Самарин Александр Дмитриевич

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="sah">
  <siteinfo>
    <sitename>Бикипиэдьийэ</sitename>
    <dbname>sahwiki</dbname>
    <base>https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D2%AF%D1%80%D2%AF%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D1%80%D1%8D%D0%B9</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.17</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Миэдьийэ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Аналлаах</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Ырытыы</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Кыттааччы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Кыттааччы ырытыыта</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Бикипиэдьийэ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Бикипиэдьийэ ырытыыта</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Билэ</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Билэ ырытыыта</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki-ни ырытыы</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Халыып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Халыыбы ырытыы</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Көмө</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Көмөнү ырытыы</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категорияны ырытыы</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Обсуждение модуля</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Самарин Александр Дмитриевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58925</id>
    <revision>
      <id>430492</id>
      <parentid>430479</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T21:34:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Саха сиригэр */</comment>
      <origin>430492</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11926" sha1="6gp79qhjsdw7gcm7o7u3nyg6h6ecfvl" xml:space="preserve">'''Самарин Александр Дмитриевич''' (1868-1931) — столбовой дворянин, Москуба күбүөрүнэтин дворяннарын предводителэ (1908-1915), Синод обер-прокурора (1915 сыллаахха аҕыйах ый устата), тылбаасчыт. [[Бетлингк Отто|Бетлингк]] &quot;Саха тылын грамматикатын&quot; ньиэмэстии тылтан нууччалыы тылбаастаабыта. Дьокуускайга уонна Өлүөхүмэҕэ көскө олоро сылдьыбыта (1926-1929 сс.).

Кэргэнэ аатырбыт атыыһыт Савва Мамонтов кыыһа Вера этэ. Үс оҕолоохторо. Кыыстара Лиза аҕатын 1926 сыллаахха суут уонна хаайыы кэнниттэн Дьокуускайга көскө ыыппыттарыгар нөҥүө сылыгар аҕатыгар кэлбитэ. Биир сыл Дьокуускайга олорбуттара, онтон Самарины Өлүөхүмэҕэ көһөрбүттэрэ. Онно өссө биир кыһын кыстаан баран көһүн болдьоҕо бүтэн Костромааҕа көспүттэрэ.

== Олоҕун олуктара ==
1914 сыллаахха Бастакы аан дойду сэриитэ саҕаламмытын кэнниттэн, Арассыыйа Кыһыл Кириэһин сүрүн боломуочунайынан анаммыт. 

1918 сыллаахха Москубаттан күрээбит (чекистэр кини суоҕар дьиэтигэр ордердаах кэлэ сылдьыбыттарын кэнниттэн), кылгас кэмҥэ Оптина пустынь олорбут. 1918 сыл балаҕан ыйын 25 күнүгэр Брянскайга тутуллан хаайыллыбыт, Патриарх Тихон кинини Украина сыаркаба автокефалия статуһун ыларын туһунан кэпсэтиини Киевкэ ыытарын туһунан суруктаах эбит. Орелга хаайыыга олорбут. Сэтинньигэ Москубаҕа ыытыллыбыт. Онно бастаан Лубянкаҕа онтон Бутыркаҕа олорбут. 1919 сыл Пасхатыгар богослужение тэрийсибит, хуору салайбыт. 1919 сыл муус устар 19 күнүгэр Феликс Дзержинскэй бирикээһинэн босхоломмут.

Москуба приходтарын холбоһуктаах сүбэтигэр бэрэстээтэлинэн үлэлээбит. Ол сүбэ дьыалатынан 1919 сыл атырдьах ыйын 15 күнүгэр эмиэ тутуллубут. Аһаҕас суукка «идейнай монархиспын» дэммит. 
&lt;blockquote&gt;«Открыто заявляю: «Я — за Бога», и какой бы приговор, вы, граждане народные судьи, мне ни вынесли, я приму этот приговор как приговор свыше, как ниспосланную мне возможность делом подтвердить то, что составляет смысл и содержание всей моей жизни».&lt;/blockquote&gt;
1920 сыл тохсунньутугар ытан өлөрүүгэ бириигэбэрдэммит. Өлөрүү болдьоҕо биллибэт хаайыынан солбуллубут («заключение в тюрьме впредь до окончательной победы мирового пролетариата над мировым империализмом»), кэлин бу болдьох бастаан 25 сылга, онтон 5, онтон 2,5 сылга диэри кыччатыллыбыт. Таганка хаайыытыгар олорбут, онно кыра саастаах буруйу оҥорооччулар педсоветтарын сэкиритээринэн үлэлээбит.

1921 сыл муус устарыгар босхоломмут. 1922 сылтан «Абрамцево» уһаайба-түмэлгэ экскурсоводтаабыт. 

=== Саха сиригэр ===
1925 сыл сэтинньи 30 күнүгэр эмиэ хаайыллыбыт. 1926 сыл ыам ыйын 21 күнүгэр НКВД Особай совещаниетын быһаарыытынан үс сыл Сибииргэ көскө ыытыллыбыт («за участие в черносотенно-монархической группировке „Даниловский синод“»). Онон 7 ый хаайыыга олорон баран 1926 бэс ыйын 20 күнүгэр Самарин уонна кинини кытта көскө ыытыллыбыт архиепископ Гурий (Степанов) столыпинскай диэн ааттанар вагоҥҥа олородуллан, Пермь, Омскай, Новосибирскай, Красноярскай нөҥүө Иркутскайга ыытыллыбыттар. Онтон Өлүөнэҕэ диэри грузовигынан айаннаабыттар, салгыы Дьокуускайга диэри борохуотунан. Кыыһыгар суруктарыгар 58 саастаах Александр Дмитриевич киниэхэ үчүгэйдик сыһыаннаһалларын туһунан суруйар, тоҕо диэтэххэ этаапка саамай кырдьаҕастара эбит. 

Дьокуускайга балаҕан ыйыгар тиийэн баран дьонугар маннык суруйбут&lt;ref&gt;{{Ыстатыйа|заглавие=Обер-прокурор Священного Синода в якутской ссылке|издание=Якутск Вечерний|ссылка=https://vecherniy.com/news/ober_prokuror_svjashhennogo_sinoda_v_jakutskoj_ssylke/2026-07-05-2829|автор=Татьяна КРОТОВА|год=2026|тип=газета|месяц=июль|число=10|номер=|страницы=30-31}}&lt;/ref&gt;:
&lt;blockquote&gt;«Здесь нет вообще колесной езды по трактам, летом ездят верхом и вещи возят во вьюках на лошади, а зимой езда на санях. Здесь, между прочим, есть ряд учреждений научного характера: музей, архив, исследовательское общество. Вопрос о том, разрешит ли нам местная власть работать в архиве, решится на днях, так как мы уже подали официальное заявление о допущении нас к работе. Со стороны ГПУ препятствий нет, но вообще советская власть очень строго относится к допущению кого бы то ни было в архивы, так что, может быть, к нам эта строгость будет еще больше. Здесь четыре открытых церкви: собор, два прихода и на краю города кладбищенская. Заботу о нас здесь проявляют самую горячую и прямо трогательную добрые люди. Живем мы при ресторане, то есть на одном дворе с рестораном, в верхнем этаже. Теперь забота наших благотворителей — достать нам теплую одежду. Ведь здесь зима очень суровая и длинная; с половины октября бывает уже санный путь, а с декабря до марта стоят крепкие морозы 30–40 градусов, но говорят, что при 20–25 градусах здесь совсем не чувствуется резкости воздуха. Во всяком случае, без меховых шапок, рукавиц, шерстяных чулок, меховых сапог и шубы или дохи здесь выходить зимой нельзя, а тем более куда-нибудь ехать».&lt;/blockquote&gt;

Оччотооҕу Дьокуускайы оҕолоругар суругар маннык ойуулаабыт:
&lt;blockquote&gt;«После исключительно красивых видов по Лене мы здесь попали в совершенно плоское место. Тут Лена разделяется на много протоков, образуемых песчаными островами с тальниками. На низком плоском берегу стоит Якутск, весь деревянный город, каменных домов не более 10– 15, ни одной мощеной улицы, дома все почти одноэтажные. Улицы широкие, с деревянными тротуарами, по которым днем ходить можно, а в темноту небезопасно. Есть телефон и во всех домах, даже самых убогих, электричество, еще дореволюционное. Почва здесь вся мерзлая и оттаивает летом не более как на 2–3 аршина. Что здесь любопытно, что все пьют круглый год ледяную воду, то есть из оттаянного льда. Правда, настоящая Лена отошла от города за песчаные острова версты на полторыдве, а около города остались протоки почти стоячей воды, которую нельзя пить. Холода прекращаются с марта, в конце апреля появляется зелень; в июне, и особенно в июле, бывает сильная жара, благодаря которой здесь все дозревает: есть арбузы, помидоры и картофель, но всего почему-то мало, так что цены на все высокие... Рыба здесь отличная, стерляди, но особенно в ходу нельма, бывают сиги и нечто вроде селедки «омуль» с Байкала».&lt;/blockquote&gt;

1927 сыл сайыныгар борохуотунан 21 саастаах Лиза диэн кыыһа киниэхэ Дьокуускайга холбоспут.

1928 сыллаахха билэр геологтара Москубаттан улахан баһыылка аҕалбыт, онно сыаркап сонуннарын туһунан суруктар бааллар эбит. Бу кэнниттэн дьиэлэригэр обыск буолбут. Ол түмүгүнэн Гурий архиепискобы (сиэн балта кэлэн олорсор эбит) Бүлүүгэ утаарбыттар, оттон Самарины Өлүөхүмэҕэ. Балаҕан ыйыгар Александ уонна Лиза Өлүөхүмэҕэ тиийбиттэр, сектант-скопецтар дьиэлэригэр хос куортамнаабыттар.

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

[[Категория:Дьон алпаабытынан]]
[[Категория:Тылбаасчыттар]]
[[Категория:1868 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:1931 сыллаахха өлбүттэр]]</text>
      <sha1>6gp79qhjsdw7gcm7o7u3nyg6h6ecfvl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>430493</id>
      <parentid>430492</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T21:37:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Саха сиригэр */</comment>
      <origin>430493</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14319" sha1="obls7lks88mvrwb5oq4k7lkhpfyxrb9" xml:space="preserve">'''Самарин Александр Дмитриевич''' (1868-1931) — столбовой дворянин, Москуба күбүөрүнэтин дворяннарын предводителэ (1908-1915), Синод обер-прокурора (1915 сыллаахха аҕыйах ый устата), тылбаасчыт. [[Бетлингк Отто|Бетлингк]] &quot;Саха тылын грамматикатын&quot; ньиэмэстии тылтан нууччалыы тылбаастаабыта. Дьокуускайга уонна Өлүөхүмэҕэ көскө олоро сылдьыбыта (1926-1929 сс.).

Кэргэнэ аатырбыт атыыһыт Савва Мамонтов кыыһа Вера этэ. Үс оҕолоохторо. Кыыстара Лиза аҕатын 1926 сыллаахха суут уонна хаайыы кэнниттэн Дьокуускайга көскө ыыппыттарыгар нөҥүө сылыгар аҕатыгар кэлбитэ. Биир сыл Дьокуускайга олорбуттара, онтон Самарины Өлүөхүмэҕэ көһөрбүттэрэ. Онно өссө биир кыһын кыстаан баран көһүн болдьоҕо бүтэн Костромааҕа көспүттэрэ.

== Олоҕун олуктара ==
1914 сыллаахха Бастакы аан дойду сэриитэ саҕаламмытын кэнниттэн, Арассыыйа Кыһыл Кириэһин сүрүн боломуочунайынан анаммыт. 

1918 сыллаахха Москубаттан күрээбит (чекистэр кини суоҕар дьиэтигэр ордердаах кэлэ сылдьыбыттарын кэнниттэн), кылгас кэмҥэ Оптина пустынь олорбут. 1918 сыл балаҕан ыйын 25 күнүгэр Брянскайга тутуллан хаайыллыбыт, Патриарх Тихон кинини Украина сыаркаба автокефалия статуһун ыларын туһунан кэпсэтиини Киевкэ ыытарын туһунан суруктаах эбит. Орелга хаайыыга олорбут. Сэтинньигэ Москубаҕа ыытыллыбыт. Онно бастаан Лубянкаҕа онтон Бутыркаҕа олорбут. 1919 сыл Пасхатыгар богослужение тэрийсибит, хуору салайбыт. 1919 сыл муус устар 19 күнүгэр Феликс Дзержинскэй бирикээһинэн босхоломмут.

Москуба приходтарын холбоһуктаах сүбэтигэр бэрэстээтэлинэн үлэлээбит. Ол сүбэ дьыалатынан 1919 сыл атырдьах ыйын 15 күнүгэр эмиэ тутуллубут. Аһаҕас суукка «идейнай монархиспын» дэммит. 
&lt;blockquote&gt;«Открыто заявляю: «Я — за Бога», и какой бы приговор, вы, граждане народные судьи, мне ни вынесли, я приму этот приговор как приговор свыше, как ниспосланную мне возможность делом подтвердить то, что составляет смысл и содержание всей моей жизни».&lt;/blockquote&gt;
1920 сыл тохсунньутугар ытан өлөрүүгэ бириигэбэрдэммит. Өлөрүү болдьоҕо биллибэт хаайыынан солбуллубут («заключение в тюрьме впредь до окончательной победы мирового пролетариата над мировым империализмом»), кэлин бу болдьох бастаан 25 сылга, онтон 5, онтон 2,5 сылга диэри кыччатыллыбыт. Таганка хаайыытыгар олорбут, онно кыра саастаах буруйу оҥорооччулар педсоветтарын сэкиритээринэн үлэлээбит.

1921 сыл муус устарыгар босхоломмут. 1922 сылтан «Абрамцево» уһаайба-түмэлгэ экскурсоводтаабыт. 

=== Саха сиригэр ===
1925 сыл сэтинньи 30 күнүгэр эмиэ хаайыллыбыт. 1926 сыл ыам ыйын 21 күнүгэр НКВД Особай совещаниетын быһаарыытынан үс сыл Сибииргэ көскө ыытыллыбыт («за участие в черносотенно-монархической группировке „Даниловский синод“»). Онон 7 ый хаайыыга олорон баран 1926 бэс ыйын 20 күнүгэр Самарин уонна кинини кытта көскө ыытыллыбыт архиепископ Гурий (Степанов) столыпинскай диэн ааттанар вагоҥҥа олородуллан, Пермь, Омскай, Новосибирскай, Красноярскай нөҥүө Иркутскайга ыытыллыбыттар. Онтон Өлүөнэҕэ диэри грузовигынан айаннаабыттар, салгыы Дьокуускайга диэри борохуотунан. Кыыһыгар суруктарыгар 58 саастаах Александр Дмитриевич киниэхэ үчүгэйдик сыһыаннаһалларын туһунан суруйар, тоҕо диэтэххэ этаапка саамай кырдьаҕастара эбит. 

Дьокуускайга балаҕан ыйыгар тиийэн баран дьонугар маннык суруйбут&lt;ref&gt;{{Ыстатыйа|заглавие=Обер-прокурор Священного Синода в якутской ссылке|издание=Якутск Вечерний|ссылка=https://vecherniy.com/news/ober_prokuror_svjashhennogo_sinoda_v_jakutskoj_ssylke/2026-07-05-2829|автор=Татьяна КРОТОВА|год=2026|тип=газета|месяц=июль|число=10|номер=|страницы=30-31}}&lt;/ref&gt;:
&lt;blockquote&gt;«Здесь нет вообще колесной езды по трактам, летом ездят верхом и вещи возят во вьюках на лошади, а зимой езда на санях. Здесь, между прочим, есть ряд учреждений научного характера: музей, архив, исследовательское общество. Вопрос о том, разрешит ли нам местная власть работать в архиве, решится на днях, так как мы уже подали официальное заявление о допущении нас к работе. Со стороны ГПУ препятствий нет, но вообще советская власть очень строго относится к допущению кого бы то ни было в архивы, так что, может быть, к нам эта строгость будет еще больше. Здесь четыре открытых церкви: собор, два прихода и на краю города кладбищенская. Заботу о нас здесь проявляют самую горячую и прямо трогательную добрые люди. Живем мы при ресторане, то есть на одном дворе с рестораном, в верхнем этаже. Теперь забота наших благотворителей — достать нам теплую одежду. Ведь здесь зима очень суровая и длинная; с половины октября бывает уже санный путь, а с декабря до марта стоят крепкие морозы 30–40 градусов, но говорят, что при 20–25 градусах здесь совсем не чувствуется резкости воздуха. Во всяком случае, без меховых шапок, рукавиц, шерстяных чулок, меховых сапог и шубы или дохи здесь выходить зимой нельзя, а тем более куда-нибудь ехать».&lt;/blockquote&gt;

Оччотооҕу Дьокуускайы оҕолоругар суругар маннык ойуулаабыт:
&lt;blockquote&gt;«После исключительно красивых видов по Лене мы здесь попали в совершенно плоское место. Тут Лена разделяется на много протоков, образуемых песчаными островами с тальниками. На низком плоском берегу стоит Якутск, весь деревянный город, каменных домов не более 10– 15, ни одной мощеной улицы, дома все почти одноэтажные. Улицы широкие, с деревянными тротуарами, по которым днем ходить можно, а в темноту небезопасно. Есть телефон и во всех домах, даже самых убогих, электричество, еще дореволюционное. Почва здесь вся мерзлая и оттаивает летом не более как на 2–3 аршина. Что здесь любопытно, что все пьют круглый год ледяную воду, то есть из оттаянного льда. Правда, настоящая Лена отошла от города за песчаные острова версты на полторыдве, а около города остались протоки почти стоячей воды, которую нельзя пить. Холода прекращаются с марта, в конце апреля появляется зелень; в июне, и особенно в июле, бывает сильная жара, благодаря которой здесь все дозревает: есть арбузы, помидоры и картофель, но всего почему-то мало, так что цены на все высокие... Рыба здесь отличная, стерляди, но особенно в ходу нельма, бывают сиги и нечто вроде селедки «омуль» с Байкала».&lt;/blockquote&gt;

1927 сыл сайыныгар борохуотунан 21 саастаах Лиза диэн кыыһа киниэхэ Дьокуускайга холбоспут.

1928 сыллаахха билэр геологтара Москубаттан улахан баһыылка аҕалбыт, онно сыаркап сонуннарын туһунан суруктар бааллар эбит. Бу кэнниттэн дьиэлэригэр обыск буолбут. Ол түмүгүнэн Гурий архиепискобы (сиэн балта кэлэн олорсор эбит) Бүлүүгэ утаарбыттар, оттон Самарины Өлүөхүмэҕэ. Балаҕан ыйыгар Александ уонна Лиза Өлүөхүмэҕэ тиийбиттэр, сектант-скопецтар дьиэлэригэр хос куортамнаабыттар.

Елизавета Самарина бэйэтин күннүгэр олоҕуран кэлин ахтыы суруйбут кинигэтиттэн:
&lt;blockquote&gt;«При городе Олекминске была целая слобода, выстроенная и заселенная в царское время скопцами. Они славились своими сельскохозяйственными достижениями, выращивали невиданную раньше в Якутии великолепную пшеницу и прекрасные овощи. Мы занимали две комнаты и прихожую, служившую нам столовой; нас отапливали, снабжали прекрасной водой из Лены, а не льдом, продавали нам вкусный хлеб — пшеничный, собственного печения — «калачи», снабжали нас овощами, молоком. В отличие от Якутска, в Олекминске рядом с городом — скорее, похожим на село — прекрасная природа: Лена, горы, сопки, поросшие лиственницей. Главная красота, конечно, река: тут единое русло без островов, шириной примерно в 4 километра. Скоро пришла глубокая осень, жизнь на реке стала замирать, и вместе с приходом осени замерли и наши надежды на отъезд в Россию. Трехгодичный срок у отца кончался в ноябре, и мы несколько наивно думали, что нам разрешат выехать досрочно, ввиду недоступности зимнего путешествия на лошадях. Мы (особенно я по молодости лет) испытали горькое разочарование. Помню, как я стояла на берегу Лены вечером и с тоской смотрела на закат и уходивший вверх последний пароход, дававший протяжные прощальные гудки. Началась тихая зима».&lt;/blockquote&gt;

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

[[Категория:Дьон алпаабытынан]]
[[Категория:Тылбаасчыттар]]
[[Категория:1868 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:1931 сыллаахха өлбүттэр]]</text>
      <sha1>obls7lks88mvrwb5oq4k7lkhpfyxrb9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>430494</id>
      <parentid>430493</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T21:44:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Саха сиригэр */</comment>
      <origin>430494</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15520" sha1="ll8jxqz7tbqwj3dxmmzo2tbnkr7g54n" xml:space="preserve">'''Самарин Александр Дмитриевич''' (1868-1931) — столбовой дворянин, Москуба күбүөрүнэтин дворяннарын предводителэ (1908-1915), Синод обер-прокурора (1915 сыллаахха аҕыйах ый устата), тылбаасчыт. [[Бетлингк Отто|Бетлингк]] &quot;Саха тылын грамматикатын&quot; ньиэмэстии тылтан нууччалыы тылбаастаабыта. Дьокуускайга уонна Өлүөхүмэҕэ көскө олоро сылдьыбыта (1926-1929 сс.).

Кэргэнэ аатырбыт атыыһыт Савва Мамонтов кыыһа Вера этэ. Үс оҕолоохторо. Кыыстара Лиза аҕатын 1926 сыллаахха суут уонна хаайыы кэнниттэн Дьокуускайга көскө ыыппыттарыгар нөҥүө сылыгар аҕатыгар кэлбитэ. Биир сыл Дьокуускайга олорбуттара, онтон Самарины Өлүөхүмэҕэ көһөрбүттэрэ. Онно өссө биир кыһын кыстаан баран көһүн болдьоҕо бүтэн Костромааҕа көспүттэрэ.

== Олоҕун олуктара ==
1914 сыллаахха Бастакы аан дойду сэриитэ саҕаламмытын кэнниттэн, Арассыыйа Кыһыл Кириэһин сүрүн боломуочунайынан анаммыт. 

1918 сыллаахха Москубаттан күрээбит (чекистэр кини суоҕар дьиэтигэр ордердаах кэлэ сылдьыбыттарын кэнниттэн), кылгас кэмҥэ Оптина пустынь олорбут. 1918 сыл балаҕан ыйын 25 күнүгэр Брянскайга тутуллан хаайыллыбыт, Патриарх Тихон кинини Украина сыаркаба автокефалия статуһун ыларын туһунан кэпсэтиини Киевкэ ыытарын туһунан суруктаах эбит. Орелга хаайыыга олорбут. Сэтинньигэ Москубаҕа ыытыллыбыт. Онно бастаан Лубянкаҕа онтон Бутыркаҕа олорбут. 1919 сыл Пасхатыгар богослужение тэрийсибит, хуору салайбыт. 1919 сыл муус устар 19 күнүгэр Феликс Дзержинскэй бирикээһинэн босхоломмут.

Москуба приходтарын холбоһуктаах сүбэтигэр бэрэстээтэлинэн үлэлээбит. Ол сүбэ дьыалатынан 1919 сыл атырдьах ыйын 15 күнүгэр эмиэ тутуллубут. Аһаҕас суукка «идейнай монархиспын» дэммит. 
&lt;blockquote&gt;«Открыто заявляю: «Я — за Бога», и какой бы приговор, вы, граждане народные судьи, мне ни вынесли, я приму этот приговор как приговор свыше, как ниспосланную мне возможность делом подтвердить то, что составляет смысл и содержание всей моей жизни».&lt;/blockquote&gt;
1920 сыл тохсунньутугар ытан өлөрүүгэ бириигэбэрдэммит. Өлөрүү болдьоҕо биллибэт хаайыынан солбуллубут («заключение в тюрьме впредь до окончательной победы мирового пролетариата над мировым империализмом»), кэлин бу болдьох бастаан 25 сылга, онтон 5, онтон 2,5 сылга диэри кыччатыллыбыт. Таганка хаайыытыгар олорбут, онно кыра саастаах буруйу оҥорооччулар педсоветтарын сэкиритээринэн үлэлээбит.

1921 сыл муус устарыгар босхоломмут. 1922 сылтан «Абрамцево» уһаайба-түмэлгэ экскурсоводтаабыт. 

=== Саха сиригэр ===
1925 сыл сэтинньи 30 күнүгэр эмиэ хаайыллыбыт. 1926 сыл ыам ыйын 21 күнүгэр НКВД Особай совещаниетын быһаарыытынан үс сыл Сибииргэ көскө ыытыллыбыт («за участие в черносотенно-монархической группировке „Даниловский синод“»). Онон 7 ый хаайыыга олорон баран 1926 бэс ыйын 20 күнүгэр Самарин уонна кинини кытта көскө ыытыллыбыт архиепископ Гурий (Степанов) столыпинскай диэн ааттанар вагоҥҥа олородуллан, Пермь, Омскай, Новосибирскай, Красноярскай нөҥүө Иркутскайга ыытыллыбыттар. Онтон Өлүөнэҕэ диэри грузовигынан айаннаабыттар, салгыы Дьокуускайга диэри борохуотунан. Кыыһыгар суруктарыгар 58 саастаах Александр Дмитриевич киниэхэ үчүгэйдик сыһыаннаһалларын туһунан суруйар, тоҕо диэтэххэ этаапка саамай кырдьаҕастара эбит.

Дьокуускайга балаҕан ыйыгар тиийэн баран дьонугар маннык суруйбут&lt;ref&gt;{{Ыстатыйа|заглавие=Обер-прокурор Священного Синода в якутской ссылке|издание=Якутск Вечерний|ссылка=https://vecherniy.com/news/ober_prokuror_svjashhennogo_sinoda_v_jakutskoj_ssylke/2026-07-05-2829|автор=Татьяна КРОТОВА|год=2026|тип=газета|месяц=июль|число=10|номер=|страницы=30-31}}&lt;/ref&gt;:
&lt;blockquote&gt;«Здесь нет вообще колесной езды по трактам, летом ездят верхом и вещи возят во вьюках на лошади, а зимой езда на санях. Здесь, между прочим, есть ряд учреждений научного характера: музей, архив, исследовательское общество. Вопрос о том, разрешит ли нам местная власть работать в архиве, решится на днях, так как мы уже подали официальное заявление о допущении нас к работе. Со стороны ГПУ препятствий нет, но вообще советская власть очень строго относится к допущению кого бы то ни было в архивы, так что, может быть, к нам эта строгость будет еще больше. Здесь четыре открытых церкви: собор, два прихода и на краю города кладбищенская. Заботу о нас здесь проявляют самую горячую и прямо трогательную добрые люди. Живем мы при ресторане, то есть на одном дворе с рестораном, в верхнем этаже. Теперь забота наших благотворителей — достать нам теплую одежду. Ведь здесь зима очень суровая и длинная; с половины октября бывает уже санный путь, а с декабря до марта стоят крепкие морозы 30-40 градусов, но говорят, что при 20-25 градусах здесь совсем не чувствуется резкости воздуха. Во всяком случае, без меховых шапок, рукавиц, шерстяных чулок, меховых сапог и шубы или дохи здесь выходить зимой нельзя, а тем более куда-нибудь ехать».&lt;/blockquote&gt;

Оччотооҕу Дьокуускайы оҕолоругар суругар маннык ойуулаабыт:
&lt;blockquote&gt;«После исключительно красивых видов по Лене мы здесь попали в совершенно плоское место. Тут Лена разделяется на много протоков, образуемых песчаными островами с тальниками. На низком плоском берегу стоит Якутск, весь деревянный город, каменных домов не более 10- 15, ни одной мощеной улицы, дома все почти одноэтажные. Улицы широкие, с деревянными тротуарами, по которым днем ходить можно, а в темноту небезопасно. Есть телефон и во всех домах, даже самых убогих, электричество, еще дореволюционное. Почва здесь вся мерзлая и оттаивает летом не более как на 2-3 аршина. Что здесь любопытно, что все пьют круглый год ледяную воду, то есть из оттаянного льда. Правда, настоящая Лена отошла от города за песчаные острова версты на полторыдве, а около города остались протоки почти стоячей воды, которую нельзя пить. Холода прекращаются с марта, в конце апреля появляется зелень; в июне, и особенно в июле, бывает сильная жара, благодаря которой здесь все дозревает: есть арбузы, помидоры и картофель, но всего почему-то мало, так что цены на все высокие… Рыба здесь отличная, стерляди, но особенно в ходу нельма, бывают сиги и нечто вроде селедки „омуль“ с Байкала».&lt;/blockquote&gt;

1927 сыл сайыныгар борохуотунан 21 саастаах Лиза диэн кыыһа киниэхэ Дьокуускайга холбоспут.

1928 сыллаахха билэр геологтара Москубаттан улахан баһыылка аҕалбыт, онно сыаркап сонуннарын туһунан суруктар бааллар эбит. Бу кэнниттэн дьиэлэригэр обыск буолбут. Ол түмүгүнэн Гурий архиепискобы (сиэн балта кэлэн олорсор эбит) Бүлүүгэ утаарбыттар, оттон Самарины Өлүөхүмэҕэ. Балаҕан ыйыгар Александ уонна Лиза Өлүөхүмэҕэ тиийбиттэр, сектант-скопецтар дьиэлэригэр хос куортамнаабыттар.

Елизавета Самарина бэйэтин күннүгэр олоҕуран кэлин ахтыы суруйбут кинигэтиттэн:
&lt;blockquote&gt;«При городе Олекминске была целая слобода, выстроенная и заселенная в царское время скопцами. Они славились своими сельскохозяйственными достижениями, выращивали невиданную раньше в Якутии великолепную пшеницу и прекрасные овощи. Мы занимали две комнаты и прихожую, служившую нам столовой; нас отапливали, снабжали прекрасной водой из Лены, а не льдом, продавали нам вкусный хлеб — пшеничный, собственного печения — „калачи“, снабжали нас овощами, молоком. В отличие от Якутска, в Олекминске рядом с городом — скорее, похожим на село — прекрасная природа: Лена, горы, сопки, поросшие лиственницей. Главная красота, конечно, река: тут единое русло без островов, шириной примерно в 4 километра. Скоро пришла глубокая осень, жизнь на реке стала замирать, и вместе с приходом осени замерли и наши надежды на отъезд в Россию. Трехгодичный срок у отца кончался в ноябре, и мы несколько наивно думали, что нам разрешат выехать досрочно, ввиду недоступности зимнего путешествия на лошадях. Мы (особенно я по молодости лет) испытали горькое разочарование. Помню, как я стояла на берегу Лены вечером и с тоской смотрела на закат и уходивший вверх последний пароход, дававший протяжные прощальные гудки. Началась тихая зима».&lt;/blockquote&gt;

Кыһын Самарин баһыыһа быраастарыгар ньиэмэс тылын уруоктарын биэрбит. Елизавета тоҕус кылаастаах оскуолаҕа ааҥыл тылын үөрэппит, бибилэтиэкэрдээбит уонна сэкиритээрдээбит. Күн аайы аҕалаах кыыс сыаркапка сылдьаллар эбит. Онтон «соваппарат чистката» буолбут, онон ууратан кэбиспиттэр - &quot;«вычищена» без права поступления на какую-либо работу и восстановления в профсоюзе&quot;. Онон кыыс иистэнэн харчы өлөрөр буолбут. &quot;Элбэхтэ ааҕар этибит, кинигэлэри бибилэтиэттэн ыларбыт, ааҥыл тылынан дьарыктанарбыт&quot; диэн ахтар.  Саас чугаһаабытыгар, олохсуйар куораттарын талар буолбуттар (&quot;«минус шесть»: Москва и еще пять крупных городов исключались&quot; диэн суруйар).

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

[[Категория:Дьон алпаабытынан]]
[[Категория:Тылбаасчыттар]]
[[Категория:1868 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:1931 сыллаахха өлбүттэр]]</text>
      <sha1>ll8jxqz7tbqwj3dxmmzo2tbnkr7g54n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>430495</id>
      <parentid>430494</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T21:45:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Саха сиригэр */</comment>
      <origin>430495</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15520" sha1="s8mcwlnceud95ns7zfdfvrgpxinh9se" xml:space="preserve">'''Самарин Александр Дмитриевич''' (1868-1931) — столбовой дворянин, Москуба күбүөрүнэтин дворяннарын предводителэ (1908-1915), Синод обер-прокурора (1915 сыллаахха аҕыйах ый устата), тылбаасчыт. [[Бетлингк Отто|Бетлингк]] &quot;Саха тылын грамматикатын&quot; ньиэмэстии тылтан нууччалыы тылбаастаабыта. Дьокуускайга уонна Өлүөхүмэҕэ көскө олоро сылдьыбыта (1926-1929 сс.).

Кэргэнэ аатырбыт атыыһыт Савва Мамонтов кыыһа Вера этэ. Үс оҕолоохторо. Кыыстара Лиза аҕатын 1926 сыллаахха суут уонна хаайыы кэнниттэн Дьокуускайга көскө ыыппыттарыгар нөҥүө сылыгар аҕатыгар кэлбитэ. Биир сыл Дьокуускайга олорбуттара, онтон Самарины Өлүөхүмэҕэ көһөрбүттэрэ. Онно өссө биир кыһын кыстаан баран көһүн болдьоҕо бүтэн Костромааҕа көспүттэрэ.

== Олоҕун олуктара ==
1914 сыллаахха Бастакы аан дойду сэриитэ саҕаламмытын кэнниттэн, Арассыыйа Кыһыл Кириэһин сүрүн боломуочунайынан анаммыт. 

1918 сыллаахха Москубаттан күрээбит (чекистэр кини суоҕар дьиэтигэр ордердаах кэлэ сылдьыбыттарын кэнниттэн), кылгас кэмҥэ Оптина пустынь олорбут. 1918 сыл балаҕан ыйын 25 күнүгэр Брянскайга тутуллан хаайыллыбыт, Патриарх Тихон кинини Украина сыаркаба автокефалия статуһун ыларын туһунан кэпсэтиини Киевкэ ыытарын туһунан суруктаах эбит. Орелга хаайыыга олорбут. Сэтинньигэ Москубаҕа ыытыллыбыт. Онно бастаан Лубянкаҕа онтон Бутыркаҕа олорбут. 1919 сыл Пасхатыгар богослужение тэрийсибит, хуору салайбыт. 1919 сыл муус устар 19 күнүгэр Феликс Дзержинскэй бирикээһинэн босхоломмут.

Москуба приходтарын холбоһуктаах сүбэтигэр бэрэстээтэлинэн үлэлээбит. Ол сүбэ дьыалатынан 1919 сыл атырдьах ыйын 15 күнүгэр эмиэ тутуллубут. Аһаҕас суукка «идейнай монархиспын» дэммит. 
&lt;blockquote&gt;«Открыто заявляю: «Я — за Бога», и какой бы приговор, вы, граждане народные судьи, мне ни вынесли, я приму этот приговор как приговор свыше, как ниспосланную мне возможность делом подтвердить то, что составляет смысл и содержание всей моей жизни».&lt;/blockquote&gt;
1920 сыл тохсунньутугар ытан өлөрүүгэ бириигэбэрдэммит. Өлөрүү болдьоҕо биллибэт хаайыынан солбуллубут («заключение в тюрьме впредь до окончательной победы мирового пролетариата над мировым империализмом»), кэлин бу болдьох бастаан 25 сылга, онтон 5, онтон 2,5 сылга диэри кыччатыллыбыт. Таганка хаайыытыгар олорбут, онно кыра саастаах буруйу оҥорооччулар педсоветтарын сэкиритээринэн үлэлээбит.

1921 сыл муус устарыгар босхоломмут. 1922 сылтан «Абрамцево» уһаайба-түмэлгэ экскурсоводтаабыт. 

=== Саха сиригэр ===
1925 сыл сэтинньи 30 күнүгэр эмиэ хаайыллыбыт. 1926 сыл ыам ыйын 21 күнүгэр НКВД Особай совещаниетын быһаарыытынан үс сыл Сибииргэ көскө ыытыллыбыт («за участие в черносотенно-монархической группировке „Даниловский синод“»). Онон 7 ый хаайыыга олорон баран 1926 бэс ыйын 20 күнүгэр Самарин уонна кинини кытта көскө ыытыллыбыт архиепископ Гурий (Степанов) столыпинскай диэн ааттанар вагоҥҥа олородуллан, Пермь, Омскай, Новосибирскай, Красноярскай нөҥүө Иркутскайга ыытыллыбыттар. Онтон Өлүөнэҕэ диэри грузовигынан айаннаабыттар, салгыы Дьокуускайга диэри борохуотунан. Кыыһыгар суруктарыгар 58 саастаах Александр Дмитриевич киниэхэ үчүгэйдик сыһыаннаһалларын туһунан суруйар, тоҕо диэтэххэ этаапка саамай кырдьаҕастара эбит.

Дьокуускайга балаҕан ыйыгар тиийэн баран дьонугар маннык суруйбут&lt;ref&gt;{{Ыстатыйа|заглавие=Обер-прокурор Священного Синода в якутской ссылке|издание=Якутск Вечерний|ссылка=https://vecherniy.com/news/ober_prokuror_svjashhennogo_sinoda_v_jakutskoj_ssylke/2026-07-05-2829|автор=Татьяна КРОТОВА|год=2026|тип=газета|месяц=июль|число=10|номер=|страницы=30-31}}&lt;/ref&gt;:
&lt;blockquote&gt;«Здесь нет вообще колесной езды по трактам, летом ездят верхом и вещи возят во вьюках на лошади, а зимой езда на санях. Здесь, между прочим, есть ряд учреждений научного характера: музей, архив, исследовательское общество. Вопрос о том, разрешит ли нам местная власть работать в архиве, решится на днях, так как мы уже подали официальное заявление о допущении нас к работе. Со стороны ГПУ препятствий нет, но вообще советская власть очень строго относится к допущению кого бы то ни было в архивы, так что, может быть, к нам эта строгость будет еще больше. Здесь четыре открытых церкви: собор, два прихода и на краю города кладбищенская. Заботу о нас здесь проявляют самую горячую и прямо трогательную добрые люди. Живем мы при ресторане, то есть на одном дворе с рестораном, в верхнем этаже. Теперь забота наших благотворителей — достать нам теплую одежду. Ведь здесь зима очень суровая и длинная; с половины октября бывает уже санный путь, а с декабря до марта стоят крепкие морозы 30-40 градусов, но говорят, что при 20-25 градусах здесь совсем не чувствуется резкости воздуха. Во всяком случае, без меховых шапок, рукавиц, шерстяных чулок, меховых сапог и шубы или дохи здесь выходить зимой нельзя, а тем более куда-нибудь ехать».&lt;/blockquote&gt;

Оччотооҕу Дьокуускайы оҕолоругар суругар маннык ойуулаабыт:
&lt;blockquote&gt;«После исключительно красивых видов по Лене мы здесь попали в совершенно плоское место. Тут Лена разделяется на много протоков, образуемых песчаными островами с тальниками. На низком плоском берегу стоит Якутск, весь деревянный город, каменных домов не более 10- 15, ни одной мощеной улицы, дома все почти одноэтажные. Улицы широкие, с деревянными тротуарами, по которым днем ходить можно, а в темноту небезопасно. Есть телефон и во всех домах, даже самых убогих, электричество, еще дореволюционное. Почва здесь вся мерзлая и оттаивает летом не более как на 2-3 аршина. Что здесь любопытно, что все пьют круглый год ледяную воду, то есть из оттаянного льда. Правда, настоящая Лена отошла от города за песчаные острова версты на полторыдве, а около города остались протоки почти стоячей воды, которую нельзя пить. Холода прекращаются с марта, в конце апреля появляется зелень; в июне, и особенно в июле, бывает сильная жара, благодаря которой здесь все дозревает: есть арбузы, помидоры и картофель, но всего почему-то мало, так что цены на все высокие… Рыба здесь отличная, стерляди, но особенно в ходу нельма, бывают сиги и нечто вроде селедки „омуль“ с Байкала».&lt;/blockquote&gt;

1927 сыл сайыныгар борохуотунан 21 саастаах Лиза диэн кыыһа киниэхэ Дьокуускайга холбоспут.

1928 сыллаахха билэр геологтара Москубаттан улахан баһыылка аҕалбыт, онно сыаркап сонуннарын туһунан суруктар бааллар эбит. Бу кэнниттэн дьиэлэригэр обыск буолбут. Ол түмүгүнэн Гурий архиепискобы (сиэн балта кэлэн олорсор эбит) Бүлүүгэ утаарбыттар, оттон Самарины Өлүөхүмэҕэ. Балаҕан ыйыгар Александ уонна Лиза Өлүөхүмэҕэ тиийбиттэр, сектант-скопецтар дьиэлэригэр хос куортамнаабыттар.

Елизавета Самарина бэйэтин күннүгэр олоҕуран кэлин ахтыы суруйбут кинигэтиттэн:
&lt;blockquote&gt;«При городе Олекминске была целая слобода, выстроенная и заселенная в царское время скопцами. Они славились своими сельскохозяйственными достижениями, выращивали невиданную раньше в Якутии великолепную пшеницу и прекрасные овощи. Мы занимали две комнаты и прихожую, служившую нам столовой; нас отапливали, снабжали прекрасной водой из Лены, а не льдом, продавали нам вкусный хлеб — пшеничный, собственного печения — „калачи“, снабжали нас овощами, молоком. В отличие от Якутска, в Олекминске рядом с городом — скорее, похожим на село — прекрасная природа: Лена, горы, сопки, поросшие лиственницей. Главная красота, конечно, река: тут единое русло без островов, шириной примерно в 4 километра. Скоро пришла глубокая осень, жизнь на реке стала замирать, и вместе с приходом осени замерли и наши надежды на отъезд в Россию. Трехгодичный срок у отца кончался в ноябре, и мы несколько наивно думали, что нам разрешат выехать досрочно, ввиду недоступности зимнего путешествия на лошадях. Мы (особенно я по молодости лет) испытали горькое разочарование. Помню, как я стояла на берегу Лены вечером и с тоской смотрела на закат и уходивший вверх последний пароход, дававший протяжные прощальные гудки. Началась тихая зима».&lt;/blockquote&gt;

Кыһын Самарин балыыһа быраастарыгар ньиэмэс тылын уруоктарын биэрбит. Елизавета тоҕус кылаастаах оскуолаҕа ааҥыл тылын үөрэппит, бибилэтиэкэрдээбит уонна сэкиритээрдээбит. Күн аайы аҕалаах кыыс сыаркапка сылдьаллар эбит. Онтон «соваппарат чистката» буолбут, онон ууратан кэбиспиттэр - &quot;«вычищена» без права поступления на какую-либо работу и восстановления в профсоюзе&quot;. Онон кыыс иистэнэн харчы өлөрөр буолбут. &quot;Элбэхтэ ааҕар этибит, кинигэлэри бибилэтиэттэн ыларбыт, ааҥыл тылынан дьарыктанарбыт&quot; диэн ахтар.  Саас чугаһаабытыгар, олохсуйар куораттарын талар буолбуттар (&quot;«минус шесть»: Москва и еще пять крупных городов исключались&quot; диэн суруйар).

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

[[Категория:Дьон алпаабытынан]]
[[Категория:Тылбаасчыттар]]
[[Категория:1868 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:1931 сыллаахха өлбүттэр]]</text>
      <sha1>s8mcwlnceud95ns7zfdfvrgpxinh9se</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>430496</id>
      <parentid>430495</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T21:49:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Саха сиригэр */</comment>
      <origin>430496</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16275" sha1="c5r0luvathizdqd8ydt84hcwlfb7d6f" xml:space="preserve">'''Самарин Александр Дмитриевич''' (1868-1931) — столбовой дворянин, Москуба күбүөрүнэтин дворяннарын предводителэ (1908-1915), Синод обер-прокурора (1915 сыллаахха аҕыйах ый устата), тылбаасчыт. [[Бетлингк Отто|Бетлингк]] &quot;Саха тылын грамматикатын&quot; ньиэмэстии тылтан нууччалыы тылбаастаабыта. Дьокуускайга уонна Өлүөхүмэҕэ көскө олоро сылдьыбыта (1926-1929 сс.).

Кэргэнэ аатырбыт атыыһыт Савва Мамонтов кыыһа Вера этэ. Үс оҕолоохторо. Кыыстара Лиза аҕатын 1926 сыллаахха суут уонна хаайыы кэнниттэн Дьокуускайга көскө ыыппыттарыгар нөҥүө сылыгар аҕатыгар кэлбитэ. Биир сыл Дьокуускайга олорбуттара, онтон Самарины Өлүөхүмэҕэ көһөрбүттэрэ. Онно өссө биир кыһын кыстаан баран көһүн болдьоҕо бүтэн Костромааҕа көспүттэрэ.

== Олоҕун олуктара ==
1914 сыллаахха Бастакы аан дойду сэриитэ саҕаламмытын кэнниттэн, Арассыыйа Кыһыл Кириэһин сүрүн боломуочунайынан анаммыт. 

1918 сыллаахха Москубаттан күрээбит (чекистэр кини суоҕар дьиэтигэр ордердаах кэлэ сылдьыбыттарын кэнниттэн), кылгас кэмҥэ Оптина пустынь олорбут. 1918 сыл балаҕан ыйын 25 күнүгэр Брянскайга тутуллан хаайыллыбыт, Патриарх Тихон кинини Украина сыаркаба автокефалия статуһун ыларын туһунан кэпсэтиини Киевкэ ыытарын туһунан суруктаах эбит. Орелга хаайыыга олорбут. Сэтинньигэ Москубаҕа ыытыллыбыт. Онно бастаан Лубянкаҕа онтон Бутыркаҕа олорбут. 1919 сыл Пасхатыгар богослужение тэрийсибит, хуору салайбыт. 1919 сыл муус устар 19 күнүгэр Феликс Дзержинскэй бирикээһинэн босхоломмут.

Москуба приходтарын холбоһуктаах сүбэтигэр бэрэстээтэлинэн үлэлээбит. Ол сүбэ дьыалатынан 1919 сыл атырдьах ыйын 15 күнүгэр эмиэ тутуллубут. Аһаҕас суукка «идейнай монархиспын» дэммит. 
&lt;blockquote&gt;«Открыто заявляю: «Я — за Бога», и какой бы приговор, вы, граждане народные судьи, мне ни вынесли, я приму этот приговор как приговор свыше, как ниспосланную мне возможность делом подтвердить то, что составляет смысл и содержание всей моей жизни».&lt;/blockquote&gt;
1920 сыл тохсунньутугар ытан өлөрүүгэ бириигэбэрдэммит. Өлөрүү болдьоҕо биллибэт хаайыынан солбуллубут («заключение в тюрьме впредь до окончательной победы мирового пролетариата над мировым империализмом»), кэлин бу болдьох бастаан 25 сылга, онтон 5, онтон 2,5 сылга диэри кыччатыллыбыт. Таганка хаайыытыгар олорбут, онно кыра саастаах буруйу оҥорооччулар педсоветтарын сэкиритээринэн үлэлээбит.

1921 сыл муус устарыгар босхоломмут. 1922 сылтан «Абрамцево» уһаайба-түмэлгэ экскурсоводтаабыт. 

=== Саха сиригэр ===
1925 сыл сэтинньи 30 күнүгэр эмиэ хаайыллыбыт. 1926 сыл ыам ыйын 21 күнүгэр НКВД Особай совещаниетын быһаарыытынан үс сыл Сибииргэ көскө ыытыллыбыт («за участие в черносотенно-монархической группировке „Даниловский синод“»). Онон 7 ый хаайыыга олорон баран 1926 бэс ыйын 20 күнүгэр Самарин уонна кинини кытта көскө ыытыллыбыт архиепископ Гурий (Степанов) столыпинскай диэн ааттанар вагоҥҥа олородуллан, Пермь, Омскай, Новосибирскай, Красноярскай нөҥүө Иркутскайга ыытыллыбыттар. Онтон Өлүөнэҕэ диэри грузовигынан айаннаабыттар, салгыы Дьокуускайга диэри борохуотунан. Кыыһыгар суруктарыгар 58 саастаах Александр Дмитриевич киниэхэ үчүгэйдик сыһыаннаһалларын туһунан суруйар, тоҕо диэтэххэ этаапка саамай кырдьаҕастара эбит.

Дьокуускайга балаҕан ыйыгар тиийэн баран дьонугар маннык суруйбут&lt;ref&gt;{{Ыстатыйа|заглавие=Обер-прокурор Священного Синода в якутской ссылке|издание=Якутск Вечерний|ссылка=https://vecherniy.com/news/ober_prokuror_svjashhennogo_sinoda_v_jakutskoj_ssylke/2026-07-05-2829|автор=Татьяна КРОТОВА|год=2026|тип=газета|месяц=июль|число=10|номер=|страницы=30-31}}&lt;/ref&gt;:
&lt;blockquote&gt;«Здесь нет вообще колесной езды по трактам, летом ездят верхом и вещи возят во вьюках на лошади, а зимой езда на санях. Здесь, между прочим, есть ряд учреждений научного характера: музей, архив, исследовательское общество. Вопрос о том, разрешит ли нам местная власть работать в архиве, решится на днях, так как мы уже подали официальное заявление о допущении нас к работе. Со стороны ГПУ препятствий нет, но вообще советская власть очень строго относится к допущению кого бы то ни было в архивы, так что, может быть, к нам эта строгость будет еще больше. Здесь четыре открытых церкви: собор, два прихода и на краю города кладбищенская. Заботу о нас здесь проявляют самую горячую и прямо трогательную добрые люди. Живем мы при ресторане, то есть на одном дворе с рестораном, в верхнем этаже. Теперь забота наших благотворителей — достать нам теплую одежду. Ведь здесь зима очень суровая и длинная; с половины октября бывает уже санный путь, а с декабря до марта стоят крепкие морозы 30-40 градусов, но говорят, что при 20-25 градусах здесь совсем не чувствуется резкости воздуха. Во всяком случае, без меховых шапок, рукавиц, шерстяных чулок, меховых сапог и шубы или дохи здесь выходить зимой нельзя, а тем более куда-нибудь ехать».&lt;/blockquote&gt;

Оччотооҕу Дьокуускайы оҕолоругар суругар маннык ойуулаабыт:
&lt;blockquote&gt;«После исключительно красивых видов по Лене мы здесь попали в совершенно плоское место. Тут Лена разделяется на много протоков, образуемых песчаными островами с тальниками. На низком плоском берегу стоит Якутск, весь деревянный город, каменных домов не более 10- 15, ни одной мощеной улицы, дома все почти одноэтажные. Улицы широкие, с деревянными тротуарами, по которым днем ходить можно, а в темноту небезопасно. Есть телефон и во всех домах, даже самых убогих, электричество, еще дореволюционное. Почва здесь вся мерзлая и оттаивает летом не более как на 2-3 аршина. Что здесь любопытно, что все пьют круглый год ледяную воду, то есть из оттаянного льда. Правда, настоящая Лена отошла от города за песчаные острова версты на полторыдве, а около города остались протоки почти стоячей воды, которую нельзя пить. Холода прекращаются с марта, в конце апреля появляется зелень; в июне, и особенно в июле, бывает сильная жара, благодаря которой здесь все дозревает: есть арбузы, помидоры и картофель, но всего почему-то мало, так что цены на все высокие… Рыба здесь отличная, стерляди, но особенно в ходу нельма, бывают сиги и нечто вроде селедки „омуль“ с Байкала».&lt;/blockquote&gt;

1927 сыл сайыныгар борохуотунан 21 саастаах Лиза диэн кыыһа киниэхэ Дьокуускайга холбоспут.

1928 сыллаахха билэр геологтара Москубаттан улахан баһыылка аҕалбыт, онно сыаркап сонуннарын туһунан суруктар бааллар эбит. Бу кэнниттэн дьиэлэригэр обыск буолбут. Ол түмүгүнэн Гурий архиепискобы (сиэн балта кэлэн олорсор эбит) Бүлүүгэ утаарбыттар, оттон Самарины Өлүөхүмэҕэ. Балаҕан ыйыгар Александ уонна Лиза Өлүөхүмэҕэ тиийбиттэр, сектант-скопецтар дьиэлэригэр хос куортамнаабыттар.

Елизавета Самарина бэйэтин күннүгэр олоҕуран кэлин ахтыы суруйбут кинигэтиттэн:
&lt;blockquote&gt;«При городе Олекминске была целая слобода, выстроенная и заселенная в царское время скопцами. Они славились своими сельскохозяйственными достижениями, выращивали невиданную раньше в Якутии великолепную пшеницу и прекрасные овощи. Мы занимали две комнаты и прихожую, служившую нам столовой; нас отапливали, снабжали прекрасной водой из Лены, а не льдом, продавали нам вкусный хлеб — пшеничный, собственного печения — „калачи“, снабжали нас овощами, молоком. В отличие от Якутска, в Олекминске рядом с городом — скорее, похожим на село — прекрасная природа: Лена, горы, сопки, поросшие лиственницей. Главная красота, конечно, река: тут единое русло без островов, шириной примерно в 4 километра. Скоро пришла глубокая осень, жизнь на реке стала замирать, и вместе с приходом осени замерли и наши надежды на отъезд в Россию. Трехгодичный срок у отца кончался в ноябре, и мы несколько наивно думали, что нам разрешат выехать досрочно, ввиду недоступности зимнего путешествия на лошадях. Мы (особенно я по молодости лет) испытали горькое разочарование. Помню, как я стояла на берегу Лены вечером и с тоской смотрела на закат и уходивший вверх последний пароход, дававший протяжные прощальные гудки. Началась тихая зима».&lt;/blockquote&gt;

Кыһын Самарин балыыһа быраастарыгар ньиэмэс тылын уруоктарын биэрбит. Елизавета тоҕус кылаастаах оскуолаҕа ааҥыл тылын үөрэппит, бибилэтиэкэрдээбит уонна сэкиритээрдээбит. Күн аайы аҕалаах кыыс сыаркапка сылдьаллар эбит. Онтон «соваппарат чистката» буолбут, онон ууратан кэбиспиттэр - &quot;«вычищена» без права поступления на какую-либо работу и восстановления в профсоюзе&quot;. Онон кыыс иистэнэн харчы өлөрөр буолбут. &quot;Элбэхтэ ааҕар этибит, кинигэлэри бибилэтиэттэн ыларбыт, ааҥыл тылынан дьарыктанарбыт&quot; диэн ахтар.  Саас чугаһаабытыгар, олохсуйар куораттарын талар буолбуттар (&quot;«минус шесть»: Москва и еще пять крупных городов исключались&quot; диэн суруйар).

От ыйын иккис аҥаарыгар Самариннар Өлүөхүмэттэн Костромаҕа аттаммыттар. 

=== Кострома ===
Костромааҕа Александр Дмитриевич өлүөр диэри олорбута. Сыаркапка ааҕааччынан, ырыаһытынан уонна регенинэн сулууспалаабыт.  1931 сыл сааһыгар эмиэ хаайбыттар, ол эрээри сотору босхолообуттар. Александр Дмитриевич бэйэтэ төрөөбүт күнүгэр 1932 сыл тохсунньу 30 күнүгэр өлбүт. Уҥуоҕа хаалбатах. 1989 сыллаахха реабилитацияламмыт.

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

[[Категория:Дьон алпаабытынан]]
[[Категория:Тылбаасчыттар]]
[[Категория:1868 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:1931 сыллаахха өлбүттэр]]</text>
      <sha1>c5r0luvathizdqd8ydt84hcwlfb7d6f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>430497</id>
      <parentid>430496</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T21:52:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кострома */</comment>
      <origin>430497</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16487" sha1="8nayeel0mntq3oqgabtgflyl94keue8" xml:space="preserve">'''Самарин Александр Дмитриевич''' (1868-1931) — столбовой дворянин, Москуба күбүөрүнэтин дворяннарын предводителэ (1908-1915), Синод обер-прокурора (1915 сыллаахха аҕыйах ый устата), тылбаасчыт. [[Бетлингк Отто|Бетлингк]] &quot;Саха тылын грамматикатын&quot; ньиэмэстии тылтан нууччалыы тылбаастаабыта. Дьокуускайга уонна Өлүөхүмэҕэ көскө олоро сылдьыбыта (1926-1929 сс.).

Кэргэнэ аатырбыт атыыһыт Савва Мамонтов кыыһа Вера этэ. Үс оҕолоохторо. Кыыстара Лиза аҕатын 1926 сыллаахха суут уонна хаайыы кэнниттэн Дьокуускайга көскө ыыппыттарыгар нөҥүө сылыгар аҕатыгар кэлбитэ. Биир сыл Дьокуускайга олорбуттара, онтон Самарины Өлүөхүмэҕэ көһөрбүттэрэ. Онно өссө биир кыһын кыстаан баран көһүн болдьоҕо бүтэн Костромааҕа көспүттэрэ.

== Олоҕун олуктара ==
1914 сыллаахха Бастакы аан дойду сэриитэ саҕаламмытын кэнниттэн, Арассыыйа Кыһыл Кириэһин сүрүн боломуочунайынан анаммыт. 

1918 сыллаахха Москубаттан күрээбит (чекистэр кини суоҕар дьиэтигэр ордердаах кэлэ сылдьыбыттарын кэнниттэн), кылгас кэмҥэ Оптина пустынь олорбут. 1918 сыл балаҕан ыйын 25 күнүгэр Брянскайга тутуллан хаайыллыбыт, Патриарх Тихон кинини Украина сыаркаба автокефалия статуһун ыларын туһунан кэпсэтиини Киевкэ ыытарын туһунан суруктаах эбит. Орелга хаайыыга олорбут. Сэтинньигэ Москубаҕа ыытыллыбыт. Онно бастаан Лубянкаҕа онтон Бутыркаҕа олорбут. 1919 сыл Пасхатыгар богослужение тэрийсибит, хуору салайбыт. 1919 сыл муус устар 19 күнүгэр Феликс Дзержинскэй бирикээһинэн босхоломмут.

Москуба приходтарын холбоһуктаах сүбэтигэр бэрэстээтэлинэн үлэлээбит. Ол сүбэ дьыалатынан 1919 сыл атырдьах ыйын 15 күнүгэр эмиэ тутуллубут. Аһаҕас суукка «идейнай монархиспын» дэммит. 
&lt;blockquote&gt;«Открыто заявляю: «Я — за Бога», и какой бы приговор, вы, граждане народные судьи, мне ни вынесли, я приму этот приговор как приговор свыше, как ниспосланную мне возможность делом подтвердить то, что составляет смысл и содержание всей моей жизни».&lt;/blockquote&gt;
1920 сыл тохсунньутугар ытан өлөрүүгэ бириигэбэрдэммит. Өлөрүү болдьоҕо биллибэт хаайыынан солбуллубут («заключение в тюрьме впредь до окончательной победы мирового пролетариата над мировым империализмом»), кэлин бу болдьох бастаан 25 сылга, онтон 5, онтон 2,5 сылга диэри кыччатыллыбыт. Таганка хаайыытыгар олорбут, онно кыра саастаах буруйу оҥорооччулар педсоветтарын сэкиритээринэн үлэлээбит.

1921 сыл муус устарыгар босхоломмут. 1922 сылтан «Абрамцево» уһаайба-түмэлгэ экскурсоводтаабыт. 

=== Саха сиригэр ===
1925 сыл сэтинньи 30 күнүгэр эмиэ хаайыллыбыт. 1926 сыл ыам ыйын 21 күнүгэр НКВД Особай совещаниетын быһаарыытынан үс сыл Сибииргэ көскө ыытыллыбыт («за участие в черносотенно-монархической группировке „Даниловский синод“»). Онон 7 ый хаайыыга олорон баран 1926 бэс ыйын 20 күнүгэр Самарин уонна кинини кытта көскө ыытыллыбыт архиепископ Гурий (Степанов) столыпинскай диэн ааттанар вагоҥҥа олородуллан, Пермь, Омскай, Новосибирскай, Красноярскай нөҥүө Иркутскайга ыытыллыбыттар. Онтон Өлүөнэҕэ диэри грузовигынан айаннаабыттар, салгыы Дьокуускайга диэри борохуотунан. Кыыһыгар суруктарыгар 58 саастаах Александр Дмитриевич киниэхэ үчүгэйдик сыһыаннаһалларын туһунан суруйар, тоҕо диэтэххэ этаапка саамай кырдьаҕастара эбит.

Дьокуускайга балаҕан ыйыгар тиийэн баран дьонугар маннык суруйбут&lt;ref&gt;{{Ыстатыйа|заглавие=Обер-прокурор Священного Синода в якутской ссылке|издание=Якутск Вечерний|ссылка=https://vecherniy.com/news/ober_prokuror_svjashhennogo_sinoda_v_jakutskoj_ssylke/2026-07-05-2829|автор=Татьяна КРОТОВА|год=2026|тип=газета|месяц=июль|число=10|номер=|страницы=30-31}}&lt;/ref&gt;:
&lt;blockquote&gt;«Здесь нет вообще колесной езды по трактам, летом ездят верхом и вещи возят во вьюках на лошади, а зимой езда на санях. Здесь, между прочим, есть ряд учреждений научного характера: музей, архив, исследовательское общество. Вопрос о том, разрешит ли нам местная власть работать в архиве, решится на днях, так как мы уже подали официальное заявление о допущении нас к работе. Со стороны ГПУ препятствий нет, но вообще советская власть очень строго относится к допущению кого бы то ни было в архивы, так что, может быть, к нам эта строгость будет еще больше. Здесь четыре открытых церкви: собор, два прихода и на краю города кладбищенская. Заботу о нас здесь проявляют самую горячую и прямо трогательную добрые люди. Живем мы при ресторане, то есть на одном дворе с рестораном, в верхнем этаже. Теперь забота наших благотворителей — достать нам теплую одежду. Ведь здесь зима очень суровая и длинная; с половины октября бывает уже санный путь, а с декабря до марта стоят крепкие морозы 30-40 градусов, но говорят, что при 20-25 градусах здесь совсем не чувствуется резкости воздуха. Во всяком случае, без меховых шапок, рукавиц, шерстяных чулок, меховых сапог и шубы или дохи здесь выходить зимой нельзя, а тем более куда-нибудь ехать».&lt;/blockquote&gt;

Оччотооҕу Дьокуускайы оҕолоругар суругар маннык ойуулаабыт:
&lt;blockquote&gt;«После исключительно красивых видов по Лене мы здесь попали в совершенно плоское место. Тут Лена разделяется на много протоков, образуемых песчаными островами с тальниками. На низком плоском берегу стоит Якутск, весь деревянный город, каменных домов не более 10- 15, ни одной мощеной улицы, дома все почти одноэтажные. Улицы широкие, с деревянными тротуарами, по которым днем ходить можно, а в темноту небезопасно. Есть телефон и во всех домах, даже самых убогих, электричество, еще дореволюционное. Почва здесь вся мерзлая и оттаивает летом не более как на 2-3 аршина. Что здесь любопытно, что все пьют круглый год ледяную воду, то есть из оттаянного льда. Правда, настоящая Лена отошла от города за песчаные острова версты на полторыдве, а около города остались протоки почти стоячей воды, которую нельзя пить. Холода прекращаются с марта, в конце апреля появляется зелень; в июне, и особенно в июле, бывает сильная жара, благодаря которой здесь все дозревает: есть арбузы, помидоры и картофель, но всего почему-то мало, так что цены на все высокие… Рыба здесь отличная, стерляди, но особенно в ходу нельма, бывают сиги и нечто вроде селедки „омуль“ с Байкала».&lt;/blockquote&gt;

1927 сыл сайыныгар борохуотунан 21 саастаах Лиза диэн кыыһа киниэхэ Дьокуускайга холбоспут.

1928 сыллаахха билэр геологтара Москубаттан улахан баһыылка аҕалбыт, онно сыаркап сонуннарын туһунан суруктар бааллар эбит. Бу кэнниттэн дьиэлэригэр обыск буолбут. Ол түмүгүнэн Гурий архиепискобы (сиэн балта кэлэн олорсор эбит) Бүлүүгэ утаарбыттар, оттон Самарины Өлүөхүмэҕэ. Балаҕан ыйыгар Александ уонна Лиза Өлүөхүмэҕэ тиийбиттэр, сектант-скопецтар дьиэлэригэр хос куортамнаабыттар.

Елизавета Самарина бэйэтин күннүгэр олоҕуран кэлин ахтыы суруйбут кинигэтиттэн:
&lt;blockquote&gt;«При городе Олекминске была целая слобода, выстроенная и заселенная в царское время скопцами. Они славились своими сельскохозяйственными достижениями, выращивали невиданную раньше в Якутии великолепную пшеницу и прекрасные овощи. Мы занимали две комнаты и прихожую, служившую нам столовой; нас отапливали, снабжали прекрасной водой из Лены, а не льдом, продавали нам вкусный хлеб — пшеничный, собственного печения — „калачи“, снабжали нас овощами, молоком. В отличие от Якутска, в Олекминске рядом с городом — скорее, похожим на село — прекрасная природа: Лена, горы, сопки, поросшие лиственницей. Главная красота, конечно, река: тут единое русло без островов, шириной примерно в 4 километра. Скоро пришла глубокая осень, жизнь на реке стала замирать, и вместе с приходом осени замерли и наши надежды на отъезд в Россию. Трехгодичный срок у отца кончался в ноябре, и мы несколько наивно думали, что нам разрешат выехать досрочно, ввиду недоступности зимнего путешествия на лошадях. Мы (особенно я по молодости лет) испытали горькое разочарование. Помню, как я стояла на берегу Лены вечером и с тоской смотрела на закат и уходивший вверх последний пароход, дававший протяжные прощальные гудки. Началась тихая зима».&lt;/blockquote&gt;

Кыһын Самарин балыыһа быраастарыгар ньиэмэс тылын уруоктарын биэрбит. Елизавета тоҕус кылаастаах оскуолаҕа ааҥыл тылын үөрэппит, бибилэтиэкэрдээбит уонна сэкиритээрдээбит. Күн аайы аҕалаах кыыс сыаркапка сылдьаллар эбит. Онтон «соваппарат чистката» буолбут, онон ууратан кэбиспиттэр - &quot;«вычищена» без права поступления на какую-либо работу и восстановления в профсоюзе&quot;. Онон кыыс иистэнэн харчы өлөрөр буолбут. &quot;Элбэхтэ ааҕар этибит, кинигэлэри бибилэтиэттэн ыларбыт, ааҥыл тылынан дьарыктанарбыт&quot; диэн ахтар.  Саас чугаһаабытыгар, олохсуйар куораттарын талар буолбуттар (&quot;«минус шесть»: Москва и еще пять крупных городов исключались&quot; диэн суруйар).

От ыйын иккис аҥаарыгар Самариннар Өлүөхүмэттэн Костромаҕа аттаммыттар. 

=== Кострома ===
Костромааҕа Александр Дмитриевич өлүөр диэри олорбута. Сыаркапка ааҕааччынан, ырыаһытынан уонна регенинэн сулууспалаабыт.  1931 сыл сааһыгар эмиэ хаайбыттар, ол эрээри сотору босхолообуттар. Москубаҕа үлэлии сылдьыбыт кыыһа Елизавета киниэхэ кэлэн, аҕатын кытта, кини өлүөр диэри аҕыйах ый олорсубут. 

Александр Дмитриевич бэйэтэ төрөөбүт күнүгэр [[1932 сыл]] [[тохсунньу 30]] күнүгэр өлбүт. Уҥуоҕа хаалбатах. 1989 сыллаахха реабилитацияламмыт.

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

[[Категория:Дьон алпаабытынан]]
[[Категория:Тылбаасчыттар]]
[[Категория:1868 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:1931 сыллаахха өлбүттэр]]</text>
      <sha1>8nayeel0mntq3oqgabtgflyl94keue8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>430498</id>
      <parentid>430497</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T21:56:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Саха сиригэр */</comment>
      <origin>430498</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16559" sha1="9klay16ks3za3pufet573wrb2hrohbu" xml:space="preserve">'''Самарин Александр Дмитриевич''' (1868-1931) — столбовой дворянин, Москуба күбүөрүнэтин дворяннарын предводителэ (1908-1915), Синод обер-прокурора (1915 сыллаахха аҕыйах ый устата), тылбаасчыт. [[Бетлингк Отто|Бетлингк]] &quot;Саха тылын грамматикатын&quot; ньиэмэстии тылтан нууччалыы тылбаастаабыта. Дьокуускайга уонна Өлүөхүмэҕэ көскө олоро сылдьыбыта (1926-1929 сс.).

Кэргэнэ аатырбыт атыыһыт Савва Мамонтов кыыһа Вера этэ. Үс оҕолоохторо. Кыыстара Лиза аҕатын 1926 сыллаахха суут уонна хаайыы кэнниттэн Дьокуускайга көскө ыыппыттарыгар нөҥүө сылыгар аҕатыгар кэлбитэ. Биир сыл Дьокуускайга олорбуттара, онтон Самарины Өлүөхүмэҕэ көһөрбүттэрэ. Онно өссө биир кыһын кыстаан баран көһүн болдьоҕо бүтэн Костромааҕа көспүттэрэ.

== Олоҕун олуктара ==
1914 сыллаахха Бастакы аан дойду сэриитэ саҕаламмытын кэнниттэн, Арассыыйа Кыһыл Кириэһин сүрүн боломуочунайынан анаммыт. 

1918 сыллаахха Москубаттан күрээбит (чекистэр кини суоҕар дьиэтигэр ордердаах кэлэ сылдьыбыттарын кэнниттэн), кылгас кэмҥэ Оптина пустынь олорбут. 1918 сыл балаҕан ыйын 25 күнүгэр Брянскайга тутуллан хаайыллыбыт, Патриарх Тихон кинини Украина сыаркаба автокефалия статуһун ыларын туһунан кэпсэтиини Киевкэ ыытарын туһунан суруктаах эбит. Орелга хаайыыга олорбут. Сэтинньигэ Москубаҕа ыытыллыбыт. Онно бастаан Лубянкаҕа онтон Бутыркаҕа олорбут. 1919 сыл Пасхатыгар богослужение тэрийсибит, хуору салайбыт. 1919 сыл муус устар 19 күнүгэр Феликс Дзержинскэй бирикээһинэн босхоломмут.

Москуба приходтарын холбоһуктаах сүбэтигэр бэрэстээтэлинэн үлэлээбит. Ол сүбэ дьыалатынан 1919 сыл атырдьах ыйын 15 күнүгэр эмиэ тутуллубут. Аһаҕас суукка «идейнай монархиспын» дэммит. 
&lt;blockquote&gt;«Открыто заявляю: «Я — за Бога», и какой бы приговор, вы, граждане народные судьи, мне ни вынесли, я приму этот приговор как приговор свыше, как ниспосланную мне возможность делом подтвердить то, что составляет смысл и содержание всей моей жизни».&lt;/blockquote&gt;
1920 сыл тохсунньутугар ытан өлөрүүгэ бириигэбэрдэммит. Өлөрүү болдьоҕо биллибэт хаайыынан солбуллубут («заключение в тюрьме впредь до окончательной победы мирового пролетариата над мировым империализмом»), кэлин бу болдьох бастаан 25 сылга, онтон 5, онтон 2,5 сылга диэри кыччатыллыбыт. Таганка хаайыытыгар олорбут, онно кыра саастаах буруйу оҥорооччулар педсоветтарын сэкиритээринэн үлэлээбит.

1921 сыл муус устарыгар босхоломмут. 1922 сылтан «Абрамцево» уһаайба-түмэлгэ экскурсоводтаабыт. 

=== Саха сиригэр ===
1925 сыл сэтинньи 30 күнүгэр эмиэ хаайыллыбыт. 1926 сыл ыам ыйын 21 күнүгэр НКВД Особай совещаниетын быһаарыытынан үс сыл Сибииргэ көскө ыытыллыбыт («за участие в черносотенно-монархической группировке „Даниловский синод“»). Онон 7 ый хаайыыга олорон баран 1926 бэс ыйын 20 күнүгэр Самарин уонна кинини кытта көскө ыытыллыбыт архиепископ Гурий (Алексе́й Ива́нович Степа́нов, монголист учуонай) столыпинскай диэн ааттанар вагоҥҥа олородуллан, Пермь, Омскай, Новосибирскай, Красноярскай нөҥүө Иркутскайга ыытыллыбыттар. Онтон Өлүөнэҕэ диэри грузовигынан айаннаабыттар, салгыы Дьокуускайга диэри борохуотунан. Кыыһыгар суруктарыгар 58 саастаах Александр Дмитриевич киниэхэ үчүгэйдик сыһыаннаһалларын туһунан суруйар, тоҕо диэтэххэ этаапка саамай кырдьаҕастара эбит.

Дьокуускайга балаҕан ыйыгар тиийэн баран дьонугар маннык суруйбут&lt;ref&gt;{{Ыстатыйа|заглавие=Обер-прокурор Священного Синода в якутской ссылке|издание=Якутск Вечерний|ссылка=https://vecherniy.com/news/ober_prokuror_svjashhennogo_sinoda_v_jakutskoj_ssylke/2026-07-05-2829|автор=Татьяна КРОТОВА|год=2026|тип=газета|месяц=июль|число=10|номер=|страницы=30-31}}&lt;/ref&gt;:
&lt;blockquote&gt;«Здесь нет вообще колесной езды по трактам, летом ездят верхом и вещи возят во вьюках на лошади, а зимой езда на санях. Здесь, между прочим, есть ряд учреждений научного характера: музей, архив, исследовательское общество. Вопрос о том, разрешит ли нам местная власть работать в архиве, решится на днях, так как мы уже подали официальное заявление о допущении нас к работе. Со стороны ГПУ препятствий нет, но вообще советская власть очень строго относится к допущению кого бы то ни было в архивы, так что, может быть, к нам эта строгость будет еще больше. Здесь четыре открытых церкви: собор, два прихода и на краю города кладбищенская. Заботу о нас здесь проявляют самую горячую и прямо трогательную добрые люди. Живем мы при ресторане, то есть на одном дворе с рестораном, в верхнем этаже. Теперь забота наших благотворителей — достать нам теплую одежду. Ведь здесь зима очень суровая и длинная; с половины октября бывает уже санный путь, а с декабря до марта стоят крепкие морозы 30-40 градусов, но говорят, что при 20-25 градусах здесь совсем не чувствуется резкости воздуха. Во всяком случае, без меховых шапок, рукавиц, шерстяных чулок, меховых сапог и шубы или дохи здесь выходить зимой нельзя, а тем более куда-нибудь ехать».&lt;/blockquote&gt;

Оччотооҕу Дьокуускайы оҕолоругар суругар маннык ойуулаабыт:
&lt;blockquote&gt;«После исключительно красивых видов по Лене мы здесь попали в совершенно плоское место. Тут Лена разделяется на много протоков, образуемых песчаными островами с тальниками. На низком плоском берегу стоит Якутск, весь деревянный город, каменных домов не более 10- 15, ни одной мощеной улицы, дома все почти одноэтажные. Улицы широкие, с деревянными тротуарами, по которым днем ходить можно, а в темноту небезопасно. Есть телефон и во всех домах, даже самых убогих, электричество, еще дореволюционное. Почва здесь вся мерзлая и оттаивает летом не более как на 2-3 аршина. Что здесь любопытно, что все пьют круглый год ледяную воду, то есть из оттаянного льда. Правда, настоящая Лена отошла от города за песчаные острова версты на полторыдве, а около города остались протоки почти стоячей воды, которую нельзя пить. Холода прекращаются с марта, в конце апреля появляется зелень; в июне, и особенно в июле, бывает сильная жара, благодаря которой здесь все дозревает: есть арбузы, помидоры и картофель, но всего почему-то мало, так что цены на все высокие… Рыба здесь отличная, стерляди, но особенно в ходу нельма, бывают сиги и нечто вроде селедки „омуль“ с Байкала».&lt;/blockquote&gt;

1927 сыл сайыныгар борохуотунан 21 саастаах Лиза диэн кыыһа киниэхэ Дьокуускайга холбоспут.

1928 сыллаахха билэр геологтара Москубаттан улахан баһыылка аҕалбыт, онно сыаркап сонуннарын туһунан суруктар бааллар эбит. Бу кэнниттэн дьиэлэригэр обыск буолбут. Ол түмүгүнэн Гурий архиепискобы (сиэн балта кэлэн олорсор эбит) Бүлүүгэ утаарбыттар, оттон Самарины Өлүөхүмэҕэ. Балаҕан ыйыгар Александ уонна Лиза Өлүөхүмэҕэ тиийбиттэр, сектант-скопецтар дьиэлэригэр хос куортамнаабыттар.

Елизавета Самарина бэйэтин күннүгэр олоҕуран кэлин ахтыы суруйбут кинигэтиттэн:
&lt;blockquote&gt;«При городе Олекминске была целая слобода, выстроенная и заселенная в царское время скопцами. Они славились своими сельскохозяйственными достижениями, выращивали невиданную раньше в Якутии великолепную пшеницу и прекрасные овощи. Мы занимали две комнаты и прихожую, служившую нам столовой; нас отапливали, снабжали прекрасной водой из Лены, а не льдом, продавали нам вкусный хлеб — пшеничный, собственного печения — „калачи“, снабжали нас овощами, молоком. В отличие от Якутска, в Олекминске рядом с городом — скорее, похожим на село — прекрасная природа: Лена, горы, сопки, поросшие лиственницей. Главная красота, конечно, река: тут единое русло без островов, шириной примерно в 4 километра. Скоро пришла глубокая осень, жизнь на реке стала замирать, и вместе с приходом осени замерли и наши надежды на отъезд в Россию. Трехгодичный срок у отца кончался в ноябре, и мы несколько наивно думали, что нам разрешат выехать досрочно, ввиду недоступности зимнего путешествия на лошадях. Мы (особенно я по молодости лет) испытали горькое разочарование. Помню, как я стояла на берегу Лены вечером и с тоской смотрела на закат и уходивший вверх последний пароход, дававший протяжные прощальные гудки. Началась тихая зима».&lt;/blockquote&gt;

Кыһын Самарин балыыһа быраастарыгар ньиэмэс тылын уруоктарын биэрбит. Елизавета тоҕус кылаастаах оскуолаҕа ааҥыл тылын үөрэппит, бибилэтиэкэрдээбит уонна сэкиритээрдээбит. Күн аайы аҕалаах кыыс сыаркапка сылдьаллар эбит. Онтон «соваппарат чистката» буолбут, онон ууратан кэбиспиттэр - &quot;«вычищена» без права поступления на какую-либо работу и восстановления в профсоюзе&quot;. Онон кыыс иистэнэн харчы өлөрөр буолбут. &quot;Элбэхтэ ааҕар этибит, кинигэлэри бибилэтиэттэн ыларбыт, ааҥыл тылынан дьарыктанарбыт&quot; диэн ахтар.  Саас чугаһаабытыгар, олохсуйар куораттарын талар буолбуттар (&quot;«минус шесть»: Москва и еще пять крупных городов исключались&quot; диэн суруйар).

От ыйын иккис аҥаарыгар Самариннар Өлүөхүмэттэн Костромаҕа аттаммыттар.

=== Кострома ===
Костромааҕа Александр Дмитриевич өлүөр диэри олорбута. Сыаркапка ааҕааччынан, ырыаһытынан уонна регенинэн сулууспалаабыт.  1931 сыл сааһыгар эмиэ хаайбыттар, ол эрээри сотору босхолообуттар. Москубаҕа үлэлии сылдьыбыт кыыһа Елизавета киниэхэ кэлэн, аҕатын кытта, кини өлүөр диэри аҕыйах ый олорсубут. 

Александр Дмитриевич бэйэтэ төрөөбүт күнүгэр [[1932 сыл]] [[тохсунньу 30]] күнүгэр өлбүт. Уҥуоҕа хаалбатах. 1989 сыллаахха реабилитацияламмыт.

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

[[Категория:Дьон алпаабытынан]]
[[Категория:Тылбаасчыттар]]
[[Категория:1868 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:1931 сыллаахха өлбүттэр]]</text>
      <sha1>9klay16ks3za3pufet573wrb2hrohbu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>430499</id>
      <parentid>430498</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T21:57:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Саха сиригэр */</comment>
      <origin>430499</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16577" sha1="fwijcgz16y1ro93iejknf9ncpe0hi4c" xml:space="preserve">'''Самарин Александр Дмитриевич''' (1868-1931) — столбовой дворянин, Москуба күбүөрүнэтин дворяннарын предводителэ (1908-1915), Синод обер-прокурора (1915 сыллаахха аҕыйах ый устата), тылбаасчыт. [[Бетлингк Отто|Бетлингк]] &quot;Саха тылын грамматикатын&quot; ньиэмэстии тылтан нууччалыы тылбаастаабыта. Дьокуускайга уонна Өлүөхүмэҕэ көскө олоро сылдьыбыта (1926-1929 сс.).

Кэргэнэ аатырбыт атыыһыт Савва Мамонтов кыыһа Вера этэ. Үс оҕолоохторо. Кыыстара Лиза аҕатын 1926 сыллаахха суут уонна хаайыы кэнниттэн Дьокуускайга көскө ыыппыттарыгар нөҥүө сылыгар аҕатыгар кэлбитэ. Биир сыл Дьокуускайга олорбуттара, онтон Самарины Өлүөхүмэҕэ көһөрбүттэрэ. Онно өссө биир кыһын кыстаан баран көһүн болдьоҕо бүтэн Костромааҕа көспүттэрэ.

== Олоҕун олуктара ==
1914 сыллаахха Бастакы аан дойду сэриитэ саҕаламмытын кэнниттэн, Арассыыйа Кыһыл Кириэһин сүрүн боломуочунайынан анаммыт. 

1918 сыллаахха Москубаттан күрээбит (чекистэр кини суоҕар дьиэтигэр ордердаах кэлэ сылдьыбыттарын кэнниттэн), кылгас кэмҥэ Оптина пустынь олорбут. 1918 сыл балаҕан ыйын 25 күнүгэр Брянскайга тутуллан хаайыллыбыт, Патриарх Тихон кинини Украина сыаркаба автокефалия статуһун ыларын туһунан кэпсэтиини Киевкэ ыытарын туһунан суруктаах эбит. Орелга хаайыыга олорбут. Сэтинньигэ Москубаҕа ыытыллыбыт. Онно бастаан Лубянкаҕа онтон Бутыркаҕа олорбут. 1919 сыл Пасхатыгар богослужение тэрийсибит, хуору салайбыт. 1919 сыл муус устар 19 күнүгэр Феликс Дзержинскэй бирикээһинэн босхоломмут.

Москуба приходтарын холбоһуктаах сүбэтигэр бэрэстээтэлинэн үлэлээбит. Ол сүбэ дьыалатынан 1919 сыл атырдьах ыйын 15 күнүгэр эмиэ тутуллубут. Аһаҕас суукка «идейнай монархиспын» дэммит. 
&lt;blockquote&gt;«Открыто заявляю: «Я — за Бога», и какой бы приговор, вы, граждане народные судьи, мне ни вынесли, я приму этот приговор как приговор свыше, как ниспосланную мне возможность делом подтвердить то, что составляет смысл и содержание всей моей жизни».&lt;/blockquote&gt;
1920 сыл тохсунньутугар ытан өлөрүүгэ бириигэбэрдэммит. Өлөрүү болдьоҕо биллибэт хаайыынан солбуллубут («заключение в тюрьме впредь до окончательной победы мирового пролетариата над мировым империализмом»), кэлин бу болдьох бастаан 25 сылга, онтон 5, онтон 2,5 сылга диэри кыччатыллыбыт. Таганка хаайыытыгар олорбут, онно кыра саастаах буруйу оҥорооччулар педсоветтарын сэкиритээринэн үлэлээбит.

1921 сыл муус устарыгар босхоломмут. 1922 сылтан «Абрамцево» уһаайба-түмэлгэ экскурсоводтаабыт. 

=== Саха сиригэр ===
1925 сыл сэтинньи 30 күнүгэр эмиэ хаайыллыбыт. 1926 сыл ыам ыйын 21 күнүгэр НКВД Особай совещаниетын быһаарыытынан үс сыл Сибииргэ көскө ыытыллыбыт («за участие в черносотенно-монархической группировке „Даниловский синод“»). Онон 7 ый хаайыыга олорон баран 1926 бэс ыйын 20 күнүгэр Самарин уонна кинини кытта көскө ыытыллыбыт архиепископ Гурий (Алексе́й Ива́нович Степа́нов, монголист, буддолог учуонай) столыпинскай диэн ааттанар вагоҥҥа олородуллан, Пермь, Омскай, Новосибирскай, Красноярскай нөҥүө Иркутскайга ыытыллыбыттар. Онтон Өлүөнэҕэ диэри грузовигынан айаннаабыттар, салгыы Дьокуускайга диэри борохуотунан. Кыыһыгар суруктарыгар 58 саастаах Александр Дмитриевич киниэхэ үчүгэйдик сыһыаннаһалларын туһунан суруйар, тоҕо диэтэххэ этаапка саамай кырдьаҕастара эбит.

Дьокуускайга балаҕан ыйыгар тиийэн баран дьонугар маннык суруйбут&lt;ref&gt;{{Ыстатыйа|заглавие=Обер-прокурор Священного Синода в якутской ссылке|издание=Якутск Вечерний|ссылка=https://vecherniy.com/news/ober_prokuror_svjashhennogo_sinoda_v_jakutskoj_ssylke/2026-07-05-2829|автор=Татьяна КРОТОВА|год=2026|тип=газета|месяц=июль|число=10|номер=|страницы=30-31}}&lt;/ref&gt;:
&lt;blockquote&gt;«Здесь нет вообще колесной езды по трактам, летом ездят верхом и вещи возят во вьюках на лошади, а зимой езда на санях. Здесь, между прочим, есть ряд учреждений научного характера: музей, архив, исследовательское общество. Вопрос о том, разрешит ли нам местная власть работать в архиве, решится на днях, так как мы уже подали официальное заявление о допущении нас к работе. Со стороны ГПУ препятствий нет, но вообще советская власть очень строго относится к допущению кого бы то ни было в архивы, так что, может быть, к нам эта строгость будет еще больше. Здесь четыре открытых церкви: собор, два прихода и на краю города кладбищенская. Заботу о нас здесь проявляют самую горячую и прямо трогательную добрые люди. Живем мы при ресторане, то есть на одном дворе с рестораном, в верхнем этаже. Теперь забота наших благотворителей — достать нам теплую одежду. Ведь здесь зима очень суровая и длинная; с половины октября бывает уже санный путь, а с декабря до марта стоят крепкие морозы 30-40 градусов, но говорят, что при 20-25 градусах здесь совсем не чувствуется резкости воздуха. Во всяком случае, без меховых шапок, рукавиц, шерстяных чулок, меховых сапог и шубы или дохи здесь выходить зимой нельзя, а тем более куда-нибудь ехать».&lt;/blockquote&gt;

Оччотооҕу Дьокуускайы оҕолоругар суругар маннык ойуулаабыт:
&lt;blockquote&gt;«После исключительно красивых видов по Лене мы здесь попали в совершенно плоское место. Тут Лена разделяется на много протоков, образуемых песчаными островами с тальниками. На низком плоском берегу стоит Якутск, весь деревянный город, каменных домов не более 10- 15, ни одной мощеной улицы, дома все почти одноэтажные. Улицы широкие, с деревянными тротуарами, по которым днем ходить можно, а в темноту небезопасно. Есть телефон и во всех домах, даже самых убогих, электричество, еще дореволюционное. Почва здесь вся мерзлая и оттаивает летом не более как на 2-3 аршина. Что здесь любопытно, что все пьют круглый год ледяную воду, то есть из оттаянного льда. Правда, настоящая Лена отошла от города за песчаные острова версты на полторыдве, а около города остались протоки почти стоячей воды, которую нельзя пить. Холода прекращаются с марта, в конце апреля появляется зелень; в июне, и особенно в июле, бывает сильная жара, благодаря которой здесь все дозревает: есть арбузы, помидоры и картофель, но всего почему-то мало, так что цены на все высокие… Рыба здесь отличная, стерляди, но особенно в ходу нельма, бывают сиги и нечто вроде селедки „омуль“ с Байкала».&lt;/blockquote&gt;

1927 сыл сайыныгар борохуотунан 21 саастаах Лиза диэн кыыһа киниэхэ Дьокуускайга холбоспут.

1928 сыллаахха билэр геологтара Москубаттан улахан баһыылка аҕалбыт, онно сыаркап сонуннарын туһунан суруктар бааллар эбит. Бу кэнниттэн дьиэлэригэр обыск буолбут. Ол түмүгүнэн Гурий архиепискобы (сиэн балта кэлэн олорсор эбит) Бүлүүгэ утаарбыттар, оттон Самарины Өлүөхүмэҕэ. Балаҕан ыйыгар Александ уонна Лиза Өлүөхүмэҕэ тиийбиттэр, сектант-скопецтар дьиэлэригэр хос куортамнаабыттар.

Елизавета Самарина бэйэтин күннүгэр олоҕуран кэлин ахтыы суруйбут кинигэтиттэн:
&lt;blockquote&gt;«При городе Олекминске была целая слобода, выстроенная и заселенная в царское время скопцами. Они славились своими сельскохозяйственными достижениями, выращивали невиданную раньше в Якутии великолепную пшеницу и прекрасные овощи. Мы занимали две комнаты и прихожую, служившую нам столовой; нас отапливали, снабжали прекрасной водой из Лены, а не льдом, продавали нам вкусный хлеб — пшеничный, собственного печения — „калачи“, снабжали нас овощами, молоком. В отличие от Якутска, в Олекминске рядом с городом — скорее, похожим на село — прекрасная природа: Лена, горы, сопки, поросшие лиственницей. Главная красота, конечно, река: тут единое русло без островов, шириной примерно в 4 километра. Скоро пришла глубокая осень, жизнь на реке стала замирать, и вместе с приходом осени замерли и наши надежды на отъезд в Россию. Трехгодичный срок у отца кончался в ноябре, и мы несколько наивно думали, что нам разрешат выехать досрочно, ввиду недоступности зимнего путешествия на лошадях. Мы (особенно я по молодости лет) испытали горькое разочарование. Помню, как я стояла на берегу Лены вечером и с тоской смотрела на закат и уходивший вверх последний пароход, дававший протяжные прощальные гудки. Началась тихая зима».&lt;/blockquote&gt;

Кыһын Самарин балыыһа быраастарыгар ньиэмэс тылын уруоктарын биэрбит. Елизавета тоҕус кылаастаах оскуолаҕа ааҥыл тылын үөрэппит, бибилэтиэкэрдээбит уонна сэкиритээрдээбит. Күн аайы аҕалаах кыыс сыаркапка сылдьаллар эбит. Онтон «соваппарат чистката» буолбут, онон ууратан кэбиспиттэр - &quot;«вычищена» без права поступления на какую-либо работу и восстановления в профсоюзе&quot;. Онон кыыс иистэнэн харчы өлөрөр буолбут. &quot;Элбэхтэ ааҕар этибит, кинигэлэри бибилэтиэттэн ыларбыт, ааҥыл тылынан дьарыктанарбыт&quot; диэн ахтар.  Саас чугаһаабытыгар, олохсуйар куораттарын талар буолбуттар (&quot;«минус шесть»: Москва и еще пять крупных городов исключались&quot; диэн суруйар).

От ыйын иккис аҥаарыгар Самариннар Өлүөхүмэттэн Костромаҕа аттаммыттар.

=== Кострома ===
Костромааҕа Александр Дмитриевич өлүөр диэри олорбута. Сыаркапка ааҕааччынан, ырыаһытынан уонна регенинэн сулууспалаабыт.  1931 сыл сааһыгар эмиэ хаайбыттар, ол эрээри сотору босхолообуттар. Москубаҕа үлэлии сылдьыбыт кыыһа Елизавета киниэхэ кэлэн, аҕатын кытта, кини өлүөр диэри аҕыйах ый олорсубут. 

Александр Дмитриевич бэйэтэ төрөөбүт күнүгэр [[1932 сыл]] [[тохсунньу 30]] күнүгэр өлбүт. Уҥуоҕа хаалбатах. 1989 сыллаахха реабилитацияламмыт.

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

[[Категория:Дьон алпаабытынан]]
[[Категория:Тылбаасчыттар]]
[[Категория:1868 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:1931 сыллаахха өлбүттэр]]</text>
      <sha1>fwijcgz16y1ro93iejknf9ncpe0hi4c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>430500</id>
      <parentid>430499</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T22:09:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Саха сиригэр */</comment>
      <origin>430500</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16934" sha1="lp5spvnm03l3rk5tkh8s7i0pcbc50tt" xml:space="preserve">'''Самарин Александр Дмитриевич''' (1868-1931) — столбовой дворянин, Москуба күбүөрүнэтин дворяннарын предводителэ (1908-1915), Синод обер-прокурора (1915 сыллаахха аҕыйах ый устата), тылбаасчыт. [[Бетлингк Отто|Бетлингк]] &quot;Саха тылын грамматикатын&quot; ньиэмэстии тылтан нууччалыы тылбаастаабыта. Дьокуускайга уонна Өлүөхүмэҕэ көскө олоро сылдьыбыта (1926-1929 сс.).

Кэргэнэ аатырбыт атыыһыт Савва Мамонтов кыыһа Вера этэ. Үс оҕолоохторо. Кыыстара Лиза аҕатын 1926 сыллаахха суут уонна хаайыы кэнниттэн Дьокуускайга көскө ыыппыттарыгар нөҥүө сылыгар аҕатыгар кэлбитэ. Биир сыл Дьокуускайга олорбуттара, онтон Самарины Өлүөхүмэҕэ көһөрбүттэрэ. Онно өссө биир кыһын кыстаан баран көһүн болдьоҕо бүтэн Костромааҕа көспүттэрэ.

== Олоҕун олуктара ==
1914 сыллаахха Бастакы аан дойду сэриитэ саҕаламмытын кэнниттэн, Арассыыйа Кыһыл Кириэһин сүрүн боломуочунайынан анаммыт. 

1918 сыллаахха Москубаттан күрээбит (чекистэр кини суоҕар дьиэтигэр ордердаах кэлэ сылдьыбыттарын кэнниттэн), кылгас кэмҥэ Оптина пустынь олорбут. 1918 сыл балаҕан ыйын 25 күнүгэр Брянскайга тутуллан хаайыллыбыт, Патриарх Тихон кинини Украина сыаркаба автокефалия статуһун ыларын туһунан кэпсэтиини Киевкэ ыытарын туһунан суруктаах эбит. Орелга хаайыыга олорбут. Сэтинньигэ Москубаҕа ыытыллыбыт. Онно бастаан Лубянкаҕа онтон Бутыркаҕа олорбут. 1919 сыл Пасхатыгар богослужение тэрийсибит, хуору салайбыт. 1919 сыл муус устар 19 күнүгэр Феликс Дзержинскэй бирикээһинэн босхоломмут.

Москуба приходтарын холбоһуктаах сүбэтигэр бэрэстээтэлинэн үлэлээбит. Ол сүбэ дьыалатынан 1919 сыл атырдьах ыйын 15 күнүгэр эмиэ тутуллубут. Аһаҕас суукка «идейнай монархиспын» дэммит. 
&lt;blockquote&gt;«Открыто заявляю: «Я — за Бога», и какой бы приговор, вы, граждане народные судьи, мне ни вынесли, я приму этот приговор как приговор свыше, как ниспосланную мне возможность делом подтвердить то, что составляет смысл и содержание всей моей жизни».&lt;/blockquote&gt;
1920 сыл тохсунньутугар ытан өлөрүүгэ бириигэбэрдэммит. Өлөрүү болдьоҕо биллибэт хаайыынан солбуллубут («заключение в тюрьме впредь до окончательной победы мирового пролетариата над мировым империализмом»), кэлин бу болдьох бастаан 25 сылга, онтон 5, онтон 2,5 сылга диэри кыччатыллыбыт. Таганка хаайыытыгар олорбут, онно кыра саастаах буруйу оҥорооччулар педсоветтарын сэкиритээринэн үлэлээбит.

1921 сыл муус устарыгар босхоломмут. 1922 сылтан «Абрамцево» уһаайба-түмэлгэ экскурсоводтаабыт. 

=== Саха сиригэр ===
1925 сыл сэтинньи 30 күнүгэр эмиэ хаайыллыбыт. 1926 сыл ыам ыйын 21 күнүгэр НКВД Особай совещаниетын быһаарыытынан үс сыл Сибииргэ көскө ыытыллыбыт («за участие в черносотенно-монархической группировке „Даниловский синод“»). Онон 7 ый хаайыыга олорон баран 1926 бэс ыйын 20 күнүгэр Самарин уонна кинини кытта көскө ыытыллыбыт епископ Гурий (Алексе́й Ива́нович Степа́нов, монголист, буддолог учуонай, 1930 с. архиепископ солото иҥэриллибитэ) столыпинскай диэн ааттанар вагоҥҥа олородуллан, Пермь, Омскай, Новосибирскай, Красноярскай нөҥүө Иркутскайга ыытыллыбыттар. Онтон Өлүөнэҕэ диэри грузовигынан айаннаабыттар, салгыы Дьокуускайга диэри борохуотунан. Кыыһыгар суруктарыгар 58 саастаах Александр Дмитриевич киниэхэ үчүгэйдик сыһыаннаһалларын туһунан суруйар, тоҕо диэтэххэ этаапка саамай кырдьаҕастара эбит.

Дьокуускайга балаҕан ыйыгар тиийэн баран дьонугар маннык суруйбут&lt;ref&gt;{{Ыстатыйа|заглавие=Обер-прокурор Священного Синода в якутской ссылке|издание=Якутск Вечерний|ссылка=https://vecherniy.com/news/ober_prokuror_svjashhennogo_sinoda_v_jakutskoj_ssylke/2026-07-05-2829|автор=Татьяна КРОТОВА|год=2026|тип=газета|месяц=июль|число=10|номер=|страницы=30-31}}&lt;/ref&gt;:
&lt;blockquote&gt;«Здесь нет вообще колесной езды по трактам, летом ездят верхом и вещи возят во вьюках на лошади, а зимой езда на санях. Здесь, между прочим, есть ряд учреждений научного характера: музей, архив, исследовательское общество. Вопрос о том, разрешит ли нам местная власть работать в архиве, решится на днях, так как мы уже подали официальное заявление о допущении нас к работе. Со стороны ГПУ препятствий нет, но вообще советская власть очень строго относится к допущению кого бы то ни было в архивы, так что, может быть, к нам эта строгость будет еще больше. Здесь четыре открытых церкви: собор, два прихода и на краю города кладбищенская. Заботу о нас здесь проявляют самую горячую и прямо трогательную добрые люди. Живем мы при ресторане, то есть на одном дворе с рестораном, в верхнем этаже. Теперь забота наших благотворителей — достать нам теплую одежду. Ведь здесь зима очень суровая и длинная; с половины октября бывает уже санный путь, а с декабря до марта стоят крепкие морозы 30-40 градусов, но говорят, что при 20-25 градусах здесь совсем не чувствуется резкости воздуха. Во всяком случае, без меховых шапок, рукавиц, шерстяных чулок, меховых сапог и шубы или дохи здесь выходить зимой нельзя, а тем более куда-нибудь ехать».&lt;/blockquote&gt;

Оччотооҕу Дьокуускайы оҕолоругар суругар маннык ойуулаабыт:
&lt;blockquote&gt;«После исключительно красивых видов по Лене мы здесь попали в совершенно плоское место. Тут Лена разделяется на много протоков, образуемых песчаными островами с тальниками. На низком плоском берегу стоит Якутск, весь деревянный город, каменных домов не более 10- 15, ни одной мощеной улицы, дома все почти одноэтажные. Улицы широкие, с деревянными тротуарами, по которым днем ходить можно, а в темноту небезопасно. Есть телефон и во всех домах, даже самых убогих, электричество, еще дореволюционное. Почва здесь вся мерзлая и оттаивает летом не более как на 2-3 аршина. Что здесь любопытно, что все пьют круглый год ледяную воду, то есть из оттаянного льда. Правда, настоящая Лена отошла от города за песчаные острова версты на полторыдве, а около города остались протоки почти стоячей воды, которую нельзя пить. Холода прекращаются с марта, в конце апреля появляется зелень; в июне, и особенно в июле, бывает сильная жара, благодаря которой здесь все дозревает: есть арбузы, помидоры и картофель, но всего почему-то мало, так что цены на все высокие… Рыба здесь отличная, стерляди, но особенно в ходу нельма, бывают сиги и нечто вроде селедки „омуль“ с Байкала».&lt;/blockquote&gt;

Олохтоох былаас көрдөһүүтүнэн Гурийдыын Бетлингк «Сахалар тылларын туһунан» («О языке якутов») кинигэтин ньиэмэс тылыттан нууччалыы тылбаастаабыттар.

1927 сыл сайыныгар борохуотунан 21 саастаах Лиза диэн кыыһа киниэхэ Дьокуускайга холбоспут.

1928 сыллаахха билэр геологтара Москубаттан улахан баһыылка аҕалбыт, онно сыаркап сонуннарын туһунан суруктар бааллар эбит. Бу кэнниттэн дьиэлэригэр обыск буолбут. Ол түмүгүнэн Гурий архиепискобы (сиэн балта кэлэн олорсор эбит) Бүлүүгэ утаарбыттар, оттон Самарины Өлүөхүмэҕэ. Балаҕан ыйыгар Александ уонна Лиза Өлүөхүмэҕэ тиийбиттэр, сектант-скопецтар дьиэлэригэр хос куортамнаабыттар.

Елизавета Самарина бэйэтин күннүгэр олоҕуран кэлин ахтыы суруйбут кинигэтиттэн:
&lt;blockquote&gt;«При городе Олекминске была целая слобода, выстроенная и заселенная в царское время скопцами. Они славились своими сельскохозяйственными достижениями, выращивали невиданную раньше в Якутии великолепную пшеницу и прекрасные овощи. Мы занимали две комнаты и прихожую, служившую нам столовой; нас отапливали, снабжали прекрасной водой из Лены, а не льдом, продавали нам вкусный хлеб — пшеничный, собственного печения — „калачи“, снабжали нас овощами, молоком. В отличие от Якутска, в Олекминске рядом с городом — скорее, похожим на село — прекрасная природа: Лена, горы, сопки, поросшие лиственницей. Главная красота, конечно, река: тут единое русло без островов, шириной примерно в 4 километра. Скоро пришла глубокая осень, жизнь на реке стала замирать, и вместе с приходом осени замерли и наши надежды на отъезд в Россию. Трехгодичный срок у отца кончался в ноябре, и мы несколько наивно думали, что нам разрешат выехать досрочно, ввиду недоступности зимнего путешествия на лошадях. Мы (особенно я по молодости лет) испытали горькое разочарование. Помню, как я стояла на берегу Лены вечером и с тоской смотрела на закат и уходивший вверх последний пароход, дававший протяжные прощальные гудки. Началась тихая зима».&lt;/blockquote&gt;

Кыһын Самарин балыыһа быраастарыгар ньиэмэс тылын уруоктарын биэрбит. Елизавета тоҕус кылаастаах оскуолаҕа ааҥыл тылын үөрэппит, бибилэтиэкэрдээбит уонна сэкиритээрдээбит. Күн аайы аҕалаах кыыс сыаркапка сылдьаллар эбит. Онтон «соваппарат чистката» буолбут, онон ууратан кэбиспиттэр — «„вычищена“ без права поступления на какую-либо работу и восстановления в профсоюзе». Онон кыыс иистэнэн харчы өлөрөр буолбут. «Элбэхтэ ааҕар этибит, кинигэлэри бибилэтиэттэн ыларбыт, ааҥыл тылынан дьарыктанарбыт» диэн ахтар. Саас чугаһаабытыгар, олохсуйар куораттарын талар буолбуттар («„минус шесть“: Москва и еще пять крупных городов исключались» диэн суруйар).

От ыйын иккис аҥаарыгар Самариннар Өлүөхүмэттэн Костромаҕа аттаммыттар.

=== Кострома ===
Костромааҕа Александр Дмитриевич өлүөр диэри олорбута. Сыаркапка ааҕааччынан, ырыаһытынан уонна регенинэн сулууспалаабыт.  1931 сыл сааһыгар эмиэ хаайбыттар, ол эрээри сотору босхолообуттар. Москубаҕа үлэлии сылдьыбыт кыыһа Елизавета киниэхэ кэлэн, аҕатын кытта, кини өлүөр диэри аҕыйах ый олорсубут. 

Александр Дмитриевич бэйэтэ төрөөбүт күнүгэр [[1932 сыл]] [[тохсунньу 30]] күнүгэр өлбүт. Уҥуоҕа хаалбатах. 1989 сыллаахха реабилитацияламмыт.

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

[[Категория:Дьон алпаабытынан]]
[[Категория:Тылбаасчыттар]]
[[Категория:1868 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:1931 сыллаахха өлбүттэр]]</text>
      <sha1>lp5spvnm03l3rk5tkh8s7i0pcbc50tt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>430501</id>
      <parentid>430500</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T22:13:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кострома */</comment>
      <origin>430501</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16976" sha1="pdcpwkl10l6gdc90f48kpk5oz7ubkaz" xml:space="preserve">'''Самарин Александр Дмитриевич''' (1868-1931) — столбовой дворянин, Москуба күбүөрүнэтин дворяннарын предводителэ (1908-1915), Синод обер-прокурора (1915 сыллаахха аҕыйах ый устата), тылбаасчыт. [[Бетлингк Отто|Бетлингк]] &quot;Саха тылын грамматикатын&quot; ньиэмэстии тылтан нууччалыы тылбаастаабыта. Дьокуускайга уонна Өлүөхүмэҕэ көскө олоро сылдьыбыта (1926-1929 сс.).

Кэргэнэ аатырбыт атыыһыт Савва Мамонтов кыыһа Вера этэ. Үс оҕолоохторо. Кыыстара Лиза аҕатын 1926 сыллаахха суут уонна хаайыы кэнниттэн Дьокуускайга көскө ыыппыттарыгар нөҥүө сылыгар аҕатыгар кэлбитэ. Биир сыл Дьокуускайга олорбуттара, онтон Самарины Өлүөхүмэҕэ көһөрбүттэрэ. Онно өссө биир кыһын кыстаан баран көһүн болдьоҕо бүтэн Костромааҕа көспүттэрэ.

== Олоҕун олуктара ==
1914 сыллаахха Бастакы аан дойду сэриитэ саҕаламмытын кэнниттэн, Арассыыйа Кыһыл Кириэһин сүрүн боломуочунайынан анаммыт. 

1918 сыллаахха Москубаттан күрээбит (чекистэр кини суоҕар дьиэтигэр ордердаах кэлэ сылдьыбыттарын кэнниттэн), кылгас кэмҥэ Оптина пустынь олорбут. 1918 сыл балаҕан ыйын 25 күнүгэр Брянскайга тутуллан хаайыллыбыт, Патриарх Тихон кинини Украина сыаркаба автокефалия статуһун ыларын туһунан кэпсэтиини Киевкэ ыытарын туһунан суруктаах эбит. Орелга хаайыыга олорбут. Сэтинньигэ Москубаҕа ыытыллыбыт. Онно бастаан Лубянкаҕа онтон Бутыркаҕа олорбут. 1919 сыл Пасхатыгар богослужение тэрийсибит, хуору салайбыт. 1919 сыл муус устар 19 күнүгэр Феликс Дзержинскэй бирикээһинэн босхоломмут.

Москуба приходтарын холбоһуктаах сүбэтигэр бэрэстээтэлинэн үлэлээбит. Ол сүбэ дьыалатынан 1919 сыл атырдьах ыйын 15 күнүгэр эмиэ тутуллубут. Аһаҕас суукка «идейнай монархиспын» дэммит. 
&lt;blockquote&gt;«Открыто заявляю: «Я — за Бога», и какой бы приговор, вы, граждане народные судьи, мне ни вынесли, я приму этот приговор как приговор свыше, как ниспосланную мне возможность делом подтвердить то, что составляет смысл и содержание всей моей жизни».&lt;/blockquote&gt;
1920 сыл тохсунньутугар ытан өлөрүүгэ бириигэбэрдэммит. Өлөрүү болдьоҕо биллибэт хаайыынан солбуллубут («заключение в тюрьме впредь до окончательной победы мирового пролетариата над мировым империализмом»), кэлин бу болдьох бастаан 25 сылга, онтон 5, онтон 2,5 сылга диэри кыччатыллыбыт. Таганка хаайыытыгар олорбут, онно кыра саастаах буруйу оҥорооччулар педсоветтарын сэкиритээринэн үлэлээбит.

1921 сыл муус устарыгар босхоломмут. 1922 сылтан «Абрамцево» уһаайба-түмэлгэ экскурсоводтаабыт. 

=== Саха сиригэр ===
1925 сыл сэтинньи 30 күнүгэр эмиэ хаайыллыбыт. 1926 сыл ыам ыйын 21 күнүгэр НКВД Особай совещаниетын быһаарыытынан үс сыл Сибииргэ көскө ыытыллыбыт («за участие в черносотенно-монархической группировке „Даниловский синод“»). Онон 7 ый хаайыыга олорон баран 1926 бэс ыйын 20 күнүгэр Самарин уонна кинини кытта көскө ыытыллыбыт епископ Гурий (Алексе́й Ива́нович Степа́нов, монголист, буддолог учуонай, 1930 с. архиепископ солото иҥэриллибитэ) столыпинскай диэн ааттанар вагоҥҥа олородуллан, Пермь, Омскай, Новосибирскай, Красноярскай нөҥүө Иркутскайга ыытыллыбыттар. Онтон Өлүөнэҕэ диэри грузовигынан айаннаабыттар, салгыы Дьокуускайга диэри борохуотунан. Кыыһыгар суруктарыгар 58 саастаах Александр Дмитриевич киниэхэ үчүгэйдик сыһыаннаһалларын туһунан суруйар, тоҕо диэтэххэ этаапка саамай кырдьаҕастара эбит.

Дьокуускайга балаҕан ыйыгар тиийэн баран дьонугар маннык суруйбут&lt;ref&gt;{{Ыстатыйа|заглавие=Обер-прокурор Священного Синода в якутской ссылке|издание=Якутск Вечерний|ссылка=https://vecherniy.com/news/ober_prokuror_svjashhennogo_sinoda_v_jakutskoj_ssylke/2026-07-05-2829|автор=Татьяна КРОТОВА|год=2026|тип=газета|месяц=июль|число=10|номер=|страницы=30-31}}&lt;/ref&gt;:
&lt;blockquote&gt;«Здесь нет вообще колесной езды по трактам, летом ездят верхом и вещи возят во вьюках на лошади, а зимой езда на санях. Здесь, между прочим, есть ряд учреждений научного характера: музей, архив, исследовательское общество. Вопрос о том, разрешит ли нам местная власть работать в архиве, решится на днях, так как мы уже подали официальное заявление о допущении нас к работе. Со стороны ГПУ препятствий нет, но вообще советская власть очень строго относится к допущению кого бы то ни было в архивы, так что, может быть, к нам эта строгость будет еще больше. Здесь четыре открытых церкви: собор, два прихода и на краю города кладбищенская. Заботу о нас здесь проявляют самую горячую и прямо трогательную добрые люди. Живем мы при ресторане, то есть на одном дворе с рестораном, в верхнем этаже. Теперь забота наших благотворителей — достать нам теплую одежду. Ведь здесь зима очень суровая и длинная; с половины октября бывает уже санный путь, а с декабря до марта стоят крепкие морозы 30-40 градусов, но говорят, что при 20-25 градусах здесь совсем не чувствуется резкости воздуха. Во всяком случае, без меховых шапок, рукавиц, шерстяных чулок, меховых сапог и шубы или дохи здесь выходить зимой нельзя, а тем более куда-нибудь ехать».&lt;/blockquote&gt;

Оччотооҕу Дьокуускайы оҕолоругар суругар маннык ойуулаабыт:
&lt;blockquote&gt;«После исключительно красивых видов по Лене мы здесь попали в совершенно плоское место. Тут Лена разделяется на много протоков, образуемых песчаными островами с тальниками. На низком плоском берегу стоит Якутск, весь деревянный город, каменных домов не более 10- 15, ни одной мощеной улицы, дома все почти одноэтажные. Улицы широкие, с деревянными тротуарами, по которым днем ходить можно, а в темноту небезопасно. Есть телефон и во всех домах, даже самых убогих, электричество, еще дореволюционное. Почва здесь вся мерзлая и оттаивает летом не более как на 2-3 аршина. Что здесь любопытно, что все пьют круглый год ледяную воду, то есть из оттаянного льда. Правда, настоящая Лена отошла от города за песчаные острова версты на полторыдве, а около города остались протоки почти стоячей воды, которую нельзя пить. Холода прекращаются с марта, в конце апреля появляется зелень; в июне, и особенно в июле, бывает сильная жара, благодаря которой здесь все дозревает: есть арбузы, помидоры и картофель, но всего почему-то мало, так что цены на все высокие… Рыба здесь отличная, стерляди, но особенно в ходу нельма, бывают сиги и нечто вроде селедки „омуль“ с Байкала».&lt;/blockquote&gt;

Олохтоох былаас көрдөһүүтүнэн Гурийдыын Бетлингк «Сахалар тылларын туһунан» («О языке якутов») кинигэтин ньиэмэс тылыттан нууччалыы тылбаастаабыттар.

1927 сыл сайыныгар борохуотунан 21 саастаах Лиза диэн кыыһа киниэхэ Дьокуускайга холбоспут.

1928 сыллаахха билэр геологтара Москубаттан улахан баһыылка аҕалбыт, онно сыаркап сонуннарын туһунан суруктар бааллар эбит. Бу кэнниттэн дьиэлэригэр обыск буолбут. Ол түмүгүнэн Гурий архиепискобы (сиэн балта кэлэн олорсор эбит) Бүлүүгэ утаарбыттар, оттон Самарины Өлүөхүмэҕэ. Балаҕан ыйыгар Александ уонна Лиза Өлүөхүмэҕэ тиийбиттэр, сектант-скопецтар дьиэлэригэр хос куортамнаабыттар.

Елизавета Самарина бэйэтин күннүгэр олоҕуран кэлин ахтыы суруйбут кинигэтиттэн:
&lt;blockquote&gt;«При городе Олекминске была целая слобода, выстроенная и заселенная в царское время скопцами. Они славились своими сельскохозяйственными достижениями, выращивали невиданную раньше в Якутии великолепную пшеницу и прекрасные овощи. Мы занимали две комнаты и прихожую, служившую нам столовой; нас отапливали, снабжали прекрасной водой из Лены, а не льдом, продавали нам вкусный хлеб — пшеничный, собственного печения — „калачи“, снабжали нас овощами, молоком. В отличие от Якутска, в Олекминске рядом с городом — скорее, похожим на село — прекрасная природа: Лена, горы, сопки, поросшие лиственницей. Главная красота, конечно, река: тут единое русло без островов, шириной примерно в 4 километра. Скоро пришла глубокая осень, жизнь на реке стала замирать, и вместе с приходом осени замерли и наши надежды на отъезд в Россию. Трехгодичный срок у отца кончался в ноябре, и мы несколько наивно думали, что нам разрешат выехать досрочно, ввиду недоступности зимнего путешествия на лошадях. Мы (особенно я по молодости лет) испытали горькое разочарование. Помню, как я стояла на берегу Лены вечером и с тоской смотрела на закат и уходивший вверх последний пароход, дававший протяжные прощальные гудки. Началась тихая зима».&lt;/blockquote&gt;

Кыһын Самарин балыыһа быраастарыгар ньиэмэс тылын уруоктарын биэрбит. Елизавета тоҕус кылаастаах оскуолаҕа ааҥыл тылын үөрэппит, бибилэтиэкэрдээбит уонна сэкиритээрдээбит. Күн аайы аҕалаах кыыс сыаркапка сылдьаллар эбит. Онтон «соваппарат чистката» буолбут, онон ууратан кэбиспиттэр — «„вычищена“ без права поступления на какую-либо работу и восстановления в профсоюзе». Онон кыыс иистэнэн харчы өлөрөр буолбут. «Элбэхтэ ааҕар этибит, кинигэлэри бибилэтиэттэн ыларбыт, ааҥыл тылынан дьарыктанарбыт» диэн ахтар. Саас чугаһаабытыгар, олохсуйар куораттарын талар буолбуттар («„минус шесть“: Москва и еще пять крупных городов исключались» диэн суруйар).

От ыйын иккис аҥаарыгар Самариннар Өлүөхүмэттэн Костромаҕа аттаммыттар.

=== Кострома ===
Костромааҕа Александр Дмитриевич өлүөр диэри олорбута. Сыаркапка ааҕааччынан, ырыаһытынан уонна регенинэн сулууспалаабыт.  1931 сыл сааһыгар эмиэ хаайбыттар, ол эрээри сотору босхолообуттар. Хаайыыттан тахсарыгар Москубаҕа үлэлии сылдьыбыт кыыһа Елизавета киниэхэ кэлэн, аҕатын кытта, кини өлүөр диэри аҕыйах ый олорсубут. 

Александр Дмитриевич бэйэтэ төрөөбүт күнүгэр [[1932 сыл]] [[тохсунньу 30]] күнүгэр өлбүт. Уҥуоҕа хаалбатах. 1989 сыллаахха реабилитацияламмыт.

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

[[Категория:Дьон алпаабытынан]]
[[Категория:Тылбаасчыттар]]
[[Категория:1868 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:1931 сыллаахха өлбүттэр]]</text>
      <sha1>pdcpwkl10l6gdc90f48kpk5oz7ubkaz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>430502</id>
      <parentid>430501</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T22:15:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Олоҕун олуктара */</comment>
      <origin>430502</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17065" sha1="1yi1x2qrrftylnezwlxyurg7u7im5ef" xml:space="preserve">'''Самарин Александр Дмитриевич''' (1868-1931) — столбовой дворянин, Москуба күбүөрүнэтин дворяннарын предводителэ (1908-1915), Синод обер-прокурора (1915 сыллаахха аҕыйах ый устата), тылбаасчыт. [[Бетлингк Отто|Бетлингк]] &quot;Саха тылын грамматикатын&quot; ньиэмэстии тылтан нууччалыы тылбаастаабыта. Дьокуускайга уонна Өлүөхүмэҕэ көскө олоро сылдьыбыта (1926-1929 сс.).

Кэргэнэ аатырбыт атыыһыт Савва Мамонтов кыыһа Вера этэ. Үс оҕолоохторо. Кыыстара Лиза аҕатын 1926 сыллаахха суут уонна хаайыы кэнниттэн Дьокуускайга көскө ыыппыттарыгар нөҥүө сылыгар аҕатыгар кэлбитэ. Биир сыл Дьокуускайга олорбуттара, онтон Самарины Өлүөхүмэҕэ көһөрбүттэрэ. Онно өссө биир кыһын кыстаан баран көһүн болдьоҕо бүтэн Костромааҕа көспүттэрэ.

== Олоҕун олуктара ==
1914 сыллаахха Бастакы аан дойду сэриитэ саҕаламмытын кэнниттэн, Арассыыйа Кыһыл Кириэһин сүрүн боломуочунайынан анаммыт. 

1918 сыллаахха Москубаттан күрээбит (чекистэр кини суоҕар дьиэтигэр ордердаах кэлэ сылдьыбыттарын кэнниттэн), кылгас кэмҥэ Оптина пустынь олорбут. 1918 сыл балаҕан ыйын 25 күнүгэр Брянскайга тутуллан хаайыллыбыт, Патриарх Тихон кинини Украина сыаркаба автокефалия статуһун ыларын туһунан кэпсэтиини Киевкэ ыытарын туһунан суруктаах эбит. Орелга хаайыыга олорбут. Сэтинньигэ Москубаҕа ыытыллыбыт. Онно бастаан Лубянкаҕа онтон Бутыркаҕа олорбут. 1919 сыл Пасхатыгар богослужение тэрийсибит, хуору салайбыт. 1919 сыл муус устар 19 күнүгэр Феликс Дзержинскэй бирикээһинэн босхоломмут.

Москуба приходтарын холбоһуктаах сүбэтигэр бэрэстээтэлинэн үлэлээбит. Ол сүбэ дьыалатынан 1919 сыл атырдьах ыйын 15 күнүгэр эмиэ тутуллубут. Аһаҕас суукка «идейнай монархиспын» дэммит. 
&lt;blockquote&gt;«Открыто заявляю: «Я — за Бога», и какой бы приговор, вы, граждане народные судьи, мне ни вынесли, я приму этот приговор как приговор свыше, как ниспосланную мне возможность делом подтвердить то, что составляет смысл и содержание всей моей жизни».&lt;/blockquote&gt;
1920 сыл тохсунньутугар ытан өлөрүүгэ бириигэбэрдэммит. Өлөрүү болдьоҕо биллибэт хаайыынан солбуллубут («заключение в тюрьме впредь до окончательной победы мирового пролетариата над мировым империализмом»), кэлин бу болдьох бастаан 25 сылга, онтон 5, онтон 2,5 сылга диэри кыччатыллыбыт. Таганка хаайыытыгар олорбут, онно кыра саастаах буруйу оҥорооччулар педсоветтарын сэкиритээринэн үлэлээбит.

1921 сыл муус устарыгар босхоломмут. 1922 сылтан «Абрамцево» уһаайба-түмэлгэ экскурсоводтаабыт. 

=== Саха сиригэр ===
1925 сыл сэтинньи 30 күнүгэр эмиэ хаайыллыбыт. 1926 сыл ыам ыйын 21 күнүгэр НКВД Особай совещаниетын быһаарыытынан үс сыл Сибииргэ көскө ыытыллыбыт («за участие в черносотенно-монархической группировке „Даниловский синод“»). Онон 7 ый хаайыыга олорон баран 1926 бэс ыйын 20 күнүгэр Самарин уонна кинини кытта көскө ыытыллыбыт епископ [[Степанов Алексей Иванович (архиепископ Гурий)|Гурий]] (Алексе́й Ива́нович Степа́нов, монголист, буддолог учуонай, 1930 с. архиепископ солото иҥэриллибитэ) столыпинскай диэн ааттанар вагоҥҥа олородуллан, Пермь, Омскай, Новосибирскай, Красноярскай нөҥүө Иркутскайга ыытыллыбыттар. Онтон Өлүөнэҕэ диэри грузовигынан айаннаабыттар, салгыы Дьокуускайга диэри борохуотунан. Кыыһыгар суруктарыгар 58 саастаах Александр Дмитриевич киниэхэ үчүгэйдик сыһыаннаһалларын туһунан суруйар, тоҕо диэтэххэ этаапка саамай кырдьаҕастара эбит.

Дьокуускайга балаҕан ыйыгар тиийэн баран дьонугар маннык суруйбут&lt;ref&gt;{{Ыстатыйа|заглавие=Обер-прокурор Священного Синода в якутской ссылке|издание=Якутск Вечерний|ссылка=https://vecherniy.com/news/ober_prokuror_svjashhennogo_sinoda_v_jakutskoj_ssylke/2026-07-05-2829|автор=Татьяна КРОТОВА|год=2026|тип=газета|месяц=июль|число=10|номер=|страницы=30-31}}&lt;/ref&gt;:
&lt;blockquote&gt;«Здесь нет вообще колесной езды по трактам, летом ездят верхом и вещи возят во вьюках на лошади, а зимой езда на санях. Здесь, между прочим, есть ряд учреждений научного характера: музей, архив, исследовательское общество. Вопрос о том, разрешит ли нам местная власть работать в архиве, решится на днях, так как мы уже подали официальное заявление о допущении нас к работе. Со стороны ГПУ препятствий нет, но вообще советская власть очень строго относится к допущению кого бы то ни было в архивы, так что, может быть, к нам эта строгость будет еще больше. Здесь четыре открытых церкви: собор, два прихода и на краю города кладбищенская. Заботу о нас здесь проявляют самую горячую и прямо трогательную добрые люди. Живем мы при ресторане, то есть на одном дворе с рестораном, в верхнем этаже. Теперь забота наших благотворителей — достать нам теплую одежду. Ведь здесь зима очень суровая и длинная; с половины октября бывает уже санный путь, а с декабря до марта стоят крепкие морозы 30-40 градусов, но говорят, что при 20-25 градусах здесь совсем не чувствуется резкости воздуха. Во всяком случае, без меховых шапок, рукавиц, шерстяных чулок, меховых сапог и шубы или дохи здесь выходить зимой нельзя, а тем более куда-нибудь ехать».&lt;/blockquote&gt;

Оччотооҕу Дьокуускайы оҕолоругар суругар маннык ойуулаабыт:
&lt;blockquote&gt;«После исключительно красивых видов по Лене мы здесь попали в совершенно плоское место. Тут Лена разделяется на много протоков, образуемых песчаными островами с тальниками. На низком плоском берегу стоит Якутск, весь деревянный город, каменных домов не более 10- 15, ни одной мощеной улицы, дома все почти одноэтажные. Улицы широкие, с деревянными тротуарами, по которым днем ходить можно, а в темноту небезопасно. Есть телефон и во всех домах, даже самых убогих, электричество, еще дореволюционное. Почва здесь вся мерзлая и оттаивает летом не более как на 2-3 аршина. Что здесь любопытно, что все пьют круглый год ледяную воду, то есть из оттаянного льда. Правда, настоящая Лена отошла от города за песчаные острова версты на полторыдве, а около города остались протоки почти стоячей воды, которую нельзя пить. Холода прекращаются с марта, в конце апреля появляется зелень; в июне, и особенно в июле, бывает сильная жара, благодаря которой здесь все дозревает: есть арбузы, помидоры и картофель, но всего почему-то мало, так что цены на все высокие… Рыба здесь отличная, стерляди, но особенно в ходу нельма, бывают сиги и нечто вроде селедки „омуль“ с Байкала».&lt;/blockquote&gt;

Олохтоох былаас көрдөһүүтүнэн Гурийдыын Бетлингк «Сахалар тылларын туһунан» («О языке якутов») кинигэтин ньиэмэс тылыттан нууччалыы тылбаастаабыттар.

1927 сыл сайыныгар борохуотунан 21 саастаах Лиза диэн кыыһа киниэхэ Дьокуускайга холбоспут.

1928 сыллаахха билэр геологтара Москубаттан улахан баһыылка аҕалбыт, онно сыаркап сонуннарын туһунан суруктар бааллар эбит. Бу кэнниттэн дьиэлэригэр обыск буолбут. Ол түмүгүнэн Гурий архиепискобы (сиэн балта кэлэн олорсор эбит) Бүлүүгэ утаарбыттар, оттон Самарины Өлүөхүмэҕэ. Балаҕан ыйыгар Александ уонна Лиза Өлүөхүмэҕэ тиийбиттэр, сектант-скопецтар дьиэлэригэр хос куортамнаабыттар.

Елизавета Самарина бэйэтин күннүгэр олоҕуран кэлин ахтыы суруйбут кинигэтиттэн:
&lt;blockquote&gt;«При городе Олекминске была целая слобода, выстроенная и заселенная в царское время скопцами. Они славились своими сельскохозяйственными достижениями, выращивали невиданную раньше в Якутии великолепную пшеницу и прекрасные овощи. Мы занимали две комнаты и прихожую, служившую нам столовой; нас отапливали, снабжали прекрасной водой из Лены, а не льдом, продавали нам вкусный хлеб — пшеничный, собственного печения — „калачи“, снабжали нас овощами, молоком. В отличие от Якутска, в Олекминске рядом с городом — скорее, похожим на село — прекрасная природа: Лена, горы, сопки, поросшие лиственницей. Главная красота, конечно, река: тут единое русло без островов, шириной примерно в 4 километра. Скоро пришла глубокая осень, жизнь на реке стала замирать, и вместе с приходом осени замерли и наши надежды на отъезд в Россию. Трехгодичный срок у отца кончался в ноябре, и мы несколько наивно думали, что нам разрешат выехать досрочно, ввиду недоступности зимнего путешествия на лошадях. Мы (особенно я по молодости лет) испытали горькое разочарование. Помню, как я стояла на берегу Лены вечером и с тоской смотрела на закат и уходивший вверх последний пароход, дававший протяжные прощальные гудки. Началась тихая зима».&lt;/blockquote&gt;

Кыһын Самарин балыыһа быраастарыгар ньиэмэс тылын уруоктарын биэрбит. Елизавета тоҕус кылаастаах оскуолаҕа ааҥыл тылын үөрэппит, бибилэтиэкэрдээбит уонна сэкиритээрдээбит. Күн аайы аҕалаах кыыс сыаркапка сылдьаллар эбит. Онтон «соваппарат чистката» буолбут, онон ууратан кэбиспиттэр — «„вычищена“ без права поступления на какую-либо работу и восстановления в профсоюзе». Онон кыыс иистэнэн харчы өлөрөр буолбут. «Элбэхтэ ааҕар этибит, кинигэлэри бибилэтиэттэн ыларбыт, ааҥыл тылынан дьарыктанарбыт» диэн ахтар. Саас чугаһаабытыгар, олохсуйар куораттарын талар буолбуттар («„минус шесть“: Москва и еще пять крупных городов исключались» диэн суруйар).

От ыйын иккис аҥаарыгар Самариннар Өлүөхүмэттэн Костромаҕа аттаммыттар.

=== Кострома ===
Костромааҕа Александр Дмитриевич өлүөр диэри олорбута. Сыаркапка ааҕааччынан, ырыаһытынан уонна регенинэн сулууспалаабыт.  1931 сыл сааһыгар эмиэ хаайбыттар, ол эрээри сотору босхолообуттар. Хаайыыттан тахсарыгар Москубаҕа үлэлии сылдьыбыт кыыһа Елизавета киниэхэ кэлэн, аҕатын кытта, кини өлүөр диэри аҕыйах ый олорсубут. 

Александр Дмитриевич бэйэтэ төрөөбүт күнүгэр [[1932 сыл]] [[тохсунньу 30]] күнүгэр өлбүт. Уҥуоҕа хаалбатах. 1989 сыллаахха реабилитацияламмыт.

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

[[Категория:Дьон алпаабытынан]]
[[Категория:Тылбаасчыттар]]
[[Категория:1868 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:1931 сыллаахха өлбүттэр]]</text>
      <sha1>1yi1x2qrrftylnezwlxyurg7u7im5ef</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Higgsfield AI</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58926</id>
    <revision>
      <id>430491</id>
      <timestamp>2026-08-28T21:29:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47044-92</username>
        <id>29520</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;'''Higgsfield AI''' (Хиггсфилд ОӨ) - [[Казахстан]] төрдүлээх Американскай стартап. Блогердарга билигин топовай.  [[ru:Higgsfield AI]]&quot; саҥа сирэй оҥоһулунна</comment>
      <origin>430491</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="206" sha1="sk4z2lmvjy9aj1lgph28w8m9xlhfowi" xml:space="preserve">'''Higgsfield AI''' (Хиггсфилд ОӨ) - [[Казахстан]] төрдүлээх Американскай стартап. Блогердарга билигин топовай.

[[ru:Higgsfield AI]]</text>
      <sha1>sk4z2lmvjy9aj1lgph28w8m9xlhfowi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Степанов Алексей Иванович (архиепископ Гурий)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58927</id>
    <revision>
      <id>430503</id>
      <timestamp>2026-08-28T23:26:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;'''Степанов Алексей Иванович (архиепископ Гурий)''' (2.10.1880, Чебоксары – 1.11.1937, Горькай, ытыллыбыт) — итэҕэл дьайыксыта, монголист, буддолог учуонай, богослов, сыаркап устуоруга, тылбаасчыт, сыаркап устуоруйатын дуоктара (1916).  Чебоксаардааҕы духуобун...&quot; саҥа сирэй оҥоһулунна</comment>
      <origin>430503</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2620" sha1="7jrhtjovsqfj87mavcsevv7oeq37ro9" xml:space="preserve">'''Степанов Алексей Иванович (архиепископ Гурий)''' (2.10.1880, Чебоксары – 1.11.1937, Горькай, ытыллыбыт) — итэҕэл дьайыксыта, монголист, буддолог учуонай, богослов, сыаркап устуоруга, тылбаасчыт, сыаркап устуоруйатын дуоктара (1916).

Чебоксаардааҕы духуобунай училищены  (1896), Казааннааҕы духуобунай сэминээрийэни (1902) бүтэрбит.

1905 сыллаахха манаах буолбут. Казааннааҕы духуобунай акадьыамыйаны 1906 сыллаахха бүтэрэн баран онно хаалан преподавателлээбит, 1910 сылтан бэрэпиэссэр буолбут. 

Буддизмҥа, бүрэттэр уонна калмыктар устуоруйаларыгар, кинилэргэ христианство тарҕаныытыгар үлэлэрдээх, итэҕэл кинигэлэрин калмыык тылыгар тылбаастаабыт.  Акадьыамыйа 1918 сыллаахха сабыллыбытын кэннэ чинчийэр үлэтин тохтотон сыаркап үлэтинэн дьарыктаммыт. 

1918–19 сылларга Москубаҕа манастыырдары салайбыт. 1920 с. архиерей солото иҥэриллибит Алатырь епискобынан анаммыт. 1923–31 сс. Петроград, Иркутскай, Кострома, Суздаль епархияларын салайыыга анана сылдьыбыт (сорох ананыыларын ылымматах, 1930 сылтан архиепископ). 1920-с сс. хаста да хаайылла сылдьыбыт. 3 сыл Саха сиригэр көскө олорбут. Бастаан икки сыл Дьокуускайга олорбут, онно олорон &quot;Сахалар тылларын туһунан&quot; Бетлингк кинигэтин нууччалыы тылбаастаабыт (Самаринныын). Онтон Бүлүүгэ көһөрүллүбүт. 1931 с. эмиэ хаайыллыбыт, 1932 с. сууттаммыт 3 сылга ууруллубут. Босхолонон баран Арзамаска олорбут. 1937 сыллаахха эмиэ хаайыллыбыт уонна ытыллыбыт. 

[[Категория:Дьон алпаабытынан]]
[[Категория:Тылбаасчыттар]]</text>
      <sha1>7jrhtjovsqfj87mavcsevv7oeq37ro9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>430504</id>
      <parentid>430503</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T23:27:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <origin>430504</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2713" sha1="qhmv1igrv0hce30lj3kdpbhpptwvqfz" xml:space="preserve">'''Степанов Алексей Иванович (архиепископ Гурий)''' (2.10.1880, [[Чебоксаар]] – 1.11.1937, [[Алын Новгород|Горькай]], ытыллыбыт) — итэҕэл дьайыксыта, монголист, буддолог учуонай, богослов, сыаркап устуоруга, тылбаасчыт, сыаркап устуоруйатын дуоктара (1916).

Чебоксаардааҕы духуобунай училищены  (1896), Казааннааҕы духуобунай сэминээрийэни (1902) бүтэрбит.

1905 сыллаахха манаах буолбут. Казааннааҕы духуобунай акадьыамыйаны 1906 сыллаахха бүтэрэн баран онно хаалан преподавателлээбит, 1910 сылтан бэрэпиэссэр буолбут. 

Буддизмҥа, бүрэттэр уонна калмыктар устуоруйаларыгар, кинилэргэ христианство тарҕаныытыгар үлэлэрдээх, итэҕэл кинигэлэрин калмыык тылыгар тылбаастаабыт.  Акадьыамыйа 1918 сыллаахха сабыллыбытын кэннэ чинчийэр үлэтин тохтотон сыаркап үлэтинэн дьарыктаммыт. 

1918–19 сылларга Москубаҕа манастыырдары салайбыт. 1920 с. архиерей солото иҥэриллибит Алатырь епискобынан анаммыт. 1923–31 сс. Петроград, Иркутскай, Кострома, Суздаль епархияларын салайыыга анана сылдьыбыт (сорох ананыыларын ылымматах, 1930 сылтан архиепископ). 1920-с сс. хаста да хаайылла сылдьыбыт. 3 сыл Саха сиригэр көскө олорбут. Бастаан икки сыл Дьокуускайга олорбут, онно олорон &quot;Сахалар тылларын туһунан&quot; Бетлингк кинигэтин нууччалыы тылбаастаабыт ([[Самарин Александр Дмитриевич|Самаринныын]]). Онтон Бүлүүгэ көһөрүллүбүт. 1931 с. эмиэ хаайыллыбыт, 1932 с. сууттаммыт 3 сылга ууруллубут. Босхолонон баран Арзамаска олорбут. 1937 сыллаахха эмиэ хаайыллыбыт уонна ытыллыбыт. 

[[Категория:Дьон алпаабытынан]]
[[Категория:Тылбаасчыттар]]</text>
      <sha1>qhmv1igrv0hce30lj3kdpbhpptwvqfz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>430505</id>
      <parentid>430504</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T23:30:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <origin>430505</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2942" sha1="9tl4jw8bnhlb4k9l68y5abj3qr51t7k" xml:space="preserve">'''Степанов Алексей Иванович (архиепископ Гурий)''' (2.10.1880, [[Чебоксаар]] — 1.11.1937, [[Алын Новгород|Горькай]], ытыллыбыт) — итэҕэл дьайыксыта, монголист, буддолог учуонай, богослов, сыаркап устуоруга, тылбаасчыт, сыаркап устуоруйатын дуоктара (1916).

Чебоксаардааҕы духуобунай училищены (1896), Казааннааҕы духуобунай сэминээрийэни (1902) бүтэрбит.

1905 сыллаахха манаах буолбут. Казааннааҕы духуобунай акадьыамыйаны 1906 сыллаахха бүтэрэн баран онно хаалан преподавателлээбит, 1910 сылтан бэрэпиэссэр буолбут.

Буддизмҥа, [[бүрээттэр]] уонна [[калмыктар]] устуоруйаларыгар, кинилэргэ [[христианство]] тарҕаныытыгар үлэлэрдээх, итэҕэл кинигэлэрин [[Калмыык тыла|калмыык тылыгар]] тылбаастаабыт. Акадьыамыйа 1918 сыллаахха сабыллыбытын кэннэ чинчийэр үлэтин тохтотон сыаркап үлэтинэн дьарыктаммыт.

1918-19 сылларга Москубаҕа манастыырдары салайбыт. 1920 с. архиерей солото иҥэриллибит Алатырь епискобынан анаммыт. 1923-31 сс. Петроград, Иркутскай, Кострома, Суздаль епархияларын салайыыга анана сылдьыбыт (сорох ананыыларын ылымматах, 1930 сылтан архиепископ). 1920-с сс. хаста да хаайылла сылдьыбыт. 3 сыл Саха сиригэр көскө олорбут. Бастаан икки сыл Дьокуускайга олорбут, онно олорон «Сахалар тылларын туһунан» [[Бетлингк Отто|Бетлингк]] кинигэтин нууччалыы тылбаастаабыт ([[Самарин Александр Дмитриевич|Самаринныын]]). Онтон [[Бүлүү (куорат)|Бүлүүгэ]] көһөрүллүбүт. 1931 с. эмиэ хаайыллыбыт, 1932 с. сууттаммыт 3 сылга ууруллубут. Босхолонон баран Арзамаска олорбут. 1937 сыллаахха эмиэ хаайыллыбыт уонна ытыллыбыт.

[[Категория:Дьон алпаабытынан]]
[[Категория:Тылбаасчыттар]]
[[Категория:1880 сыллахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:1937 сыллаахха өлбүттэр]]</text>
      <sha1>9tl4jw8bnhlb4k9l68y5abj3qr51t7k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>430506</id>
      <parentid>430505</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T23:41:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <origin>430506</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4001" sha1="nalrzb3ngqiair7eyrir5fjlqd4pi9l" xml:space="preserve">'''Степанов Алексей Иванович (архиепископ Гурий)''' (2.10.1880, [[Чебоксаар]] — 1.11.1937, [[Алын Новгород|Горькай]], ытыллыбыт) — итэҕэл дьайыксыта, монголист, буддолог учуонай, богослов, сыаркап устуоруга, тылбаасчыт, сыаркап устуоруйатын дуоктара (1916).

Чебоксаардааҕы духуобунай училищены (1896), Казааннааҕы духуобунай сэминээрийэни (1902) бүтэрбит.

1905 сыллаахха манаах буолбут. Казааннааҕы духуобунай акадьыамыйаны 1906 сыллаахха бүтэрэн баран онно хаалан преподавателлээбит, 1910 сылтан бэрэпиэссэр буолбут.

Буддизмҥа, [[бүрээттэр]] уонна [[калмыктар]] устуоруйаларыгар, кинилэргэ [[христианство]] тарҕаныытыгар үлэлэрдээх, итэҕэл кинигэлэрин [[Калмыык тыла|калмыык тылыгар]] тылбаастаабыт. Акадьыамыйа 1918 сыллаахха сабыллыбытын кэннэ чинчийэр үлэтин тохтотон сыаркап үлэтинэн дьарыктаммыт.

1918-19 сылларга Москубаҕа манастыырдары салайбыт. 1920 с. архиерей солото иҥэриллибит Алатырь епискобынан анаммыт. 1923-31 сс. Петроград, Иркутскай, Кострома, Суздаль епархияларын салайыыга анана сылдьыбыт (сорох ананыыларын ылымматах, 1930 сылтан архиепископ). 1920-с сс. хаста да хаайылла сылдьыбыт. 3 сыл Саха сиригэр көскө олорбут. Бастаан икки сыл Дьокуускайга олорбут, онно олорон «Сахалар тылларын туһунан» [[Бетлингк Отто|Бетлингк]] кинигэтин нууччалыы тылбаастаабыт ([[Самарин Александр Дмитриевич|Самаринныын]]). Онтон [[Бүлүү (куорат)|Бүлүүгэ]] көһөрүллүбүт. 1931 с. эмиэ хаайыллыбыт, 1932 с. сууттаммыт 3 сылга ууруллубут. Новосибирскай аттыгар лааҕырга олорбут. 

Босхолонон баран Арзамаска олорбут. 1937 сыллаахха сыаркап фашистыы диверсиялыыр-террордуур тэрилтэтин чилиэнигэр күтүрүллэн эмиэ хаайыллыбыт. НКВД тройката сууттаабыт уонна ытарга уурбут. 1937 сыл сэтинньи 1 күнүгэр Горькай куоракка (билигин Алын Новгород) ытыллыбыт.

1957 сыллаахха ыам ыйын 13 күнүгэр Москуба байыаннай трибунаалын быһаарыытынан реабилитацияламмыт. Уокурук борокуруора итинник ааттаах фашистыы тэрилтэ хаһан да баар буола сылдьыбатаҕа диэбит. 


=== Канонизация ===
1981 сыллаахха Нуучча кыраныысса таһынааҕы сыаркабын Епископтарын собуора Гурийы мученик быһыытынан сибэтийэдэр ахсааннарыгар киллэрбит.

[[Категория:Дьон алпаабытынан]]
[[Категория:Тылбаасчыттар]]
[[Категория:1880 сыллахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:1937 сыллаахха өлбүттэр]]</text>
      <sha1>nalrzb3ngqiair7eyrir5fjlqd4pi9l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>430507</id>
      <parentid>430506</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T23:41:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <origin>430507</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4020" sha1="9s344tetcip4pmed5ekk42e3yr1wo68" xml:space="preserve">'''Степанов Алексей Иванович (архиепископ Гурий)''' (2.10.1880, [[Чебоксаар]] — 1.11.1937, [[Алын Новгород|Горькай]], ытыллыбыт) — итэҕэл дьайыксыта, монголист, буддолог учуонай, богослов, сыаркап устуоруга, тылбаасчыт, сыаркап устуоруйатын дуоктара (1916).

Чебоксаардааҕы духуобунай училищены (1896), Казааннааҕы духуобунай сэминээрийэни (1902) бүтэрбит.

1905 сыллаахха манаах буолбут. Казааннааҕы духуобунай акадьыамыйаны 1906 сыллаахха бүтэрэн баран онно хаалан преподавателлээбит, 1910 сылтан бэрэпиэссэр буолбут.

Буддизмҥа, [[бүрээттэр]] уонна [[калмыктар]] устуоруйаларыгар, кинилэргэ [[христианство]] тарҕаныытыгар үлэлэрдээх, итэҕэл кинигэлэрин [[Калмыык тыла|калмыык тылыгар]] тылбаастаабыт. Акадьыамыйа 1918 сыллаахха сабыллыбытын кэннэ чинчийэр үлэтин тохтотон сыаркап үлэтинэн дьарыктаммыт.

1918-19 сылларга Москубаҕа манастыырдары салайбыт. 1920 с. архиерей солото иҥэриллибит Алатырь епискобынан анаммыт. 1923-31 сс. Петроград, Иркутскай, Кострома, Суздаль епархияларын салайыыга анана сылдьыбыт (сорох ананыыларын ылымматах, 1930 сылтан архиепископ). 1920-с сс. хаста да хаайылла сылдьыбыт. 3 сыл Саха сиригэр көскө олорбут. Бастаан икки сыл Дьокуускайга олорбут, онно олорон «Сахалар тылларын туһунан» [[Бетлингк Отто|Бетлингк]] кинигэтин нууччалыы тылбаастаабыт ([[Самарин Александр Дмитриевич|Самаринныын]]). Онтон [[Бүлүү (куорат)|Бүлүүгэ]] көһөрүллүбүт. 1931 с. эмиэ хаайыллыбыт, 1932 с. сууттаммыт 3 сылга ууруллубут. Новосибирскай аттыгар лааҕырга олорбут. 

Босхолонон баран Арзамаска олорбут. 1937 сыллаахха сыаркап фашистыы диверсиялыыр-террордуур тэрилтэтин чилиэнигэр күтүрүллэн эмиэ хаайыллыбыт. НКВД тройката сууттаабыт уонна ытарга уурбут. 1937 сыл сэтинньи 1 күнүгэр Горькай куоракка (билигин Алын Новгород) ытыллыбыт.

1957 сыллаахха ыам ыйын 13 күнүгэр Москуба байыаннай трибунаалын быһаарыытынан реабилитацияламмыт. Байыаннай уокурук борокуруора итинник ааттаах фашистыы тэрилтэ хаһан да баар буола сылдьыбатаҕа диэбит. 


=== Канонизация ===
1981 сыллаахха Нуучча кыраныысса таһынааҕы сыаркабын Епископтарын собуора Гурийы мученик быһыытынан сибэтийэдэр ахсааннарыгар киллэрбит.

[[Категория:Дьон алпаабытынан]]
[[Категория:Тылбаасчыттар]]
[[Категория:1880 сыллахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:1937 сыллаахха өлбүттэр]]</text>
      <sha1>9s344tetcip4pmed5ekk42e3yr1wo68</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>430508</id>
      <parentid>430507</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T23:42:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <origin>430508</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4094" sha1="4et8ldspms6c30pjyl54zp34319hzri" xml:space="preserve">'''Степанов Алексей Иванович (архиепископ Гурий)''' (2.10.1880, [[Чебоксаар]] — 1.11.1937, [[Алын Новгород|Горькай]], ытыллыбыт) — итэҕэл дьайыксыта, монголист, буддолог учуонай, богослов, сыаркап устуоруга, тылбаасчыт, сыаркап устуоруйатын дуоктара (1916).

Чебоксаардааҕы духуобунай училищены (1896), Казааннааҕы духуобунай сэминээрийэни (1902) бүтэрбит.

1905 сыллаахха манаах буолбут. Казааннааҕы духуобунай акадьыамыйаны 1906 сыллаахха бүтэрэн баран онно хаалан преподавателлээбит, 1910 сылтан бэрэпиэссэр буолбут.

Буддизмҥа, [[бүрээттэр]] уонна [[калмыктар]] устуоруйаларыгар, кинилэргэ [[христианство]] тарҕаныытыгар үлэлэрдээх, итэҕэл кинигэлэрин [[Калмыык тыла|калмыык тылыгар]] тылбаастаабыт. Акадьыамыйа 1918 сыллаахха сабыллыбытын кэннэ чинчийэр үлэтин тохтотон сыаркап үлэтинэн дьарыктаммыт.

1918-19 сылларга Москубаҕа манастыырдары салайбыт. 1920 с. архиерей солото иҥэриллибит Алатырь епискобынан анаммыт. 1923-31 сс. Петроград, Иркутскай, Кострома, Суздаль епархияларын салайыыга анана сылдьыбыт (сорох ананыыларын ылымматах, 1930 сылтан архиепископ). 1920-с сс. хаста да хаайылла сылдьыбыт. 3 сыл Саха сиригэр көскө олорбут. Бастаан икки сыл Дьокуускайга олорбут, онно олорон «Сахалар тылларын туһунан» [[Бетлингк Отто|Бетлингк]] кинигэтин нууччалыы тылбаастаабыт ([[Самарин Александр Дмитриевич|Самаринныын]]). Онтон [[Бүлүү (куорат)|Бүлүүгэ]] көһөрүллүбүт. 1931 с. эмиэ хаайыллыбыт, 1932 с. сууттаммыт 3 сылга ууруллубут. Новосибирскай аттыгар лааҕырга олорбут. 

Босхолонон баран Арзамаска олорбут. 1937 сыллаахха сыаркап фашистыы диверсиялыыр-террордуур тэрилтэтин чилиэнигэр күтүрүллэн эмиэ хаайыллыбыт. НКВД тройката сууттаабыт уонна ытарга уурбут. 1937 сыл сэтинньи 1 күнүгэр Горькай куоракка (билигин Алын Новгород) ытыллыбыт.

1957 сыллаахха ыам ыйын 13 күнүгэр Москуба байыаннай трибунаалын быһаарыытынан реабилитацияламмыт. Байыаннай уокурук борокуруора итинник ааттаах фашистыы тэрилтэ хаһан да баар буола сылдьыбатаҕа диэбит. 


=== Канонизация ===
1981 сыллаахха Нуучча кыраныысса таһынааҕы сыаркабын Епископтарын собуора Гурийы мученик быһыытынан сибэтийэдэр ахсааннарыгар киллэрбит.

[[Категория:Дьон алпаабытынан]]
[[Категория:Тылбаасчыттар]]
[[Категория:1880 сыллахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:1937 сыллаахха өлбүттэр]]
[[Категория:Сэтинньи 1 күнүгэр өлбүттэр]]</text>
      <sha1>4et8ldspms6c30pjyl54zp34319hzri</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>430509</id>
      <parentid>430508</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T23:43:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <origin>430509</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4196" sha1="lx5wa8cyarhlfgh48fuvmmesmiqlio7" xml:space="preserve">'''Степанов Алексей Иванович (архиепископ Гурий)''' (2.10.1880, [[Чебоксаар]] — 1.11.1937, [[Алын Новгород|Горькай]], ытыллыбыт) — итэҕэл дьайыксыта, монголист, буддолог учуонай, богослов, сыаркап устуоруга, тылбаасчыт, сыаркап устуоруйатын дуоктара (1916).

Чебоксаардааҕы духуобунай училищены (1896), Казааннааҕы духуобунай сэминээрийэни (1902) бүтэрбит.

1905 сыллаахха манаах буолбут. Казааннааҕы духуобунай акадьыамыйаны 1906 сыллаахха бүтэрэн баран онно хаалан преподавателлээбит, 1910 сылтан бэрэпиэссэр буолбут.

Буддизмҥа, [[бүрээттэр]] уонна [[калмыктар]] устуоруйаларыгар, кинилэргэ [[христианство]] тарҕаныытыгар үлэлэрдээх, итэҕэл кинигэлэрин [[Калмыык тыла|калмыык тылыгар]] тылбаастаабыт. Акадьыамыйа 1918 сыллаахха сабыллыбытын кэннэ чинчийэр үлэтин тохтотон сыаркап үлэтинэн дьарыктаммыт.

1918-19 сылларга Москубаҕа манастыырдары салайбыт. 1920 с. архиерей солото иҥэриллибит Алатырь епискобынан анаммыт. 1923-31 сс. Петроград, Иркутскай, Кострома, Суздаль епархияларын салайыыга анана сылдьыбыт (сорох ананыыларын ылымматах, 1930 сылтан архиепископ). 1920-с сс. хаста да хаайылла сылдьыбыт. 3 сыл Саха сиригэр көскө олорбут. Бастаан икки сыл Дьокуускайга олорбут, онно олорон «Сахалар тылларын туһунан» [[Бетлингк Отто|Бетлингк]] кинигэтин нууччалыы тылбаастаабыт ([[Самарин Александр Дмитриевич|Самаринныын]]). Онтон [[Бүлүү (куорат)|Бүлүүгэ]] көһөрүллүбүт. 1931 с. эмиэ хаайыллыбыт, 1932 с. сууттаммыт 3 сылга ууруллубут. Новосибирскай аттыгар лааҕырга олорбут. 

Босхолонон баран Арзамаска олорбут. 1937 сыллаахха сыаркап фашистыы диверсиялыыр-террордуур тэрилтэтин чилиэнигэр күтүрүллэн эмиэ хаайыллыбыт. НКВД тройката сууттаабыт уонна ытарга уурбут. [[1937 сыл]] [[сэтинньи 1]] күнүгэр Горькай куоракка (билигин Алын Новгород) ытыллыбыт.

[[1957 сыл|1957]] сыллаахха [[ыам ыйын 13]] күнүгэр Москуба байыаннай трибунаалын быһаарыытынан реабилитацияламмыт. Байыаннай уокурук борокуруора итинник ааттаах фашистыы тэрилтэ хаһан да баар буола сылдьыбатаҕа диэбит. 


=== Канонизация ===
1981 сыллаахха [[Нуучча кыраныысса таһынааҕы сыаркаба|Нуучча кыраныысса таһынааҕы сыаркабын]] Епископтарын собуора Гурийы мученик быһыытынан сибэтиэйдэр ахсааннарыгар киллэрбит.

[[Категория:Дьон алпаабытынан]]
[[Категория:Тылбаасчыттар]]
[[Категория:1880 сыллахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:1937 сыллаахха өлбүттэр]]
[[Категория:Сэтинньи 1 күнүгэр өлбүттэр]]</text>
      <sha1>lx5wa8cyarhlfgh48fuvmmesmiqlio7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>430510</id>
      <parentid>430509</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T23:44:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <origin>430510</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4329" sha1="owchd538m9x99ydqq6kji2ubgemtxy7" xml:space="preserve">'''Степанов Алексей Иванович (архиепископ Гурий)''' (2.10.1880, [[Чебоксаар]] — 1.11.1937, [[Алын Новгород|Горькай]], ытыллыбыт) — итэҕэл дьайыксыта, монголист, буддолог учуонай, богослов, сыаркап устуоруга, тылбаасчыт, сыаркап устуоруйатын дуоктара (1916). «Сахалар тылларынан туһунан» Бетлингк кинигэтин нууччалыы тылбаастаабыт киһи.

Чебоксаардааҕы духуобунай училищены (1896), Казааннааҕы духуобунай сэминээрийэни (1902) бүтэрбит.

1905 сыллаахха манаах буолбут. Казааннааҕы духуобунай акадьыамыйаны 1906 сыллаахха бүтэрэн баран онно хаалан преподавателлээбит, 1910 сылтан бэрэпиэссэр буолбут.

Буддизмҥа, [[бүрээттэр]] уонна [[калмыктар]] устуоруйаларыгар, кинилэргэ [[христианство]] тарҕаныытыгар үлэлэрдээх, итэҕэл кинигэлэрин [[Калмыык тыла|калмыык тылыгар]] тылбаастаабыт. Акадьыамыйа 1918 сыллаахха сабыллыбытын кэннэ чинчийэр үлэтин тохтотон сыаркап үлэтинэн дьарыктаммыт.

1918-19 сылларга Москубаҕа манастыырдары салайбыт. 1920 с. архиерей солото иҥэриллибит Алатырь епискобынан анаммыт. 1923-31 сс. Петроград, Иркутскай, Кострома, Суздаль епархияларын салайыыга анана сылдьыбыт (сорох ананыыларын ылымматах, 1930 сылтан архиепископ). 1920-с сс. хаста да хаайылла сылдьыбыт. 3 сыл Саха сиригэр көскө олорбут. Бастаан икки сыл Дьокуускайга олорбут, онно олорон «Сахалар тылларын туһунан» [[Бетлингк Отто|Бетлингк]] кинигэтин нууччалыы тылбаастаабыт ([[Самарин Александр Дмитриевич|Самаринныын]]). Онтон [[Бүлүү (куорат)|Бүлүүгэ]] көһөрүллүбүт. 1931 с. эмиэ хаайыллыбыт, 1932 с. сууттаммыт 3 сылга ууруллубут. Новосибирскай аттыгар лааҕырга олорбут.

Босхолонон баран Арзамаска олорбут. 1937 сыллаахха сыаркап фашистыы диверсиялыыр-террордуур тэрилтэтин чилиэнигэр күтүрүллэн эмиэ хаайыллыбыт. НКВД тройката сууттаабыт уонна ытарга уурбут. [[1937 сыл]] [[сэтинньи 1]] күнүгэр Горькай куоракка (билигин Алын Новгород) ытыллыбыт.

[[1957 сыл]]лаахха [[ыам ыйын 13]] күнүгэр Москуба байыаннай трибунаалын быһаарыытынан реабилитацияламмыт. Байыаннай уокурук борокуруора итинник ааттаах фашистыы тэрилтэ хаһан да баар буола сылдьыбатаҕа диэбит.


=== Канонизация ===
1981 сыллаахха [[Нуучча кыраныысса таһынааҕы сыаркаба|Нуучча кыраныысса таһынааҕы сыаркабын]] Епископтарын собуора Гурийы мученик быһыытынан сибэтиэйдэр ахсааннарыгар киллэрбит.

[[Категория:Дьон алпаабытынан]]
[[Категория:Тылбаасчыттар]]
[[Категория:1880 сыллахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:1937 сыллаахха өлбүттэр]]
[[Категория:Сэтинньи 1 күнүгэр өлбүттэр]]</text>
      <sha1>owchd538m9x99ydqq6kji2ubgemtxy7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>430511</id>
      <parentid>430510</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T23:45:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <origin>430511</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4346" sha1="1zifv4bkc3fqhpbm9mlqs5v4bksx8dp" xml:space="preserve">'''Степанов Алексей Иванович (архиепископ Гурий)''' (2.10.1880, [[Чебоксаар]] — 1.11.1937, [[Алын Новгород|Горькай]], ытыллыбыт) — итэҕэл дьайыксыта, монголист, буддолог учуонай, богослов, сыаркап устуоруга, тылбаасчыт, сыаркап устуоруйатын дуоктара (1916). «Сахалар тылларынан туһунан» Бетлингк кинигэтин нууччалыы тылбаастаабыт киһи.

== Олоҕо ==
Чебоксаардааҕы духуобунай училищены (1896), Казааннааҕы духуобунай сэминээрийэни (1902) бүтэрбит.

1905 сыллаахха манаах буолбут. Казааннааҕы духуобунай акадьыамыйаны 1906 сыллаахха бүтэрэн баран онно хаалан преподавателлээбит, 1910 сылтан бэрэпиэссэр буолбут.

Буддизмҥа, [[бүрээттэр]] уонна [[калмыктар]] устуоруйаларыгар, кинилэргэ [[христианство]] тарҕаныытыгар үлэлэрдээх, итэҕэл кинигэлэрин [[Калмыык тыла|калмыык тылыгар]] тылбаастаабыт. Акадьыамыйа 1918 сыллаахха сабыллыбытын кэннэ чинчийэр үлэтин тохтотон сыаркап үлэтинэн дьарыктаммыт.

1918-19 сылларга Москубаҕа манастыырдары салайбыт. 1920 с. архиерей солото иҥэриллибит Алатырь епискобынан анаммыт. 1923-31 сс. Петроград, Иркутскай, Кострома, Суздаль епархияларын салайыыга анана сылдьыбыт (сорох ананыыларын ылымматах, 1930 сылтан архиепископ). 1920-с сс. хаста да хаайылла сылдьыбыт. 3 сыл Саха сиригэр көскө олорбут. Бастаан икки сыл Дьокуускайга олорбут, онно олорон «Сахалар тылларын туһунан» [[Бетлингк Отто|Бетлингк]] кинигэтин нууччалыы тылбаастаабыт ([[Самарин Александр Дмитриевич|Самаринныын]]). Онтон [[Бүлүү (куорат)|Бүлүүгэ]] көһөрүллүбүт. 1931 с. эмиэ хаайыллыбыт, 1932 с. сууттаммыт 3 сылга ууруллубут. Новосибирскай аттыгар лааҕырга олорбут.

Босхолонон баран Арзамаска олорбут. 1937 сыллаахха сыаркап фашистыы диверсиялыыр-террордуур тэрилтэтин чилиэнигэр күтүрүллэн эмиэ хаайыллыбыт. НКВД тройката сууттаабыт уонна ытарга уурбут. [[1937 сыл]] [[сэтинньи 1]] күнүгэр Горькай куоракка (билигин Алын Новгород) ытыллыбыт.

[[1957 сыл]]лаахха [[ыам ыйын 13]] күнүгэр Москуба байыаннай трибунаалын быһаарыытынан реабилитацияламмыт. Байыаннай уокурук борокуруора итинник ааттаах фашистыы тэрилтэ хаһан да баар буола сылдьыбатаҕа диэбит.


=== Канонизация ===
1981 сыллаахха [[Нуучча кыраныысса таһынааҕы сыаркаба|Нуучча кыраныысса таһынааҕы сыаркабын]] Епископтарын собуора Гурийы мученик быһыытынан сибэтиэйдэр ахсааннарыгар киллэрбит.

[[Категория:Дьон алпаабытынан]]
[[Категория:Тылбаасчыттар]]
[[Категория:1880 сыллахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:1937 сыллаахха өлбүттэр]]
[[Категория:Сэтинньи 1 күнүгэр өлбүттэр]]</text>
      <sha1>1zifv4bkc3fqhpbm9mlqs5v4bksx8dp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ырытыы:Мирнэй улууһа</title>
    <ns>1</ns>
    <id>58928</id>
    <revision>
      <id>430512</id>
      <timestamp>2026-08-29T06:37:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47115-03</username>
        <id>29523</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;на горе Алакит была гиьель 4 геологов как на перевале Дятлова, напишите заметку ~~~~&quot; саҥа сирэй оҥоһулунна</comment>
      <origin>430512</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="342" sha1="n098bpp20hzd6upo6p5b3lbyoh6d9vq" xml:space="preserve">на горе Алакит была гиьель 4 геологов как на перевале Дятлова, напишите заметку [[Аналлаах:Суруйуу/&amp;#126;2026-47115-03|&amp;#126;2026-47115-03]] ([[Кыттааччы ырытыыта:&amp;#126;2026-47115-03|ырытыы]]) 06:37, 29 Атырдьах ыйын 2026 (UTC)</text>
      <sha1>n098bpp20hzd6upo6p5b3lbyoh6d9vq</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>