Тату

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="sah">
  <siteinfo>
    <sitename>Бикипиэдьийэ</sitename>
    <dbname>sahwiki</dbname>
    <base>https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D2%AF%D1%80%D2%AF%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D1%80%D1%8D%D0%B9</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.17</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Миэдьийэ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Аналлаах</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Ырытыы</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Кыттааччы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Кыттааччы ырытыыта</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Бикипиэдьийэ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Бикипиэдьийэ ырытыыта</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Билэ</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Билэ ырытыыта</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki-ни ырытыы</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Халыып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Халыыбы ырытыы</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Көмө</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Көмөнү ырытыы</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категорияны ырытыы</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Обсуждение модуля</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Тату</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2905</id>
    <revision>
      <id>430488</id>
      <parentid>410561</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T07:22:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>20075</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>430488</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35433" sha1="8ba5i7he3m4wftipmv46lkx20xyusai" xml:space="preserve">{{Infobox musical artist
| Name = t.A.T.u. (Тату)
| Img = Tatu_band_2008.jpg
| Img_capt = Юлия Волкова уонна Елена Катина (2008)&lt;br /&gt;
| Img_size = 220
| Background = group_or_band
| Alias =
| Origin = [[Москва]], [[Россия]]
| Genre = [[Поп музыка|Поп]], [[Рок музыка|рок]] уо.д.а.&lt;!-- This is the consensus listing, otherwise there would be very many genres listed and fought over. Please change consensus before adding to this list. --&gt;
| Musical_style = [[Pop music|Pop]], [[Rock music|rock]]&lt;!-- This is the consensus listing, otherwise there would be very many genres listed and fought over. Please change consensus before adding to this list. --&gt;
| Years_active = 1999–2009
| Label = [[Universal Music]] (2001-2006), [[T.A. Music]] (2006-2009)
| URL = [http://www.tatu.ru/ www.tatu.ru]
| Current_members = [[Елена Катина]]&lt;br /&gt;[[Юля Волкова]]
}}
'''&quot;Тату&quot;''' '''(t.A.T.u.)''' диэн [[Россия]] эстрадатын поп-группата. Бөлөх састаабыгар [[Москва|Москваттан]] сылдьар икки кыыс – Волкова Юлия уонна Катина Елена – киирэллэр. Бөлөҕү 1999 сыллаахха продюсер Иван Шаповалов тэрийбитэ. Группа маңнайгы имиджинэн лесбийскэй тема буолара, кэлин, 2004-с сыллаахха кыргыттар итинтэн аккаастаммыттара.
«Тату» - Россияттан сылдьар аан-дойдуга киэңник биллэр бөлөхтөрүттэн биирдэстэрэ. Группа сингллара Россия, [[Холбоhуктаах Хоруоллук|Улуу Британия]], [[АХШ]] уонна атын да дойдулар хит-парадтарыгар бастыыллар этэ. «Тату» 2003-с сыллаахха «Евровидение» ырыа күрэҕэр кыттыыны ылан, 3-с миэстэни ылбыта.

== Историята ==
=== '''Группа тэриллиитэ''' ===
[[Билэ:tatular eter erdehterine.jpg|left|thumb|250x188px|Лена Катина уонна Юля Волкова, 2001 сыл]]
Группаны Иван Шаповалов – рекламнай ролик сценариһа уонна Александр Войтинскай диэн композитор 1999 сыллаахха тэрийбиттэрэ. Солистканнан кастиң көмөтүнэн Лена Катина диэн оскуола үөрэнээччитин талбыттара. Кинини кытары хас да ырыаны устубуттара. Кэлин Шаповалов дуэт оңорорго быһаарыммыта уонна кастиңңа иккистээбит Юлия Волкованы ыңырбыта. Кыргыттар ол кэмңэ иккиэн 15 саастаах этилэр. Дуэкка лесбийскэй имидж талыллыбыта. Кыргыттар бэйэ-бэйэлэрин эрдэттэн ыкса билсэллэрэ, иккиэн «Непоседы» оҕо ансаамбылыгар кыттыбыттара. 

«Я сошла с ума» ырыа музыкатын – оскуола үрдүкү кылааһын үөрэнээччитэ Сергей Галоян, тылларын – журналистка Елена Кипер уонна ВГИК студена Валерий Полиенко суруйбуттара. Үп-харчы өттүнэн көмөлөһөр спонсорунан Борис Ренскэй буолбута. Айар үлэни салайарга Шаповалов «Неформат» диэн компанияны тэрийбитэ.

=== '''2000-2001''' ===
2000 сыллаахха «Тату» бөлөх бастакы сингла «Я сошла с ума» тахсыбыта. Сингл Россия радиостанцияларын хит-параттарыгар бастакы миэстэлэри ылара. Алтынньыга бу ырыаҕа уһуллубут видеоклип [[MTV Russia]] диэн телеканалга бастакы миэстэҕэ тиксэрэ. Ахсынньы 19-гар бөлөх Юлия Волкова үөрэммит оскуолатыгар бастакы пресс-конференциятын биэрэрэ.

[[Билэ:Ya_soshla_s_uma_Tatu_group_screenshot.jpg|thumb|250x148px|&quot;Я сошла с ума&quot; видеоклип быhа тардыыта]]

2001 сыллаахха «Неформат» [[Universal Music]] диэн музыкальнай тэриллиини кытары контракт суруйсара. Контрагынан, бөлөх 3 альбому таһаарыахтааҕа.

Ыам ыйын 21 күнүгэр «200 по встречной» - «Тату» бөлөх бастакы альбома уонна «Нас не догонят» диэн ырыаҕа суруллубут видеоклип тахсара. Икки ый иһигэр альбом 500 тыһыынча копиялаах тирааһынан (2 мөлүйүөн пиратскай копия) атыыланара. Бүтүн 2001 сыл иһигэр альбом 2 мөлүйүөн тирааһынан (4 мөлүйүөн пиратскай копия) атыыламмыта. Альбом Россия иһинэн эрэ буолбакка, Илин Европа дойдуларыгар тахсыытын маңнайгы нэдиэлэтигэр 60 тыһыынча копиянан тарҕаммыта. Бэс ыйыгар «Тату» бөлөх «100 пудовый хит» диэн «Хит FM» радиостанцияттан номинациянан наҕараадаламмыта. Атырдьах ыйыгар бөлөх альбом английскай версиятыгар үлэлиир.  

Балаҕан ыйын 6 күнүгэр [[Нью Йорк]] куоракка [[MTV Video Music Awards]] Viewers' Choice — Best Russian Video (Көрөөччүлэр талыылара – Ордук нуучча видеота) диэн номинациянан бөлөҕү «Я сошла с ума» видеоклип иһин наҕараадалыыр. «30 минут» диэн сингл уонна видеоклип тахсара. Видео 2001 сыл күһүнүттэн 2002 сылга диэри эфиргэ 3000-та тахсар. MTV Russia «Я сошла с ума» видеоклипы «сыл бастың музыкальнай видеоклипынан» ааҕар. Бөлөх турга Россия, [[Беларусь]], [[Украина]], [[Балтия]], [[Словакия]], [[Болгария]], [[Германия]] куораттарыгар айанныыра. 2001 сыл иһигэр бөлөх 150-тан тахса концеры уонча куоракка биэрэрэ. Ол иһигэр Россия куораттарынан гастролугар, «Тату» бөлөх атырдьах ыйын 20 күнүгэр [[Дьокуускай]] куорат Комсомольскай болуоссатыгар концеры биэрбитэ &lt;ref name=&quot;tatu_yakutsk2001&quot;&gt;[http://www.tatysite.net/koncert/koncert.php?id=130_0_3_0/ t.A.T.u. бөлөх Дьокуускайга буолбут кэнсиэрин оччуота (нууч.)] //tatysite.net, Атырдьах ыйын 20 к. 2001 с.&lt;/ref&gt;.

=== '''2002-2003''' ===
Тохсунньуга бөлөх Германияҕа уонна АХШ-гар тахсыахтаах сингыллары ааҥл тылынан ылланар ырыалары усталлар. Манчестер куоракка устууну [[Sonique]], [[Moby]], [[Rammstein]], [[Eskimos &amp; Egypt]], [[Steps]] бөлөхтөрү салайбыт [[F.A.F/Cap Com Production]] салайар. [[Лондон|Лондоңңа]] альбом хат устуута Тревор Хорн диэн продюсеры кытары тэриллэрэ.

Олунньу 15 күнүгэр «200 по встречной» альбом хаттаан бэчээттээһинин версията тахсар. Альбомңа «Клоуны» диэн саңа ырыа уонна икки саңа ремикс киирэрэ. Бастакы нэдиэлэтигэр альбом хаттаан бэчээттэмит версията 60 тыһыынча копиянан тарҕанар. Ыам ыйын 15 күнүгэр «Тату» бөлөххө Эуропаҕа мөлүйүөнүнэн атыыламмыт «200 по встречной» альбом иһин «IFPI Platinum Europe Awards» диэн премияны «Фонограмманы оңорор аан дойдутааҕы федерация» туттарар. «Тату» историяҕа Илин Эуропаттан бу наҕараадаҕа тиксибит бастакы бөлөх буолар.

Ыам ыйын 30 күнүгэр «Простые движения» - группа саңа видеотын презентацията буолар. От ыйыгар “All The Things She Said” (нууччалыыта «Я сошла с ума») сингл ааҥл версиятыгар видеоклип уһуллуута саҕаланар. Ол кэмңэ АХШ-гар “200 Km/H In the Wrong Lane” диэн альбом тахсар.

Атырдьах ыйыгар «Тату» бөлөх бэйэтин аатын “t.A.T.u.” диэңңэ уларытар, тоҕо диэтэххэ, [[Аустралия|Аустралияҕа]] “Tatu” диэн ааттаах группа ол иннинэ баара. Атырдьах ыйын 12 күнүгэр бөлөх Billboard сурунаал наҕараадатын церемониятыгар пре-шоуга Лас-Вегас куоракка кыттара.

Балаҕан ыйыгар “All The Things She Said” [[Испания]], [[Италия]], [[Недерланд]], [[Швеция]], [[Финляндия]], [[Норвегия]] радио уонна музыка каналларыгар тахсара. Бастакы күнүгэр Италияҕа ырыа «көмүс» статуhу ылара (атыыламмыт копията – 25 тыһыынча). Сингл балаҕан ыйын 10 күнүгэр АХШ-гар тахсара. Алтынньы 7 күнүгэр Арҕаа Эуропа дойдуларыгар «200 по встречной» альбом ааҥл версията – “200 Km/H In The Wrong Lane” тахсара. Бөлөх Эуропа дойдуларыгар промо-турга айанныыра. Промо-тур кэмигэр “t.A.T.u.” 50-ча, кэлин Эуропа омуктарын тылларынан тахсыбыт интервьюлары биэрбиттэрэ. 

Сэтинньи 14 күнүгэр бөлөх “European Music Awards” туттарыытын церемониятыгар “All The Things She Said” ырыанан кыттыбыта. Клип улахан ротацияҕа MTV US уонна MTV UK телеканалларга киирбитэ. Италияҕа уонна Швецияҕа сингл платиновай статуһу ылара. Бөлөх “Rolling Stone” сурунаалга интервью биэрэрэ. 

Олунньу 2003 сылыгар “t.A.T.u.” бөлөх [[NBC]] Америка телекомпаниятыгар “Tonight” диэн биллиилээх шоуга кыттыыны ылбыта. Ырыаһыттар маайкаларыгар сэриини утарар нууччалыы үөхсүү тыллар суруллубуттара («''ХУЙ ВОЙНЕ!''»). Ол кэмңэ Америка телевидениетыгар [[Ирак|Иракка]] буолар сэриини утарар этиилэри төһө кыалларынан тохтото сатыыллар этэ.

Ыам ыйын саҕаланыытыгар бөлөх Лондон уонна Манчестер куораттарга буолуохтаах концертарын тохтоппуттара. Концерт салайааччыларын этиилэринэн, биричиинэтэ – “Уэмбли Арена” 12 тыһыынча киһини батарар концерыгар, биир эрэ тыһыынча билиэт атыыламмытын иһин. 

Ыам ыйын 24 күнүгэр 2003 сыллаахха “t.A.T.u.” бөлөх Россияттан Евровидение ырыа күрэҕэр «Не верь, не бойся, не проси!» диэн ырыанан барыах буолбута. Күрэх тэрийээччилэрэ бөлөҕү күлүгээннээбэттэригэр сэрэппиттэрэ. Бөлөх үһүс миэстэни (164 балл) [[Түркийэ]] (167 балл) уонна [[Бельгия]] (165 балл) кэнниттэн ылбыта. Улуу Британия уонна [[Ирландия]] өттүттэн “t.A.T.u.” бөлөх биир да баалы ылбатаҕа. Итини тэҥэ Ирландияҕа техника биричиинэтинэн телефонунан куоластааһын национальнай жюри куоластааһынынан солбуллубута. Россия «Маңнайгы Телеканала» (Первый канал) бааллары «аһара намыһах» диэн быратыастаары гыммытын, RTE телекомпания түмүк син биир уларытыллыбатын туһунан эппитэ. 

[[Билэ:Eurovision_tatu_2003.jpg|thumb|left|240x242px|&quot;t.A.T.u.&quot; Евровидение ырыа конкурcун саҕана, 2003 с., [[Рига]] ([[Латвия]])]]

2003 сыллаахха “t.A.T.u.” бөлөх «Фонограмманы оңорор Аан дойдутааҕы федерация»  иккис бириэмийэтин - «IFPI Platinum Europe Award» биир мөлүөйүөннээх тирааһынан тарҕаммыт “200 Km/H In the Wrong Lane” альбом иһин ылбыта. Бөлөх [[Франция]] национальнaй хит-парадыгар иккис, оттон Улуу Британия чартарыгар маңнайгы миэстэҕэ тиксибитэ.

Алтынньыга “t.A.T.u.” World Music Awards «аан-дойду бастың поп-группата», «аан дойду бастың дуэта» уонна «бастыҥ үҥкүү бөлөҕө» диэн номинацияларга тиксибитэ. Бөлөх продюсера – Иван Шаповалов – церемония саҕана ырыаһыттарга ичитэх буулдьалаах дьиңнээх автоматтары биэрэллэригэр көрдөспүтэ – онон кыргыттар көрөөччүлэри «ытыахтаах» этилэр. Ону тэрийээччилэр ырыаһыттарга оонньуур автоматтары биэрбиттэригэр, бөлөх церемонияҕа кыттарга аккаастаммыта; бөлөххө бириис туттарыллыбатаҕа. Ол тэңинэн, дуэт «Россия бастың ырыаһыта» номинацияҕа [[MTV Europe Music Awards]] бириэмийэтигэр кыттыыны ыларга эмиэ аккаастаммыта. Ону кинилэр бу премияны 2001 сыллаахха ылбыттарын иһин, &quot;атын кыттааччылар кыайдыннар диэн аккаастанныбыт&quot; диэбиттэрэ. Бэйэтигэр анаммыт MTV канал көрөөччүлэр куоластарын “t.A.T.u.” бөлөх «Ленинград» бөлөххө уонна Сергей Шнуров ырыаһыкка биэрэллэригэр көрдөспүтэ. Ол да буоллар, MTV телеканал кэлин оннук сатамматын туһунан эппитэ. 

Ахсынньыга бөлөх [[Токио]] куорат “Tokyo Dome” кэнсиэртиир площаккатыгар икки кэнсиэрин биэрбитэ. Токио куоракка бөлөх ону тэңинэн прямой эфиргэ [[Nippon Television]] телеканалыгар [[Дьоппуон]] премьер-миниистирин [[Дзүнитиро Коидзуми]], демократ партия басханын Наото Каном уонна [[Такэси Китано]] диэн кинематографы кытары көрсүбүтэ.

2003 сыл бөлөх историятыгар дьоңңо биллиитин саамай үрдүкү сыла этэ. “t.A.T.u.” бөлөх Эуропа дойдуларын хит-парадтарыгар эрэллээхтиик бастыыллара. Сыл түмүгүнэн, “t.A.T.u.” маңнайгы альбома «көмүс диск» статуһун [[Ааҥл Сирэ|Ааҥл Сиригэр]], [[Соҕуруу Африка|Соҕуруу Африкаҕа]], [[Соҕуруу Кэриэйэ|Кэриэйэҕэ]], [[Сингапур|Сингапурга]], Германияҕа, [[Аустрия|Аустрияҕа]], [[Швейцария|Швейцарияҕа]], Францияҕа, Испанияҕа, [[Мексика|Мексикаҕа]], «платина диск» статуһун [[Тайуан|Тайуаҥҥа]], Финляндияҕа, [[Польша|Польшаҕа]], Италияҕа, «икки төгүл платинa диск» статуһун [[Хоҥ Коҥ|Хоҥ Коҥҥа]], [[Чехия|Чехияҕа]], [[Канада|Канадаҕа]] ылара. Ону тэңинэн, бөлөх Дьоппуоҥҥа 1,8 мөлүйүөн тиражтаах “200 Km/H In The Wrong Lane” альбому атыылаан, бу дойдуга альбом атыытын кээмэйигэр рекорд оңорон – [[The Beatles]], [[Мадонна]], [[Майкл Джексон]] курдук ырыаһыттары сиппитэ. Бөлөх маңнайгы альбомун уопсай тирааһа [[Universal Russia]] баhылыга – Дмитрий Коннов этиитинэн, аан дойдуга 4,3 мөлүйүөн тирааһынан, оттон Россия уонна [[Көҥүл Иллэр Доҕордоhуулара|КИД]] дойдуларыгар «хас эмэ сүүс тыһыынча» копия.

Бөлөх айар үлэтэ элбэхтик дьон кириитикэтин ылбыта – ол “t.A.T.u.” талбыт имиджинэн, иирсээннээх майгытынан сибээстээҕэ. Улуу Британияҕа дьон-сэргэ бөлөхтөрө уонна телеыытааччылар «Я сошла с ума» видеоклибы «педофилия пропагандата» диэн көрдөрөллөрүн тохтоторго көрдөспүттэрэ.

=== '''2004-2006''' ===
Тохсунньу 2004 сылыгар СТС Россия телеканалыгар «Тату в Поднебесной» диэн телешоу тэриллибитэ. Былааңңа реалити-шоу режимигэр бөлөх иккис альбомун устуута киирэрэ. Устуу Москва куоракка Маяковскай майдааныгар турар «Пекин» гостиницаҕа буолбута. Шоу финала бөлөх саңа альбомун тахсыытынан бүтэриллиэхтээғэ. Ол гынан баран түмүгэр ырыаһыттар продюсердарын Иван Шаповаловы кытары сыһыаннарын тохтоппуттара. Шаповалов «Неформат» компания болномуочуйаларыттан аккаастаммыта. Бөлөх аата ырыаһыттар инннилэригэр хаалбыта. Онон кыргыттар карьераларынан бэйэлэрэ дьарыктаналларыгар тиийэн кэлбиттэрэ. Бөлөх айар үлэтин процеһа мөлтүүр. Олортон биир биричиинэтэ – Юлия Волкова ыарахан буолуута. Балаҕан ыйын 23 күнүгэр кини кыыс оҕону төрөппүтэ.

2005 сыллаахха [[Лос Андьелес]] куорат Village студиятыгар бөлөх «Люди-инвалиды» диэн альбом устуутун саҕалыыра. Альбом омуктар икки ардыларынааҕы версиятын аата – “Dangerous and Moving”. Альбом официаллык тахсыыта күһүнүн буолбута даҕаны, атырдьах ыйын бүтүүтүгэр альбомңа баар ырыалары [[интернет|Интернекка]] булан ылыахха сөп этэ. “Dangerous and Moving” альбом ситиһиитэ кыракый этэ – Ааҥл Сирин хит-парадыгар 79-с эрэ позицияҕа, Германияҕа – 12-с, Америкаҕа – 131, Дьоппуоҥҥа – 10-с эрэ миэстэлэргэ ситиспитэ. Ол да буоллар Мексикаҕа, Тайуаҥҥа уонна Россияҕа альбом «көмүс» статуһу ылбыта. 

“Dangerous and Moving” альбомы өйөөн, бөлөх улахан промо-тур оңорор. Группа Эуропа музыка прессатыгар элбэх интервьюну биэрбитэ, ону таһынан Дьоппуоҥҥа уонна маңнайгы сырыытын [[Соҕуруу Америка]] дойдуларыгар ([[Бразилия]], [[Аргентина]]) сылдьыбыта. 

[[Билэ:Tatu_d&amp;m_photoseccion_LA_2005.jpg|right|thumb|220x250px|&quot;Тату&quot; иккис альбомугар фотосессия, Лос Андьелес (АХШ), 2005 с.]]

2005-2006 сс. “t.A.T.u.” хас да кэнсиэри Балтияҕа, өссө Германияҕа, Швейцарияҕа, Финляндияҕа, [[Молдова|Молдоваҕа]], [[Эрмээн Сирэ|Эрмээн Сиригэр]], Мексикаҕа, Бельгияҕа, Кэриэйэҕэ, Дьоппуоҥҥа, Тайуаҥҥа биэрбиттэрэ. Ону таһынан улахан туру Россия уонна Украина куораттарыгар ыыппыыттара. Ол да буоллар, бөлөх лесбийскэй өттүнээҕи имиджиттэн аккаастанарыттан, дьоңңо бөлөх саңа имиджин кыайан өйдөтүбүнэ, “t.A.T.u.” урукку айар үлэтин таптыыр дьоно аҕыйаан испитэ. Маны тэңинэн, Юлия уонна Елена бэйэ-бэйэлэрин икки ардынан урут туох да суоҕун этэллэрэ, оттон буолбуту «икки эдьиийдээх балыс уонна дьүөгэ таптала» диэн ааттыыллара.

“Dangerous and Moving” альбомнан үс сингл тахсыбыта – “All About Us”, “Friend Or foe?”, “Gomen Nasai” уонна радиостанцияларга анаммыт промо-сингл “Loves Me Not”. «Люди-инвалиды» альбомтан «Люди-инвалиды» ырыаҕа соҕотох радио-сингл тахсыбыта.

Америкаҕа үс видеоклип уһуллубута - «All About Us», «Люди-инвалиды», «Friend Or Foe», «Gomenasai». Ол да буоллар, «Люди-инвалиды» альбом Фонограмманы оңорор национальнай федерацияттан «платиновай статуһу» ылбыта. Альбом аан дойдуга 500-чэ, оттон КИД дойдуларыгар 200-чэ экземплярынан тарҕаммыта. Universal Music былаанынан, альбом 3 мөлүйүөнтэн аҕыйаҕа суох копиянан тарҕаныахтаах этэ.

2006 сыл Атырдьах ыйыгар “t.A.T.u.” уонна “Universal Music” бииргэ үлэлииллэрин тохтоппуттара. Ону таһынан, [[Interscope Records]] “t.A.T.u. – The Best” диэн бөлөх саамай үчүгэй ырыаларынан хомуурунньук таһаарбыта. Хомуурунньук ол күһүн тахсыбыта.

2006 сыл сэтинньи ыйыгар [[Коми Республиката|Коми Республикатын]] киһи быраабын боломуочунайа – Леонид Вакуев –&quot;бөлөх «Люди-инвалиды» альбом буклетыгар суруллубут тыллары бэйэлэрин кыаммат дьону хомотор&quot; диэбитэ. Бу темаҕа Россия «Маңнайгы телеканалыгар» Андрей Малахов шоутугар кэпсэппиттэрэ. 2007 сыл ыам ыйыгар “Universal Music” дьоно альбом буклетыгар «дьон биир көрүңэр үөҕүүлээх тыллар» баалларын эппиттэрэ.

Альбом буклетыгар маннык тыллар суруллубуттара:
&lt;blockquote&gt;...ИНВАЛИД ДЬОН
маннык буолан төрүүллэр, уонна маннык буолан өлөллөр. Кинилэр киһи буолар диэн тугун билбэттэр. Кинилэр киһи көрүңнээх болванкалартан ылыллыбыт албын оңоһуктар. Кинилэр атахтаахтар, илиилээхтэр, киһи этин-сиинин атын да чаастаахтар, көрүңнэринэн дьонтон уратылара суох. Ол гынан баран ИНВАЛИД ДЬОН олоҕу олорботтор, функцияны эрэ толороллор. Кинилэр функциялара механика сокуоннарынан оңоһуллаллар, уонна өссө түөрт көрүңүнэн: кырыктаах буолуу, акаарытыйыы, ымсыы, сидьиң быһыы. К.А.М.С. Кинилэр ханнык баҕарар дьайыылара түмүктээх, бороң уонна алдьатыылах. Бары түбэлтэлэр, олус куһаҕан түбэлтэлэр – ИНВАЛИД ДЬОН дьайыыларын түмүгэ. Биһиги кинилэр ортолоругар олордорбут даҕаны бу улахан киһитиңи фейки өйдөөн көрбөппүт...&lt;/blockquote&gt;

=== '''2007-2009''' ===
Тохсунньуга Лена уонна Юля саңа альбом ырыаларын вокальнай партияларын уста Германияҕа айаннаабыттара. Бөлөх саңа альбома, уруккутун курдук, икки тылынан – нууччалыы уонна ааҥллыы – версиялаах буолуоҕа. Үһүс альбом аата «Управление отбросами» (омуктуу версиятын аата – “Waste Management”). Альбом 2007 сыл күһүн-кыһын диэки тахсыахтаах этэ. Ол да буоллар, Юлия Волкова иккистээн ыарахан буолуутуттан уонна да атын түгэннэртэн, альбом тахсыыта биллибэт кэмҥэ көспүтэ. Бэс ыйын бүтэһигэр бөлөх «Не жалей» диэн саңа ырыатын көрдөрбүтэ. От ыйыгар Лена уонна Юля “You and I” диэн Роланд Джоффе режиссер киинэтигэр уһуллубуттара. Киинэ сценарийынан «ТАТУ КАМ БЭК» диэн депутат Алексей Митрофанов уонна РГГУ студена Анастасия Моисеева суруйбут кинигэлэрэ талыллыбыта. Киинэҕэ бастың оруолларга Миша Бартон уонна Шантель ван Сантен диэн [[Холлиууд]] чаҕылхай сулустара оонньууллар. Киинэҕэ икки кыыс остуоруйата кэпсэнэр – 17 саастаах американ кыыс уонна кини кыра куоракка олорор нуучча биир саастыылаах дьүөгэтэ – Москва куоракка көрсөннөр, “t.A.T.u.” кэнсиэригэр бараллар. 

Алтынньы 2 күнүгэр бөлөх «Белый плащик» диэн ырыатыгар Лос Андьелес куоракка видеоклипка уһулла барбыта. Бу ырыа «Управление Отбросами» альбом пре-сингла (альбом иннинэ тахсар сингл) буолбута. Сэтинньи 29 күнүгэр MTV Russia телеканалыгар «Белый плащик» видеоклип премьерата буолбута. Үһүс альбом нуучча версиятын тахсыыта ахсынньы 25 күнүгэр буолуохтааҕын, 2008-с сыл муус устар ыйыгар көһөрүллүбүтэ.

[[Билэ:tatu beliy plascik video screenshot.jpg|left|thumb|200x175px|&quot;Белый плащик&quot; видеоклип быhа тардыыта]]

«Белый плащик» диэн макси-сингл ыам ыйын бүтэһигэр тахсыбыта. Ол иннинэ «Двести двадцать» диэн иккис сингл ырыата «Русское радио» ротациятыгар киирбитэ.

Ыам ыйыгар бөлөх 61-с [[Канн киинэ фестиваля|Канн киинэ фестивалыгар]] айаннаан, “You and I” диэн киинэни конкурстаспат программаҕа көрдөрбүтэ.

Балаҕан ыйыгар &quot;T.A.T.U.&quot; менеджмента саҥа тахсыахтаах &quot;Управление Отбросами&quot; альбом аатын &quot;Весёлые Улыбки&quot; - диэҥҥэ уларытыллыбытын туһунан, бөлөх официаллык сайтыгар суруллубута.
t.A.T.u. үһүс альбома - &quot;Весёлые Улыбки&quot; - алтынньы 21 күнүгэр 2008 с. тахсыбыта. Cэтинньи 28 күнүгэр MTV Russian Music Awards церемониятыгар &quot;Тату&quot; бөлөх &quot;Легенда MTV&quot; диэн наҕараадаҕа тиксибитэ. Бөлөх иннинэ бу наҕарааданы Виктор Цой, Борис Гребенщиков, Андрей Макаревич уонна Мумий Тролль ылбыттара.

2009 с. кулун тутар 21 күнүгэр &quot;t.A.T.u.&quot; менеджмена бөлөх бастайааннай үлэтин тохтоторун туһунан официалык сайт блогар суруйбута. Мантан ыла кыргыттар бэйэлэрин туспа бырайыактарынан дьарыктаналлар. Лена Катина группа дьонун кытта үлэлии хаалбыта.
Ахсынньы 21 күнүгэр &quot;Waste Management&quot; - бөлөх үһүс аангллыы альбома Бразилияҕа тахсыбыта.

== Дискографията ==

=== Альбомнар ===
* ''200 по встречной'' (CD; Universal Music; 2001 с) 
* ''200 по встречной'' (хаттаан тахсыыта) (CD; Universal Music; 2002 с) 
* ''200 Km/H In the Wrong Lane'' (CD; CD+DVD; Universal Music; Ахсынньы 10 күнэ 2002 с) 
* ''Dangerous and Moving'' (CD; CD+DVD; Universal Music; Алтынньы 5 күнэ 2005 с) 
* ''ЛЮДИ ИНВАЛИДЫ'' (CD; Universal Music; Алтынньы 19 күнэ 2005 с) 
* ''Весёлые Улыбки'' (CD; СОЮЗ; Алтынньы 21 күнэ 2008 с)
* ''Waste Management'' (CD; &quot;Мистерия Звука&quot;; Ахсынньы 21 күнэ 2009 с)

=== Сингллар ===
* ''Я сошла с ума'' (CD; кассета; Universal Music; Балаҕан ыйын 19 күнэ 2000 с) 
* ''Нас не догонят'' (Кулун тутар 2001 с) 
* ''30 минут'' (2001 с) 
* ''Простые движения'' (2002 с) 
* ''All The Things She Said'' (CD; Universal Music; Балаҕан ыйын 10 күнэ 2002 с) 
* ''Not Gonna Get Us'' (CD; Universal Music; Ыам ыйын 5 күнэ 2003 с) 
* ''Не верь, не бойся'' (Ыам ыйа 2003 с) 
* ''30 Minutes'' (Бэс ыйа 2003 с) 
* ''How Soon Is Now?'' (CD; Universal Music; От ыйын 7 күнэ 2003 с) 
* ''Люди-инвалиды'' (2005 с) 
* ''All About Us'' (CD; DVD; Universal Music; Балаҕан ыйын 1 күнэ 2005 с) 
* ''Friend or Foe?'' (CD; Universal Music; Ахсынньы 2005 с) 
* ''Gomenasai'' (CD; Universal Music; Кулун тутар 2006 с) 
* ''Loves Me Not'' (CD; Universal Music; Сэтинньи 22 күнэ 2006 с) 
* ''Белый плащик'' (CD; DVD; Союз; Сэтинньи 2007 с (клип), Ыам ыйа 2008) 
* ''220'' (Муус устар 25 күнэ 2008) 
* ''You and I'' (Балаҕан ыйын 12 күнэ 2008)
* ''Снегопады'' (Муус устар 2009)

=== Ремикстэр уонна хомуурунньуктар ===
* ''t.A.T.u. Remixes'' (CD; 2CD; 2CD+DVD; Universal Music; 2003 с) 
* ''t.A.T.u. — The Best'' (CD; CD+DVD; Universal Music; Балаҕан ыйын 20 күнэ 2006 с) 

=== DVD ===
* ''Screaming For More'' (DVD; Universal Music; Сэтинньи 24 күнэ 2003 с) 
* ''Truth: Live in St. Petersburg'' (DVD; Neformat Music Japan; Балаҕан ыйын 12 2007 с) 

== Ылыллыбыт сир ==
{{reflist}}

== Тас сигэлэр ==
* [http://www.tatu.ru/ &quot;t.A.T.u.&quot; бөлөх официаллык сайта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081014164138/http://www.tatu.ru/ |date=2008-10-14 }} (нууч., англ.)
* [http://www.tatysite.net/ TatySite.Net Информационнай портал] (нууч., англ.)
* [http://www.tatulife.ru &quot;Тату Лайф&quot; официаллыга суох сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110809082125/http://www.tatulife.ru/ |date=2011-08-09 }} (нууч., англ.)
* [http://www.tatugirls.com Interscope Records Америка рекорд-лейблын аатыттан официаллык сайт] (англ.)
* [http://www.tatugirls.de Universal Music Germany аатыттан официаллык сайт] (нем.)
* [http://allmylove.org &quot;All My Love.org&quot; официаллыга суох сайт сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080725133441/http://allmylove.org/ |date=2008-07-25 }} (англ.)

[[Категория:Музыканнар]]</text>
      <sha1>8ba5i7he3m4wftipmv46lkx20xyusai</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1941 сыл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6442</id>
    <revision>
      <id>430484</id>
      <parentid>425953</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T22:49:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Атырдьах ыйа */</comment>
      <origin>430484</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44550" sha1="i4heygvqvt211qwj4yg8uvunbvir7re" xml:space="preserve">{{Сыллар|1941}}
'''1941''' сыл.

== Туох буолбута ==
=== Тохсунньу ===
* [[Тохсунньу 17]] — [[Франция-Таиланд сэриитэ]]: Франция [[Виши бырабыыталыстыбата|Виши бырабыыталыстыбатын]] сэриилэрэ [[Тайлаан|Таиланд]] Хоруолун флотун урусхаллаабыттар.
* [[Тохсунньу 22]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: Британия уонна [[Британия Наассыйаларын Холбоһуга|Британия Наассыйаларын Холбоһугун]] сэриилэрэ [[Ливия]] Тобрук куоратын Италия сэриилэриттэн былдьаабыттар.

=== Олунньу ===
* [[Олунньу 12]] — Ыарыһаҕы аан бастаан [[Пенициллин|пенициллин]] көмөтүнэн эмтээн үтүөрдүбүттэр.
* [[Олунньу 25]] — Нидерлааҥҥа бобуллубут хомуньуус баартыйа ньиэмэстэр оккупациялаан олорор [[Амстердам]]нарыгар бүттүүн забастовканы тэрийбит. Забастовка нацистар Голландия дьэбириэйдэрин сойуолаһыыларын утары тэриллибитэ.

=== Кулун тутар ===
* [[Кулун тутар 1]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: [[Болгария]] Тройственнай пакт диэн докумуоҥа илии баттаан Германия, Италия уонна Япония өттүлэригэр буоларын биллэрбит.
* [[Кулун тутар 2]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: Германия сэбилэниилээх күүстэрэ [[Болгария]]ҕа киирбиттэр.
* [[Кулун тутар 11]] — [[АХШ]] кэнгириэһэ [[ленд-лиз]] туһунан сокуону ылыммыт. Бу сокуонунан сэрии сэбин уонна байыаннай матырыйааллары Британия хоруонатыгар киирэр дойдуларга уонна [[Кытай]]га иэс биэрэри көҥүллээбиттэрэ. Бу сыл алтынньыгар сокуоҥҥа Сэбиэскэй Сойууһу киллэрбиттэрэ.

=== Муус устар ===
* [[Муус устар 3]] — [[Хайыһардааһын|Үһүс өрөспүүбүлүкэтэҕи хайыһарга күрэхтэһии]] «бүгүн эн хайыһардьыккын, онтон сарсын Сэбиэскэй Армия саллаатаҕын» диэн девизтээх ыытыллыбыт. Бүлүү, Горнай, Дьокуускай, Чурапчы, Хаҥалас, Таатта улуустара уонна киин куораттан икки хамаанда кыттыбыт. 10 км военизированнай сүүрүүгэ саха национальнай байыаннай оскуолатын курсаана Василий Брицкэй бастаабыт, иккискэ эмиэ бу оскуола младшай хамандыыра Федор Федоров тахсар. 20 км сиргэ Дьокуускайдааҕы маҥнайгы оскуола учуутала Н.Афанасьев, оттон 30 км кыайыылааҕынан эмиэ армеец Брицкэй тахсар.
* [[Муус устар 4]] — саха фольклорун чинчийээччи Г. М. Васильев Нам улууһугар тахсан 51 саастаах [[Сивцев Афанасий Егорович - Дьиибэ Бытык|Дьиибэ Бытык]] диэн олоҥхоһуттан билэр айымньыларын - үс олоҥхону уонна үс ырыаны - суруммут. Ол иһигэр, улахан олоҥхо — «Туналҕаннаах туус маҥан аттаах Тойон Доҕуһуол бухатыыр» (Булуҥ кырдьаҕас олоҥхоһутуттан Курутуу Баһылайтан истибит эбит), уһаттахха 4 чаастан уһуур обургу соҕус «Иирээннээх кутурааннаах Игирэ Хара» олоҥхо (Уус-Дьааҥы кырдьаҕас олоҥхоһутуттан Көҕүрүйэ Уоһуктан истибит) уонна бэйэтэ айбыт «Оҕо Одьунаас Бөҕө» диэн аныгылыы сир дойду былдьаһыытын туһунан олоҥхото. Ыллыыр ырыаларыгар, А. Е. Кулаковскай Булуҥҥа суруйбутуттан ааҕа олорорун истибититтэн — «Тилигирээмэ турбут ырыата» (Ойуун көрүүлэммит), Нам оройуонун Белоусов диэн улахан ырыаһытыттан истибит «Борокуот ырыата» уонна Хатырык нэһилиэгин олохтооҕуттан, Василий Поповтан истибит «Мачайар Баһылай» диэн ырыалардааҕа суруллубут.
* [[Муус устар 5]] — [[Германия]] уонна [[Италия]] сэриилэрэ [[Югославия]]ҕа уонна [[Греция]]ҕа саба түспүттэр.
* [[Муус устар 6]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: Нацистыы Германия [[Югославия]]ҕа уонна [[Греция]]ҕа байыаннай операциялары саҕалаабыт.
* [[Муус устар 13]] — [[ССРС]] уонна Япония саба түспэт туһунан сөбүлэҥҥэ илии баттаспыттар.
* [[Муус устар 14]] — Трахома диспансера [[Өрөспүүбүлүкэтээҕи харах балыыһата]] буолбут.
* [[Муус устар 15]] — Люфтваффе икки сүүс бомбардировщига Белфаст куораты (Британия) буомбалаабытын түмүгэр тыһыынча кэриҥэ киһи өлбүт.
* [[Муус устар 23]] — Аан дойду иккис сэриитэ: Греция бырабыыталыстыбата уонна хоруол Георг II ньиэмэс сэриилэрэ киириэхтэрин иннинэ Афина куораттан эвакуацияламмытар.

=== Ыам ыйа ===
* [[Ыам ыйын 6]] — [[Сталин Иосиф Виссарионович|Иосиф Сталин]] Совнарком бэрэстээтэлэ буолбут. 1930 сыллаахтан Рыков уһуллубутун кэннэ бу дуоһунаска Молотов олорбута, ол эрээри дойду дьиҥ салайааччыта син биир Сталин (баартыйа киин кэмитиэтин сэкирэтээрэ) этэ.
* [[Ыам ыйын 9]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: U-110 ньиэмэс подлодкатын Британия сэбилэниилээх күүстэрэ былдьаабыттар. Хараабылга Enigma диэн шифрдыыр аппараат баар этэ, ону кэлин криптографтар ньиэмэс салалтатын бирикээстэрин ааҕарга туһаммыттара.
* [[Ыам ыйын 17]] — 1934—1938 сыллардаахха Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун бэрэстээтэлинэн олорбут [[Габышев Александр Гаврилович|Александр Габышев]] суута буолбут. Троцкайы өйөөтө диэн буруйданан 8 сыл хаайыыга ыытыллыбыт. Ол эрээри 1942 сыллаахха [[ыам ыйын 21]] күнүгэр бириигэбэрэ хос көрүллэн ытарга ууруллубут. Кини  [[Марха улууһа|Марха улууһун]] [[Куочай |Куочай]] буолаһын Александровка сэлиэнньэтиттэн төрүттээҕэ.
* [[Ыам ыйын 25]] — ньиэмэс сэриилэрэ [[Ливия]]ҕэ киирбиттэр.

* [[Ыам ыйын 27]] — [[АХШ]] бэрэсидьиэнэ [[Франклин Делано Рузвельт|Франклин Д. Рузвельт]] дойдуга суһал быһыыны биллэрбит.
* [[Ыам ыйын 27]] — Хотугу [[Атлантика]]ҕа Британия хараабыллара «Бисмарк» диэн ньиэмэс икки саамай бөдөҥ линкордарыттан биирдэстэрин тимирдибиттэр. 2100 кэриҥэ киһи өлбүт.
* [[Ыам ыйын 30]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: Манолис Глезос уонна Апостолос Сантас Грецияҕа Акрополь үрдүттэн ньиэмэс былааҕын суулларбыттар.

=== Бэс ыйа ===
* [[Бэс ыйын 1]] — Иккис аан дойду сэриитэ: Крит иһин кыргыһыы [[Крит |Крит]] [[Германия]]ҕа бэриниитинэн түмүктэммит.
* [[Бэс ыйын 13]] — соторутааҕыта [[ССРС]]-ка киллэриллибит [[Латвия]]ҕа, [[Литва]]ҕа уонна [[Эстония]]ҕа 13-тэн 14-с чыыһыла түүнүгэр дьону бүтүн ыалынан [[Сибиир]]гэ күүс өттүнэн көһөрүү саҕаламмыт.
* [[Бэс ыйын 14]] — Бэс ыйдааҕы депортация: [[Сэбиэскэй Социалистыы Республикалар Сойуустара|ССРС-ка]] эстонецтары, латыштары уонна литовецтары бастакы көһөрүү, өлөрүү саҕаламмыт.
* [[Бэс ыйын 21]] — Үөһээ Бүлүү [[Нам нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)|Намыттан]] төрүттээх саха бастакы устуорук учуонайдарыттан биирдэстэрэ [[Романов Никон Семенович|Никон Романов]] Ленинградка хандьыдаат диссэртээссийэтин көмүскээбит, тиэмэтэ «Саха сиригэр XVIII үйэтээҕи дьаһаах». Сарсыныгар, биллэрин курдук, сэрии саҕаламмыта, учуонай бэйэтин баҕатынан аармыйаҕа барбыта, күһүн Колпино аттыгар дьоруойдуу өлбүтэ. 30-с сс. учууталлыы сылдьыбыта, киниэхэ элбэх Үөһээ Бүлүү биллиилээх дьоно үөрэммиттэрэ, холобур, саха норуодунай бэйиэтэ [[Бүөтүр Тобуруокап]].

* [[Бэс ыйын 22]] — Фашистыы [[Германия]] [[Сэбиэскэй Сойуус]]ка сэриинэн саба түспүт.
* [[Бэс ыйын 22]] — [[Львов]] аттынааҕы Скнилов байыаннай аэродромы сарсыарда 4 чааска буомбалааһыҥҥа связист [[Донской Феодосий Семенович|Феодосий Донской]] түбэспитэ. 1945 сыллаахха Рейхстаг эркинигэр хаалларбыт суруга хаартыскаҕа баар. Кэлин социолог учуонай буолбута.

* [[Бэс ыйын 24]] — [[Совинформбюро]] сэрии хаамыытын биллэрэр буолбут.
* [[Бэс ыйын 25]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: [[Сэбиэскэй Социалистыы Республикалар Сойуустара|Сэбиэскэй Сойуус]] уонна [[Финляндия]] ыккардыгар иккис сэрии саҕаламмыт. Финляндияны нацистыы [[Германия]] өйөөбүт.

* [[Бэс ыйын 27]] күнүгэр оҕо хаһыата «[[Бэлэм Буол|Бэлэм буол]]» бүтэһик 277-с нүөмэрин таһаарбыта. Манан хаһыат үлэтэ тохтообута. Эрэдээктэрэ [[Дьүөгэ Ааныстыырап]] ити кэнниттэн сэриигэ барбыта. Кыргыһыы хонуутугар 1944 сыллаахха өлбүтэ. «Бэлэм буол» хаһыат [[1959]] сыл [[тохсунньу 1]] күнүттэн хат тахсар буолбута.
* Бэс ыйын 27 — [[Венгрия]] ССРС-ка сэриини биллэрбит.

=== От ыйа ===
* [[От ыйын 6]] — Ньиэмэс аармыйата Смоленскай анныгар 16-с, 19-с уонна 20-с сэбиэскэй аармыйалары төгүрүктүүр кимэн киириитин саҕалаабыт. Бу кыргыһыы күһүҥҥэ диэри буолбута, төһө да төгүрүктээһиҥҥэ түбэһэн урусхалламмыттарын иһин, бу аармыйалар өстөөх Москубаҕа кимэн киириитини бытаардыбыттара.
* [[От ыйын 10]] — [[Аҕа дойду Улуу сэриитэ|Аҕа дойду Улуу сэриитигэр]] [[Смоленскай]]дааҕы кыргыһыы саҕаламмыт. Бу икки ый устата буолбут кыргыһыыга Кыһыл аармыйа элбэх сүтүктэммитэ, вермахт сэриилэрэ бөдөҥ ситиһиилэммиттэрэ. Ол эрээри ньиэмэстэр Москубаҕа кыайан тиийбэтэхтэрэ.
* [[От ыйын 13]] — [[Черногория]]ҕа дойдуну оккупациялаабыт итальянецтары утары өрө туруу саҕаламмыт. Үс нэдиэлэ иһигэр дойдуну барытын кэриэтэ хаппыт, ол эрээри өссө үс нэдиэлэннэн хам баттаммыт.
* [[От ыйын 19]] — [[Сталин Иосиф Виссарионович|Иосиф Сталин]] ССРС оборуонатын наркомунан анаммыт.
* [[От ыйын 25]] — [[Сунтаар нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)|Сунтаар]] сэлиэнньэтигэр призыв хамыыһыйата үлэлээбит, 1921-1923 сыллардаахха төрөөбүт 56 эр киһини аармыйаҕа сүүмэрдээбит. Бу сэриигэ барбыт бастакы хомуур этэ&lt;ref&gt;{{Ыстатыйа|заглавие=Сунтаарга бастакы хомуур|издание=Сунтаар сонуннара|автор=Аркадий Яковлев|ссылка=https://сунтаарсонуннара.рф/article/63261|тип=хаһыат|год=2022|месяц=07|число=02}}&lt;/ref&gt;.
* [[От ыйын 26]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: [[Дьоппуон]]нар [[Франция]] [[Индокитай]]ын оккупациялаабыттарын иһин [[АХШ]], [[Улуу Британия]] уонна [[Нидерланды]] дьоппуоннар бас билэр активтарын барыларын тоҥорбуттар уонна кинилэргэ ньиэп тиэрдиитин тохтоппуттар.
* [[От ыйын 31]] — Аан дойду Иккис сэриитэ: [[Смоленскайдааҕы кыргыһыы]] түмүгэр Германия 300 000 кэриҥэ сэбиэскэй саллааты билиэн ылбыт.

=== Атырдьах ыйа ===
* [[Атырдьах ыйын 5]] — 73 хонук устата барбыт [[Одесса]]ны көмүскээһин саҕаламмыт, атырдьах ыйын 5 күнүттэн [[алтынньы 16]] күнүгэр диэри.
* [[Атырдьах ыйын 10]] — бастакы хомуурга [[Таатта улууһа|Таатта оройуонуттан]] 140-ча киһи аармыйаҕа барбыт.
* [[Атырдьах ыйын 13]] — [[Румыния]] уонна [[Германия]] сэриилэрэ [[Одесса]] илин өттүттэн [[Хара байҕал]]га тахсыбыттар уонна куораты сиринэн төгүрүктээбиттэр.
* [[Атырдьах ыйын 15]] — [[Сангаар]] бөһүөлэгэ фроҥҥа бастакы дьонун атаарбыт&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=К.Н. Гурьев, В.Г. Слепцов|заглавие=История Сангар в датах и фактах|место=Якутск|издательство=Типография Департамента начального и среднего профессионального образования минобразования РС(Я)|год=2002|страницы=23|страниц=91|тираж=1000}}&lt;/ref&gt;
*  [[Атырдьах ыйын 16]] — &quot;Ни шагу назад&quot; диэн ааттаммыт 270 нүөмэрдээх омсолоох бирикээс тахсыбыт. Бу бирикээһинэн билиэҥҥэ түбэспит сэбиэскэй саллааттар бары таҥнарыахсытынан ааҕыллар буолбуттара. Кэлин ньиэмэс концлааҕырдарыттан босхолонон баран билиэҥҥэ түбэспиттэр аны сэбиэскэй лааҕырдарга ыытыллыбыттара, сорохтор ытыллыбыттара (холобур, генерааллар Качалов, Понеделин, Кириллов). Сталин өлбүтүн кэннэ бу дьон реабилитацияламмыттара.
* [[Атырдьах ыйын 17]] — ССРС-ка [[Польша]] гражданнарын амнистиялыыр туһунан уураах тахсыбыт. Көскө олорбут дьон ханна баҕарар олороллоро көҥүл буолбут (кыраныысса аттынааҕы оройуоннартан ураты).
* [[Атырдьах ыйын 24]] — [[Адольф Гитлер]] төбөлөрүнэн ыалдьар дьону уонна инбэлиитэри өлөртүүр Германия программатын дьон утарбытын иһин тохтоторго бирикээс таһаарар. Ол эрээри сэрии бүтүөр диэри ыарыһахтары өлөрүү тохтооботоҕо.
* [[Атырдьах ыйын 25]]
** [[Сэбиэскэй Социалистыы Республикалар Сойуустара|ССРС]] уонна Британия [[Ираан|Ирааҥҥа]] сэбилэниилээх күүстэрин киллэрбиттэр. Ираан улаханнык утарыласпатах. ССРС өттүттэн 50-ча саллаат өлбүтэ, сүүстэн тахса бааһырбыта биллэр. 27 чыыһылаҕа Ираан саҥа бырабыыталыстыбата аармыйатыгар утарсыыны тохтотор туһунан бирикээс биэрбит. Балаҕан ыйын ортотугар ССРС уонна Британия сэриилэрэ Тегераны кытта ылбыттара, ол эрээри Ираан сүбэрэнитиэтин улаханнык сарбыйбатахтара. Кырдьаҕас шах дуоһунаһыттан батыммыта, баһылыгынан кини уола буолбута. Бу дойду нөҥүө ленд-лиз техниката уонна табаардара сэрии бүтүөр диэри таһыллыбыттара (АХШ кылгас кэмҥэ дойдуга суоллары туппута). Ираан сэрии саҕаланыытыгар төһө да нейтралитет биллэрбитин үрдүнэн, Британияны абааһы көрөр буолан Германия диэки санаалааҕа, оттон бу оккупация түмүгэр экономиката бөҕөргөөн, сэриигэ кыайбыт дойдулар ахсааннарыгар киирэн, улаханнык барыһырбыта.
** Ньиэмэстэр Днепропетровскай куораты ылбыттар.
** Ньиэмэстэр Днепропетровскай куораты ылбыттар.

* [[Атырдьах ыйын 28]] — Кыһыл аармыйа бүтэһик чаастара [[Таллинн]] куораты [[Эстония историята|хаалларбыттар]], [[Эстония]]ны бүтүннүүтүн ньиэмэстэр оккупациялаабыттар.
* [[Атырдьах ыйын 29]] — Аан дойду иккис сэриитэ: ньиэмэстэр [[Эстония]] киин куоратын [[Таллинн]]ы ылбыттар.
* [[Атырдьах ыйын 31]] — [[Архангельскай]]га [[Улуу Британия|Британия]] бастакы байыаннай көмөтө кэлбит: &quot;Дервиш&quot; диэн ааттаммыт 7 хараабылтан турар конвой. Бу конвой хараабылларыгар каучук, бачыыҥка, хорҕолдьун, сиэрис таҥас уонна элбэх атын мал-сал, ону таһынан байыаннай техника (3 800 глубиннай буомба уонна магниттаах миинэ, 15 «Харрикейн» истребитель) баара. Бу уонна ол сыл Британияттан кэлбит атын көмө ССРС сэрии бастакы ыйдарыгар тулуйсарыгар улахан суолталаах буолбута, тоҕо диэтэххэ дойду Европатааҕы чааһын улахан аҥаара өстөөх анныгар киирбит буолан, собуоттара, аһа-таҥаһа суох хаалбыта.

=== Балаҕан ыйа ===
* [[Балаҕан ыйын 3]] — [[Повольжье ньиэмэстэрин өрөспүүбүлүкэлэрэ]] ыһыллыбыт, олохтоохторун көһөрбүттэр.
* [[Балаҕан ыйын 8]] — [[Үһүс рейх|Ниэмэс аармыйата]] [[Санкт-Петербург|Ленинграды]] соҕуруу өттүттэн төгүрүйбүт, блокада саҕаламмыт. Блокада кэмигэр Ленинград 3 мөл. кэриҥэ олохтооҕуттан 600 тыһыынчаттан 1.5 мөлүйүөҥҥэ диэри киһи хоргуйан өлбүт. Блокада 872 күнүнэн 1944 сыл тохсунньу 27 күнүгэр түмүктэммитэ.
* [[Балаҕан ыйын 12]] — [[Сталин Иосиф Виссарионович|И. Сталин]] чугуйан иһэр саллаатары ытыалаан тохтотор этэрээттэр (заградотряды) туһунан бирикээс таһаарар.

* [[Балаҕан ыйын 15]] — [[Германия]] сэриитэ [[Киев]] анныгар биэс сэбиэскэй аармыйаны төгүрүктээбит.

* [[Балаҕан ыйын 16]] — [[Винокуров Илья Егорович|Илья Винокуров]] Саха АССР обкуомун сэкиритээригэр уонна Совнаркомун бэрэстээтэлигэр анаммыт кистэлэҥ сапыыскатыгар хоргуйууну утары миэрэлэри ыларга ыҥырбыт. [[Куобах]] булдун көҥүллүүргэ, сайыҥҥы уонна муус аннынааҕы балыктааһыны тэрийэргэ, сүөһү иитиитигэр кииннэммит тобох (эт, ис, төбө), [[тар]] саппааһын оҥорорго, колхуостарга килиэп пуондаларын олохтуурга, тыа үлэһиттэригэр анаан ас (чэй, курууппа, мокоруон) пуондатын тэрийэргэ. Ол эрээри оччотооҕу кэлии салалта сапыыскаҕа болҕомто уурбатах, икки сыл иһигэр бу тыын боппуруос ханнык да мунньахха көрүллүбэтэх.

* [[Балаҕан ыйын 17]] — [[ССРС]]-ка гражданнары барыларын байыаннай дьыалаҕа булгуччулаахтык үөрэтии саҕаламмыт.
* Балаҕан ыйын 17 — Аан дойду иккис сэриитэ: сэбиэскэй сэриилэр Тегеран куоракка киирбиттэр (Британия уонна Сэбиэскэй Сойуус сэриилэрэ холбоһон [[Ираан]]ы ылбыттара).

* [[Балаҕан ыйын 19]] — Вермахт иккис тааҥка бөлөҕө бастакы тааҥка бөлөҕүн кытта Лохвицы аттыгар силбэспиттэр, түмүгэр ньиэмэстэр [[Киев]]кэ киирбиттэр.

* [[Балаҕан ыйын 29]] — АХШ, Британия уонна ССРС бэрэстэбиитэллэрин [[Бастакы Москубатааҕы кэмпириэнсийэ (1941)|Бастакы Москубатааҕы кэмпириэнсийэлэрэ]] саҕаламмыт. Сэбиэскэй Сойууска байыаннай көмө кээмэйэ чопчуламмыт. 

* [[Балаҕан ыйын 30]] — [[Москуба]] иһин кыргыһыы саҕаламмыт. [[Ньиэмэстэр]] «Тайфун» операция чэрчитинэн Москубаҕа кимэн киириини саҕалаабыттар.

=== Алтынньы ===
* [[Алтынньы 5]] — [[Марха (бөһүөлэк)|Марха]] эт туттарар сопхуоһун иһинэн үлэлиир толорута суох орто оскуола үөрэнээччилэрэ Көмүскэл пуондатыгар 1130 солкуобайдаах судаарыстыба иэс облигациятын туттарбыттар.
* [[Алтынньы 16]] — [[Москуба]]ҕа [[Германия|ньиэмэс]] аармыйата чугаһаабытыгар, үрдүкү салалта [[Самара|Куйбышев]] куоратыгар кистэлэҥ эвакуациятын кэнниттэн паника саҕаламмыт. Куоракка улахан аймалҕан, анархия буолбут, сүүһүнэн тыһыынча салайар үлэһит дьиэ кэргэттэрин кытары Москубаттан күрээбиттэр. Үс-түөрт хонугунан кытаанах миэрэлэр ылылланнар бэрээдэк олохтоммут, уулуссаҕа байыаннай уонна милиция патруллара тахсыбыттар.
* [[Алтынньы 19]] — Москубаҕа осада балаһыанньата биллэриллибит. Паниканы, анархияны, халабыры уонна маассабай дезетирдааһыны тохтотууга кытаанах миэрэлэр ылыныллыбыттар.
* [[Алтынньы 30]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ|Аан дойду иккис сэриитин]] кэмигэр [[АХШ]] бэрэсидьиэнэ [[Рузвельт, Франклин Делано|Франклин Делано Рузвельт]] [[Иккис аан дойду сэриитин кэминээҕи ленд-лиз сөбүлэҥэ|''ленд-лиз'']] быһыытынан кыттыгастыы дойдуларга 1 миллиард дуоллардаах көмө оҥорорго дьаһайбыт.

=== Сэтинньи ===
* [[Сэтинньи 7]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ|Иккис аан дойду сэриитэ]]: «Армения» диэн госпиталь хараабылы ньиэмэс сөмүөлүөттэрэ тимирдибиттэр. Кырыымтан эвакуацияланан испит 5000 кэриҥэ киһи өлбүт.
* [[Сэтинньи 7]] — [[Москуба]] кыргыһыытын кэмигэр Кыһыл болуоссакка [[Өктөөп өрөбөлүүссүйэтэ|Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин]] 24-с сылын бэлиэтиир байыаннай бараат буолбут. Бу бараат сэрии саамай ыарахан түгэнигэр [[Кыһыл Аармыйа]] уонна норуот сүргэлэрин көтөҕүүгэ улахан суолталаах буолбута.
* [[Сэтинньи 7]] — Дьокуускайга [[Саха сиринээҕи Нуучча тыйаатыра|Нуучча тыйаатырын]] саҥа дьиэтигэр олохтоох худуоһунньуктар быыстапкалара аһыллыбыт. Бу саҥа дьиэни тутар туһунан быһаарыы кулун тутарга ылыныллыбыта, икки этээстээх саҥа мас дьиэ сыл аҥаарын иһигэр тутуллан бүппүтэ. 
* [[Сэтинньи 10]] — Кыһыл аармыйа Тихвин аннынааҕы утары кимэн киириини саҕалаабыт.

* [[Сэтинньи 12]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: Москуба аттыгар ол сыл аан бастаан тымныйыы буолбут (−12° C), сылаас таҥаһа суох ньиэмэстэри утары Кыһыл аармыйа хайыһардаах чаастарын бырахпыттар.
* [[Сэтинньи 12]] — Аан дойду иккис сэриитэ: сэбиэскэй «Червона Украина» кириэйсэр [[Севастополь]] иһин кыргыһыы кэмигэр тимирбит.


* [[Сэтинньи 25]] — [[Финляндия]], [[Румыния]], [[Болгария]] уонна ньиэмэстэр оккупациялаабыт сирдэригэр баар дойдулар [[Хорватия]], [[Словакия]], [[Дания]] [[Коминтерн утары пакт]] диэн сөбүлэҥҥэ холбоспуттар. Маны таһынан сөбүлэҥҥэ [[Япония]] оккупациялаабыт [[Кытай]] сорҕото киирбитэ. Бу сөбүлэҥи бастаан Германия уонна Япония 1936 с. түһэрсэллэригэр Сэбиэскэй Сойууһу утары хайысхалаах этэ, ол иһин &quot;хомуньуус идеологията аан дойдуга тарҕаныытын хааччахтыырга&quot; диэн соруктааҕа, кэлин 1939 с. Германия уонна ССРС ыккардыларыгар атын сөбүлэҥ (Риббентроп-Молотов пакта) түһэрсиллибитин кэннэ, Британияны уонна атын арҕаа дойдулары утары хайысхалана сылдьыбыта.
* [[Сэтинньи 26]] — Вице-адмирал Тюити Нагумо хамаандалаах дьоппуон флотун эскадрата [[Курил арыылар|Курил арыыларын]] Хитокаппу (Касатка) хомотуттан [[Пёрл-Харбор]]га айанын саҕалаабыт.

=== Ахсынньы ===
* [[Ахсынньы 5]] — [[Аҕа дойду Улуу сэриитэ|Аҕа дойду Улуу сэриитин]] кэмигэр [[Москуба]] иһин кыргыһыыга [[Кыһыл Аармыйа]] ньиэмэстэри утары кимэн киириини саҕалаабыт.
** [[ССРС]]-тыын сэриилэһэртэн батымматахтарын иһин [[Улуу Британия|Британия]] Финляндияҕа, Венгрияҕа уонна Румынияҕа сэриини биллэрбит.
* [[Ахсынньы 7]] — [[Дьоппуон]] Императорскай флота [[АХШ]] Гавайитааҕы Перл-Харбор байыаннай баазатыгар соһуччу саба түспүт. Түмүгэр АХШ [[Чуумпу далай]]дааҕы флотуттан 4 линкор тимирдиллибит, өссө 4 линкор алдьаммыт, элбэх атын хараабыл кэккэттэн тахсыбыт. Ол эрэн сүрүн күүс — авианосецтар — бу кэмҥэ атын сиргэ баар буолан биэрбиттэр. Бу күн АХШ Дьоппуоҥҥа сэрии биллэрэн [[Аан дойду иккис сэриитэ|Аан дойду иккис сэриитигэр]] кыттыспыт.
* [[Ахсынньы 8]] — Перл-Харборга [[АХШ]] флотун урусхаллааһын сарсыныгар [[Дьоппуон]] сэриилэрэ [[Европа]] импиэрийэлэрин [[Азия]]тааҕы холуонньаларыгар биир бириэмэҕэ саба түспүттэр. Ол иһигэр [[Шанхай]]дааҕы дойдулар ардыларынааҕы олохсуйууга, [[Малайзия|Малайзияҕа]], [[Сингапур]]га, [[Гонконг|Гонкоҥҥа]], [[Таиланд|Таилаҥҥа]] уонна [[Филиппины]]га. Өссө биир нэдиэлэнэн [[Нидерланды|Голландия]] Ост-Ииндийэтигэр ([[Индонезия]]ҕа ) сэриинэн барбыттара. Түөрт сылынан [[Аан дойду иккис сэриитэ|Аан дойду иккис сэриитигэр]] Дьоппуон кыайтарбытын кэннэ колонизатордар ити дойдуларга төннө сатаабыттара да кыаллыбатаҕа.
* [[Ахсынньы 9]] — Елец уонна Венев куораттар ньиэмэстэртэн босхоломмуттар.
* [[Ахсынньы 11]] — [[Германия]] уонна [[Италия]] Америка Холбоһуктаах Штааттарыгар сэриини биллэрбиттэр. АХШ эмиэ сэриини биллэриинэн хоруйдаабыт.
** [[Польша]] Дьоппуон импиэрийэтигэр сэриини биллэрбит.
* [[Ахсынньы 12]] — Солнечногорскай уонна Сталиногорскай ньиэмэстэртэн босхоломмуттар.
* [[Ахсынньы 21]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ|Аан дойду иккис сэриитин]] кэмигэр [[Таиланд]] уонна [[Дьоппуон]] ыккардыларыгар кыттыгастыы пакт түһэрсиллибит.

* [[Ахсынньы 25]] — Керчь-Феодосия десаан эппэрээссийэтэ саҕаламмыт.
** [[Хоҥ Коҥ|Гонконг]] иһин кыргыһыы түмүктэммит, куораты дьоппуоннар оккупациялаабыттар.
* [[Ахсынньы 27]] — билиэнтэн босхоломмут Кыһыл Аармыйа сулууспалаахтарыгар анаан сүүмэрдиир лааҕырдары оҥорор, кинилэр истэриттэн үспүйүөннэри уонна дезертиирдэри булар туһунан  № 1069сс нүөмэрдээх ГКО уурааҕа тахсыбыт.
* [[Ахсынньы 29]] — [[Феодосия]] куоракка сэбиэскэй десант түһэриллибит.

== Төрөөбүттэр ==
* [[Прокопьев Прокопий Яковлевич|Прокопьев Прокопий Яковлевич (Чуукаар)]] — саха суруйааччыта, тылбаасчыт.

* [[Тохсунньу 5]] — [[Хаяо Миядзаки]] — [[дьоппуон]] аниме режиссёра, продюсер, сценарист, суруйааччы уонна мангака.

* [[Тохсунньу 12]] —  [[Кейметинов Василий Спиридонович - Баргачан|Кейметинов Василий Спиридонович — Баргачан]], эбээн поэта, суруйааччыта, тыл үөрэҕин билимнэрин кандидата.
* [[Олунньу 7]] — [[Кондрашова Галина Андреевна|Кондрашова-Доброскок Галина Андреевна]], А. С. Пушкин аатынан Государственнай Нуучча драматическай театрын артыыһа, СӨ норуодунай артыыһа.
* [[Олунньу 17]] — [[Томилова Раиса Ивановна]], Социалистическай Үлэ Геройа.
* [[Олунньу 16]] — [[Ким Чен Ир]] — 1994—2011 сылларга [[Хотугу Кэриэйэ]] басхана.
* [[Олунньу 27]] — [[Оконешникова Анастасия Петровна]], уйулҕа үөрэҕин билимнэрин доктора, Хотугу Илин Федеральнай Университет профессора.

* [[Кулун тутар 3]] — [[Айсен Дойду]] — бэйиэт, прозаик, драматург, киносценарист, Арассыыйа Суруйааччыларын сойууһун уонна Суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ, СӨ киинэ уһулааччыларын сойууһун чилиэнэ.
* [[Кулун тутар 4]] — Элгээйигэ [[Иванов Прокопий Семенович |Прокопий Иванов]] — зоотехник учуонай, СӨ хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ.
* [[Кулун тутар 6]] күнүгэр  [[Бүлүү улууһа|Бүлүү]] улууһун [[Кыргыдай|Кыргыдайыгар]] [[Алексеев Иван Егорович]] — Хомус Уйбаан, тыл үөрэҕин билимнэрин доктора, РФ уонна CӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, СГУ профессора.
* [[Кулун тутар 21]] — [[Григорьева Люлия Николаевна]], Саха Сирин ил уонна уобсастыба диэйэтэлэ.

* [[Муус устар 7]] — [[Федоров Афанасий Семенович]], РФ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, Саха АССР үтүөлээх артыыһа.
* [[Муус устар 27]] — саха кэпсээнньит суруйааччыта [[Титов Василий Николаевич|Василий Титов]], Үөһээ Бүлүү Мэйик нэһилиэгэр төрөөбүт.

* [[Ыам ыйын 6]] — [[Гаврильева Римма Семеновна|Римма Гаврильева]] (06.05.1941—15.07.2003) — саха былыргы таҥаһын чинчийбит устуоруйа билимин хандьыдаата.

* Бэс ыйа — [[Поликарпов Егор Михайлович]] — саха биллиилээх мелодиһа.

* [[Бэс ыйын 18]] — [[Платонов Юрий Егорович|Юрий Платонов]] — култуура үлэһитэ, ырыаһыт, уһуйааччы, РСФСР уонна Саха АССР үтүөлээх артыыстара, СӨ норуодунай артыыһа, Мэҥэ Хаҥалас уонна Уус Майа улуустарын Ытык киһилэрэ.
* [[Бэс ыйын 22]] — [[Павел Харитонов - Ойуку|Харитонов Павел Николаевич — Ойуку]], поэт, прозаик, литератураны ырытааччы.

* [[От ыйын 1]] — [[Попова Елизавета Степановна|Елизавета Попова]], хуор тэрийээччи, [[ССРС]] култууратын туйгуна
* [[От ыйын 6]] — [[Павлов Николай Афанасьевич|Николай Павлов]] — [[Саха живописецтара|саха живописеһа]], Саха Өрөспүүбүлүкэтин ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ, Саха хомсомуолун бириэмийэтин лауреата.

* [[Балаҕан ыйын 1]] — [[Аралбай, Кадим Абдулгалимович|Кадим Аралбай]] — [[Башкортостан]] норуодунай бэйиэтэ.

* [[Балаҕан ыйын 30]] — [[Мыреева Анастасия Никитична]], тыл үөрэҕин билимнэрин доктора.
* [[Алтынньы 28]] — [[Николаева Светлана Ефимовна|Светлана Николаева]] — 1986-1991 сылларга [[Саха АССР]] култууратын миниистирэ, СӨ народнай хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, СӨ социальнай сулууспатын туйгуна, [[Амма улууһун Ытык олохтоохторо|Амма улууһун Ытык олохтооҕо]].

* [[Сэтинньи 15]] — [[Гоголев Анатолий Игнатьевич]], этнограф, история билимнэрин доктора.
* [[Ахсынньы 29]] — Абый нэһилиэгин Муҥурдааҕар [[Соломов Николай Иванович|Николай Соломов]] — 1998 с. Ил Түмэн бэрэстэбиитэллэрин палаататын бэрэстээтэлэ, Арассыыйа Федеральнай Мунньаҕын Сүбэтигэр Саха Сириттэн чилиэнэ, 2003—2005 сс. — Ил Түмэн үһүс ыҥырыытын бэрэстээтэлэ.

== Өлбүттэр ==
* [[Ионова-Андросова Мария Николаевна]] (1864—1941), олоҥхоһут, ырыаһыт.
* [[Абрамов Николай Алексеевич]] — [[Кынат, олоҥхоһут,|Кынат]] (1868—1941), биллиилээх олоҥхоһут.

* [[Олунньу 11]] — [[Эмануил Ласкер]] (1868 төр.), ньиэмэс саахыматчыта уонна математига, саахымакка аан дойду иккис чөмпүйүөнэ (1894 сылтан 1921 сылга диэри).

* [[Атырдьах ыйын 7]] — [[Рабиндранат Тагор]] — [[Ииндийэ]] аатырбыт бэйиэтэ, ойуулааччыта, [[драма]]туура, [[суруйааччы]]та, [[үөрэҕирии]] үлэhитэ, түмэт реформатора, [[эргиэн]] салайааччыта уонна [[композитор]]а. Кини үлэлэрэ Бенгали литэрэтиирэтин уонна [[муусука|муусукатын]] [[XIX үйэ]] бүтүүтүгэр уонна [[XX үйэ]] саҥатыгар сайыннарбыттара. [[Азия]] бастакы [[Нобель бириэмийэтэ|Нобель лауреата]] буолар ([[1913]] с. [[Нобель литэрэтиирэҕэ бириэмийэтэ|Нобель литэрэтиирэҕэ бириэмийэтин]] ылбыта).

* [[Атырдьах ыйын 31]] — нуучча поэтессата Марина Цветаева
* [[Алтынньы 9]] — [[Романов Никон Семенович]], саха маҥнайгы учуонайдарыттан биирдэстэрэ.
* [[Алтынньы 14]] — [[Котельников Леонид Иванович|Леонид Котельников]] (1895 с.т.), [[Өлүөхүмэ улууһа|Өлүөхүмэ улууһуттан]] төрүттээх сэбиэскэй военачальник, генерал-майор, Аан дойду бастакы уонна иккис сэриилэрин кыттыылааҕа. Саха сириттэн РККА бастакы генерала. Москуба иһин кыргыһыыга өлбүтэ.

[[Категория:1941|*]]</text>
      <sha1>i4heygvqvt211qwj4yg8uvunbvir7re</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>430485</id>
      <parentid>430484</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T22:50:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Атырдьах ыйа */</comment>
      <origin>430485</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44460" sha1="qvm85j5oto69sftvgc56g1mrrwvkl5p" xml:space="preserve">{{Сыллар|1941}}
'''1941''' сыл.

== Туох буолбута ==
=== Тохсунньу ===
* [[Тохсунньу 17]] — [[Франция-Таиланд сэриитэ]]: Франция [[Виши бырабыыталыстыбата|Виши бырабыыталыстыбатын]] сэриилэрэ [[Тайлаан|Таиланд]] Хоруолун флотун урусхаллаабыттар.
* [[Тохсунньу 22]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: Британия уонна [[Британия Наассыйаларын Холбоһуга|Британия Наассыйаларын Холбоһугун]] сэриилэрэ [[Ливия]] Тобрук куоратын Италия сэриилэриттэн былдьаабыттар.

=== Олунньу ===
* [[Олунньу 12]] — Ыарыһаҕы аан бастаан [[Пенициллин|пенициллин]] көмөтүнэн эмтээн үтүөрдүбүттэр.
* [[Олунньу 25]] — Нидерлааҥҥа бобуллубут хомуньуус баартыйа ньиэмэстэр оккупациялаан олорор [[Амстердам]]нарыгар бүттүүн забастовканы тэрийбит. Забастовка нацистар Голландия дьэбириэйдэрин сойуолаһыыларын утары тэриллибитэ.

=== Кулун тутар ===
* [[Кулун тутар 1]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: [[Болгария]] Тройственнай пакт диэн докумуоҥа илии баттаан Германия, Италия уонна Япония өттүлэригэр буоларын биллэрбит.
* [[Кулун тутар 2]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: Германия сэбилэниилээх күүстэрэ [[Болгария]]ҕа киирбиттэр.
* [[Кулун тутар 11]] — [[АХШ]] кэнгириэһэ [[ленд-лиз]] туһунан сокуону ылыммыт. Бу сокуонунан сэрии сэбин уонна байыаннай матырыйааллары Британия хоруонатыгар киирэр дойдуларга уонна [[Кытай]]га иэс биэрэри көҥүллээбиттэрэ. Бу сыл алтынньыгар сокуоҥҥа Сэбиэскэй Сойууһу киллэрбиттэрэ.

=== Муус устар ===
* [[Муус устар 3]] — [[Хайыһардааһын|Үһүс өрөспүүбүлүкэтэҕи хайыһарга күрэхтэһии]] «бүгүн эн хайыһардьыккын, онтон сарсын Сэбиэскэй Армия саллаатаҕын» диэн девизтээх ыытыллыбыт. Бүлүү, Горнай, Дьокуускай, Чурапчы, Хаҥалас, Таатта улуустара уонна киин куораттан икки хамаанда кыттыбыт. 10 км военизированнай сүүрүүгэ саха национальнай байыаннай оскуолатын курсаана Василий Брицкэй бастаабыт, иккискэ эмиэ бу оскуола младшай хамандыыра Федор Федоров тахсар. 20 км сиргэ Дьокуускайдааҕы маҥнайгы оскуола учуутала Н.Афанасьев, оттон 30 км кыайыылааҕынан эмиэ армеец Брицкэй тахсар.
* [[Муус устар 4]] — саха фольклорун чинчийээччи Г. М. Васильев Нам улууһугар тахсан 51 саастаах [[Сивцев Афанасий Егорович - Дьиибэ Бытык|Дьиибэ Бытык]] диэн олоҥхоһуттан билэр айымньыларын - үс олоҥхону уонна үс ырыаны - суруммут. Ол иһигэр, улахан олоҥхо — «Туналҕаннаах туус маҥан аттаах Тойон Доҕуһуол бухатыыр» (Булуҥ кырдьаҕас олоҥхоһутуттан Курутуу Баһылайтан истибит эбит), уһаттахха 4 чаастан уһуур обургу соҕус «Иирээннээх кутурааннаах Игирэ Хара» олоҥхо (Уус-Дьааҥы кырдьаҕас олоҥхоһутуттан Көҕүрүйэ Уоһуктан истибит) уонна бэйэтэ айбыт «Оҕо Одьунаас Бөҕө» диэн аныгылыы сир дойду былдьаһыытын туһунан олоҥхото. Ыллыыр ырыаларыгар, А. Е. Кулаковскай Булуҥҥа суруйбутуттан ааҕа олорорун истибититтэн — «Тилигирээмэ турбут ырыата» (Ойуун көрүүлэммит), Нам оройуонун Белоусов диэн улахан ырыаһытыттан истибит «Борокуот ырыата» уонна Хатырык нэһилиэгин олохтооҕуттан, Василий Поповтан истибит «Мачайар Баһылай» диэн ырыалардааҕа суруллубут.
* [[Муус устар 5]] — [[Германия]] уонна [[Италия]] сэриилэрэ [[Югославия]]ҕа уонна [[Греция]]ҕа саба түспүттэр.
* [[Муус устар 6]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: Нацистыы Германия [[Югославия]]ҕа уонна [[Греция]]ҕа байыаннай операциялары саҕалаабыт.
* [[Муус устар 13]] — [[ССРС]] уонна Япония саба түспэт туһунан сөбүлэҥҥэ илии баттаспыттар.
* [[Муус устар 14]] — Трахома диспансера [[Өрөспүүбүлүкэтээҕи харах балыыһата]] буолбут.
* [[Муус устар 15]] — Люфтваффе икки сүүс бомбардировщига Белфаст куораты (Британия) буомбалаабытын түмүгэр тыһыынча кэриҥэ киһи өлбүт.
* [[Муус устар 23]] — Аан дойду иккис сэриитэ: Греция бырабыыталыстыбата уонна хоруол Георг II ньиэмэс сэриилэрэ киириэхтэрин иннинэ Афина куораттан эвакуацияламмытар.

=== Ыам ыйа ===
* [[Ыам ыйын 6]] — [[Сталин Иосиф Виссарионович|Иосиф Сталин]] Совнарком бэрэстээтэлэ буолбут. 1930 сыллаахтан Рыков уһуллубутун кэннэ бу дуоһунаска Молотов олорбута, ол эрээри дойду дьиҥ салайааччыта син биир Сталин (баартыйа киин кэмитиэтин сэкирэтээрэ) этэ.
* [[Ыам ыйын 9]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: U-110 ньиэмэс подлодкатын Британия сэбилэниилээх күүстэрэ былдьаабыттар. Хараабылга Enigma диэн шифрдыыр аппараат баар этэ, ону кэлин криптографтар ньиэмэс салалтатын бирикээстэрин ааҕарга туһаммыттара.
* [[Ыам ыйын 17]] — 1934—1938 сыллардаахха Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун бэрэстээтэлинэн олорбут [[Габышев Александр Гаврилович|Александр Габышев]] суута буолбут. Троцкайы өйөөтө диэн буруйданан 8 сыл хаайыыга ыытыллыбыт. Ол эрээри 1942 сыллаахха [[ыам ыйын 21]] күнүгэр бириигэбэрэ хос көрүллэн ытарга ууруллубут. Кини  [[Марха улууһа|Марха улууһун]] [[Куочай |Куочай]] буолаһын Александровка сэлиэнньэтиттэн төрүттээҕэ.
* [[Ыам ыйын 25]] — ньиэмэс сэриилэрэ [[Ливия]]ҕэ киирбиттэр.

* [[Ыам ыйын 27]] — [[АХШ]] бэрэсидьиэнэ [[Франклин Делано Рузвельт|Франклин Д. Рузвельт]] дойдуга суһал быһыыны биллэрбит.
* [[Ыам ыйын 27]] — Хотугу [[Атлантика]]ҕа Британия хараабыллара «Бисмарк» диэн ньиэмэс икки саамай бөдөҥ линкордарыттан биирдэстэрин тимирдибиттэр. 2100 кэриҥэ киһи өлбүт.
* [[Ыам ыйын 30]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: Манолис Глезос уонна Апостолос Сантас Грецияҕа Акрополь үрдүттэн ньиэмэс былааҕын суулларбыттар.

=== Бэс ыйа ===
* [[Бэс ыйын 1]] — Иккис аан дойду сэриитэ: Крит иһин кыргыһыы [[Крит |Крит]] [[Германия]]ҕа бэриниитинэн түмүктэммит.
* [[Бэс ыйын 13]] — соторутааҕыта [[ССРС]]-ка киллэриллибит [[Латвия]]ҕа, [[Литва]]ҕа уонна [[Эстония]]ҕа 13-тэн 14-с чыыһыла түүнүгэр дьону бүтүн ыалынан [[Сибиир]]гэ күүс өттүнэн көһөрүү саҕаламмыт.
* [[Бэс ыйын 14]] — Бэс ыйдааҕы депортация: [[Сэбиэскэй Социалистыы Республикалар Сойуустара|ССРС-ка]] эстонецтары, латыштары уонна литовецтары бастакы көһөрүү, өлөрүү саҕаламмыт.
* [[Бэс ыйын 21]] — Үөһээ Бүлүү [[Нам нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)|Намыттан]] төрүттээх саха бастакы устуорук учуонайдарыттан биирдэстэрэ [[Романов Никон Семенович|Никон Романов]] Ленинградка хандьыдаат диссэртээссийэтин көмүскээбит, тиэмэтэ «Саха сиригэр XVIII үйэтээҕи дьаһаах». Сарсыныгар, биллэрин курдук, сэрии саҕаламмыта, учуонай бэйэтин баҕатынан аармыйаҕа барбыта, күһүн Колпино аттыгар дьоруойдуу өлбүтэ. 30-с сс. учууталлыы сылдьыбыта, киниэхэ элбэх Үөһээ Бүлүү биллиилээх дьоно үөрэммиттэрэ, холобур, саха норуодунай бэйиэтэ [[Бүөтүр Тобуруокап]].

* [[Бэс ыйын 22]] — Фашистыы [[Германия]] [[Сэбиэскэй Сойуус]]ка сэриинэн саба түспүт.
* [[Бэс ыйын 22]] — [[Львов]] аттынааҕы Скнилов байыаннай аэродромы сарсыарда 4 чааска буомбалааһыҥҥа связист [[Донской Феодосий Семенович|Феодосий Донской]] түбэспитэ. 1945 сыллаахха Рейхстаг эркинигэр хаалларбыт суруга хаартыскаҕа баар. Кэлин социолог учуонай буолбута.

* [[Бэс ыйын 24]] — [[Совинформбюро]] сэрии хаамыытын биллэрэр буолбут.
* [[Бэс ыйын 25]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: [[Сэбиэскэй Социалистыы Республикалар Сойуустара|Сэбиэскэй Сойуус]] уонна [[Финляндия]] ыккардыгар иккис сэрии саҕаламмыт. Финляндияны нацистыы [[Германия]] өйөөбүт.

* [[Бэс ыйын 27]] күнүгэр оҕо хаһыата «[[Бэлэм Буол|Бэлэм буол]]» бүтэһик 277-с нүөмэрин таһаарбыта. Манан хаһыат үлэтэ тохтообута. Эрэдээктэрэ [[Дьүөгэ Ааныстыырап]] ити кэнниттэн сэриигэ барбыта. Кыргыһыы хонуутугар 1944 сыллаахха өлбүтэ. «Бэлэм буол» хаһыат [[1959]] сыл [[тохсунньу 1]] күнүттэн хат тахсар буолбута.
* Бэс ыйын 27 — [[Венгрия]] ССРС-ка сэриини биллэрбит.

=== От ыйа ===
* [[От ыйын 6]] — Ньиэмэс аармыйата Смоленскай анныгар 16-с, 19-с уонна 20-с сэбиэскэй аармыйалары төгүрүктүүр кимэн киириитин саҕалаабыт. Бу кыргыһыы күһүҥҥэ диэри буолбута, төһө да төгүрүктээһиҥҥэ түбэһэн урусхалламмыттарын иһин, бу аармыйалар өстөөх Москубаҕа кимэн киириитини бытаардыбыттара.
* [[От ыйын 10]] — [[Аҕа дойду Улуу сэриитэ|Аҕа дойду Улуу сэриитигэр]] [[Смоленскай]]дааҕы кыргыһыы саҕаламмыт. Бу икки ый устата буолбут кыргыһыыга Кыһыл аармыйа элбэх сүтүктэммитэ, вермахт сэриилэрэ бөдөҥ ситиһиилэммиттэрэ. Ол эрээри ньиэмэстэр Москубаҕа кыайан тиийбэтэхтэрэ.
* [[От ыйын 13]] — [[Черногория]]ҕа дойдуну оккупациялаабыт итальянецтары утары өрө туруу саҕаламмыт. Үс нэдиэлэ иһигэр дойдуну барытын кэриэтэ хаппыт, ол эрээри өссө үс нэдиэлэннэн хам баттаммыт.
* [[От ыйын 19]] — [[Сталин Иосиф Виссарионович|Иосиф Сталин]] ССРС оборуонатын наркомунан анаммыт.
* [[От ыйын 25]] — [[Сунтаар нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)|Сунтаар]] сэлиэнньэтигэр призыв хамыыһыйата үлэлээбит, 1921-1923 сыллардаахха төрөөбүт 56 эр киһини аармыйаҕа сүүмэрдээбит. Бу сэриигэ барбыт бастакы хомуур этэ&lt;ref&gt;{{Ыстатыйа|заглавие=Сунтаарга бастакы хомуур|издание=Сунтаар сонуннара|автор=Аркадий Яковлев|ссылка=https://сунтаарсонуннара.рф/article/63261|тип=хаһыат|год=2022|месяц=07|число=02}}&lt;/ref&gt;.
* [[От ыйын 26]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: [[Дьоппуон]]нар [[Франция]] [[Индокитай]]ын оккупациялаабыттарын иһин [[АХШ]], [[Улуу Британия]] уонна [[Нидерланды]] дьоппуоннар бас билэр активтарын барыларын тоҥорбуттар уонна кинилэргэ ньиэп тиэрдиитин тохтоппуттар.
* [[От ыйын 31]] — Аан дойду Иккис сэриитэ: [[Смоленскайдааҕы кыргыһыы]] түмүгэр Германия 300 000 кэриҥэ сэбиэскэй саллааты билиэн ылбыт.

=== Атырдьах ыйа ===
* [[Атырдьах ыйын 5]] — 73 хонук устата барбыт [[Одесса]]ны көмүскээһин саҕаламмыт, атырдьах ыйын 5 күнүттэн [[алтынньы 16]] күнүгэр диэри.
* [[Атырдьах ыйын 10]] — бастакы хомуурга [[Таатта улууһа|Таатта оройуонуттан]] 140-ча киһи аармыйаҕа барбыт.
* [[Атырдьах ыйын 13]] — [[Румыния]] уонна [[Германия]] сэриилэрэ [[Одесса]] илин өттүттэн [[Хара байҕал]]га тахсыбыттар уонна куораты сиринэн төгүрүктээбиттэр.
* [[Атырдьах ыйын 15]] — [[Сангаар]] бөһүөлэгэ фроҥҥа бастакы дьонун атаарбыт&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=К.Н. Гурьев, В.Г. Слепцов|заглавие=История Сангар в датах и фактах|место=Якутск|издательство=Типография Департамента начального и среднего профессионального образования минобразования РС(Я)|год=2002|страницы=23|страниц=91|тираж=1000}}&lt;/ref&gt;
*  [[Атырдьах ыйын 16]] — &quot;Ни шагу назад&quot; диэн ааттаммыт 270 нүөмэрдээх омсолоох бирикээс тахсыбыт. Бу бирикээһинэн билиэҥҥэ түбэспит сэбиэскэй саллааттар бары таҥнарыахсытынан ааҕыллар буолбуттара. Кэлин ньиэмэс концлааҕырдарыттан босхолонон баран билиэҥҥэ түбэспиттэр аны сэбиэскэй лааҕырдарга ыытыллыбыттара, сорохтор ытыллыбыттара (холобур, генерааллар Качалов, Понеделин, Кириллов). Сталин өлбүтүн кэннэ бу дьон реабилитацияламмыттара.
* [[Атырдьах ыйын 17]] — ССРС-ка [[Польша]] гражданнарын амнистиялыыр туһунан уураах тахсыбыт. Көскө олорбут дьон ханна баҕарар олороллоро көҥүл буолбут (кыраныысса аттынааҕы оройуоннартан ураты).
* [[Атырдьах ыйын 24]] — [[Адольф Гитлер]] төбөлөрүнэн ыалдьар дьону уонна инбэлиитэри өлөртүүр Германия программатын дьон утарбытын иһин тохтоторго бирикээс таһаарар. Ол эрээри сэрии бүтүөр диэри ыарыһахтары өлөрүү тохтооботоҕо.
* [[Атырдьах ыйын 25]]
** [[Сэбиэскэй Социалистыы Республикалар Сойуустара|ССРС]] уонна Британия [[Ираан|Ирааҥҥа]] сэбилэниилээх күүстэрин киллэрбиттэр. Ираан улаханнык утарыласпатах. ССРС өттүттэн 50-ча саллаат өлбүтэ, сүүстэн тахса бааһырбыта биллэр. 27 чыыһылаҕа Ираан саҥа бырабыыталыстыбата аармыйатыгар утарсыыны тохтотор туһунан бирикээс биэрбит. Балаҕан ыйын ортотугар ССРС уонна Британия сэриилэрэ Тегераны кытта ылбыттара, ол эрээри Ираан сүбэрэнитиэтин улаханнык сарбыйбатахтара. Кырдьаҕас шах дуоһунаһыттан батыммыта, баһылыгынан кини уола буолбута. Бу дойду нөҥүө ленд-лиз техниката уонна табаардара сэрии бүтүөр диэри таһыллыбыттара (АХШ кылгас кэмҥэ дойдуга суоллары туппута). Ираан сэрии саҕаланыытыгар төһө да нейтралитет биллэрбитин үрдүнэн, Британияны абааһы көрөр буолан Германия диэки санаалааҕа, оттон бу оккупация түмүгэр экономиката бөҕөргөөн, сэриигэ кыайбыт дойдулар ахсааннарыгар киирэн, улаханнык барыһырбыта.
** Ньиэмэстэр Днепропетровскай куораты ылбыттар.

* [[Атырдьах ыйын 28]] — Кыһыл аармыйа бүтэһик чаастара [[Таллинн]] куораты [[Эстония историята|хаалларбыттар]], [[Эстония]]ны бүтүннүүтүн ньиэмэстэр оккупациялаабыттар.
* [[Атырдьах ыйын 29]] — Аан дойду иккис сэриитэ: ньиэмэстэр [[Эстония]] киин куоратын [[Таллинн]]ы ылбыттар.
* [[Атырдьах ыйын 31]] — [[Архангельскай]]га [[Улуу Британия|Британия]] бастакы байыаннай көмөтө кэлбит: &quot;Дервиш&quot; диэн ааттаммыт 7 хараабылтан турар конвой. Бу конвой хараабылларыгар каучук, бачыыҥка, хорҕолдьун, сиэрис таҥас уонна элбэх атын мал-сал, ону таһынан байыаннай техника (3 800 глубиннай буомба уонна магниттаах миинэ, 15 «Харрикейн» истребитель) баара. Бу уонна ол сыл Британияттан кэлбит атын көмө ССРС сэрии бастакы ыйдарыгар тулуйсарыгар улахан суолталаах буолбута, тоҕо диэтэххэ дойду Европатааҕы чааһын улахан аҥаара өстөөх анныгар киирбит буолан, собуоттара, аһа-таҥаһа суох хаалбыта.

=== Балаҕан ыйа ===
* [[Балаҕан ыйын 3]] — [[Повольжье ньиэмэстэрин өрөспүүбүлүкэлэрэ]] ыһыллыбыт, олохтоохторун көһөрбүттэр.
* [[Балаҕан ыйын 8]] — [[Үһүс рейх|Ниэмэс аармыйата]] [[Санкт-Петербург|Ленинграды]] соҕуруу өттүттэн төгүрүйбүт, блокада саҕаламмыт. Блокада кэмигэр Ленинград 3 мөл. кэриҥэ олохтооҕуттан 600 тыһыынчаттан 1.5 мөлүйүөҥҥэ диэри киһи хоргуйан өлбүт. Блокада 872 күнүнэн 1944 сыл тохсунньу 27 күнүгэр түмүктэммитэ.
* [[Балаҕан ыйын 12]] — [[Сталин Иосиф Виссарионович|И. Сталин]] чугуйан иһэр саллаатары ытыалаан тохтотор этэрээттэр (заградотряды) туһунан бирикээс таһаарар.

* [[Балаҕан ыйын 15]] — [[Германия]] сэриитэ [[Киев]] анныгар биэс сэбиэскэй аармыйаны төгүрүктээбит.

* [[Балаҕан ыйын 16]] — [[Винокуров Илья Егорович|Илья Винокуров]] Саха АССР обкуомун сэкиритээригэр уонна Совнаркомун бэрэстээтэлигэр анаммыт кистэлэҥ сапыыскатыгар хоргуйууну утары миэрэлэри ыларга ыҥырбыт. [[Куобах]] булдун көҥүллүүргэ, сайыҥҥы уонна муус аннынааҕы балыктааһыны тэрийэргэ, сүөһү иитиитигэр кииннэммит тобох (эт, ис, төбө), [[тар]] саппааһын оҥорорго, колхуостарга килиэп пуондаларын олохтуурга, тыа үлэһиттэригэр анаан ас (чэй, курууппа, мокоруон) пуондатын тэрийэргэ. Ол эрээри оччотооҕу кэлии салалта сапыыскаҕа болҕомто уурбатах, икки сыл иһигэр бу тыын боппуруос ханнык да мунньахха көрүллүбэтэх.

* [[Балаҕан ыйын 17]] — [[ССРС]]-ка гражданнары барыларын байыаннай дьыалаҕа булгуччулаахтык үөрэтии саҕаламмыт.
* Балаҕан ыйын 17 — Аан дойду иккис сэриитэ: сэбиэскэй сэриилэр Тегеран куоракка киирбиттэр (Британия уонна Сэбиэскэй Сойуус сэриилэрэ холбоһон [[Ираан]]ы ылбыттара).

* [[Балаҕан ыйын 19]] — Вермахт иккис тааҥка бөлөҕө бастакы тааҥка бөлөҕүн кытта Лохвицы аттыгар силбэспиттэр, түмүгэр ньиэмэстэр [[Киев]]кэ киирбиттэр.

* [[Балаҕан ыйын 29]] — АХШ, Британия уонна ССРС бэрэстэбиитэллэрин [[Бастакы Москубатааҕы кэмпириэнсийэ (1941)|Бастакы Москубатааҕы кэмпириэнсийэлэрэ]] саҕаламмыт. Сэбиэскэй Сойууска байыаннай көмө кээмэйэ чопчуламмыт. 

* [[Балаҕан ыйын 30]] — [[Москуба]] иһин кыргыһыы саҕаламмыт. [[Ньиэмэстэр]] «Тайфун» операция чэрчитинэн Москубаҕа кимэн киириини саҕалаабыттар.

=== Алтынньы ===
* [[Алтынньы 5]] — [[Марха (бөһүөлэк)|Марха]] эт туттарар сопхуоһун иһинэн үлэлиир толорута суох орто оскуола үөрэнээччилэрэ Көмүскэл пуондатыгар 1130 солкуобайдаах судаарыстыба иэс облигациятын туттарбыттар.
* [[Алтынньы 16]] — [[Москуба]]ҕа [[Германия|ньиэмэс]] аармыйата чугаһаабытыгар, үрдүкү салалта [[Самара|Куйбышев]] куоратыгар кистэлэҥ эвакуациятын кэнниттэн паника саҕаламмыт. Куоракка улахан аймалҕан, анархия буолбут, сүүһүнэн тыһыынча салайар үлэһит дьиэ кэргэттэрин кытары Москубаттан күрээбиттэр. Үс-түөрт хонугунан кытаанах миэрэлэр ылылланнар бэрээдэк олохтоммут, уулуссаҕа байыаннай уонна милиция патруллара тахсыбыттар.
* [[Алтынньы 19]] — Москубаҕа осада балаһыанньата биллэриллибит. Паниканы, анархияны, халабыры уонна маассабай дезетирдааһыны тохтотууга кытаанах миэрэлэр ылыныллыбыттар.
* [[Алтынньы 30]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ|Аан дойду иккис сэриитин]] кэмигэр [[АХШ]] бэрэсидьиэнэ [[Рузвельт, Франклин Делано|Франклин Делано Рузвельт]] [[Иккис аан дойду сэриитин кэминээҕи ленд-лиз сөбүлэҥэ|''ленд-лиз'']] быһыытынан кыттыгастыы дойдуларга 1 миллиард дуоллардаах көмө оҥорорго дьаһайбыт.

=== Сэтинньи ===
* [[Сэтинньи 7]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ|Иккис аан дойду сэриитэ]]: «Армения» диэн госпиталь хараабылы ньиэмэс сөмүөлүөттэрэ тимирдибиттэр. Кырыымтан эвакуацияланан испит 5000 кэриҥэ киһи өлбүт.
* [[Сэтинньи 7]] — [[Москуба]] кыргыһыытын кэмигэр Кыһыл болуоссакка [[Өктөөп өрөбөлүүссүйэтэ|Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин]] 24-с сылын бэлиэтиир байыаннай бараат буолбут. Бу бараат сэрии саамай ыарахан түгэнигэр [[Кыһыл Аармыйа]] уонна норуот сүргэлэрин көтөҕүүгэ улахан суолталаах буолбута.
* [[Сэтинньи 7]] — Дьокуускайга [[Саха сиринээҕи Нуучча тыйаатыра|Нуучча тыйаатырын]] саҥа дьиэтигэр олохтоох худуоһунньуктар быыстапкалара аһыллыбыт. Бу саҥа дьиэни тутар туһунан быһаарыы кулун тутарга ылыныллыбыта, икки этээстээх саҥа мас дьиэ сыл аҥаарын иһигэр тутуллан бүппүтэ. 
* [[Сэтинньи 10]] — Кыһыл аармыйа Тихвин аннынааҕы утары кимэн киириини саҕалаабыт.

* [[Сэтинньи 12]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: Москуба аттыгар ол сыл аан бастаан тымныйыы буолбут (−12° C), сылаас таҥаһа суох ньиэмэстэри утары Кыһыл аармыйа хайыһардаах чаастарын бырахпыттар.
* [[Сэтинньи 12]] — Аан дойду иккис сэриитэ: сэбиэскэй «Червона Украина» кириэйсэр [[Севастополь]] иһин кыргыһыы кэмигэр тимирбит.


* [[Сэтинньи 25]] — [[Финляндия]], [[Румыния]], [[Болгария]] уонна ньиэмэстэр оккупациялаабыт сирдэригэр баар дойдулар [[Хорватия]], [[Словакия]], [[Дания]] [[Коминтерн утары пакт]] диэн сөбүлэҥҥэ холбоспуттар. Маны таһынан сөбүлэҥҥэ [[Япония]] оккупациялаабыт [[Кытай]] сорҕото киирбитэ. Бу сөбүлэҥи бастаан Германия уонна Япония 1936 с. түһэрсэллэригэр Сэбиэскэй Сойууһу утары хайысхалаах этэ, ол иһин &quot;хомуньуус идеологията аан дойдуга тарҕаныытын хааччахтыырга&quot; диэн соруктааҕа, кэлин 1939 с. Германия уонна ССРС ыккардыларыгар атын сөбүлэҥ (Риббентроп-Молотов пакта) түһэрсиллибитин кэннэ, Британияны уонна атын арҕаа дойдулары утары хайысхалана сылдьыбыта.
* [[Сэтинньи 26]] — Вице-адмирал Тюити Нагумо хамаандалаах дьоппуон флотун эскадрата [[Курил арыылар|Курил арыыларын]] Хитокаппу (Касатка) хомотуттан [[Пёрл-Харбор]]га айанын саҕалаабыт.

=== Ахсынньы ===
* [[Ахсынньы 5]] — [[Аҕа дойду Улуу сэриитэ|Аҕа дойду Улуу сэриитин]] кэмигэр [[Москуба]] иһин кыргыһыыга [[Кыһыл Аармыйа]] ньиэмэстэри утары кимэн киириини саҕалаабыт.
** [[ССРС]]-тыын сэриилэһэртэн батымматахтарын иһин [[Улуу Британия|Британия]] Финляндияҕа, Венгрияҕа уонна Румынияҕа сэриини биллэрбит.
* [[Ахсынньы 7]] — [[Дьоппуон]] Императорскай флота [[АХШ]] Гавайитааҕы Перл-Харбор байыаннай баазатыгар соһуччу саба түспүт. Түмүгэр АХШ [[Чуумпу далай]]дааҕы флотуттан 4 линкор тимирдиллибит, өссө 4 линкор алдьаммыт, элбэх атын хараабыл кэккэттэн тахсыбыт. Ол эрэн сүрүн күүс — авианосецтар — бу кэмҥэ атын сиргэ баар буолан биэрбиттэр. Бу күн АХШ Дьоппуоҥҥа сэрии биллэрэн [[Аан дойду иккис сэриитэ|Аан дойду иккис сэриитигэр]] кыттыспыт.
* [[Ахсынньы 8]] — Перл-Харборга [[АХШ]] флотун урусхаллааһын сарсыныгар [[Дьоппуон]] сэриилэрэ [[Европа]] импиэрийэлэрин [[Азия]]тааҕы холуонньаларыгар биир бириэмэҕэ саба түспүттэр. Ол иһигэр [[Шанхай]]дааҕы дойдулар ардыларынааҕы олохсуйууга, [[Малайзия|Малайзияҕа]], [[Сингапур]]га, [[Гонконг|Гонкоҥҥа]], [[Таиланд|Таилаҥҥа]] уонна [[Филиппины]]га. Өссө биир нэдиэлэнэн [[Нидерланды|Голландия]] Ост-Ииндийэтигэр ([[Индонезия]]ҕа ) сэриинэн барбыттара. Түөрт сылынан [[Аан дойду иккис сэриитэ|Аан дойду иккис сэриитигэр]] Дьоппуон кыайтарбытын кэннэ колонизатордар ити дойдуларга төннө сатаабыттара да кыаллыбатаҕа.
* [[Ахсынньы 9]] — Елец уонна Венев куораттар ньиэмэстэртэн босхоломмуттар.
* [[Ахсынньы 11]] — [[Германия]] уонна [[Италия]] Америка Холбоһуктаах Штааттарыгар сэриини биллэрбиттэр. АХШ эмиэ сэриини биллэриинэн хоруйдаабыт.
** [[Польша]] Дьоппуон импиэрийэтигэр сэриини биллэрбит.
* [[Ахсынньы 12]] — Солнечногорскай уонна Сталиногорскай ньиэмэстэртэн босхоломмуттар.
* [[Ахсынньы 21]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ|Аан дойду иккис сэриитин]] кэмигэр [[Таиланд]] уонна [[Дьоппуон]] ыккардыларыгар кыттыгастыы пакт түһэрсиллибит.

* [[Ахсынньы 25]] — Керчь-Феодосия десаан эппэрээссийэтэ саҕаламмыт.
** [[Хоҥ Коҥ|Гонконг]] иһин кыргыһыы түмүктэммит, куораты дьоппуоннар оккупациялаабыттар.
* [[Ахсынньы 27]] — билиэнтэн босхоломмут Кыһыл Аармыйа сулууспалаахтарыгар анаан сүүмэрдиир лааҕырдары оҥорор, кинилэр истэриттэн үспүйүөннэри уонна дезертиирдэри булар туһунан  № 1069сс нүөмэрдээх ГКО уурааҕа тахсыбыт.
* [[Ахсынньы 29]] — [[Феодосия]] куоракка сэбиэскэй десант түһэриллибит.

== Төрөөбүттэр ==
* [[Прокопьев Прокопий Яковлевич|Прокопьев Прокопий Яковлевич (Чуукаар)]] — саха суруйааччыта, тылбаасчыт.

* [[Тохсунньу 5]] — [[Хаяо Миядзаки]] — [[дьоппуон]] аниме режиссёра, продюсер, сценарист, суруйааччы уонна мангака.

* [[Тохсунньу 12]] —  [[Кейметинов Василий Спиридонович - Баргачан|Кейметинов Василий Спиридонович — Баргачан]], эбээн поэта, суруйааччыта, тыл үөрэҕин билимнэрин кандидата.
* [[Олунньу 7]] — [[Кондрашова Галина Андреевна|Кондрашова-Доброскок Галина Андреевна]], А. С. Пушкин аатынан Государственнай Нуучча драматическай театрын артыыһа, СӨ норуодунай артыыһа.
* [[Олунньу 17]] — [[Томилова Раиса Ивановна]], Социалистическай Үлэ Геройа.
* [[Олунньу 16]] — [[Ким Чен Ир]] — 1994—2011 сылларга [[Хотугу Кэриэйэ]] басхана.
* [[Олунньу 27]] — [[Оконешникова Анастасия Петровна]], уйулҕа үөрэҕин билимнэрин доктора, Хотугу Илин Федеральнай Университет профессора.

* [[Кулун тутар 3]] — [[Айсен Дойду]] — бэйиэт, прозаик, драматург, киносценарист, Арассыыйа Суруйааччыларын сойууһун уонна Суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ, СӨ киинэ уһулааччыларын сойууһун чилиэнэ.
* [[Кулун тутар 4]] — Элгээйигэ [[Иванов Прокопий Семенович |Прокопий Иванов]] — зоотехник учуонай, СӨ хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ.
* [[Кулун тутар 6]] күнүгэр  [[Бүлүү улууһа|Бүлүү]] улууһун [[Кыргыдай|Кыргыдайыгар]] [[Алексеев Иван Егорович]] — Хомус Уйбаан, тыл үөрэҕин билимнэрин доктора, РФ уонна CӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, СГУ профессора.
* [[Кулун тутар 21]] — [[Григорьева Люлия Николаевна]], Саха Сирин ил уонна уобсастыба диэйэтэлэ.

* [[Муус устар 7]] — [[Федоров Афанасий Семенович]], РФ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, Саха АССР үтүөлээх артыыһа.
* [[Муус устар 27]] — саха кэпсээнньит суруйааччыта [[Титов Василий Николаевич|Василий Титов]], Үөһээ Бүлүү Мэйик нэһилиэгэр төрөөбүт.

* [[Ыам ыйын 6]] — [[Гаврильева Римма Семеновна|Римма Гаврильева]] (06.05.1941—15.07.2003) — саха былыргы таҥаһын чинчийбит устуоруйа билимин хандьыдаата.

* Бэс ыйа — [[Поликарпов Егор Михайлович]] — саха биллиилээх мелодиһа.

* [[Бэс ыйын 18]] — [[Платонов Юрий Егорович|Юрий Платонов]] — култуура үлэһитэ, ырыаһыт, уһуйааччы, РСФСР уонна Саха АССР үтүөлээх артыыстара, СӨ норуодунай артыыһа, Мэҥэ Хаҥалас уонна Уус Майа улуустарын Ытык киһилэрэ.
* [[Бэс ыйын 22]] — [[Павел Харитонов - Ойуку|Харитонов Павел Николаевич — Ойуку]], поэт, прозаик, литератураны ырытааччы.

* [[От ыйын 1]] — [[Попова Елизавета Степановна|Елизавета Попова]], хуор тэрийээччи, [[ССРС]] култууратын туйгуна
* [[От ыйын 6]] — [[Павлов Николай Афанасьевич|Николай Павлов]] — [[Саха живописецтара|саха живописеһа]], Саха Өрөспүүбүлүкэтин ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ, Саха хомсомуолун бириэмийэтин лауреата.

* [[Балаҕан ыйын 1]] — [[Аралбай, Кадим Абдулгалимович|Кадим Аралбай]] — [[Башкортостан]] норуодунай бэйиэтэ.

* [[Балаҕан ыйын 30]] — [[Мыреева Анастасия Никитична]], тыл үөрэҕин билимнэрин доктора.
* [[Алтынньы 28]] — [[Николаева Светлана Ефимовна|Светлана Николаева]] — 1986-1991 сылларга [[Саха АССР]] култууратын миниистирэ, СӨ народнай хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, СӨ социальнай сулууспатын туйгуна, [[Амма улууһун Ытык олохтоохторо|Амма улууһун Ытык олохтооҕо]].

* [[Сэтинньи 15]] — [[Гоголев Анатолий Игнатьевич]], этнограф, история билимнэрин доктора.
* [[Ахсынньы 29]] — Абый нэһилиэгин Муҥурдааҕар [[Соломов Николай Иванович|Николай Соломов]] — 1998 с. Ил Түмэн бэрэстэбиитэллэрин палаататын бэрэстээтэлэ, Арассыыйа Федеральнай Мунньаҕын Сүбэтигэр Саха Сириттэн чилиэнэ, 2003—2005 сс. — Ил Түмэн үһүс ыҥырыытын бэрэстээтэлэ.

== Өлбүттэр ==
* [[Ионова-Андросова Мария Николаевна]] (1864—1941), олоҥхоһут, ырыаһыт.
* [[Абрамов Николай Алексеевич]] — [[Кынат, олоҥхоһут,|Кынат]] (1868—1941), биллиилээх олоҥхоһут.

* [[Олунньу 11]] — [[Эмануил Ласкер]] (1868 төр.), ньиэмэс саахыматчыта уонна математига, саахымакка аан дойду иккис чөмпүйүөнэ (1894 сылтан 1921 сылга диэри).

* [[Атырдьах ыйын 7]] — [[Рабиндранат Тагор]] — [[Ииндийэ]] аатырбыт бэйиэтэ, ойуулааччыта, [[драма]]туура, [[суруйааччы]]та, [[үөрэҕирии]] үлэhитэ, түмэт реформатора, [[эргиэн]] салайааччыта уонна [[композитор]]а. Кини үлэлэрэ Бенгали литэрэтиирэтин уонна [[муусука|муусукатын]] [[XIX үйэ]] бүтүүтүгэр уонна [[XX үйэ]] саҥатыгар сайыннарбыттара. [[Азия]] бастакы [[Нобель бириэмийэтэ|Нобель лауреата]] буолар ([[1913]] с. [[Нобель литэрэтиирэҕэ бириэмийэтэ|Нобель литэрэтиирэҕэ бириэмийэтин]] ылбыта).

* [[Атырдьах ыйын 31]] — нуучча поэтессата Марина Цветаева
* [[Алтынньы 9]] — [[Романов Никон Семенович]], саха маҥнайгы учуонайдарыттан биирдэстэрэ.
* [[Алтынньы 14]] — [[Котельников Леонид Иванович|Леонид Котельников]] (1895 с.т.), [[Өлүөхүмэ улууһа|Өлүөхүмэ улууһуттан]] төрүттээх сэбиэскэй военачальник, генерал-майор, Аан дойду бастакы уонна иккис сэриилэрин кыттыылааҕа. Саха сириттэн РККА бастакы генерала. Москуба иһин кыргыһыыга өлбүтэ.

[[Категория:1941|*]]</text>
      <sha1>qvm85j5oto69sftvgc56g1mrrwvkl5p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Атырдьах ыйын 25</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7893</id>
    <revision>
      <id>430480</id>
      <parentid>383229</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T22:44:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Түбэлтэлэр */</comment>
      <origin>430480</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11911" sha1="smgur7zjrv0julginfg6sy63tzukzs7" xml:space="preserve">'''Атырдьах ыйын 25''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 237-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 238-c күнэ). Сыл бүтүө 128 күн баар.

== Бэлиэ күннэр ==
* {{Флагификация|Бразилия}} — Саллаат күнэ ({{lang-pt|Dia do Soldado}})
* {{Флагификация|Хотугу Кэриэйэ}} — Сонгун күнэ. Бу күн [[Ким Чен Ир]] 1960 сыллаахха оскуоланы бүтэрэн байыаннай суолга үктэммит. Сонгун диэн дойду бастаан байыаннайдары хааччыйыахтааҕын туһунан идеологията.
* {{Флагификация|Уругвай}} — [[Тутулуга суох буолуу күнэ (Уругвай)|Тутулуга суох буолуу күнэ]] (Бразилияттан, 1825)
* {{Флагификация|Франция}} — Босхолонуу күнэ (1944 сыллаахха Париж босхоломмут)

== Түбэлтэлэр ==
* [[1604]] — [[Лжедмитрий I]] поляк наемниктарын кытта Москубаҕа бохуотун саҕалаабыт.
* [[1609]] — [[Галилео Галилей]] бэйэтин бастакы телескобун [[Венеция]] салайааччыларыгар көрдөрбүт.
* [[1810]] — [[Англия]] атыыһыта Питер Дюранд аһылыгы ылтаһын бааҥкаҕа хаһаанар ньыманы патеннаабыт.
* [[1875]] — [[Англия]] моряга Мэтью Уэбб бастакынан Ла-Манш силбэһиитин харбаан туораабыт, бириэмэтэ — 21 чаас 45 мүнүүтэ.
* [[1912]] — [[Сахалар 1912 сыллааҕы Уобаластааҕы сийиэстэрэ|Сахалар Уобаластааҕы сийиэстэрэ]] саҕаламмыт, [[балаҕан ыйын 2]] күнүгэр түмүктэммит. Арамаанаптар динаастиялара ыраахтааҕылаабытын 300 сылыгар түбэһиннэрэн саха бас-көс дьоно мустан сийиэстээбиттэр. [[Санкт-Петербург]]ка дэлэгээссийэ ыытыытын, ону кытары Саха сирин олоҕун-дьаһаҕын, кыһалҕаларын ырыппыттар. Сийиэс бэрэстээтэлинэн [[Күлүмнүүр|Василий Никифоров — Күлүмнүүр]] талыллыбыт.
* [[1919]] — Аан дойдуга бастакы дойдулар ыккардыларынааҕы Лондон-Париж куруук көтөр сөмүлүөт сырыыта олохтоммут.
* [[1925]] — ''Тоҥус өрө туруутун'' кэмигэр [[Ньылхан|Ньылхаҥҥа]] олохтоохтор мунньахтара буолбут. Мунньахха ЦК РКП(б) уонна ВЦИК бэрэстэбиитэлэ [[Байкалов Карл Карлович|Карл Байкалов]] тыл эппит. ''Тоҥус национальнай управлениетын'' бэрэстээтэлэ Захаров бу управление боломуочуйатын устарын уонна сааны-саадаҕы [[Саха АССР]] бэрэстэбиитэлигэр туттарарын туһунан эппит. Бу мунньахха [[Байкалов Карл Карлович|Карл Байкалов]] урукку бастаанньаһыттарга амнистия биллэрбит.
* [[1930]] — [[Саха АССР]] Совнаркомун уурааҕынан [[Финансалар техникума|Дьокуускайдааҕы үп-харчы]] техникума аһыллыбыт. 1944 сыллаахха дылы үп-харчы уонна экэниэмикэ техникума диэн ааттаах эбит, 1944—1976 сс. — үп-харчы уонна кредит техникума, 1976—1993 сс. — үп-харчы, 1993 сылтан — «[[Дьокуускайдааҕы Үп-экэниэмикэ кэллиэһэ|И. И. Фадеев аатынан үп-экэниэмикэ кэллиэһэ]]».
* [[1940]] — Англия бомардировщиктара аан бастаан Берлини буомбалаабыттар.
* [[1941]]
** ССРС уонна Британия [[Ираан|Ирааҥҥа]] сэбилэниилээх күүстэрин киллэрбиттэр. Ираан улаханнык утарыласпатах. ССРС өттүттэн 50-ча саллаат өлбүтэ, сүүстэн тахса бааһырбыта биллэр. 27 чыыһылаҕа Ираан саҥа бырабыыталыстыбата аармыйатыгар утарсыыны тохтотор туһунан бирикээс биэрбит. Балаҕан ыйын ортотугар ССРС уонна Британия сэриилэрэ Тегераны кытта ылбыттара. Кырдьаҕас шах дуоһунаһыттан батыммыта, баһылыгынан кини уола буолбута. Бу дойду нөҥүө ленд-лиз техниката уонна табаардара сэрии бүтүөр диэри таһыллыбыттара (АХШ кылгас кэмҥэ дойдуга суоллары туппута). Ираан сэрии саҕаланыытыгар төһө да нейтралитет биллэрбитин үрдүнэн, Британияны абааһы көрөр буолан Германия диэки санаалааҕа, бу оккупация түмүгэр сэриигэ кыайбыт дойдулар ахсааннарыгар киирэн, улаханнык барыһырбыта.
** Ньиэмэстэр Днепропетровскай куораты ылбыттар.
* [[1944]] 
** [[Париж]] ньиэмэстэртэн босхоломмут.
** Берлиҥҥэ «Идель-Урал» легион подпольетын кыттыылаахтарын өлөрбүттэр, ол иһигэр Гайнан Курмашевы уонна [[Джалиль Муса|Муса Джалили]].
* [[1950]] — Японияҕа [[Акиро Куросава]] «Расемон» киинэтэ тахсыбыт. Аныгыскы сылыгар киинэ [[Венециятааҕы киинэ бэстибээлэ|Венециятааҕы киинэ бэстибээлигэр]] Сүрүн бирииһи ылбыта уонна айааччыларын аан дойдуга аатырдыбыта.
* [[1960]] 
**Римҥэ [[XVII Олимпиада]] саҕаламмыт.
**[[ССРС]] Кытай салайааччыьын [[Мао Цзэдун]]у догматизмҥа буруйдаабыт.
* [[1973]] — Бастакы томограф үлэлээбит.
* [[1990]] — Абхазия Үрдүкү Сэбиэтэ [[Абхазия]]ны [[Грузия]]ттан тутулуга суоҕун биллэрбит.
* [[1991]]
**[[Белоруссия]] тутулуга суоҕун биллэрбит.
**[[ССКП]] баайа-дуола Арасыыйа бас билиитинэн биллэриллибит.
* [[1995]] — Кириэмилгэ [[Николаев Михаил Ефимович|Михаил Николаев]] Борис Ельцинныын көрсөн алмаас бырамыысыланнаһын салгыы сайыннарыы туһунан кэпсэппит. Бу кэмҥэ дойдуга Чубайс уонна Сосковец салалталарынан бөдөҥ тэрилтэлэри атыылыыр (приватизация) залоговай аукционнар саҕаланан эрэллэрэ. Михаил Николаев АЛРОСА-ны приватизациялыыртан көмүскүүр соруктааҕа.
* [[2012]] — «Вояджер-1» космическэй хараабыл сулустар ыккардыларынааҕы космоска тахсыбыт бастакы киһи оҥоһуга буолбут.

== Төрөөбүттэр ==
* [[1530]] — [[Уордаах Уйбаан|Иван IV Васильевич Уордаах]] (1584 өлб.), бастакы нуучча ыраахтааҕыта (1547—1575 сылларга уонна 1576 сылтан).
* [[1911]] — [[Трофимова Варвара Петровна|Варвара Трофимова]] — Социалистыы Үлэ Дьоруойа, Бүлүү оройуонун «Дьокуускай» сопхуоһун ыанньыксыта. Дьиктитэ диэн Варвара Петровна 1932 сылтан баартыйалаах, салайар үлэҕэ үлэлээн баран бэйэтин баҕатынан 1946 сыллаахха тыа хаһаайыстыбатыгар көспүтэ уонна 20 сыл ыанньыксыттаабыта. Саха сиригэр биир бастакыннан биир ынахтан 3, онтон 3,5 тыһыынча киилэ үүтү ыыры ситиспитэ.
* [[1930]] — [[Данелия Георгий Николаевич|Георгий Данелия]] — [[ССРС норуодунай артыыһа]] (1989), киинэ режиссера, сценариһа.  «Золотой Овен» бириэмийэ лауреата ([[1994]]). ССРС Судаарыстыбаннай бириэмийэтин ([[1978]]), бырааттыы Васильевтар ааттарынан ([[1981]]), РСФСР Судаарыстыбаннай бириэмийэлэрин лауреаттара ([[1996]]).
* [[1973]] — [[Халбаакы]]га [[Николаева Альбина Михайловна|Альбина Николаева]] — саха тылын ойуулуур-дьүһүннүүр тылларын чинчийэр учуонай, филология билимин хандьыдаата.

== Өлбүттэр ==
* [[1900]] — [[Фридрих Ницше]] — [[Германия|ньиэмэс]] [[философия|бөлүһүөгэ]], иррационализмы уонна волюнтаризмы тутуһааччы, бэйиэт.
* [[1921]] — [[Короленко Владимир Галактионович|Владимир Короленко]] — нуучча суруйааччыта, [[Амма улууһа|Аммаҕа]] көскө ыытыллыбыт, онно оскуола тэрийэн оҕолору үөрэппит уонна саха олоҕор сыһыаннаах хас да кэпсээн суруйбут киһи.
* [[1930]] — [[Алексеев Иннокентий Егорович|Кеша Алексеев]] — Гражданскай сэрии дьоруойа. [[1922]] сыллаахха Чурапчы, Амма, Никольскай, Төхтүр, Покровскай сэриилэригэр аатыран, Кыһыл Знамя уордьанынан наҕараадаламмыта.
* [[1938]] — [[Донской Семен Николаевич (иккис)|Семен Донской (иккис)]] — саха судаарыстыбаннай уонна уопсастыбаннай диэйэтэлэ, доруобуйа харыстабылын бастакы наркома, сахалыы бастакы учебниктар ааптардара.
* [[1944]] — [[Муса Джалиль]] — [[Татаардар|татаар]] бэйиэтэ, Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа.
* [[2012]] — [[Нил Армстронг]] — [[Ый]] ньууругар бастакынан үктэммит астронавт.


{{ыйдар}}

[[Категория:Атырдьах ыйын 25]]</text>
      <sha1>smgur7zjrv0julginfg6sy63tzukzs7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>430481</id>
      <parentid>430480</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T22:45:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Түбэлтэлэр */</comment>
      <origin>430481</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12020" sha1="n5n2lddgfsz09e2q1n4pbgdzwwnh8ao" xml:space="preserve">'''Атырдьах ыйын 25''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 237-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 238-c күнэ). Сыл бүтүө 128 күн баар.

== Бэлиэ күннэр ==
* {{Флагификация|Бразилия}} — Саллаат күнэ ({{lang-pt|Dia do Soldado}})
* {{Флагификация|Хотугу Кэриэйэ}} — Сонгун күнэ. Бу күн [[Ким Чен Ир]] 1960 сыллаахха оскуоланы бүтэрэн байыаннай суолга үктэммит. Сонгун диэн дойду бастаан байыаннайдары хааччыйыахтааҕын туһунан идеологията.
* {{Флагификация|Уругвай}} — [[Тутулуга суох буолуу күнэ (Уругвай)|Тутулуга суох буолуу күнэ]] (Бразилияттан, 1825)
* {{Флагификация|Франция}} — Босхолонуу күнэ (1944 сыллаахха Париж босхоломмут)

== Түбэлтэлэр ==
* [[1604]] — [[Лжедмитрий I]] поляк наемниктарын кытта Москубаҕа бохуотун саҕалаабыт.
* [[1609]] — [[Галилео Галилей]] бэйэтин бастакы телескобун [[Венеция]] салайааччыларыгар көрдөрбүт.
* [[1810]] — [[Англия]] атыыһыта Питер Дюранд аһылыгы ылтаһын бааҥкаҕа хаһаанар ньыманы патеннаабыт.
* [[1875]] — [[Англия]] моряга Мэтью Уэбб бастакынан Ла-Манш силбэһиитин харбаан туораабыт, бириэмэтэ — 21 чаас 45 мүнүүтэ.
* [[1912]] — [[Сахалар 1912 сыллааҕы Уобаластааҕы сийиэстэрэ|Сахалар Уобаластааҕы сийиэстэрэ]] саҕаламмыт, [[балаҕан ыйын 2]] күнүгэр түмүктэммит. Арамаанаптар динаастиялара ыраахтааҕылаабытын 300 сылыгар түбэһиннэрэн саха бас-көс дьоно мустан сийиэстээбиттэр. [[Санкт-Петербург]]ка дэлэгээссийэ ыытыытын, ону кытары Саха сирин олоҕун-дьаһаҕын, кыһалҕаларын ырыппыттар. Сийиэс бэрэстээтэлинэн [[Күлүмнүүр|Василий Никифоров — Күлүмнүүр]] талыллыбыт.
* [[1919]] — Аан дойдуга бастакы дойдулар ыккардыларынааҕы Лондон-Париж куруук көтөр сөмүлүөт сырыыта олохтоммут.
* [[1925]] — ''Тоҥус өрө туруутун'' кэмигэр [[Ньылхан|Ньылхаҥҥа]] олохтоохтор мунньахтара буолбут. Мунньахха ЦК РКП(б) уонна ВЦИК бэрэстэбиитэлэ [[Байкалов Карл Карлович|Карл Байкалов]] тыл эппит. ''Тоҥус национальнай управлениетын'' бэрэстээтэлэ Захаров бу управление боломуочуйатын устарын уонна сааны-саадаҕы [[Саха АССР]] бэрэстэбиитэлигэр туттарарын туһунан эппит. Бу мунньахха [[Байкалов Карл Карлович|Карл Байкалов]] урукку бастаанньаһыттарга амнистия биллэрбит.
* [[1930]] — [[Саха АССР]] Совнаркомун уурааҕынан [[Финансалар техникума|Дьокуускайдааҕы үп-харчы]] техникума аһыллыбыт. 1944 сыллаахха дылы үп-харчы уонна экэниэмикэ техникума диэн ааттаах эбит, 1944—1976 сс. — үп-харчы уонна кредит техникума, 1976—1993 сс. — үп-харчы, 1993 сылтан — «[[Дьокуускайдааҕы Үп-экэниэмикэ кэллиэһэ|И. И. Фадеев аатынан үп-экэниэмикэ кэллиэһэ]]».
* [[1940]] — Англия бомардировщиктара аан бастаан Берлини буомбалаабыттар.
* [[1941]]
** ССРС уонна Британия [[Ираан|Ирааҥҥа]] сэбилэниилээх күүстэрин киллэрбиттэр. Ираан улаханнык утарыласпатах. ССРС өттүттэн 50-ча саллаат өлбүтэ, сүүстэн тахса бааһырбыта биллэр. 27 чыыһылаҕа Ираан саҥа бырабыыталыстыбата аармыйатыгар утарсыыны тохтотор туһунан бирикээс биэрбит. Балаҕан ыйын ортотугар ССРС уонна Британия сэриилэрэ Тегераны кытта ылбыттара, ол эрээри Ираан сүбэрэнитиэтин улаханнык сарбыйбатахтара. Кырдьаҕас шах дуоһунаһыттан батыммыта, баһылыгынан кини уола буолбута. Бу дойду нөҥүө ленд-лиз техниката уонна табаардара сэрии бүтүөр диэри таһыллыбыттара (АХШ кылгас кэмҥэ дойдуга суоллары туппута). Ираан сэрии саҕаланыытыгар төһө да нейтралитет биллэрбитин үрдүнэн, Британияны абааһы көрөр буолан Германия диэки санаалааҕа, бу оккупация түмүгэр сэриигэ кыайбыт дойдулар ахсааннарыгар киирэн, улаханнык барыһырбыта.
** Ньиэмэстэр Днепропетровскай куораты ылбыттар.
* [[1944]] 
** [[Париж]] ньиэмэстэртэн босхоломмут.
** Берлиҥҥэ «Идель-Урал» легион подпольетын кыттыылаахтарын өлөрбүттэр, ол иһигэр Гайнан Курмашевы уонна [[Джалиль Муса|Муса Джалили]].
* [[1950]] — Японияҕа [[Акиро Куросава]] «Расемон» киинэтэ тахсыбыт. Аныгыскы сылыгар киинэ [[Венециятааҕы киинэ бэстибээлэ|Венециятааҕы киинэ бэстибээлигэр]] Сүрүн бирииһи ылбыта уонна айааччыларын аан дойдуга аатырдыбыта.
* [[1960]] 
**Римҥэ [[XVII Олимпиада]] саҕаламмыт.
**[[ССРС]] Кытай салайааччыьын [[Мао Цзэдун]]у догматизмҥа буруйдаабыт.
* [[1973]] — Бастакы томограф үлэлээбит.
* [[1990]] — Абхазия Үрдүкү Сэбиэтэ [[Абхазия]]ны [[Грузия]]ттан тутулуга суоҕун биллэрбит.
* [[1991]]
**[[Белоруссия]] тутулуга суоҕун биллэрбит.
**[[ССКП]] баайа-дуола Арасыыйа бас билиитинэн биллэриллибит.
* [[1995]] — Кириэмилгэ [[Николаев Михаил Ефимович|Михаил Николаев]] Борис Ельцинныын көрсөн алмаас бырамыысыланнаһын салгыы сайыннарыы туһунан кэпсэппит. Бу кэмҥэ дойдуга Чубайс уонна Сосковец салалталарынан бөдөҥ тэрилтэлэри атыылыыр (приватизация) залоговай аукционнар саҕаланан эрэллэрэ. Михаил Николаев АЛРОСА-ны приватизациялыыртан көмүскүүр соруктааҕа.
* [[2012]] — «Вояджер-1» космическэй хараабыл сулустар ыккардыларынааҕы космоска тахсыбыт бастакы киһи оҥоһуга буолбут.

== Төрөөбүттэр ==
* [[1530]] — [[Уордаах Уйбаан|Иван IV Васильевич Уордаах]] (1584 өлб.), бастакы нуучча ыраахтааҕыта (1547—1575 сылларга уонна 1576 сылтан).
* [[1911]] — [[Трофимова Варвара Петровна|Варвара Трофимова]] — Социалистыы Үлэ Дьоруойа, Бүлүү оройуонун «Дьокуускай» сопхуоһун ыанньыксыта. Дьиктитэ диэн Варвара Петровна 1932 сылтан баартыйалаах, салайар үлэҕэ үлэлээн баран бэйэтин баҕатынан 1946 сыллаахха тыа хаһаайыстыбатыгар көспүтэ уонна 20 сыл ыанньыксыттаабыта. Саха сиригэр биир бастакыннан биир ынахтан 3, онтон 3,5 тыһыынча киилэ үүтү ыыры ситиспитэ.
* [[1930]] — [[Данелия Георгий Николаевич|Георгий Данелия]] — [[ССРС норуодунай артыыһа]] (1989), киинэ режиссера, сценариһа.  «Золотой Овен» бириэмийэ лауреата ([[1994]]). ССРС Судаарыстыбаннай бириэмийэтин ([[1978]]), бырааттыы Васильевтар ааттарынан ([[1981]]), РСФСР Судаарыстыбаннай бириэмийэлэрин лауреаттара ([[1996]]).
* [[1973]] — [[Халбаакы]]га [[Николаева Альбина Михайловна|Альбина Николаева]] — саха тылын ойуулуур-дьүһүннүүр тылларын чинчийэр учуонай, филология билимин хандьыдаата.

== Өлбүттэр ==
* [[1900]] — [[Фридрих Ницше]] — [[Германия|ньиэмэс]] [[философия|бөлүһүөгэ]], иррационализмы уонна волюнтаризмы тутуһааччы, бэйиэт.
* [[1921]] — [[Короленко Владимир Галактионович|Владимир Короленко]] — нуучча суруйааччыта, [[Амма улууһа|Аммаҕа]] көскө ыытыллыбыт, онно оскуола тэрийэн оҕолору үөрэппит уонна саха олоҕор сыһыаннаах хас да кэпсээн суруйбут киһи.
* [[1930]] — [[Алексеев Иннокентий Егорович|Кеша Алексеев]] — Гражданскай сэрии дьоруойа. [[1922]] сыллаахха Чурапчы, Амма, Никольскай, Төхтүр, Покровскай сэриилэригэр аатыран, Кыһыл Знамя уордьанынан наҕараадаламмыта.
* [[1938]] — [[Донской Семен Николаевич (иккис)|Семен Донской (иккис)]] — саха судаарыстыбаннай уонна уопсастыбаннай диэйэтэлэ, доруобуйа харыстабылын бастакы наркома, сахалыы бастакы учебниктар ааптардара.
* [[1944]] — [[Муса Джалиль]] — [[Татаардар|татаар]] бэйиэтэ, Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа.
* [[2012]] — [[Нил Армстронг]] — [[Ый]] ньууругар бастакынан үктэммит астронавт.


{{ыйдар}}

[[Категория:Атырдьах ыйын 25]]</text>
      <sha1>n5n2lddgfsz09e2q1n4pbgdzwwnh8ao</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>430482</id>
      <parentid>430481</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T22:46:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Түбэлтэлэр */</comment>
      <origin>430482</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12063" sha1="7k1taakv6pmap28frr3l1f0w3fz7cfn" xml:space="preserve">'''Атырдьах ыйын 25''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 237-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 238-c күнэ). Сыл бүтүө 128 күн баар.

== Бэлиэ күннэр ==
* {{Флагификация|Бразилия}} — Саллаат күнэ ({{lang-pt|Dia do Soldado}})
* {{Флагификация|Хотугу Кэриэйэ}} — Сонгун күнэ. Бу күн [[Ким Чен Ир]] 1960 сыллаахха оскуоланы бүтэрэн байыаннай суолга үктэммит. Сонгун диэн дойду бастаан байыаннайдары хааччыйыахтааҕын туһунан идеологията.
* {{Флагификация|Уругвай}} — [[Тутулуга суох буолуу күнэ (Уругвай)|Тутулуга суох буолуу күнэ]] (Бразилияттан, 1825)
* {{Флагификация|Франция}} — Босхолонуу күнэ (1944 сыллаахха Париж босхоломмут)

== Түбэлтэлэр ==
* [[1604]] — [[Лжедмитрий I]] поляк наемниктарын кытта Москубаҕа бохуотун саҕалаабыт.
* [[1609]] — [[Галилео Галилей]] бэйэтин бастакы телескобун [[Венеция]] салайааччыларыгар көрдөрбүт.
* [[1810]] — [[Англия]] атыыһыта Питер Дюранд аһылыгы ылтаһын бааҥкаҕа хаһаанар ньыманы патеннаабыт.
* [[1875]] — [[Англия]] моряга Мэтью Уэбб бастакынан Ла-Манш силбэһиитин харбаан туораабыт, бириэмэтэ — 21 чаас 45 мүнүүтэ.
* [[1912]] — [[Сахалар 1912 сыллааҕы Уобаластааҕы сийиэстэрэ|Сахалар Уобаластааҕы сийиэстэрэ]] саҕаламмыт, [[балаҕан ыйын 2]] күнүгэр түмүктэммит. Арамаанаптар динаастиялара ыраахтааҕылаабытын 300 сылыгар түбэһиннэрэн саха бас-көс дьоно мустан сийиэстээбиттэр. [[Санкт-Петербург]]ка дэлэгээссийэ ыытыытын, ону кытары Саха сирин олоҕун-дьаһаҕын, кыһалҕаларын ырыппыттар. Сийиэс бэрэстээтэлинэн [[Күлүмнүүр|Василий Никифоров — Күлүмнүүр]] талыллыбыт.
* [[1919]] — Аан дойдуга бастакы дойдулар ыккардыларынааҕы Лондон-Париж куруук көтөр сөмүлүөт сырыыта олохтоммут.
* [[1925]] — ''Тоҥус өрө туруутун'' кэмигэр [[Ньылхан|Ньылхаҥҥа]] олохтоохтор мунньахтара буолбут. Мунньахха ЦК РКП(б) уонна ВЦИК бэрэстэбиитэлэ [[Байкалов Карл Карлович|Карл Байкалов]] тыл эппит. ''Тоҥус национальнай управлениетын'' бэрэстээтэлэ Захаров бу управление боломуочуйатын устарын уонна сааны-саадаҕы [[Саха АССР]] бэрэстэбиитэлигэр туттарарын туһунан эппит. Бу мунньахха [[Байкалов Карл Карлович|Карл Байкалов]] урукку бастаанньаһыттарга амнистия биллэрбит.
* [[1930]] — [[Саха АССР]] Совнаркомун уурааҕынан [[Финансалар техникума|Дьокуускайдааҕы үп-харчы]] техникума аһыллыбыт. 1944 сыллаахха дылы үп-харчы уонна экэниэмикэ техникума диэн ааттаах эбит, 1944—1976 сс. — үп-харчы уонна кредит техникума, 1976—1993 сс. — үп-харчы, 1993 сылтан — «[[Дьокуускайдааҕы Үп-экэниэмикэ кэллиэһэ|И. И. Фадеев аатынан үп-экэниэмикэ кэллиэһэ]]».
* [[1940]] — Англия бомардировщиктара аан бастаан Берлини буомбалаабыттар.
* [[1941]]
** ССРС уонна Британия [[Ираан|Ирааҥҥа]] сэбилэниилээх күүстэрин киллэрбиттэр. Ираан улаханнык утарыласпатах. ССРС өттүттэн 50-ча саллаат өлбүтэ, сүүстэн тахса бааһырбыта биллэр. 27 чыыһылаҕа Ираан саҥа бырабыыталыстыбата аармыйатыгар утарсыыны тохтотор туһунан бирикээс биэрбит. Балаҕан ыйын ортотугар ССРС уонна Британия сэриилэрэ Тегераны кытта ылбыттара, ол эрээри Ираан сүбэрэнитиэтин улаханнык сарбыйбатахтара. Кырдьаҕас шах дуоһунаһыттан батыммыта, баһылыгынан кини уола буолбута. Бу дойду нөҥүө ленд-лиз техниката уонна табаардара сэрии бүтүөр диэри таһыллыбыттара (АХШ кылгас кэмҥэ дойдуга суоллары туппута). Ираан сэрии саҕаланыытыгар төһө да нейтралитет биллэрбитин үрдүнэн, Британияны абааһы көрөр буолан Германия диэки санаалааҕа, бу оккупация түмүгэр экономиката бөҕөргөөн, сэриигэ кыайбыт дойдулар ахсааннарыгар киирэн, улаханнык барыһырбыта.
** Ньиэмэстэр Днепропетровскай куораты ылбыттар.
* [[1944]] 
** [[Париж]] ньиэмэстэртэн босхоломмут.
** Берлиҥҥэ «Идель-Урал» легион подпольетын кыттыылаахтарын өлөрбүттэр, ол иһигэр Гайнан Курмашевы уонна [[Джалиль Муса|Муса Джалили]].
* [[1950]] — Японияҕа [[Акиро Куросава]] «Расемон» киинэтэ тахсыбыт. Аныгыскы сылыгар киинэ [[Венециятааҕы киинэ бэстибээлэ|Венециятааҕы киинэ бэстибээлигэр]] Сүрүн бирииһи ылбыта уонна айааччыларын аан дойдуга аатырдыбыта.
* [[1960]] 
**Римҥэ [[XVII Олимпиада]] саҕаламмыт.
**[[ССРС]] Кытай салайааччыьын [[Мао Цзэдун]]у догматизмҥа буруйдаабыт.
* [[1973]] — Бастакы томограф үлэлээбит.
* [[1990]] — Абхазия Үрдүкү Сэбиэтэ [[Абхазия]]ны [[Грузия]]ттан тутулуга суоҕун биллэрбит.
* [[1991]]
**[[Белоруссия]] тутулуга суоҕун биллэрбит.
**[[ССКП]] баайа-дуола Арасыыйа бас билиитинэн биллэриллибит.
* [[1995]] — Кириэмилгэ [[Николаев Михаил Ефимович|Михаил Николаев]] Борис Ельцинныын көрсөн алмаас бырамыысыланнаһын салгыы сайыннарыы туһунан кэпсэппит. Бу кэмҥэ дойдуга Чубайс уонна Сосковец салалталарынан бөдөҥ тэрилтэлэри атыылыыр (приватизация) залоговай аукционнар саҕаланан эрэллэрэ. Михаил Николаев АЛРОСА-ны приватизациялыыртан көмүскүүр соруктааҕа.
* [[2012]] — «Вояджер-1» космическэй хараабыл сулустар ыккардыларынааҕы космоска тахсыбыт бастакы киһи оҥоһуга буолбут.

== Төрөөбүттэр ==
* [[1530]] — [[Уордаах Уйбаан|Иван IV Васильевич Уордаах]] (1584 өлб.), бастакы нуучча ыраахтааҕыта (1547—1575 сылларга уонна 1576 сылтан).
* [[1911]] — [[Трофимова Варвара Петровна|Варвара Трофимова]] — Социалистыы Үлэ Дьоруойа, Бүлүү оройуонун «Дьокуускай» сопхуоһун ыанньыксыта. Дьиктитэ диэн Варвара Петровна 1932 сылтан баартыйалаах, салайар үлэҕэ үлэлээн баран бэйэтин баҕатынан 1946 сыллаахха тыа хаһаайыстыбатыгар көспүтэ уонна 20 сыл ыанньыксыттаабыта. Саха сиригэр биир бастакыннан биир ынахтан 3, онтон 3,5 тыһыынча киилэ үүтү ыыры ситиспитэ.
* [[1930]] — [[Данелия Георгий Николаевич|Георгий Данелия]] — [[ССРС норуодунай артыыһа]] (1989), киинэ режиссера, сценариһа.  «Золотой Овен» бириэмийэ лауреата ([[1994]]). ССРС Судаарыстыбаннай бириэмийэтин ([[1978]]), бырааттыы Васильевтар ааттарынан ([[1981]]), РСФСР Судаарыстыбаннай бириэмийэлэрин лауреаттара ([[1996]]).
* [[1973]] — [[Халбаакы]]га [[Николаева Альбина Михайловна|Альбина Николаева]] — саха тылын ойуулуур-дьүһүннүүр тылларын чинчийэр учуонай, филология билимин хандьыдаата.

== Өлбүттэр ==
* [[1900]] — [[Фридрих Ницше]] — [[Германия|ньиэмэс]] [[философия|бөлүһүөгэ]], иррационализмы уонна волюнтаризмы тутуһааччы, бэйиэт.
* [[1921]] — [[Короленко Владимир Галактионович|Владимир Короленко]] — нуучча суруйааччыта, [[Амма улууһа|Аммаҕа]] көскө ыытыллыбыт, онно оскуола тэрийэн оҕолору үөрэппит уонна саха олоҕор сыһыаннаах хас да кэпсээн суруйбут киһи.
* [[1930]] — [[Алексеев Иннокентий Егорович|Кеша Алексеев]] — Гражданскай сэрии дьоруойа. [[1922]] сыллаахха Чурапчы, Амма, Никольскай, Төхтүр, Покровскай сэриилэригэр аатыран, Кыһыл Знамя уордьанынан наҕараадаламмыта.
* [[1938]] — [[Донской Семен Николаевич (иккис)|Семен Донской (иккис)]] — саха судаарыстыбаннай уонна уопсастыбаннай диэйэтэлэ, доруобуйа харыстабылын бастакы наркома, сахалыы бастакы учебниктар ааптардара.
* [[1944]] — [[Муса Джалиль]] — [[Татаардар|татаар]] бэйиэтэ, Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа.
* [[2012]] — [[Нил Армстронг]] — [[Ый]] ньууругар бастакынан үктэммит астронавт.


{{ыйдар}}

[[Категория:Атырдьах ыйын 25]]</text>
      <sha1>7k1taakv6pmap28frr3l1f0w3fz7cfn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>430483</id>
      <parentid>430482</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T22:48:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Түбэлтэлэр */</comment>
      <origin>430483</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12074" sha1="fppdap4wphht82b7o05m2mxgb9s66nc" xml:space="preserve">'''Атырдьах ыйын 25''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 237-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 238-c күнэ). Сыл бүтүө 128 күн баар.

== Бэлиэ күннэр ==
* {{Флагификация|Бразилия}} — Саллаат күнэ ({{lang-pt|Dia do Soldado}})
* {{Флагификация|Хотугу Кэриэйэ}} — Сонгун күнэ. Бу күн [[Ким Чен Ир]] 1960 сыллаахха оскуоланы бүтэрэн байыаннай суолга үктэммит. Сонгун диэн дойду бастаан байыаннайдары хааччыйыахтааҕын туһунан идеологията.
* {{Флагификация|Уругвай}} — [[Тутулуга суох буолуу күнэ (Уругвай)|Тутулуга суох буолуу күнэ]] (Бразилияттан, 1825)
* {{Флагификация|Франция}} — Босхолонуу күнэ (1944 сыллаахха Париж босхоломмут)

== Түбэлтэлэр ==
* [[1604]] — [[Лжедмитрий I]] поляк наемниктарын кытта Москубаҕа бохуотун саҕалаабыт.
* [[1609]] — [[Галилео Галилей]] бэйэтин бастакы телескобун [[Венеция]] салайааччыларыгар көрдөрбүт.
* [[1810]] — [[Англия]] атыыһыта Питер Дюранд аһылыгы ылтаһын бааҥкаҕа хаһаанар ньыманы патеннаабыт.
* [[1875]] — [[Англия]] моряга Мэтью Уэбб бастакынан Ла-Манш силбэһиитин харбаан туораабыт, бириэмэтэ — 21 чаас 45 мүнүүтэ.
* [[1912]] — [[Сахалар 1912 сыллааҕы Уобаластааҕы сийиэстэрэ|Сахалар Уобаластааҕы сийиэстэрэ]] саҕаламмыт, [[балаҕан ыйын 2]] күнүгэр түмүктэммит. Арамаанаптар динаастиялара ыраахтааҕылаабытын 300 сылыгар түбэһиннэрэн саха бас-көс дьоно мустан сийиэстээбиттэр. [[Санкт-Петербург]]ка дэлэгээссийэ ыытыытын, ону кытары Саха сирин олоҕун-дьаһаҕын, кыһалҕаларын ырыппыттар. Сийиэс бэрэстээтэлинэн [[Күлүмнүүр|Василий Никифоров — Күлүмнүүр]] талыллыбыт.
* [[1919]] — Аан дойдуга бастакы дойдулар ыккардыларынааҕы Лондон-Париж куруук көтөр сөмүлүөт сырыыта олохтоммут.
* [[1925]] — ''Тоҥус өрө туруутун'' кэмигэр [[Ньылхан|Ньылхаҥҥа]] олохтоохтор мунньахтара буолбут. Мунньахха ЦК РКП(б) уонна ВЦИК бэрэстэбиитэлэ [[Байкалов Карл Карлович|Карл Байкалов]] тыл эппит. ''Тоҥус национальнай управлениетын'' бэрэстээтэлэ Захаров бу управление боломуочуйатын устарын уонна сааны-саадаҕы [[Саха АССР]] бэрэстэбиитэлигэр туттарарын туһунан эппит. Бу мунньахха [[Байкалов Карл Карлович|Карл Байкалов]] урукку бастаанньаһыттарга амнистия биллэрбит.
* [[1930]] — [[Саха АССР]] Совнаркомун уурааҕынан [[Финансалар техникума|Дьокуускайдааҕы үп-харчы]] техникума аһыллыбыт. 1944 сыллаахха дылы үп-харчы уонна экэниэмикэ техникума диэн ааттаах эбит, 1944—1976 сс. — үп-харчы уонна кредит техникума, 1976—1993 сс. — үп-харчы, 1993 сылтан — «[[Дьокуускайдааҕы Үп-экэниэмикэ кэллиэһэ|И. И. Фадеев аатынан үп-экэниэмикэ кэллиэһэ]]».
* [[1940]] — Англия бомардировщиктара аан бастаан Берлини буомбалаабыттар.
* [[1941]]
** ССРС уонна Британия [[Ираан|Ирааҥҥа]] сэбилэниилээх күүстэрин киллэрбиттэр. Ираан улаханнык утарыласпатах. ССРС өттүттэн 50-ча саллаат өлбүтэ, сүүстэн тахса бааһырбыта биллэр. 27 чыыһылаҕа Ираан саҥа бырабыыталыстыбата аармыйатыгар утарсыыны тохтотор туһунан бирикээс биэрбит. Балаҕан ыйын ортотугар ССРС уонна Британия сэриилэрэ Тегераны кытта ылбыттара, ол эрээри Ираан сүбэрэнитиэтин улаханнык сарбыйбатахтара. Кырдьаҕас шах дуоһунаһыттан батыммыта, баһылыгынан кини уола буолбута. Бу дойду нөҥүө ленд-лиз техниката уонна табаардара сэрии бүтүөр диэри таһыллыбыттара (АХШ кылгас кэмҥэ дойдуга суоллары туппута). Ираан сэрии саҕаланыытыгар төһө да нейтралитет биллэрбитин үрдүнэн, Британияны абааһы көрөр буолан Германия диэки санаалааҕа, оттон бу оккупация түмүгэр экономиката бөҕөргөөн, сэриигэ кыайбыт дойдулар ахсааннарыгар киирэн, улаханнык барыһырбыта.
** Ньиэмэстэр Днепропетровскай куораты ылбыттар.
* [[1944]] 
** [[Париж]] ньиэмэстэртэн босхоломмут.
** Берлиҥҥэ «Идель-Урал» легион подпольетын кыттыылаахтарын өлөрбүттэр, ол иһигэр Гайнан Курмашевы уонна [[Джалиль Муса|Муса Джалили]].
* [[1950]] — Японияҕа [[Акиро Куросава]] «Расемон» киинэтэ тахсыбыт. Аныгыскы сылыгар киинэ [[Венециятааҕы киинэ бэстибээлэ|Венециятааҕы киинэ бэстибээлигэр]] Сүрүн бирииһи ылбыта уонна айааччыларын аан дойдуга аатырдыбыта.
* [[1960]] 
**Римҥэ [[XVII Олимпиада]] саҕаламмыт.
**[[ССРС]] Кытай салайааччыьын [[Мао Цзэдун]]у догматизмҥа буруйдаабыт.
* [[1973]] — Бастакы томограф үлэлээбит.
* [[1990]] — Абхазия Үрдүкү Сэбиэтэ [[Абхазия]]ны [[Грузия]]ттан тутулуга суоҕун биллэрбит.
* [[1991]]
**[[Белоруссия]] тутулуга суоҕун биллэрбит.
**[[ССКП]] баайа-дуола Арасыыйа бас билиитинэн биллэриллибит.
* [[1995]] — Кириэмилгэ [[Николаев Михаил Ефимович|Михаил Николаев]] Борис Ельцинныын көрсөн алмаас бырамыысыланнаһын салгыы сайыннарыы туһунан кэпсэппит. Бу кэмҥэ дойдуга Чубайс уонна Сосковец салалталарынан бөдөҥ тэрилтэлэри атыылыыр (приватизация) залоговай аукционнар саҕаланан эрэллэрэ. Михаил Николаев АЛРОСА-ны приватизациялыыртан көмүскүүр соруктааҕа.
* [[2012]] — «Вояджер-1» космическэй хараабыл сулустар ыккардыларынааҕы космоска тахсыбыт бастакы киһи оҥоһуга буолбут.

== Төрөөбүттэр ==
* [[1530]] — [[Уордаах Уйбаан|Иван IV Васильевич Уордаах]] (1584 өлб.), бастакы нуучча ыраахтааҕыта (1547—1575 сылларга уонна 1576 сылтан).
* [[1911]] — [[Трофимова Варвара Петровна|Варвара Трофимова]] — Социалистыы Үлэ Дьоруойа, Бүлүү оройуонун «Дьокуускай» сопхуоһун ыанньыксыта. Дьиктитэ диэн Варвара Петровна 1932 сылтан баартыйалаах, салайар үлэҕэ үлэлээн баран бэйэтин баҕатынан 1946 сыллаахха тыа хаһаайыстыбатыгар көспүтэ уонна 20 сыл ыанньыксыттаабыта. Саха сиригэр биир бастакыннан биир ынахтан 3, онтон 3,5 тыһыынча киилэ үүтү ыыры ситиспитэ.
* [[1930]] — [[Данелия Георгий Николаевич|Георгий Данелия]] — [[ССРС норуодунай артыыһа]] (1989), киинэ режиссера, сценариһа.  «Золотой Овен» бириэмийэ лауреата ([[1994]]). ССРС Судаарыстыбаннай бириэмийэтин ([[1978]]), бырааттыы Васильевтар ааттарынан ([[1981]]), РСФСР Судаарыстыбаннай бириэмийэлэрин лауреаттара ([[1996]]).
* [[1973]] — [[Халбаакы]]га [[Николаева Альбина Михайловна|Альбина Николаева]] — саха тылын ойуулуур-дьүһүннүүр тылларын чинчийэр учуонай, филология билимин хандьыдаата.

== Өлбүттэр ==
* [[1900]] — [[Фридрих Ницше]] — [[Германия|ньиэмэс]] [[философия|бөлүһүөгэ]], иррационализмы уонна волюнтаризмы тутуһааччы, бэйиэт.
* [[1921]] — [[Короленко Владимир Галактионович|Владимир Короленко]] — нуучча суруйааччыта, [[Амма улууһа|Аммаҕа]] көскө ыытыллыбыт, онно оскуола тэрийэн оҕолору үөрэппит уонна саха олоҕор сыһыаннаах хас да кэпсээн суруйбут киһи.
* [[1930]] — [[Алексеев Иннокентий Егорович|Кеша Алексеев]] — Гражданскай сэрии дьоруойа. [[1922]] сыллаахха Чурапчы, Амма, Никольскай, Төхтүр, Покровскай сэриилэригэр аатыран, Кыһыл Знамя уордьанынан наҕараадаламмыта.
* [[1938]] — [[Донской Семен Николаевич (иккис)|Семен Донской (иккис)]] — саха судаарыстыбаннай уонна уопсастыбаннай диэйэтэлэ, доруобуйа харыстабылын бастакы наркома, сахалыы бастакы учебниктар ааптардара.
* [[1944]] — [[Муса Джалиль]] — [[Татаардар|татаар]] бэйиэтэ, Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа.
* [[2012]] — [[Нил Армстронг]] — [[Ый]] ньууругар бастакынан үктэммит астронавт.


{{ыйдар}}

[[Категория:Атырдьах ыйын 25]]</text>
      <sha1>fppdap4wphht82b7o05m2mxgb9s66nc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Real McCoy</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23431</id>
    <revision>
      <id>430486</id>
      <parentid>404952</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T00:26:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>20075</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>430486</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14223" sha1="ob6tivj3k4cvdv5uqg12mrkmpah1oxx" xml:space="preserve">{{Infobox musical artist
| name                = Real McCoy
| image               = 
| caption             = 
| image_size          = 250
| background          = group_or_band
| alias               = 
| origin              = [[Berlin]], [[Germany]]
| instrument          = 
| genre               = [[House music|House]]&lt;br/&gt;[[Hi-NRG]]&lt;br/&gt;[[Eurodance]]
| occupation          = 
| years_active        = 1989–bügün
| label               = Phears Music/SME Records&lt;br&gt;Arista/BMG Records
| associated_acts     = 
| website                 = www.realmccoy.de
| current_members     = Olaf Jeglitza&lt;br/&gt;Debbie Butts&lt;br/&gt;Gemma Sampson
}}
[[File:Frank Hassas and Juergen Wind.jpg|alt=|thumb|250x250px|Frank Hassas &amp; Juergen Wind]]

'''Real McCoy''', bastaky áta '''M.C. Sar &amp; the Real McCoy''' — germán [[Eurodance]]-grúppa. Kiniler '90 syllardáqqa &quot;Another Night&quot; ônna &quot;Run Away&quot; dên single'larynan án-doÿduga átyrbyttara.

== Biographyÿa ==
=== Ongohullú ===
{{ambox
 |type=notice
 |text='''Bu razdel össö surullan büte ilik'''
 |text-small=Bu razdely suruÿan bêrenngin baraÿëkka kömölöhœqqün sin.
 }}
=== Another Night ===
{{ambox
 |type=notice
 |text='''Bu razdel össö surullan büte ilik'''
 |text-small=Bu razdely suruÿan bêrenngin baraÿëkka kömölöhœqqün sin.
 }}
=== One More Time ===
{{ambox
 |type=notice
 |text='''Bu razdel össö surullan büte ilik'''
 |text-small=Bu razdely suruÿan bêrenngin baraÿëkka kömölöhœqqün sin.
 }}
=== Araqsan baran ===
{{ambox
 |type=notice
 |text='''Bu razdel össö surullan büte ilik'''
 |text-small=Bu razdely suruÿan bêrenngin baraÿëkka kömölöhœqqün sin.
 }}

== Grúppa kyttáccylara ==
* Olaf &quot;O-Jay&quot; Jeglitza - vokál (1989-bügün)
* Shampro - (1990-1992)
* Patricia &quot;Patzy&quot; Petersen - &quot;On The Move&quot; albom'nga soroq yrëlarga &amp; &quot;No Showbo&quot; single'ga vokál. 1993. syltan méne fonogrammannan yllýr. (1990-1996)
* Yvonne &quot;Sunday&quot; Parker - &quot;On The Move&quot; albom'nga soroq yrëlarga &amp; &quot;Don't Stop&quot; single'ga vokál. (1990-1991)
* Karin Kasar - &quot;Another Night&quot; (uncredited) albom'nga yrëtygar barytygar vokál. (1992-1994)
* Vanessa Mason - vokál (1994-1998)
* Lisa Cork - vokál (1997-1998)
* Gabriele Koopmans - vokál (1999-2000)
* Ginger Maria Kamphuis - vokál (1999-2000)
* Jason Ammon - vokál (1999-2000)
* Debbie Butts - vokál (2009-bügün)
* Gemma Sampson - vokál (2009-bügün)

== Prodüserdar ==
* Olaf &quot;O-Jay&quot; Jeglitza
* Frank &quot;Quickmix&quot; Hassas
* Berman Brothers (producers)
* David Brunner
* Juergen Wind
* Douglas Carr
* Per Adebratt
* Tommy Ekman
* Billy Steinberg
* Rick Nowels
* Shep Pettibone
* Tony Moran
* Brent Argovitz

== Diskographyÿa ==
=== Albom'nar ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! rowspan=&quot;2&quot;| Syl
! rowspan=&quot;2&quot;| Albom tuhunan
! colspan=&quot;3&quot;| Chart'targa pik pozitziÿa
! rowspan=&quot;2&quot;| Sertifikatziÿalar
|- style=font-size:smaller;
!width=30| &lt;small&gt;[[UK Albums Chart|UK]]&lt;br&gt;&lt;ref name=&quot;British Hit Singles &amp; Albums&quot;&gt;{{cite book| first= David| last= Roberts| year= 2006| title= British Hit Singles &amp; Albums| edition= 19th| publisher= Guinness World Records Limited | location= London| isbn= 1-904994-10-5| page= 452}}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
!width=30| &lt;small&gt;[[АХШ|Q.S.]]&lt;/small&gt;
!width=30| &lt;small&gt;[[Аустралиа|AUS]]&lt;br&gt;&lt;ref name=&quot;Australian-charts&quot;&gt;[http://www.australian-charts.com/showitem.asp?key=8962&amp;cat=a &quot;Real McCoy - Australian chart history&quot;]. ''Australian-charts.com''. Retrieved 24 May 2009.&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
|-
|rowspan=&quot;1&quot;|1990
|align=&quot;left&quot;| '''''On the Move!'''''
*Taqsybyt: 1990
*Label: Galaxis
*Formattar: CD, Kasseta, Vinyl
| —
| —
| —
|align=left|
|-
|rowspan=&quot;1&quot;|1994
|align=&quot;left&quot;| '''''Space Invaders'''''
*Taqsybyt: 1994 Atyrjaq yÿyn 24
*Label: Hansis
*Formattar: CD, Kasseta, Vinyl
| —
| —
| —
|align=left|
|-
|rowspan=&quot;1&quot;|1995
|align=&quot;left&quot;| '''''Another Night'''''
*Taqsybyt: 1995 Kulun tutar 14
*Label: [[Arista Records]]
*Formattar: CD, Kasseta 
| 6
| 13
| 6
|align=left|
*[[Music Canada|CAN]]: Platinum&lt;ref&gt;[http://www.musiccanada.com/GPSearchResult.aspx?st=&amp;ica=False&amp;sa=real%20mccoy&amp;sl=&amp;smt=0&amp;sat=-1&amp;ssb=Artist Music Canada: Certifications] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120225041920/http://www.musiccanada.com/GPSearchResult.aspx?st= |date=2012-02-25 }}&lt;/ref&gt;
|-
|rowspan=&quot;1&quot;|1997
|align=&quot;left&quot;| '''''One More Time'''''
*Taqsybyt: 1997
*Label: BMG
*Formattar: CD, Kasseta, Vinyl
| —
| 79
| —
|align=left|
|-
|align=&quot;center&quot; colspan=&quot;15&quot; style=&quot;font-size:8pt&quot;| &quot;—&quot; bôllaghyna chart'ka kírbeteq ebeter taqsybataq.
|}

=== Single'lar ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! rowspan=&quot;2&quot;| Syl
! rowspan=&quot;2&quot;| Single
! colspan=&quot;12&quot;| Chart'targa pik pozitziÿa
! rowspan=&quot;2&quot;| Sertifikatziÿalar
! rowspan=&quot;2&quot;| Albom
|- style=&quot;font-size:smaller;&quot;
! width=&quot;35&quot;| AUS&lt;br&gt;&lt;ref name=&quot;Australian-charts&quot;/&gt;
! width=&quot;35&quot;| AUT&lt;br&gt;&lt;ref name=&quot;lescharts&quot;/&gt;
! width=&quot;35&quot;| FRA&lt;br&gt;&lt;ref name=&quot;lescharts&quot;&gt; Lescharts.com [http://lescharts.com/showinterpret.asp?interpret=Real+McCoy International peak positions]&lt;/ref&gt;
! width=&quot;35&quot;| GER&lt;br&gt;&lt;ref name=&quot;lescharts&quot;/&gt;
! width=&quot;35&quot;| IRL&lt;br&gt;&lt;ref&gt;[http://www.irishcharts.ie/search/placement Search for Ireland peak position] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151107043329/http://www.irishcharts.ie/search/placement |date=2015-11-07 }}&lt;/ref&gt;
! width=&quot;35&quot;| NED&lt;br&gt;&lt;ref name=&quot;lescharts&quot;/&gt;
! width=&quot;35&quot;| NZ&lt;br&gt;&lt;ref name=&quot;lescharts&quot;/&gt;
! width=&quot;35&quot;| SUI&lt;br&gt;&lt;ref name=&quot;lescharts&quot;/&gt;
! width=&quot;35&quot;| SWE&lt;br&gt;&lt;ref name=&quot;lescharts&quot;/&gt;
! width=&quot;35&quot;| UK&lt;br&gt;&lt;ref name=&quot;British Hit Singles &amp; Albums&quot;/&gt;
! width=&quot;35&quot;| U.S.&lt;br&gt;&lt;ref&gt;[http://www.billboard.com/artist/the-real-mccoy/37065#/artist/the-real-mccoy/chart-history/37065 Billboard Hot 100 peaks]&lt;/ref&gt;
! width=&quot;35&quot;| U.S.&lt;br&gt;Dance&lt;br&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20121025083208/http://www.billboard.com/bbcom/retrieve_chart_history.do?model.vnuArtistId=37065&amp;model.vnuAlbumId=257578 Chart Listing of the Real McCoy singles on USA Billboard Charts]&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|1989
|align=&quot;center&quot;|&quot;[[Pump Up the Jam]]&quot;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|16
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|100
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|
|align=&quot;left&quot; rowspan=&quot;4&quot;| ''On the Move!''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;|1990
|align=&quot;center&quot;|&quot;[[It's on You]]&quot;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|4
|align=&quot;center&quot;|8
|align=&quot;center&quot;|11
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|3
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|8
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|
*[[Syndicat National de l'Édition Phonographique|FRA]]: Silver&lt;ref&gt;French certifications + sales &lt;small&gt;See: &quot;Les Ventes&quot; =&gt; &quot;Toutes les certifications depuis 1973&quot; =&gt; &quot;MC SAR &amp; REAL McCoy&quot;&lt;/small&gt; [http://www.infodisc.fr/S_Certif.php Infodisc.fr] (Retrieved January 12, 2009)&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|&quot;Don't Stop&quot;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|19
|align=&quot;center&quot;|41
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|18
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|
|-
|align=&quot;center&quot;|&quot;Make a Move&quot;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|29
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|1992
|align=&quot;center&quot;|&quot;Let's Talk About Love&quot;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|
|align=&quot;left&quot; rowspan=&quot;2&quot;| Singles only
|-
|align=&quot;center&quot;|&quot;No Showbo&quot;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|
|-
|align=&quot;center&quot;|1993
|align=&quot;center&quot;|&quot;[[Another Night (song)|Another Night]]&quot;
|align=&quot;center&quot;|1
|align=&quot;center&quot;|30
|align=&quot;center&quot;|20
|align=&quot;center&quot;|18
|align=&quot;center&quot;|6
|align=&quot;center&quot;|13
|align=&quot;center&quot;|16
|align=&quot;center&quot;|42
|align=&quot;center&quot;|22
|align=&quot;center&quot;|2
|align=&quot;center&quot;|3
|align=&quot;center&quot;|1
|
*[[British Phonographic Industry|UK]]: Silver&lt;ref&gt;[http://www.bpi.co.uk/certifiedawards/search.aspx UK certification] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171006162141/https://www.bpi.co.uk/certifiedawards/search.aspx |date=2017-10-06 }}&lt;/ref&gt;
*[[RIAA|US]]: Platinum
|align=&quot;left&quot; rowspan=&quot;6&quot;| ''Another Night''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|1994
|align=&quot;center&quot;|&quot;Automatic Lover (Call for Love)&quot;
|align=&quot;center&quot;|18
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|38
|align=&quot;center&quot;|20
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|44
|align=&quot;center&quot;|32
|align=&quot;center&quot;|19
|align=&quot;center&quot;|58
|align=&quot;center&quot;|52
|align=&quot;center&quot;|3
|
|-
|align=&quot;center&quot;|&quot;[[Run Away (Real McCoy song)|Run Away]]&quot;
|align=&quot;center&quot;|4
|align=&quot;center&quot;|24
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|22
|align=&quot;center&quot;|5
|align=&quot;center&quot;|38
|align=&quot;center&quot;|6
|align=&quot;center&quot;|25
|align=&quot;center&quot;|11
|align=&quot;center&quot;|6
|align=&quot;center&quot;|3
|align=&quot;center&quot;|3
|
*[[RIAA|US]]: Gold
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;|1995
|align=&quot;center&quot;|&quot;Love and Devotion&quot;
|align=&quot;center&quot;|7
|align=&quot;center&quot;|16
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|37
|align=&quot;center&quot;|16
|align=&quot;center&quot;|26
|align=&quot;center&quot;|28
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|16
|align=&quot;center&quot;|11
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|
|-
|align=&quot;center&quot;|&quot;[[Come and Get Your Love#Real McCoy version|Come and Get Your Love]]&quot;
|align=&quot;center&quot;|18
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|53
|align=&quot;center&quot;|22
|align=&quot;center&quot;|37
|align=&quot;center&quot;|8
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|19
|align=&quot;center&quot;|19
|align=&quot;center&quot;|1
|
|-
|align=&quot;center&quot;|&quot;Sleeping with an Angel/Ooh Boy&quot;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|19
|
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;|1997
|align=&quot;center&quot;|&quot;One More Time&quot;
|align=&quot;center&quot;|3
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|85
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|81
|align=&quot;center&quot;|27
|align=&quot;center&quot;|14
|
*[[Australian Recording Industry Association|AUS]]: Platinum&lt;ref&gt;[http://www.aria.com.au/pages/aria-charts-accreditations-singles-1997.htm Australian certification]&lt;/ref&gt;
|align=&quot;left&quot; rowspan=&quot;3&quot;| ''One More Time''
|-
|align=&quot;center&quot;|&quot;I Wanna Come (With You)&quot;
|align=&quot;center&quot;|82
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|
|-
|align=&quot;center&quot;|&quot;(If You're Not in It for Love) I'm Outta Here&quot;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|
|-
|align=&quot;center&quot;|1998
|align=&quot;center&quot;|&quot;Pump Up the Jam '98&quot;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|
| align=&quot;left&quot; rowspan=&quot;4&quot;| Singles only
|-
|align=&quot;center&quot;|1999
|align=&quot;center&quot;|&quot;It's on You '99&quot;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|
|-
|align=&quot;center&quot;|2000
|align=&quot;center&quot;|&quot;Hey Now&quot;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|
|-
|align=&quot;center&quot;|2007
|align=&quot;center&quot;|&quot;People Are Still Having Sex&quot;&lt;ref&gt;[http://dispatch.opac.d-nb.de/DB=2.1/SET=2/TTL=2/SHW?FRST=1 Registration of &quot;People are still having sex&quot; (Real McCoy)] in the catalog of the national German Music Archive&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|align=&quot;center&quot;|&amp;mdash;
|
|-
| align=&quot;center&quot; colspan=&quot;18&quot; style=&quot;font-size:8pt&quot;| &quot;—&quot; chart'ka taghyspataq release'tar
|-
|}

=== Sigeler ===
* [http://www.danceartistinfo.com/realmc.htm Real McCoy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030204053720/http://www.danceartistinfo.com/realmc.htm |date=2003-02-04 }} &quot;Dance Artist Info&quot; saÿttan sireÿ
* [http://www.discogs.com/artist/Real+McCoy List of releases] [[Discogs]] database'ttan
* [http://www.realmccoy.de/ All about the recording artist Real McCoy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190911095329/http://realmccoy.de/ |date=2019-09-11 }} Ofitzial saÿttara

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

{{Song-stub}}
{{rq|translate}}

[[Категория:Германия]]
[[Категория:Музыканнар]]</text>
      <sha1>ob6tivj3k4cvdv5uqg12mrkmpah1oxx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кыпшактар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45781</id>
    <revision>
      <id>430487</id>
      <parentid>425717</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T04:43:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>20075</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>430487</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9163" sha1="htqn8raprnmacp0ct5u6xt714xtz7m3" xml:space="preserve">'''Кыпшактар''' ({{Lang-kk|Қыпшақ}}) — былыргы кыпчаактартан ордон хаалбыт, билигин [[казахтар]] Орто жустарыгын састаабыгар киирсэр түүр тыллаах биис уустара. Кинилэр [[Алтаай уонна Саян хайалаах систиэмэлэрэ|Алтаай]] хайаларыттан [[Дунай]] өрүскэ диэри тарҕанан олорбуттара.

== Территориялара ==
Күн бүгүн кыпшактар [[Казахстан]] өрөсүүлүкэтин Костанайскай, Кызылординскай, Павлодарскай, [[Караҕанды улууhа|Карагандинскай]], Акмолинскай, Хотугу Казахтанскай уонна Туркестаннааҕы уобаластарыгар олороллор. Ону таһынан кыпшактар билигин [[Дагестаан|Дагестан]] өрөспүүбүлүкэтигэр ([[Ноҕайдар|ногайдар]] оройуоннарыгар), [[Омскай уобалас|Омской уобаласка]] уонна [[Алтай кыраайа|Алтаай кыраайыгар]] [[Арассыыйа]] састаабыгар олороллор.

== Устуоруйаларыттан ==
Кипчактар (кыпчактар) [[Алтаай уонна Саян хайалаах систиэмэлэрэ|Алтаайга]] Зайсан күөлүттэн саҕалаан [[Дунаай]] өрүс (XI—XII үү.) кытылларыгар тиийэ киэҥ куоҥ сирдэргэ тарҕанан, бытанан олорбуттара. Кэдиҥҥи кэмнэргэ кинилэр ( XV ү. кэннэ), сүрүннээн, билиҥҥи [[Казахстан]] киин сирдэригэр, Сырдарья соҕурууҥҥу кытылларыгар, Тобор кытылларыгар көһөн олохсуйбуттара. [[Казахтар]] омук быһыытынан атахтарыгар турууларыгар, үөскээн тахсыыларыгар кырата суох оруоллаахтар. Ыраахтааҕы кэминээҕи биэрэпистэр көрдөрөллөрүнэн, кыпшактар оччолорго Казахстаҥҥа Кустанайскам, Перовскай, Павлодарскай, уонна Омскай уездтарга олорбуттар. Кинилэр кыргыһыыга киириэх иннинэ, үөрүүлээх күннэргэ  — «Ойбас» диэн ураатыыллара. Абулхаир ханствотыттан тымыр сыдьаан тардан тахсыбыт дьон. Казах ханствота атаҕар туруутугар акылаат уурсубуттара. 

== Ахсааннара ==
[[1899]] - [[1912]] сыллардаахха ыытыллыбыт тыа хаһаайыстыбатын биэрэбиһигэр көстөрүнэн, кыпшактар ахсааннара 169 тыһ. киһи эбит. Ол иһигэр Кустанай уеһыгар 47 тыһ киһи (казах нэһилиэнньэтин 41 %),  Омскай уеһыгар 10,7 тыһ киһи (28 %), Павлодарскай уеска — 14,8 тыһ. (10,3 %), Акмолинскайга — 10,9 тыһ. (6,6 %), Перовскайга — 32,9 тыһ. (22,5 %), Тургайскай — 42, 9 (46 %). [[Арассыыйа]] импиэрийэтигэр кыпшактар казах уопсай ахсааныгар 4,5 % ылаллара.{{Col-begin}}{{col-2}}
# [[Кара кыпшак]]
## ''[[карабалык (род)]]''
## ''[[торы-кыпшак]]''
## ''[[Узын (казахский род)|узун]]''
## ''[[бултын]]''
## ''[[колденен (род)]]''
{{col-2}}
# ''[[сары кыпшак]]''
# ''[[кулан кыпшак]]''
# ''[[китай кыпшак]]''

== Бэрэстэбиитэллэрэ ==
* [[Кобланды Токтарбайулы]] — [[кара-кыпшак]] (легендарный предок)
{{Col-begin}}{{col-3}}
;Узын:
* [[Амангельды Иманов]] — [[узын-кыпшак]]&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;http://lenta.inform.kz/ru/iman-batyr-dulatuly_a2288772 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200629220538/https://lenta.inform.kz/ru/iman-batyr-dulatuly_a2288772 |date=2020-06-29 }}&lt;/ref&gt;
* [[Мунайтпасов, Хаджимукан]] — [[узын-кыпшак]]
* [[Балгожа Жанбуршин|Балгожа би]]&lt;ref&gt;https://www.inform.kz/ru/balgozha-bi_a2224206 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200629232042/https://www.inform.kz/ru/balgozha-bi_a2224206 |date=2020-06-29 }}&lt;/ref&gt; — [[узын-кыпшак]]
* [[Балгожин, Шабден Абдилгапарович]] — [[узын-кыпшак]]&lt;ref&gt;[https://stud.kz/referat/show/3748 Ыбырай Алтынсарин еңбектеріндегі әр түрлі жастағы адамдарға білім беру мен тәрбие мәселелері | Скачать Реферат&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;
* [[Ибрай Алтынсарин]] — [[узын-кыпшак]]
* [[Хакимжанова, Мариям|Хакимжанова Мариам]] — [[узын-кыпшак]]&lt;ref&gt;[http://emirsaba.org/menshik-iesi-ahmet-bajtrsinov-atindafi-v2.html?page=4 Сахнаға алып шығу үшін дайындығына қанша — Меншік иесі: Ахмет Байтұрсынов атындағы&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190813065811/http://emirsaba.org/menshik-iesi-ahmet-bajtrsinov-atindafi-v2.html?page=4 |date=2019-08-13 }}&lt;/ref&gt;
* [[Иман Дулатулы]] — [[узын-кыпшак]]&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;
{{col-3}}
;Торы:
* [[Мустафа Шокай]] — шашты, [[торы-кыпшак]]&lt;ref&gt;[https://qazaqtimes.com/article/8537 Мұстафа Шоқайды қазақ халқы ғана емес бүкіл түркі дүниесі, әлем елдері құрметтейді&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200630082404/https://qazaqtimes.com/article/8537 |date=2020-06-30 }}&lt;/ref&gt;
* [[Мухтар Шаханов]] — [[торы-кыпшак]]
* [[Иманжусуп Кутпанулы]] — [[торы-кыпшак]]&lt;ref&gt;[http://meirgul.blogspot.com/2010/06/blog-post.html Cахара саңлақтары: Иманжүсіп Құтпанұлы&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.astana-akshamy.kz/ajtuly-er-imanzhusip/ Айтулы ер Иманжүсіп — Астана Ақшамы&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181214161133/http://www.astana-akshamy.kz/ajtuly-er-imanzhusip/ |date=2018-12-14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.akalam.kz/kk/lyrics/3767 Алтын қалам конкурсының сайты&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181222043009/http://akalam.kz/kk/lyrics/3767 |date=2018-12-22 }}&lt;/ref&gt;
{{col-3}}
* [[Алиби Джангильдин]]
* [[Досбол-би]] (&lt;ref&gt;[http://alashainasy.kz/culture/sheshendk-sozder-51003/ Шешендік сөздер. Өркениет. Alashainasy.kz&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;)
* [[Бала-би]]
* [[Казтуган жырау]]{{Төрүтэ суох|2|5|2018}}
{{Col-end}}

== Быһаарыылар ==
{{Быһаарыылар}}

== Литэрэтиирэ ==
* [http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=64&amp;Itemid=57 «Шаштылар» шежіре] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140929073711/http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=64&amp;Itemid=57 |date=2014-09-29 }}, (Қыпшақ тармағы) Алматы 2002 ж., 248 б.
* «Есте қалар ел тарихы»(Қыпшақ Қарабалық шежіресі) А. Шаяхмет. — Қостанай, 2005.- 232 б.

== Сигэлэр ==
{{rodovid|937569}}
* [http://www.brif.kz/blog/?p=1122 Подробная карта казахских родов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140202201010/http://www.brif.kz/blog/?p=1122 |date=2014-02-02 }}
* [http://www.kazakh.ru/about/clan/kaztree.jpg Дерево казахских родов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220108232823/http://www.kazakh.ru/about/clan/kaztree.jpg |date=2022-01-08 }}
* http://www.kazakh.ru/about/clan/zhuzy.jpg {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304141812/http://www.kazakh.ru/about/clan/zhuzy.jpg |date=2016-03-04 }}
* http://elbilge.ucoz.com/_ld/0/43_Qazaq.jpg

{{Казахские племена}}

[[Категория:Казахские племена]]
[[Категория:Половцы]]

[[Категория:Түүрдэр]]</text>
      <sha1>htqn8raprnmacp0ct5u6xt714xtz7m3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Элиста</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56259</id>
    <revision>
      <id>430489</id>
      <parentid>417118</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T08:37:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>20075</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>430489</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5161" sha1="jhvvksf1u5o3clua6p6m5m2mkrapb8s" xml:space="preserve">{{Coord|display=title|46.3078|44.2558}}
&lt;br&gt;
[[Билэ:Пагода2.jpg|мини|Сэттэ күн паагодата.|250px]]
'''Элиста''' ([[Калмык тыла|калм.]] ''Элст'') диэн [[Арассыыйа]] соҕуруу чааһыгар турар куорат. [[Калмыкия|Калмыкия Өрөспүүбүлүкэтин]] киин куората. Арассыыйатааҕы [[буддизм]] киинэ. [[Элиста (өрүс)|Элиста]] өрүс кытыытыгар турар.&lt;br&gt;
Олохтоохторун ахсаана: 103 219 киһи&lt;ref&gt;[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A1hisl_MO_01-01-2024.xlsx| Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2024 года]&lt;/ref&gt;, иэнэ: 92,36 км².
== Этимология ==
Сэлиэнньэ 1865 сыллаахха баар буолбута. Сэлиэнньэ аатын [[Элиста (өрүс)|Элиста]] өрүс биэрбитэ. Онтон Элиста өрүс аата [[Калмык тыла|калмык тылтан]] тахсар: ''элсн'' — «кумах», «кумахтаах».

== Устуоруйа ==
Элиста сиригэр сэлиэнньэ суох кэмигэр, итиннэ көс олохтоох [[калмыктар]] олорбуттара. Элиста өрүһүн кытыла барыта сахсархай кумах этэ. Ол иһин ити миэстэни ''элст'' (кумахтаах) диэн ааттаабыттара&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120309084733/http://www.kalmnlib.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=47&amp;Itemid=38| Элиста — столица Республики Калмыкия.]&lt;/ref&gt;. Бу аат итиннэ үөскээбит сэлиэнньэ аатынан хаалбыта.&lt;br&gt;
[[Кийков Степан Прокопьевич|Степан Прокопьевич Кийков]], урукку нуучча хамначчыта, Элиста төрүттээччитинэн ааҕыллар. Кини Бола сүбэтинэн, 1862 сыллаахха, Элиста-Сале сиргэ бастакы дьиэни туппута. 1865 күһүнүгэр, сэлиэнньэҕэ 15 олбуор ааҕыллар этэ. Ити сыл Элиста үөскэбит сылынан ааҕыллар&lt;ref&gt;[http://www.voronezh.ru/inform/news/2015/33460607.html| Страницы истории. Основатель столицы]&lt;/ref&gt;.&lt;br&gt;
1925 сыллаахха, Калмыкия сэбиэтин V съеһыгар Элистаҕа киин куораты көһөрөөрү ыйаах таһаарбыттара. Култуура, администрэтиибинэй уонна олорор дьиэлэргэ харчы анаабыттара, куорат тутуута саҕаламмыта. 1930 сыллахха, куорат аатын ылбыта.&lt;br&gt;
1942 сыллахха, атырдьах ыйын 12 күнүгэр, [[Аҕа дойду Улуу сэриитэ|Аҕа дойду Улуу сэриитин]] кэмигэр ньиэмэстэр оккупацияларыгар киирбитэ. 1942 сыллахха, балаҕан ыйын 9 күнүгэр, 600 [[Дьэбириэйдэр|дьэбириэйи]] өлөттөрбүттэрэ. 1942 сыллахха, ахсынньы 31 күнүгэр, Элистаны босхолообуттара. Ол иннинэ ньиэмэстэр куораты уматтарбыттара&lt;ref&gt;«Элистинская Панорама» хаһыат, №13 (1793)&lt;/ref&gt;.&lt;br&gt;
1944 сыл саҕаланыытыгар, [[калмыктар]] уонна атын хапхаас норуоттара [[Сибиир|сибииргэ]] көһөрүнүллүбүттэрэ. Ол иһин [[Калмык АССР]] 1957 сылга дылы суох буолбута. Элиста аатын «Степной» диэҥҥэ уларыппыттара&lt;ref&gt;[https://books.google.ru/books?id=fZKHxwEACAAJ&amp;redir_esc=y| Ссылка калмыков — как это было: сборник документов и материалов]&lt;/ref&gt;.&lt;br&gt;
1988 сыллахха, Элистаҕа улахан [[ВИЧ]] дьаҥа буолбута, ССРСка бастакы ВИЧ дьаҥа&lt;ref&gt;[https://spid.center/ru/articles/2405/| По следам вируса. Как в СССР расследовали самую крупную вспышку ВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250414101416/https://spid.center/ru/articles/2405/%257C |date=2025-04-14 }}&lt;/ref&gt;.&lt;br&gt;
[[Билэ:Citychess.jpg|мини|Сити-Чесс.|250px]]1998 сыллахха, Элистаҕа аан дойдутааҕы [[саахымат]] олимпиадата ааспыта, ол кэнтэн улахан «Сити-Чесс» киин аһыллыбыта.

== Киэгирээпийэ ==
== Олохтоохторо ==
== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}
[[Категория:Арассыыйа куораттара]]</text>
      <sha1>jhvvksf1u5o3clua6p6m5m2mkrapb8s</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>