбыт уонна онтон сэриигэ ыҥырыллыбыт. Кини аата [[Ленскэй улууһа|Ленскэй улууһун]] [[Бэтинчэ]] орто оскуолатыгар иҥэриллибитэ. Бэтинчэ ытык киһитэ. {{ыйдар}} [[Категория:Олунньу 10]] ahbmqsau6x2zwm1dtxbp8ba0y9jqpr2 0 29534 430390 427110 2026-08-22T22:09:29Z Ojkhol 24881 430390 wikitext text/x-wiki '''Астраханцев Федот Васильевич''' (1847—1914/16) — төрүт дворяннар удьуордара, I гильдиялаах атыыһыт, меценат. 1847 сыллаахха олунньу 14 күнүгэр{{итэҕэтиилээҕэ}} төрөөбүт. Дьокуускайдааҕы уезднай училищены бүтэрбит. Канцелярист, полицейскай учаастакка секретардаабыт. Атыы-эргиэн дьыалатыгар сыстаҕас эбит. Дьокуускайга арыгы собуотун тэрийбит. Дьокуускай куоракка уонна [[Амма улууһа|Амма солобуодатыгар]] бэйэтэ бас билэр хас да маҕаһыыннаах. Сайын аайы ыытыллар атыы-эргиэн дьаарбаҥкатыгар кыттыыны ылар, Дальнай Восток эргиэмсиктэрин кытта ыкса сибээстээх буолан Охотскай муора портарыттан чэйи харыыта суох аҕалан эргинэр. Норуот үөрэҕириитигэр кырата суох оруоллаах.1913 сыллаахха Дьокуускай куоракка ремесленнай училищены тутууга диэн 1300 солк. биэрбит. Дьокуускай куоракка олорон өлбүт уонна манна көмүллүбүт. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Ылыллыбыт сирэ == * Краткая энциклопедия по истории купечества и коммерции Сибири. Новосибирск, 1994. Т. 1, кн. 1. == Сигэлэр == * [http://bsk.nios.ru/enciklodediya/astrahancev-fedot-vasilevich Астраханцев Федот Васильевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305013755/http://bsk.nios.ru/enciklodediya/astrahancev-fedot-vasilevich |date=2016-03-05 }} // Библиотека сибирского краеведения {{ref-ru}} * [http://uhhan.ru/news/2012-10-24-6437 Светлые головы якутской думы] // Уххан сирэ, uhhan.ru {{ref-ru}} * [http://sakhalogos.ru/index.php/2009-11-30-08-30-14/588-2-21--2008-/875--lr-.html Якутские «ротшильды» и меценаты] // sakhalogos.ru {{ref-ru}} {{rq|stub|img|sources}} [[Категория:Меценаттар]] [[Категория:Дьоннор алпабыытынан]] [[Категория:Гильдиялаах атыыһыттар]] [[Категория:Саха баайдара]] [[Категория:1847 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:1914 сыллаахха өлбүттэр]] 7ljsi5fgty4q57aofxc679mhqwfkavq 430391 430390 2026-08-22T22:33:22Z Ojkhol 24881 430391 wikitext text/x-wiki '''Астраханцев Федот Васильевич''' (1847—1914/16) — төрүт дворяннар удьуордара, I гильдиялаах атыыһыт, меценат. 1847 (1948?) сыллаахха олунньу 14 күнүгэр (чопчулуурга) обер-офицер дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Дьокуускайдааҕы уезднай училищеҕа 12 сааһыттан 16 сааһыгар диэри үөрэммит, 1863 с. бүтэрбит. Бу туһунан туоһу сурук (свидетельство) СӨ Национальнай архыыбыгыар баар: <blockquote>«Ученик Федот Астраханцев, сын обер-офицера, 16 лет, обучался в Якутском уездном училище с 1859 по 1863 г. и окончил в оном полный курс учения»</blockquote> Канцелярист, полицейскай учаастакка секретардаабыт. Архыыпка бу туһунан маннык суоуллар «в службу вступил в Якутское областное правление канцелярским служащим 2 разряда 7 октября 1864 г.» Өр кэм Саха уобалаһын салайар дуоһунастарыгар үлэлээбит: араас сылларга исправниктаабыт, полиция управлениетыгар сэкиритээрдээбит уонтон сэтээтэллээбит (заседатель), Саха күбүөрүнэтин бырабылыанньаытыгар күбүөрүнэ сэкиритээринэн, чиновник особых поручений дуоһунаһыгар үлэлээбит, хаайыы кэмитиэтин сэкиритээринэн , онтон дириэктэринэн үлэлээбит. 1886 сылтан 1890 сыллаахха диэри Дьокуускай коурат кулубата буола сылдьыбыт. Формулярнай испииһэгин тиһэх суруга Ф.В.Астраханцев 1913 диэри бочуоттаах мировой судьуйа дуоһунаһыгар хат талыллыбытын туһунан суруллубут. Атыы-эргиэн дьыалатыгар сыстаҕас эбит. Дьокуускайга арыгы собуотун тэрийбит, онтуката сылга 1,5 тыһ. солуур арыгыны оҥорон таһаарар эбит. Дьокуускай куоракка уонна [[Амма улууһа|Амма солобуодатыгар]] бэйэтэ бас билэр хас да маҕаһыыннаах. Сайын аайы ыытыллар атыы-эргиэн дьаарбаҥкатыгар кыттыыны ылар, Уһук Илин эргиэмсиктэрин кытта ыкса сибээстээх буолан Охуоскай байҕал портарыттан чэйи харыыта суох аҕалан эргинэр. Атыы-эргиэн, кирэдьиит эпэрээһийэлэригэр кыттан улаханнык байбыт. 1-кы гильдиялаах атыыһыт буолбут<ref>[https://yakutia.info/article/213451 Владимир Попов. К вопросу дома купца и мецената Астраханцева] "Якутия.Инфо"</ref>. Норуот үөрэҕириитигэр кырата суох оруоллаах. 1913 сыллаахха Дьокуускай куоракка ремесленнай училищены тутууга диэн 1300 солк. биэрбит. Дьокуускай куоракка олорон өлбүт уонна манна көмүллүбүт. === Дьоно-сэргэтэ === Протоиерей кыыһын Елена Иосифовна Охлопкованы ойох ылбыт. Икки уоллаах: Иннокентий уонна Пантелеймон. Наряду с обширной предпринимательской деятельностью Федот Васильевич очень много внимания уделял работе различных благотворительных обществ. В 1886 г. для Якутского кафедрального собора он пожертвовал «недвижимое имение для помещения приюта, оцененного в 2100 руб.» и построил «собственным иждивением деревянную ограду вокруг погоста Градо-­Якутской Преображенской церкви, стоимостью 2000 руб.». В декабре 1887 г. Федот Васильевич пожертвовал для учреждения Приюта арестантских и ссыльно-поселенческих детей «дом с дворовым местом, купленный им для этой цели у священника Феодосия Охлопкова за 2000 руб.». В 1887 г. сделал самый большой взнос в 600 рублей на устройство ночлежного дома, который был открыт в Якутске 1 сентября 1888 года. На его средства была создана благотворительная столовая с очень низкими ценами. Нищих там кормили бесплатно. В 1914 г. Астраханцев «передал министерству финансов капитал в 1300000 руб. Капитал этот по условиям дарственной должен был возрасти процентами, за вычетом из них небольших пенсий родным Федота Васильевича, до 2 700 000 руб. Из этой суммы 500 000 руб. расходуется единовременно на постройку и обзаведение двух каменных зданий в г. Якутске — одно для профессиональной школы с церковью при ней. А другое для хирургической стационарной лечебницы, два миллиона — составляют вечный неприкосновенный капитал, проценты с которого за вычетом указанных пожизненных субсидий должны идти на ежегодное содержание школы и лечебницы; остающиеся 200 000 руб. — опять-таки превращаются в неприкосновенный капитал, проценты с коего идут тоже на особые благотворительные цели». Понятно, что за свою обширную благотворительную деятельность Федот Васильевич неоднократно получал правительственные награды. А для увековечения памяти щедрого жертвователя постановлением Якутской городской думы от 13 марта 1914 г. улицу Лотовую назвали Астраханцевской (в со­ветское время переименована в ул. Ленина, Мира, 50 лет ВЛКСМ, сейчас — Кулаковского). == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Ылыллыбыт сирэ == * Краткая энциклопедия по истории купечества и коммерции Сибири. Новосибирск, 1994. Т. 1, кн. 1. == Сигэлэр == * [http://bsk.nios.ru/enciklodediya/astrahancev-fedot-vasilevich Астраханцев Федот Васильевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305013755/http://bsk.nios.ru/enciklodediya/astrahancev-fedot-vasilevich |date=2016-03-05 }} // Библиотека сибирского краеведения {{ref-ru}} * [http://uhhan.ru/news/2012-10-24-6437 Светлые головы якутской думы] // Уххан сирэ, uhhan.ru {{ref-ru}} * [http://sakhalogos.ru/index.php/2009-11-30-08-30-14/588-2-21--2008-/875--lr-.html Якутские «ротшильды» и меценаты] // sakhalogos.ru {{ref-ru}} {{rq|stub|img|sources}} [[Категория:Меценаттар]] [[Категория:Дьоннор алпабыытынан]] [[Категория:Гильдиялаах атыыһыттар]] [[Категория:Саха баайдара]] [[Категория:1847 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:1914 сыллаахха өлбүттэр]] n678fbw9qd6i9h0lgf49tgtfg6qfikk 430392 430391 2026-08-22T22:40:45Z Ojkhol 24881 430392 wikitext text/x-wiki '''Астраханцев Федот Васильевич''' (1847—1914/16) — төрүт дворяннар удьуордара, I гильдиялаах атыыһыт, меценат. 1847 (1948?) сыллаахха олунньу 14 күнүгэр (чопчулуурга) обер-офицер дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Дьокуускайдааҕы уезднай училищеҕа 12 сааһыттан 16 сааһыгар диэри үөрэммит, 1863 с. бүтэрбит. Бу туһунан туоһу сурук (свидетельство) СӨ Национальнай архыыбыгыар баар: <blockquote>«Ученик Федот Астраханцев, сын обер-офицера, 16 лет, обучался в Якутском уездном училище с 1859 по 1863 г. и окончил в оном полный курс учения»</blockquote> Канцелярист, полицейскай учаастакка секретардаабыт. Архыыпка бу туһунан маннык суоуллар «в службу вступил в Якутское областное правление канцелярским служащим 2 разряда 7 октября 1864 г.» Өр кэм Саха уобалаһын салайар дуоһунастарыгар үлэлээбит: араас сылларга исправниктаабыт, полиция управлениетыгар сэкиритээрдээбит уонтон сэтээтэллээбит (заседатель), Саха күбүөрүнэтин бырабылыанньаытыгар күбүөрүнэ сэкиритээринэн, чиновник особых поручений дуоһунаһыгар үлэлээбит, хаайыы кэмитиэтин сэкиритээринэн , онтон дириэктэринэн үлэлээбит. 1886 сылтан 1890 сыллаахха диэри Дьокуускай коурат кулубата буола сылдьыбыт. Формулярнай испииһэгин тиһэх суруга Ф.В.Астраханцев 1913 диэри бочуоттаах мировой судьуйа дуоһунаһыгар хат талыллыбытын туһунан суруллубут. Атыы-эргиэн дьыалатыгар сыстаҕас эбит. Дьокуускайга арыгы собуотун тэрийбит, онтуката сылга 1,5 тыһ. солуур арыгыны оҥорон таһаарар эбит. Дьокуускай куоракка уонна [[Амма улууһа|Амма солобуодатыгар]] бэйэтэ бас билэр хас да маҕаһыыннаах. Сайын аайы ыытыллар атыы-эргиэн дьаарбаҥкатыгар кыттыыны ылар, Уһук Илин эргиэмсиктэрин кытта ыкса сибээстээх буолан Охуоскай байҕал портарыттан чэйи харыыта суох аҕалан эргинэр. Атыы-эргиэн, кирэдьиит эпэрээһийэлэригэр кыттан улаханнык байбыт. 1-кы гильдиялаах атыыһыт буолбут<ref>[https://yakutia.info/article/213451 Владимир Попов. К вопросу дома купца и мецената Астраханцева] "Якутия.Инфо"</ref>. === Благотворительноска үлэтэ === 1886 с. Дьокуускай кафедралаах собуорун приютугар дьиэ бэлэхтээбит «недвижимое имение для помещения приюта, оцененного в 2100 руб.» уонна «построил собственным иждивением деревянную ограду вокруг погоста Градо-­Якутской Преображенской церкви, стоимостью 2000 руб.». 1887 с ахсынньытыгар Федот Васильевич Хаайыылаахтар уонна көскө ыытыллыбыттар оҕолорун приютугар дьиэ бэлэхтээбит: «дом с дворовым местом, купленный им для этой цели у священника Феодосия Охлопкова за 2000 руб.». Эмиэ 1887 с. саҥа аһыллан эрэр хонор дьиэҕэ 600 солкуобайы биэрбит. Бу дьиэ Дьокуускайга 1888 балаҕан ыйын 1 күнүгэр үлэҕэ киирбитэ. Онно кини харчытынан кыроа сыаналаах остолобуой аһыллыбыт, умнаһыттары отой да босхо аһатьаллар эбит. Норуот үөрэҕириитигэр кырата суох оруоллаах. 1913 сыллаахха Дьокуускай куоракка ремесленнай училищены тутууга диэн 1300 солк. биэрбит. Дьокуускай куоракка олорон өлбүт уонна манна көмүллүбүт. === Дьоно-сэргэтэ === Протоиерей кыыһын Елена Иосифовна Охлопкованы ойох ылбыт. Икки уоллаах: Иннокентий уонна Пантелеймон. В 1914 г. Астраханцев «передал министерству финансов капитал в 1300000 руб. Капитал этот по условиям дарственной должен был возрасти процентами, за вычетом из них небольших пенсий родным Федота Васильевича, до 2 700 000 руб. Из этой суммы 500 000 руб. расходуется единовременно на постройку и обзаведение двух каменных зданий в г. Якутске — одно для профессиональной школы с церковью при ней. А другое для хирургической стационарной лечебницы, два миллиона — составляют вечный неприкосновенный капитал, проценты с которого за вычетом указанных пожизненных субсидий должны идти на ежегодное содержание школы и лечебницы; остающиеся 200 000 руб. — опять-таки превращаются в неприкосновенный капитал, проценты с коего идут тоже на особые благотворительные цели». Понятно, что за свою обширную благотворительную деятельность Федот Васильевич неоднократно получал правительственные награды. А для увековечения памяти щедрого жертвователя постановлением Якутской городской думы от 13 марта 1914 г. улицу Лотовую назвали Астраханцевской (в со­ветское время переименована в ул. Ленина, Мира, 50 лет ВЛКСМ, сейчас — Кулаковского). == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Ылыллыбыт сирэ == * Краткая энциклопедия по истории купечества и коммерции Сибири. Новосибирск, 1994. Т. 1, кн. 1. == Сигэлэр == * [http://bsk.nios.ru/enciklodediya/astrahancev-fedot-vasilevich Астраханцев Федот Васильевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305013755/http://bsk.nios.ru/enciklodediya/astrahancev-fedot-vasilevich |date=2016-03-05 }} // Библиотека сибирского краеведения {{ref-ru}} * [http://uhhan.ru/news/2012-10-24-6437 Светлые головы якутской думы] // Уххан сирэ, uhhan.ru {{ref-ru}} * [http://sakhalogos.ru/index.php/2009-11-30-08-30-14/588-2-21--2008-/875--lr-.html Якутские «ротшильды» и меценаты] // sakhalogos.ru {{ref-ru}} {{rq|stub|img|sources}} [[Категория:Меценаттар]] [[Категория:Дьоннор алпабыытынан]] [[Категория:Гильдиялаах атыыһыттар]] [[Категория:Саха баайдара]] [[Категория:1847 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:1914 сыллаахха өлбүттэр]] 4twos1qoalb8h1p9fn7l5yaytfh3pt3 430393 430392 2026-08-23T01:52:18Z Ojkhol 24881 430393 wikitext text/x-wiki '''Астраханцев Федот Васильевич''' (1847—1914/16) — төрүт дворяннар удьуордара, I гильдиялаах атыыһыт, меценат. 1847 (1948?) сыллаахха олунньу 14 күнүгэр (чопчулуурга) обер-офицер дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Дьокуускайдааҕы уезднай училищеҕа 12 сааһыттан 16 сааһыгар диэри үөрэммит, 1863 с. бүтэрбит. Бу туһунан туоһу сурук (свидетельство) СӨ Национальнай архыыбыгыар баар: <blockquote>«Ученик Федот Астраханцев, сын обер-офицера, 16 лет, обучался в Якутском уездном училище с 1859 по 1863 г. и окончил в оном полный курс учения»</blockquote> Канцелярист, полицейскай учаастакка секретардаабыт. Архыыпка бу туһунан маннык суоуллар «в службу вступил в Якутское областное правление канцелярским служащим 2 разряда 7 октября 1864 г.» Өр кэм Саха уобалаһын салайар дуоһунастарыгар үлэлээбит: араас сылларга исправниктаабыт, полиция управлениетыгар сэкиритээрдээбит уонтон сэтээтэллээбит (заседатель), Саха күбүөрүнэтин бырабылыанньаытыгар күбүөрүнэ сэкиритээринэн, чиновник особых поручений дуоһунаһыгар үлэлээбит, хаайыы кэмитиэтин сэкиритээринэн , онтон дириэктэринэн үлэлээбит. 1886 сылтан 1890 сыллаахха диэри Дьокуускай коурат кулубата буола сылдьыбыт. Формулярнай испииһэгин тиһэх суруга Ф.В.Астраханцев 1913 диэри бочуоттаах мировой судьуйа дуоһунаһыгар хат талыллыбытын туһунан суруллубут. Атыы-эргиэн дьыалатыгар сыстаҕас эбит. Дьокуускайга арыгы собуотун тэрийбит, онтуката сылга 1,5 тыһ. солуур арыгыны оҥорон таһаарар эбит. Дьокуускай куоракка уонна [[Амма улууһа|Амма солобуодатыгар]] бэйэтэ бас билэр хас да маҕаһыыннаах. Сайын аайы ыытыллар атыы-эргиэн дьаарбаҥкатыгар кыттыыны ылар, Уһук Илин эргиэмсиктэрин кытта ыкса сибээстээх буолан Охуоскай байҕал портарыттан чэйи харыыта суох аҕалан эргинэр. Атыы-эргиэн, кирэдьиит эпэрээһийэлэригэр кыттан улаханнык байбыт. 1-кы гильдиялаах атыыһыт буолбут<ref>[https://yakutia.info/article/213451 Владимир Попов. К вопросу дома купца и мецената Астраханцева] "Якутия.Инфо"</ref>. === Аһымалга үлэтэ === 1886 с. Дьокуускай кафедралаах собуорун приютугар дьиэ бэлэхтээбит «недвижимое имение для помещения приюта, оцененного в 2100 руб.» уонна «построил собственным иждивением деревянную ограду вокруг погоста Градо-­Якутской Преображенской церкви, стоимостью 2000 руб.». 1887 с ахсынньытыгар Федот Васильевич Хаайыылаахтар уонна көскө ыытыллыбыттар оҕолорун приютугар дьиэ бэлэхтээбит: «дом с дворовым местом, купленный им для этой цели у священника Феодосия Охлопкова за 2000 руб.». Эмиэ 1887 с. саҥа аһыллан эрэр хонор дьиэҕэ 600 солкуобайы биэрбит. Бу дьиэ Дьокуускайга 1888 балаҕан ыйын 1 күнүгэр үлэҕэ киирбитэ. Онно кини харчытынан кыроа сыаналаах остолобуой аһыллыбыт, умнаһыттары отой да босхо аһаталлар эбит. 1914 с. Астраханцев 1300000 солк. хааһынаҕа биэрбит. Бу хапытаал дарственнай усулуобуйатынан бырыһыанынан 2 700 000 солкуобайга диэри улаатыахтааҕа, онтон Федот Васильевич аймахтарыгар кыра биэнсийэ төлөнүөхтээҕэ, уонна 500 000 солк. Дьокуускайга икки таас дьиэ тутуутугар барыахтааҕа — биирэ идэ оскуолатыгар (профессиональная школа с церковью при ней). Иккиһэ хирургия лечебницата буолуохтааҕа. Онтон хаалбыт 2 мөлүйүөн тыытыллыбат хапытаал буолан бырыһыана бу тэрилтэлэри үбүлүөхтээҕэ. Хаалбыт 200 000 солк. — эмиэ атын тыытыллыбат хапытаал буолан бырыһыана аһымал аахсыйаларыгар төлөнүөхтээҕэ. Дьокуускай куоракка олорон өлбүт уонна көмүллүбүт. === Наҕараадалара уоннааатын үйэтитии === Аһымал үлэтин иһин бырабыыталыстыбаттан хаста да наҕаарада туппут. 1914 сыл кулун тутар 13 күнүгэр Куорат дууматын быһаарыытынан Лотовай уулуссаны Астраханцевскай диэн ааттаабыттар (сэбиэскэй кэмҥэ бастаан Ленин, онтон Мир, онтон ЫБСЛКС 50 сыла (ВЛКСМ) диэн ааттары сүгэ сылдьыбыта, билигин — Кулаковскай аатынан уулусса). === Дьоно-сэргэтэ === Протоиерей кыыһын Елена Иосифовна Охлопкованы ойох ылбыт. Икки уоллаах: Иннокентий уонна Пантелеймон. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Ылыллыбыт сирэ == * Краткая энциклопедия по истории купечества и коммерции Сибири. Новосибирск, 1994. Т. 1, кн. 1. == Сигэлэр == * [http://bsk.nios.ru/enciklodediya/astrahancev-fedot-vasilevich Астраханцев Федот Васильевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305013755/http://bsk.nios.ru/enciklodediya/astrahancev-fedot-vasilevich |date=2016-03-05 }} // Библиотека сибирского краеведения {{ref-ru}} * [http://uhhan.ru/news/2012-10-24-6437 Светлые головы якутской думы] // Уххан сирэ, uhhan.ru {{ref-ru}} * [http://sakhalogos.ru/index.php/2009-11-30-08-30-14/588-2-21--2008-/875--lr-.html Якутские «ротшильды» и меценаты] // sakhalogos.ru {{ref-ru}} {{rq|stub|img|sources}} [[Категория:Меценаттар]] [[Категория:Дьоннор алпабыытынан]] [[Категория:Гильдиялаах атыыһыттар]] [[Категория:Саха баайдара]] [[Категория:1847 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:1914 сыллаахха өлбүттэр]] iy52n5gby480oj3kxf9u7pyh23pierg 430394 430393 2026-08-23T01:53:52Z Ojkhol 24881 430394 wikitext text/x-wiki '''Астраханцев Федот Васильевич''' (1847—1914/16) — төрүт дворяннар удьуордара, I гильдиялаах атыыһыт, меценат. 1847 (1948?) сыллаахха олунньу 14 күнүгэр (чопчулуурга) обер-офицер дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Дьокуускайдааҕы уезднай училищеҕа 12 сааһыттан 16 сааһыгар диэри үөрэммит, 1863 с. бүтэрбит. Бу туһунан туоһу сурук (свидетельство) СӨ Национальнай архыыбыгыар баар: <blockquote>«Ученик Федот Астраханцев, сын обер-офицера, 16 лет, обучался в Якутском уездном училище с 1859 по 1863 г. и окончил в оном полный курс учения»</blockquote> Канцелярист, полицейскай учаастакка секретардаабыт. Архыыпка бу туһунан маннык суоуллар «в службу вступил в Якутское областное правление канцелярским служащим 2 разряда 7 октября 1864 г.» Өр кэм Саха уобалаһын салайар дуоһунастарыгар үлэлээбит: араас сылларга исправниктаабыт, полиция управлениетыгар сэкиритээрдээбит уонтон сэтээтэллээбит (заседатель), Саха күбүөрүнэтин бырабылыанньаытыгар күбүөрүнэ сэкиритээринэн, чиновник особых поручений дуоһунаһыгар үлэлээбит, хаайыы кэмитиэтин сэкиритээринэн , онтон дириэктэринэн үлэлээбит. 1886 сылтан 1890 сыллаахха диэри Дьокуускай коурат кулубата буола сылдьыбыт. Формулярнай испииһэгин тиһэх суруга Ф.В.Астраханцев 1913 диэри бочуоттаах мировой судьуйа дуоһунаһыгар хат талыллыбытын туһунан суруллубут. Атыы-эргиэн дьыалатыгар сыстаҕас эбит. Дьокуускайга арыгы собуотун тэрийбит, онтуката сылга 1,5 тыһ. солуур арыгыны оҥорон таһаарар эбит. Дьокуускай куоракка уонна [[Амма улууһа|Амма солобуодатыгар]] бэйэтэ бас билэр хас да маҕаһыыннаах. Сайын аайы ыытыллар атыы-эргиэн дьаарбаҥкатыгар кыттыыны ылар, Уһук Илин эргиэмсиктэрин кытта ыкса сибээстээх буолан Охуоскай байҕал портарыттан чэйи харыыта суох аҕалан эргинэр. Атыы-эргиэн, кирэдьиит эпэрээһийэлэригэр кыттан улаханнык байбыт. 1-кы гильдиялаах атыыһыт буолбут<ref>[https://yakutia.info/article/213451 Владимир Попов. К вопросу дома купца и мецената Астраханцева] "Якутия.Инфо"</ref>. === Аһымалга үлэтэ === 1886 с. Дьокуускай кафедралаах собуорун приютугар дьиэ бэлэхтээбит «недвижимое имение для помещения приюта, оцененного в 2100 руб.» уонна «построил собственным иждивением деревянную ограду вокруг погоста Градо-­Якутской Преображенской церкви, стоимостью 2000 руб.». 1887 с ахсынньытыгар Федот Васильевич Хаайыылаахтар уонна көскө ыытыллыбыттар оҕолорун приютугар дьиэ бэлэхтээбит: «дом с дворовым местом, купленный им для этой цели у священника Феодосия Охлопкова за 2000 руб.». Эмиэ 1887 с. саҥа аһыллан эрэр хонор дьиэҕэ 600 солкуобайы биэрбит. Бу дьиэ Дьокуускайга 1888 балаҕан ыйын 1 күнүгэр үлэҕэ киирбитэ. Онно кини харчытынан кыроа сыаналаах остолобуой аһыллыбыт, умнаһыттары отой да босхо аһаталлар эбит. 1914 с. Астраханцев 1300000 солк. хааһынаҕа биэрбит. Бу хапытаал дарственнай усулуобуйатынан бырыһыанынан 2 700 000 солкуобайга диэри улаатыахтааҕа, онтон Федот Васильевич аймахтарыгар кыра биэнсийэ төлөнүөхтээҕэ, уонна 500 000 солк. Дьокуускайга икки таас дьиэ тутуутугар барыахтааҕа — биирэ идэ оскуолатыгар (профессиональная школа с церковью при ней). Иккиһэ хирургия лечебницата буолуохтааҕа. Онтон хаалбыт 2 мөлүйүөн тыытыллыбат хапытаал буолан бырыһыана бу тэрилтэлэри үбүлүөхтээҕэ. Хаалбыт 200 000 солк. — эмиэ атын тыытыллыбат хапытаал буолан бырыһыана аһымал аахсыйаларыгар төлөнүөхтээҕэ. Дьокуускай куоракка олорон өлбүт уонна көмүллүбүт. === Наҕараадалара уоннааатын үйэтитии === Аһымал үлэтин иһин бырабыыталыстыбаттан хаста да наҕаарада туппут. 1914 сыл кулун тутар 13 күнүгэр Куорат дууматын быһаарыытынан Лотовай уулуссаны Астраханцевскай диэн ааттаабыттар (сэбиэскэй кэмҥэ бастаан Ленин, онтон Мир, онтон ЫБСЛКС 50 сыла (ВЛКСМ) диэн ааттары сүгэ сылдьыбыта, билигин — Кулаковскай аатынан уулусса) <references /> . === Дьоно-сэргэтэ === Протоиерей кыыһын Елена Иосифовна Охлопкованы ойох ылбыт. Икки уоллаах: Иннокентий уонна Пантелеймон. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Ылыллыбыт сирэ == * Краткая энциклопедия по истории купечества и коммерции Сибири. Новосибирск, 1994. Т. 1, кн. 1. == Сигэлэр == * [http://bsk.nios.ru/enciklodediya/astrahancev-fedot-vasilevich Астраханцев Федот Васильевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305013755/http://bsk.nios.ru/enciklodediya/astrahancev-fedot-vasilevich |date=2016-03-05 }} // Библиотека сибирского краеведения {{ref-ru}} * [http://uhhan.ru/news/2012-10-24-6437 Светлые головы якутской думы] // Уххан сирэ, uhhan.ru {{ref-ru}} * [http://sakhalogos.ru/index.php/2009-11-30-08-30-14/588-2-21--2008-/875--lr-.html Якутские «ротшильды» и меценаты] // sakhalogos.ru {{ref-ru}} {{rq|stub|img|sources}} [[Категория:Меценаттар]] [[Категория:Дьоннор алпабыытынан]] [[Категория:Гильдиялаах атыыһыттар]] [[Категория:Саха баайдара]] [[Категория:1847 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:1914 сыллаахха өлбүттэр]] dl3j11jip167hhkm4qxisdkzuyhlr43 430395 430394 2026-08-23T01:54:05Z Ojkhol 24881 /* Наҕараадалара уоннааатын үйэтитии */ 430395 wikitext text/x-wiki '''Астраханцев Федот Васильевич''' (1847—1914/16) — төрүт дворяннар удьуордара, I гильдиялаах атыыһыт, меценат. 1847 (1948?) сыллаахха олунньу 14 күнүгэр (чопчулуурга) обер-офицер дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Дьокуускайдааҕы уезднай училищеҕа 12 сааһыттан 16 сааһыгар диэри үөрэммит, 1863 с. бүтэрбит. Бу туһунан туоһу сурук (свидетельство) СӨ Национальнай архыыбыгыар баар: <blockquote>«Ученик Федот Астраханцев, сын обер-офицера, 16 лет, обучался в Якутском уездном училище с 1859 по 1863 г. и окончил в оном полный курс учения»</blockquote> Канцелярист, полицейскай учаастакка секретардаабыт. Архыыпка бу туһунан маннык суоуллар «в службу вступил в Якутское областное правление канцелярским служащим 2 разряда 7 октября 1864 г.» Өр кэм Саха уобалаһын салайар дуоһунастарыгар үлэлээбит: араас сылларга исправниктаабыт, полиция управлениетыгар сэкиритээрдээбит уонтон сэтээтэллээбит (заседатель), Саха күбүөрүнэтин бырабылыанньаытыгар күбүөрүнэ сэкиритээринэн, чиновник особых поручений дуоһунаһыгар үлэлээбит, хаайыы кэмитиэтин сэкиритээринэн , онтон дириэктэринэн үлэлээбит. 1886 сылтан 1890 сыллаахха диэри Дьокуускай коурат кулубата буола сылдьыбыт. Формулярнай испииһэгин тиһэх суруга Ф.В.Астраханцев 1913 диэри бочуоттаах мировой судьуйа дуоһунаһыгар хат талыллыбытын туһунан суруллубут. Атыы-эргиэн дьыалатыгар сыстаҕас эбит. Дьокуускайга арыгы собуотун тэрийбит, онтуката сылга 1,5 тыһ. солуур арыгыны оҥорон таһаарар эбит. Дьокуускай куоракка уонна [[Амма улууһа|Амма солобуодатыгар]] бэйэтэ бас билэр хас да маҕаһыыннаах. Сайын аайы ыытыллар атыы-эргиэн дьаарбаҥкатыгар кыттыыны ылар, Уһук Илин эргиэмсиктэрин кытта ыкса сибээстээх буолан Охуоскай байҕал портарыттан чэйи харыыта суох аҕалан эргинэр. Атыы-эргиэн, кирэдьиит эпэрээһийэлэригэр кыттан улаханнык байбыт. 1-кы гильдиялаах атыыһыт буолбут<ref>[https://yakutia.info/article/213451 Владимир Попов. К вопросу дома купца и мецената Астраханцева] "Якутия.Инфо"</ref>. === Аһымалга үлэтэ === 1886 с. Дьокуускай кафедралаах собуорун приютугар дьиэ бэлэхтээбит «недвижимое имение для помещения приюта, оцененного в 2100 руб.» уонна «построил собственным иждивением деревянную ограду вокруг погоста Градо-­Якутской Преображенской церкви, стоимостью 2000 руб.». 1887 с ахсынньытыгар Федот Васильевич Хаайыылаахтар уонна көскө ыытыллыбыттар оҕолорун приютугар дьиэ бэлэхтээбит: «дом с дворовым местом, купленный им для этой цели у священника Феодосия Охлопкова за 2000 руб.». Эмиэ 1887 с. саҥа аһыллан эрэр хонор дьиэҕэ 600 солкуобайы биэрбит. Бу дьиэ Дьокуускайга 1888 балаҕан ыйын 1 күнүгэр үлэҕэ киирбитэ. Онно кини харчытынан кыроа сыаналаах остолобуой аһыллыбыт, умнаһыттары отой да босхо аһаталлар эбит. 1914 с. Астраханцев 1300000 солк. хааһынаҕа биэрбит. Бу хапытаал дарственнай усулуобуйатынан бырыһыанынан 2 700 000 солкуобайга диэри улаатыахтааҕа, онтон Федот Васильевич аймахтарыгар кыра биэнсийэ төлөнүөхтээҕэ, уонна 500 000 солк. Дьокуускайга икки таас дьиэ тутуутугар барыахтааҕа — биирэ идэ оскуолатыгар (профессиональная школа с церковью при ней). Иккиһэ хирургия лечебницата буолуохтааҕа. Онтон хаалбыт 2 мөлүйүөн тыытыллыбат хапытаал буолан бырыһыана бу тэрилтэлэри үбүлүөхтээҕэ. Хаалбыт 200 000 солк. — эмиэ атын тыытыллыбат хапытаал буолан бырыһыана аһымал аахсыйаларыгар төлөнүөхтээҕэ. Дьокуускай куоракка олорон өлбүт уонна көмүллүбүт. === Наҕараадалара уоннааатын үйэтитии === Аһымал үлэтин иһин бырабыыталыстыбаттан хаста да наҕаарада туппут. 1914 сыл кулун тутар 13 күнүгэр Куорат дууматын быһаарыытынан Лотовай уулуссаны Астраханцевскай диэн ааттаабыттар (сэбиэскэй кэмҥэ бастаан Ленин, онтон Мир, онтон ЫБСЛКС 50 сыла (ВЛКСМ) диэн ааттары сүгэ сылдьыбыта, билигин — Кулаковскай аатынан уулусса). === Дьоно-сэргэтэ === Протоиерей кыыһын Елена Иосифовна Охлопкованы ойох ылбыт. Икки уоллаах: Иннокентий уонна Пантелеймон. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Ылыллыбыт сирэ == * Краткая энциклопедия по истории купечества и коммерции Сибири. Новосибирск, 1994. Т. 1, кн. 1. == Сигэлэр == * [http://bsk.nios.ru/enciklodediya/astrahancev-fedot-vasilevich Астраханцев Федот Васильевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305013755/http://bsk.nios.ru/enciklodediya/astrahancev-fedot-vasilevich |date=2016-03-05 }} // Библиотека сибирского краеведения {{ref-ru}} * [http://uhhan.ru/news/2012-10-24-6437 Светлые головы якутской думы] // Уххан сирэ, uhhan.ru {{ref-ru}} * [http://sakhalogos.ru/index.php/2009-11-30-08-30-14/588-2-21--2008-/875--lr-.html Якутские «ротшильды» и меценаты] // sakhalogos.ru {{ref-ru}} {{rq|stub|img|sources}} [[Категория:Меценаттар]] [[Категория:Дьоннор алпабыытынан]] [[Категория:Гильдиялаах атыыһыттар]] [[Категория:Саха баайдара]] [[Категория:1847 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:1914 сыллаахха өлбүттэр]] av1owz7zk0frlptjtdjt1yco74ionkx 430396 430395 2026-08-23T01:55:08Z Ojkhol 24881 430396 wikitext text/x-wiki '''Астраханцев Федот Васильевич''' (1847—1914/16) — төрүт дворяннар удьуордара, I гильдиялаах атыыһыт, меценат. 1847 (1948?) сыллаахха олунньу 14 күнүгэр (чопчулуурга) обер-офицер дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Дьокуускайдааҕы уезднай училищеҕа 12 сааһыттан 16 сааһыгар диэри үөрэммит, 1863 с. бүтэрбит. Бу туһунан туоһу сурук (свидетельство) СӨ Национальнай архыыбыгыар баар: <blockquote>«Ученик Федот Астраханцев, сын обер-офицера, 16 лет, обучался в Якутском уездном училище с 1859 по 1863 г. и окончил в оном полный курс учения»</blockquote> Канцелярист, полицейскай учаастакка секретардаабыт. Архыыпка бу туһунан маннык суоуллар «в службу вступил в Якутское областное правление канцелярским служащим 2 разряда 7 октября 1864 г.» Өр кэм Саха уобалаһын салайар дуоһунастарыгар үлэлээбит: араас сылларга исправниктаабыт, полиция управлениетыгар сэкиритээрдээбит уонтон сэтээтэллээбит (заседатель), Саха күбүөрүнэтин бырабылыанньаытыгар күбүөрүнэ сэкиритээринэн, чиновник особых поручений дуоһунаһыгар үлэлээбит, хаайыы кэмитиэтин сэкиритээринэн , онтон дириэктэринэн үлэлээбит. 1886 сылтан 1890 сыллаахха диэри Дьокуускай коурат кулубата буола сылдьыбыт. Формулярнай испииһэгин тиһэх суруга Ф.В.Астраханцев 1913 диэри бочуоттаах мировой судьуйа дуоһунаһыгар хат талыллыбытын туһунан суруллубут. Атыы-эргиэн дьыалатыгар сыстаҕас эбит. Дьокуускайга арыгы собуотун тэрийбит, онтуката сылга 1,5 тыһ. солуур арыгыны оҥорон таһаарар эбит. Дьокуускай куоракка уонна [[Амма улууһа|Амма солобуодатыгар]] бэйэтэ бас билэр хас да маҕаһыыннаах. Сайын аайы ыытыллар атыы-эргиэн дьаарбаҥкатыгар кыттыыны ылар, Уһук Илин эргиэмсиктэрин кытта ыкса сибээстээх буолан Охуоскай байҕал портарыттан чэйи харыыта суох аҕалан эргинэр. Атыы-эргиэн, кирэдьиит эпэрээһийэлэригэр кыттан улаханнык байбыт. 1-кы гильдиялаах атыыһыт буолбут<ref name=":0">[https://yakutia.info/article/213451 Владимир Попов. К вопросу дома купца и мецената Астраханцева] "Якутия.Инфо"</ref>. === Аһымалга үлэтэ === 1886 с. Дьокуускай кафедралаах собуорун приютугар дьиэ бэлэхтээбит «недвижимое имение для помещения приюта, оцененного в 2100 руб.» уонна «построил собственным иждивением деревянную ограду вокруг погоста Градо-­Якутской Преображенской церкви, стоимостью 2000 руб.». 1887 с ахсынньытыгар Федот Васильевич Хаайыылаахтар уонна көскө ыытыллыбыттар оҕолорун приютугар дьиэ бэлэхтээбит: «дом с дворовым местом, купленный им для этой цели у священника Феодосия Охлопкова за 2000 руб.». Эмиэ 1887 с. саҥа аһыллан эрэр хонор дьиэҕэ 600 солкуобайы биэрбит. Бу дьиэ Дьокуускайга 1888 балаҕан ыйын 1 күнүгэр үлэҕэ киирбитэ. Онно кини харчытынан кыроа сыаналаах остолобуой аһыллыбыт, умнаһыттары отой да босхо аһаталлар эбит. 1914 с. Астраханцев 1300000 солк. хааһынаҕа биэрбит. Бу хапытаал дарственнай усулуобуйатынан бырыһыанынан 2 700 000 солкуобайга диэри улаатыахтааҕа, онтон Федот Васильевич аймахтарыгар кыра биэнсийэ төлөнүөхтээҕэ, уонна 500 000 солк. Дьокуускайга икки таас дьиэ тутуутугар барыахтааҕа — биирэ идэ оскуолатыгар (профессиональная школа с церковью при ней). Иккиһэ хирургия лечебницата буолуохтааҕа. Онтон хаалбыт 2 мөлүйүөн тыытыллыбат хапытаал буолан бырыһыана бу тэрилтэлэри үбүлүөхтээҕэ. Хаалбыт 200 000 солк. — эмиэ атын тыытыллыбат хапытаал буолан бырыһыана аһымал аахсыйаларыгар төлөнүөхтээҕэ. Дьокуускай куоракка олорон өлбүт уонна көмүллүбүт. === Наҕараадалара уоннааатын үйэтитии === Аһымал үлэтин иһин бырабыыталыстыбаттан хаста да наҕаарада туппут. 1914 сыл кулун тутар 13 күнүгэр Куорат дууматын быһаарыытынан Лотовай уулуссаны Астраханцевскай диэн ааттаабыттар (сэбиэскэй кэмҥэ бастаан Ленин, онтон Мир, онтон ЫБСЛКС 50 сыла (ВЛКСМ) диэн ааттары сүгэ сылдьыбыта, билигин — Кулаковскай аатынан уулусса)<ref name=":0" />. === Дьоно-сэргэтэ === Протоиерей кыыһын Елена Иосифовна Охлопкованы ойох ылбыт. Икки уоллаах: Иннокентий уонна Пантелеймон. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Ылыллыбыт сирэ == * Краткая энциклопедия по истории купечества и коммерции Сибири. Новосибирск, 1994. Т. 1, кн. 1. == Сигэлэр == * [http://bsk.nios.ru/enciklodediya/astrahancev-fedot-vasilevich Астраханцев Федот Васильевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305013755/http://bsk.nios.ru/enciklodediya/astrahancev-fedot-vasilevich |date=2016-03-05 }} // Библиотека сибирского краеведения {{ref-ru}} * [http://uhhan.ru/news/2012-10-24-6437 Светлые головы якутской думы] // Уххан сирэ, uhhan.ru {{ref-ru}} * [http://sakhalogos.ru/index.php/2009-11-30-08-30-14/588-2-21--2008-/875--lr-.html Якутские «ротшильды» и меценаты] // sakhalogos.ru {{ref-ru}} {{rq|stub|img|sources}} [[Категория:Меценаттар]] [[Категория:Дьоннор алпабыытынан]] [[Категория:Гильдиялаах атыыһыттар]] [[Категория:Саха баайдара]] [[Категория:1847 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:1914 сыллаахха өлбүттэр]] 51cc5md34n4vlj8qus02n2z5lui7dl2 430397 430396 2026-08-23T02:20:00Z Ojkhol 24881 /* Наҕараадалара уоннааатын үйэтитии */ 430397 wikitext text/x-wiki '''Астраханцев Федот Васильевич''' (1847—1914/16) — төрүт дворяннар удьуордара, I гильдиялаах атыыһыт, меценат. 1847 (1948?) сыллаахха олунньу 14 күнүгэр (чопчулуурга) обер-офицер дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Дьокуускайдааҕы уезднай училищеҕа 12 сааһыттан 16 сааһыгар диэри үөрэммит, 1863 с. бүтэрбит. Бу туһунан туоһу сурук (свидетельство) СӨ Национальнай архыыбыгыар баар: <blockquote>«Ученик Федот Астраханцев, сын обер-офицера, 16 лет, обучался в Якутском уездном училище с 1859 по 1863 г. и окончил в оном полный курс учения»</blockquote> Канцелярист, полицейскай учаастакка секретардаабыт. Архыыпка бу туһунан маннык суоуллар «в службу вступил в Якутское областное правление канцелярским служащим 2 разряда 7 октября 1864 г.» Өр кэм Саха уобалаһын салайар дуоһунастарыгар үлэлээбит: араас сылларга исправниктаабыт, полиция управлениетыгар сэкиритээрдээбит уонтон сэтээтэллээбит (заседатель), Саха күбүөрүнэтин бырабылыанньаытыгар күбүөрүнэ сэкиритээринэн, чиновник особых поручений дуоһунаһыгар үлэлээбит, хаайыы кэмитиэтин сэкиритээринэн , онтон дириэктэринэн үлэлээбит. 1886 сылтан 1890 сыллаахха диэри Дьокуускай коурат кулубата буола сылдьыбыт. Формулярнай испииһэгин тиһэх суруга Ф.В.Астраханцев 1913 диэри бочуоттаах мировой судьуйа дуоһунаһыгар хат талыллыбытын туһунан суруллубут. Атыы-эргиэн дьыалатыгар сыстаҕас эбит. Дьокуускайга арыгы собуотун тэрийбит, онтуката сылга 1,5 тыһ. солуур арыгыны оҥорон таһаарар эбит. Дьокуускай куоракка уонна [[Амма улууһа|Амма солобуодатыгар]] бэйэтэ бас билэр хас да маҕаһыыннаах. Сайын аайы ыытыллар атыы-эргиэн дьаарбаҥкатыгар кыттыыны ылар, Уһук Илин эргиэмсиктэрин кытта ыкса сибээстээх буолан Охуоскай байҕал портарыттан чэйи харыыта суох аҕалан эргинэр. Атыы-эргиэн, кирэдьиит эпэрээһийэлэригэр кыттан улаханнык байбыт. 1-кы гильдиялаах атыыһыт буолбут<ref name=":0">[https://yakutia.info/article/213451 Владимир Попов. К вопросу дома купца и мецената Астраханцева] "Якутия.Инфо"</ref>. === Аһымалга үлэтэ === 1886 с. Дьокуускай кафедралаах собуорун приютугар дьиэ бэлэхтээбит «недвижимое имение для помещения приюта, оцененного в 2100 руб.» уонна «построил собственным иждивением деревянную ограду вокруг погоста Градо-­Якутской Преображенской церкви, стоимостью 2000 руб.». 1887 с ахсынньытыгар Федот Васильевич Хаайыылаахтар уонна көскө ыытыллыбыттар оҕолорун приютугар дьиэ бэлэхтээбит: «дом с дворовым местом, купленный им для этой цели у священника Феодосия Охлопкова за 2000 руб.». Эмиэ 1887 с. саҥа аһыллан эрэр хонор дьиэҕэ 600 солкуобайы биэрбит. Бу дьиэ Дьокуускайга 1888 балаҕан ыйын 1 күнүгэр үлэҕэ киирбитэ. Онно кини харчытынан кыроа сыаналаах остолобуой аһыллыбыт, умнаһыттары отой да босхо аһаталлар эбит. 1914 с. Астраханцев 1300000 солк. хааһынаҕа биэрбит. Бу хапытаал дарственнай усулуобуйатынан бырыһыанынан 2 700 000 солкуобайга диэри улаатыахтааҕа, онтон Федот Васильевич аймахтарыгар кыра биэнсийэ төлөнүөхтээҕэ, уонна 500 000 солк. Дьокуускайга икки таас дьиэ тутуутугар барыахтааҕа — биирэ идэ оскуолатыгар (профессиональная школа с церковью при ней). Иккиһэ хирургия лечебницата буолуохтааҕа. Онтон хаалбыт 2 мөлүйүөн тыытыллыбат хапытаал буолан бырыһыана бу тэрилтэлэри үбүлүөхтээҕэ. Хаалбыт 200 000 солк. — эмиэ атын тыытыллыбат хапытаал буолан бырыһыана аһымал аахсыйаларыгар төлөнүөхтээҕэ. Дьокуускай куоракка олорон өлбүт уонна көмүллүбүт. === Наҕараадалара уонна аатын үйэтитии === Аһымал үлэтин иһин бырабыыталыстыбаттан хаста да наҕаарада туппут. 1914 сыл кулун тутар 13 күнүгэр Куорат дууматын быһаарыытынан Лотовай уулуссаны Астраханцевскай диэн ааттаабыттар (сэбиэскэй кэмҥэ бастаан Ленин, онтон Мир, онтон ЫБСЛКС 50 сыла (ВЛКСМ) диэн ааттары сүгэ сылдьыбыта, билигин — Кулаковскай аатынан уулусса)<ref name=":0" />. === Дьоно-сэргэтэ === Протоиерей кыыһын Елена Иосифовна Охлопкованы ойох ылбыт. Икки уоллаах: Иннокентий уонна Пантелеймон. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Ылыллыбыт сирэ == * Краткая энциклопедия по истории купечества и коммерции Сибири. Новосибирск, 1994. Т. 1, кн. 1. == Сигэлэр == * [http://bsk.nios.ru/enciklodediya/astrahancev-fedot-vasilevich Астраханцев Федот Васильевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305013755/http://bsk.nios.ru/enciklodediya/astrahancev-fedot-vasilevich |date=2016-03-05 }} // Библиотека сибирского краеведения {{ref-ru}} * [http://uhhan.ru/news/2012-10-24-6437 Светлые головы якутской думы] // Уххан сирэ, uhhan.ru {{ref-ru}} * [http://sakhalogos.ru/index.php/2009-11-30-08-30-14/588-2-21--2008-/875--lr-.html Якутские «ротшильды» и меценаты] // sakhalogos.ru {{ref-ru}} {{rq|stub|img|sources}} [[Категория:Меценаттар]] [[Категория:Дьоннор алпабыытынан]] [[Категория:Гильдиялаах атыыһыттар]] [[Категория:Саха баайдара]] [[Категория:1847 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:1914 сыллаахха өлбүттэр]] 7g48hh2ocdjs32hpsh7g97733ti86p7 0 55398 430398 427087 2026-08-23T08:27:33Z Sauit 26795 430398 wikitext text/x-wiki {|class="infobox" style="width:22em; background:#fff6d9; text-align:center; font-size:95%;" cellpadding="2" <!-------------------------Heading-------------------------> !style="background:#b08261; color:#fee8ab; text-align:center; font-size:larger;"| Сахалар | |- <!--------------------------Flag---------------------------> {{#if:{{{flag|}}} |<!--then:--> {{!}}style="border:none; padding:0.6em 0 0 0;"{{!}} {{{flag|}}}</tr> {{!}}style="border:none; {{#if:{{{image|}}}|<!--then small padding:-->padding:0.3em;|<!--else more padding before sections below:-->padding:0.6em;<!--end #if:-->}} line-height:11pt; font-size:95%;"{{!}} {{{flag_caption|}}}</tr> }} |- <!-------------------------Image---------------------------> {{#if:{{{image|}}} |<!--then:--> {{!}}style="border:none; padding:0.6em 0 0 0;"{{!}} {{{image|}}}</tr> {{!}}style="border:none; padding:0.3em 0 0.6em 0; line-height:11pt; font-size:95%;"{{!}} {{{image_caption|}}}{{{caption|}}}</tr> }} |- <!--------------------Total population---------------------> !style="background:#fee8ab;"| Бүтүн ахсааннара</tr> | 550 000 - 600 000 киһи (2024) <ref>https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx</ref></tr> |- <!------------------------Regions--------------------------> !style="background:#fee8ab; line-height:14pt;"| Олорор сирдэрэ</tr> |- {{!}} {{флаг|Россия}} '''[[Арассыыйа|Россия]]: 585 070 киһи (2024)''' <ref>https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx</ref>{{флаг|Саха Сирэ}} [[Саха Сирэ|Саха Сирэ:]] 570 409 киһи (2024) {{флаг|Красноярскай кыраай}} [[Красноярскай кыраай|Красноярскай Кыраай:]] 1236 (2021) {{флаг|Москва}} [[Москва|Москуба:]] 1 088 (2021) {{флаг|Хабаровскай кыраай}} [[Хабаровскай кыраай|Хабаровскай Кыраай:]] 987 (2021) {{флаг|Приморскай кыраай}} [[Приморскай кыраайа|Приморскай Кыраай:]] 675 (2021) {{флаг|Санкт-Петербург}} [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербург:]] 675 (2021) {{флаг|Казахстан}} '''[[Казахстаан|Казахстан]]: 5 000 (2023)''' {{флаг|АХШ}} '''[[Америка Холбоһуктаах Штааттара|АХШ]]: 37 850 (2022)''' |- |Тыллар: [[Саха тыла|Саха Тыла]] |- |Итэҕэллэр: [[Айыы]], [[Христианство|Православие]], [[Шаманизм|Шаман итэҕэлэ]], [[Тенгрианство]] |- |Киирэр: [[Түүр омуктар|Түүр Норуоттар]] |} '''Сахалар''' ([[урааҥхай]]) диэн [[Түүр омуктар|түүр норуоттарыгар]] киирсэр омук. Хоту [[Сибиир|Сибииргэ]] олорор омук, үксүн [[Саха Сирэ|Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр]], өссө сорох сахалар [[Магадаан сахалара|Магадаан уобалаһыгар]], [[Хабаровскай кыраай сахалара|Хабаровскай кыраайыгар]] уонна да атын сирдэргэ олороллор, олору «[[тас сахалар]]» диэн ааттыыллар. Сахалар [[Саха тыла|саха тылынан]] саҥараллар, ол тыл [[Түүр тыллара|түүр тылларга]] киирсэр. == [[Саха Сирин Остуоруйата|Остуоруйа]] == == Итэҕэл == [[Билэ:Коллаж из фотографий известных людей якутского происхождения.png|мини|дом|Биллиилээх сахалар]] Нууччалар [[Саха Сирэ|Саха сирин]] сиригэр сылдьыбатахтарына [[Тенгрианство]] ([[Таҥара]]) итэҕэл тарҕаммыт этэ. [[Билэ:Yakut costume10.jpg|альт=Саха Костүүмэ|мини|[[Саха таҥаһа|Саха Таҥаһа]]]] == Тарҕатыы == {| class="wikitable" |+ !Дойду !1989<ref>https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_89.php?reg=0</ref> !2002<ref>https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_02.php</ref> !2010<ref>https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/census.php?cy=8</ref> !2021<ref>https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx</ref> |- |{{флаг|Россия}} '''[[Арассыыйа|Россия]]/[[РСФСР]]''' |'''381 922''' |'''443 852''' |'''478 085''' |'''478 409''' |- |{{флаг|Саха Сирэ}}[[Саха Сирэ|Саха Сирэ/]][[Саха АССР|ЯАССР]] |365 917 |432 290 |466 427 |469 348 |- |{{флаг|Иркутск}}[[Иркутскай уобалаһа|Иркутск Уобалаһа]] |2 020 |992 |858 |468 |- |{{флаг|Красноярскай кыраай}}[[Красноярскай кыраай|Красноярскай Кыраай]] |1 778 |1 368 |1 468 |1 236 |- |{{флаг|Новосибирскай уобалас}}[[Новосибирскай уобалас|Новосибирск Уобалаһа]] |798 |473 |629 |440 |- |{{флаг|Приморскай кыраай}}[[Приморскай кыраайа|Приморскай Кыраай]] |475 |703 |766 |675 |- |{{флаг|Хабаровскай кыраай}}[[Хабаровскай кыраай|Хабаровскай Кыраай]] |1 578 |1 454 |1 417 |987 |- |{{флаг|Магаданскай уобалас}}[[Магадан|Магаданскай Уобалас]] |754 |469 |407 |212 |- |{{флаг|Камчатскай кыраай}}[[Камчатка кыраайа|Камчатскай Кыраай]] |788 |314 |449 |240 |- |{{флаг|Москва}}[[Москва|Москуба]]/[[Москва уобалаһа|Москуба Уобалаһа]] |995 |1 690 |1 814 |1 127 |- |{{флаг|Санкт-Петербург}}[[Санкт-Петербург]] |862 |847 |701 |675 |- |{{флаг|Украина}}[[УССР]] |688 | colspan="3" | |- |{{флаг|Казахстан}}[[Казахстаан|Казахстан]]/[[КССР]] |314 |155 |139 |92 |} == Маны эмиэ көрүн == * [[Саха тыла|Саха Тыла]] * [[Саха Сирэ]] * [[Саха Култуурата]] * [[Саха Сирин Остуоруйата]] [[Билэ:Расселение якутов в ДФО по городским и сельским поселениям, в %.png|мини|384x384пкс|Сахалар ДФОҕа]] == Быһаарыылар == jol540vng7c1zokams3jtbqvcxzwzgm 430399 430398 2026-08-23T08:28:06Z Sauit 26795 430399 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сахалар''' ([[урааҥхай]]) диэн [[Түүр омуктар|түүр норуоттарыгар]] киирсэр омук. Хоту [[Сибиир|Сибииргэ]] олорор омук, үксүн [[Саха Сирэ|Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр]], өссө сорох сахалар [[Магадаан сахалара|Магадаан уобалаһыгар]], [[Хабаровскай кыраай сахалара|Хабаровскай кыраайыгар]] уонна да атын сирдэргэ олороллор, олору «[[тас сахалар]]» диэн ааттыыллар. Сахалар [[Саха тыла|саха тылынан]] саҥараллар, ол тыл [[Түүр тыллара|түүр тылларга]] киирсэр. == [[Саха Сирин Остуоруйата|Остуоруйа]] == == Итэҕэл == [[Билэ:Коллаж из фотографий известных людей якутского происхождения.png|мини|дом|Биллиилээх сахалар]] Нууччалар [[Саха Сирэ|Саха сирин]] сиригэр сылдьыбатахтарына [[Тенгрианство]] ([[Таҥара]]) итэҕэл тарҕаммыт этэ. [[Билэ:Yakut costume10.jpg|альт=Саха Костүүмэ|мини|[[Саха таҥаһа|Саха Таҥаһа]]]] == Тарҕатыы == {| class="wikitable" |+ !Дойду !1989<ref>https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_89.php?reg=0</ref> !2002<ref>https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_02.php</ref> !2010<ref>https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/census.php?cy=8</ref> !2021<ref>https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx</ref> |- |{{флаг|Россия}} '''[[Арассыыйа|Россия]]/[[РСФСР]]''' |'''381 922''' |'''443 852''' |'''478 085''' |'''478 409''' |- |{{флаг|Саха Сирэ}}[[Саха Сирэ|Саха Сирэ/]][[Саха АССР|ЯАССР]] |365 917 |432 290 |466 427 |469 348 |- |{{флаг|Иркутск}}[[Иркутскай уобалаһа|Иркутск Уобалаһа]] |2 020 |992 |858 |468 |- |{{флаг|Красноярскай кыраай}}[[Красноярскай кыраай|Красноярскай Кыраай]] |1 778 |1 368 |1 468 |1 236 |- |{{флаг|Новосибирскай уобалас}}[[Новосибирскай уобалас|Новосибирск Уобалаһа]] |798 |473 |629 |440 |- |{{флаг|Приморскай кыраай}}[[Приморскай кыраайа|Приморскай Кыраай]] |475 |703 |766 |675 |- |{{флаг|Хабаровскай кыраай}}[[Хабаровскай кыраай|Хабаровскай Кыраай]] |1 578 |1 454 |1 417 |987 |- |{{флаг|Магаданскай уобалас}}[[Магадан|Магаданскай Уобалас]] |754 |469 |407 |212 |- |{{флаг|Камчатскай кыраай}}[[Камчатка кыраайа|Камчатскай Кыраай]] |788 |314 |449 |240 |- |{{флаг|Москва}}[[Москва|Москуба]]/[[Москва уобалаһа|Москуба Уобалаһа]] |995 |1 690 |1 814 |1 127 |- |{{флаг|Санкт-Петербург}}[[Санкт-Петербург]] |862 |847 |701 |675 |- |{{флаг|Украина}}[[УССР]] |688 | colspan="3" | |- |{{флаг|Казахстан}}[[Казахстаан|Казахстан]]/[[КССР]] |314 |155 |139 |92 |} == Маны эмиэ көрүн == * [[Саха тыла|Саха Тыла]] * [[Саха Сирэ]] * [[Саха Култуурата]] * [[Саха Сирин Остуоруйата]] [[Билэ:Расселение якутов в ДФО по городским и сельским поселениям, в %.png|мини|384x384пкс|Сахалар ДФОҕа]] == Быһаарыылар == alx3zvi628sipjzdp7a4f0jmn3m7w79 430400 430399 2026-08-23T08:30:05Z Sauit 26795 430400 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Сахалар''' ([[урааҥхай]]) диэн [[Түүр омуктар|түүр норуоттарыгар]] киирсэр омук. Хоту [[Сибиир|Сибииргэ]] олорор омук, үксүн [[Саха Сирэ|Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр]], өссө сорох сахалар [[Магадаан сахалара|Магадаан уобалаһыгар]], [[Хабаровскай кыраай сахалара|Хабаровскай кыраайыгар]] уонна да атын сирдэргэ олороллор, олору «[[тас сахалар]]» диэн ааттыыллар. Сахалар [[Саха тыла|саха тылынан]] саҥараллар, ол тыл [[Түүр тыллара|түүр тылларга]] киирсэр. == [[Саха Сирин Остуоруйата|Остуоруйа]] == == Итэҕэл == [[Билэ:Коллаж из фотографий известных людей якутского происхождения.png|мини|дом|Биллиилээх сахалар]] Нууччалар [[Саха Сирэ|Саха сирин]] сиригэр сылдьыбатахтарына [[Тенгрианство]] ([[Таҥара]]) итэҕэл тарҕаммыт этэ. [[Билэ:Yakut costume10.jpg|альт=Саха Костүүмэ|мини|[[Саха таҥаһа|Саха Таҥаһа]]]] == Тарҕатыы == {| class="wikitable" |+ !Дойду !1989<ref>https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_89.php?reg=0</ref> !2002<ref>https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_02.php</ref> !2010<ref>https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/census.php?cy=8</ref> !2021<ref>https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx</ref> |- |{{флаг|Россия}} '''[[Арассыыйа|Россия]]/[[РСФСР]]''' |'''381 922''' |'''443 852''' |'''478 085''' |'''478 409''' |- |{{флаг|Саха Сирэ}}[[Саха Сирэ|Саха Сирэ/]][[Саха АССР|ЯАССР]] |365 917 |432 290 |466 427 |469 348 |- |{{флаг|Иркутск}}[[Иркутскай уобалаһа|Иркутск Уобалаһа]] |2 020 |992 |858 |468 |- |{{флаг|Красноярскай кыраай}}[[Красноярскай кыраай|Красноярскай Кыраай]] |1 778 |1 368 |1 468 |1 236 |- |{{флаг|Новосибирскай уобалас}}[[Новосибирскай уобалас|Новосибирск Уобалаһа]] |798 |473 |629 |440 |- |{{флаг|Приморскай кыраай}}[[Приморскай кыраайа|Приморскай Кыраай]] |475 |703 |766 |675 |- |{{флаг|Хабаровскай кыраай}}[[Хабаровскай кыраай|Хабаровскай Кыраай]] |1 578 |1 454 |1 417 |987 |- |{{флаг|Магаданскай уобалас}}[[Магадан|Магаданскай Уобалас]] |754 |469 |407 |212 |- |{{флаг|Камчатскай кыраай}}[[Камчатка кыраайа|Камчатскай Кыраай]] |788 |314 |449 |240 |- |{{флаг|Москва}}[[Москва|Москуба]]/[[Москва уобалаһа|Москуба Уобалаһа]] |995 |1 690 |1 814 |1 127 |- |{{флаг|Санкт-Петербург}}[[Санкт-Петербург]] |862 |847 |701 |675 |- |{{флаг|Украина}}[[УССР]] |688 | colspan="3" | |- |{{флаг|Казахстан}}[[Казахстаан|Казахстан]]/[[КССР]] |314 |155 |139 |92 |} == Маны эмиэ көрүн == * [[Саха тыла|Саха Тыла]] * [[Саха Сирэ]] * [[Саха Култуурата]] * [[Саха Сирин Остуоруйата]] [[Билэ:Расселение якутов в ДФО по городским и сельским поселениям, в %.png|мини|384x384пкс|Сахалар ДФОҕа]] == Быһаарыылар == o3c2bshqxddgh8602y40ucycgy8yp1w 430401 430400 2026-08-23T08:37:03Z Sauit 26795 430401 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Сахалар''' ([[урааҥхай]]) диэн [[Түүр омуктар|түүр норуоттарыгар]] киирсэр омук. Хоту [[Сибиир|Сибииргэ]] олорор омук, үксүн [[Саха Сирэ|Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр]], өссө сорох сахалар [[Магадаан сахалара|Магадаан уобалаһыгар]], [[Хабаровскай кыраай сахалара|Хабаровскай кыраайыгар]] уонна да атын сирдэргэ олороллор, олору «[[тас сахалар]]» диэн ааттыыллар. Сахалар [[Саха тыла|саха тылынан]] саҥараллар, ол тыл [[Түүр тыллара|түүр тылларга]] киирсэр. 2021 сыллааҕы бүтүн Арассыыйатааҕы биэрэпис түмүгүнэн, Арассыыйаҕа 478,4 тыһ. саха киһитэ олорор эбит. Үксүн, Саха сиригэр (469,3 тыһ.). Сахалар Саха сиригэр саамай элбэх ахсааннаах омук буолар (нэһилиэнньэ 55,3 быраһыана)<ref>[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx 2020—2021 сыллардааҕы бүтүн Арассыыйатааҕы биэрэпис]</ref>. == [[Саха Сирин Остуоруйата|Остуоруйа]] == == Итэҕэл == [[Билэ:Коллаж из фотографий известных людей якутского происхождения.png|мини|дом|Биллиилээх сахалар]] Нууччалар [[Саха Сирэ|Саха сирин]] сиригэр сылдьыбатахтарына [[Тенгрианство]] ([[Таҥара]]) итэҕэл тарҕаммыт этэ. [[Билэ:Yakut costume10.jpg|альт=Саха Костүүмэ|мини|[[Саха таҥаһа|Саха Таҥаһа]]]] == Тарҕатыы == {| class="wikitable" |+ !Дойду !1989<ref>https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_89.php?reg=0</ref> !2002<ref>https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_02.php</ref> !2010<ref>https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/census.php?cy=8</ref> !2021<ref>https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx</ref> |- |{{флаг|Россия}} '''[[Арассыыйа|Россия]]/[[РСФСР]]''' |'''381 922''' |'''443 852''' |'''478 085''' |'''478 409''' |- |{{флаг|Саха Сирэ}}[[Саха Сирэ|Саха Сирэ/]][[Саха АССР|ЯАССР]] |365 917 |432 290 |466 427 |469 348 |- |{{флаг|Иркутск}}[[Иркутскай уобалаһа|Иркутск Уобалаһа]] |2 020 |992 |858 |468 |- |{{флаг|Красноярскай кыраай}}[[Красноярскай кыраай|Красноярскай Кыраай]] |1 778 |1 368 |1 468 |1 236 |- |{{флаг|Новосибирскай уобалас}}[[Новосибирскай уобалас|Новосибирск Уобалаһа]] |798 |473 |629 |440 |- |{{флаг|Приморскай кыраай}}[[Приморскай кыраайа|Приморскай Кыраай]] |475 |703 |766 |675 |- |{{флаг|Хабаровскай кыраай}}[[Хабаровскай кыраай|Хабаровскай Кыраай]] |1 578 |1 454 |1 417 |987 |- |{{флаг|Магаданскай уобалас}}[[Магадан|Магаданскай Уобалас]] |754 |469 |407 |212 |- |{{флаг|Камчатскай кыраай}}[[Камчатка кыраайа|Камчатскай Кыраай]] |788 |314 |449 |240 |- |{{флаг|Москва}}[[Москва|Москуба]]/[[Москва уобалаһа|Москуба Уобалаһа]] |995 |1 690 |1 814 |1 127 |- |{{флаг|Санкт-Петербург}}[[Санкт-Петербург]] |862 |847 |701 |675 |- |{{флаг|Украина}}[[УССР]] |688 | colspan="3" | |- |{{флаг|Казахстан}}[[Казахстаан|Казахстан]]/[[КССР]] |314 |155 |139 |92 |} == Маны эмиэ көрүн == * [[Саха тыла|Саха Тыла]] * [[Саха Сирэ]] * [[Саха Култуурата]] * [[Саха Сирин Остуоруйата]] [[Билэ:Расселение якутов в ДФО по городским и сельским поселениям, в %.png|мини|384x384пкс|Сахалар ДФОҕа]] == Быһаарыылар == ej4d9uj1dxlarf5c5agy6qv6xxhiv2b 430402 430401 2026-08-23T09:06:56Z Sauit 26795 430402 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Сахалар''' ([[урааҥхай|урааҥхайдар]]) диэн [[Түүр омуктар|түүр норуоттарыгар]] киирсэр омук. Хоту [[Сибиир|Сибииргэ]] олорор омук, үксүн [[Саха Сирэ|Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр]], өссө сорох сахалар [[Магадаан сахалара|Магадаан уобалаһыгар]], [[Хабаровскай кыраай сахалара|Хабаровскай кыраайыгар]] уонна да атын сирдэргэ олороллор, олору «[[тас сахалар]]» диэн ааттыыллар. Сахалар [[Саха тыла|саха тылынан]] саҥараллар, ол тыл [[Түүр тыллара|түүр тылларга]] киирсэр. 2021 сыллааҕы бүтүн Арассыыйатааҕы биэрэпис түмүгүнэн, Арассыыйаҕа 478,4 тыһ. саха киһитэ олорор эбит. Үксүн, Саха сиригэр (469,3 тыһ.). Сахалар Саха сиригэр саамай элбэх ахсааннаах омук буолар (нэһилиэнньэ 55,3 быраһыана)<ref>[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx 2020—2021 сыллардааҕы бүтүн Арассыыйатааҕы биэрэпис]</ref>. == Устуоруйа == == Итэҕэл == Нууччалар [[Саха Сирэ|Саха сирин]] сиригэр сылдьыбатахтарына [[Тенгрианство]] ([[Таҥара]]) итэҕэл тарҕаммыт этэ. == Тарҕатыы == {| class="wikitable sortable" |+1897—2021 сыллардааҕы биэрэпистэр түмүктэринэн сахалар ахсааннара !Дойду !1897 !1926 !1939 !1959 !1970 !1979 !1989 !2002 !2010 !2021 |- |{{Флагификация|Россия}} / {{Флагификация|СССР}} / {{Флагификация|Россия империята}} |227&nbsp;384 |240&nbsp;709 |242&nbsp;080 |236&nbsp;655 |296&nbsp;244 |328&nbsp;018 |381&nbsp;922 |443&nbsp;852 |478&nbsp;085 |478&nbsp;409 |- |{{Флагификация|Саха Сирэ}} |221&nbsp;467 |235&nbsp;926 |233&nbsp;273 |226&nbsp;053 |285&nbsp;749 |313&nbsp;917 |365&nbsp;236 |432&nbsp;290 |466&nbsp;427 |469&nbsp;348 |- |{{Флагификация|Иркутскай уобалас}} |2&nbsp;734 | rowspan="3" |3&nbsp;385 |1&nbsp;398 |1&nbsp;366 |1&nbsp;751 |1&nbsp;788 |2&nbsp;020 |992 |858 |468 |- |{{Флагификация|Красноярскай кыраай}} |2&nbsp;181 |4&nbsp;820 |4&nbsp;343 |1&nbsp;248 |1&nbsp;387 |1&nbsp;778 |1&nbsp;368 |1&nbsp;468 |1&nbsp;236 |- |{{Флагификация|Новосибирскай уобалас}} |— |21 |— |386 |602 |798 |473 |629 |440 |} == Быһаарыылар == jqsikfcl2eyjdf7s9n3zy3ztoqrjeuh 430403 430402 2026-08-23T09:12:49Z Sauit 26795 /* Тарҕатыы */ 430403 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Сахалар''' ([[урааҥхай|урааҥхайдар]]) диэн [[Түүр омуктар|түүр норуоттарыгар]] киирсэр омук. Хоту [[Сибиир|Сибииргэ]] олорор омук, үксүн [[Саха Сирэ|Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр]], өссө сорох сахалар [[Магадаан сахалара|Магадаан уобалаһыгар]], [[Хабаровскай кыраай сахалара|Хабаровскай кыраайыгар]] уонна да атын сирдэргэ олороллор, олору «[[тас сахалар]]» диэн ааттыыллар. Сахалар [[Саха тыла|саха тылынан]] саҥараллар, ол тыл [[Түүр тыллара|түүр тылларга]] киирсэр. 2021 сыллааҕы бүтүн Арассыыйатааҕы биэрэпис түмүгүнэн, Арассыыйаҕа 478,4 тыһ. саха киһитэ олорор эбит. Үксүн, Саха сиригэр (469,3 тыһ.). Сахалар Саха сиригэр саамай элбэх ахсааннаах омук буолар (нэһилиэнньэ 55,3 быраһыана)<ref>[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx 2020—2021 сыллардааҕы бүтүн Арассыыйатааҕы биэрэпис]</ref>. == Устуоруйа == == Итэҕэл == Нууччалар [[Саха Сирэ|Саха сирин]] сиригэр сылдьыбатахтарына [[Тенгрианство]] ([[Таҥара]]) итэҕэл тарҕаммыт этэ. == Тарҕатыы == {| class="wikitable sortable" |+1897—2021 сыллардааҕы биэрэпистэр түмүктэринэн сахалар ахсааннара !Дойду !1897 !1926 !1939 !1959 !1970 !1979 !1989 !2002 !2010 !2021 |- |{{Флагификация|Россия}} / {{Флагификация|СССР}} / {{Флагификация|Россия империята}} |227&nbsp;384 |240&nbsp;709 |242&nbsp;080 |236&nbsp;655 |296&nbsp;244 |328&nbsp;018 |381&nbsp;922 |443&nbsp;852 |478&nbsp;085 |478&nbsp;409 |- |{{Флагификация|Саха Сирэ}} |221&nbsp;467 |235&nbsp;926 |233&nbsp;273 |226&nbsp;053 |285&nbsp;749 |313&nbsp;917 |365&nbsp;236 |432&nbsp;290 |466&nbsp;427 |469&nbsp;348 |- |{{Флагификация|Иркутскай уобалас}} |2&nbsp;734 | rowspan="3" |3&nbsp;385 |1&nbsp;398 |1&nbsp;366 |1&nbsp;751 |1&nbsp;788 |2&nbsp;020 |992 |858 |468 |- |{{Флагификация|Красноярскай кыраай}} |2&nbsp;181 |4&nbsp;820 |4&nbsp;343 |1&nbsp;248 |1&nbsp;387 |1&nbsp;778 |1&nbsp;368 |1&nbsp;468 |1&nbsp;236 |- |{{Флагификация|Новосибирскай уобалас}} |— |21 |— |386 |602 |798 |473 |629 |440 |- |{{Флагификация|Приморскай кыраай}} | rowspan="3" |517 |32 |22 |112 |117 |506 |475 |703 |766 |675 |- |{{Флагификация|Хабаровскай кыраай}} | rowspan="2" |1&nbsp;224 |1&nbsp;569 |944 |1&nbsp;152 |1&nbsp;662 |1&nbsp;578 |1&nbsp;454 |1&nbsp;417 |987 |- |{{Флагификация|Магаданскай уобалас}} |734 |791 |1&nbsp;019 |892 |754 |469 |407 |212 |} == Быһаарыылар == gsmxzgqfez068lqvt7pdo7zl9dnv65v 430404 430403 2026-08-23T09:19:44Z Sauit 26795 /* Тарҕатыы */ 430404 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Сахалар''' ([[урааҥхай|урааҥхайдар]]) диэн [[Түүр омуктар|түүр норуоттарыгар]] киирсэр омук. Хоту [[Сибиир|Сибииргэ]] олорор омук, үксүн [[Саха Сирэ|Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр]], өссө сорох сахалар [[Магадаан сахалара|Магадаан уобалаһыгар]], [[Хабаровскай кыраай сахалара|Хабаровскай кыраайыгар]] уонна да атын сирдэргэ олороллор, олору «[[тас сахалар]]» диэн ааттыыллар. Сахалар [[Саха тыла|саха тылынан]] саҥараллар, ол тыл [[Түүр тыллара|түүр тылларга]] киирсэр. 2021 сыллааҕы бүтүн Арассыыйатааҕы биэрэпис түмүгүнэн, Арассыыйаҕа 478,4 тыһ. саха киһитэ олорор эбит. Үксүн, Саха сиригэр (469,3 тыһ.). Сахалар Саха сиригэр саамай элбэх ахсааннаах омук буолар (нэһилиэнньэ 55,3 быраһыана)<ref>[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx 2020—2021 сыллардааҕы бүтүн Арассыыйатааҕы биэрэпис]</ref>. == Устуоруйа == == Итэҕэл == Нууччалар [[Саха Сирэ|Саха сирин]] сиригэр сылдьыбатахтарына [[Тенгрианство]] ([[Таҥара]]) итэҕэл тарҕаммыт этэ. == Тарҕатыы == {| class="wikitable sortable" |+1897—2021 сыллардааҕы биэрэпистэр түмүктэринэн сахалар ахсааннара !Дойду !1897 !1926 !1939 !1959 !1970 !1979 !1989 !2002 !2010 !2021 |- |{{Флагификация|Россия}} / {{Флагификация|СССР}} / {{Флагификация|Россия империята}} |227&nbsp;384 |240&nbsp;709 |242&nbsp;080 |236&nbsp;655 |296&nbsp;244 |328&nbsp;018 |381&nbsp;922 |443&nbsp;852 |478&nbsp;085 |478&nbsp;409 |- |{{Флагификация|Саха Сирэ}} |221&nbsp;467 |235&nbsp;926 |233&nbsp;273 |226&nbsp;053 |285&nbsp;749 |313&nbsp;917 |365&nbsp;236 |432&nbsp;290 |466&nbsp;427 |469&nbsp;348 |- |{{Флагификация|Иркутскай уобалас}} |2&nbsp;734 | rowspan="3" |3&nbsp;385 |1&nbsp;398 |1&nbsp;366 |1&nbsp;751 |1&nbsp;788 |2&nbsp;020 |992 |858 |468 |- |{{Флагификация|Красноярскай кыраай}} |2&nbsp;181 |4&nbsp;820 |4&nbsp;343 |1&nbsp;248 |1&nbsp;387 |1&nbsp;778 |1&nbsp;368 |1&nbsp;468 |1&nbsp;236 |- |{{Флагификация|Новосибирскай уобалас}} |— |21 |— |386 |602 |798 |473 |629 |440 |- |{{Флагификация|Приморскай кыраай}} | rowspan="3" |517 |32 |22 |112 |117 |506 |475 |703 |766 |675 |- |{{Флагификация|Хабаровскай кыраай}} | rowspan="2" |1&nbsp;224 |1&nbsp;569 |944 |1&nbsp;152 |1&nbsp;662 |1&nbsp;578 |1&nbsp;454 |1&nbsp;417 |987 |- |{{Флагификация|Магаданскай уобалас}} |734 |791 |1&nbsp;019 |892 |754 |469 |407 |212 |- |{{Флагификация|Амурскай уобалас}} |356 |398 |302 |245 |288 |699 |788 |314 |449 |240 |- |{{Флагификация|Московскай уобалас}} | rowspan="2" |— | rowspan="2" |72 | rowspan="2" |206 |38 |137 |154 |224 |242 |306 |39 |- |{{Флагификация|Москва}} |164 |496 |480 |771 |1&nbsp;448 |1&nbsp;508 |1&nbsp;088 |- |{{Флагификация|Ленинградскай уобалас}} | rowspan="2" |— | rowspan="2" |21 | rowspan="2" |82 |12 |50 |73 |161 |68 |72 |45 |- |{{Флагификация|Санкт-Петербург}} |70 |214 |787 |862 |847 |701 |675 |} == Быһаарыылар == eb07uk91wfbk4l8d6mutz3kxcdm0l4m 430405 430404 2026-08-23T09:28:41Z Sauit 26795 /* Тарҕатыы */ 430405 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Сахалар''' ([[урааҥхай|урааҥхайдар]]) диэн [[Түүр омуктар|түүр норуоттарыгар]] киирсэр омук. Хоту [[Сибиир|Сибииргэ]] олорор омук, үксүн [[Саха Сирэ|Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр]], өссө сорох сахалар [[Магадаан сахалара|Магадаан уобалаһыгар]], [[Хабаровскай кыраай сахалара|Хабаровскай кыраайыгар]] уонна да атын сирдэргэ олороллор, олору «[[тас сахалар]]» диэн ааттыыллар. Сахалар [[Саха тыла|саха тылынан]] саҥараллар, ол тыл [[Түүр тыллара|түүр тылларга]] киирсэр. 2021 сыллааҕы бүтүн Арассыыйатааҕы биэрэпис түмүгүнэн, Арассыыйаҕа 478,4 тыһ. саха киһитэ олорор эбит. Үксүн, Саха сиригэр (469,3 тыһ.). Сахалар Саха сиригэр саамай элбэх ахсааннаах омук буолар (нэһилиэнньэ 55,3 быраһыана)<ref>[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx 2020—2021 сыллардааҕы бүтүн Арассыыйатааҕы биэрэпис]</ref>. == Устуоруйа == == Итэҕэл == Нууччалар [[Саха Сирэ|Саха сирин]] сиригэр сылдьыбатахтарына [[Тенгрианство]] ([[Таҥара]]) итэҕэл тарҕаммыт этэ. == Тарҕатыы == {| class="wikitable sortable" |+1897—2021 сыллардааҕы биэрэпистэр түмүктэринэн сахалар ахсааннара !Дойду !1897 !1926 !1939 !1959 !1970 !1979 !1989 !2002 !2010 !2021 |- |{{Флагификация|Россия}} / {{Флагификация|СССР}} / {{Флагификация|Россия империята}} |227&nbsp;384 |240&nbsp;709 |242&nbsp;080 |236&nbsp;655 |296&nbsp;244 |328&nbsp;018 |381&nbsp;922 |443&nbsp;852 |478&nbsp;085 |478&nbsp;409 |- |{{Флагификация|Саха Сирэ}} |221&nbsp;467 |235&nbsp;926 |233&nbsp;273 |226&nbsp;053 |285&nbsp;749 |313&nbsp;917 |365&nbsp;236 |432&nbsp;290 |466&nbsp;427 |469&nbsp;348 |- |{{Флагификация|Иркутскай уобалас}} |2&nbsp;734 | rowspan="3" |3&nbsp;385 |1&nbsp;398 |1&nbsp;366 |1&nbsp;751 |1&nbsp;788 |2&nbsp;020 |992 |858 |468 |- |{{Флагификация|Красноярскай кыраай}} |2&nbsp;181 |4&nbsp;820 |4&nbsp;343 |1&nbsp;248 |1&nbsp;387 |1&nbsp;778 |1&nbsp;368 |1&nbsp;468 |1&nbsp;236 |- |{{Флагификация|Новосибирскай уобалас}} |— |21 |— |386 |602 |798 |473 |629 |440 |- |{{Флагификация|Приморскай кыраай}} | rowspan="3" |517 |32 |22 |112 |117 |506 |475 |703 |766 |675 |- |{{Флагификация|Хабаровскай кыраай}} | rowspan="2" |1&nbsp;224 |1&nbsp;569 |944 |1&nbsp;152 |1&nbsp;662 |1&nbsp;578 |1&nbsp;454 |1&nbsp;417 |987 |- |{{Флагификация|Магаданскай уобалас}} |734 |791 |1&nbsp;019 |892 |754 |469 |407 |212 |- |{{Флагификация|Амурскай уобалас}} |356 |398 |302 |245 |288 |699 |788 |314 |449 |240 |- |{{Флагификация|Московскай уобалас}} | rowspan="2" |— | rowspan="2" |72 | rowspan="2" |206 |38 |137 |154 |224 |242 |306 |39 |- |{{Флагификация|Москва}} |164 |496 |480 |771 |1&nbsp;448 |1&nbsp;508 |1&nbsp;088 |- |{{Флагификация|Ленинградскай уобалас}} | rowspan="2" |— | rowspan="2" |21 | rowspan="2" |82 |12 |50 |73 |161 |68 |72 |45 |- |{{Флагификация|Санкт-Петербург}} |70 |214 |787 |862 |847 |701 |675 |- |{{Флагификация|Украина}} |— |14 |77 |251 |349 |479 |688 |— |— |— |- |{{Флагификация|Казахстан}} |— |4 |64 |87 |174 |438 |314 |— |— |— |- |{{Флагификация|Узбекистан}} |— |3 |24 |74 |173 |119 |183 |— |— |— |- |{{Флагификация|Беларусь}} |— |1 |9 |33 |43 |81 |139 |— |— |— |- |{{Флагификация|Кыргызстан}} |— |— |4 |11 |58 |82 |80 |— |— |— |} == Быһаарыылар == 565diwbs9fjpa2kqn0f2d5im5ndmjdc 430406 430405 2026-08-23T09:35:27Z Sauit 26795 /* Тарҕатыы */ 430406 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Сахалар''' ([[урааҥхай|урааҥхайдар]]) диэн [[Түүр омуктар|түүр норуоттарыгар]] киирсэр омук. Хоту [[Сибиир|Сибииргэ]] олорор омук, үксүн [[Саха Сирэ|Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр]], өссө сорох сахалар [[Магадаан сахалара|Магадаан уобалаһыгар]], [[Хабаровскай кыраай сахалара|Хабаровскай кыраайыгар]] уонна да атын сирдэргэ олороллор, олору «[[тас сахалар]]» диэн ааттыыллар. Сахалар [[Саха тыла|саха тылынан]] саҥараллар, ол тыл [[Түүр тыллара|түүр тылларга]] киирсэр. 2021 сыллааҕы бүтүн Арассыыйатааҕы биэрэпис түмүгүнэн, Арассыыйаҕа 478,4 тыһ. саха киһитэ олорор эбит. Үксүн, Саха сиригэр (469,3 тыһ.). Сахалар Саха сиригэр саамай элбэх ахсааннаах омук буолар (нэһилиэнньэ 55,3 быраһыана)<ref>[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx 2020—2021 сыллардааҕы бүтүн Арассыыйатааҕы биэрэпис]</ref>. == Устуоруйа == == Итэҕэл == Нууччалар [[Саха Сирэ|Саха сирин]] сиригэр сылдьыбатахтарына [[Тенгрианство]] ([[Таҥара]]) итэҕэл тарҕаммыт этэ. == Тарҕатыы == {| class="wikitable sortable" |+1897—2021 сыллардааҕы биэрэпистэр түмүктэринэн сахалар ахсааннара !Дойду !1897 !1926 !1939 !1959 !1970 !1979 !1989 !2002 !2010 !2021 |- |{{Флагификация|Россия}} / {{Флагификация|СССР}} / {{Флагификация|Россия империята}} |227&nbsp;384 |240&nbsp;709 |242&nbsp;080 |236&nbsp;655 |296&nbsp;244 |328&nbsp;018 |381&nbsp;922 |443&nbsp;852 |478&nbsp;085 |478&nbsp;409 |- |{{Флагификация|Саха Сирэ}} |221&nbsp;467 |235&nbsp;926 |233&nbsp;273 |226&nbsp;053 |285&nbsp;749 |313&nbsp;917 |365&nbsp;236 |432&nbsp;290 |466&nbsp;427 |469&nbsp;348 |- |{{Флагификация|Иркутскай уобалас}} |2&nbsp;734 | rowspan="3" |3&nbsp;385 |1&nbsp;398 |1&nbsp;366 |1&nbsp;751 |1&nbsp;788 |2&nbsp;020 |992 |858 |468 |- |{{Флагификация|Красноярскай кыраай}} |2&nbsp;181 |4&nbsp;820 |4&nbsp;343 |1&nbsp;248 |1&nbsp;387 |1&nbsp;778 |1&nbsp;368 |1&nbsp;468 |1&nbsp;236 |- |{{Флагификация|Новосибирскай уобалас}} |— |21 |— |386 |602 |798 |473 |629 |440 |- |{{Флагификация|Приморскай кыраай}} |6 |32 |22 |112 |117 |506 |475 |703 |766 |675 |- |{{Флагификация|Хабаровскай кыраай}} |227 | rowspan="2" |1&nbsp;224 |1&nbsp;569 |944 |1&nbsp;152 |1&nbsp;662 |1&nbsp;578 |1&nbsp;454 |1&nbsp;417 |987 |- |{{Флагификация|Магаданскай уобалас}} |272 |734 |791 |1&nbsp;019 |892 |754 |469 |407 |212 |- |{{Флагификация|Амурскай уобалас}} |356 |398 |302 |245 |288 |699 |788 |314 |449 |240 |- |{{Флагификация|Московскай уобалас}} | rowspan="2" |— | rowspan="2" |72 | rowspan="2" |206 |38 |137 |154 |224 |242 |306 |39 |- |{{Флагификация|Москва}} |164 |496 |480 |771 |1&nbsp;448 |1&nbsp;508 |1&nbsp;088 |- |{{Флагификация|Ленинградскай уобалас}} | rowspan="2" |— | rowspan="2" |21 | rowspan="2" |82 |12 |50 |73 |161 |68 |72 |45 |- |{{Флагификация|Санкт-Петербург}} |70 |214 |787 |862 |847 |701 |675 |- |{{Флагификация|Украина}} |— |14 |77 |251 |349 |479 |688 |— |— |— |- |{{Флагификация|Казахстан}} |— |4 |64 |87 |174 |438 |314 |— |— |— |- |{{Флагификация|Узбекистан}} |— |3 |24 |74 |173 |119 |183 |— |— |— |- |{{Флагификация|Беларусь}} |— |1 |9 |33 |43 |81 |139 |— |— |— |- |{{Флагификация|Кыргызстан}} |— |— |4 |11 |58 |82 |80 |— |— |— |} == Быһаарыылар == 94y7oqyqexu6jwmk49q1gsllwr676ur 430407 430406 2026-08-23T09:45:33Z Sauit 26795 /* Тарҕатыы */ 430407 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Сахалар''' ([[урааҥхай|урааҥхайдар]]) диэн [[Түүр омуктар|түүр норуоттарыгар]] киирсэр омук. Хоту [[Сибиир|Сибииргэ]] олорор омук, үксүн [[Саха Сирэ|Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр]], өссө сорох сахалар [[Магадаан сахалара|Магадаан уобалаһыгар]], [[Хабаровскай кыраай сахалара|Хабаровскай кыраайыгар]] уонна да атын сирдэргэ олороллор, олору «[[тас сахалар]]» диэн ааттыыллар. Сахалар [[Саха тыла|саха тылынан]] саҥараллар, ол тыл [[Түүр тыллара|түүр тылларга]] киирсэр. 2021 сыллааҕы бүтүн Арассыыйатааҕы биэрэпис түмүгүнэн, Арассыыйаҕа 478,4 тыһ. саха киһитэ олорор эбит. Үксүн, Саха сиригэр (469,3 тыһ.). Сахалар Саха сиригэр саамай элбэх ахсааннаах омук буолар (нэһилиэнньэ 55,3 быраһыана)<ref name=":0">[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx 2020—2021 сыллардааҕы бүтүн Арассыыйатааҕы биэрэпис]</ref>. == Устуоруйа == == Итэҕэл == Нууччалар [[Саха Сирэ|Саха сирин]] сиригэр сылдьыбатахтарына [[Тенгрианство]] ([[Таҥара]]) итэҕэл тарҕаммыт этэ. == Тарҕатыы == {| class="wikitable" |+1897—2021 сыллардааҕы биэрэпистэр түмүктэринэн сахалар ахсааннара !Дойду !1897<ref>{{Cite web|url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=0|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России|work=Демоскоп Weekly|lang=ru|accessdate=2026-08-23}}</ref> !1926<ref>{{Cite web|url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_26.php?reg=0|title=Всесоюзная перепись населения 1926 года. Национальный состав населения по регионам РСФСР|work=Демоскоп Weekly|lang=ru|accessdate=2026-08-23}}</ref> !1939<ref>{{Cite web|url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_39.php?reg=0|title=Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения по регионам России|work=Демоскоп Weekly|accessdate=2026-08-23|lang=ru}}</ref> !1959<ref>{{Cite web|url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_59.php?reg=0|title=Всесоюзная перепись населения 1959 года. Национальный состав населения по регионам России|work=Демоскоп Weekly|lang=ru|accessdate=2026-08-23}}</ref> !1970<ref>{{Cite web|url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_70.php?reg=0|title=Всесоюзная перепись населения 1970 года. Национальный состав населения по регионам России|work=Демоскоп Weekly|lang=ru|accessdate=2026-08-23}}</ref> !1979<ref>{{Cite web|url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_79.php?reg=0|title=Всесоюзная перепись населения 1979 года. Национальный состав населения по регионам России|work=Демоскоп Weekly|lang=ru|accessdate=2026-08-23}}</ref> !1989<ref>{{Cite web|url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_89.php?reg=0|title=Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по регионам России|work=Демоскоп Weekly|lang=ru|accessdate=2026-08-23}}</ref> !2002<ref>{{Cite web|url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_02.php|title=Всероссийская перепись населения 2002 года. Национальный состав населения по регионам России|work=Демоскоп Weekly|lang=ru|accessdate=2026-08-23}}</ref> !2010<ref>{{Cite web|url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_etn_10.php|title=Всероссийская перепись населения 2010 г. Население по национальности, полу и субъектам Российской Федерации|lang=ru|accessdate=2026-08-23|work=Демоскоп Weekly}}</ref> !2021<ref name=":0" /> |- |{{Флагификация|Россия}} / {{Флагификация|СССР}} / {{Флагификация|Россия империята}} |227&nbsp;384 |240&nbsp;709 |242&nbsp;080 |236&nbsp;655 |296&nbsp;244 |328&nbsp;018 |381&nbsp;922 |443&nbsp;852 |478&nbsp;085 |478&nbsp;409 |- |{{Флагификация|Саха Сирэ}} |221&nbsp;467 |235&nbsp;926 |233&nbsp;273 |226&nbsp;053 |285&nbsp;749 |313&nbsp;917 |365&nbsp;236 |432&nbsp;290 |466&nbsp;427 |469&nbsp;348 |- |{{Флагификация|Иркутскай уобалас}} |2&nbsp;734 | rowspan="3" |3&nbsp;385 |1&nbsp;398 |1&nbsp;366 |1&nbsp;751 |1&nbsp;788 |2&nbsp;020 |992 |858 |468 |- |{{Флагификация|Красноярскай кыраай}} |2&nbsp;181 |4&nbsp;820 |4&nbsp;343 |1&nbsp;248 |1&nbsp;387 |1&nbsp;778 |1&nbsp;368 |1&nbsp;468 |1&nbsp;236 |- |{{Флагификация|Новосибирскай уобалас}} |— |21 |— |386 |602 |798 |473 |629 |440 |- |{{Флагификация|Приморскай кыраай}} |6 |32 |22 |112 |117 |506 |475 |703 |766 |675 |- |{{Флагификация|Хабаровскай кыраай}} |227 | rowspan="2" |1&nbsp;224 |1&nbsp;569 |944 |1&nbsp;152 |1&nbsp;662 |1&nbsp;578 |1&nbsp;454 |1&nbsp;417 |987 |- |{{Флагификация|Магаданскай уобалас}} |272 |734 |791 |1&nbsp;019 |892 |754 |469 |407 |212 |- |{{Флагификация|Амурскай уобалас}} |356 |398 |302 |245 |288 |699 |788 |314 |449 |240 |- |{{Флагификация|Московскай уобалас}} | rowspan="2" |— | rowspan="2" |72 | rowspan="2" |206 |38 |137 |154 |224 |242 |306 |39 |- |{{Флагификация|Москва}} |164 |496 |480 |771 |1&nbsp;448 |1&nbsp;508 |1&nbsp;088 |- |{{Флагификация|Ленинградскай уобалас}} | rowspan="2" |— | rowspan="2" |21 | rowspan="2" |82 |12 |50 |73 |161 |68 |72 |45 |- |{{Флагификация|Санкт-Петербург}} |70 |214 |787 |862 |847 |701 |675 |- |{{Флагификация|Украина}} |— |14 |77 |251 |349 |479 |688 |— |— |— |- |{{Флагификация|Казахстан}} |— |4 |64 |87 |174 |438 |314 |— |— |— |- |{{Флагификация|Узбекистан}} |— |3 |24 |74 |173 |119 |183 |— |— |— |- |{{Флагификация|Беларусь}} |— |1 |9 |33 |43 |81 |139 |— |— |— |- |{{Флагификация|Кыргызстан}} |— |— |4 |11 |58 |82 |80 |— |— |— |} == Быһаарыылар == pcftda030rvz7nrf73zhhmy0rwcru82 430408 430407 2026-08-23T09:46:13Z Sauit 26795 430408 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Сахалар''' ([[урааҥхай|урааҥхайдар]]) диэн [[Түүр омуктар|түүр норуоттарыгар]] киирсэр омук. Хоту [[Сибиир|Сибииргэ]] олорор омук, үксүн [[Саха Сирэ|Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр]], өссө сорох сахалар [[Магадаан сахалара|Магадаан уобалаһыгар]], [[Хабаровскай кыраай сахалара|Хабаровскай кыраайыгар]] уонна да атын сирдэргэ олороллор, олору «[[тас сахалар]]» диэн ааттыыллар. Сахалар [[Саха тыла|саха тылынан]] саҥараллар, ол тыл [[Түүр тыллара|түүр тылларга]] киирсэр. 2021 сыллааҕы бүтүн Арассыыйатааҕы биэрэпис түмүгүнэн, Арассыыйаҕа 478,4 тыһ. саха киһитэ олорор эбит. Үксүн, Саха сиригэр (469,3 тыһ.). Сахалар Саха сиригэр саамай элбэх ахсааннаах омук буолар (нэһилиэнньэ 55,3 быраһыана)<ref name=":0">[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx 2020—2021 сыллардааҕы бүтүн Арассыыйатааҕы биэрэпис]</ref>. == Устуоруйа == == Итэҕэл == Нууччалар [[Саха Сирэ|Саха сирин]] сиригэр сылдьыбатахтарына [[Тенгрианство]] ([[Таҥара]]) итэҕэл тарҕаммыт этэ. == Тарҕатыы == {| class="wikitable" |+1897—2021 сыллардааҕы биэрэпистэр түмүктэринэн сахалар ахсааннара !Дойду !1897<ref>{{Cite web|url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=0|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России|work=Демоскоп Weekly|lang=ru|accessdate=2026-08-23}}</ref> !1926<ref>{{Cite web|url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_26.php?reg=0|title=Всесоюзная перепись населения 1926 года. Национальный состав населения по регионам РСФСР|work=Демоскоп Weekly|lang=ru|accessdate=2026-08-23}}</ref> !1939<ref>{{Cite web|url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_39.php?reg=0|title=Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения по регионам России|work=Демоскоп Weekly|accessdate=2026-08-23|lang=ru}}</ref> !1959<ref>{{Cite web|url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_59.php?reg=0|title=Всесоюзная перепись населения 1959 года. Национальный состав населения по регионам России|work=Демоскоп Weekly|lang=ru|accessdate=2026-08-23}}</ref> !1970<ref>{{Cite web|url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_70.php?reg=0|title=Всесоюзная перепись населения 1970 года. Национальный состав населения по регионам России|work=Демоскоп Weekly|lang=ru|accessdate=2026-08-23}}</ref> !1979<ref>{{Cite web|url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_79.php?reg=0|title=Всесоюзная перепись населения 1979 года. Национальный состав населения по регионам России|work=Демоскоп Weekly|lang=ru|accessdate=2026-08-23}}</ref> !1989<ref>{{Cite web|url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_89.php?reg=0|title=Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по регионам России|work=Демоскоп Weekly|lang=ru|accessdate=2026-08-23}}</ref> !2002<ref>{{Cite web|url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_02.php|title=Всероссийская перепись населения 2002 года. Национальный состав населения по регионам России|work=Демоскоп Weekly|lang=ru|accessdate=2026-08-23}}</ref> !2010<ref>{{Cite web|url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_etn_10.php|title=Всероссийская перепись населения 2010 г. Население по национальности, полу и субъектам Российской Федерации|lang=ru|accessdate=2026-08-23|work=Демоскоп Weekly}}</ref> !2021<ref name=":0" /> |- |{{Флагификация|Россия}} / {{Флагификация|СССР}} / {{Флагификация|Россия империята}} |227&nbsp;384 |240&nbsp;709 |242&nbsp;080 |236&nbsp;655 |296&nbsp;244 |328&nbsp;018 |381&nbsp;922 |443&nbsp;852 |478&nbsp;085 |478&nbsp;409 |- |{{Флагификация|Саха Сирэ}} |221&nbsp;467 |235&nbsp;926 |233&nbsp;273 |226&nbsp;053 |285&nbsp;749 |313&nbsp;917 |365&nbsp;236 |432&nbsp;290 |466&nbsp;427 |469&nbsp;348 |- |{{Флагификация|Иркутскай уобалас}} |2&nbsp;734 | rowspan="3" |3&nbsp;385 |1&nbsp;398 |1&nbsp;366 |1&nbsp;751 |1&nbsp;788 |2&nbsp;020 |992 |858 |468 |- |{{Флагификация|Красноярскай кыраай}} |2&nbsp;181 |4&nbsp;820 |4&nbsp;343 |1&nbsp;248 |1&nbsp;387 |1&nbsp;778 |1&nbsp;368 |1&nbsp;468 |1&nbsp;236 |- |{{Флагификация|Новосибирскай уобалас}} |— |21 |— |386 |602 |798 |473 |629 |440 |- |{{Флагификация|Приморскай кыраай}} |6 |32 |22 |112 |117 |506 |475 |703 |766 |675 |- |{{Флагификация|Хабаровскай кыраай}} |227 | rowspan="2" |1&nbsp;224 |1&nbsp;569 |944 |1&nbsp;152 |1&nbsp;662 |1&nbsp;578 |1&nbsp;454 |1&nbsp;417 |987 |- |{{Флагификация|Магаданскай уобалас}} |272 |734 |791 |1&nbsp;019 |892 |754 |469 |407 |212 |- |{{Флагификация|Амурскай уобалас}} |356 |398 |302 |245 |288 |699 |788 |314 |449 |240 |- |{{Флагификация|Московскай уобалас}} | rowspan="2" |— | rowspan="2" |72 | rowspan="2" |206 |38 |137 |154 |224 |242 |306 |39 |- |{{Флагификация|Москва}} |164 |496 |480 |771 |1&nbsp;448 |1&nbsp;508 |1&nbsp;088 |- |{{Флагификация|Ленинградскай уобалас}} | rowspan="2" |— | rowspan="2" |21 | rowspan="2" |82 |12 |50 |73 |161 |68 |72 |45 |- |{{Флагификация|Санкт-Петербург}} |70 |214 |787 |862 |847 |701 |675 |- |{{Флагификация|Украина}} |— |14 |77 |251 |349 |479 |688 |— |— |— |- |{{Флагификация|Казахстан}} |— |4 |64 |87 |174 |438 |314 |— |— |— |- |{{Флагификация|Узбекистан}} |— |3 |24 |74 |173 |119 |183 |— |— |— |- |{{Флагификация|Беларусь}} |— |1 |9 |33 |43 |81 |139 |— |— |— |- |{{Флагификация|Кыргызстан}} |— |— |4 |11 |58 |82 |80 |— |— |— |} == Быһаарыылар == {{Быһаарыылар|colwidth=}} 9lqae5f5r98rfn2a7gbwm63ey7ipqaf 430409 430408 2026-08-23T09:47:55Z Sauit 26795 430409 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Сахалар''' ([[урааҥхай|урааҥхайдар]]) диэн [[Түүр омуктар|түүр норуоттарыгар]] киирсэр омук. Хоту [[Сибиир|Сибииргэ]] олорор омук, үксүн [[Саха Сирэ|Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр]], өссө сорох сахалар [[Магадаан сахалара|Магадаан уобалаһыгар]], [[Хабаровскай кыраай сахалара|Хабаровскай кыраайыгар]] уонна да атын сирдэргэ олороллор, олору «[[тас сахалар]]» диэн ааттыыллар. Сахалар [[Саха тыла|саха тылынан]] саҥараллар, ол тыл [[Түүр тыллара|түүр тылларга]] киирсэр. 2021 сыллааҕы бүтүн Арассыыйатааҕы биэрэпис түмүгүнэн, Арассыыйаҕа 478,4 тыһ. саха киһитэ олорор эбит. Үксүн, Саха сиригэр (469,3 тыһ.). Сахалар Саха сиригэр саамай элбэх ахсааннаах омук буолар (нэһилиэнньэ 55,3 быраһыана)<ref name=":0">[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx 2020—2021 сыллардааҕы бүтүн Арассыыйатааҕы биэрэпис]</ref>. == Устуоруйа == == Итэҕэл == Нууччалар [[Саха Сирэ|Саха сирин]] сиригэр сылдьыбатахтарына [[Тенгрианство]] ([[Таҥара]]) итэҕэл тарҕаммыт этэ. == Тарҕатыы == {| class="wikitable" |+1897—2021 сыллардааҕы биэрэпистэр түмүктэринэн сахалар ахсааннара !Дойду !1897<ref>{{Cite web|url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=0|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России|work=Демоскоп Weekly|lang=ru|accessdate=2026-08-23}}</ref> !1926<ref>{{Cite web|url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_26.php?reg=0|title=Всесоюзная перепись населения 1926 года. Национальный состав населения по регионам РСФСР|work=Демоскоп Weekly|lang=ru|accessdate=2026-08-23}}</ref> !1939<ref>{{Cite web|url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_39.php?reg=0|title=Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения по регионам России|work=Демоскоп Weekly|accessdate=2026-08-23|lang=ru}}</ref> !1959<ref>{{Cite web|url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_59.php?reg=0|title=Всесоюзная перепись населения 1959 года. Национальный состав населения по регионам России|work=Демоскоп Weekly|lang=ru|accessdate=2026-08-23}}</ref> !1970<ref>{{Cite web|url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_70.php?reg=0|title=Всесоюзная перепись населения 1970 года. Национальный состав населения по регионам России|work=Демоскоп Weekly|lang=ru|accessdate=2026-08-23}}</ref> !1979<ref>{{Cite web|url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_79.php?reg=0|title=Всесоюзная перепись населения 1979 года. Национальный состав населения по регионам России|work=Демоскоп Weekly|lang=ru|accessdate=2026-08-23}}</ref> !1989<ref>{{Cite web|url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_89.php?reg=0|title=Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по регионам России|work=Демоскоп Weekly|lang=ru|accessdate=2026-08-23}}</ref> !2002<ref>{{Cite web|url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_02.php|title=Всероссийская перепись населения 2002 года. Национальный состав населения по регионам России|work=Демоскоп Weekly|lang=ru|accessdate=2026-08-23}}</ref> !2010<ref>{{Cite web|url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_etn_10.php|title=Всероссийская перепись населения 2010 г. Население по национальности, полу и субъектам Российской Федерации|lang=ru|accessdate=2026-08-23|work=Демоскоп Weekly}}</ref> !2021<ref name=":0" /> |- |{{Флагификация|Россия}} / {{Флагификация|СССР}} / {{Флагификация|Россия империята}} |227&nbsp;384 |240&nbsp;709 |242&nbsp;080 |236&nbsp;655 |296&nbsp;244 |328&nbsp;018 |381&nbsp;922 |443&nbsp;852 |478&nbsp;085 |478&nbsp;409 |- |{{Флагификация|Саха Сирэ}} |221&nbsp;467 |235&nbsp;926 |233&nbsp;273 |226&nbsp;053 |285&nbsp;749 |313&nbsp;917 |365&nbsp;236 |432&nbsp;290 |466&nbsp;427 |469&nbsp;348 |- |{{Флагификация|Иркутскай уобалас}} |2&nbsp;734 | rowspan="3" |3&nbsp;385 |1&nbsp;398 |1&nbsp;366 |1&nbsp;751 |1&nbsp;788 |2&nbsp;020 |992 |858 |468 |- |{{Флагификация|Красноярскай кыраай}} |2&nbsp;181 |4&nbsp;820 |4&nbsp;343 |1&nbsp;248 |1&nbsp;387 |1&nbsp;778 |1&nbsp;368 |1&nbsp;468 |1&nbsp;236 |- |{{Флагификация|Новосибирскай уобалас}} |— |21 |— |386 |602 |798 |473 |629 |440 |- |{{Флагификация|Приморскай кыраай}} |6 |32 |22 |112 |117 |506 |475 |703 |766 |675 |- |{{Флагификация|Хабаровскай кыраай}} |227 | rowspan="2" |1&nbsp;224 |1&nbsp;569 |944 |1&nbsp;152 |1&nbsp;662 |1&nbsp;578 |1&nbsp;454 |1&nbsp;417 |987 |- |{{Флагификация|Магаданскай уобалас}} |272 |734 |791 |1&nbsp;019 |892 |754 |469 |407 |212 |- |{{Флагификация|Амурскай уобалас}} |356 |398 |302 |245 |288 |699 |788 |314 |449 |240 |- |{{Флагификация|Московскай уобалас}} | rowspan="2" |— | rowspan="2" |72 | rowspan="2" |206 |38 |137 |154 |224 |242 |306 |39 |- |{{Флагификация|Москва}} |164 |496 |480 |771 |1&nbsp;448 |1&nbsp;508 |1&nbsp;088 |- |{{Флагификация|Ленинградскай уобалас}} | rowspan="2" |— | rowspan="2" |21 | rowspan="2" |82 |12 |50 |73 |161 |68 |72 |45 |- |{{Флагификация|Санкт-Петербург}} |70 |214 |787 |862 |847 |701 |675 |- |{{Флагификация|Украина}} |— |14 |77 |251 |349 |479 |688 |— |— |— |- |{{Флагификация|Казахстан}} |— |4 |64 |87 |174 |438 |314 |— |— |— |- |{{Флагификация|Узбекистан}} |— |3 |24 |74 |173 |119 |183 |— |— |— |- |{{Флагификация|Беларусь}} |— |1 |9 |33 |43 |81 |139 |— |— |— |- |{{Флагификация|Кыргызстан}} |— |— |4 |11 |58 |82 |80 |— |— |— |} == Быһаарыылар == {{Быһаарыылар|colwidth=}} [[Категория:Сахалар]] [[Категория:Омуктар]] [[Категория:Түүр омуктар]] [[Категория:Арассыыйа омуктара]] [[Категория:Саха сирин омуктара]] [[Категория:Сибиир омуктара]] tatowml74q7m8prfsdccnp8g31pdiju