Бикипиэдьийэ sahwiki https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D2%AF%D1%80%D2%AF%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D1%80%D1%8D%D0%B9 MediaWiki 1.47.0-wmf.17 first-letter Миэдьийэ Аналлаах Ырытыы Кыттааччы Кыттааччы ырытыыта Бикипиэдьийэ Бикипиэдьийэ ырытыыта Билэ Билэ ырытыыта MediaWiki MediaWiki-ни ырытыы Халыып Халыыбы ырытыы Көмө Көмөнү ырытыы Категория Категорияны ырытыы TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 6444 430466 430382 2026-08-26T22:00:07Z Ojkhol 24881 /* Төрөөбүттэр */ 430466 wikitext text/x-wiki {{Сыллар|1942}} '''1942''' сыл. == Туох буолбута == === Тохсунньу === * [[Тохсунньу 2]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ|Иккис аан дойду сэриитэ]]: Дьоппуон сэбилэниилээх күүстэрэ Филиппиин киин куоратын [[Манила]]ны сэриилээн ылбыттар. * [[Тохсунньу 8]] — [[Стивен Хокинг]] — [[Англия]] [[физик|физигэ]] уонна [[математик|математига]]. Аан дойду биир бастыҥ түөрүйэ чинчийээччитэ. Анал үөрэҕэ суох дьоҥҥо физиканы быһаарар элбэх ыстатыйалары уонна кинигэлэри суруйбута. * [[Тохсунньу 11]] — Аан дойду иккис сэриитэ: Дьоппуон аармыйата [[Малайзия]] киин куоратын [[Куала Лумпур|Куала-Лумпур]]у ылбыт. * [[Тохсунньу 19]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ|Аан дойду иккис сэриитин]] кэмигэр [[дьоппуон]]нар Британия Ииндийэтин састаабыгар киирэр [[Бирма|Бирмаҕа (Мьянмаҕа)]] кимэн киириини саҕалаабыттар. * [[Тохсунньу 25]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ|Аан дойду иккис сэриитин]] кэмигэр [[Таиланд]] АХШ-ка уонна Англияҕа сэриини биллэрбит. * [[Тохсунньу 31]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: Сойуустаах сэриилэр дьоппуоннартан Малайя аттынааҕы кыргыһыыга хотторон [[Сингапур]]га чугуйбуттар. === Олунньу === * [[Олунньу 1]] — [[АХШ]] бырабыыталыстыбатын официальнай тас дойдуларга иһитиннэрэр радио сулууспата "Америка куолаһа" үлэтин саҕалаабыт. [[Тымныы сэрии]] кэмигэр нууччалыы уонна атын ССРС тылларынан саҥарар "Америка куолаһа", ону кытары "Көҥүл" араадьыйа, [[Сэбиэскэй Сойуус]] дьоно аан дойду сонуннарын истэллэригэр биир сүрүн источник буолбуттара. * [[Олунньу 6]] — Калининскай фронт: ньиэмэс 9-с аармыйата ССРС 29-с аармыйатын икки өттүтэн кимэн киирбит (илинтэн [[Ржев]] өттүнэн уонна арҕааттан Оленино өттүнэн), 39-с аармыйа уонна 11-с кавалерия корпуһун ситимнэрин быспыт, түмүгэр 29-с аармыйаны төгүрүйбүт. * [[Олунньу 8]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: Япония Сингапурга саба түспүт. * [[Олунньу 15]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ|Аан дойду иккис сэриитин]] кэмигэр [[Сингапур]] сууллубут. 85 000 киһилээх [[Британия]] аармыйата 36 000 киһилээх [[Дьоппуон]] аармыйатыгар бэриммит уонна улахан стратегическэй суолталаах куораты Сингапуру туран биэрбит. * [[Олунньу 19]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: АХШ бэрэсидьиэнэ [[Рузвельт, Франклин Делано|Франклин Д. Рузвельт]] 9066 № ыйаахха илии баттаан, дьоппуон төрүттээх американецтары аналлаах лааҕырдарга хаайары байыаннайдарга көҥүллээбит. * [[Олунньу 27]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ|Аан дойду иккис сэриитин]] кэмигэр Голландия Ост-Ииндийэтигэр ([[Индонезия]]) ''[[Ява байҕала|Ява байҕалын]] кыргыһыыта'' буолбут. [[Дьоппуон]] флота [[Нидерланды]], [[Британия]] уонна [[АХШ]] кыттыгастыы флоттарын үлтүрүппүт. Сарсыныгар дьоппуоннар Ява арыытыгар тиксибиттэр. === Кулун тутар === * [[Кулун тутар 8]] — Аан дойду иккис сэриитэ: [[Нидерланд|Голландия]] Ост-Индията Яваны дьоппуоннарга туран биэрбит. * [[Кулун тутар 8]] — Аан дойду иккис сэриитэ: [[Дьоппуон|Япония]] сэриилэрэ Рангуну уонна Бирманы Британияттан былдьаабыттар. * [[Кулун тутар 26]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: оккупацияламмыт Польшаҕа баар Освенцим лааҕырга бастакы дьахталлары аҕалбыттар. * [[Кулун тутар 29]] — Германия [[Любек]] куоратын Британия ВВС-тара буобмалаабыттар, бу ньиэмэс куораттарын бастакы бөдөҥ ситиһиилээх буомаблааһыннара этэ. * [[Кулун тутар 30]] — Бүлүү оройуонун военкоматынан аармыйаҕа ыҥырыллыбыт [[Гуляев Дмитрий Алексеевич|Дмитрий Гуляевка]] бастакы кыргыһыытыгар сыысхала суох ытарын көрөн кулун тутар 30 күнүгэр оптическай прицеллаах бинтиэпкэни туттарбыттар, снайпер буолбут. === Муус устар === * [[Муус устар 3]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: дьоппуон сэриилэрэ Бата-ан тумул арыыга АХШ уонна Филипиин сэриилэрин утары кимэн киириини саҕалаабыттар. * [[Муус устар 10]] — [[II Аан Дойду сэриитэ|II Аан дойду сэриитин]] саҕана Британияҕа бэлэми ааспыт этэрээт [[Чиэхийэ|Богемия уонна Моравия]] имперскэй протекторыгар Р. Гейдриххэ саба түспүтэ. === Ыам ыйа === * [[Ыам ыйын 5]] — Британия, Соҕуруу Африка Сойууһун уонна Австралия сэриилэрэ Франция холуонньатыгар Мадагаскаарга саба түспүттэр. Байыаннай эпэрээһийэ соруга — Япония байыаннай баазалара Африкаттан чугас олохтоноллорун бохсуу. Ол саҕана Франция Виши бырабыыталыстыбата Германияттан тутулуктааҕа, ол аата Япония диэки этэ. * [[Ыам ыйын 5]] — [[Дьокуускай]] куоракка «Центральнай» (ол саҕана «Детскай» диэн ааттааҕа) киинэ тыйаатыра аһыллыбыт. * [[Ыам ыйын 6]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: Филиппин арыыларын баһылыырга сүрүн суолтаны ылбыт Коррехидор иһин кыргыһыыга дьоппуоннар АХШ сэриилэрин кыайбыттар, 11 тыһыынча АХШ уонна Филиппин саллаата билиэн түбэспит. * [[Ыам ыйын 9]] — Саха АССР обкуома бюроҕа «Работник печати» диэн танковай колоннаҕа харчы хомуйар туһунан уураах таһаарбыт. * [[Ыам ыйын 10]] — [[Дьокуускай]]га Польша посольствотын үбүлээһининэн польскай начальнай оскуола аһыллыбыт. Бу оскуолаҕа депортацияҕа түбэспит поляктар оҕолоро үөрэммиттэр. Бастакы үөрэх сылыгар 86 оҕо үөрэммит. Бу оскуола 1944 сыллаахха от ыйыгар поляктар дьиэлэригэр барбыттарын кэннэ сабыллыбыт. * [[Ыам ыйын 12]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: Харьков иһин иккис кыргыһыы: маршал [[Тимошенко Семен|Семен Тимошенко]] чаастара Изюм плацдармыттан бөдөҥ кимэн киириини саҕалаабыттар, ол эрээри икки нэдиэлэ буолан баран төгүрүктээһиҥҥэ түбэспиттэр. * [[Ыам ыйын 20]] — [[Аҕа Дойду сэриитин уордьана]] бэриллэр буолбут. Икки истиэпэннээх. Бу уордьанынан ситиһилээх байыаннай эпэрээссийэ кэмигэр хорсун быһыыларын, эрдээх санааларын көрдөрбүт Кыһыл аармыйа, флот, НКВД уонна бартыһаан этэрээтин байыастара наҕараадаланаллара. * [[Ыам ыйын 27]] — Лондоҥҥа бэлэмнэммит [[Чехолсловакия]] аармыйатын диверсиялыыр этэрээтэ [[Прага]]ҕа Гейдрих диэн Гитлер чугас киһитигэр саба түспүтэ. Рейх куттала суох буолуутун управлениетын тойоно Рейнхард Гейдрих өлөрдүү бааһырбыта. Бу кэнниттэн ньиэмэстэр Богемияҕа уонна Моравияҕа 13 тыһыынчаттан тахса киһини хаайыыга бырахпыттара, сорох дааннайынан 5 тыһыынчаттан тахса киһи өлөрүллүбүтэ. * [[Ыам ыйын 29]] — [[Харьков]] таһыгар сэбиэскэй сэриилэр хотторбут күннэрэ. Кыһыл аармыйа 270 тыһыынча киһи сүтүктэммитэ (онтон 171 тыһыынчата төннүбэт сүтүк). Бу түмүгэр ньиэмэстэр Хапхааска уонна Волгаҕа чугаһыыр кыахтаммыттара. * [[Ыам ыйын 30]] — Аан дойду иккис сэриитэ: биир тыһыынча Британия бомбардировщига балтараа чаас тухары Кёльн куораты (Германия) буомбалаабыттар. === Бэс ыйа === * [[Бэс ыйын 4]] — Элбэх саха аармыйаҕа ыҥырыллыбыт күнэ. Олор истэригэр кэлин саха тылын учебниктарын ааптара буолбут [[Тааһаҕар нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)|Бүлүү Тааһаҕарын]] 19 саастаах уола [[Каратаев Игнатий Иванович|Игнатий Каратаев]] баара. * [[Бэс ыйын 4]] — [[АХШ]] уонна [[Дьоппуон]] флоттарын икки ардыларыгар быһаарыылаах [[Мидуэй кыргыһыыта]] саҕаламмыт. Бу кыргыһыыга [[АХШ]] кыайбыта, онтон [[Дьоппуон]] флотун сүрүн ударнай күүһэ тимирдиллибитэ. Инньэ гынан [[Чуумпу далай]] сэриитигэр тосту уларыйыы буолбут. * [[Бэс ыйын 5]] — Аан дойду иккис сэриитэ: [[Америка Холбоһуктаах Штааттара|АХШ]] Болгарияҕа, Венгрияҕа уонна Румынияҕа сэриини биллэрбит. * [[Бэс ыйын 6]] — [[АХШ]] байыаннай флота [[Чуумпу далай]]га Мидуэй аттынааҕы кыргыһыыга Япония импэрээтэрин флотун үлтүрүппүт. Япония түөрт авианосеһа — Акаги, Кага, Сёрю уонна Хирю — тимирдиллибиттэр, «Микума» диэн ыарахан крейсер эмиэ тимирбит. Америка өттүттэн Yorktown авианосец уонна Hammann эсминец тимирбиттэр. * [[Бэс ыйын 11]] — [[ССРС]] уонна [[АХШ]] [[Иккис аан дойду сэриитин кэминээҕи ленд-лиз сөбүлэҥэ|Ленд-лииһинэн бэйэ-бэйэни хааччыйыы сөбүлэҥэр]] илии баттаабыттара. Сэрии сылларыгар маннык сөбүлэҥнэри [[АХШ]] 42 дойдуну кытта түһэрсибитэ. * [[Бэс ыйын 12]] — [[Анна Франк]] диэн [[Дьэбириэйдэр|дьэбириэй]] төрүттээх оҕоҕо 13 сааһын туолуутугар күннүк бэлэхтээбиттэр. Бу күннүгэр кини 1944 сыллаахха концлааҕырга өлүөр диэри бэйэтин санааларын суруйбута, ыалтан соҕотох тыыннаах хаалбыт аҕата Отто күннүгү, кыыһа суруйааччы буолуон баҕарар ыра санаатын толорон, 1947 сыллаахха бэчээттээбитэ. * [[Бэс ыйын 20]] — [[Главсевморпуть]] Өлүөнэтээҕи авиационнай бөлөҕүн лүөччүгэр [[Асямов Сергей Александрович|Сергей Асямовка]] Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа аат иҥэриллибитэ (өлбүтүн кэннэ). 48 ситиһиилээх бойобуой көтүүлэри оҥорбут. Кини экипаһа өстөөхтөргө сүүс тонна буомбаны бырахпыта. Улуу Британияҕа командировкаҕа сылдьан саахалга түбэһэн өлбүтэ. * [[Бэс ыйын 22]] — бэйиэт, учуутал [[Бүөтүр Тобуруокап]] [[Туобуйа]]ттан 42 киһини аармыйаҕа анаан хомуйан киирбит уонна ол дьонун кытта бэс ыйын 22 күнүгэр аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. * [[Бэс ыйын 22]] — олоҥхоһут, ырыаһыт, ССРС суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ [[Степанов Николай Иванович — Ноорой|Николай Степанов — Ноорой]] (08.05.1897—1975) 44 сааһыгар сэриигэ барбыт. Хаста да бааһыран тыыннаах төннүбүтэ. * [[Бэс ыйын 26]] — 1915 с. Иркутскайдааҕы хайа-техническэй училищетыгар үөрэммит [[Попов Игнатий Николаевич|Игнатий Попов]] Сунтаар улууһун II Дьаархан нэһилиэгиттэн сэриигэ барбыт. Бу киһи суругар 12 Сунтаар киһитэ өлбүтүн туһунан суруйбута, хайыһардьыттар роталарын хамандыыра этэ. 1943 сыллаахха алтынньыга сураҕа суох сүппүтэ. * [[Бэс ыйын 27]] — Кимэ-туга чуолкай биллибэт [[Ноговицын Иван Иванович]] диэн киһи суруга «Кыым» хаһыакка бэчээттэммит. Онно Чурапчы оройуонун Сылаҥ нэһилиэгинээҕи Энгельс аатынан холкуос чилиэннэригэр эҕэрдэ ыыппыт. Тиихэй Акыйааннааҕы флокка сулууспалыырын эппит. * [[Бэс ыйын 28]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: нацистыы [[Германия]] Сэбиэскэй Сойууска сайыҥҥы кимэн киириитин саҕалаабыт. Сүрүн хайысхата — фронт соҕуруу өттүгэр [[Азербайджан]] ньиэптэлээх сирдэрин ылыы уонна хаҥас флангаҕа [[Волга]] устун Сталинград хайысхатынан түһүү. Бу былааны Кыһыл аармыйа салалтата эрдэттэн билбитэ эрээри, Сталин маны дезинформация буолуо диэн итэҕэйбэтэҕэ, сүрүн күүстэрин [[Москуба]] туһаайыытынан мунньубута. * [[Бэс ыйын 30]] — Отделение хамандыыра, комсомолец, сержант диэн илии баттаабыт [[Дехтерев Егор Иванович]] "Дойдум иннигэр" диэн хоһоонноох суругун дойдутугар ыыппыт. Бу сурук Саха сирин архыыбыгар харалла сытар. Дехтерев кимэ, хантан төрүттээҕэ чуолкай биллибэт. === От ыйа === * [[От ыйын 4]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: 250 хонуктаах [[Севастополь]] иһин кыргыһыы түмүктэммит, ньиэмэстэр уонна румыыннар куораты ылбыттар. Эвакуация сатаммакка элбэх сэбиэскэй саллаат билиэҥҥэ түбэспит. Кырыым атын сирдэрин өстөөх өссө сэрии саҕаланыытыгар 1941 күһүнүгэр ылбыта, Севастополь эрэ хаалан өр кыргыспыта, уонна сэбиэскэй сэриилэр кылгас кэмҥэ Керчь куоракка десант түһэрэн плацдарм оҥоро сылдьыбыттара. Куораты ылыыга улахан өҥөнү люфтваффе сөмүлүөттэрэ ылбыттара (холобур аҥардас бэс ыйыгар 23 751 сөмүлүөт көтүүтэ буолбут, 20 528 тонна буомба быраҕыллыбыт), буомбалааһын түмүгэр куоракка 11 эрэ дьиэ ордубута. Сэбиэскэй өттүттэн 156 880 киһи өлбүтүнэн уонна билиэҥҥэ түбэспитинэн ааҕыллар, оттон өстөөхтөр өттүлэриттэн төһө сүтүк буолбута чопчу биллибэт: өлбүтүнэн уонна бааһырбытынан 36 тыһыынчаттан (АХШ чинчийээччилэрин дааннайынан) 300 тыһыынчаҕа тиийэ (Совинформбюро биллэриититинэн) сүтүктэммиттэр. Куораты ылаат, өстөөх туох баар күүһүн Баку ньиэптэлээх сирдэрин ылыыга туһаайбыта. * [[От ыйын 17]] — [[Сталинградтааҕы кыргыһыы]] бастакы кэрчигэ (көмүскэнии) саҕаламмыт. * [[От ыйын 18]] — Москуба—Киев тимир суолугар өстөөх буомбалааһыныгар түбэһэн эмсэҕэлээбит 208 №-дээх арҕааҥҥы полка 275 бааһырбыт саллааттарын уонна хамандыырдарын капитан [[Ксенофонтов Василий Васильевич|Василий Ксенофонтов]] хамаандалыыр танковай ротата өлөр өлүүттэн быыһаабыта. Бу [[Маалыкай]]тан төрүттээх киһи аатыбыт өрөбөлүүссүйэни тэрийээччи [[Мегежекскэй (Ксенофонтов) Михаил Васильевич|Мегежекскэй]] бииргэ төрөөбүт быраата, бэйэтэ эмиэ Гражданскай сэрии кыттыылааҕа. * [[От ыйын 23]] — Ньиэмэстэр "Эдельвейс" диэн [[Азербайджан]] ньиэбин былдьыыр соруктаах [[Хапхаас]]ка кимэн киирэр эпэрээһийэлэрэ саҕаламмыт. Бу күн "Хапхаас аана" диэн ааттаммыт [[Ростов-на-Дону]] куораты ылбыттар. Атырдьах ыйыгар Европа саамай үрдүк чыпчаалыгар [[Эльбрус]]ка былаах анньыбыттар. Ол эрээри соруктарын сиппэтэхтэрэ, Сталинград кыргыһыытыгар хотторон баран көмүскэниигэ көһөргө күһэллибиттэрэ, [[Малгобек]] уонна [[Владикавказ]] куораттарга тохтообуттара. 1943 сыллаахха уһуннук барбыт позиционнай кыргыһыылар кэннилэриттэн чугуйан барбыттара. * [[От ыйын 28]] — [[Аҕа дойду Улуу сэриитэ|Аҕа дойду улуу сэриитигэр]] улахан чугуйуу кэмигэр [[Иосиф Сталин]] 227 нүөмэрдээх бирикээс таһаарбыт - "Биир да хардыы чугуйума!". * [[От ыйын 29]] — [[Суворов уордьана]] олохтоммут. Сэрии кэмигэр сатабылларын көрдөрбүт генералларга уонна эписиэрдэргэ биэрэллэрэ. === Атырдьах ыйа === * [[Атырдьах ыйын 11]] — Саха сирин обкуома "Чурапчы холкуостарыгар ыытыллар тэрээһиннэр тустарынан" (“О мероприятиях по колхозам Чурапчинского района”) диэн [[Чурапчылары көһөрүү|холкуостары хоту көһөрөр уураах]] таһаарбыт. * [[Атырдьах ыйын 23]] — [[Сталинградтааҕы кыргыһыы]] кэмигэр [[Германия|ньиэмэс]] аармыйата [[Волга]] өрүһүн кытылыгар тахсыбыт. === Балаҕан ыйа === * [[Балаҕан ыйын 10]] — Аан дойду иккис сэриитэ: Британия аармыйата [[Мадагаскар|Мадагаскаар]]га түспүт. === Алтынньы === * [[Алтынньы 7]] — [[Аляска]] (АХШ) Ном уонна Фэрбенкс куораттарыттан бастакы лендлиз сөмүлүөттэрэ Сэбиэскэй Сойууска көппүттэр. Штурваалга сэбиэскэй лүөччүктэр олороллоро. Бу күнтэн "[[«Аляска-Сибиир» тыраасса|Фэрбенкс—Дьокуускай—Красноярскай]]" тыраасса аһыллыбыта. * [[Алтынньы 23]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ|Аан дойду иккис сэриитин]] кэмигэр [[Эгиипэт|Эгиипэккэ]] [[Улуу Британия]] аармыйата [[Германия]] уонна [[Италия]] аармыйаларын утары иккис Эль-Аламейн кыргыһыытын саҕалаабыт. Британия аармыйата быдан баһыйар ахсааннаах буолан кыргыһыыны кыайбыта уонна быыстала суох кимэн киирэн Хотугу [[Африка]]ттан өстөөхтөрүн үүрбүтэ. * [[Алтынньы 28]] — ''Аляска трассата'' [[Аляска]]ны [[Хотугу Америка]] суолларын ситимигэр холбообут. Бу трасса Аляскаттан [[Соҕуруу Америка]] соҕуруу уһугар диэри тыргыллар ''Панамерикан шоссе'' сорҕото буолар. === Сэтинньи === * [[Сэтинньи 12]] — Аан дойду иккис сэриитэ: Гуадалканал иһин үс хонуктаах байҕал кыргыһыыта [[Америка Холбоһуктаах Штааттара|АХШ]] уонна [[Дьоппуон]] сэриилэрин ыккардыгар саҕаламмыт. Дьоппуоннар кыайтарбыттар. * [[Сэтинньи 17]] — [[АлСиб]] устуоруйатыгар саамай улахан авиакатастрофа буолбут: [[Красноярскай]]тан [[Киренскай]]га лүөччүктэри төттөрү илдьиэхтээх Ли-2 сөмүлүөт саахалламмыт, сүүрбэттэн тахса киһи өлбүт. * [[Сэтинньи 19]] — [[Сталинградтааҕы кыргыһыы]] кэмигэр сэбиэскэй аармыйа "Уран" диэн ааттаах утары кимэн киирии эпэрээссийэтин саҕалаабыт. Үс фронт кимэн киириитин түмүгэр икки Германия, икки Румыния уонна биир Италия аармыйалара урусхалламмыттар, ону кытары [[Сталинград]]ка ньиэмэс 6-с аармыйата уонна атын чаастара төгүрүктээһиҥҥэ түбэспиттэр. * [[Сэтинньи 22]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: [[Сталинград кыргыһыыта]]: Кыһыл аармыйа ньиэмэс 6-с аармыйатын төгүрүктээбит. Фридрих Паулюс Гитлергэ ол туһунан телеграмма ыыппыт. * [[Сэтинньи 23]] — 330-тыһыынчалаах ньиэмэс сэриилэрин бөдөҥ бөлөҕүн [[Сталинградтааҕы кыргыһыы|Сталинград]] анныгар төгүрүктээһин түмүктэммит. === Ахсынньы === * [[Ахсынньы 2]] — [[АХШ]] [[Чикаго]]тыгар [[Италия]]ттан төрүттээх учуонай [[Энрико Ферми]] бастакынан хонтуруолланар субурҕа ядернай реакцияны ыыппыт. * [[Ахсынньы 11]] — [[Табунасов Никон Семенович|Никон Табунасов]] диэн уус-уран киинэҕэ уһуллубут саха бастакы артыыһын Москубаҕа тыйаатырга үлэлии сырыттаҕына тутан хаайбыттар, суут олунньуга буолбут, өрөбөлүүссүйэни утарыыга" буруйдаан 5 сылга лааҕырга ыыппыт. Талааннаах артыыс кэлиҥҥи дьылҕата биллибэт. * [[Ахсынньы 20]] — Аан дойду Иккис сэриитэ: дьоппуон сөмүөлүөттэрэ [[Калькутта]]ны (Ииндийэ) буомбалаабыттар. * [[Ахсынньы 22]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: [[Адольф Хитлер|Адольф Гитлер]] [[Фау-2]] ракетаны оҥорор туһунан дьаһалга илии баттаабыт. * [[Ахсынньы 24]] — 24-с танковай корпус Тацинскай станцияны ылан Сталинград анныгар төгүрүктээһиҥҥэ түбэспит ньиэмэстэр аармыйаларын хааччыйар сүрүн аэродрому урусхаллаабыт. ** [[РСФСР]] наркомпроһа «ё» буукубаны хайаан да туттар туһунан бирикээс таһаарбыт. == Төрөөбүттэр == * [[Тохсунньу 17]] — [[Мухаммед Али]] (төрүүрүгэр аата Кассиус Марселлус Клей - кыра) — [[АХШ|Америка]] боксуора, [[Олимпия оонньуулара|Олимпия оонньууларын]] чөмпүйүөнэ (1960), ыарахан ыйааһыҥҥа аан дойду муҥутуур кыайыылааҕа. * [[Тохсунньу 25]] — [[Эйсебио]] (Эузебиу да Силва Феррейра) — аатырбыт [[Португалия]] футболиһа. * [[Тохсунньу 26]] — [[Матвеева Людмила Ильинична|Людмила Матвеева]] — 1980—2007 сылларга СӨ оҕо сэллик санаторийын кылаабынай бырааһа, Саха АССР үтүөлээх бырааһа. * [[Олунньу 2]] — [[Кузьмина Земфира Макаровна|Земфира Кузьмина]] — невролог быраас, Ɵрѳспүүбүлэкэтээҕи 2-с нүѳмэрдээх балыыһа хааннарын эргимтэтэ күүскэ кэһиллибит ыарыһахтарга аналлаах неврологическай отделениетын сэбиэдиссэйэ, СӨ Ытык киһитэ, РСФСР үтүѳлээх бырааһа. * [[Кулун тутар 15]] — [[Павлов Максим Максимович (муосчут)|Павлов Максим Максимович]] — муосчут, чочуһут (скульптор), Саха АССР норуодунай худуоһунньуга. * [[Муус устар 12]] — [[Слепцова Людмила Даниловна]] — саха живописеһа, * [[Муус устар 22]] — [[Багынанова Зоя Петровна]] - СӨ норуодунай артыыһа, Саха АССР үтүөлээх артыыһа. * [[Муус устар 26]] — [[Иванов Валерий Иосифович]] — техническай билим кандидата * [[Ыам ыйын 25]] — [[Иванов Василий Иннокентьевич]] — суруйааччы, ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ. * [[От ыйын 17]] — Уус-Маайа улууһун Ааллаах Үүн бөһүөлэгэр [[Томтосов Алексей Александрович|Алексей Томтосов]] төрөөбүт — Дьокуускай баһылыга, СӨ бырабыыталыстыбатын солбуйар бэрэстээтэлэ, РФ омуктарга уонна миграцияҕа бэлиитикэтин миниистирин солбуйааччыта буола сылдьыбыта. * [[Атырдьах ыйын 5]] — [[Новиков Анатолий Георгиевич]] — саха бөдөҥ учуонайа, философия билимнэрин доктора. * [[Атырдьах ыйын 17]] — [[Муслим Магомаев]] (2008 өлб.), [[ССРС]], [[Азербайджан]] уонна Арассыыйа ырыаһыта, [[ССРС норуодунай артыыһа]]. * [[Атырдьах ыйын 29]] — [[Станкевич Тамара Семёновна|Тамара Станкевич]] — акушер-гинеколог, РСФСР үтүөлээх бырааһа, СӨ доруобуйатын харыстабылын туйгуна. * [[Алтынньы 10]] — [[Крылова Вера Климентьевна]] — искусствоведение кандидата * [[Алтынньы 18]] — [[Илларионов Афанасий Петрович|Афанасий Илларионов]] (1997 с. өлб.) — судаарыстыба диэйэтэлэ, [[Ил Түмэн]] I ыҥырыытын дьокутаата, Ил Түмэн бэрэстэбиитэллээх палаататын бастакы бэрэстээтэлэ, СӨ үтүөлээх юриhа, бэйиэт, тылбаасчыт. * [[Сэтинньи 20]] — [[Джо Байден]] — [[АХШ]] 46-с бэрэсидьиэнинэн талыллыбыт киһи. == Өлбүттэр == * [[Корнилов Михаил Федорович (Мээнчэ уола)]], Соловки хаайыыга сытан [[Финляндия|Финляндияҕа]] күрээбит киһи. * [[Певзняк Павел Матвеевич]], 1930 - 1939 сыллардаахха ВКП(б) Саха обкомын сэкрэтээрэ. * [[Тохсунньу 27]] — [[Иван Анисимович Сергеев - Тообуус|Иван Сергеев - Тообуус]] — буойун суруйааччы. * [[Олунньу 10]] — [[Мыреев Егор Иванович|Егор Мыреев]] — [[Аҕа дойду Улуу сэриитэ|Аҕа дойду Улуу сэриитин]] кыттыылааҕа, 65 ахсааннаах бэргэн ытааччы, бэргэн ытааччылар уһуйааччылара. 1940 сыллаахха [[Санкт-Петербург|Ленинградтааҕы]] театральнай институкка үөрэнэ барбыт уонна онтон сэриигэ ыҥырыллыбыт. Кини аата [[Ленскэй улууһа|Ленскэй улууһун]] [[Бэтинчэ]] орто оскуолатыгар иҥэриллибитэ. Бэтинчэ ытык киһитэ. * [[Кулун тутар 5]] — [[Аржаков Степан Максимович]] ([[1899]] — 1942) — государственнай, политическэй уонна хаһаайыстыбаннай диэйэтэл. * [[Муус устар 24]] — Ленинград фронугар бааһыран баран Мэҥэ Хаҥаластан төрүттээх [[Михайлов Пуд Кузьмич|Пуд Михайлов]] өлбүт. Саха сирин хомсомуолларыгар суруйбут суруга архыыпка баар. * [[Муус устар 30]] — [[Асямов Сергей Александрович]] (01.11.1907—30.04.1942) — лётчик, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Геройа (20.06.1942), майор. * [[Ыам ыйын 12]] — [[Бубякин Николай Васильевич]], ил уонна партия диэйэтэлэ, 1929 - 1929 сыллардаахха Саха АССР Совнаркрмын бэрэсэдээтэлэ. * [[Ыам ыйын 21]] — [[Габышев Александр Гаврилович]], 1934—1938 сыллардаахха Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумын бэрэссэдээтэлэ. * [[Алтынньы 6]] — [[Эрилик Эристиин |Эрилик Эристиин (Яковлев Семен Степанович)]] (24.01.1892—06.10.1942) — саха поэта, прозаига. * [[Алтынньы 20]] — [[Бояров Алексей Федотович|Алексей Бояров]] — [[Саха АССР]] үөрэх, доруобуйа харыстабылын уонна социальнай хааччыйыы наркома, [[Манчаары Баһылай|Манчаары]] аатынан культурнай-сырдатар уопсастыба бэрэстээтэлэ, Саха суругун-бичигин сүбэтин сэкирэтээрэ. * [[Ахсынньы 6]] — [[Иванов Семен Георгиевич|Семен Иванов]] — [[Иркутскай]]га өрөбөлүүссүйэ кыттыылааҕа, кавалерист, Гражданскай сэрии кэмигэр Саха сиригэр кыһыл разведчиктар этэрээттэрин хамандыыра, [[Дьокуускай]]дааҕы хомуньуус баартыйа кэмитиэтин чилиэнэ, экэнэмиис (Ленинграадтааҕы норуот хаһаайыстыбатын үнүстүүтэ, 1924-26 сс.), Саха сиринээҕи Госбаан хонтуоратын управляющайа, [[Өлүөнэтээҕи Холбоһуктаах Өрүс Пароходствота|Өлүөнэ өрүс пароходствотын]] управлениетын начаалынньыгын солбуйааччы, инженер-гидролог (Ленинграадтааҕы транспортнай академия, 1930-34 сс.). * [[Ахсынньы 6]] — [[Попов Григорий Андреевич|Григорий Попов]] — Саха сиригэр төрөөбүт нуучча аҕабыыта, богословие билимин хандьыдаата, уопсастыбаннай диэйэтэл. [[Категория:1942|*]] hh7hm95uvbnvz731zs0w0spqu79eqn4 430467 430466 2026-08-26T22:00:30Z Ojkhol 24881 /* Төрөөбүттэр */ 430467 wikitext text/x-wiki {{Сыллар|1942}} '''1942''' сыл. == Туох буолбута == === Тохсунньу === * [[Тохсунньу 2]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ|Иккис аан дойду сэриитэ]]: Дьоппуон сэбилэниилээх күүстэрэ Филиппиин киин куоратын [[Манила]]ны сэриилээн ылбыттар. * [[Тохсунньу 8]] — [[Стивен Хокинг]] — [[Англия]] [[физик|физигэ]] уонна [[математик|математига]]. Аан дойду биир бастыҥ түөрүйэ чинчийээччитэ. Анал үөрэҕэ суох дьоҥҥо физиканы быһаарар элбэх ыстатыйалары уонна кинигэлэри суруйбута. * [[Тохсунньу 11]] — Аан дойду иккис сэриитэ: Дьоппуон аармыйата [[Малайзия]] киин куоратын [[Куала Лумпур|Куала-Лумпур]]у ылбыт. * [[Тохсунньу 19]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ|Аан дойду иккис сэриитин]] кэмигэр [[дьоппуон]]нар Британия Ииндийэтин састаабыгар киирэр [[Бирма|Бирмаҕа (Мьянмаҕа)]] кимэн киириини саҕалаабыттар. * [[Тохсунньу 25]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ|Аан дойду иккис сэриитин]] кэмигэр [[Таиланд]] АХШ-ка уонна Англияҕа сэриини биллэрбит. * [[Тохсунньу 31]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: Сойуустаах сэриилэр дьоппуоннартан Малайя аттынааҕы кыргыһыыга хотторон [[Сингапур]]га чугуйбуттар. === Олунньу === * [[Олунньу 1]] — [[АХШ]] бырабыыталыстыбатын официальнай тас дойдуларга иһитиннэрэр радио сулууспата "Америка куолаһа" үлэтин саҕалаабыт. [[Тымныы сэрии]] кэмигэр нууччалыы уонна атын ССРС тылларынан саҥарар "Америка куолаһа", ону кытары "Көҥүл" араадьыйа, [[Сэбиэскэй Сойуус]] дьоно аан дойду сонуннарын истэллэригэр биир сүрүн источник буолбуттара. * [[Олунньу 6]] — Калининскай фронт: ньиэмэс 9-с аармыйата ССРС 29-с аармыйатын икки өттүтэн кимэн киирбит (илинтэн [[Ржев]] өттүнэн уонна арҕааттан Оленино өттүнэн), 39-с аармыйа уонна 11-с кавалерия корпуһун ситимнэрин быспыт, түмүгэр 29-с аармыйаны төгүрүйбүт. * [[Олунньу 8]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: Япония Сингапурга саба түспүт. * [[Олунньу 15]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ|Аан дойду иккис сэриитин]] кэмигэр [[Сингапур]] сууллубут. 85 000 киһилээх [[Британия]] аармыйата 36 000 киһилээх [[Дьоппуон]] аармыйатыгар бэриммит уонна улахан стратегическэй суолталаах куораты Сингапуру туран биэрбит. * [[Олунньу 19]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: АХШ бэрэсидьиэнэ [[Рузвельт, Франклин Делано|Франклин Д. Рузвельт]] 9066 № ыйаахха илии баттаан, дьоппуон төрүттээх американецтары аналлаах лааҕырдарга хаайары байыаннайдарга көҥүллээбит. * [[Олунньу 27]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ|Аан дойду иккис сэриитин]] кэмигэр Голландия Ост-Ииндийэтигэр ([[Индонезия]]) ''[[Ява байҕала|Ява байҕалын]] кыргыһыыта'' буолбут. [[Дьоппуон]] флота [[Нидерланды]], [[Британия]] уонна [[АХШ]] кыттыгастыы флоттарын үлтүрүппүт. Сарсыныгар дьоппуоннар Ява арыытыгар тиксибиттэр. === Кулун тутар === * [[Кулун тутар 8]] — Аан дойду иккис сэриитэ: [[Нидерланд|Голландия]] Ост-Индията Яваны дьоппуоннарга туран биэрбит. * [[Кулун тутар 8]] — Аан дойду иккис сэриитэ: [[Дьоппуон|Япония]] сэриилэрэ Рангуну уонна Бирманы Британияттан былдьаабыттар. * [[Кулун тутар 26]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: оккупацияламмыт Польшаҕа баар Освенцим лааҕырга бастакы дьахталлары аҕалбыттар. * [[Кулун тутар 29]] — Германия [[Любек]] куоратын Британия ВВС-тара буобмалаабыттар, бу ньиэмэс куораттарын бастакы бөдөҥ ситиһиилээх буомаблааһыннара этэ. * [[Кулун тутар 30]] — Бүлүү оройуонун военкоматынан аармыйаҕа ыҥырыллыбыт [[Гуляев Дмитрий Алексеевич|Дмитрий Гуляевка]] бастакы кыргыһыытыгар сыысхала суох ытарын көрөн кулун тутар 30 күнүгэр оптическай прицеллаах бинтиэпкэни туттарбыттар, снайпер буолбут. === Муус устар === * [[Муус устар 3]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: дьоппуон сэриилэрэ Бата-ан тумул арыыга АХШ уонна Филипиин сэриилэрин утары кимэн киириини саҕалаабыттар. * [[Муус устар 10]] — [[II Аан Дойду сэриитэ|II Аан дойду сэриитин]] саҕана Британияҕа бэлэми ааспыт этэрээт [[Чиэхийэ|Богемия уонна Моравия]] имперскэй протекторыгар Р. Гейдриххэ саба түспүтэ. === Ыам ыйа === * [[Ыам ыйын 5]] — Британия, Соҕуруу Африка Сойууһун уонна Австралия сэриилэрэ Франция холуонньатыгар Мадагаскаарга саба түспүттэр. Байыаннай эпэрээһийэ соруга — Япония байыаннай баазалара Африкаттан чугас олохтоноллорун бохсуу. Ол саҕана Франция Виши бырабыыталыстыбата Германияттан тутулуктааҕа, ол аата Япония диэки этэ. * [[Ыам ыйын 5]] — [[Дьокуускай]] куоракка «Центральнай» (ол саҕана «Детскай» диэн ааттааҕа) киинэ тыйаатыра аһыллыбыт. * [[Ыам ыйын 6]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: Филиппин арыыларын баһылыырга сүрүн суолтаны ылбыт Коррехидор иһин кыргыһыыга дьоппуоннар АХШ сэриилэрин кыайбыттар, 11 тыһыынча АХШ уонна Филиппин саллаата билиэн түбэспит. * [[Ыам ыйын 9]] — Саха АССР обкуома бюроҕа «Работник печати» диэн танковай колоннаҕа харчы хомуйар туһунан уураах таһаарбыт. * [[Ыам ыйын 10]] — [[Дьокуускай]]га Польша посольствотын үбүлээһининэн польскай начальнай оскуола аһыллыбыт. Бу оскуолаҕа депортацияҕа түбэспит поляктар оҕолоро үөрэммиттэр. Бастакы үөрэх сылыгар 86 оҕо үөрэммит. Бу оскуола 1944 сыллаахха от ыйыгар поляктар дьиэлэригэр барбыттарын кэннэ сабыллыбыт. * [[Ыам ыйын 12]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: Харьков иһин иккис кыргыһыы: маршал [[Тимошенко Семен|Семен Тимошенко]] чаастара Изюм плацдармыттан бөдөҥ кимэн киириини саҕалаабыттар, ол эрээри икки нэдиэлэ буолан баран төгүрүктээһиҥҥэ түбэспиттэр. * [[Ыам ыйын 20]] — [[Аҕа Дойду сэриитин уордьана]] бэриллэр буолбут. Икки истиэпэннээх. Бу уордьанынан ситиһилээх байыаннай эпэрээссийэ кэмигэр хорсун быһыыларын, эрдээх санааларын көрдөрбүт Кыһыл аармыйа, флот, НКВД уонна бартыһаан этэрээтин байыастара наҕараадаланаллара. * [[Ыам ыйын 27]] — Лондоҥҥа бэлэмнэммит [[Чехолсловакия]] аармыйатын диверсиялыыр этэрээтэ [[Прага]]ҕа Гейдрих диэн Гитлер чугас киһитигэр саба түспүтэ. Рейх куттала суох буолуутун управлениетын тойоно Рейнхард Гейдрих өлөрдүү бааһырбыта. Бу кэнниттэн ньиэмэстэр Богемияҕа уонна Моравияҕа 13 тыһыынчаттан тахса киһини хаайыыга бырахпыттара, сорох дааннайынан 5 тыһыынчаттан тахса киһи өлөрүллүбүтэ. * [[Ыам ыйын 29]] — [[Харьков]] таһыгар сэбиэскэй сэриилэр хотторбут күннэрэ. Кыһыл аармыйа 270 тыһыынча киһи сүтүктэммитэ (онтон 171 тыһыынчата төннүбэт сүтүк). Бу түмүгэр ньиэмэстэр Хапхааска уонна Волгаҕа чугаһыыр кыахтаммыттара. * [[Ыам ыйын 30]] — Аан дойду иккис сэриитэ: биир тыһыынча Британия бомбардировщига балтараа чаас тухары Кёльн куораты (Германия) буомбалаабыттар. === Бэс ыйа === * [[Бэс ыйын 4]] — Элбэх саха аармыйаҕа ыҥырыллыбыт күнэ. Олор истэригэр кэлин саха тылын учебниктарын ааптара буолбут [[Тааһаҕар нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)|Бүлүү Тааһаҕарын]] 19 саастаах уола [[Каратаев Игнатий Иванович|Игнатий Каратаев]] баара. * [[Бэс ыйын 4]] — [[АХШ]] уонна [[Дьоппуон]] флоттарын икки ардыларыгар быһаарыылаах [[Мидуэй кыргыһыыта]] саҕаламмыт. Бу кыргыһыыга [[АХШ]] кыайбыта, онтон [[Дьоппуон]] флотун сүрүн ударнай күүһэ тимирдиллибитэ. Инньэ гынан [[Чуумпу далай]] сэриитигэр тосту уларыйыы буолбут. * [[Бэс ыйын 5]] — Аан дойду иккис сэриитэ: [[Америка Холбоһуктаах Штааттара|АХШ]] Болгарияҕа, Венгрияҕа уонна Румынияҕа сэриини биллэрбит. * [[Бэс ыйын 6]] — [[АХШ]] байыаннай флота [[Чуумпу далай]]га Мидуэй аттынааҕы кыргыһыыга Япония импэрээтэрин флотун үлтүрүппүт. Япония түөрт авианосеһа — Акаги, Кага, Сёрю уонна Хирю — тимирдиллибиттэр, «Микума» диэн ыарахан крейсер эмиэ тимирбит. Америка өттүттэн Yorktown авианосец уонна Hammann эсминец тимирбиттэр. * [[Бэс ыйын 11]] — [[ССРС]] уонна [[АХШ]] [[Иккис аан дойду сэриитин кэминээҕи ленд-лиз сөбүлэҥэ|Ленд-лииһинэн бэйэ-бэйэни хааччыйыы сөбүлэҥэр]] илии баттаабыттара. Сэрии сылларыгар маннык сөбүлэҥнэри [[АХШ]] 42 дойдуну кытта түһэрсибитэ. * [[Бэс ыйын 12]] — [[Анна Франк]] диэн [[Дьэбириэйдэр|дьэбириэй]] төрүттээх оҕоҕо 13 сааһын туолуутугар күннүк бэлэхтээбиттэр. Бу күннүгэр кини 1944 сыллаахха концлааҕырга өлүөр диэри бэйэтин санааларын суруйбута, ыалтан соҕотох тыыннаах хаалбыт аҕата Отто күннүгү, кыыһа суруйааччы буолуон баҕарар ыра санаатын толорон, 1947 сыллаахха бэчээттээбитэ. * [[Бэс ыйын 20]] — [[Главсевморпуть]] Өлүөнэтээҕи авиационнай бөлөҕүн лүөччүгэр [[Асямов Сергей Александрович|Сергей Асямовка]] Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа аат иҥэриллибитэ (өлбүтүн кэннэ). 48 ситиһиилээх бойобуой көтүүлэри оҥорбут. Кини экипаһа өстөөхтөргө сүүс тонна буомбаны бырахпыта. Улуу Британияҕа командировкаҕа сылдьан саахалга түбэһэн өлбүтэ. * [[Бэс ыйын 22]] — бэйиэт, учуутал [[Бүөтүр Тобуруокап]] [[Туобуйа]]ттан 42 киһини аармыйаҕа анаан хомуйан киирбит уонна ол дьонун кытта бэс ыйын 22 күнүгэр аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. * [[Бэс ыйын 22]] — олоҥхоһут, ырыаһыт, ССРС суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ [[Степанов Николай Иванович — Ноорой|Николай Степанов — Ноорой]] (08.05.1897—1975) 44 сааһыгар сэриигэ барбыт. Хаста да бааһыран тыыннаах төннүбүтэ. * [[Бэс ыйын 26]] — 1915 с. Иркутскайдааҕы хайа-техническэй училищетыгар үөрэммит [[Попов Игнатий Николаевич|Игнатий Попов]] Сунтаар улууһун II Дьаархан нэһилиэгиттэн сэриигэ барбыт. Бу киһи суругар 12 Сунтаар киһитэ өлбүтүн туһунан суруйбута, хайыһардьыттар роталарын хамандыыра этэ. 1943 сыллаахха алтынньыга сураҕа суох сүппүтэ. * [[Бэс ыйын 27]] — Кимэ-туга чуолкай биллибэт [[Ноговицын Иван Иванович]] диэн киһи суруга «Кыым» хаһыакка бэчээттэммит. Онно Чурапчы оройуонун Сылаҥ нэһилиэгинээҕи Энгельс аатынан холкуос чилиэннэригэр эҕэрдэ ыыппыт. Тиихэй Акыйааннааҕы флокка сулууспалыырын эппит. * [[Бэс ыйын 28]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: нацистыы [[Германия]] Сэбиэскэй Сойууска сайыҥҥы кимэн киириитин саҕалаабыт. Сүрүн хайысхата — фронт соҕуруу өттүгэр [[Азербайджан]] ньиэптэлээх сирдэрин ылыы уонна хаҥас флангаҕа [[Волга]] устун Сталинград хайысхатынан түһүү. Бу былааны Кыһыл аармыйа салалтата эрдэттэн билбитэ эрээри, Сталин маны дезинформация буолуо диэн итэҕэйбэтэҕэ, сүрүн күүстэрин [[Москуба]] туһаайыытынан мунньубута. * [[Бэс ыйын 30]] — Отделение хамандыыра, комсомолец, сержант диэн илии баттаабыт [[Дехтерев Егор Иванович]] "Дойдум иннигэр" диэн хоһоонноох суругун дойдутугар ыыппыт. Бу сурук Саха сирин архыыбыгар харалла сытар. Дехтерев кимэ, хантан төрүттээҕэ чуолкай биллибэт. === От ыйа === * [[От ыйын 4]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: 250 хонуктаах [[Севастополь]] иһин кыргыһыы түмүктэммит, ньиэмэстэр уонна румыыннар куораты ылбыттар. Эвакуация сатаммакка элбэх сэбиэскэй саллаат билиэҥҥэ түбэспит. Кырыым атын сирдэрин өстөөх өссө сэрии саҕаланыытыгар 1941 күһүнүгэр ылбыта, Севастополь эрэ хаалан өр кыргыспыта, уонна сэбиэскэй сэриилэр кылгас кэмҥэ Керчь куоракка десант түһэрэн плацдарм оҥоро сылдьыбыттара. Куораты ылыыга улахан өҥөнү люфтваффе сөмүлүөттэрэ ылбыттара (холобур аҥардас бэс ыйыгар 23 751 сөмүлүөт көтүүтэ буолбут, 20 528 тонна буомба быраҕыллыбыт), буомбалааһын түмүгэр куоракка 11 эрэ дьиэ ордубута. Сэбиэскэй өттүттэн 156 880 киһи өлбүтүнэн уонна билиэҥҥэ түбэспитинэн ааҕыллар, оттон өстөөхтөр өттүлэриттэн төһө сүтүк буолбута чопчу биллибэт: өлбүтүнэн уонна бааһырбытынан 36 тыһыынчаттан (АХШ чинчийээччилэрин дааннайынан) 300 тыһыынчаҕа тиийэ (Совинформбюро биллэриититинэн) сүтүктэммиттэр. Куораты ылаат, өстөөх туох баар күүһүн Баку ньиэптэлээх сирдэрин ылыыга туһаайбыта. * [[От ыйын 17]] — [[Сталинградтааҕы кыргыһыы]] бастакы кэрчигэ (көмүскэнии) саҕаламмыт. * [[От ыйын 18]] — Москуба—Киев тимир суолугар өстөөх буомбалааһыныгар түбэһэн эмсэҕэлээбит 208 №-дээх арҕааҥҥы полка 275 бааһырбыт саллааттарын уонна хамандыырдарын капитан [[Ксенофонтов Василий Васильевич|Василий Ксенофонтов]] хамаандалыыр танковай ротата өлөр өлүүттэн быыһаабыта. Бу [[Маалыкай]]тан төрүттээх киһи аатыбыт өрөбөлүүссүйэни тэрийээччи [[Мегежекскэй (Ксенофонтов) Михаил Васильевич|Мегежекскэй]] бииргэ төрөөбүт быраата, бэйэтэ эмиэ Гражданскай сэрии кыттыылааҕа. * [[От ыйын 23]] — Ньиэмэстэр "Эдельвейс" диэн [[Азербайджан]] ньиэбин былдьыыр соруктаах [[Хапхаас]]ка кимэн киирэр эпэрээһийэлэрэ саҕаламмыт. Бу күн "Хапхаас аана" диэн ааттаммыт [[Ростов-на-Дону]] куораты ылбыттар. Атырдьах ыйыгар Европа саамай үрдүк чыпчаалыгар [[Эльбрус]]ка былаах анньыбыттар. Ол эрээри соруктарын сиппэтэхтэрэ, Сталинград кыргыһыытыгар хотторон баран көмүскэниигэ көһөргө күһэллибиттэрэ, [[Малгобек]] уонна [[Владикавказ]] куораттарга тохтообуттара. 1943 сыллаахха уһуннук барбыт позиционнай кыргыһыылар кэннилэриттэн чугуйан барбыттара. * [[От ыйын 28]] — [[Аҕа дойду Улуу сэриитэ|Аҕа дойду улуу сэриитигэр]] улахан чугуйуу кэмигэр [[Иосиф Сталин]] 227 нүөмэрдээх бирикээс таһаарбыт - "Биир да хардыы чугуйума!". * [[От ыйын 29]] — [[Суворов уордьана]] олохтоммут. Сэрии кэмигэр сатабылларын көрдөрбүт генералларга уонна эписиэрдэргэ биэрэллэрэ. === Атырдьах ыйа === * [[Атырдьах ыйын 11]] — Саха сирин обкуома "Чурапчы холкуостарыгар ыытыллар тэрээһиннэр тустарынан" (“О мероприятиях по колхозам Чурапчинского района”) диэн [[Чурапчылары көһөрүү|холкуостары хоту көһөрөр уураах]] таһаарбыт. * [[Атырдьах ыйын 23]] — [[Сталинградтааҕы кыргыһыы]] кэмигэр [[Германия|ньиэмэс]] аармыйата [[Волга]] өрүһүн кытылыгар тахсыбыт. === Балаҕан ыйа === * [[Балаҕан ыйын 10]] — Аан дойду иккис сэриитэ: Британия аармыйата [[Мадагаскар|Мадагаскаар]]га түспүт. === Алтынньы === * [[Алтынньы 7]] — [[Аляска]] (АХШ) Ном уонна Фэрбенкс куораттарыттан бастакы лендлиз сөмүлүөттэрэ Сэбиэскэй Сойууска көппүттэр. Штурваалга сэбиэскэй лүөччүктэр олороллоро. Бу күнтэн "[[«Аляска-Сибиир» тыраасса|Фэрбенкс—Дьокуускай—Красноярскай]]" тыраасса аһыллыбыта. * [[Алтынньы 23]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ|Аан дойду иккис сэриитин]] кэмигэр [[Эгиипэт|Эгиипэккэ]] [[Улуу Британия]] аармыйата [[Германия]] уонна [[Италия]] аармыйаларын утары иккис Эль-Аламейн кыргыһыытын саҕалаабыт. Британия аармыйата быдан баһыйар ахсааннаах буолан кыргыһыыны кыайбыта уонна быыстала суох кимэн киирэн Хотугу [[Африка]]ттан өстөөхтөрүн үүрбүтэ. * [[Алтынньы 28]] — ''Аляска трассата'' [[Аляска]]ны [[Хотугу Америка]] суолларын ситимигэр холбообут. Бу трасса Аляскаттан [[Соҕуруу Америка]] соҕуруу уһугар диэри тыргыллар ''Панамерикан шоссе'' сорҕото буолар. === Сэтинньи === * [[Сэтинньи 12]] — Аан дойду иккис сэриитэ: Гуадалканал иһин үс хонуктаах байҕал кыргыһыыта [[Америка Холбоһуктаах Штааттара|АХШ]] уонна [[Дьоппуон]] сэриилэрин ыккардыгар саҕаламмыт. Дьоппуоннар кыайтарбыттар. * [[Сэтинньи 17]] — [[АлСиб]] устуоруйатыгар саамай улахан авиакатастрофа буолбут: [[Красноярскай]]тан [[Киренскай]]га лүөччүктэри төттөрү илдьиэхтээх Ли-2 сөмүлүөт саахалламмыт, сүүрбэттэн тахса киһи өлбүт. * [[Сэтинньи 19]] — [[Сталинградтааҕы кыргыһыы]] кэмигэр сэбиэскэй аармыйа "Уран" диэн ааттаах утары кимэн киирии эпэрээссийэтин саҕалаабыт. Үс фронт кимэн киириитин түмүгэр икки Германия, икки Румыния уонна биир Италия аармыйалара урусхалламмыттар, ону кытары [[Сталинград]]ка ньиэмэс 6-с аармыйата уонна атын чаастара төгүрүктээһиҥҥэ түбэспиттэр. * [[Сэтинньи 22]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: [[Сталинград кыргыһыыта]]: Кыһыл аармыйа ньиэмэс 6-с аармыйатын төгүрүктээбит. Фридрих Паулюс Гитлергэ ол туһунан телеграмма ыыппыт. * [[Сэтинньи 23]] — 330-тыһыынчалаах ньиэмэс сэриилэрин бөдөҥ бөлөҕүн [[Сталинградтааҕы кыргыһыы|Сталинград]] анныгар төгүрүктээһин түмүктэммит. === Ахсынньы === * [[Ахсынньы 2]] — [[АХШ]] [[Чикаго]]тыгар [[Италия]]ттан төрүттээх учуонай [[Энрико Ферми]] бастакынан хонтуруолланар субурҕа ядернай реакцияны ыыппыт. * [[Ахсынньы 11]] — [[Табунасов Никон Семенович|Никон Табунасов]] диэн уус-уран киинэҕэ уһуллубут саха бастакы артыыһын Москубаҕа тыйаатырга үлэлии сырыттаҕына тутан хаайбыттар, суут олунньуга буолбут, өрөбөлүүссүйэни утарыыга" буруйдаан 5 сылга лааҕырга ыыппыт. Талааннаах артыыс кэлиҥҥи дьылҕата биллибэт. * [[Ахсынньы 20]] — Аан дойду Иккис сэриитэ: дьоппуон сөмүөлүөттэрэ [[Калькутта]]ны (Ииндийэ) буомбалаабыттар. * [[Ахсынньы 22]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: [[Адольф Хитлер|Адольф Гитлер]] [[Фау-2]] ракетаны оҥорор туһунан дьаһалга илии баттаабыт. * [[Ахсынньы 24]] — 24-с танковай корпус Тацинскай станцияны ылан Сталинград анныгар төгүрүктээһиҥҥэ түбэспит ньиэмэстэр аармыйаларын хааччыйар сүрүн аэродрому урусхаллаабыт. ** [[РСФСР]] наркомпроһа «ё» буукубаны хайаан да туттар туһунан бирикээс таһаарбыт. == Төрөөбүттэр == * [[Тохсунньу 17]] — [[Мухаммед Али]] (төрүүрүгэр аата Кассиус Марселлус Клей - кыра) — [[АХШ|Америка]] боксуора, [[Олимпия оонньуулара|Олимпия оонньууларын]] чөмпүйүөнэ (1960), ыарахан ыйааһыҥҥа аан дойду муҥутуур кыайыылааҕа. * [[Тохсунньу 25]] — [[Эйсебио]] (Эузебиу да Силва Феррейра) — аатырбыт [[Португалия]] футболиһа. * [[Тохсунньу 26]] — [[Матвеева Людмила Ильинична|Людмила Матвеева]] — 1980—2007 сылларга СӨ оҕо сэллик санаторийын кылаабынай бырааһа, Саха АССР үтүөлээх бырааһа. * [[Олунньу 2]] — [[Кузьмина Земфира Макаровна|Земфира Кузьмина]] — невролог быраас, Ɵрѳспүүбүлэкэтээҕи 2-с нүѳмэрдээх балыыһа хааннарын эргимтэтэ күүскэ кэһиллибит ыарыһахтарга аналлаах неврологическай отделениетын сэбиэдиссэйэ, СӨ Ытык киһитэ, РСФСР үтүѳлээх бырааһа. * [[Кулун тутар 15]] — [[Павлов Максим Максимович (муосчут)|Максим Павлов]] — муосчут, чочуһут (скульптор), Саха АССР норуодунай худуоһунньуга. * [[Муус устар 12]] — [[Слепцова Людмила Даниловна]] — саха живописеһа, * [[Муус устар 22]] — [[Багынанова Зоя Петровна]] - СӨ норуодунай артыыһа, Саха АССР үтүөлээх артыыһа. * [[Муус устар 26]] — [[Иванов Валерий Иосифович]] — техническай билим кандидата * [[Ыам ыйын 25]] — [[Иванов Василий Иннокентьевич]] — суруйааччы, ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ. * [[От ыйын 17]] — Уус-Маайа улууһун Ааллаах Үүн бөһүөлэгэр [[Томтосов Алексей Александрович|Алексей Томтосов]] төрөөбүт — Дьокуускай баһылыга, СӨ бырабыыталыстыбатын солбуйар бэрэстээтэлэ, РФ омуктарга уонна миграцияҕа бэлиитикэтин миниистирин солбуйааччыта буола сылдьыбыта. * [[Атырдьах ыйын 5]] — [[Новиков Анатолий Георгиевич]] — саха бөдөҥ учуонайа, философия билимнэрин доктора. * [[Атырдьах ыйын 17]] — [[Муслим Магомаев]] (2008 өлб.), [[ССРС]], [[Азербайджан]] уонна Арассыыйа ырыаһыта, [[ССРС норуодунай артыыһа]]. * [[Атырдьах ыйын 29]] — [[Станкевич Тамара Семёновна|Тамара Станкевич]] — акушер-гинеколог, РСФСР үтүөлээх бырааһа, СӨ доруобуйатын харыстабылын туйгуна. * [[Алтынньы 10]] — [[Крылова Вера Климентьевна]] — искусствоведение кандидата * [[Алтынньы 18]] — [[Илларионов Афанасий Петрович|Афанасий Илларионов]] (1997 с. өлб.) — судаарыстыба диэйэтэлэ, [[Ил Түмэн]] I ыҥырыытын дьокутаата, Ил Түмэн бэрэстэбиитэллээх палаататын бастакы бэрэстээтэлэ, СӨ үтүөлээх юриhа, бэйиэт, тылбаасчыт. * [[Сэтинньи 20]] — [[Джо Байден]] — [[АХШ]] 46-с бэрэсидьиэнинэн талыллыбыт киһи. == Өлбүттэр == * [[Корнилов Михаил Федорович (Мээнчэ уола)]], Соловки хаайыыга сытан [[Финляндия|Финляндияҕа]] күрээбит киһи. * [[Певзняк Павел Матвеевич]], 1930 - 1939 сыллардаахха ВКП(б) Саха обкомын сэкрэтээрэ. * [[Тохсунньу 27]] — [[Иван Анисимович Сергеев - Тообуус|Иван Сергеев - Тообуус]] — буойун суруйааччы. * [[Олунньу 10]] — [[Мыреев Егор Иванович|Егор Мыреев]] — [[Аҕа дойду Улуу сэриитэ|Аҕа дойду Улуу сэриитин]] кыттыылааҕа, 65 ахсааннаах бэргэн ытааччы, бэргэн ытааччылар уһуйааччылара. 1940 сыллаахха [[Санкт-Петербург|Ленинградтааҕы]] театральнай институкка үөрэнэ барбыт уонна онтон сэриигэ ыҥырыллыбыт. Кини аата [[Ленскэй улууһа|Ленскэй улууһун]] [[Бэтинчэ]] орто оскуолатыгар иҥэриллибитэ. Бэтинчэ ытык киһитэ. * [[Кулун тутар 5]] — [[Аржаков Степан Максимович]] ([[1899]] — 1942) — государственнай, политическэй уонна хаһаайыстыбаннай диэйэтэл. * [[Муус устар 24]] — Ленинград фронугар бааһыран баран Мэҥэ Хаҥаластан төрүттээх [[Михайлов Пуд Кузьмич|Пуд Михайлов]] өлбүт. Саха сирин хомсомуолларыгар суруйбут суруга архыыпка баар. * [[Муус устар 30]] — [[Асямов Сергей Александрович]] (01.11.1907—30.04.1942) — лётчик, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Геройа (20.06.1942), майор. * [[Ыам ыйын 12]] — [[Бубякин Николай Васильевич]], ил уонна партия диэйэтэлэ, 1929 - 1929 сыллардаахха Саха АССР Совнаркрмын бэрэсэдээтэлэ. * [[Ыам ыйын 21]] — [[Габышев Александр Гаврилович]], 1934—1938 сыллардаахха Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумын бэрэссэдээтэлэ. * [[Алтынньы 6]] — [[Эрилик Эристиин |Эрилик Эристиин (Яковлев Семен Степанович)]] (24.01.1892—06.10.1942) — саха поэта, прозаига. * [[Алтынньы 20]] — [[Бояров Алексей Федотович|Алексей Бояров]] — [[Саха АССР]] үөрэх, доруобуйа харыстабылын уонна социальнай хааччыйыы наркома, [[Манчаары Баһылай|Манчаары]] аатынан культурнай-сырдатар уопсастыба бэрэстээтэлэ, Саха суругун-бичигин сүбэтин сэкирэтээрэ. * [[Ахсынньы 6]] — [[Иванов Семен Георгиевич|Семен Иванов]] — [[Иркутскай]]га өрөбөлүүссүйэ кыттыылааҕа, кавалерист, Гражданскай сэрии кэмигэр Саха сиригэр кыһыл разведчиктар этэрээттэрин хамандыыра, [[Дьокуускай]]дааҕы хомуньуус баартыйа кэмитиэтин чилиэнэ, экэнэмиис (Ленинграадтааҕы норуот хаһаайыстыбатын үнүстүүтэ, 1924-26 сс.), Саха сиринээҕи Госбаан хонтуоратын управляющайа, [[Өлүөнэтээҕи Холбоһуктаах Өрүс Пароходствота|Өлүөнэ өрүс пароходствотын]] управлениетын начаалынньыгын солбуйааччы, инженер-гидролог (Ленинграадтааҕы транспортнай академия, 1930-34 сс.). * [[Ахсынньы 6]] — [[Попов Григорий Андреевич|Григорий Попов]] — Саха сиригэр төрөөбүт нуучча аҕабыыта, богословие билимин хандьыдаата, уопсастыбаннай диэйэтэл. [[Категория:1942|*]] c5owtj20xneg1gqcr8baag703a56mff 0 7515 430465 427682 2026-08-26T21:59:26Z Ojkhol 24881 /* Төрөөбүттэр */ 430465 wikitext text/x-wiki '''Кулун тутар 15''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 74-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 75-c күнэ). Сыл бүтүө 291 күн баар. == Бэлиэ күннэр == * {{Флагификация|ХНТ}} — [[Исламофобияны утары охсуһуу аан дойдуутааҕы күнэ]] (Международный день борьбы с исламофобией) (A/RES/76/254) * [[Билэ:Earth flag PD.jpg|25px]] [[Туһанааччылар бырааптарын көмүскүүр күн]] * [[Билэ:Earth flag PD.jpg|25px]] [[Түлүөн]] оҕолорун көмүскүүр күн<ref>{{cite web|url=http://ecoportal.ru/news.php?id=28582|title=15 марта — Международный день защиты бельков|date=2008-03-15|publisher=ECOportal|accessdate=2013-03-15|archiveurl=|archivedate=}}</ref> * {{Флагификация|Белоруссия}} — [[Конституция Белоруссия Конституцията|Конституция]] күнэ * {{Флагификация|Венгрия}} — [[Венгрияҕа 1848—1849 сс. өрөбөлүүссүйэ|1848 с. өрөбөлүүссүйэ]] саҕаланыытын күнэ * {{Флагификация|Испания}} — [[Фальяс]] саҕаланар, дойду илин өттүгэр [[Валенсия]]ҕа киэҥник бэлиэтэнэр хас да хонуктаах уот бэстибээлэ (фальяс диэн факел). Былыр мас уустара бэлиэтииллэрэ, дьон баараҕай куукула оҥороллор уонна онтуктарын уоттууллар. Бу күн ЮНЕСКО утумун испииһэгэр киллэриллибитэ * {{Флагификация|Палау}} — Ыччат күнэ * {{Флагификация|Либерия}} — [[Робертс Джозеф Дженкинс|Робертс]] күнэ. Джозеф Робертс (1809—1876) — дойду бастакы бэрэсидьиэнэ, "Либерия аҕата" диэн ааттаммыт киһи * {{Флагификация|Япония}} — [[Хонэн-мацури|Өлгөм сыл күнэ]] == Түбэлтэлэр == * [[Б. э. и. 44 сыл]] — Рим импэрээтэрин [[Юлий Цезарь|Юлий Цезары]] өлөрбүттэр. * [[493]] — Рим импиэрийэтэ суоллубутун кэннэ Италия хоруола буолан олорбут [[Одоакр]]ы [[Остготтар|остготтар]] хоруоллара [[Улуу Теодорих]] албыннаан эйэлэһии чалҕарыыныгар ыҥыран өлөттөрбүт. * [[856]] — 16 саастаах [[Византия импиэрийэтэ|Византия импиэрийэтин]] ыраахтааҕыта [[Михаил III]] ийэтин Феодора былааһын суулларан регенствоттан босхоломмут, ийэтин уонна эдьиийдэрин манастыырга ыыппыт. * [[1812]] — [[Калифорния]]ҕа бастакы нуучча сэлиэнньэтэ олохтоммут — Росс холуонньа. Бу Америкаҕа Форт Росс диэн аатынан биллэр сэлиэнньэҕэ 1812 сылтан 1841 сыллаахха диэри элбэх саха олорбута, үлэлээбитэ. * [[1822]] — [[Александр I]] ыраахтааҕы Арассыыйа судаарыстыбатын сэбиэтэ «Об отсылке крепостных людей за дурные поступки в Сибирь на поселение» оҥорбут докумуонун бигэргэппит. * [[1848]] — [[Венгрия]]ҕа өрөбөлүүссүйэ саҕаламмыт, ол түмүгэр Габсбурдар баһылаан олорор дойдуларыгар реформа ыытарга күһэллибиттэрэ. * [[1907]] — [[Финляндия]] [[түмэн]]игэр бастакы быыбар буолбут (ол саҕана Финляндия Арассыыйа импиэрийэтин иһинэн улуу княжество статустааҕа). * [[1917]] — [[Николай II]] ыраахтааҕы бөрүстүөлтэн батыныыга илии баттаабыт, былааһы быраатыгар Михаил Александровичка биэрэрин биллэрбит. Бу күн Арассыыйаҕа Г. Е. Львов баһылыктаах Быстах кэм бырабыыталыстыбата олохтоммут, былааһы кини ылбыт. * [[1920]] — ''Саха сиринээҕи байыаннай-революционнай штаб'' былааһы ''Быстах кэмнээх Саха сиринээҕи губревкомҥа'' туттарбыт. Губревком бэрэстээтэлэ — [[Х.А. Гладунов]], чилиэннэрэ — [[Т.З. Винокуров]], [[М. Соловьев]]. * [[1920]] — кэлин үрүҥнэр салайааччыларыттан биирдэстэрэ буолбут [[Артемьев Михаил Константинович|Михаил Артемьев]] ревком бэрэстээтэлинэн анаммыт. * [[1923]] — кыһыллар генерал Ракитин этэрээтин кытта сэриилэһэн баран [[Мүрү]] сэлиэнньэтин (билигин [[Уус-Алдан улууhа|Уус Алдан]] [[Бороҕон|Бороҕоно]]) ылбыттар. * [[1933]] — Саха национальнай байыаннай учуулуссатын (ЯНВШ) 6 курсаана хайыһарынан тохсунньу 15 күнүттэн 58 күн устата айаннаан Дьокуускайтан Хабаровскайга тиийбиттэр. Айан кистэлэҥ этэ. Хайыһардьыттар хотугу дойдуга саллаат таҥаһа-саба тымныыны төһө тулуйар кыахтааҕын, ытар сэп-сэбиргэл тымныыга хайдах үлэлиирин, уустук айаҥҥа күннээҕи аһылык нуормата төһө буоларын уонна хайыһары, сааны-саадаҕы табыгастаахтык хайдах туттуохха сөбүн билэр соруктаахтар этэ. Уһук Илиннээҕи аармыйа хамаандыссайа Василий Блюхер бу бохуот ситиһиилээхтик түмүктэммитин кэннэ хас биирдиилэригэр Махтал сурук туттарбыта уонна бинтиэпкэ бэлэхтээбитэ. * [[1938]] — ВКП(б) биллиилээх диэйэтэллэрэ Н. И. Бухарин, А. И. Рыков, Н. Н. Крестинскай уо.д.а. ытыллыбыттар. * [[1939]] — [[Чехословакия]]ны Германия оккупациялаабыт. ** "Эдэр бассабыык" хаһыакка [[Сметанин Тимофей Егорович|Тимофей Сметанин]] суруйааччы [[Чаҕылҕан (суруйааччы)|Чаҕылҕан]] "Ньургуһун туһунан" диэн оҕолорго аналлаах кинигэтин ырытар ыстатыйатын бэчээттээбит<ref>Афанасий Аржаков, Т. Сметанин — оҕо суруйааччыта // Т. Сметанин, Икки томнаах айымньылар, 1 Т., Дь., Бичик, 1999 - 2008 с., С. 196</ref>. * [[1943]] — олунньу 17 күнүттэн Гжатскай анныгар буолбут кыргыһыыларга кыттыбыт Ньурба учуутала [[Чусовской Александр Николаевич|Александр Чусовской]] ыараханык бааһырбыт. Үтүөрэн баран сулууспатын салҕаабыта. Кэлин Саха АССР үөрэҕириитин миниистирин солбуйааччыта (1954—1962) буола сылдьыбыта, Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала (1953) ытык ааты ылбыта, 90 сааһыгар диэри олорбута. * [[1949]] — В.И. Ленин аатынан Бүтүн Союзтааҕы тыа хаһаайыстыба наукаларын Академиятын бэрэсидьиэнэ Лысенко Т.Д. Саха сирин дэлэгээссийэтин кытта көрсүбүт. Дэлэгээссийэни Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин Бэрэссэдээтэлэ [[Протодьяконов Василий Андреевич|Василий Протодьяконов — Кулантай]] салайбыта. * [[1990]] — [[Горбачёв Михаил Сергеевич|Михаил Горбачев]] Сэбиэскэй Сойуус бастакы бэрэсидьиэнинэн талыллыбыт. * [[2007]] — Саха Өрөспүүбүлүкэтин вице-бэрэсидьиэнинэн [[Михайлова Евгения Исаевна|Евгения Михайлова]] талыллыбыт. == Төрөөбүттэр == * [[1930]] — [[Лобанов Федор Матвеевич|Лобанов Федор]] (15.03.1930—?) — саха аатырбыт ырыаһыта, Саха АССР үтүөлээх артыыһа. * [[1932]] — [[Тимофеев Михаил Елисеевич|Михаил Тимофеев]] (15.03.1932—22.01.2013) — саха народнай бэйиэтэ. * [[1935]] — [[Парников Василий Семенович|Василий Парников (Сэксэй)]] (15.03.1935—2000) — саха худуоһунньуга, график. * [[1938]] — [[Сидоров Василий Романович|Василий Сидоров]] — фотограф, суруйааччы, РСФСР олох-дьаһах ѳҥѳтүнэн хааччыйыыга үтүѳлээх үлэһитэ, туйгуна, Мэҥэ Хаҥалас оройуонун, Алтан, Хара нэһилиэктэрин Ытык киһитэ, "Таммахтар" литэрэтиирэ холбоһук чилиэнэ, "Эркээйи" хаһыат уопсастыбаннай кэрэспэдьиэнэ. * [[1942 сыл|1942]] — [[Павлов Максим Максимович (муосчут)|Павлов Максим Максимович]] — муосчут, чочуһут (скульптор), Саха АССР норуодунай худуоһунньуга. * [[1943]] — [[Павлов Афанасий Афанасьевич|Афанасий Павлов]] — устуоруйа билимин хандьыдаата, өрөспүүбүлүкэтээҕи «Билии» уопсастыба тутаах лектора. == Өлбүттэр == * [[Биһиги эрабыт иннинэ 44 сыл|Б.э.и. 44]] — [[Юлий Цезарь]], Рим импэрээтэрэ. * [[1998]] — [[Бенджамин Спок]] (1903 төр.), аан дойдуга биллибит педиатр быраас, кыра оҕону көрүүгэ кинигэлэр ааптардара. {{ыйдар}} [[Категория:Кулун тутар 15]] i1ihy9pg2ccf1vgs4kbtby1zdcro4da 430468 430465 2026-08-26T22:01:05Z Ojkhol 24881 /* Өлбүттэр */ 430468 wikitext text/x-wiki '''Кулун тутар 15''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 74-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 75-c күнэ). Сыл бүтүө 291 күн баар. == Бэлиэ күннэр == * {{Флагификация|ХНТ}} — [[Исламофобияны утары охсуһуу аан дойдуутааҕы күнэ]] (Международный день борьбы с исламофобией) (A/RES/76/254) * [[Билэ:Earth flag PD.jpg|25px]] [[Туһанааччылар бырааптарын көмүскүүр күн]] * [[Билэ:Earth flag PD.jpg|25px]] [[Түлүөн]] оҕолорун көмүскүүр күн<ref>{{cite web|url=http://ecoportal.ru/news.php?id=28582|title=15 марта — Международный день защиты бельков|date=2008-03-15|publisher=ECOportal|accessdate=2013-03-15|archiveurl=|archivedate=}}</ref> * {{Флагификация|Белоруссия}} — [[Конституция Белоруссия Конституцията|Конституция]] күнэ * {{Флагификация|Венгрия}} — [[Венгрияҕа 1848—1849 сс. өрөбөлүүссүйэ|1848 с. өрөбөлүүссүйэ]] саҕаланыытын күнэ * {{Флагификация|Испания}} — [[Фальяс]] саҕаланар, дойду илин өттүгэр [[Валенсия]]ҕа киэҥник бэлиэтэнэр хас да хонуктаах уот бэстибээлэ (фальяс диэн факел). Былыр мас уустара бэлиэтииллэрэ, дьон баараҕай куукула оҥороллор уонна онтуктарын уоттууллар. Бу күн ЮНЕСКО утумун испииһэгэр киллэриллибитэ * {{Флагификация|Палау}} — Ыччат күнэ * {{Флагификация|Либерия}} — [[Робертс Джозеф Дженкинс|Робертс]] күнэ. Джозеф Робертс (1809—1876) — дойду бастакы бэрэсидьиэнэ, "Либерия аҕата" диэн ааттаммыт киһи * {{Флагификация|Япония}} — [[Хонэн-мацури|Өлгөм сыл күнэ]] == Түбэлтэлэр == * [[Б. э. и. 44 сыл]] — Рим импэрээтэрин [[Юлий Цезарь|Юлий Цезары]] өлөрбүттэр. * [[493]] — Рим импиэрийэтэ суоллубутун кэннэ Италия хоруола буолан олорбут [[Одоакр]]ы [[Остготтар|остготтар]] хоруоллара [[Улуу Теодорих]] албыннаан эйэлэһии чалҕарыыныгар ыҥыран өлөттөрбүт. * [[856]] — 16 саастаах [[Византия импиэрийэтэ|Византия импиэрийэтин]] ыраахтааҕыта [[Михаил III]] ийэтин Феодора былааһын суулларан регенствоттан босхоломмут, ийэтин уонна эдьиийдэрин манастыырга ыыппыт. * [[1812]] — [[Калифорния]]ҕа бастакы нуучча сэлиэнньэтэ олохтоммут — Росс холуонньа. Бу Америкаҕа Форт Росс диэн аатынан биллэр сэлиэнньэҕэ 1812 сылтан 1841 сыллаахха диэри элбэх саха олорбута, үлэлээбитэ. * [[1822]] — [[Александр I]] ыраахтааҕы Арассыыйа судаарыстыбатын сэбиэтэ «Об отсылке крепостных людей за дурные поступки в Сибирь на поселение» оҥорбут докумуонун бигэргэппит. * [[1848]] — [[Венгрия]]ҕа өрөбөлүүссүйэ саҕаламмыт, ол түмүгэр Габсбурдар баһылаан олорор дойдуларыгар реформа ыытарга күһэллибиттэрэ. * [[1907]] — [[Финляндия]] [[түмэн]]игэр бастакы быыбар буолбут (ол саҕана Финляндия Арассыыйа импиэрийэтин иһинэн улуу княжество статустааҕа). * [[1917]] — [[Николай II]] ыраахтааҕы бөрүстүөлтэн батыныыга илии баттаабыт, былааһы быраатыгар Михаил Александровичка биэрэрин биллэрбит. Бу күн Арассыыйаҕа Г. Е. Львов баһылыктаах Быстах кэм бырабыыталыстыбата олохтоммут, былааһы кини ылбыт. * [[1920]] — ''Саха сиринээҕи байыаннай-революционнай штаб'' былааһы ''Быстах кэмнээх Саха сиринээҕи губревкомҥа'' туттарбыт. Губревком бэрэстээтэлэ — [[Х.А. Гладунов]], чилиэннэрэ — [[Т.З. Винокуров]], [[М. Соловьев]]. * [[1920]] — кэлин үрүҥнэр салайааччыларыттан биирдэстэрэ буолбут [[Артемьев Михаил Константинович|Михаил Артемьев]] ревком бэрэстээтэлинэн анаммыт. * [[1923]] — кыһыллар генерал Ракитин этэрээтин кытта сэриилэһэн баран [[Мүрү]] сэлиэнньэтин (билигин [[Уус-Алдан улууhа|Уус Алдан]] [[Бороҕон|Бороҕоно]]) ылбыттар. * [[1933]] — Саха национальнай байыаннай учуулуссатын (ЯНВШ) 6 курсаана хайыһарынан тохсунньу 15 күнүттэн 58 күн устата айаннаан Дьокуускайтан Хабаровскайга тиийбиттэр. Айан кистэлэҥ этэ. Хайыһардьыттар хотугу дойдуга саллаат таҥаһа-саба тымныыны төһө тулуйар кыахтааҕын, ытар сэп-сэбиргэл тымныыга хайдах үлэлиирин, уустук айаҥҥа күннээҕи аһылык нуормата төһө буоларын уонна хайыһары, сааны-саадаҕы табыгастаахтык хайдах туттуохха сөбүн билэр соруктаахтар этэ. Уһук Илиннээҕи аармыйа хамаандыссайа Василий Блюхер бу бохуот ситиһиилээхтик түмүктэммитин кэннэ хас биирдиилэригэр Махтал сурук туттарбыта уонна бинтиэпкэ бэлэхтээбитэ. * [[1938]] — ВКП(б) биллиилээх диэйэтэллэрэ Н. И. Бухарин, А. И. Рыков, Н. Н. Крестинскай уо.д.а. ытыллыбыттар. * [[1939]] — [[Чехословакия]]ны Германия оккупациялаабыт. ** "Эдэр бассабыык" хаһыакка [[Сметанин Тимофей Егорович|Тимофей Сметанин]] суруйааччы [[Чаҕылҕан (суруйааччы)|Чаҕылҕан]] "Ньургуһун туһунан" диэн оҕолорго аналлаах кинигэтин ырытар ыстатыйатын бэчээттээбит<ref>Афанасий Аржаков, Т. Сметанин — оҕо суруйааччыта // Т. Сметанин, Икки томнаах айымньылар, 1 Т., Дь., Бичик, 1999 - 2008 с., С. 196</ref>. * [[1943]] — олунньу 17 күнүттэн Гжатскай анныгар буолбут кыргыһыыларга кыттыбыт Ньурба учуутала [[Чусовской Александр Николаевич|Александр Чусовской]] ыараханык бааһырбыт. Үтүөрэн баран сулууспатын салҕаабыта. Кэлин Саха АССР үөрэҕириитин миниистирин солбуйааччыта (1954—1962) буола сылдьыбыта, Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала (1953) ытык ааты ылбыта, 90 сааһыгар диэри олорбута. * [[1949]] — В.И. Ленин аатынан Бүтүн Союзтааҕы тыа хаһаайыстыба наукаларын Академиятын бэрэсидьиэнэ Лысенко Т.Д. Саха сирин дэлэгээссийэтин кытта көрсүбүт. Дэлэгээссийэни Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин Бэрэссэдээтэлэ [[Протодьяконов Василий Андреевич|Василий Протодьяконов — Кулантай]] салайбыта. * [[1990]] — [[Горбачёв Михаил Сергеевич|Михаил Горбачев]] Сэбиэскэй Сойуус бастакы бэрэсидьиэнинэн талыллыбыт. * [[2007]] — Саха Өрөспүүбүлүкэтин вице-бэрэсидьиэнинэн [[Михайлова Евгения Исаевна|Евгения Михайлова]] талыллыбыт. == Төрөөбүттэр == * [[1930]] — [[Лобанов Федор Матвеевич|Лобанов Федор]] (15.03.1930—?) — саха аатырбыт ырыаһыта, Саха АССР үтүөлээх артыыһа. * [[1932]] — [[Тимофеев Михаил Елисеевич|Михаил Тимофеев]] (15.03.1932—22.01.2013) — саха народнай бэйиэтэ. * [[1935]] — [[Парников Василий Семенович|Василий Парников (Сэксэй)]] (15.03.1935—2000) — саха худуоһунньуга, график. * [[1938]] — [[Сидоров Василий Романович|Василий Сидоров]] — фотограф, суруйааччы, РСФСР олох-дьаһах ѳҥѳтүнэн хааччыйыыга үтүѳлээх үлэһитэ, туйгуна, Мэҥэ Хаҥалас оройуонун, Алтан, Хара нэһилиэктэрин Ытык киһитэ, "Таммахтар" литэрэтиирэ холбоһук чилиэнэ, "Эркээйи" хаһыат уопсастыбаннай кэрэспэдьиэнэ. * [[1942 сыл|1942]] — [[Павлов Максим Максимович (муосчут)|Павлов Максим Максимович]] — муосчут, чочуһут (скульптор), Саха АССР норуодунай худуоһунньуга. * [[1943]] — [[Павлов Афанасий Афанасьевич|Афанасий Павлов]] — устуоруйа билимин хандьыдаата, өрөспүүбүлүкэтээҕи «Билии» уопсастыба тутаах лектора. == Өлбүттэр == * [[Биһиги эрабыт иннинэ 44 сыл|Б. э. и. 44]] — [[Юлий Цезарь]], Рим импэрээтэрэ. * [[1998]] — [[Бенджамин Спок]] (1903 төр.), аан дойдуга биллибит педиатр быраас, кыра оҕону көрүүгэ кинигэлэр ааптардара. {{ыйдар}} [[Категория:Кулун тутар 15]] su2e12gt8j1jca352nchq394h5fn9cv 430469 430468 2026-08-26T22:02:21Z Ojkhol 24881 /* Төрөөбүттэр */ 430469 wikitext text/x-wiki '''Кулун тутар 15''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 74-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 75-c күнэ). Сыл бүтүө 291 күн баар. == Бэлиэ күннэр == * {{Флагификация|ХНТ}} — [[Исламофобияны утары охсуһуу аан дойдуутааҕы күнэ]] (Международный день борьбы с исламофобией) (A/RES/76/254) * [[Билэ:Earth flag PD.jpg|25px]] [[Туһанааччылар бырааптарын көмүскүүр күн]] * [[Билэ:Earth flag PD.jpg|25px]] [[Түлүөн]] оҕолорун көмүскүүр күн<ref>{{cite web|url=http://ecoportal.ru/news.php?id=28582|title=15 марта — Международный день защиты бельков|date=2008-03-15|publisher=ECOportal|accessdate=2013-03-15|archiveurl=|archivedate=}}</ref> * {{Флагификация|Белоруссия}} — [[Конституция Белоруссия Конституцията|Конституция]] күнэ * {{Флагификация|Венгрия}} — [[Венгрияҕа 1848—1849 сс. өрөбөлүүссүйэ|1848 с. өрөбөлүүссүйэ]] саҕаланыытын күнэ * {{Флагификация|Испания}} — [[Фальяс]] саҕаланар, дойду илин өттүгэр [[Валенсия]]ҕа киэҥник бэлиэтэнэр хас да хонуктаах уот бэстибээлэ (фальяс диэн факел). Былыр мас уустара бэлиэтииллэрэ, дьон баараҕай куукула оҥороллор уонна онтуктарын уоттууллар. Бу күн ЮНЕСКО утумун испииһэгэр киллэриллибитэ * {{Флагификация|Палау}} — Ыччат күнэ * {{Флагификация|Либерия}} — [[Робертс Джозеф Дженкинс|Робертс]] күнэ. Джозеф Робертс (1809—1876) — дойду бастакы бэрэсидьиэнэ, "Либерия аҕата" диэн ааттаммыт киһи * {{Флагификация|Япония}} — [[Хонэн-мацури|Өлгөм сыл күнэ]] == Түбэлтэлэр == * [[Б. э. и. 44 сыл]] — Рим импэрээтэрин [[Юлий Цезарь|Юлий Цезары]] өлөрбүттэр. * [[493]] — Рим импиэрийэтэ суоллубутун кэннэ Италия хоруола буолан олорбут [[Одоакр]]ы [[Остготтар|остготтар]] хоруоллара [[Улуу Теодорих]] албыннаан эйэлэһии чалҕарыыныгар ыҥыран өлөттөрбүт. * [[856]] — 16 саастаах [[Византия импиэрийэтэ|Византия импиэрийэтин]] ыраахтааҕыта [[Михаил III]] ийэтин Феодора былааһын суулларан регенствоттан босхоломмут, ийэтин уонна эдьиийдэрин манастыырга ыыппыт. * [[1812]] — [[Калифорния]]ҕа бастакы нуучча сэлиэнньэтэ олохтоммут — Росс холуонньа. Бу Америкаҕа Форт Росс диэн аатынан биллэр сэлиэнньэҕэ 1812 сылтан 1841 сыллаахха диэри элбэх саха олорбута, үлэлээбитэ. * [[1822]] — [[Александр I]] ыраахтааҕы Арассыыйа судаарыстыбатын сэбиэтэ «Об отсылке крепостных людей за дурные поступки в Сибирь на поселение» оҥорбут докумуонун бигэргэппит. * [[1848]] — [[Венгрия]]ҕа өрөбөлүүссүйэ саҕаламмыт, ол түмүгэр Габсбурдар баһылаан олорор дойдуларыгар реформа ыытарга күһэллибиттэрэ. * [[1907]] — [[Финляндия]] [[түмэн]]игэр бастакы быыбар буолбут (ол саҕана Финляндия Арассыыйа импиэрийэтин иһинэн улуу княжество статустааҕа). * [[1917]] — [[Николай II]] ыраахтааҕы бөрүстүөлтэн батыныыга илии баттаабыт, былааһы быраатыгар Михаил Александровичка биэрэрин биллэрбит. Бу күн Арассыыйаҕа Г. Е. Львов баһылыктаах Быстах кэм бырабыыталыстыбата олохтоммут, былааһы кини ылбыт. * [[1920]] — ''Саха сиринээҕи байыаннай-революционнай штаб'' былааһы ''Быстах кэмнээх Саха сиринээҕи губревкомҥа'' туттарбыт. Губревком бэрэстээтэлэ — [[Х.А. Гладунов]], чилиэннэрэ — [[Т.З. Винокуров]], [[М. Соловьев]]. * [[1920]] — кэлин үрүҥнэр салайааччыларыттан биирдэстэрэ буолбут [[Артемьев Михаил Константинович|Михаил Артемьев]] ревком бэрэстээтэлинэн анаммыт. * [[1923]] — кыһыллар генерал Ракитин этэрээтин кытта сэриилэһэн баран [[Мүрү]] сэлиэнньэтин (билигин [[Уус-Алдан улууhа|Уус Алдан]] [[Бороҕон|Бороҕоно]]) ылбыттар. * [[1933]] — Саха национальнай байыаннай учуулуссатын (ЯНВШ) 6 курсаана хайыһарынан тохсунньу 15 күнүттэн 58 күн устата айаннаан Дьокуускайтан Хабаровскайга тиийбиттэр. Айан кистэлэҥ этэ. Хайыһардьыттар хотугу дойдуга саллаат таҥаһа-саба тымныыны төһө тулуйар кыахтааҕын, ытар сэп-сэбиргэл тымныыга хайдах үлэлиирин, уустук айаҥҥа күннээҕи аһылык нуормата төһө буоларын уонна хайыһары, сааны-саадаҕы табыгастаахтык хайдах туттуохха сөбүн билэр соруктаахтар этэ. Уһук Илиннээҕи аармыйа хамаандыссайа Василий Блюхер бу бохуот ситиһиилээхтик түмүктэммитин кэннэ хас биирдиилэригэр Махтал сурук туттарбыта уонна бинтиэпкэ бэлэхтээбитэ. * [[1938]] — ВКП(б) биллиилээх диэйэтэллэрэ Н. И. Бухарин, А. И. Рыков, Н. Н. Крестинскай уо.д.а. ытыллыбыттар. * [[1939]] — [[Чехословакия]]ны Германия оккупациялаабыт. ** "Эдэр бассабыык" хаһыакка [[Сметанин Тимофей Егорович|Тимофей Сметанин]] суруйааччы [[Чаҕылҕан (суруйааччы)|Чаҕылҕан]] "Ньургуһун туһунан" диэн оҕолорго аналлаах кинигэтин ырытар ыстатыйатын бэчээттээбит<ref>Афанасий Аржаков, Т. Сметанин — оҕо суруйааччыта // Т. Сметанин, Икки томнаах айымньылар, 1 Т., Дь., Бичик, 1999 - 2008 с., С. 196</ref>. * [[1943]] — олунньу 17 күнүттэн Гжатскай анныгар буолбут кыргыһыыларга кыттыбыт Ньурба учуутала [[Чусовской Александр Николаевич|Александр Чусовской]] ыараханык бааһырбыт. Үтүөрэн баран сулууспатын салҕаабыта. Кэлин Саха АССР үөрэҕириитин миниистирин солбуйааччыта (1954—1962) буола сылдьыбыта, Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала (1953) ытык ааты ылбыта, 90 сааһыгар диэри олорбута. * [[1949]] — В.И. Ленин аатынан Бүтүн Союзтааҕы тыа хаһаайыстыба наукаларын Академиятын бэрэсидьиэнэ Лысенко Т.Д. Саха сирин дэлэгээссийэтин кытта көрсүбүт. Дэлэгээссийэни Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин Бэрэссэдээтэлэ [[Протодьяконов Василий Андреевич|Василий Протодьяконов — Кулантай]] салайбыта. * [[1990]] — [[Горбачёв Михаил Сергеевич|Михаил Горбачев]] Сэбиэскэй Сойуус бастакы бэрэсидьиэнинэн талыллыбыт. * [[2007]] — Саха Өрөспүүбүлүкэтин вице-бэрэсидьиэнинэн [[Михайлова Евгения Исаевна|Евгения Михайлова]] талыллыбыт. == Төрөөбүттэр == * [[1930]] — [[Лобанов Федор Матвеевич|Лобанов Федор]] (15.03.1930—?) — саха аатырбыт ырыаһыта, Саха АССР үтүөлээх артыыһа. * [[1932]] — [[Тимофеев Михаил Елисеевич|Михаил Тимофеев]] (15.03.1932—22.01.2013) — саха народнай бэйиэтэ. * [[1935]] — [[Парников Василий Семенович|Василий Парников (Сэксэй)]] (15.03.1935—2000) — саха худуоһунньуга, график. * [[1938]] — [[Сидоров Василий Романович|Василий Сидоров]] — фотограф, суруйааччы, РСФСР олох-дьаһах ѳҥѳтүнэн хааччыйыыга үтүѳлээх үлэһитэ, туйгуна, Мэҥэ Хаҥалас оройуонун, Алтан, Хара нэһилиэктэрин Ытык киһитэ, "Таммахтар" литэрэтиирэ холбоһук чилиэнэ, "Эркээйи" хаһыат уопсастыбаннай кэрэспэдьиэнэ. * [[1942 сыл|1942]] — [[Павлов Максим Максимович (муосчут)|Максим Павлов]] — муосчут, чочуһут (скульптор), Саха АССР норуодунай худуоһунньуга. Дежневтаах Абакайааданы оҥорбут киһи. * [[1943]] — [[Павлов Афанасий Афанасьевич|Афанасий Павлов]] — устуоруйа билимин хандьыдаата, өрөспүүбүлүкэтээҕи «Билии» уопсастыба тутаах лектора. == Өлбүттэр == * [[Биһиги эрабыт иннинэ 44 сыл|Б. э. и. 44]] — [[Юлий Цезарь]], Рим импэрээтэрэ. * [[1998]] — [[Бенджамин Спок]] (1903 төр.), аан дойдуга биллибит педиатр быраас, кыра оҕону көрүүгэ кинигэлэр ааптардара. {{ыйдар}} [[Категория:Кулун тутар 15]] 2f5178f8iur7a4opydta3mkmiuiv3cd 0 58919 430462 430446 2026-08-26T21:55:06Z Ojkhol 24881 430462 wikitext text/x-wiki '''Павлов Максим Максимович''' — муосчут, чочуһут (скульптор), Саха АССР норуодунай худуоһунньуга. 1942 сыллаахха кулун тутар 15 күнүгэр Таатта оройуонун Иккис Алдан нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Гоголь аатынан Алма-Атаатааҕы уус-уран училищены 1968 с. бүтэрбитэ. === Үлэлэрэ: === * Өксөкүлээх, Алампа уонна Ностуруойап бүүстэрэ (1990, Ытык Күөл, архитектор Н.С. Алексеев) * Тириэньэр Дмитрий Коркин (2001) * бэрэпиэссэр Георгий Башарин (2016) * "Аҕа дойду сэриитигэр охтубут буойуннарга" (Дьокуускай, Кыайыы болуоссата, 2005, Э. Пахомовтуун, арх. И. Андросов) * Дежнев уонна Абакайаада (Дьокуускай, 2005, арх. И. Андросов) * Бекетов (Дьокуускай, куорат 375 сылыгар) [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:Чочуһуттар]] [[Категория:Муосчуттар]] [[Категория:1942 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:Кулун тутар 15 күнүгэр төрөөбүттэр]] 0jokaynmex6jcx3bgspys4czoe3apjj 430463 430462 2026-08-26T21:56:38Z Ojkhol 24881 430463 wikitext text/x-wiki '''Павлов Максим Максимович''' — муосчут, чочуһут (скульптор), Саха АССР норуодунай худуоһунньуга. 1942 сыллаахха кулун тутар 15 күнүгэр Таатта оройуонун Иккис Алдан нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Гоголь аатынан Алма-Атаатааҕы уус-уран училищены 1968 с. бүтэрбитэ. === Үлэлэрэ: === * [[Өксөкүлээх Өлөксөй|Өксөкүлээх]], [[Алампа]] уонна [[Неустроев Николай Денисович|Нь. Ностуруойап]] бүүстэрэ (1990, [[Ытык-Күөл (Таатта улууһа)|Ытык Күөл]], архитектор Н.С. Алексеев) * Тириэньэр [[Коркин Дмитрий Петрович|Дмитрий Коркин]] (2001) * бэрэпиэссэр [[Башарин Георгий Прокопьевич|Георгий Башарин]] (2016) * "Аҕа дойду сэриитигэр охтубут буойуннарга" (Дьокуускай, Кыайыы болуоссата, 2005, Э. Пахомовтуун, арх. И. Андросов) * [[Дежнев Семен Иванович|Дежнев]] уонна Абакайаада (Дьокуускай, 2005, арх. И. Андросов) * [[Бекетов Петр Иванович|Бекетов]] (Дьокуускай, куорат 375 сылыгар) [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:Чочуһуттар]] [[Категория:Муосчуттар]] [[Категория:1942 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:Кулун тутар 15 күнүгэр төрөөбүттэр]] fzuo6kzyvrxeb318lmwtu3sttgot2rw 430464 430463 2026-08-26T21:57:53Z Ojkhol 24881 430464 wikitext text/x-wiki '''Павлов Максим Максимович''' — муосчут, чочуһут (скульптор), Саха АССР норуодунай худуоһунньуга. [[1942 сыл]]лаахха [[кулун тутар 15]] күнүгэр [[Таатта улууһа|Таатта оройуонун]] [[Иккис Алдан нэһилиэгэ|Иккис Алдан нэһилиэгэр]] төрөөбүтэ. Гоголь аатынан Алма-Атаатааҕы уус-уран училищены 1968 с. бүтэрбитэ. === Үлэлэрэ: === * [[Өксөкүлээх Өлөксөй|Өксөкүлээх]], [[Алампа]] уонна [[Неустроев Николай Денисович|Нь. Ностуруойап]] бүүстэрэ (1990, [[Ытык-Күөл (Таатта улууһа)|Ытык Күөл]], архитектор Н.С. Алексеев) * Тириэньэр [[Коркин Дмитрий Петрович|Дмитрий Коркин]] (2001) * бэрэпиэссэр [[Башарин Георгий Прокопьевич|Георгий Башарин]] (2016) * "Аҕа дойду сэриитигэр охтубут буойуннарга" (Дьокуускай, Кыайыы болуоссата, 2005, Э. Пахомовтуун, арх. И. Андросов) * [[Дежнев Семен Иванович|Дежнев]] уонна Абакайаада (Дьокуускай, 2005, арх. И. Андросов) * [[Бекетов Петр Иванович|Бекетов]] (Дьокуускай, куорат 375 сылыгар) [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:Чочуһуттар]] [[Категория:Муосчуттар]] [[Категория:1942 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:Кулун тутар 15 күнүгэр төрөөбүттэр]] itqzz71nkc9l3seva10mptcj6ek1dvm 0 58925 430470 2026-08-26T22:20:03Z Ojkhol 24881 "'''Самарин Александр Дмитриевич''' (1868-1931) — столбовой дворянин, Москуба күбүөрүнэтин дворяннарын предводителэ (1908-1915), Синод обер-прокурора (1915 сылтан), тылбаасчыт. [[Бетлингк Отто|Бетлингк]] "Саха тылын грамматикатын" ньиэмэстии тылтан нууччалыы тыл..." саҥа сирэй оҥоһулунна 430470 wikitext text/x-wiki '''Самарин Александр Дмитриевич''' (1868-1931) — столбовой дворянин, Москуба күбүөрүнэтин дворяннарын предводителэ (1908-1915), Синод обер-прокурора (1915 сылтан), тылбаасчыт. [[Бетлингк Отто|Бетлингк]] "Саха тылын грамматикатын" ньиэмэстии тылтан нууччалыы тылбаастаабыта. Дьокуускайга уонна Өлүөхүмэҕэ көскө олоро сылдьыбыта (1926-1929 сс.). Кэргэнэ аатырбыт атыыһыт Савва Мамонтов кыыһа Вера этэ. Үс оҕолоохторо. Кыыстара Лиза аҕатын 1926 сыллаахха суут уонна хаайыы кэнниттэн Дьокуускайга көскө ыыппыттарыгар нөҥүө сылыгар аҕатыгар кэлбитэ. Биир сыл Дьокуускайга олорбуттара, онтон Самарины Өлүөхүмэҕэ көһөрбүттэрэ. Онно өссө биир кыһын кыстаан баран көһүн болдьоҕо бүтэн Костромааҕа көспүттэрэ. [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:Тылбаасчыттар]] [[Категория:1868 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:1931 сыллаахха өлбүттэр]] ckvy24d261x9d8ehut6kn8se5tiri3r 430471 430470 2026-08-26T22:44:37Z Ojkhol 24881 430471 wikitext text/x-wiki '''Самарин Александр Дмитриевич''' (1868-1931) — столбовой дворянин, Москуба күбүөрүнэтин дворяннарын предводителэ (1908-1915), Синод обер-прокурора (1915 сыллаахха аҕыйах ый устата), тылбаасчыт. [[Бетлингк Отто|Бетлингк]] "Саха тылын грамматикатын" ньиэмэстии тылтан нууччалыы тылбаастаабыта. Дьокуускайга уонна Өлүөхүмэҕэ көскө олоро сылдьыбыта (1926-1929 сс.). Кэргэнэ аатырбыт атыыһыт Савва Мамонтов кыыһа Вера этэ. Үс оҕолоохторо. Кыыстара Лиза аҕатын 1926 сыллаахха суут уонна хаайыы кэнниттэн Дьокуускайга көскө ыыппыттарыгар нөҥүө сылыгар аҕатыгар кэлбитэ. Биир сыл Дьокуускайга олорбуттара, онтон Самарины Өлүөхүмэҕэ көһөрбүттэрэ. Онно өссө биир кыһын кыстаан баран көһүн болдьоҕо бүтэн Костромааҕа көспүттэрэ. 1918 сыллаахха Москубаттан күрээбит (чекистэр кини суоҕар дьиэтигэр ордердаах кэлэ сылдьыбыттарын кэнниттэн), кылгас кэмҥэ Оптина пустынь олорбут. 1918 сыл балаҕан ыйын 25 күнүгэр Брянскайга тутуллан хаайыллыбыт, Патриарх Тихон Киевкэ кинини Украина сыаркаба автокефалия статуһун ыларын туһунан кэпсэтиини ыытарын туһунан суруктаах эбит. Орелга хаайыыга олорбут. Сэтинньигэ Москубаҕа ыытыллыбыт. Онно бастаан Лубянкаҕа уонтон Бутыркаҕа олорбут. 1919 сыл Пасхатыгар богослужение тэрийсибит, хуору салайбыт. 1919 сыл муус устар 19 күнүгэр босхоломмут. Москуба приходатарын холбоһуктаах сүбэтигэр бэрэстээтэлинэн үлэлээбит. Ол сүбэ дьыалатынан 1919 сыл атырдьах ыйын 15 күнүгэр эмиэ тутуллубут. Аһаҕас суукка «идейнай монархиспын» дэммит. 1920 сыл тохсунньутугар ытан өлөрүүгэ бириигэбэрдэммит. Өлөрүү болдьоҕо биллибэт хаайыынан солбуллубут («заключение в тюрьме впредь до окончательной победы мирового пролетариата над мировым империализмом»), кэлин бу болдьох бастаан 25 сылга, онтон 54, онтон 2,5 сылга диэри кыччатыллыбыт. Таганка хаайыытыгар олорбут, онно кыра саастаах буруйу оҥорооччулар педсоветтарын сэкиритээринэн үлэлээбит. 1921 сыл муус устарыгар босхоломмут. 1922 сылтан «Абрамцево» уһаайба-түмэлгэ экскурсоводтаабыт. [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:Тылбаасчыттар]] [[Категория:1868 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:1931 сыллаахха өлбүттэр]] isxe3fclogewx54nase1atu2dve23v5 430472 430471 2026-08-26T22:51:10Z Ojkhol 24881 430472 wikitext text/x-wiki '''Самарин Александр Дмитриевич''' (1868-1931) — столбовой дворянин, Москуба күбүөрүнэтин дворяннарын предводителэ (1908-1915), Синод обер-прокурора (1915 сыллаахха аҕыйах ый устата), тылбаасчыт. [[Бетлингк Отто|Бетлингк]] "Саха тылын грамматикатын" ньиэмэстии тылтан нууччалыы тылбаастаабыта. Дьокуускайга уонна Өлүөхүмэҕэ көскө олоро сылдьыбыта (1926-1929 сс.). Кэргэнэ аатырбыт атыыһыт Савва Мамонтов кыыһа Вера этэ. Үс оҕолоохторо. Кыыстара Лиза аҕатын 1926 сыллаахха суут уонна хаайыы кэнниттэн Дьокуускайга көскө ыыппыттарыгар нөҥүө сылыгар аҕатыгар кэлбитэ. Биир сыл Дьокуускайга олорбуттара, онтон Самарины Өлүөхүмэҕэ көһөрбүттэрэ. Онно өссө биир кыһын кыстаан баран көһүн болдьоҕо бүтэн Костромааҕа көспүттэрэ. 1918 сыллаахха Москубаттан күрээбит (чекистэр кини суоҕар дьиэтигэр ордердаах кэлэ сылдьыбыттарын кэнниттэн), кылгас кэмҥэ Оптина пустынь олорбут. 1918 сыл балаҕан ыйын 25 күнүгэр Брянскайга тутуллан хаайыллыбыт, Патриарх Тихон кинини Украина сыаркаба автокефалия статуһун ыларын туһунан кэпсэтиини Киевкэ ыытарын туһунан суруктаах эбит. Орелга хаайыыга олорбут. Сэтинньигэ Москубаҕа ыытыллыбыт. Онно бастаан Лубянкаҕа онтон Бутыркаҕа олорбут. 1919 сыл Пасхатыгар богослужение тэрийсибит, хуору салайбыт. 1919 сыл муус устар 19 күнүгэр босхоломмут. Москуба приходтарын холбоһуктаах сүбэтигэр бэрэстээтэлинэн үлэлээбит. Ол сүбэ дьыалатынан 1919 сыл атырдьах ыйын 15 күнүгэр эмиэ тутуллубут. Аһаҕас суукка «идейнай монархиспын» дэммит. 1920 сыл тохсунньутугар ытан өлөрүүгэ бириигэбэрдэммит. Өлөрүү болдьоҕо биллибэт хаайыынан солбуллубут («заключение в тюрьме впредь до окончательной победы мирового пролетариата над мировым империализмом»), кэлин бу болдьох бастаан 25 сылга, онтон 5, онтон 2,5 сылга диэри кыччатыллыбыт. Таганка хаайыытыгар олорбут, онно кыра саастаах буруйу оҥорооччулар педсоветтарын сэкиритээринэн үлэлээбит. 1921 сыл муус устарыгар босхоломмут. 1922 сылтан «Абрамцево» уһаайба-түмэлгэ экскурсоводтаабыт. 1925 сыл сэтинньи 30 күнүгэр эмиэ хаайыллыбыт. 1926 сыл ыам ыйын 21 күнүгэр НКВД Особай совещаниетын быһаарыытынан үс сыл Сибииргэ көскө ыытыллыбыт («за участие в черносотенно-монархической группировке „Даниловский синод“»). [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:Тылбаасчыттар]] [[Категория:1868 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:1931 сыллаахха өлбүттэр]] t1tga44dm8w59kli60hbu4u4hcfiqkr 430473 430472 2026-08-26T23:34:42Z Ojkhol 24881 430473 wikitext text/x-wiki '''Самарин Александр Дмитриевич''' (1868-1931) — столбовой дворянин, Москуба күбүөрүнэтин дворяннарын предводителэ (1908-1915), Синод обер-прокурора (1915 сыллаахха аҕыйах ый устата), тылбаасчыт. [[Бетлингк Отто|Бетлингк]] "Саха тылын грамматикатын" ньиэмэстии тылтан нууччалыы тылбаастаабыта. Дьокуускайга уонна Өлүөхүмэҕэ көскө олоро сылдьыбыта (1926-1929 сс.). Кэргэнэ аатырбыт атыыһыт Савва Мамонтов кыыһа Вера этэ. Үс оҕолоохторо. Кыыстара Лиза аҕатын 1926 сыллаахха суут уонна хаайыы кэнниттэн Дьокуускайга көскө ыыппыттарыгар нөҥүө сылыгар аҕатыгар кэлбитэ. Биир сыл Дьокуускайга олорбуттара, онтон Самарины Өлүөхүмэҕэ көһөрбүттэрэ. Онно өссө биир кыһын кыстаан баран көһүн болдьоҕо бүтэн Костромааҕа көспүттэрэ. == Олоҕун олуктара == 1918 сыллаахха Москубаттан күрээбит (чекистэр кини суоҕар дьиэтигэр ордердаах кэлэ сылдьыбыттарын кэнниттэн), кылгас кэмҥэ Оптина пустынь олорбут. 1918 сыл балаҕан ыйын 25 күнүгэр Брянскайга тутуллан хаайыллыбыт, Патриарх Тихон кинини Украина сыаркаба автокефалия статуһун ыларын туһунан кэпсэтиини Киевкэ ыытарын туһунан суруктаах эбит. Орелга хаайыыга олорбут. Сэтинньигэ Москубаҕа ыытыллыбыт. Онно бастаан Лубянкаҕа онтон Бутыркаҕа олорбут. 1919 сыл Пасхатыгар богослужение тэрийсибит, хуору салайбыт. 1919 сыл муус устар 19 күнүгэр босхоломмут. Москуба приходтарын холбоһуктаах сүбэтигэр бэрэстээтэлинэн үлэлээбит. Ол сүбэ дьыалатынан 1919 сыл атырдьах ыйын 15 күнүгэр эмиэ тутуллубут. Аһаҕас суукка «идейнай монархиспын» дэммит. 1920 сыл тохсунньутугар ытан өлөрүүгэ бириигэбэрдэммит. Өлөрүү болдьоҕо биллибэт хаайыынан солбуллубут («заключение в тюрьме впредь до окончательной победы мирового пролетариата над мировым империализмом»), кэлин бу болдьох бастаан 25 сылга, онтон 5, онтон 2,5 сылга диэри кыччатыллыбыт. Таганка хаайыытыгар олорбут, онно кыра саастаах буруйу оҥорооччулар педсоветтарын сэкиритээринэн үлэлээбит. 1921 сыл муус устарыгар босхоломмут. 1922 сылтан «Абрамцево» уһаайба-түмэлгэ экскурсоводтаабыт. === Саха сиригэр === 1925 сыл сэтинньи 30 күнүгэр эмиэ хаайыллыбыт. 1926 сыл ыам ыйын 21 күнүгэр НКВД Особай совещаниетын быһаарыытынан үс сыл Сибииргэ көскө ыытыллыбыт («за участие в черносотенно-монархической группировке „Даниловский синод“»). [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:Тылбаасчыттар]] [[Категория:1868 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:1931 сыллаахха өлбүттэр]] a1bidxxrskb3s15jxf9hisnvefuogre 430474 430473 2026-08-26T23:54:39Z Ojkhol 24881 /* Олоҕун олуктара */ 430474 wikitext text/x-wiki '''Самарин Александр Дмитриевич''' (1868-1931) — столбовой дворянин, Москуба күбүөрүнэтин дворяннарын предводителэ (1908-1915), Синод обер-прокурора (1915 сыллаахха аҕыйах ый устата), тылбаасчыт. [[Бетлингк Отто|Бетлингк]] "Саха тылын грамматикатын" ньиэмэстии тылтан нууччалыы тылбаастаабыта. Дьокуускайга уонна Өлүөхүмэҕэ көскө олоро сылдьыбыта (1926-1929 сс.). Кэргэнэ аатырбыт атыыһыт Савва Мамонтов кыыһа Вера этэ. Үс оҕолоохторо. Кыыстара Лиза аҕатын 1926 сыллаахха суут уонна хаайыы кэнниттэн Дьокуускайга көскө ыыппыттарыгар нөҥүө сылыгар аҕатыгар кэлбитэ. Биир сыл Дьокуускайга олорбуттара, онтон Самарины Өлүөхүмэҕэ көһөрбүттэрэ. Онно өссө биир кыһын кыстаан баран көһүн болдьоҕо бүтэн Костромааҕа көспүттэрэ. == Олоҕун олуктара == 1914 сыллаахха Бастакы аан дойду сэриитэ саҕаламмытын кэнниттэн, Арассыыйа Кыһыл Кириэһин сүрүн боломуочунайынан анаммыт. После нескольких месяцев тюрьмы он был освобожден по личному распоряжению Феликса Дзержинского. Второй арест последовал в 1919 году. Главным обвинителем на суде был одиозный прокурор и организатор массовых репрессий Николай Крыленко. В своем последнем слове Самарин сказал: Его слова произвели огромное впечатление на переполненный зал. Судья приговорил Александра Дмитриевича к расстрелу, но заменил его заключением в одиночной камере. Весной 1922 года Самарина освободили, но осенью 1925 года бывший обер-прокурор вновь оказался на Лубянке. После семи месяцев отсидки его сослали в Якутию. Компаньоном Самарина по якутской ссылке стал опальный архиепископ Гурий (Степанов). 1918 сыллаахха Москубаттан күрээбит (чекистэр кини суоҕар дьиэтигэр ордердаах кэлэ сылдьыбыттарын кэнниттэн), кылгас кэмҥэ Оптина пустынь олорбут. 1918 сыл балаҕан ыйын 25 күнүгэр Брянскайга тутуллан хаайыллыбыт, Патриарх Тихон кинини Украина сыаркаба автокефалия статуһун ыларын туһунан кэпсэтиини Киевкэ ыытарын туһунан суруктаах эбит. Орелга хаайыыга олорбут. Сэтинньигэ Москубаҕа ыытыллыбыт. Онно бастаан Лубянкаҕа онтон Бутыркаҕа олорбут. 1919 сыл Пасхатыгар богослужение тэрийсибит, хуору салайбыт. 1919 сыл муус устар 19 күнүгэр Феликс Дзержинскэй бирикээһинэн босхоломмут. Москуба приходтарын холбоһуктаах сүбэтигэр бэрэстээтэлинэн үлэлээбит. Ол сүбэ дьыалатынан 1919 сыл атырдьах ыйын 15 күнүгэр эмиэ тутуллубут. Аһаҕас суукка «идейнай монархиспын» дэммит. <blockquote>«Открыто заявляю: «Я — за Бога», и какой бы приговор, вы, граждане народные судьи, мне ни вынесли, я приму этот приговор как приговор свыше, как ниспосланную мне возможность делом подтвердить то, что составляет смысл и содержание всей моей жизни».</blockquote> 1920 сыл тохсунньутугар ытан өлөрүүгэ бириигэбэрдэммит. Өлөрүү болдьоҕо биллибэт хаайыынан солбуллубут («заключение в тюрьме впредь до окончательной победы мирового пролетариата над мировым империализмом»), кэлин бу болдьох бастаан 25 сылга, онтон 5, онтон 2,5 сылга диэри кыччатыллыбыт. Таганка хаайыытыгар олорбут, онно кыра саастаах буруйу оҥорооччулар педсоветтарын сэкиритээринэн үлэлээбит. 1921 сыл муус устарыгар босхоломмут. 1922 сылтан «Абрамцево» уһаайба-түмэлгэ экскурсоводтаабыт. === Саха сиригэр === 1925 сыл сэтинньи 30 күнүгэр эмиэ хаайыллыбыт. 1926 сыл ыам ыйын 21 күнүгэр НКВД Особай совещаниетын быһаарыытынан үс сыл Сибииргэ көскө ыытыллыбыт («за участие в черносотенно-монархической группировке „Даниловский синод“»). Онон 7 ый хаайыыга олорон баран 1926 бэс ыйын 20 күнүгэр Самарин уонна кинини кытта көскө ыытыллыбыт архиепископ Гурий (Степанов) столыпинскай диэн ааттанар вагоҥҥа олородуллан, Пермь, Омскай, Новосибирскай, Красноярскай нөҥүө Иркутскайга ыытыллыбыттар. Онтон Өлүөнэҕэ диэри грузовигынан айаннаабыттар, салгыы Дьокуускайга диэри борохуотунан. Кыыһыгар суруктарыгар 58 саастаах Александр Дмитриевич киниэхэ үчүгэйдик сыһыаннаһалларын туһунан суруйар, тоҕо диэтэххэ этаапка саамай кырдьаҕастара эбит. Дьокуускайга тиийэн баран дьонугар маннык суруйбут: <blockquote>«Здесь нет вообще колесной езды по трактам, летом ездят верхом и вещи возят во вьюках на лошади, а зимой езда на санях. Здесь, между прочим, есть ряд учреждений научного характера: музей, архив, исследовательское общество. Вопрос о том, разрешит ли нам местная власть работать в архиве, решится на днях, так как мы уже подали официальное заявление о допущении нас к работе. Со стороны ГПУ препятствий нет, но вообще советская власть очень строго относится к допущению кого бы то ни было в архивы, так что, может быть, к нам эта строгость будет еще больше. Здесь четыре открытых церкви: собор, два прихода и на краю города кладбищенская. Заботу о нас здесь проявляют самую горячую и прямо трогательную добрые люди. Живем мы при ресторане, то есть на одном дворе с рестораном, в верхнем этаже. Теперь забота наших благотворителей — достать нам теплую одежду. Ведь здесь зима очень суровая и длинная; с половины октября бывает уже санный путь, а с декабря до марта стоят крепкие морозы 30–40 градусов, но говорят, что при 20–25 градусах здесь совсем не чувствуется резкости воздуха. Во всяком случае, без меховых шапок, рукавиц, шерстяных чулок, меховых сапог и шубы или дохи здесь выходить зимой нельзя, а тем более куда-нибудь ехать».</blockquote> [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:Тылбаасчыттар]] [[Категория:1868 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:1931 сыллаахха өлбүттэр]] 76lmmv40w6vwxh51mjhnzr2fyd5qdgr 430475 430474 2026-08-26T23:55:50Z Ojkhol 24881 /* Саха сиригэр */ 430475 wikitext text/x-wiki '''Самарин Александр Дмитриевич''' (1868-1931) — столбовой дворянин, Москуба күбүөрүнэтин дворяннарын предводителэ (1908-1915), Синод обер-прокурора (1915 сыллаахха аҕыйах ый устата), тылбаасчыт. [[Бетлингк Отто|Бетлингк]] "Саха тылын грамматикатын" ньиэмэстии тылтан нууччалыы тылбаастаабыта. Дьокуускайга уонна Өлүөхүмэҕэ көскө олоро сылдьыбыта (1926-1929 сс.). Кэргэнэ аатырбыт атыыһыт Савва Мамонтов кыыһа Вера этэ. Үс оҕолоохторо. Кыыстара Лиза аҕатын 1926 сыллаахха суут уонна хаайыы кэнниттэн Дьокуускайга көскө ыыппыттарыгар нөҥүө сылыгар аҕатыгар кэлбитэ. Биир сыл Дьокуускайга олорбуттара, онтон Самарины Өлүөхүмэҕэ көһөрбүттэрэ. Онно өссө биир кыһын кыстаан баран көһүн болдьоҕо бүтэн Костромааҕа көспүттэрэ. == Олоҕун олуктара == 1914 сыллаахха Бастакы аан дойду сэриитэ саҕаламмытын кэнниттэн, Арассыыйа Кыһыл Кириэһин сүрүн боломуочунайынан анаммыт. После нескольких месяцев тюрьмы он был освобожден по личному распоряжению Феликса Дзержинского. Второй арест последовал в 1919 году. Главным обвинителем на суде был одиозный прокурор и организатор массовых репрессий Николай Крыленко. В своем последнем слове Самарин сказал: Его слова произвели огромное впечатление на переполненный зал. Судья приговорил Александра Дмитриевича к расстрелу, но заменил его заключением в одиночной камере. Весной 1922 года Самарина освободили, но осенью 1925 года бывший обер-прокурор вновь оказался на Лубянке. После семи месяцев отсидки его сослали в Якутию. Компаньоном Самарина по якутской ссылке стал опальный архиепископ Гурий (Степанов). 1918 сыллаахха Москубаттан күрээбит (чекистэр кини суоҕар дьиэтигэр ордердаах кэлэ сылдьыбыттарын кэнниттэн), кылгас кэмҥэ Оптина пустынь олорбут. 1918 сыл балаҕан ыйын 25 күнүгэр Брянскайга тутуллан хаайыллыбыт, Патриарх Тихон кинини Украина сыаркаба автокефалия статуһун ыларын туһунан кэпсэтиини Киевкэ ыытарын туһунан суруктаах эбит. Орелга хаайыыга олорбут. Сэтинньигэ Москубаҕа ыытыллыбыт. Онно бастаан Лубянкаҕа онтон Бутыркаҕа олорбут. 1919 сыл Пасхатыгар богослужение тэрийсибит, хуору салайбыт. 1919 сыл муус устар 19 күнүгэр Феликс Дзержинскэй бирикээһинэн босхоломмут. Москуба приходтарын холбоһуктаах сүбэтигэр бэрэстээтэлинэн үлэлээбит. Ол сүбэ дьыалатынан 1919 сыл атырдьах ыйын 15 күнүгэр эмиэ тутуллубут. Аһаҕас суукка «идейнай монархиспын» дэммит. <blockquote>«Открыто заявляю: «Я — за Бога», и какой бы приговор, вы, граждане народные судьи, мне ни вынесли, я приму этот приговор как приговор свыше, как ниспосланную мне возможность делом подтвердить то, что составляет смысл и содержание всей моей жизни».</blockquote> 1920 сыл тохсунньутугар ытан өлөрүүгэ бириигэбэрдэммит. Өлөрүү болдьоҕо биллибэт хаайыынан солбуллубут («заключение в тюрьме впредь до окончательной победы мирового пролетариата над мировым империализмом»), кэлин бу болдьох бастаан 25 сылга, онтон 5, онтон 2,5 сылга диэри кыччатыллыбыт. Таганка хаайыытыгар олорбут, онно кыра саастаах буруйу оҥорооччулар педсоветтарын сэкиритээринэн үлэлээбит. 1921 сыл муус устарыгар босхоломмут. 1922 сылтан «Абрамцево» уһаайба-түмэлгэ экскурсоводтаабыт. === Саха сиригэр === 1925 сыл сэтинньи 30 күнүгэр эмиэ хаайыллыбыт. 1926 сыл ыам ыйын 21 күнүгэр НКВД Особай совещаниетын быһаарыытынан үс сыл Сибииргэ көскө ыытыллыбыт («за участие в черносотенно-монархической группировке „Даниловский синод“»). Онон 7 ый хаайыыга олорон баран 1926 бэс ыйын 20 күнүгэр Самарин уонна кинини кытта көскө ыытыллыбыт архиепископ Гурий (Степанов) столыпинскай диэн ааттанар вагоҥҥа олородуллан, Пермь, Омскай, Новосибирскай, Красноярскай нөҥүө Иркутскайга ыытыллыбыттар. Онтон Өлүөнэҕэ диэри грузовигынан айаннаабыттар, салгыы Дьокуускайга диэри борохуотунан. Кыыһыгар суруктарыгар 58 саастаах Александр Дмитриевич киниэхэ үчүгэйдик сыһыаннаһалларын туһунан суруйар, тоҕо диэтэххэ этаапка саамай кырдьаҕастара эбит. Дьокуускайга балаҕан ыйыгар тиийэн баран дьонугар маннык суруйбут: <blockquote>«Здесь нет вообще колесной езды по трактам, летом ездят верхом и вещи возят во вьюках на лошади, а зимой езда на санях. Здесь, между прочим, есть ряд учреждений научного характера: музей, архив, исследовательское общество. Вопрос о том, разрешит ли нам местная власть работать в архиве, решится на днях, так как мы уже подали официальное заявление о допущении нас к работе. Со стороны ГПУ препятствий нет, но вообще советская власть очень строго относится к допущению кого бы то ни было в архивы, так что, может быть, к нам эта строгость будет еще больше. Здесь четыре открытых церкви: собор, два прихода и на краю города кладбищенская. Заботу о нас здесь проявляют самую горячую и прямо трогательную добрые люди. Живем мы при ресторане, то есть на одном дворе с рестораном, в верхнем этаже. Теперь забота наших благотворителей — достать нам теплую одежду. Ведь здесь зима очень суровая и длинная; с половины октября бывает уже санный путь, а с декабря до марта стоят крепкие морозы 30–40 градусов, но говорят, что при 20–25 градусах здесь совсем не чувствуется резкости воздуха. Во всяком случае, без меховых шапок, рукавиц, шерстяных чулок, меховых сапог и шубы или дохи здесь выходить зимой нельзя, а тем более куда-нибудь ехать».</blockquote> [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:Тылбаасчыттар]] [[Категория:1868 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:1931 сыллаахха өлбүттэр]] tdrpuffvxbvtav7fa2xq0hxvptaog2a 430476 430475 2026-08-27T00:01:41Z Ojkhol 24881 /* Саха сиригэр */ 430476 wikitext text/x-wiki '''Самарин Александр Дмитриевич''' (1868-1931) — столбовой дворянин, Москуба күбүөрүнэтин дворяннарын предводителэ (1908-1915), Синод обер-прокурора (1915 сыллаахха аҕыйах ый устата), тылбаасчыт. [[Бетлингк Отто|Бетлингк]] "Саха тылын грамматикатын" ньиэмэстии тылтан нууччалыы тылбаастаабыта. Дьокуускайга уонна Өлүөхүмэҕэ көскө олоро сылдьыбыта (1926-1929 сс.). Кэргэнэ аатырбыт атыыһыт Савва Мамонтов кыыһа Вера этэ. Үс оҕолоохторо. Кыыстара Лиза аҕатын 1926 сыллаахха суут уонна хаайыы кэнниттэн Дьокуускайга көскө ыыппыттарыгар нөҥүө сылыгар аҕатыгар кэлбитэ. Биир сыл Дьокуускайга олорбуттара, онтон Самарины Өлүөхүмэҕэ көһөрбүттэрэ. Онно өссө биир кыһын кыстаан баран көһүн болдьоҕо бүтэн Костромааҕа көспүттэрэ. == Олоҕун олуктара == 1914 сыллаахха Бастакы аан дойду сэриитэ саҕаламмытын кэнниттэн, Арассыыйа Кыһыл Кириэһин сүрүн боломуочунайынан анаммыт. После нескольких месяцев тюрьмы он был освобожден по личному распоряжению Феликса Дзержинского. Второй арест последовал в 1919 году. Главным обвинителем на суде был одиозный прокурор и организатор массовых репрессий Николай Крыленко. В своем последнем слове Самарин сказал: Его слова произвели огромное впечатление на переполненный зал. Судья приговорил Александра Дмитриевича к расстрелу, но заменил его заключением в одиночной камере. Весной 1922 года Самарина освободили, но осенью 1925 года бывший обер-прокурор вновь оказался на Лубянке. После семи месяцев отсидки его сослали в Якутию. Компаньоном Самарина по якутской ссылке стал опальный архиепископ Гурий (Степанов). 1918 сыллаахха Москубаттан күрээбит (чекистэр кини суоҕар дьиэтигэр ордердаах кэлэ сылдьыбыттарын кэнниттэн), кылгас кэмҥэ Оптина пустынь олорбут. 1918 сыл балаҕан ыйын 25 күнүгэр Брянскайга тутуллан хаайыллыбыт, Патриарх Тихон кинини Украина сыаркаба автокефалия статуһун ыларын туһунан кэпсэтиини Киевкэ ыытарын туһунан суруктаах эбит. Орелга хаайыыга олорбут. Сэтинньигэ Москубаҕа ыытыллыбыт. Онно бастаан Лубянкаҕа онтон Бутыркаҕа олорбут. 1919 сыл Пасхатыгар богослужение тэрийсибит, хуору салайбыт. 1919 сыл муус устар 19 күнүгэр Феликс Дзержинскэй бирикээһинэн босхоломмут. Москуба приходтарын холбоһуктаах сүбэтигэр бэрэстээтэлинэн үлэлээбит. Ол сүбэ дьыалатынан 1919 сыл атырдьах ыйын 15 күнүгэр эмиэ тутуллубут. Аһаҕас суукка «идейнай монархиспын» дэммит. <blockquote>«Открыто заявляю: «Я — за Бога», и какой бы приговор, вы, граждане народные судьи, мне ни вынесли, я приму этот приговор как приговор свыше, как ниспосланную мне возможность делом подтвердить то, что составляет смысл и содержание всей моей жизни».</blockquote> 1920 сыл тохсунньутугар ытан өлөрүүгэ бириигэбэрдэммит. Өлөрүү болдьоҕо биллибэт хаайыынан солбуллубут («заключение в тюрьме впредь до окончательной победы мирового пролетариата над мировым империализмом»), кэлин бу болдьох бастаан 25 сылга, онтон 5, онтон 2,5 сылга диэри кыччатыллыбыт. Таганка хаайыытыгар олорбут, онно кыра саастаах буруйу оҥорооччулар педсоветтарын сэкиритээринэн үлэлээбит. 1921 сыл муус устарыгар босхоломмут. 1922 сылтан «Абрамцево» уһаайба-түмэлгэ экскурсоводтаабыт. === Саха сиригэр === 1925 сыл сэтинньи 30 күнүгэр эмиэ хаайыллыбыт. 1926 сыл ыам ыйын 21 күнүгэр НКВД Особай совещаниетын быһаарыытынан үс сыл Сибииргэ көскө ыытыллыбыт («за участие в черносотенно-монархической группировке „Даниловский синод“»). Онон 7 ый хаайыыга олорон баран 1926 бэс ыйын 20 күнүгэр Самарин уонна кинини кытта көскө ыытыллыбыт архиепископ Гурий (Степанов) столыпинскай диэн ааттанар вагоҥҥа олородуллан, Пермь, Омскай, Новосибирскай, Красноярскай нөҥүө Иркутскайга ыытыллыбыттар. Онтон Өлүөнэҕэ диэри грузовигынан айаннаабыттар, салгыы Дьокуускайга диэри борохуотунан. Кыыһыгар суруктарыгар 58 саастаах Александр Дмитриевич киниэхэ үчүгэйдик сыһыаннаһалларын туһунан суруйар, тоҕо диэтэххэ этаапка саамай кырдьаҕастара эбит. Дьокуускайга балаҕан ыйыгар тиийэн баран дьонугар маннык суруйбут: <blockquote>«Здесь нет вообще колесной езды по трактам, летом ездят верхом и вещи возят во вьюках на лошади, а зимой езда на санях. Здесь, между прочим, есть ряд учреждений научного характера: музей, архив, исследовательское общество. Вопрос о том, разрешит ли нам местная власть работать в архиве, решится на днях, так как мы уже подали официальное заявление о допущении нас к работе. Со стороны ГПУ препятствий нет, но вообще советская власть очень строго относится к допущению кого бы то ни было в архивы, так что, может быть, к нам эта строгость будет еще больше. Здесь четыре открытых церкви: собор, два прихода и на краю города кладбищенская. Заботу о нас здесь проявляют самую горячую и прямо трогательную добрые люди. Живем мы при ресторане, то есть на одном дворе с рестораном, в верхнем этаже. Теперь забота наших благотворителей — достать нам теплую одежду. Ведь здесь зима очень суровая и длинная; с половины октября бывает уже санный путь, а с декабря до марта стоят крепкие морозы 30–40 градусов, но говорят, что при 20–25 градусах здесь совсем не чувствуется резкости воздуха. Во всяком случае, без меховых шапок, рукавиц, шерстяных чулок, меховых сапог и шубы или дохи здесь выходить зимой нельзя, а тем более куда-нибудь ехать».</blockquote><ref>{{Ыстатыйа|заглавие=Обер-прокурор Священного Синода в якутской ссылке|издание=Якутск Вечерний|ссылка=https://vecherniy.com/news/ober_prokuror_svjashhennogo_sinoda_v_jakutskoj_ssylke/2026-07-05-2829|автор=Татьяна КРОТОВА|год=2026|тип=газета|месяц=июль|число=10|номер=|страницы=30-31}}</ref> Оччотооҕу Дьокуускайы оҕолоругар суругар маннык ойуулаабыт: <blockquote>«После исключительно красивых видов по Лене мы здесь попали в совершенно плоское место. Тут Лена разделяется на много протоков, образуемых песчаными островами с тальниками. На низком плоском берегу стоит Якутск, весь деревянный город, каменных домов не более 10– 15, ни одной мощеной улицы, дома все почти одноэтажные. Улицы широкие, с деревянными тротуарами, по которым днем ходить можно, а в темноту небезопасно. Есть телефон и во всех домах, даже самых убогих, электричество, еще дореволюционное. Почва здесь вся мерзлая и оттаивает летом не более как на 2–3 аршина. Что здесь любопытно, что все пьют круглый год ледяную воду, то есть из оттаянного льда. Правда, настоящая Лена отошла от города за песчаные острова версты на полторыдве, а около города остались протоки почти стоячей воды, которую нельзя пить. Холода прекращаются с марта, в конце апреля появляется зелень; в июне, и особенно в июле, бывает сильная жара, благодаря которой здесь все дозревает: есть арбузы, помидоры и картофель, но всего почему-то мало, так что цены на все высокие... Рыба здесь отличная, стерляди, но особенно в ходу нельма, бывают сиги и нечто вроде селедки «омуль» с Байкала».</blockquote> [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:Тылбаасчыттар]] [[Категория:1868 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:1931 сыллаахха өлбүттэр]] 53q7858c1je2iv4veyqpo78m9y0sjre 430477 430476 2026-08-27T00:02:09Z Ojkhol 24881 /* Саха сиригэр */ 430477 wikitext text/x-wiki '''Самарин Александр Дмитриевич''' (1868-1931) — столбовой дворянин, Москуба күбүөрүнэтин дворяннарын предводителэ (1908-1915), Синод обер-прокурора (1915 сыллаахха аҕыйах ый устата), тылбаасчыт. [[Бетлингк Отто|Бетлингк]] "Саха тылын грамматикатын" ньиэмэстии тылтан нууччалыы тылбаастаабыта. Дьокуускайга уонна Өлүөхүмэҕэ көскө олоро сылдьыбыта (1926-1929 сс.). Кэргэнэ аатырбыт атыыһыт Савва Мамонтов кыыһа Вера этэ. Үс оҕолоохторо. Кыыстара Лиза аҕатын 1926 сыллаахха суут уонна хаайыы кэнниттэн Дьокуускайга көскө ыыппыттарыгар нөҥүө сылыгар аҕатыгар кэлбитэ. Биир сыл Дьокуускайга олорбуттара, онтон Самарины Өлүөхүмэҕэ көһөрбүттэрэ. Онно өссө биир кыһын кыстаан баран көһүн болдьоҕо бүтэн Костромааҕа көспүттэрэ. == Олоҕун олуктара == 1914 сыллаахха Бастакы аан дойду сэриитэ саҕаламмытын кэнниттэн, Арассыыйа Кыһыл Кириэһин сүрүн боломуочунайынан анаммыт. После нескольких месяцев тюрьмы он был освобожден по личному распоряжению Феликса Дзержинского. Второй арест последовал в 1919 году. Главным обвинителем на суде был одиозный прокурор и организатор массовых репрессий Николай Крыленко. В своем последнем слове Самарин сказал: Его слова произвели огромное впечатление на переполненный зал. Судья приговорил Александра Дмитриевича к расстрелу, но заменил его заключением в одиночной камере. Весной 1922 года Самарина освободили, но осенью 1925 года бывший обер-прокурор вновь оказался на Лубянке. После семи месяцев отсидки его сослали в Якутию. Компаньоном Самарина по якутской ссылке стал опальный архиепископ Гурий (Степанов). 1918 сыллаахха Москубаттан күрээбит (чекистэр кини суоҕар дьиэтигэр ордердаах кэлэ сылдьыбыттарын кэнниттэн), кылгас кэмҥэ Оптина пустынь олорбут. 1918 сыл балаҕан ыйын 25 күнүгэр Брянскайга тутуллан хаайыллыбыт, Патриарх Тихон кинини Украина сыаркаба автокефалия статуһун ыларын туһунан кэпсэтиини Киевкэ ыытарын туһунан суруктаах эбит. Орелга хаайыыга олорбут. Сэтинньигэ Москубаҕа ыытыллыбыт. Онно бастаан Лубянкаҕа онтон Бутыркаҕа олорбут. 1919 сыл Пасхатыгар богослужение тэрийсибит, хуору салайбыт. 1919 сыл муус устар 19 күнүгэр Феликс Дзержинскэй бирикээһинэн босхоломмут. Москуба приходтарын холбоһуктаах сүбэтигэр бэрэстээтэлинэн үлэлээбит. Ол сүбэ дьыалатынан 1919 сыл атырдьах ыйын 15 күнүгэр эмиэ тутуллубут. Аһаҕас суукка «идейнай монархиспын» дэммит. <blockquote>«Открыто заявляю: «Я — за Бога», и какой бы приговор, вы, граждане народные судьи, мне ни вынесли, я приму этот приговор как приговор свыше, как ниспосланную мне возможность делом подтвердить то, что составляет смысл и содержание всей моей жизни».</blockquote> 1920 сыл тохсунньутугар ытан өлөрүүгэ бириигэбэрдэммит. Өлөрүү болдьоҕо биллибэт хаайыынан солбуллубут («заключение в тюрьме впредь до окончательной победы мирового пролетариата над мировым империализмом»), кэлин бу болдьох бастаан 25 сылга, онтон 5, онтон 2,5 сылга диэри кыччатыллыбыт. Таганка хаайыытыгар олорбут, онно кыра саастаах буруйу оҥорооччулар педсоветтарын сэкиритээринэн үлэлээбит. 1921 сыл муус устарыгар босхоломмут. 1922 сылтан «Абрамцево» уһаайба-түмэлгэ экскурсоводтаабыт. === Саха сиригэр === 1925 сыл сэтинньи 30 күнүгэр эмиэ хаайыллыбыт. 1926 сыл ыам ыйын 21 күнүгэр НКВД Особай совещаниетын быһаарыытынан үс сыл Сибииргэ көскө ыытыллыбыт («за участие в черносотенно-монархической группировке „Даниловский синод“»). Онон 7 ый хаайыыга олорон баран 1926 бэс ыйын 20 күнүгэр Самарин уонна кинини кытта көскө ыытыллыбыт архиепископ Гурий (Степанов) столыпинскай диэн ааттанар вагоҥҥа олородуллан, Пермь, Омскай, Новосибирскай, Красноярскай нөҥүө Иркутскайга ыытыллыбыттар. Онтон Өлүөнэҕэ диэри грузовигынан айаннаабыттар, салгыы Дьокуускайга диэри борохуотунан. Кыыһыгар суруктарыгар 58 саастаах Александр Дмитриевич киниэхэ үчүгэйдик сыһыаннаһалларын туһунан суруйар, тоҕо диэтэххэ этаапка саамай кырдьаҕастара эбит. Дьокуускайга балаҕан ыйыгар тиийэн баран дьонугар маннык суруйбут<ref>{{Ыстатыйа|заглавие=Обер-прокурор Священного Синода в якутской ссылке|издание=Якутск Вечерний|ссылка=https://vecherniy.com/news/ober_prokuror_svjashhennogo_sinoda_v_jakutskoj_ssylke/2026-07-05-2829|автор=Татьяна КРОТОВА|год=2026|тип=газета|месяц=июль|число=10|номер=|страницы=30-31}}</ref>: <blockquote>«Здесь нет вообще колесной езды по трактам, летом ездят верхом и вещи возят во вьюках на лошади, а зимой езда на санях. Здесь, между прочим, есть ряд учреждений научного характера: музей, архив, исследовательское общество. Вопрос о том, разрешит ли нам местная власть работать в архиве, решится на днях, так как мы уже подали официальное заявление о допущении нас к работе. Со стороны ГПУ препятствий нет, но вообще советская власть очень строго относится к допущению кого бы то ни было в архивы, так что, может быть, к нам эта строгость будет еще больше. Здесь четыре открытых церкви: собор, два прихода и на краю города кладбищенская. Заботу о нас здесь проявляют самую горячую и прямо трогательную добрые люди. Живем мы при ресторане, то есть на одном дворе с рестораном, в верхнем этаже. Теперь забота наших благотворителей — достать нам теплую одежду. Ведь здесь зима очень суровая и длинная; с половины октября бывает уже санный путь, а с декабря до марта стоят крепкие морозы 30–40 градусов, но говорят, что при 20–25 градусах здесь совсем не чувствуется резкости воздуха. Во всяком случае, без меховых шапок, рукавиц, шерстяных чулок, меховых сапог и шубы или дохи здесь выходить зимой нельзя, а тем более куда-нибудь ехать».</blockquote> Оччотооҕу Дьокуускайы оҕолоругар суругар маннык ойуулаабыт: <blockquote>«После исключительно красивых видов по Лене мы здесь попали в совершенно плоское место. Тут Лена разделяется на много протоков, образуемых песчаными островами с тальниками. На низком плоском берегу стоит Якутск, весь деревянный город, каменных домов не более 10– 15, ни одной мощеной улицы, дома все почти одноэтажные. Улицы широкие, с деревянными тротуарами, по которым днем ходить можно, а в темноту небезопасно. Есть телефон и во всех домах, даже самых убогих, электричество, еще дореволюционное. Почва здесь вся мерзлая и оттаивает летом не более как на 2–3 аршина. Что здесь любопытно, что все пьют круглый год ледяную воду, то есть из оттаянного льда. Правда, настоящая Лена отошла от города за песчаные острова версты на полторыдве, а около города остались протоки почти стоячей воды, которую нельзя пить. Холода прекращаются с марта, в конце апреля появляется зелень; в июне, и особенно в июле, бывает сильная жара, благодаря которой здесь все дозревает: есть арбузы, помидоры и картофель, но всего почему-то мало, так что цены на все высокие... Рыба здесь отличная, стерляди, но особенно в ходу нельма, бывают сиги и нечто вроде селедки «омуль» с Байкала».</blockquote> [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:Тылбаасчыттар]] [[Категория:1868 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:1931 сыллаахха өлбүттэр]] 81nmc6bs0jfdikbc8q7kwtlsun8oxg1 430478 430477 2026-08-27T00:02:28Z Ojkhol 24881 /* Саха сиригэр */ 430478 wikitext text/x-wiki '''Самарин Александр Дмитриевич''' (1868-1931) — столбовой дворянин, Москуба күбүөрүнэтин дворяннарын предводителэ (1908-1915), Синод обер-прокурора (1915 сыллаахха аҕыйах ый устата), тылбаасчыт. [[Бетлингк Отто|Бетлингк]] "Саха тылын грамматикатын" ньиэмэстии тылтан нууччалыы тылбаастаабыта. Дьокуускайга уонна Өлүөхүмэҕэ көскө олоро сылдьыбыта (1926-1929 сс.). Кэргэнэ аатырбыт атыыһыт Савва Мамонтов кыыһа Вера этэ. Үс оҕолоохторо. Кыыстара Лиза аҕатын 1926 сыллаахха суут уонна хаайыы кэнниттэн Дьокуускайга көскө ыыппыттарыгар нөҥүө сылыгар аҕатыгар кэлбитэ. Биир сыл Дьокуускайга олорбуттара, онтон Самарины Өлүөхүмэҕэ көһөрбүттэрэ. Онно өссө биир кыһын кыстаан баран көһүн болдьоҕо бүтэн Костромааҕа көспүттэрэ. == Олоҕун олуктара == 1914 сыллаахха Бастакы аан дойду сэриитэ саҕаламмытын кэнниттэн, Арассыыйа Кыһыл Кириэһин сүрүн боломуочунайынан анаммыт. После нескольких месяцев тюрьмы он был освобожден по личному распоряжению Феликса Дзержинского. Второй арест последовал в 1919 году. Главным обвинителем на суде был одиозный прокурор и организатор массовых репрессий Николай Крыленко. В своем последнем слове Самарин сказал: Его слова произвели огромное впечатление на переполненный зал. Судья приговорил Александра Дмитриевича к расстрелу, но заменил его заключением в одиночной камере. Весной 1922 года Самарина освободили, но осенью 1925 года бывший обер-прокурор вновь оказался на Лубянке. После семи месяцев отсидки его сослали в Якутию. Компаньоном Самарина по якутской ссылке стал опальный архиепископ Гурий (Степанов). 1918 сыллаахха Москубаттан күрээбит (чекистэр кини суоҕар дьиэтигэр ордердаах кэлэ сылдьыбыттарын кэнниттэн), кылгас кэмҥэ Оптина пустынь олорбут. 1918 сыл балаҕан ыйын 25 күнүгэр Брянскайга тутуллан хаайыллыбыт, Патриарх Тихон кинини Украина сыаркаба автокефалия статуһун ыларын туһунан кэпсэтиини Киевкэ ыытарын туһунан суруктаах эбит. Орелга хаайыыга олорбут. Сэтинньигэ Москубаҕа ыытыллыбыт. Онно бастаан Лубянкаҕа онтон Бутыркаҕа олорбут. 1919 сыл Пасхатыгар богослужение тэрийсибит, хуору салайбыт. 1919 сыл муус устар 19 күнүгэр Феликс Дзержинскэй бирикээһинэн босхоломмут. Москуба приходтарын холбоһуктаах сүбэтигэр бэрэстээтэлинэн үлэлээбит. Ол сүбэ дьыалатынан 1919 сыл атырдьах ыйын 15 күнүгэр эмиэ тутуллубут. Аһаҕас суукка «идейнай монархиспын» дэммит. <blockquote>«Открыто заявляю: «Я — за Бога», и какой бы приговор, вы, граждане народные судьи, мне ни вынесли, я приму этот приговор как приговор свыше, как ниспосланную мне возможность делом подтвердить то, что составляет смысл и содержание всей моей жизни».</blockquote> 1920 сыл тохсунньутугар ытан өлөрүүгэ бириигэбэрдэммит. Өлөрүү болдьоҕо биллибэт хаайыынан солбуллубут («заключение в тюрьме впредь до окончательной победы мирового пролетариата над мировым империализмом»), кэлин бу болдьох бастаан 25 сылга, онтон 5, онтон 2,5 сылга диэри кыччатыллыбыт. Таганка хаайыытыгар олорбут, онно кыра саастаах буруйу оҥорооччулар педсоветтарын сэкиритээринэн үлэлээбит. 1921 сыл муус устарыгар босхоломмут. 1922 сылтан «Абрамцево» уһаайба-түмэлгэ экскурсоводтаабыт. === Саха сиригэр === 1925 сыл сэтинньи 30 күнүгэр эмиэ хаайыллыбыт. 1926 сыл ыам ыйын 21 күнүгэр НКВД Особай совещаниетын быһаарыытынан үс сыл Сибииргэ көскө ыытыллыбыт («за участие в черносотенно-монархической группировке „Даниловский синод“»). Онон 7 ый хаайыыга олорон баран 1926 бэс ыйын 20 күнүгэр Самарин уонна кинини кытта көскө ыытыллыбыт архиепископ Гурий (Степанов) столыпинскай диэн ааттанар вагоҥҥа олородуллан, Пермь, Омскай, Новосибирскай, Красноярскай нөҥүө Иркутскайга ыытыллыбыттар. Онтон Өлүөнэҕэ диэри грузовигынан айаннаабыттар, салгыы Дьокуускайга диэри борохуотунан. Кыыһыгар суруктарыгар 58 саастаах Александр Дмитриевич киниэхэ үчүгэйдик сыһыаннаһалларын туһунан суруйар, тоҕо диэтэххэ этаапка саамай кырдьаҕастара эбит. Дьокуускайга балаҕан ыйыгар тиийэн баран дьонугар маннык суруйбут<ref>{{Ыстатыйа|заглавие=Обер-прокурор Священного Синода в якутской ссылке|издание=Якутск Вечерний|ссылка=https://vecherniy.com/news/ober_prokuror_svjashhennogo_sinoda_v_jakutskoj_ssylke/2026-07-05-2829|автор=Татьяна КРОТОВА|год=2026|тип=газета|месяц=июль|число=10|номер=|страницы=30-31}}</ref>: <blockquote>«Здесь нет вообще колесной езды по трактам, летом ездят верхом и вещи возят во вьюках на лошади, а зимой езда на санях. Здесь, между прочим, есть ряд учреждений научного характера: музей, архив, исследовательское общество. Вопрос о том, разрешит ли нам местная власть работать в архиве, решится на днях, так как мы уже подали официальное заявление о допущении нас к работе. Со стороны ГПУ препятствий нет, но вообще советская власть очень строго относится к допущению кого бы то ни было в архивы, так что, может быть, к нам эта строгость будет еще больше. Здесь четыре открытых церкви: собор, два прихода и на краю города кладбищенская. Заботу о нас здесь проявляют самую горячую и прямо трогательную добрые люди. Живем мы при ресторане, то есть на одном дворе с рестораном, в верхнем этаже. Теперь забота наших благотворителей — достать нам теплую одежду. Ведь здесь зима очень суровая и длинная; с половины октября бывает уже санный путь, а с декабря до марта стоят крепкие морозы 30–40 градусов, но говорят, что при 20–25 градусах здесь совсем не чувствуется резкости воздуха. Во всяком случае, без меховых шапок, рукавиц, шерстяных чулок, меховых сапог и шубы или дохи здесь выходить зимой нельзя, а тем более куда-нибудь ехать».</blockquote> Оччотооҕу Дьокуускайы оҕолоругар суругар маннык ойуулаабыт: <blockquote>«После исключительно красивых видов по Лене мы здесь попали в совершенно плоское место. Тут Лена разделяется на много протоков, образуемых песчаными островами с тальниками. На низком плоском берегу стоит Якутск, весь деревянный город, каменных домов не более 10– 15, ни одной мощеной улицы, дома все почти одноэтажные. Улицы широкие, с деревянными тротуарами, по которым днем ходить можно, а в темноту небезопасно. Есть телефон и во всех домах, даже самых убогих, электричество, еще дореволюционное. Почва здесь вся мерзлая и оттаивает летом не более как на 2–3 аршина. Что здесь любопытно, что все пьют круглый год ледяную воду, то есть из оттаянного льда. Правда, настоящая Лена отошла от города за песчаные острова версты на полторыдве, а около города остались протоки почти стоячей воды, которую нельзя пить. Холода прекращаются с марта, в конце апреля появляется зелень; в июне, и особенно в июле, бывает сильная жара, благодаря которой здесь все дозревает: есть арбузы, помидоры и картофель, но всего почему-то мало, так что цены на все высокие... Рыба здесь отличная, стерляди, но особенно в ходу нельма, бывают сиги и нечто вроде селедки «омуль» с Байкала».</blockquote> == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:Тылбаасчыттар]] [[Категория:1868 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:1931 сыллаахха өлбүттэр]] ru5vxcl2a38zj1h5cnvkgtbbmub6lhu 430479 430478 2026-08-27T00:04:37Z Ojkhol 24881 /* Олоҕун олуктара */ 430479 wikitext text/x-wiki '''Самарин Александр Дмитриевич''' (1868-1931) — столбовой дворянин, Москуба күбүөрүнэтин дворяннарын предводителэ (1908-1915), Синод обер-прокурора (1915 сыллаахха аҕыйах ый устата), тылбаасчыт. [[Бетлингк Отто|Бетлингк]] "Саха тылын грамматикатын" ньиэмэстии тылтан нууччалыы тылбаастаабыта. Дьокуускайга уонна Өлүөхүмэҕэ көскө олоро сылдьыбыта (1926-1929 сс.). Кэргэнэ аатырбыт атыыһыт Савва Мамонтов кыыһа Вера этэ. Үс оҕолоохторо. Кыыстара Лиза аҕатын 1926 сыллаахха суут уонна хаайыы кэнниттэн Дьокуускайга көскө ыыппыттарыгар нөҥүө сылыгар аҕатыгар кэлбитэ. Биир сыл Дьокуускайга олорбуттара, онтон Самарины Өлүөхүмэҕэ көһөрбүттэрэ. Онно өссө биир кыһын кыстаан баран көһүн болдьоҕо бүтэн Костромааҕа көспүттэрэ. == Олоҕун олуктара == 1914 сыллаахха Бастакы аан дойду сэриитэ саҕаламмытын кэнниттэн, Арассыыйа Кыһыл Кириэһин сүрүн боломуочунайынан анаммыт. 1918 сыллаахха Москубаттан күрээбит (чекистэр кини суоҕар дьиэтигэр ордердаах кэлэ сылдьыбыттарын кэнниттэн), кылгас кэмҥэ Оптина пустынь олорбут. 1918 сыл балаҕан ыйын 25 күнүгэр Брянскайга тутуллан хаайыллыбыт, Патриарх Тихон кинини Украина сыаркаба автокефалия статуһун ыларын туһунан кэпсэтиини Киевкэ ыытарын туһунан суруктаах эбит. Орелга хаайыыга олорбут. Сэтинньигэ Москубаҕа ыытыллыбыт. Онно бастаан Лубянкаҕа онтон Бутыркаҕа олорбут. 1919 сыл Пасхатыгар богослужение тэрийсибит, хуору салайбыт. 1919 сыл муус устар 19 күнүгэр Феликс Дзержинскэй бирикээһинэн босхоломмут. Москуба приходтарын холбоһуктаах сүбэтигэр бэрэстээтэлинэн үлэлээбит. Ол сүбэ дьыалатынан 1919 сыл атырдьах ыйын 15 күнүгэр эмиэ тутуллубут. Аһаҕас суукка «идейнай монархиспын» дэммит. <blockquote>«Открыто заявляю: «Я — за Бога», и какой бы приговор, вы, граждане народные судьи, мне ни вынесли, я приму этот приговор как приговор свыше, как ниспосланную мне возможность делом подтвердить то, что составляет смысл и содержание всей моей жизни».</blockquote> 1920 сыл тохсунньутугар ытан өлөрүүгэ бириигэбэрдэммит. Өлөрүү болдьоҕо биллибэт хаайыынан солбуллубут («заключение в тюрьме впредь до окончательной победы мирового пролетариата над мировым империализмом»), кэлин бу болдьох бастаан 25 сылга, онтон 5, онтон 2,5 сылга диэри кыччатыллыбыт. Таганка хаайыытыгар олорбут, онно кыра саастаах буруйу оҥорооччулар педсоветтарын сэкиритээринэн үлэлээбит. 1921 сыл муус устарыгар босхоломмут. 1922 сылтан «Абрамцево» уһаайба-түмэлгэ экскурсоводтаабыт. === Саха сиригэр === 1925 сыл сэтинньи 30 күнүгэр эмиэ хаайыллыбыт. 1926 сыл ыам ыйын 21 күнүгэр НКВД Особай совещаниетын быһаарыытынан үс сыл Сибииргэ көскө ыытыллыбыт («за участие в черносотенно-монархической группировке „Даниловский синод“»). Онон 7 ый хаайыыга олорон баран 1926 бэс ыйын 20 күнүгэр Самарин уонна кинини кытта көскө ыытыллыбыт архиепископ Гурий (Степанов) столыпинскай диэн ааттанар вагоҥҥа олородуллан, Пермь, Омскай, Новосибирскай, Красноярскай нөҥүө Иркутскайга ыытыллыбыттар. Онтон Өлүөнэҕэ диэри грузовигынан айаннаабыттар, салгыы Дьокуускайга диэри борохуотунан. Кыыһыгар суруктарыгар 58 саастаах Александр Дмитриевич киниэхэ үчүгэйдик сыһыаннаһалларын туһунан суруйар, тоҕо диэтэххэ этаапка саамай кырдьаҕастара эбит. Дьокуускайга балаҕан ыйыгар тиийэн баран дьонугар маннык суруйбут<ref>{{Ыстатыйа|заглавие=Обер-прокурор Священного Синода в якутской ссылке|издание=Якутск Вечерний|ссылка=https://vecherniy.com/news/ober_prokuror_svjashhennogo_sinoda_v_jakutskoj_ssylke/2026-07-05-2829|автор=Татьяна КРОТОВА|год=2026|тип=газета|месяц=июль|число=10|номер=|страницы=30-31}}</ref>: <blockquote>«Здесь нет вообще колесной езды по трактам, летом ездят верхом и вещи возят во вьюках на лошади, а зимой езда на санях. Здесь, между прочим, есть ряд учреждений научного характера: музей, архив, исследовательское общество. Вопрос о том, разрешит ли нам местная власть работать в архиве, решится на днях, так как мы уже подали официальное заявление о допущении нас к работе. Со стороны ГПУ препятствий нет, но вообще советская власть очень строго относится к допущению кого бы то ни было в архивы, так что, может быть, к нам эта строгость будет еще больше. Здесь четыре открытых церкви: собор, два прихода и на краю города кладбищенская. Заботу о нас здесь проявляют самую горячую и прямо трогательную добрые люди. Живем мы при ресторане, то есть на одном дворе с рестораном, в верхнем этаже. Теперь забота наших благотворителей — достать нам теплую одежду. Ведь здесь зима очень суровая и длинная; с половины октября бывает уже санный путь, а с декабря до марта стоят крепкие морозы 30–40 градусов, но говорят, что при 20–25 градусах здесь совсем не чувствуется резкости воздуха. Во всяком случае, без меховых шапок, рукавиц, шерстяных чулок, меховых сапог и шубы или дохи здесь выходить зимой нельзя, а тем более куда-нибудь ехать».</blockquote> Оччотооҕу Дьокуускайы оҕолоругар суругар маннык ойуулаабыт: <blockquote>«После исключительно красивых видов по Лене мы здесь попали в совершенно плоское место. Тут Лена разделяется на много протоков, образуемых песчаными островами с тальниками. На низком плоском берегу стоит Якутск, весь деревянный город, каменных домов не более 10– 15, ни одной мощеной улицы, дома все почти одноэтажные. Улицы широкие, с деревянными тротуарами, по которым днем ходить можно, а в темноту небезопасно. Есть телефон и во всех домах, даже самых убогих, электричество, еще дореволюционное. Почва здесь вся мерзлая и оттаивает летом не более как на 2–3 аршина. Что здесь любопытно, что все пьют круглый год ледяную воду, то есть из оттаянного льда. Правда, настоящая Лена отошла от города за песчаные острова версты на полторыдве, а около города остались протоки почти стоячей воды, которую нельзя пить. Холода прекращаются с марта, в конце апреля появляется зелень; в июне, и особенно в июле, бывает сильная жара, благодаря которой здесь все дозревает: есть арбузы, помидоры и картофель, но всего почему-то мало, так что цены на все высокие... Рыба здесь отличная, стерляди, но особенно в ходу нельма, бывают сиги и нечто вроде селедки «омуль» с Байкала».</blockquote> == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:Тылбаасчыттар]] [[Категория:1868 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:1931 сыллаахха өлбүттэр]] qpaoi8xqel0v8rjaii7bruyf1oyvbq3