Бикипиэдьийэ sahwiki https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D2%AF%D1%80%D2%AF%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D1%80%D1%8D%D0%B9 MediaWiki 1.47.0-wmf.17 first-letter Миэдьийэ Аналлаах Ырытыы Кыттааччы Кыттааччы ырытыыта Бикипиэдьийэ Бикипиэдьийэ ырытыыта Билэ Билэ ырытыыта MediaWiki MediaWiki-ни ырытыы Халыып Халыыбы ырытыы Көмө Көмөнү ырытыы Категория Категорияны ырытыы TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 4680 430562 428055 2026-09-01T14:14:11Z Magnefl 7408 Haakon VIII 430562 wikitext text/x-wiki {{Infobox Country |native_name = ''Kongeriket Norge''<br />''Kongeriket Noreg'' |conventional_long_name = Норвегия Хоруоллуга '' |common_name = Norway |image_flag = Flag_of_Norway.svg |image_coat = Coat of Arms of Norway.svg |image_map = Europe-Norway.svg |map_caption = {{map caption |region=[[Эуропа]]}} |national_motto = <div style="line-height:125%;">[[Royal mottos of Norwegian monarchs|Royal]]: ''Alt for Norge''{{\}}''Alt for Noreg''<br /><small>("Everything for Norway")</small><br /><br />'''1814 [[Constitution of Norway|Eidsvoll oath]]:'''<br />''Enig og tro til [[Dovrefjell|Dovre]] faller''<br /><small>("United and loyal until the mountains of Dovre crumble")</small></div> |national_anthem = ''[[Ja, vi elsker dette landet]]''<br /><br /><br>[[File:Norway (National Anthem).ogg|center]]<br /><small>''Yes, we love this country'' |royal_anthem = ''[[Kongesangen]]''<br /><small>''Song of the King''</small> |official_languages = [[Норвег тыла]] ([[Bokmål]] уонна [[Nynorsk]]){{smallsup|1}} |demonym = Norwegian |ethnic_groups = 94% [[Норвегтар]], [[Саамилар]], 6.0% атыттар<ref>[http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/NO/people.html Norway Ethnic groups]</ref> |capital = [[Осло]] |latd=59 |latm=56 |latNS=N |longd=10 |longm=41 |longEW=E |cctld=no |largest_city = capital |government_type = {{nowrap|[[Parliamentary system|Parliamentary democracy]]}} under [[constitutional monarchy]] |leader_title1 = [[List of Norwegian monarchs|саар]] |leader_name1 = [[Haakon VIII]] |leader_title2 = [[List of Norwegian Prime Ministers|Prime Minister]] |leader_name2 = [[:no:Jonas Gahr Støre|Jonas Gahr Støre]] ([[Arbeiderpartiet|Ap]]) (2021–) |leader_title3 = [[President of the Storting#Presidium|Storting President]] |leader_name3 = [[:en:Masud Gharahkhani|Masud Gharahkhani]] ([[:en:Arbeiderpartiet|Ap]]) <small>(2021–)</small> |leader_title4 = [[Chief Justice of the Supreme Court of Norway|Chief Justice]] |leader_name4 = [[Toril Marie Øie]] (2016) |leader_title5 = [[Norwegian parliamentary election, 2019|Current coalition]] |leader_name5 = ([[Høyre|H]], [[Venstre|V]], [[Kristelig folkeparti|KrF]]) <ref>[https://www.regjeringen.no/en/the-government/solberg/id85843/ New government 24.01.2020]</ref> |legislature = ''[[Parliament of Norway|Stortinget]]'' <br />&nbsp;'''L''' ''[[Sami Parliament of Norway|Sámediggi]]'' |established_event1 = [[History of Norway#The Viking Age (800–1066)|Unification]] |established_date1 = 872 |established_event2 = [[Constitution of Norway|Constitution]] |established_date2 = 17 May 1814 |established_event3 = [[Dissolution of the union between Norway and Sweden in 1905|Independence]] from personal union with [[Sweden]] |established_date3 = <br />{{nowrap|declared 7 June 1905}} |area_rank = 61st{{smallsup|2}} |area_magnitude = 1 E11 |area_km2 = 385,207<ref name="kart">{{Cite web|url=https://www.kartverket.no/Kunnskap/Fakta-om-Norge/Arealstatistikk/Arealstatistikk-Norge/|title=Arealstatistics for Norway 2020|publisher=Kartverket, mapping directory for Norway|year=2019|date=2019-12-20|accessdate=2020-03-07|language=no}}</ref> |area_sq_mi = 148,729<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |percent_water = 5.7 |population_estimate = 5,627,400<ref name="ssbf">{{Cite web|url=https://www.ssb.no/en/befolkning/folketall/statistikk/befolkning|title=Population, 2026-01-01|publisher=Statistics Norway|date=2026-02-25|accessdate=2026-02-26|language=en}}</ref> |population_estimate_rank = 120th |population_estimate_year = 2026 |population_density_km2 = 14.6 |population_density_sq_mi = 38 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = 213th |GDP_PPP_year = 2007 |GDP_PPP = $247.956 billion<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/02/weodata/weorept.aspx?sy=2004&ey=2008&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=142&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=87&pr.y=10|title=Report for Selected Countries and Subjects<!-- Bot generated title -->}}</ref> |GDP_PPP_rank = 43rd |GDP_PPP_per_capita = $53,152<ref name="autogenerated1" /> (IMF) |GDP_PPP_per_capita_rank = 3rd |GDP_nominal = $389.457 billion<ref name="autogenerated1" /> |GDP_nominal_rank = 23rd |GDP_nominal_year = 2007 |GDP_nominal_per_capita = $83,484<ref name="autogenerated1" /> (IMF) |GDP_nominal_per_capita_rank = 2nd |Gini_year = 2000 |Gini = 25.8 |Gini_rank = 6th |Gini_category = <font color="#009900">low</font> |HDI_year = 2022 |HDI = {{increase}} 0.966<ref name="UNDP2023">{{Cite web|url=https://hdr.undp.org/data-center/human-development-indexindicies/HDI|title=2022 Human Development Index Ranking|publisher=United Nations Development Programme|date=2023-03-13|accessdate=2024-03-16|language=en}}</ref> |HDI_rank = 2nd |HDI_category = <font color="#009900">high</font> |currency = [[Norwegian krone]] |currency_code = NOK |time_zone = [[Central European Time|CET]] |utc_offset = +1 |time_zone_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] |utc_offset_DST = +2 |drives_on = right |cctld = [[.no]], [[.sj]] and [[.bv]] |calling_code = 47 |footnote1 = [[Northern Sami]] is used in the municipal administration of [[Norwegian Sami Language Municipalities|six municipalities]], [[Lule Sami]] in [[Tysfjord|one]], [[Finnish language|Finnish]]/[[Kven language|Kven]] in [[Porsanger|one]], and [[Southern Sami]] in [[Snåsa|one]]. |footnote2 = Includes [[Svalbard and Jan Mayen]]. |footnote3 = This percentage is for the mainland and also includes glaciers<ref>{{cite web |url=http://www.ssb.no/areal/ |title=Areal |publisher=SSB}}</ref> |footnote4 = Statistics Norway estimation (5 September 2006) using variant MMMM from [http://www.ssb.no/emner/02/03/nos_folkfram/nos_d319/nos_d319.pdf Table 10]<ref>{{cite web |url=http://www.ssb.no/english/subjects/02/befolkning_en/ |title=Befolkning |publisher=SSB}}</ref> |footnote5 = Two more TLDs have been assigned, but [[Бикипиидийэ:As of|to date]] not used: [[.sj]] for Svalbard and Jan Mayen; [[.bv]] for [[Bouvet Island]]. }} '''Норвегия''' ([[норвег тыла|нор]]. ''Norge'' (bokmål) эбэтэр ''Noreg'' (nynorsk)) диэн [[Скандинавия]] дойдута. [[Швеция|Швециялыын]], [[Финляндия|Финляндиялыын]] уонна [[Россия|Россиялыын]] кирбиилэhэр. == Устуоруйата == [[1319]] сыллаахха Норвегия хоруола Магнус Эрикссон Швеция хоруолунан талыллыаҕыттан ол аата XIV үйэттэн Данияны уонна Швецияны кытта бииргэ суулаһан олорбут дойду. [[1388]] сыллаахха Маргарита диэн датчанка үс Скандинавия дойдуларын хоруолунан талыллыбыта. 1536 сыллаахха, Кальмар униятын кэһэн туран, Дания Норвегияны тэҥ бырааптаах сойуустан таһааран, бэйэтин толору бас билэр провинцията оҥостубута. Норвегия туспа сейма, аармыйата уонна флота, туһунан үбэ-харчыта суох хаалбыта. Ону таһынан Норвегия Үрдүкү суута суох гыныллыбыта, туох баар суут дьыалата [[Копенһаген|Копенгагеҥҥа]] Дания судьуйаларынан быһаарыллар буолбута. Эмиэ онно эпиискэптэр ананаллара, судаарыстыба уонна сыаркап дьыалытыгар ыччат эмиэ онно үөрэнэрэ. Норвегия улугуруу кэмэ саҕаламмыта, атыыны-эргиэни Ганза хам баттаабыта. Арай [[1613]] сыллаахха Ганзаттан тутулук сүппүтүн эрэ кэннэ Норвегия күүскэ сайдан барбыта. Ол эрээри XVIII үйэ бүтүүтүгэр Дания Англияны кытта сэриитэ Норвегия экэниэмикэтин күүскэ эмсэҕэлэппитэ. Онтон сылтаан национализм өрө күүрбүтэ, көҥүлгэ дьулуһуу күүһүрбүтэ. Англия флота хас да сыл тухары Данияны кытта ситими быһан кэбиспитэ. Онон оччотооҕуга Данияттан арахсыы буола сыспыта эрээри, норвежецтэр штатгальтер принц Август Кристиан Гольштейн-Глюксбургу сөбүлүүллэр этэ, онон арахса сатаабатахтара. Бу ыраахтааҕы 1809 сыллаахха өлбүтүн эрэ кэннэ тутулуга суох буолуу туһунан санаа эмиэ өрө тахсыбыта. Норвегия туһатын туһугар уопсастыба үөскээбитэ. 1811 сыллаахха ол уопсастыба Дания сыралаах утарсыытын кыайан, [[Христиания]]ҕа университет тэрийбитэ, онон Копенгаген Норвегия култууратын киинэ буолан бүппүтэ. 1814 сыллаахха Дания хоруола Фредерик VI Швецияттан хотторон Киль сөбүлэҥин түһэрсэргэ күһэллибитэ, уонна Норвегияҕа быраабын Швеция хоруолугар Карл XIII биэрбитэ. Мантан сылтаан Норвегия националистара эмиэ күүһүрбүттэрэ. Ол саҕана Норвегияны салайан олорбут 28 саастаах принц Христиан-Фридрих, дьон санаатыгар өйөнөн быыбар тэрийбитэ уонна хоруол буолбута. Швеция ону билиммэтэҕэ, сэриилээри хаайбыта. Норвегия аармыйатын уонна флотун уопута суох дьон салайара, онон күһүн сөбүлэҥҥэ киирсибиттэрэ, саҥа хоруол былааһыттан батыммыта. [[1814]] сыл [[алтынньы 7]] күнүгэр Швециялыын сөбүлэҥ түһэрсиллэн, Норвегия туһунан хоруоллук буолбута эрээри, тутулуга суоҕун сүтэрбитэ. [[1905]] сыллаахха бастаан бэс ыйын 7 күнүгэр Норвегия [[Стортинг|стортина]] Швецияны кытта унияны суох оҥорорго куоластаабыта, ол эрээри, сэриигэ тиэрдимээри Швеция хоруолун биир уолун туспа Норвегия хоруола гынарга көрдөспүтэ. Ону Оскар II хоруол сөбүлэспэтэҕэ, сэриигэ бэлэмнэнэн барбыта. Ол эрээри Швеция риксдага уонна бырабыыталыстыбата эмиэ сэриилэһиэхтэрин баҕарбатахтара, сэрии куттала уҕараабыта. Норвегия бырабыыталыстыбата норуокка өйөнөөрү [[атырдьах ыйын 13]] күнүгэр референдум ыыппыта. Ол түмүгүнэн Швецияны кытта уния суох оҥоһуллубута, дойду тутулуга суох буолбута. Бу кэнниттэн дойду монархия буолара дуу, өрөспүүбүлүкэ буолара дуу быһаарыллыбыта. Монархия диэки буолааччылар (100 куолас, 11 утары) кыайбыттара, тоҕо диэтэххэ конституция онто да суох ыраахтааҕы былааһын күүскэ хааччахтыыра уонна хоруол аймахтарын нөҥүө атын дойдулары кытта сыһыаны тупсарыаҕа диэн санаа баһыйбыта. Норвегия тутулуга суох буолбутун 1907 сыллаахха [[Христиания конвенцията|Христиания конвенциятыгар]] илии баттаан, 4 бөдөҥ дойду бигэргэппитэ. == Норвегия бэлиэ күннэрэ == * [[Олунньу 21]] — Харальд V хоруол төрөөбүт күнэ * [[Ыам ыйын 8]] — Босхолонуу эбэтэр Бэтэрээн күнэ * [[Ыам ыйын 17]] — [[Норвегия Конституциятын күнэ|Конституция күнэ]] * [[Бэс ыйын 7]] — Тутулуга суох буолуу күнэ (Швецияттан [[1905]] сыллаахха) * [[Бэс ыйын 23]] — Сибэтиэй Ханс күнэ <ref>https://tonkosti.ru/%D0%94%D0%B5%D0%BD%D1%8C_%D1%81%D0%B2%D1%8F%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0</ref> * [[От ыйын 2]] — [[Былаах күнэ]]. * [[От ыйын 2]] — [[Хоруол күнэ]]. * [[От ыйын 20]] — Кронпринц [[Хокон (Норвегия кронприца)|Хокон Магнус]] төрөөбүт күнэ * [[От ыйын 29]] — Сибэтиэй Олаф күнэ * [[Алтынньы 9]] — Лейф Эриксон күнэ. Лейф Эриксон диэн [[Христофор Колумб]] быдан иннинэ [[Хотугу Америка]]ҕа сылдьыбыт скандинав айанньыта. АХШ-ка уонна Исландияҕа эмиэ бэлиэтэнэр. * [[Ахсынньы 24]] — Юлафтен. Христианствоаҕа бэлиэтэнэр Чэчиэринньиги кытта систимнээх. == Сигэлэр == <references/> {{Countries of Europe}} {{rq|wikify|style|stub|img}} [[Категория:Эуропа дойдулара]] rfgun99bibh2sojejs747qxvfvx981k 0 6555 430570 430539 2026-09-02T00:46:21Z Ojkhol 24881 /* Төрөөбүттэр */ 430570 wikitext text/x-wiki {{Сыллар|1962}} '''1962''' сыл. == Туох буолбута == Сыл саҥатыгар ССКП КК идеологияҕа сэкиритээрэ Михаил Суслов саха литэрэтиирэтигэр үөскээбит уустук балаһыанньаны үөрэтэ 7 киһилээх хамыыһыйаны Дьокуускайга ыыппыт. Бу хамыыһыйа үлэтин түмүгэр 1952 сыл олунньу 6 күнүгэр тахсыбыт Саха сирин обкуомун уурааҕа олоҕо суоҕун быһаарбыта, [[Башарин Георгий Прокопьевич|Георгий Башарин]] кэнсиэпсийэтин өйөөбүтэ. Онон обкуом олунньу 16 күнүгэр мунньахтаан Семен Борисов алҕаһын көннөрөргө уураахтаабыта. === Тохсунньу === * [[Тохсунньу 15]] — [[Дервени папируһа]] [[Греция]] хоту өттүгэр булуллубут, [[Дьобуруопа]]ҕа көстүбүт рукописьтартан саамай эргэлэрэ, [[Б. э. и. 340 сыл|биһиги эрабыт иннинэ 340 сыллаахха]] суруллубут. === Олунньу === * [[Олунньу 7]] — Холбоһуктаах Штааттар Кууба экэниэмикэтин блокаадатын саҕалаабыттар. * [[Олунньу 16]] — Саха сирин обкуомун бюрота бэйэтин сабыылаах мунньаҕар бастакы сэкиритээр [[Борисов Семен Захарович|Семен Борисов]] литэрэтиирэҕэ сыанабыллара алҕастааҕын, 1952 сыллаахха тахсыбыт суруйааччылары уонна учуонайдары омугумсуйууга буруйдуур уураах омсолоох содулун көннөрөр туһунан, учуонай Георгий Башарин кэнсиэпсийэтэ сөптөөҕүн бигэргэтэр уурааҕы ылыммыт. Бу иннинэ ССКП Киин кэмитиэтин хамыыһыйата Москубаттан кэлэн бу боппуруоһу быһаарыыга Дьокуускайга үлэлээбитэ. * [[Олунньу 20]] — [[АХШ|Америка]] бастакы астронава Джон Гленн орбитаҕа тахсыбыт уонна 4 чаас 55 мүнүүтэ иһигэр [[Сир]]и үстэ эргийбит. === Муус устар === * [[Муус устар 20]] — Дьокуускайга төрөөбүт суруналыыс, чинчийээччи, соторутааҕыта хаайыыттан босхоломмут [[Клиорина Ираида Самоновна|Клиорина Ираида]] "Кыым" хаһыакка аатырбыт [[Мытыйыкы]] уус туһунан "Л.Н. Толстой мэтириэтин көрдөөһүн" диэн ыстатыйатын бэчээттэппит. * [[Муус устар 26]] — Британия бастакы «Ариэль-1» диэн спутнигын космоска таһаарбыт. === Бэс ыйа === * [[Бэс ыйын 1]] — [[ССРС]]-ка эт, үүт уонна сымыыт сыаната 25-30% үрдэтиллибит. * [[Бэс ыйын 2]] — [[Новочеркасскай]] куоракка сыананы үрдэтиини утары күргүөмнээх хаамыыны(демонстрация) ытыалаабыттар. Бу кэмҥэ ССРС-ка ас-үөл тиийбэт түгэнэ буола сылдьыбыта, Хрущев аан бастаан кыраныысса таһыттан бурдугу атыылаһарга күһэллибитэ. Мантан сылтаан сыана үрдээбитэ. Холобур эт сыаната ортотунан 31%. Ытыалааһын кэмигэр 24 киһи уулуссаҕа өлбүтэ, ол иһигэр тааҥкалары, саллааттары көрө тиийбит оҕолор. Өссө сэттэ киһини суут бириигибэринэн ытан өлөрбүттэрэ.. Бу быһылаан кистэммитэ, бэчээккэ 90-с сс. эрэ кэпсээбиттэрэ. Өссө элбэх, баҕар тыһыынчаннан киһи өлүөҕүн генерал Шапошников бирикээһи толорботоҕо абыраабыта: "Тааҥканнан атаакалыырга иннибэр өстөөҕү көрбөппүн" — диэбитэ уонна саллааттартан ботуруоннарын хомуттаран ылбыта. Кэлин генералы бу түбэлтэ туһунан суруйааччыларга сурук суруйбутун иһин "антисоветскай пропагандаҕа" күтүрээн холуобунай дьыала тэрийэ сылдьыбыттара. * [[Бэс ыйын 10]] — ССКП КК президиума [[Кууба]]ҕа сэбиэскэй ракеталар баазаларын олохтуур туһунан быһаарыы ылбыт («Анадырь» эпэрээһийэ). * [[Бэс ыйын 25]] — [[Америка Холбоһуктаах Штааттара|АХШ-ка]] Үрдүкү суут оскуолаларга булгуччулаах малыыппаны ааҕыы Конституцияҕа сөп түбэспэтин туһунан быһаарыы таһаарбыт. === От ыйа === * [[От ыйын 10]] — Бастакы коммерческай сибээс спутнига «Телстар» куйаарга тахсыбыт. «Телстар» 60 ханаалынан [[төлөппүөн]] сибээһин эбэтэр 1 телевидение ханаалын трансляциятын хааччыйар кыахтааҕа. === Атырдьах ыйа === * [[Атырдьах ыйын 11]] — «Восток-3» космическай хараабыл көппүт. Космонавт [[Николаев Андриан|Андриан Николаев]] кириэһилэтиттэн тэйэн микрогравитацияҕа дайа көппүт бастакы киһи буолбут. * [[Атырдьах ыйын 11]] — РСФСР Миниистирдэрин Сэбиэтин уурааҕынан Дьокуускайдааҕы геофизика обсерваториятын оннугар ССРС Билимин акадьыамыйатын Сибиирдээҕи салаатын Космофизика чинчийиилэрин уонна аэрономия института тэриллибит. === Балаҕан ыйа === * [[Балаҕан ыйын 4]] — [[Карибскай кризис]] саҕаланыыта: АХШ бэрэсидьиэнэ [[Джон Кеннеди]] Кууба салайааччытыгар [[Фидель Кастро]]ҕа ханнык баҕарар бэйэтин интэриэһигэр сөп түбэспэт дьайыыны утаран сэрии биллэриэн туһунан сэрэтии биллэрбит; ол күн Москуба АХШ Куубаҕа саба түстэҕинэ аан дойду сэриитэ саҕаланыан сөбүн туһунан биллэрбит. * [[Балаҕан ыйын 9]] — бэрэпиэссэр Евсей Либерман дойду сүрүн хаһыатыгар "[[Правда (хаһыат)|Правда]]ҕа" экэниэмикэ мөккүөрүн саҕалаабыт. Бу мөккүөр түмүгүнэн Сэбиэскэй Сойуус экэниэмикэтин реформатын торума оҥоһуллубута, [[Хрущёв Никита Сергеевич|Хрущев]] былаастан туоратыллыбытын кэннэ 1965 сыллаахха олоххо киирэн барбыта. * [[Балаҕан ыйын 18]] — [[Аллараа Халыма улууһа|Аллараа Халыма улууһун]] [[Черскэй]]иттэн (оччотооҕу аата Нижние Кресты) [[Чукотка]]ҕа Билибино бөһүөлэгэр көтөн испит Ил-14 көтөр аал саахалламмыт. Аалга олорсон испит 32 киһи бары өлбүттэр. === Алтынньы === * [[Алтынньы 5]] — [[Улуу Британия]]ҕа "[[Битлз]]" бөлөх бастакы хит ырыата тахсыбыт — Love Me Do ([[ааҥыл тыла|ааҥыл]]. «Таптаарыый миигин»). * [[Алтынньы 6]] — «Доктор Ноу» диэн Джеймс Бонд спецагент туһунан бастакы киинэ премьерата буолбут. * [[Алтынньы 14]] — АХШ разведчик сөмүлүөтэ [[Кууба]]ҕа сэбиэскэй баллистическэй ракеталары туруора сылдьалларын хаартыскаҕа түһэрбит, мантан сылтаан кириисис саҕаламмыта, аан дойду үһүс сэриитэ буола сыспыта. * [[Алтынньы 20]] — [[Гималай хайалара|Гималай хайаларыгар]] кыраныысса мөккүөрүттэн сылтаан [[Кытай]] [[Ииндийэ]]ҕэ саба түспүт, биир ыйдаах Кытай-Ииндийэ сэриитэ саҕаламмыт. Үрдүк хайалардаах, хаҕыс килиимэттээх сиргэ буолбут кыргыһыыларга Кытай кыайбыт. * [[Алтынньы 22]] — ''Кариб кириисиһин'' кэмигэр [[АХШ]] бэрэсидьиэнэ [[Джон Кеннеди]] [[Кууба (дойду)|Куубаны]] байҕалтан уонна салгынтан блокадалыырга дьаһайбыт. Төрүөтүнэн Куубаҕа сэбиэскэй ракеталар баалларын аэрофотосъемка көмөтүнэн булуулара буолбута. Бу күннэргэ буолбут кириисис, [[ССРС]] уонна [[АХШ]] утарыта туруулара, аан дойдуну ядернай сэриигэ тиэрдэ сыспыта. Тиһэҕэр, кириисис сымныырын туһугар Сэбиэскэй Сойуус ракеталарын Куубаттан таһаарбыта, оттон АХШ эмиэ бэйэтин ракеталарын [[Турция]]ттан уонна [[Италия]]ттан таһаартаабыта. * [[Алтынньы 27]] — Карибскай кризис: АХШ U-2 разведкалыыр сөмүлүөтүн [[Кууба (дойду)|Кууба]] үрдүнэн көтөн истэҕинэ суулларбыттар, лүөччүк өлбүт. Бу «Хара субуота» диэн ааттаммыт күн — 1962 сыл алтынньы 27 — аан дойду ядернай сэриигэ саамай чугаһаабыт күнүнэн ааҕыллар. === Сэтинньи === * [[Сэтинньи 4]] — Саха сирин эпииригэр аан бастакы телевизионнай ойуу бэриллибит. === Ахсынньы === * [[Ахсынньы 17]] — Никита Хрущев сэбиэскэй интэлигиэнсийэни кытта көрсүбүт (300-кэ киһи иһигэр Саха сирин суруйааччыларын сойууһун бэрэстээтэлэ Сэмэн Данилов баара). Дойду салайааччыта айар дьоҥҥо ускуустуба оруолун хайдах көрөрүн тиэрдэ сатаабыт. * [[Ахсынньы 25]] — [[Сэбиэскэй Сойуус]] ядернай сэрии сэбин сир үрдүгэр тиһэҕин дэлби тэптэрбит. 1963 сыллаахха сөбүлэҥинэн сир үрдүгэр, ууга уонна салгыҥҥа дэлби тэптэрии бобуллубута. == Төрөөбүттэр == * [[Сидоров Олег Гаврильевич]] — суруналыыс, 1992—2001 сс. Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруналыыстарын Сойууһун бэрэссэдээтэлэ. * [[Тохсунньу 17]] — [[Джим Керри]] — [[Канада]]-[[АХШ|Америка]] артыыһа, комига, сэнэрииһэ, продюсера. * [[Тохсунньу 31]] — [[Алексей Миллер]] — 2001 сылтан [[Газпром]] бырабылыанньатын бэрэстээтэлэ. * [[Олунньу 27]] — [[Колодезников Сергей Константинович|Сергей Колодезников]] — этнограф учуонай, устуоруйа билимин хандьыдаата. * [[Кулун тутар 19]] — [[Бойтунов Дьулустан Афанасьевич|Дьулустан Бойтунов]] — СӨ ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ, живописец худуоһунньук, педагог, Арассыыйа художестволарын акадьыамыйатын (РАХ) чилиэн-кэрэспэдьиэнэ (2021). * [[Кулун тутар 25]] — [[Иринцеева Евдокия Семеновна (Огдо)|Евдокия Иринцеева - Огдо]] — суруйааччы, суруналыыс, суруналыыстыкаҕа СӨ судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата, СӨ үтүөлээх үлэһитэ. * [[Кулун тутар 29]] — [[Дьокуускай]]га [[Подголов Александр Григорьевич|Александр Подголов]] — Саха сирин бэлиитигэ, түмэт дьайыксыта. * [[Муус устар 5]] — [[Кирсан Илюмжинов]], [[Калмыкия]] бэрэсидьиэнэ (1995—2010), [[ФИДЕ]] бэрэсидьиэнэ (1995—2018). * [[Муус устар 10]] — [[Чиркова Валентина Ивановна|Валентина Чиркова]] — саха эстрадатын артыыһа, СӨ үтүөлээх артыыһа. * [[От ыйын 3]] — [[Том Круз]], киинэ артыыһа, режиссёр, продюсер, «Көмүс глобус» бириэмийэ үстэ анаммыт киһитэ. * [[От ыйын 9]] — бэйиэт, суруйааччы, суруналыыс [[Арчылан (киһи)|Арчылан]]. * [[От ыйын 19]] — [[Пестряков Иннокентий Юрьевич]] (19.07.1962—06.05.2004) — саха худуоһунньуга. * [[Атырдьах ыйын 21]] — [[Винокурова Людмила Егоровна]] - историческай билим кандидата. * [[Балаҕан ыйын 10]] — [[Аржаков Никита Иннокентьевич]] - СӨ ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ. * [[Балаҕан ыйын 29]] — [[Новгородов Иннокентий Николаевич|Иннокентий Новгородов]] — саха учуонайа, филология билимин дуоктара. [[Эбэҥки тыла|Эбэҥки тылыгар]] [[Саха тыла|сахаттан]] киирбит тыллар тустарынан монография ааптара. * [[Сэтинньи 19]] — [[Данилова Надежда Ивановна|Надежда Данилова]] — саха тылыгар солбуйар ааты, морполуогуйа уонна сиинтэксис боппуруостарын чинчийэр саха учуонайа, филология билимин дуоктара. * [[Ахсынньы 8]] — [[Васильева Римма Иннокентьевна]] — филология билимин кандидата, * [[Ахсынньы 23]] — Аммаҕа [[Сидоров Олег Гаврильевич|Олег Сидоров — Амгинскай]] — суруналыыс, суруйааччы, публицист, чинчийээччи, ХИФУ суруналыыстыка хаапыдыратын сэбиэдиссэйэ, «Илин» сурунаал тутаах эрэдээктэрэ, СӨ Духуобунаһын Акадьыамыйатын чилиэнэ, 2015 сыллаахтан СӨ суруйааччыларын ассоциациятын бэрэстээтэлэ. == Өлбүттэр == * [[Тимофеев-Теплоухов Иннокентий Гурьевич]] (1869 - 1962), аатырбыт олоҥхоһут. * [[Тохсунньу 27]] — [[Григорян Грант Арамович]], композитор, Саха АССР искусствотын үтүөлээх диэйэтэлэ. * [[Атырдьах ыйын 5]] — наркотиктан сылтаан [[Мэрилин Монро]] (1926 с.т.) — Америка артыыһа, ырыаhыта, моделэ уонна секс-символа. * [[Сэтинньи 25]] — [[Ионова Ольга Всеволодовна]] (07.11.1911, Киев – 25.10.1962), сахаҕа бастакы учуонай-историк дьахтар. Биллэр олоҥхоһут * [[Ахсынньы 8]] — [[Тарскай Николай Николаевич]] (1924—1962) — Саха Сиригэр маассабай физкультураҕа хамсааһынын төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ [[Категория:1962|*]] hk4mnrk69i7maiovejsttvun6oos4sr 0 7547 430566 421093 2026-09-02T00:44:33Z Ojkhol 24881 /* Төрөөбүттэр */ 430566 wikitext text/x-wiki '''Кулун тутар 23''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 82-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 83-c күнэ). Сыл бүтүө 283 күн баар. == Бэлиэ күннэр == * {{Флагификация|СӨ}} — Быраап туһунан билии күнэ * {{Флагификация|ООН}} ([[Аан дойдутааҕы метеорология тэрилтэтэ|ВМО]]) — [[Аан дойдуга метеорология күнэ]]<ref>{{Cite web|url=https://www.un.org/ru/sections/observances/international-days/index.html|title=Международные дни|date=2015-01-06|publisher=www.un.org|lang=ru|accessdate=2020-01-13}}</ref> * {{Флагификация|Азербайджан}} — Тулалыыр эйгэ уонна айылҕа ресрусаларын министиэристибэтин күнэ * {{Флагификация|Боливия}} — [[Байҕал күнэ (Боливия)|Байҕал күнэ]] * {{Флагификация|Пакистан}} — Дойду күнэ * {{Флагификация|Венгрия}}, {{Флагификация|Польша}} — Венгрия уонна Польша доҕордоһууларын күнэ * {{Флагификация|Украина}} — [[Култуура үлэһиттэрин уонна норуот айымньытын сөбүлээччилэр күннэрэ]] * {{Флагификация|ЮАР}} — Ыал күнэ == Түбэлтэлэр == * [[1613]] (урукку ааҕыынан кулун тутар 13 күнүгэр) — Земскэй собуор 16 саастаах [[Михаил Фёдорович (ыраахтааҕы)|Михаил Романовы]] ыраахтааҕынан талбыт, Романовтар династиялара саҕаламмыт. Аҕата [[Филарет (патриарх)|патриарх Филарет]] 1632 сыллаахха өлүөр дылы уолун кытта тэҥҥэ судаарыстыбаны дьаһайан олорор, иккиэннэрин Улуу государь диэн суруйаллар. * [[1773]] — Иркутскай күбүрүнээтэрин уурааҕынан [[Үт]] сирэ Охуоскай салалтатыттан арахсан Дьокуускай уезд састаабыгар киирэр. * [[1801]] — саагыбардьыттар [[Павел I]] ыраахтааҕыны Петербурга Михайловскай уораҕайга өлөрбүттэр. * [[1841]] — [[Лондон|Лондоҥҥа]] Ричард Биэрд Европаҕа бастакы фотоателье арыйбыт. Бу иннинэ маннык тэрилтэни Нью-Йорка Александр Уолкотт арыйбыт. * [[1876]] — нуучча инженера [[Яблочков Павел Николаевич|Павел Яблочков]] электрическай лаампаны патеннаабыт. * [[1888]] – [[Англия]]ҕа [[Футбол]] лиигата үөскээбит, аан дойдуга бастакы идэтийбит лиига. * [[1917]] — [[Ярославскай Емельян Михайлович|Ярославскайдаах]] Петровскай көҕүлээһиннэринэн Дьокуускай хаайыытыттан 200-чэ холуобунай буруйдаахтары босхолообуттар. Бу дьону Дьокуускай аттыгар Мархаҕа "Тыа хаһаайыстыбатын оробуочайдарын сойууһа" диэн ааттаан олохсуппуттара. * [[1919]] — [[Башкортостан]] тэриллибит. * [[1935 сыл|1935]] — ССРС Арассыыйа импиэрийэтэ туппут [[КВЖД|КВЖД-тын]] уонна ол тимир суол тула баар сири барытын дьоппуоннар хонтуруоллуур [[Манчжоу-Го]] судаарыстыбаларыгар атыылаабыт. Бу тимир суол [[Владивосток|Владивостогу]] уонна [[Порт-Артур]]у [[Чита]]аны кытта ситимниирэ. Тимир суолга үлэлээбит сэбиэскэй гражданнар сорохторо ССРС-ка көспүттэр, сорохторо Манчжурияҕа хаалбыттар, 1945 сыллаахха диэри ССРС-тан биэнсийэ ылбыттара биллэр. * [[1939]] — Саха тылын саҥа алпаабыта уонна арпагыраапыйата (кириилиссэҕэ олоҕурбут) бигэргэтиллибит. * [[1943]] — биэс уолун сэриигэ сүтэрбит [[Малгина Феврония Николаевна|Малгиннар]] бэһис уоллара, зоотехник үөрэхтээх лейтенант [[Малгин Спиридон Егорович|Спиридон Малгин]] ыараханнык бааһыран Ленинград куоракка госпитальга сытан быстыбыт. * [[1956]] — бастакы ислам өрөспүүбүлүкэтэ баар буолбут — [[Пакистан]]. * [[1967]] — [[Амма улууһа|Амма улууһун]] интэлигиэнсийэтин 1-кы кэмпириэнсийэтэ буолбут. * [[1983]] — АХШ бэрэсидьиэнэ Рональд Рейган СОИ оҥорор былаан баарын туһунан аан бастаан эппит. * [[2001]] — «Мир» орбита станцията [[Чуумпу далай]] соҕуруу өттүгэр Фиджи арыыларыттан чугас тимирдиллибит. * [[2013 сыл|2013]] — "КиберСаха" диэн түмэт-хамсааһын Мозилла Файрфокс браузеры сахалыы тылбаастаабытын туһунан биллэрбит<ref>Татьяна Дмитракова, [https://rg.ru/2013/03/23/reg-dfo/brauzer-anons.html Появилась якутская версия браузера Mozilla Firefox], Российская газета, 23.03.2013</ref> * [[2019]] — [[Казахстан]] киин куоратын Астананы Нурсултан диэн ааттаабыттар. * [[2020]] — Британия премьер-миниистирэ [[Борис Джонсон]] дойдуга [[COVID-19]] утары харантыын биллэрбит. == Төрөөбүттэр == * [[1910]] — [[Куросава Акира|Акира Куросава]] — аатырбыт киинэ режиссера. * [[1948]] — [[Варламова Анастасия Николаевна|Анастасия Варламова]] (16.08.2006 өлб.) — саха биллиилээх ырыаһыта, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа. * [[1958]] — Чурапчы улууһун Чурапчы нэһилиэгэр [[Ермолаев Терентий Степанович|Терентий Ермолаев]] — Саха сирин судаарыстыбаннаһын чинчийбит учуонай, устуоруйа билимин хандьыдаата. * [[1962]] — [[Иринцеева Евдокия Семеновна (Огдо)|Евдокия Иринцеева - Огдо]] — суруйааччы, суруналыыс, суруналыыстыкаҕа СӨ судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата, СӨ үтүөлээх үлэһитэ. == Өлбүттэр == * [[1973]] — Ньурбаҕа 50 сааһыгар авиаотряд суоппара [[Кудряшов Николай Петрович|Николай Кудряшов]] өлбүт, Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа. 1943 сыллаахха Киеви босхолооһуҥҥа кини хамаандалыыр взвода биир кыргыһыыга 150, иккискэ 80 өстөөх саллаатын кыргыбытын иһин дьоруой аатын ылбыта. Сэрии кэнниттэн буруйу оҥорон, наҕараадалара барыта былдьанан, хаайыыга олоро сылдьыбыта. Ытык аата, наҕараадалара өлбүтүн кэнниттэн 2013 сыллаахха төннөрүллүбүттэрэ. * [[1980]] — [[Максимов Христофор Трофимович|Христофор Максимов]] — Саха АССР норуодунай артыыһа, саха аатырбыт ырыаһыта, ырыа айааччыта. Үөһээ Бүлүү уонна Ньурба судаарыстыбаннай көһө сылдьар тыйаатырдарыгар, кэлин Саха судаарыстыбаннай музыка драма тыйаатырыгар үлэлээбит. * [[1982]] — [[Сапожников Владимир Васильевич|Владимир Сапожников]] (14.06.1914 Дьокуускайга төр.) — Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа, Ли-2 бомбардировщик хамандыыра. 1934 сылтан 1957 сыллаахха диэри байыаннай лүөччүгүнэн сулууспалаабыт. {{ыйдар}} [[Категория:Кулун тутар 23]] ob4cak5vhtjpjqwcsr06b9jevusvlv7 430567 430566 2026-09-02T00:45:05Z Ojkhol 24881 /* Төрөөбүттэр */ 430567 wikitext text/x-wiki '''Кулун тутар 23''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 82-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 83-c күнэ). Сыл бүтүө 283 күн баар. == Бэлиэ күннэр == * {{Флагификация|СӨ}} — Быраап туһунан билии күнэ * {{Флагификация|ООН}} ([[Аан дойдутааҕы метеорология тэрилтэтэ|ВМО]]) — [[Аан дойдуга метеорология күнэ]]<ref>{{Cite web|url=https://www.un.org/ru/sections/observances/international-days/index.html|title=Международные дни|date=2015-01-06|publisher=www.un.org|lang=ru|accessdate=2020-01-13}}</ref> * {{Флагификация|Азербайджан}} — Тулалыыр эйгэ уонна айылҕа ресрусаларын министиэристибэтин күнэ * {{Флагификация|Боливия}} — [[Байҕал күнэ (Боливия)|Байҕал күнэ]] * {{Флагификация|Пакистан}} — Дойду күнэ * {{Флагификация|Венгрия}}, {{Флагификация|Польша}} — Венгрия уонна Польша доҕордоһууларын күнэ * {{Флагификация|Украина}} — [[Култуура үлэһиттэрин уонна норуот айымньытын сөбүлээччилэр күннэрэ]] * {{Флагификация|ЮАР}} — Ыал күнэ == Түбэлтэлэр == * [[1613]] (урукку ааҕыынан кулун тутар 13 күнүгэр) — Земскэй собуор 16 саастаах [[Михаил Фёдорович (ыраахтааҕы)|Михаил Романовы]] ыраахтааҕынан талбыт, Романовтар династиялара саҕаламмыт. Аҕата [[Филарет (патриарх)|патриарх Филарет]] 1632 сыллаахха өлүөр дылы уолун кытта тэҥҥэ судаарыстыбаны дьаһайан олорор, иккиэннэрин Улуу государь диэн суруйаллар. * [[1773]] — Иркутскай күбүрүнээтэрин уурааҕынан [[Үт]] сирэ Охуоскай салалтатыттан арахсан Дьокуускай уезд састаабыгар киирэр. * [[1801]] — саагыбардьыттар [[Павел I]] ыраахтааҕыны Петербурга Михайловскай уораҕайга өлөрбүттэр. * [[1841]] — [[Лондон|Лондоҥҥа]] Ричард Биэрд Европаҕа бастакы фотоателье арыйбыт. Бу иннинэ маннык тэрилтэни Нью-Йорка Александр Уолкотт арыйбыт. * [[1876]] — нуучча инженера [[Яблочков Павел Николаевич|Павел Яблочков]] электрическай лаампаны патеннаабыт. * [[1888]] – [[Англия]]ҕа [[Футбол]] лиигата үөскээбит, аан дойдуга бастакы идэтийбит лиига. * [[1917]] — [[Ярославскай Емельян Михайлович|Ярославскайдаах]] Петровскай көҕүлээһиннэринэн Дьокуускай хаайыытыттан 200-чэ холуобунай буруйдаахтары босхолообуттар. Бу дьону Дьокуускай аттыгар Мархаҕа "Тыа хаһаайыстыбатын оробуочайдарын сойууһа" диэн ааттаан олохсуппуттара. * [[1919]] — [[Башкортостан]] тэриллибит. * [[1935 сыл|1935]] — ССРС Арассыыйа импиэрийэтэ туппут [[КВЖД|КВЖД-тын]] уонна ол тимир суол тула баар сири барытын дьоппуоннар хонтуруоллуур [[Манчжоу-Го]] судаарыстыбаларыгар атыылаабыт. Бу тимир суол [[Владивосток|Владивостогу]] уонна [[Порт-Артур]]у [[Чита]]аны кытта ситимниирэ. Тимир суолга үлэлээбит сэбиэскэй гражданнар сорохторо ССРС-ка көспүттэр, сорохторо Манчжурияҕа хаалбыттар, 1945 сыллаахха диэри ССРС-тан биэнсийэ ылбыттара биллэр. * [[1939]] — Саха тылын саҥа алпаабыта уонна арпагыраапыйата (кириилиссэҕэ олоҕурбут) бигэргэтиллибит. * [[1943]] — биэс уолун сэриигэ сүтэрбит [[Малгина Феврония Николаевна|Малгиннар]] бэһис уоллара, зоотехник үөрэхтээх лейтенант [[Малгин Спиридон Егорович|Спиридон Малгин]] ыараханнык бааһыран Ленинград куоракка госпитальга сытан быстыбыт. * [[1956]] — бастакы ислам өрөспүүбүлүкэтэ баар буолбут — [[Пакистан]]. * [[1967]] — [[Амма улууһа|Амма улууһун]] интэлигиэнсийэтин 1-кы кэмпириэнсийэтэ буолбут. * [[1983]] — АХШ бэрэсидьиэнэ Рональд Рейган СОИ оҥорор былаан баарын туһунан аан бастаан эппит. * [[2001]] — «Мир» орбита станцията [[Чуумпу далай]] соҕуруу өттүгэр Фиджи арыыларыттан чугас тимирдиллибит. * [[2013 сыл|2013]] — "КиберСаха" диэн түмэт-хамсааһын Мозилла Файрфокс браузеры сахалыы тылбаастаабытын туһунан биллэрбит<ref>Татьяна Дмитракова, [https://rg.ru/2013/03/23/reg-dfo/brauzer-anons.html Появилась якутская версия браузера Mozilla Firefox], Российская газета, 23.03.2013</ref> * [[2019]] — [[Казахстан]] киин куоратын Астананы Нурсултан диэн ааттаабыттар. * [[2020]] — Британия премьер-миниистирэ [[Борис Джонсон]] дойдуга [[COVID-19]] утары харантыын биллэрбит. == Төрөөбүттэр == * [[1910]] — [[Куросава Акира|Акира Куросава]] — аатырбыт киинэ режиссера. * [[1948]] — [[Варламова Анастасия Николаевна|Анастасия Варламова]] (16.08.2006 өлб.) — саха биллиилээх ырыаһыта, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа. * [[1958]] — Чурапчы улууһун Чурапчы нэһилиэгэр [[Ермолаев Терентий Степанович|Терентий Ермолаев]] — Саха сирин судаарыстыбаннаһын чинчийбит учуонай, устуоруйа билимин хандьыдаата. == Өлбүттэр == * [[1973]] — Ньурбаҕа 50 сааһыгар авиаотряд суоппара [[Кудряшов Николай Петрович|Николай Кудряшов]] өлбүт, Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа. 1943 сыллаахха Киеви босхолооһуҥҥа кини хамаандалыыр взвода биир кыргыһыыга 150, иккискэ 80 өстөөх саллаатын кыргыбытын иһин дьоруой аатын ылбыта. Сэрии кэнниттэн буруйу оҥорон, наҕараадалара барыта былдьанан, хаайыыга олоро сылдьыбыта. Ытык аата, наҕараадалара өлбүтүн кэнниттэн 2013 сыллаахха төннөрүллүбүттэрэ. * [[1980]] — [[Максимов Христофор Трофимович|Христофор Максимов]] — Саха АССР норуодунай артыыһа, саха аатырбыт ырыаһыта, ырыа айааччыта. Үөһээ Бүлүү уонна Ньурба судаарыстыбаннай көһө сылдьар тыйаатырдарыгар, кэлин Саха судаарыстыбаннай музыка драма тыйаатырыгар үлэлээбит. * [[1982]] — [[Сапожников Владимир Васильевич|Владимир Сапожников]] (14.06.1914 Дьокуускайга төр.) — Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа, Ли-2 бомбардировщик хамандыыра. 1934 сылтан 1957 сыллаахха диэри байыаннай лүөччүгүнэн сулууспалаабыт. {{ыйдар}} [[Категория:Кулун тутар 23]] 6iqo14sgtnoa4mx2jav83kf4f0p1dzv 0 7550 430569 429520 2026-09-02T00:45:56Z Ojkhol 24881 /* Төрөөбүттэр */ 430569 wikitext text/x-wiki '''Кулун тутар 25''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 84-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 85-c күнэ). Сыл бүтүө 281 күн баар. == Бэлиэ күннэр == * {{Флагификация|ООН}} — [[Кулуттааһын уонна Атлантиканы нөҥүөлээн кулуттары атыылааһын сиэртибэлэрин күнэ]]. Бу күн 1807 сыллаахха [[Атлантика]] нөҥүө кулуттары атыылааһын тохтотуллубута. * {{Флагификация|ООН}} — [[Хаайыллыбыт уонна сүппүт ХНТ үлэһиттэрин кытта сомоҕолоһуу күнэ]]<ref>{{Cite web|url=https://www.un.org/ru/sections/observances/international-days/index.html|title=Международные дни|date=2015-01-06|publisher=www.un.org|lang=ru|accessdate=2020-01-13}}</ref> * Төрөөбөтөх оҕо аан дойдутааҕы күнэ * Спорт киинэтин күнэ<ref>[https://aif.ru/sport/other/1475098 День спортивного кино: 10 лучших фильмов о спорте | Другие виды | Спорт | Аргументы и Факты<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> * {{Флагификация|Европа}} — Талааннар күннэрэ. Венгрия хампаһыытара Бела Барток (1881—1945) төрөөбүт күнүгэр бэлиэтэнэр. Бу күн талааннаах оҕолорго болҕомто тардаллар * {{Флагификация|Россия}} — [[Култуура үлэһитин күнэ]] — аан бастаан 2008 сылллаахха бэлиэтэммитэ * {{Флагификация|Беларусь}} — Көҥүл күнэ * {{Флагификация|Греция}} — [[Греция тутулуга суох буолуутун күнэ|Тутулуга суох буолуу күнэ]]. 1821 сыллаахха гириэктэр Осмаан импиэрийэтиттэн тутулуга суох буолуу иһин сэриини саҕалаабыттар * {{Флагификация|Мэриленд}} ([[АХШ]]) — Мэриленд күнэ * {{Флагификация|Сан-Марино}} — Аренго күнэ. 1906 сыллаахха бу дойдуга үс үйэ мустубакка сылдьыбыт олохтоохтор мунньахтара (италиялыы arengo) буолбут * {{Флагификация|Саҥа Зеландия}} — Аармыйа күнэ * {{Флагификация|Словакия}} — Киһи быраабын иһин охсуһуу күнэ * {{Флагификация|Словения}} — Ийэ күнэ * [[Толкин Джон Рональд Руэл|Толкины]] ааҕыы күнэ * Баахыла күнэ (Vårfrudagen/Våffeldagen, Швеция, Норвегия уонна Дания) * Чиэппэр күннэриттэн (Quarter days) бастакылара (Ирландия, Англия), сыаркап бэлиэтиир Дьахтар күнүгэр түбэһэр. Бу күннэр сылы түөрт кварталга араараллар, үгэс быһыытынан хас оннук күн аайы куортам төлөбүрүн, чааһынай учууталлар хамнастарын уонна атын араас төлөбүрдэри төлүүллэрэ. * Саҥа дьыл (Дьахтар күнүн кытта сөп түбэһэрэ, Англияҕа, Ирландияҕа, Канаадаҕа, АХШ сорох штааттарыгар бэлиэтэнэрэ). 1750 сыллаахха Григориан халандаарыгар көһүү буола илигинэ бэлиэтэнэрэ == Түбэлтэлэр == * [[421]] — [[Венеция]] олохтоммут. * [[1409]] — Италияҕа [[Пиза]] куоракка сыаркап хайдыһыытын суох гынар соруктаах собуор (сыаркап сугулаана) ыҥырыллыбыт. * [[1604]] — ыраахтааҕы [[Борис Годунов]] [[Сургуут]]тан уонна [[Тобольскай]]тан татаар сиригэр Томь өрүскэ туорааһыны көмүскэтэр соруктаах дьону ыыппыт. Бу күн [[Томскай]] куорат төрүттэммитинэн ааҕыллар. * [[1655]] — Христиан Гюйгенс [[Сатурн]] саамай улахан аргыһын Титаны арыйбыт. * [[1820]] — кэлин адмирал буолбут лейтенант [[Анжу Петр Федорович]] Уус-Дьааҥы эспэдииссийэтин начаалынньыгынан анаммыт. Бу эспэдииссийэ 1820—1824 сс. Сибиир хотугу кытылын [[Өлөөн (өрүс)|Өлөөн]] өрүстэн [[Индигиир (өрүс)|Индигиир]] өрүскэ диэри ойуулаабыта, Саҥа Сибиир арыыларыгар сылдьыбыта, кыһын мууһунан сылдьан кытылы ойуулуур кыах баарын аан бастакынан көрдөрбүтэ. Лаптевтар байҕалларын мууһун туругун бастакынан ойуулаабыта. * [[1921]] — [[Дьокуускай]]га I [[Саха күбүөрүнэтэ|Саха күбүөрүнэтээҕи]] РКСМ (хомсомуол) кэмпириэнсийэтэ буолбут. Ол саҕана Саха уобалаһыгар 625 чилиэннээх 28 хомсомуол ячейката баар эбит. Кэмпириэнсийэҕэ 24 дэлэгээт кыттыыны ылбыта. Күбүөрүнэтээҕи кэмитиэт талыллыбыт, кэмитиэт сэкирэтээринэн [[Цугель Рая Израилевна|Рая Цугель]] буолбут. Бу күн Саха сирин хомсомуола төрүттэммит күнүнэн ааҕыллар. * [[1930]] — [[ЯЦИК]] [[дэкириэт]]инэн Таатта улууһун 17 нэһилиэгиттэн уонна Байаҕантай улууһун 11 нэһилиэгиттэн хомуллан [[Таатта улууһа|Таатта оройуона]] үөскээбит. Киинэ Ытык Күөлгэ буолбут, Хайахсыт нэһилиэгэ Чурапчы улууһугар бэриллибит. Санаттахха, Таатта улууһа туспа биирдэм быһыытынан 1913 сыл бастакы күнүттэн (урукку ааҕыынан) Боотур уус (Боотуруускай) улууһуттан араарыллан үөскээбитэ, киинэ [[Чөркөөх]] этэ. * [[1930]] — [[ЯЦИК]] [[дэкириэт]]инэн [[Боотур Уус улууһа|Боотуруускай улуус]] [[Чурапчы улууһа|Чурапчы оройуона]] диэн ааттанар. Санаттахха бу улуус докумуоннарга 1638 сыллаахтан ахтыллар. Бу киэҥ сиринэн тайаан сыппыт улуустан өрөбөлүүссүйэ иннинэ Амма уонна Таатта улуустара араарыллан үөскээбиттэрэ. * [[1940]] сыл кулун тутар 25-с — 26-с күннэригэр хайыһарга иккис өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэхтэһии ыытыллыбыта. Онно Алдан, Нам, Мэҥэ Хаҥалас, Горнай, Чурапчы улуустара, саха национальнай байыаннай оскуолата уонна Дьокуускай икки хамаандата, барыта 90-тан тахса киһи, кыттыбыта. Күрэхтэһии программатыгар эстафета уонна военизированнай сүүрүү киирбитэ. Эр дьон 3x10 км эстафеталарыгар Алдан улууhа бастаабыта, дьахталларга 2x3 км эстафетаны Дьокуускай хамаандата ылбыта. * [[1945]] — Заливальде диэн нэһилиэнньэлээх пуун иһин кыргыһыыга лейтенант Кайгородов хамаандалыыр взвода өстөөх 4 пулеметун эспит, уонтан тахса өстөөҕү кыдыйбыт, 5 өстөөҕү билиэн туппут. Хорсун быһыытын иһин Нам улууһуттан төрүттээх [[Кайгородов Василий Петрович|Василий Кайгородов]] иккиһин Кыһыл Сулус уордьанынан наҕараадаламмыт. * [[1949]] — [[Эстония]], [[Литва]] уонна [[Латвия]] уонунан тыһыынча олохтоохторун күүс өттүнэн [[Сибиир]]гэ көһөрүү саҕаламмыт. Коллективизация бытаанын сөбүлээбэккэ И.В. Сталин дьону куттаары маннык быһаарыыны ылбыта. * [[1993]] — [[Ельцин Борис Николаевич|Борис Ельцин]] "Былаас кириисиһин тохтотуохха диэри ситэриилээх былаас уорганнарын үлэтин туһунан" диэн 379№ ыйаах таһаарбыт. Бу ыйаах бэрэсидьиэн Арассыыйа Үрдүкү Сэбиэтин кытта утарыта турсуутун түмүгэ этэ. * [[2010]] — Саха сиригэр норуот тыйаатырдара үөскээбиттэрэ 50 сылын көрсө өрөспүүбүлүкэтээҕи тыйаатырдар бэстибээллэрэ саҕаламмыт. [[Кулун тутар 27]] күнүгэр түмүктэммит. * [[2008]] — [[Адыаччы орто оскуолата|Адыаччы орто оскуолатыгар]] СӨ үтүөлээх учуутала, ССРС үөрэҕириитин туйгуна, Саха сиригэр черчение хамсааһына сайдарыгар сүҥкэн оруоллаах киһи, Дьааҥы улууһун ытык киһитэ [[Чириков Василий Семенович|Василий Чириков]] аатын иҥэрбиттэр. == Төрөөбүттэр == * [[1893]] — Бастакы Хайахсыт нэһилиэгэр [[Винокуров Иван Николаевич|Иван Винокуров]], бэлиитикэ диэйэтэлэ. Араас сылларга Саха АССР совнаркомун бэрэстээтэлэ, доруобуйа уонна үөрэх наркома, эргиэн уонна бырамыысыланнас наркома, хааччыйыы наркома буола сылдьыбыта. Москубаҕа ВЦИК-ка Саха АССР бэрэстэбиитэлинэн олорон 1935 сыл [[тохсунньу 15]] күнүгэр өлбүтэ. * [[1927]] — Өлүөхүмэ улууһун Кыыллаах Арыытыгар учуутал Чибыева Анастасия Ильинична (02.09.2006 өлб.). Өр сылларга Адыаччы оскуолатыгар учууталлаабыта, дириэктэрдээбитэ. * [[1957]] — [[Мандарова Анна Васильевна|Анна Мандарова]] — Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун маастара. * [[1962]] — [[Иринцеева Евдокия Семеновна (Огдо)|Евдокия Иринцеева - Огдо]] — суруйааччы, суруналыыс, суруналыыстыкаҕа СӨ судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата, СӨ үтүөлээх үлэһитэ. == Өлбүттэр == * [[1987]] — [[Иванов-Вано Иван Петрович|Иван Иванов-Вано]], сэбиэскэй мультипликация олохтооччуларыттан биирдэстэрэ (1900 төр.). {{ыйдар}} [[Категория:Кулун тутар 25]] 0oemoa68kh3zdvxs4wc8277msvc59bc 0 7551 430571 425416 2026-09-02T00:48:33Z Ojkhol 24881 /* Түбэлтэлэр */ 430571 wikitext text/x-wiki '''Кулун тутар 27''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 86-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 87-c күнэ). Сыл бүтүө 279 күн баар. == Бэлиэ күннэр == * [[Билэ:Earth flag PD.jpg|25px]] [[Тыйаатыр аан дойдутааҕы күнэ]] * {{Флагификация|Ангола}} — Кыайыы күнэ * {{Флагификация|Бельгия}} — Француузтуу саҥарар култуура күнэ * {{Флагификация|Мьянма}} — Аармыйа күнэ * {{Флагификация|Россия}} — [[Арассыыйа национальнай гвардиятын күнэ]]. Урут МВД ис сэриилэрин күнэ (1996—2016) * {{Флагификация|Румыния}} — Румыния уонна Бессарабия холбоһууларын күнэ * {{Флагификация|Япония}} — Сакура тыллыытын күнэ * Аан дойдутааҕы виски күнэ {{^|1em}} == Түбэлтэлэр == * [[1625]] — [[Карл I]] Англия, Шотландия уонна Ирландия хоруола буолбут, ону таһынан Франция хоруола буолуон баҕарарын биллэрбит. * [[1733]] сыллаахха кулун тутар 27 күнүгэр (урукку ааҕыыннан кулун тутар 16) [[Витус Беринг|В. Беринг]] Иккис Камчааткатааҕы эспэдииссийэтин тэрийэргэ тахсыбыт ыйаахха [[Тобольскай]]тан Дьокуускайга диэри ыйга биирдэ почтаны таһар туһунан ыйыллыбыт. Мантан саҕалаан онно анаан суолу уонна дьаамнары тутуу саҕаламмыт. * [[1854]] — Кырыым сэриитэ саҕаламмыт. Англия уонна Франция Арассыыйаҕа сэриини биллэрбиттэр. * [[1898]] — Арассыыйа [[Кытай]]тан Порт-Артур уонна Дальняй портары 25 сылга куортамнаабыт. * [[1907]] — [[Крафт Иван Иванович|Иван Крафт]] Дьокуускайга кэлбит уонна күбүрүнээтэр буолбут. * [[1920]] — Деникин сэриилэрэ [[Кырыым]]ҥа чугуйбуттар. * [[1928]] — Конфедералистар хамсааһыннарын хам баттааһын кэмигэр 24 «бандьыыт» холуобунай дьыалата көрүллүбүт. Ол түмүгэр 20 киһи сууттаммакка эрэ бириигэбэрдэнэн ытыллыбыттар — [[Ксенофонтов Павел Васильевич|Павел Ксенофонтов]], [[Артемьев Михаил Константинович|Михаил Артемьев]] уонна да атыттар. * [[1953]] — ССРС-ка хаайыыга сытааччылары амнистиянан босхолуур туһунан биллэриллибит. * [[1958 сыл|1958]] — [[Хрущёв Никита Сергеевич|Никита Хрущев]] ССРС совминын бэрэстээтэлэ буолбут. * [[1964]] — [[Аляска]]ҕа буолбут сир хамсааһынын түмүгэр 118 киһи өлбүт. * [[1972]] — [[Саха сирин худуоһунньуктарын I сийиэһэ]] буолбут. * [[1973 сыл|1973]] — Марлон Брандо "Крестный отец" киинэҕэ оонньоон тиксибит [[Оскар (бириэмийэ)|Оскар бириэмийэтиттэн]] батыммыт. Кини аатыттан Сачин Кыра Куорсун (Sacheen Littlefeather) диэн индеец кыыһа тыл эппит. Ол саҕана Вундед-Ли диэн индеецтэр бөһүөлэктэригэр атаҕастабылы утарар сэбилэниилээх өрө туруу буолбутун былаастар күүһүнэн хам баттыы сатаабыттара, онтон сылтаан дойду үрдүнэн индеецтэри өйүүр хамсааһын саҕаламмыта. Марлон Брандо кыыска 15 сирэйдээх этии бэлэмнээн биэрбитэ, ол этиини кэлин пресс-кэмпириэнсийэҕэ аахпыттара, онно маннык тыллар бааллара: "Биһиги кинилэри өлөртүүр этибит. Биһиги кинилэри албыннаабыппыт. Биһигини кинилэри төрүт сирдэриттэн үүрбүппүт..." * [[1981]] — «Солидарность» диэн тутулуга суох идэлээх сойуус [[Польша]]ҕа дойдуну барытын хабар забастовка тэрийбит. * [[1993]] — [[Цзян Цзэминь]] Кытай салайааччыта буолбут. * [[1996]] — Аҕа дойду улуу сэриитин кэмигэр Илин Пруссия иһин кыргыһыыга хорсун быһыыны оҥорбут [[Стрекаловскай Михаил Михайлович|Михаил Стрекаловскайга]] Арассыыйа Дьоруойун аата иҥэриллибит. * [[2011]] — Арассыыйаҕа сайыҥҥы кэмҥэ көһүү тиһэҕин буолбут. Бу кэнниттэн сайыҥҥы-кыһыҥҥы диэн чаас сыҕарыйбат буолбута. * [[2020]] — [[Хотугу Македония Өрөспүүбүлүкэтэ|Хотугу Македония]] [[НАТО]] 30-с чилиэнэ буолбут. == Төрөөбүттэр == * [[1845]] — [[Вильгельм Конрад Рентген|Вильгельм Рентген]], ньиэмэс физигэ, физикаҕа [[Нобель бириэмийэтэ|Нобель бириэмийэтин]] бастакы лауреата (1901 сыл). * [[1899]] — [[Егоров Алексей Дмитриевич|Алексей Егоров]] — Саха сиригэр биология, химия оскуолатын төрүттээччи, сахаттан бастакы химическэй наука кандидата, биологическай наука доктора. * [[1916]] — [[Игнатьев Георгий Гаврилович|Георгий Игнатьев]] — Саха АССР үтүөлээх артыыһа, Саха театрын дириэктэрэ. * [[1960]] — [[Баснаев Петр Николаевич|Петр Баснаев]] — СӨ үтүөлээх артыыһа (2000), РФ үтүөлээх артыыһа (2010). == Өлбүттэр == * [[1928]] — [[Артемьев Михаил Константинович|Михаил Артемьев]] (1888—1928) — XX үйэ саҕаланыытыгар үлэлии-хамныы сылдьыбыт Саха сирин политическэй диэйэтэлэ. Аатырбыт [[конфедералистар]] бастаанньаларын салайааччыларыттан биирдэстэрэ. * [[1968]] — авиакатастрофаҕа бастакы космонавт [[Юрий Гагарин]] (1934 төр.) өлбүт. * [[2024]] — [[Анисимова Лариса Степановна]] (1967 с.т.), саха суруналыыстыкатын чаҕылхай сулуһа, Чэчиэн сэриитин сырдаппыт саха сурунаалыыһа, ыытааччы уонна 90-с сс. СТВ хааналга тахса сылдьыбыт үрдүк рейтиннээх «Интересно» бырагыраама репортера<ref>[https://sakhalife.ru/ushla-iz-zhizni-izvestnaya-telezhurnalistka/ Ушла из жизни известная тележурналистка…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240402224927/https://sakhalife.ru/ushla-iz-zhizni-izvestnaya-telezhurnalistka/ |date=2024-04-02 }} Сахалайф</ref> {{ыйдар}} [[Категория:Кулун тутар 27]] jqbj360kist3jdpk7bp51u8tb009ygw 10 31717 430572 307606 2026-09-02T01:18:01Z Milenioscuro 6657 svg with same dimensions as location map 430572 wikitext text/x-wiki {{#switch:{{{1}}} |name = Босния уонна Герцеговина |top = 45.4 |bottom = 42.4 |left = 15.5 |right = 19.9 |image = {{#switch:{{{2|}}} |physical = Bosnia and Herzegovina relief location map.svg |#default = Bosnia and Herzegovina location map.svg }} }}<noinclude>{{ПозКарта/Инфо|Босния уонна Герцеговина}} [[Категория:Халыыптар:Позиционнай карталар:Босния уонна Герцеговина| ]] </noinclude> f9zltax7kphgmuti63i10w2ayvpdww1 0 49544 430564 394790 2026-09-02T00:41:45Z Ojkhol 24881 430564 wikitext text/x-wiki '''Евдокия Иринцеева - Огдо''' — суруйааччы, суруналыыс, суруналыыстыкаҕа СӨ судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата, СӨ үтүөлээх үлэһитэ. [[1962]] сыллаахха [[кулун тутар 23]] күнүгэр Кэбээйи улууһун [[Тыайа]]тыгар төрөөбүт. 1979 с. Кэбээйи орто оскуолатын бүтэрбит. 1985 сыллаахха СГУ омук тылын салаатын итиэннэ 2003 сыллаахха СГУ филологияҕа факультетын (суруналыыстыка салаатын) бүтэрбит. Өр сылларга "[[Кэскил - Юность Севера|Кэскил]]" уонна "Юность Севера" хаһыаттарга бастаан кэрэспэдьиэнинэн, онтон сэбиэдиссэйинэн, 2011—2020 сс кылаабынай эрэдээктэринэн үлэлээбитэ. 2021 сылтан СӨ С.А.Новгородов аатынан "АЙАР" национальнай кинигэ кыһатыгар эрэдээктэр. СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, суруналыыстыкаҕа СӨ Судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата (2010), СӨ үөрэҕин туйгуна (1997), СӨ бэчээтин туйгуна (2001), суруналыыстар өрөспүүбүлүкэтээҕи "Кыһыл көмүс бөрүө" бириэмийэлэрин лауреата (2003), норуоттар икки ардыларынааҕы "Аһаҕас Евразия" (Open Eurasia-Англия) литератураҕа куонкуруһугар оҕоҕо аналлаах айымньыга Мария Шевель аатынан анал бириэмийэ лауреата, Норуоттар икки ардыларынааҕы оҕо литературатын Швейцариятааҕы Сүбэтэ (IBBY) икки сылга биирдэ бэлиэтиир Бочуоттаах испииһэгин (2018 с) лауреата. === Дьиэ кэргэнэ === Кэргэнэ Александр Иринцеев Иркутскай уобалас Баяндай оройуонуттан төрүттээх, СӨ Ауидиовизуальнай утумун национальнай киинигэр отдел начаалынньыга<ref>Надежда Гармаева. [https://sakhalitera.ru/novosti-literaturyi-v-saxa-yakutii/buryatskaya-kniga-evdokii-irinczeevoj Бурятская книга Евдокии Иринцеевой (нуучч.)]</ref>. == Айар үлэтэ == === Уус-уран проза уонна сэһэннэр === * «Барыта алҕас этэ…» — 2009 сыл. * «Санатыма дуу, ааспыты…» 2010 (ордук биллибит олох туһунан айымньыта) * «Буолар да эбит» — 2012. * «Быстах санаа ухханыгар» — 2016. * «Килиим» — 2016. * «Кистэлэҥ эйгэ кистэлэҥэ» — 2018. * «Таайыллыбат дьикти күүс» — 2020. * «Өлбөтөҕө дуо?!» — 2026 (кыыс оҕо уонна улахан дьон эппиэтинэһин туһунан) === Оҕолорго === * «Ньургун дьиктилээхэй сырыылара» — 2014. * «Мэник сэлиичээн» («Мамонтенок Мэник») — 2015 год. Интерактивнай 3D-кинигэ. === Документальнай публицистика уонна хомуйан оҥоруу === * «Эдьиий» (Эдьиий Дора туһунан кинигэ) — 2014. * «Таптыыбын… Шёпот сердца…» — 2021 (Огдо таҥан оҥорбут хомуурунньуга). "Мэник сэлиичээн" остуоруйата ааҥыл тылыгар, "Санатыма дуу ааспыты" сэһэнэ бүрээттии тылбаастаммыттара. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:1962 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:Кулун тутар 23 күнүгэр төрөөбүттэр]] [[Категория:Суруйааччылар]] [[Категория:Суруналыыстар]] cn2n8zkumw2z70t8cope4nbmpyqd8j0 430565 430564 2026-09-02T00:43:14Z Ojkhol 24881 /* Оҕолорго */ 430565 wikitext text/x-wiki '''Евдокия Иринцеева - Огдо''' — суруйааччы, суруналыыс, суруналыыстыкаҕа СӨ судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата, СӨ үтүөлээх үлэһитэ. [[1962]] сыллаахха [[кулун тутар 23]] күнүгэр Кэбээйи улууһун [[Тыайа]]тыгар төрөөбүт. 1979 с. Кэбээйи орто оскуолатын бүтэрбит. 1985 сыллаахха СГУ омук тылын салаатын итиэннэ 2003 сыллаахха СГУ филологияҕа факультетын (суруналыыстыка салаатын) бүтэрбит. Өр сылларга "[[Кэскил - Юность Севера|Кэскил]]" уонна "Юность Севера" хаһыаттарга бастаан кэрэспэдьиэнинэн, онтон сэбиэдиссэйинэн, 2011—2020 сс кылаабынай эрэдээктэринэн үлэлээбитэ. 2021 сылтан СӨ С.А.Новгородов аатынан "АЙАР" национальнай кинигэ кыһатыгар эрэдээктэр. СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, суруналыыстыкаҕа СӨ Судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата (2010), СӨ үөрэҕин туйгуна (1997), СӨ бэчээтин туйгуна (2001), суруналыыстар өрөспүүбүлүкэтээҕи "Кыһыл көмүс бөрүө" бириэмийэлэрин лауреата (2003), норуоттар икки ардыларынааҕы "Аһаҕас Евразия" (Open Eurasia-Англия) литератураҕа куонкуруһугар оҕоҕо аналлаах айымньыга Мария Шевель аатынан анал бириэмийэ лауреата, Норуоттар икки ардыларынааҕы оҕо литературатын Швейцариятааҕы Сүбэтэ (IBBY) икки сылга биирдэ бэлиэтиир Бочуоттаах испииһэгин (2018 с) лауреата. === Дьиэ кэргэнэ === Кэргэнэ Александр Иринцеев Иркутскай уобалас Баяндай оройуонуттан төрүттээх, СӨ Ауидиовизуальнай утумун национальнай киинигэр отдел начаалынньыга<ref>Надежда Гармаева. [https://sakhalitera.ru/novosti-literaturyi-v-saxa-yakutii/buryatskaya-kniga-evdokii-irinczeevoj Бурятская книга Евдокии Иринцеевой (нуучч.)]</ref>. == Айар үлэтэ == === Уус-уран проза уонна сэһэннэр === * «Барыта алҕас этэ…» — 2009 сыл. * «Санатыма дуу, ааспыты…» 2010 (ордук биллибит олох туһунан айымньыта) * «Буолар да эбит» — 2012. * «Быстах санаа ухханыгар» — 2016. * «Килиим» — 2016. * «Кистэлэҥ эйгэ кистэлэҥэ» — 2018. * «Таайыллыбат дьикти күүс» — 2020. * «Өлбөтөҕө дуо?!» — 2026 (кыыс оҕо уонна улахан дьон эппиэтинэһин туһунан) === Оҕолорго === * «Ньургун дьиктилээхэй сырыылара» — 2014. * «Мэник сэлиичээн» («Мамонтенок Мэник») — 2015. Интерактивнай 3D-кинигэ. === Документальнай публицистика уонна хомуйан оҥоруу === * «Эдьиий» (Эдьиий Дора туһунан кинигэ) — 2014. * «Таптыыбын… Шёпот сердца…» — 2021 (Огдо таҥан оҥорбут хомуурунньуга). "Мэник сэлиичээн" остуоруйата ааҥыл тылыгар, "Санатыма дуу ааспыты" сэһэнэ бүрээттии тылбаастаммыттара. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:1962 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:Кулун тутар 23 күнүгэр төрөөбүттэр]] [[Категория:Суруйааччылар]] [[Категория:Суруналыыстар]] lygtwexzjqpjkgupreysbz6brteussj 430568 430565 2026-09-02T00:45:30Z Ojkhol 24881 430568 wikitext text/x-wiki '''Евдокия Иринцеева - Огдо''' — суруйааччы, суруналыыс, суруналыыстыкаҕа СӨ судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата, СӨ үтүөлээх үлэһитэ. [[1962]] сыллаахха [[кулун тутар 25]] күнүгэр Кэбээйи улууһун [[Тыайа]]тыгар төрөөбүт. 1979 с. Кэбээйи орто оскуолатын бүтэрбит. 1985 сыллаахха СГУ омук тылын салаатын итиэннэ 2003 сыллаахха СГУ филологияҕа факультетын (суруналыыстыка салаатын) бүтэрбит. Өр сылларга "[[Кэскил - Юность Севера|Кэскил]]" уонна "Юность Севера" хаһыаттарга бастаан кэрэспэдьиэнинэн, онтон сэбиэдиссэйинэн, 2011—2020 сс кылаабынай эрэдээктэринэн үлэлээбитэ. 2021 сылтан СӨ С.А.Новгородов аатынан "АЙАР" национальнай кинигэ кыһатыгар эрэдээктэр. СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, суруналыыстыкаҕа СӨ Судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата (2010), СӨ үөрэҕин туйгуна (1997), СӨ бэчээтин туйгуна (2001), суруналыыстар өрөспүүбүлүкэтээҕи "Кыһыл көмүс бөрүө" бириэмийэлэрин лауреата (2003), норуоттар икки ардыларынааҕы "Аһаҕас Евразия" (Open Eurasia-Англия) литератураҕа куонкуруһугар оҕоҕо аналлаах айымньыга Мария Шевель аатынан анал бириэмийэ лауреата, Норуоттар икки ардыларынааҕы оҕо литературатын Швейцариятааҕы Сүбэтэ (IBBY) икки сылга биирдэ бэлиэтиир Бочуоттаах испииһэгин (2018 с) лауреата. === Дьиэ кэргэнэ === Кэргэнэ Александр Иринцеев Иркутскай уобалас Баяндай оройуонуттан төрүттээх, СӨ Ауидиовизуальнай утумун национальнай киинигэр отдел начаалынньыга<ref>Надежда Гармаева. [https://sakhalitera.ru/novosti-literaturyi-v-saxa-yakutii/buryatskaya-kniga-evdokii-irinczeevoj Бурятская книга Евдокии Иринцеевой (нуучч.)]</ref>. == Айар үлэтэ == === Уус-уран проза уонна сэһэннэр === * «Барыта алҕас этэ…» — 2009 сыл. * «Санатыма дуу, ааспыты…» 2010 (ордук биллибит олох туһунан айымньыта) * «Буолар да эбит» — 2012. * «Быстах санаа ухханыгар» — 2016. * «Килиим» — 2016. * «Кистэлэҥ эйгэ кистэлэҥэ» — 2018. * «Таайыллыбат дьикти күүс» — 2020. * «Өлбөтөҕө дуо?!» — 2026 (кыыс оҕо уонна улахан дьон эппиэтинэһин туһунан) === Оҕолорго === * «Ньургун дьиктилээхэй сырыылара» — 2014. * «Мэник сэлиичээн» («Мамонтенок Мэник») — 2015. Интерактивнай 3D-кинигэ. === Документальнай публицистика уонна хомуйан оҥоруу === * «Эдьиий» (Эдьиий Дора туһунан кинигэ) — 2014. * «Таптыыбын… Шёпот сердца…» — 2021 (Огдо таҥан оҥорбут хомуурунньуга). "Мэник сэлиичээн" остуоруйата ааҥыл тылыгар, "Санатыма дуу ааспыты" сэһэнэ бүрээттии тылбаастаммыттара. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:1962 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:Кулун тутар 25 күнүгэр төрөөбүттэр]] [[Категория:Суруйааччылар]] [[Категория:Суруналыыстар]] pwwh2aj73fe3hbp6xf50zgv0nh0dyhc 0 51397 430563 429979 2026-09-01T16:37:50Z InternetArchiveBot 20075 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260901)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 430563 wikitext text/x-wiki {{Taxobox|name=Хаспах хахайа|fossil_range=[[Плейстоцен]]|status=VU|trend=down|image_width=250px|image_caption=Атыыр|regnum=Харамайдар|phylum=[[Хордалыктар]]|classis=[[Кыыллар]]|ordo=Сиэмэх кыыллар|familia=Куоскатыҥылар|genus=Пантералар|species=P. spelaea|binomial=''Panthera leo''|binomial_authority=([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1758)|range_map_caption=Red indicates the maximal range of ''Panthera spelaea'', blue ''[[Panthera atrox]]'', and green ''[[Panthera leo]]''.|range_map=Cave lion range.png|status_system=|latin=Panthera spelaea}}'''Хаспах хахайа ''('''''{{lang-lat}}'''''Panthera spelaea,''' атыннык '''евразиятааҕы хаспах хахайа, европатааҕы хаспах хахайа''' эбэтэр '''хонуу куйаар хахайа''' диэн ааттарынан биллэринэн''<ref name="diedrich2014">{{cite journal|last=Diedrich|first=C. G.|year=2014|title=Palaeopopulations of Late Pleistocene Top Predators in Europe: Ice Age Spotted Hyenas and Steppe Lions in Battle and Competition about Prey|journal=[[Paleontology Journal]]|volume=2014|pages=1–34|doi=10.1155/2014/106203|doi-access=free}}</ref>) хахай ({{Lang-la}}''[[Panthera]])'' симэлийбит көрүҥэ буолар, 600000 сыл анараа өттүгэр, үһүс кромердааҕы муус үйэлэр икки ардыларыгар Европаҕа үөскээбит буолуон сөп. Төрүттэрин ырытан көрбүттэригэр билигин Африкаҕа уонна Азияҕа олорор хахайдааҕар (''Panthera leo'') чыҥха атын уонна генетиката отой туспа эбит<ref name="Burger">{{cite journal|last1=Burger|first1=J.|last2=Rosendahl|first2=W.|last3=Loreille|first3=O.|last4=Hemmer|first4=H.|last5=Eriksson|first5=T.|last6=Götherström|first6=A.|last7=Hiller|first7=J.|last8=Collins|first8=M. J.|last9=Wess|first9=T.|last10=Alt|first10=K. W.|title=Molecular phylogeny of the extinct cave lion ''Panthera leo spelaea''|journal=[[Molecular Phylogenetics and Evolution]]|volume=30|issue=3|pages=841–849|year=2004|doi=10.1016/j.ympev.2003.07.020|pmid=15012963}}</ref>. Морфологиятын уратытын ырытыы түмүгүнэн уонна митохондриятын бэлиэлэринэн таксономияҕа хахайдартан 1,9 мөлүйүөн сыллааҕыта генетика өттүнэн арахсыбыт хаспах хахайа туспа көрүҥ быһыытынан бигэргэтиллибитэ.<ref name="Barnett2009">{{cite journal|author1=Barnett, R.|name-list-style=amp|author2=Shapiro, B.|author3=Barnes, I. A. N.|author4=Ho, S. Y.|author5=Burger, J.|author6=Yamaguchi, N.|author7=Higham, T. F.|author8=Wheeler, H.|author9=Rosendahl, W.|author10=Sher, A. V.|author11=Sotnikova, M.|year=2009|title=Phylogeography of lions (''Panthera leo ssp.'') reveals three distinct taxa and a late Pleistocene reduction in genetic diversity|journal=[[Molecular Ecology]]|volume=18|issue=8|pages=1668–1677|pmid=19302360|doi=10.1111/j.1365-294X.2009.04134.x|s2cid=46716748|url=http://www.uni-mainz.de/FB/Biologie/Anthropologie/MolA/Download/Barnett%20et%20al.%202009.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120121153712/http://www.uni-mainz.de/FB/Biologie/Anthropologie/MolA/Download/Barnett%20et%20al.%202009.pdf|archive-date=21 January 2012|df=dmy-all}}</ref><ref name="Barnett2016">{{cite journal|last1=Barnett|first1=R.|last2=Mendoza|first2=M. L. Z.|last3=Soares|first3=A. E. R.|last4=Ho|first4=S. Y. W.|last5=Zazula|first5=G.|last6=Yamaguchi|first6=N.|last7=Shapiro|first7=B.|last8=Kirillova|first8=I. V.|last9=Larson|first9=G.|last10=Gilbert|first10=M. T. P.|title=Mitogenomics of the Extinct Cave Lion, ''Panthera spelaea'' (Goldfuss, 1810), Resolve its Position within the ''Panthera'' Cats|journal=Open Quaternary|volume=2|year=2016|page=4|doi=10.5334/oq.24|doi-access=free}}</ref> Ядротыгар баар геннар хойутуу 500000 сыллааҕыта арахсыбыттарын уонна кэлин эт-хаан өттүнэн билиҥҥи хахайдар өбүгэлэрин кытта булкуспатахтарын туоhулууллар.<ref name="Manuel_al2020">{{cite journal|name-list-style=amp|author1=Manuel, M. d.|author2=Ross, B.|author3=Sandoval-Velasco, M.|author4=Yamaguchi, N.|author5=Vieira, F. G.|author6=Mendoza, M. L. Z.|author7=Liu, S.|author8=Martin, M. D.|author9=Sinding, M.-H. S.|author10=Mak, S. S. T.|author11=Carøe, C.|author12=Liu, S.|author13=Guo, C.|author14=Zheng, J.|author15=Zazula, G.|author16=Baryshnikov, G.|author17=Eizirik, E.|author18=Koepfli, K.-P.|author19=Johnson, W. E.|author20=Antunes, A.|author21=Sicheritz-Ponten, T.|author22=Gopalakrishnan, S.|author23=Larson, G.|author24=Yang, H.|author25=O’Brien, S. J.|author26=Hansen, A. J.|author27=Zhang, G.|author28=Marques-Bonet, T.|author29=Gilbert, M. T. P.|title=The evolutionary history of extinct and living lions|journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America]]|volume=117|issue=20|pages=10927–10934|doi=10.1073/pnas.1919423117|year=2020|pmid=32366643|pmc=7245068|bibcode=2020PNAS..11710927D|doi-access=free}}</ref> Отой былыргы биллэр уҥуохтара Саха сиригэр хаһар үлэлэр түмүктэригэр булуллубуттара уонна радиоуглероднай анализ кинилэр саастарын 62400 сыллааҕыта олоро сылдьыбыттар диэн көрдөрбүтэ. 13000 сыллааҕыта симэлийбиттэр.<ref name="Stuart2011">{{cite journal|author1=Stuart, A. J.|name-list-style=amp|author2=Lister, A. M.|year=2011|title=Extinction chronology of the cave lion ''Panthera spelaea''|journal=Quaternary Science Reviews|volume=30|issue=17|pages=2329–2340|doi=10.1016/j.quascirev.2010.04.023|bibcode=2011QSRv...30.2329S}}</ref> == Tаксономия == [[Билэ:Panthera_leo_spelaea_MHNT.PAL.2009.0.1_Montmaurin_Pléistocène.jpg|хаҥас|мини|Хаспах хахайын баhын уҥуоҕа Тулуза музейыгар көрдөрүүгэ ууруллубут, Франция]] 1810 сыллаахха [[Германия]] соҕуруу өттүгэр баар хайа хаспаҕар хаһар үлэ түмүгэр булуллубут, сиртэн хостоммут хахай баhын уҥуоҕун Георг Август Гольдфрус ''Felis spelaea (хаспах куоската)'' диэн билим аатын иҥэрбитэ, бэлиэтээбитэ.<ref>{{cite book|title=Die Umgebungen von Muggensdorf|author=Goldfuss, G. A.|publisher=Johann Jakob Palm|year=1810|location=Erlangen}}</ref> Арааhа ити олоро сылдьыбыт кэмэ Вюрм мууһуруутугар сөп түбэһэр.<ref>{{cite journal|author=Diedrich, C. G.|year=2008|title=The holotypes of the upper Pleistocene ''Crocuta crocuta spelaea'' (Goldfuss, 1823: Hyaenidae) and ''Panthera leo spelaea'' (Goldfuss, 1810: Felidae) of the Zoolithen Cave hyena den (South Germany) and their palaeo-ecological interpretation|journal=Zoological Journal of the Linnean Society|volume=154|issue=4|pages=822–831|doi=10.1111/j.1096-3642.2008.00425.x|doi-access=free}}</ref><ref name="Burger" /><ref name="Stuart2011" /> [[Билэ:Cave lion range.png|альт=Хаспах хахайын ареалын каартата|мини|Хойукку плейстоцен хахайдара тартаҕаммыт сирдэрин быhа холуйан оҥорбут каарталара. Кыһыл өҥ хаспах хахайа (Panthera spelaea) муҥутаан тарҕаммыт сирдэрин бэлиэтиир; халлаан күөҕэ өҥ америкатааҕы Panthera atrox муҥутаан тарҕаммыт сирдэрин көрдөрөр; от күөҕэ өҥ билиҥҥи хахайдар өбүгэлэрэ Panthera leo leo/Panthera leo persica муҥутаан тарҕаммыт сирдэрин көрдөрөр. Сулустар хахайдар уҥуохтара булуллубут сирдэрин быhа холуйан көрөрөллөр. Кыбытык уруhуйдарга Канадаҕа Юкон уонна Россияҕа Чукотка территорияларын, ону таһынан ыйыллыбыт сирдэр нэһилиэнньэлээх пууннарын көрдөрөллөр]] Сорох автордар хаспах хахайын (''Panthera spelaea)'' билиҥҥи хахайтан кыра уратылаах уонна биир көрүҥ буолаллар диэн сабаҕалыыллара уонна ''Panthera leo spelaea'' диэн ааттыыллара.<ref>{{cite book|author=Kurtén, B.|date=1968|title=Pleistocene Mammals of Europe|url=https://archive.org/details/pleistocenemamma0000bjor|publisher=Weidenfeld and Nicolson|location=London}}</ref><ref name="Hemmer">{{cite journal|author=Hemmer, H.|year=1974|title=Untersuchungen zur Stammesgeschichte der Pantherkatzen (''Pantherinae'') Teil 3. Zur Artgeschichte des Löwen ''Panthera (Panthera) leo'' (Linnaeus, 1758)|journal=Veröffentlichungen der Zoologischen Staatssammlung 17|pages=167–280|url=https://archive.org/stream/verfentlichungen171974zool#page/178/mode/2up}}</ref><ref>{{cite journal|author=Turner, A.|year=1984|title=Dental sex dimorphism in European lions (''Panthera leo'' L.) of the Upper Pleistocene: palaeoecological and palaeoethological implications|journal=Annales Zoologici Fennici|volume=21|pages=1–8}}</ref><ref name="Burger" /> Биир автор хаспах хахайын баһын уҥуоҕун форматын чинчийэн баран баабыры кытта чугас онон билимнээҕи аатын ''Panthera tigris spelaea'' ааттыахайыҥ диэн этии киллэрбитэ.<ref>{{cite journal|author=Groiss, J. Th.|year=1996|title=Der Höhlentiger ''Panthera tigris spelaea'' (Goldfuss)|journal=[[Neues Jahrbuch für Geologie und Paläontologie]]|issue=7|pages=399–414|doi=10.1127/njgpm/1996/1996/399}}</ref> Морфологиятын чинчийии түмүктэринэн баһын уҥуоҕун уонна тиистэрин анатомията туспа уратылаахтар, онон хаспах хахайа ойдом турар диэҥҥэ кэлбиттэрэ. <ref>{{cite book|author=Spassov, N.|author2=Iliev, N.|name-list-style=amp|year=1994|title=Proceedings of the International Symposium VI|location=Thracia Pontica|chapter=Animal remains from the submerged Late Eneolithic – early Bronze Age settlements in Sozopol (South Bulgarian Black Sea Coast)|pages=287–314}}</ref><ref>{{cite journal|author=Sotnikova, M.|author2=Nikolskiy, P.|year=2006|title=Systematic position of the cave lion ''Panthera spelaea'' (Goldfuss) based on cranial and dental characters|journal=Quaternary International|volume=142-143|pages=218–228|doi=10.1016/j.quaint.2005.03.019|bibcode=2006QuInt.142..218S|url=http://doc.rero.ch/record/13484/files/PAL_E260.pdf}}</ref> Филогениятын, төрүттэрин, ырытыылар эмиэ итинник түмүккэ кэлбиттэрэ..<ref>{{cite journal|last1=Christiansen|first1=P.|year=2008|title=Phylogeny of the great cats (Felidae: Pantherinae), and the influence of fossil taxa and missing characters|journal=[[Cladistics (journal)|Cladistics]]|volume=24|issue=6|pages=977–992|doi=10.1111/j.1096-0031.2008.00226.x|pmid=34892880|s2cid=84497516}}</ref><ref name="Barnett2009" /><ref name="Barnett2016" /> 2001 сыллаахха Сибииргэ уонна [[Юкон|Юкоҥҥа]] булуллубут 7 экземплярга кыра уратылаах көрүҥҥэ, тиистэрэ арыый кыралар орто хаспах хахайынааҕар, Верещагин хаспах хахайын (''P. spelaea vereshchagini'' ) аатын иҥэрбиттэр.<ref>{{cite journal|author1=Baryshnikov, G. F.|author2=Boeskorov, G.|name-list-style=amp|year=2001|title=The Pleistocene cave lion, ''Panthera spelaea'' (Carnivora, Felidae) from Yakutia, Russia|journal=Cranium|volume=18|issue=1|pages=7–24|url=http://natuurtijdschriften.nl/download?type=document;docid=523468}}</ref> 2020 сыллаахха диэри генетикаларын ырытыы туспа кыра уратылаах көрүҥ буолалларын бигэргэппэт эбит, Европатааҕы уонна Аляскатааҕы ДНКларын бэлиэлэрэ уратылара суох эбит, ол бэйэ-бэйэлэрин кытта булкуhaр биир улахан бөлөх буолалларын бэлиэтинэн буолар. <ref name="Barnett2009" /><ref name="Stanton2020">{{cite journal|author1=Stanton, D.W.|name-list-style=amp|author2=Alberti, F.|author3=Plotnikov, V.|author4=Androsov, S.|author5=Grigoriev, S.|author6=Fedorov, S.|author7=Kosintsev, P.|author8=Nagel, D.|author9=Vartanyan, S.|author10=Barnes, I.|author11=Barnett, R.|journal=Scientific Reports|volume=10|page=12621|year=2020|title=Early Pleistocene origin and extensive intra-species diversity of the extinct cave lion|issue=1|doi=10.1038/s41598-020-69474-1|pmid=32724178|pmc=7387438|bibcode=2020NatSR..1012621S|doi-access=free}}</ref> Ол эрээри 31 хаспах хахайын митохондриятааҕы геннарын утумнарын-ситимнэрин чинчийии биир төрүттээх эрээри икки салааҕа хайдыhалларын көрдөрбүт. Плейстоцен кэмигэр биирдэстэрэ Арҕаа Европаҕа олорбут, иккиhэ Берингия сиринэн муҥурдаммыт. Итинтэн сылтаан Берингияҕа олоро сылдьыбыт хаспах хахайын бөлөҕө кыра уратылаах туспа көрүҥ быһыытынан ааҕыллар, Верещагин хаспаҕын хахайа (''P. s. vereshchagini)''.<ref name="Stanton2020" /><ref name="Boeskorov_al.2021">{{cite journal|last1=Boeskorov|first1=G. G.|last2=Plotnikov|first2=V. V.|last3=Protopopov|first3=A. V.|last4=Baryshnikov|first4=G. F.|last5=Fosse|first5=P.|last6=Dalén|first6=L.|last7=David|first7=S. W. G.|last8=Pavlov|first8=I. S.|last9=Naoki|first9=S.|last10=Alexey|first10=N. T.|name-list-style=amp|title=The preliminary analysis of Cave Lion cubs ''Panthera spelaea'' (Goldfuss, 1810) from the permafrost of Siberia|journal=[[Quaternary (journal)|Quaternary]]|volume=4|issue=3|page=24|doi=10.3390/quat4030024|doi-access=free|date=2021}}</ref> == Эволюция == [[Билэ:18_PanneauDesLions(PartieDroite)BisonsPoursuivisParDesLions.jpg|мини|Хаспах хахайдара уонна бизоннар Шове хайатын хаспаҕар, Франция<ref name="Chauvet1996">{{cite book|author=Chauvet, J.-M.|author2=Brunel, D. E.|author3=Hillaire, C.|name-list-style=amp|year=1996|title=Dawn of Art: The Chauvet Cave. The oldest known paintings in the world|url=https://archive.org/details/dawnofartchauvet0000chau|url-access=registration|location=New York|publisher=Harry N. Abrams}}</ref>]] Куоскалар дьиэ кэргэннэригэр киирсэр хахайга майгылыыр пантералар аан бастаан 1,7-1,2 мөлүйүөн сыл анараа өттүгэр [[Танзания|Танзанияҕа]] баар Олдувай хайатын хапчааныгар үөскээбиттэрэ. Ол куоскалар Орто Европаҕа Илин Африкаттан орто плейстоцен бастакы аҥарыгар тарҕаммыттара, 610000 сыл анараа өттүгэр сиртэн хостонор хахай (Panthera fossilis''''')''''' диэн ааттаах көрүҥү үөскэппиттэр.<ref name="Sotnikova2014">{{cite journal|author1=Sotnikova, M.V.|author2=Foronova, I.V.|name-list-style=amp|year=2014|title=First Asian record of ''Panthera (Leo) fossilis'' (Mammalia, Carnivora, Felidae) in the Early Pleistocene of Western Siberia, Russia|journal=Integrative Zoology|volume=9|issue=4|pages=517–530|doi=10.1111/1749-4877.12082|pmid=24382145}}</ref> 460000 сыл анараа өттүгэр Орто Европаҕа хойукку Сааль мууhуруутун кэмигэр эбэтэр эрдэтээҥи Эем мууhуруутун кэмигэр хаспах хахайа (''Panthera spelaea)'' сиртэн хостонор хахайтан (''P. fossilis)'' үөскээбитэ уонна 450000 сыл анараа өттүттэн 14000 анараа өттүгэр диэри Евразияҕа барытыгар тарҕаммыта. Соторутааҕыта ыытыллыбыт ядроҕа баар геннарын үөрэтиилэр түмүктэрэ билиҥҥи хахайдар өбүгэлэрэ бары евразиятааҕы хаспах хахайдарын кытта 500000 cыл анараа өттүгэр иссиhэ сылдьыбыттар диэн туоhулаабыттар, ол кэнниттэн 470000 сыл анараа өттүттэн бэттэх ити икки линия иссибэтэхтэр.<ref name="Burger" /><ref name="Sotnikova2014" /><ref name="Manuel_al2020" /> [[Польша|Польшаҕа]] хостоммут хаспах хахайын уҥуохтарын кырамталара радиоуглеродунан эрдэтээҥи уонна хойукку Вейхзелев мууһуруутун саҕанааҕы кэм диэн дааталаммыттар уонна саастара 109000 сыл анараа өттүттэн 57000 сыл анараа өттүгэр диэри диэн буолбут. <ref name="Marciszak20103">{{cite journal|author1=Marciszak, A.|name-list-style=amp|author2=Stefaniak, K.|year=2010|title=Two forms of cave lion: Middle Pleistocene ''Panthera spelaea fossilis'' Reichenau, 1906 and Upper Pleistocene ''Panthera spelaea spelaea'' Goldfuss, 1810 from the Bisnik Cave, Poland|journal=Neues Jahrbuch für Geologie und Paläontologie, Abhandlungen|volume=258|issue=3|pages=339–351|doi=10.1127/0077-7749/2010/0117}}</ref> Евразияҕа кини 14900 сыл анараа өттүттэн 14100 сыл анараа өттүлэригэр диэри кэмҥэ симэлийбит уонна Берингияҕа 13800 сылтан 13300 сыл анараа өттүлэригэр диэри олоро сылдьыбыт, Вейхзелев мууhуруута бүтүөр диэри.<ref name="Stuart20118" /><ref name="Manuel_al20208" /> Митохондрияларыгар баар ДНК-лар утумнарын-ситимнэрин чинчийии түмүгэр америкатааҕы хахай (Panthera atrox) хаспах хахайыгар балтылыы бөлөх буоларын көрдөрбүт уонна арааhа эрдэтээҥи хаспах хахайдарын бөлөхтөрө 340000 сыл анараа өттүгэр Кордильер муус хаххата бүөлээн туспа барбыттарыттарыттан үөскээбиттэр.<ref name="Barnett20097" /> == Характеристикалара == [[Билэ:Lascaux-diverticule-félins.jpg|мини|Хаспах хахайдара, Куоскалар Палаталара, Ласко хайатын хаспаҕа]] Ласко уонна Шове хайаларын хаспахтарыгар баар хаспах хахайдарын уустаан-ураннаан быһан оҥоруулара уонна сымара тааска уруһуйдара 15000-тан 17000-ҕа диэри саастаахтар диэн дааталаммыттар.<ref name="Chauvet1996" /><ref>{{cite book|author=Leroi-Gourhan, A.|author2=Allain, J.|date=1979|title=Lascaux inconnu. XXIIe supplement à "Gallia Préhistoire"|location=Paris}}</ref> Шове хаспаҕар баар уруhуй икки хахай тэҥҥэ хаамсан иһэллэрин ойуулаан көрдөрбүт. Инники өттүгэр сылдьар хахай кэнники өттүгэр баар таhахтаах уонна сиэлэ суох уруhуйдаммыт хахайдааҕар арыый кыра гына көрдөрүллүбүт.<ref name="Yamaguchietal2004">{{cite journal|last1=Yamaguchi|first1=N.|last2=Cooper|first2=A.|last3=Werdelin|first3=L.|last4=MacDonald|first4=D. W.|date=2004|title=Evolution of the mane and group-living in the lion (''Panthera leo''): a review|journal=Journal of Zoology|volume=263|issue=4|pages=329–342|doi=10.1017/S0952836904005242}}</ref> Итинник сымара тааска баар уруһуйдартан сабаҕалаатахха хаспах хахайдарын атыырдара отой сиэлэ суохтар эбэтэр сиэллэрэ олус кыра диэн көрдөрөллөр.<ref name="Stuart2011" /> Ориньяк культуратыгар киирсэр хахай-киhи ({{Lang-de}} ''Löwenmensch)'' статуэтката Германия соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр баар Шваб Альпаларын Фохельхерд диэн хайатын хаспаҕар булуллубута. Итинник археология булумньулара таас үйэтинээҕи итэҕэл ритуалларыгар хаспах хахайын ойуулара уонна уус-уран оҥоһуктара туһаныллыбыт буолуохтарын сөп диэн сабаҕалааһыны үөскэтэллэр. <ref>{{cite book|author1=Bahn, P. G.|author2=Vertut, J.|year=1997|title=Journey Through the Ice Age|publisher=Weidenfeld & Nicolson|location=London|isbn=9780297835882|url=https://archive.org/details/journeythroughic00bahn|url-access=registration}}</ref><ref>{{cite book|author=Guthrie, R. D.|year=2005|title=The Nature of Paleolithic Art|url=https://archive.org/details/natureofpaleolit0000guth|publisher=University of Chicago Press|location=Chicago}}</ref> Хаспах хахайа олус бөдөҥ хахайдартан биирдэстэрэ диэн өйдөбүллээҕэ. 1985 сыллаахха Германияҕа Зигсдорфтан чугас булуллубут атыыр хахай уҥуоҕун саннытыгар диэри үрдүгэ 1,2 м чугаhыыр эбит уонна кутуруга суох төбөтүн кытта этин-сиинин устата 2,1 м эбит, уҥуоҕунан билиҥҥи бөдөҥ хахайдарга тэҥ. Ити атыыр уҥуоҕунан атын экземплярдары баһыйар эбит, онтон атын атыыр кутуруга суох устата 2,5 м тиийэр эбит. Ону таhынан, хаспах хахайын атыыра хаалларбыт суола диир суоллара кэтитэ 15 см эбит. Сабаҕалыылларынан, хаспах хахайын муҥутаан ыараабыт ыйааһына 339 кг тиийиэн сөп эбит<ref>{{cite journal|last=Sherani|first=Shaheer|title=A new specimen-dependent method of estimating felid body mass|journal=PeerJ Preprints|year=2016|pages=16|doi=10.7287/peerj.preprints.2327v2|url=https://peerj.com/preprints/2327.pdf}}</ref> Онон итилэр хаспах хахайдара билиҥҥи хахайдардааҕар 12% улаханнарын көрдөрөллөр, ол да буоллар эрдэтээҥи сиртэн хостонор хахайдардааҕар (''Panthera fossilis)'' уонна америкатааҕы хахайдартан (''Panthera atrox)'' кыралар эбит. Сымара тааска баар уруһуйдар хаспах хахайдарын наар сиэлэ суох бултуулларын көрдөрөллөр, онон сабаҕалаатахха атыырдара сиэлэ суохтар эбит. <ref name="Koenigswald02">{{Cite book|last=Koenigswald|first=W. v.|year=2002|title=Lebendige Eiszeit: Klima und Tierwelt im Wandel|location=Stuttgart|publisher=Theiss|isbn=978-3-8062-1734-6|language=de}}</ref><ref>{{cite book|author=Koenigswald, W. v.|date=2002|title=Lebendige Eiszeit|location=Darmstadt|publisher=Theiss-Wissenschaftliche Buchgemeinschaft|isbn=3-8062-1734-3}}</ref> Хаспах хахайын сирэйдэрэ билиҥҥи хахайдар сирэйдэриттэн уһун уонна синньигэс эбиттэр. Ол да буоллар, ити икки көрүҥ морфологияларыгар улахан уратылара суох.<ref name="Stuart2011" /> Билиҥҥи хахайдар курдук тыһылара атыырдарынааҕар кээмэйдэринэн кыралар.<ref>{{cite journal|author=Diedrich, C. G.|year=2011|title=Late Pleistocene ''Panthera leo spelaea'' (Goldfuss, 1810) skeletons from the Czech Republic (central Europe); their pathological cranial features and injuries resulting from intraspecific fights, conflicts with hyenas, and attacks on cave bears|journal=Bulletin of Geosciences|volume=86|issue=4|pages=817–840|doi=10.3140/bull.geosci.1263|doi-access=free}}</ref> 2016 сыллаахха Малый Анюй диэн ааттаах өрүскэ булуллубут сиэли ДНК аналиһын түмүгүнэн хаспах хахайын гиэнэ диэн бигэргэтиллибитэ. Билиҥҥи хахай түүтүн кытта тэҥнээһин өҥүнэн билиҥҥи хахай гиэнигэр майгылыыр, ол эрээри арыый сырдык диэн көрдөрбүтэ. Ону таhынан, ааҕылларынан, хаспах хахайдара араҕастан маҕаҥҥа диэри өҥнөөх бүтэй, хаптайбыт нуолур түүлэртэн турар олус хойуу, чиҥ ньуолах түүлээхтэр уонна олортон аҕыйах кыллаахтар эбит, ол мууhуруу кэмигэр адаптация буолар.<ref>{{Cite journal|authors=Chernova, O. F., Kirillova, I. V., Shapiro, B., Shidlovskiy, F. K., Soares, A. E. R., Levchenko, V. A., and Bertuch, F.|year=2016|title=Morphological and genetic identification and isotopic study of the hair of a cave lion (''Panthera spelaea'' Goldfuss, 1810) from the Malyi Anyui River (Chukotka, Russia)|journal=Quaternary Science Reviews|volume=142|pages=61–73|doi=10.1016/j.quascirev.2016.04.018|bibcode=2016QSRv..142...61C}}</ref> == Тарҕаныыта уонна олорор сирдэрэ == [[Билэ:Ice_age_fauna_of_northern_Spain_-_Mauricio_Antón.jpg|мини|Испания хоту өттүгэр хаспах хахайдара уонна атын фауна Мууhуруу Кэмигэр, Маурицио Антон уруhуйа ]] Хаспах хахайа сэлии хонуу куйаардарын сирдэрин нөҥүө [[Берингия|Беринг муостатытан]] Европаттан Аляскаҕа диэри биир кэлимсэ бөлөҕү үөскэппитэ.<ref>{{cite journal|author=Ersmark, E., Orlando, L., Sandoval-Castellanos, E., Barnes, I., Barnett, R., Stuart, A., Lister, A., Dalén, L.|year=2015|title=Population Demography and Genetic Diversity in the Pleistocene Cave Lion|journal=Open Quaternary|volume=1|issue=1|pages=Art. 4|doi=10.5334/oq.aa|doi-access=free}}</ref> Пиреней тумул арыытыттан, Соҕуруулуу-Илиҥҥи Европаттан, [[Улуу Британия|Улуу Британияттан]], Орто Европаттан, Илин Европа көнө ньуурдаах сирдэриттэн, Хоту Евразия улахан өттүттэн ылата [[Канаада|Канадаҕа]], [[Аляска|Аляскаҕа]] диэри кини олус киэҥник тарҕаммыта. Отой былыргы биллэр тааhырбыт уҥуохтара Саха сирин хотугулуу- илин өттүгэр булуллубуттара уонна радиоуглеродунан саастарынан 62400 сыл анараа өттүгэр олоро сылдьыбыттар диэн дааталаммыттара. Отой эдэр, хойукку биллэр тааhырбыт уҥуохтара 11925 сыл анараа өттүгэр олоро сылдьыбыттар, итилэри Аляскаҕа Фэрбенкс чугаhыгар булаттаабыттар.<ref name="Stuart2011" /> [[Испания|Испанияҕа]] Ла Гарма диэн хайаларын хаспахтарын комплексыгар хаһар үлэлэр түмүктэригэр булуллубут тарбахтарын уҥуохтара 14300-14000 сыллааҕыта диэн радиоуглеродунан дааталаммыттар.<ref>{{cite journal|author=Cueto, M., Camarós, E., Castaños, P., Ontañón, R., and Arias, P.|year=2016|title=Under the Skin of a Lion: Unique Evidence of Upper Paleolithic Exploitation and Use of Cave Lion (''Panthera spelaea'') from the Lower Gallery of La Garma (Spain)|journal=PLOS ONE|volume=11|issue=10|pages=e0163591|doi=10.1371/journal.pone.0163591|pmid=27783697|pmc=5082676|bibcode=2016PLoSO..1163591C|doi-access=free}}</ref> [[Словакия|Словакияҕа]] бастарын, бууттарын уонна таастарын уҥуохтара карст (уу үөскэппит) хайа хаспахтарыгар 240 м-тэн 1133 м-ҕэ диэри үрдүктээх булгунньахтаах уонна хайалаах сирдэригэр булуллубуттара.<ref>{{cite journal|author=Sabol, M.|year=2011|title=A record of Pleistocene lion-like felids in the territory of Slovakia|journal=Quaternaire|series=Hors-série|issue=4|pages=215−228}}</ref> Саха сиригэр Хайырҕас хайа хаспаҕар хаспах хахайын уҥуохтара дьон, бөрө, хотугу таба, плейстоцен сылгытын уонна балык уҥуохтарын кытта 13200-21500 саастаах сир араҥатыттан булуллубуттара.<ref>{{cite journal|author=Kuzmin, Y. V., Kosintsev, P. A., Stepanov, A. D., Boeskorov, G. G., and Cruz, R. J.|year=2017|title=Chronology and faunal remains of the Khayrgas Cave (Eastern Siberia, Russia)|journal=Radiocarbon|volume=59|issue=2|pages=575−582|doi=10.1017/RDC.2016.39|s2cid=133453976|url=https://pdfs.semanticscholar.org/a35f/407f5151a0f55c7e1501b7ac4d2966624565.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20200220004550/https://pdfs.semanticscholar.org/a35f/407f5151a0f55c7e1501b7ac4d2966624565.pdf|url-status=dead|archive-date=2020-02-20}}</ref> 2008 сыллаахха Россияҕа [[Чукотка автономиялаах уокуруга|Чукотка автономиялаах уокуругар]] Малый Анюй өрүс аттыгар хаспах хахайын түүтэ онон-манан ордон хаалбыт үчүгэй туруктаах экземпляра булуллубута.<ref>{{Cite journal|authors=Kirillova, I. V., Tiunov, A. V., Levchenko, V. A., Chernova, O. F., Yudin, V. G., Bertuch, F., and Shidlovskiy, F.,K.|year=2015|title=On the discovery of a cave lion from the Malyi Anyui River (Chukotka, Russia)|journal=Quaternary Science Reviews|volume=117|pages=135–151|doi=10.1016/j.quascirev.2015.03.029|bibcode=2015QSRv..117..135K}}</ref> Хаспах хахайа арааһа үксүгэр аһаҕас хонуу сирдэргэ олорбут, ол эрээри аһаҕас ойуурдарга эмиэ көстүтэлиэн сөп курдук.<ref name="Stuart2011" /> == Арыйыылар == [[Билэ:Sparta_body_lateral_view.png|мини|"Спарта", Сибииргэ Сөмүйэлээх өрүс кытылыттан булуллубут, 28000 сыл анараа өттүгэр олоро сылдьыбыт мумия буолбут хаспах хахайын кыыс оҕото.<ref name="Boeskorov_al.2021" />]] 2015 сыллаахха Саха сиригэр Уяндина өрүс аттыгар 25000 уонна 55000 саастаах икки тоҥ хаспах хахайын оҕолоро ирбэт тоҥҥо булуллубуттара.<ref>{{cite news|url=http://siberiantimes.com/science/casestudy/news/n0796-extinct-lion-cubs-found-in-siberia-are-up-to-55000-years-old-latest-test-results-reveal/|title=Extinct lion cubs found in Siberia are up to 55,000 years old – latest test results reveal|work=The Siberian Times|date=3 November 2016|author=<!-- Staff -->|access-date=12 November 2017}}</ref><ref>{{cite news|title=Meet this extinct cave lion, at least 10,000 years old – world exclusive|first=Anastasia|last=Koryakina|date=26 October 2015|url=http://siberiantimes.com/science/others/news/n0464-meet-this-extinct-cave-lion-at-least-10000-years-old/|work=The Siberian Times|access-date=29 October 2015}}</ref><ref>{{cite news|title=Frozen Cave Lion Cubs from the Ice Age Found in Siberia|url=https://www.nationalgeographic.com/science/article/151028-cave-lion-frozen-permafrost-science/|work=National Geographic News|publisher=National Geographic|access-date=29 October 2015|first=Riley|last=Black|date=28 October 2015}}</ref> Чинчийиилэр көрдөрбүттэринэн хахай оҕолоро саҥардыы нэдиэлэ эрэ буолбуттар, тоҕо диэтэр тииһиир тиистэрэ ситэ тахса иликтэр эбит. Салгыы үөрэппиттэриттэн көрдөххө хахай оҕолоро билиҥҥи хахайдар курдук ийэлэрин батыһан прайдка төттөрү киирэр гына күүһүрүөхтэригэр диэри ордууларыгар саһа сылдьыбыттар. Чинчийээччилэр сабаҕалыылларынан хахай оҕолоро буор сиҥнэн өлөртөөбүтэ буолуо дииллэр, буор анныгар [[абалык]] суоҕа сытыйыыга тиэрдибэтэх уонна күн бүгүҥҥээҥҥэ диэри үчүгэй туруктаах кэлбиттэригэр тиэрдибит. 2016 сылга хахай оҕолоруттан үһүстэрин буларга уонна баҕар ийэлэрин көрдүүргэ иккис экспедиция былааннаммыт.<ref>{{cite news|url=http://siberiantimes.com/science/casestudy/news/n0491-whiskers-still-bristling-after-more-than-10000-years-in-the-siberian-cold/|title=Whiskers still bristling after more than 12,000 years in the Siberian cold|work=The Siberian Times|date=17 November 2015|author=<!-- Staff -->|access-date=25 November 2016}}</ref> 2017 сыллаахха атын тоҥмут экземпляр, сабаҕалыылларынан, хахай оҕото, Саха сиригэр Тирэхтээх өрүс аттыгар, Индигирка өрүс салаатыгар, булуллубута. Өйдүүллэринэн ити булуллубут хахай оҕотун атыыра 2015 сыллаахха булуллубут оҕолортон арыый обургу эбит, аахпыттарынан балтараа ыйтан икки ыйга диэри улаатан баран өлбүт. <ref>{{cite news|url=http://siberiantimes.com/science/casestudy/news/extinct-cave-lion-cub-in-perfect-condition-found-in-siberia-rising-cloning-hopes/|title=Extinct cave lion cub in 'perfect' condition found in Siberia rising cloning hopes|work=The Siberian Times|date=9 November 2017|author=<!-- Staff -->|access-date=12 November 2017}}</ref> 2018 сыллаахха ити булуллубут сиртэн 15 м-ҕэ тэйиччи үчүгэй туруктаах атын хахай оҕотун көрдөөн булбуттар. Өйдүүллэринэн биир ыйыгар 50000 сыл анараа өттүгэр өлбүт уонна сабаҕалыылларынан эрдэ булуллубут хахай оҕотун атыырын бииргэ төрөөбүтэ быһыылаах эбит.<ref>{{cite news|last=Gertcyk|first=Olga|title=Cute first pictures of new 50,000 year old cave lion cub found perfectly preserved in permafrost|publisher=The Siberian Times|url=https://siberiantimes.com/science/casestudy/news/cute-first-pictures-of-new-50000-year-old-cave-lion-cub-found-perfectly-preserved-in-permafrost-of-yakutia/|date=12 September 2018|access-date=16 September 2018}}</ref> Ол эрээри радиоуглерод даататынан кинилэр 15000 сыл уратылаах бэйэ-бэйэлэриттэн туспа олоро сылдьыбыттар, олортон тыhыта аахпыттарынан 28000 сыл анараа өттүгэр олоро сылдьыбыт, онтон атыыра 43448 сыл анараа өттүгэр олоро сылдьыбыт.<ref name="Boeskorov_al.2021" /> Икки оҕолор үчүгэй туруктаахтар, кыратык буорту да буоллаллар, олортон тыһыта Мууhуруу Кэмиттэн булуллубут кыыллартан күн бүгүҥҥэ диэри "муҥутуур үчүгэй туруктааҕынан" биллиэн сөп.<ref>{{cite news|last=Hunt|first=K.|title=Perfectly preserved cave lion cub found frozen in Siberia is 28,000 years old. Even its whiskers are intact|newspaper=[[CNN]]|url=https://edition.cnn.com/2021/08/05/world/frozen-cave-lion-cubs-siberia-scn/index.html|date=5 August 2021|access-date=13 August 2021}}</ref><ref>{{cite news|last=Fitzsimons|first=T.|title=Scientists unveil extinct Ice Age lion cubs pulled from Russian permafrost: The scientists believe that the cave lion cubs, dubbed Boris and Sparta, each briefly roamed the steppe of what is now eastern Russia thousands of years ago|newspaper=[[NBC]] News|url=https://www.nbcnews.com/science/science-news/scientists-pull-extinct-cave-lion-cubs-russian-permafrost-n1276137|date=6 August 2021|access-date=13 August 2021}}</ref><ref>{{cite news|last=Gertcyk|first=O.|title=Meet Sparta, the 'best preserved ice age animal ever found'|newspaper=[[The Siberian Times]]|url=https://siberiantimes.com/other/others/news/meet-sparta-the-best-preserved-ice-age-animal-ever-found/|date=9 August 2021|access-date=13 August 2021}}</ref><ref>{{cite magazine|last=Kindy|first=D.|title=Near-Perfect Cave Lion Cub Corpse Found in Siberian Permafrost: Scientists discover two mummified cubs estimated to be approximately 28,000 and 43,000 years old|magazine=[[Smithsonian (magazine)|Smithsonian Magazine]]|publisher=[[Smithsonian Institution]]|url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/near-perfect-cave-lion-cub-corpse-found-siberian-permafrost-180978403/|date=10 August 2021|access-date=13 August 2021}}</ref> == Палеобиология == [[Билэ:Hoehlenloewe_CaveLion_hharder.jpg|уҥа|мини|Хаспах хахайа хотугу табалыын, Генрих Гардер уруhуйа<ref>{{cite book|author=Bölsche, W.|name-list-style=amp|author2=Harder, H.|year=1900|title=Tiere der Urwelt. Serie III|location=Wandsbek-Hamburg|publisher=Verlag der Kakao-Compagnie Theodor Reichardt}}</ref>]] Хаспах хахайа [[сэлии]] хонуу куйаардарын уонна бореальнай ойуурдар курдук аһаҕас сирдэргэ олорбут. Кини [[сэлии]] хонуу куйаардарын биир тутаах көрүҥэ эбит, бороҥ бөрөнү, хаспах гиенатын уонна хагдаҥ эһэни кытта сиэмэх кыыллар чыпчааллара буоларын быhыытынан.<ref name="Bocherens2015">{{Cite journal|last=Bocherens|first=H.|date=2015|title=Isotopic tracking of large carnivore palaeoecology in the mammoth steppe|journal=Quaternary Science Reviews|volume=117|pages=42–71|doi=10.1016/j.quascirev.2015.03.018|bibcode=2015QSRv..117...42B|url=https://www.researchgate.net/publication/275219303}}</ref> Олус элбэх хаспах хахайын уҥуохтара хайа хаспахтарыгар хаһар үлэлэр түмүктэригэр булуллубуттара, ол сирдэргэ кинилэри кытта хаспах гиенатын, хаспах эһэтин уҥуохтара уонна таас үйэтинээҕи артефактар булуллубуттара.<ref>{{cite journal|author=Diedrich, C. G.|year=2011|title=The largest European lion ''Panthera leo spelaea'' (Goldfuss 1810) population from the Zoolithen Cave, Germany: specialised cave bear predators of Europe|journal=Historical Biology|volume=23|issue=2–3|pages=271–311|doi=10.1080/08912963.2010.546529|s2cid=86638786}}</ref><ref>{{cite journal|author=Diedrich, C. G.|year=2011|title=Pleistocene ''Panthera leo spelaea'' (Goldfuss 1810) remains from the Balve cave (NW Germany) - a cave bear, hyena den and middle palaeolithic human cave – and review of the Sauerland Karst lion cave sites|journal=Quaternaire|volume=22|issue=2|pages=105–127|doi=10.4000/quaternaire.5897|url=http://journals.openedition.org/quaternaire/5897}}</ref> Билиҥҥи хахай курдук элбэх төбөлөөх үөрү үөскэтэрэ биллибэт, сорох бэлиэлэр соҕотох сылдьарын ордорор курдук көрдөрөллөр эбит.<ref name="Bocherens2015" /> Уҥуохтарыгар баар коллагены изотоп анализтарын түмүгэ көрдөрбүтүнэн хаспах хахайын аһылыгын рационугар сүрүннээн хаспах эһэтин, хотугу таба уонна атын моонньулаах табалар көрүҥнэрин оҕолоро киирсэллэр эбит. Арыый хойукку хаспах хахайдара арааhа аан бастаан хотугу табалары тарҕаммыт сирдэринэн иккиэн эстиэхтэригэр диэри бултаhаллар эбит.<ref name="Bocherens">{{cite journal|author1=Bocherens, H.|name-list-style=amp|author2=Drucker, D. G.|author3=Bonjean, D.|author4=Bridault, A.|author5=Conard, N. J.|author6=Cupillard, C.|author7=Germonpré, M.|author8=Höneisen, M.|author9=Münzel, S. C.|author10=Napierala, H.|author11=Patou-Mathis, M.|date=2011|title=Isotopic evidence for dietary ecology of cave lion (''Panthera spelaea'') in North-Western Europe: prey choice, competition and implications for extinction|journal=Quaternary International|volume=245|issue=2|pages=249–261|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01673488/file/BOCHERENS%20%26%20al%202011%28QI-lion%29.pdf|doi=10.1016/j.quaint.2011.02.023|bibcode=2011QuInt.245..249B|s2cid=129706533}}</ref> Атын бултанар көрүҥнэринэн аарыма улахан таба, кыыл сылгы, овцебык, зубр, хонуу куйаарын бизона, эдэр түүлээх носорог уонна эдэр түүлээх сэлии буолуохтарын сөп. Бултуур аһылыгын былдьаһан европатааҕы мууһуруу кэминээҕи леопардары ([[Panthera pardus spelaea|''P. pardus spelaea'']]), ону кытта хаспах гиеналарын, хаспах эһэлэрин уонна бөрөлөрү кытта күрэстэспит буолуон сөп.<ref name="Diedrich 2013">{{cite journal|author=Diedrich, C. G.|year=2013|title=Late Pleistocene leopards across Europe – northernmost European German population, highest elevated records in the Swiss Alps, complete skeletons in the Bosnia Herzegowina Dinarids and comparison to the Ice Age cave art|journal=Quaternary Science Reviews|pages=167–193|doi=10.1016/j.quascirev.2013.05.009|volume=76|bibcode=2013QSRv...76..167D}}</ref> Изотоп анализтарын үөрэтии түмүгэ хаспах хахайдара үксүгэр хотугу таба этин сииллэр этэ диэн көрдөрбүт.<ref name="Bocherens2015" /> == Салгыы көр == {{div col|colwidth=15em}} *[[History of lions in Europe]] *''[[Panthera atrox]]'' *''[[Panthera blytheae]]'' *''[[Panthera gombaszoegensis]]'' *''[[Panthera palaeosinensis]]'' *''[[Panthera shawi]]'' *''[[Panthera youngi]]'' *''[[Panthera zdanskyi]]'' *''[[Panthera leo sinhaleyus]]'' *''[[Panthera leo fossilis]]'' {{div col end}} == Сигэлэр == {{Reflist|30em}} == Тас сигэлэр == {{Wikispecies|Panthera leo spelaea|Panthera spelaea}}{{Commons category|Panthera spelaea}} * [http://www.messybeast.com/cat-prehistory.htm Prehistoric cats and prehistoric cat-like creatures], from the Messybeast Cat Resource Archive * [http://hanskrause.de/HKHPE/hkhpe_11_02.htm The mammoth and the flood], volume 5, chapter 1, by Hans Krause. * [http://dml.cmnh.org/1996Aug/msg00152.html Hoyle and cavetigers], from the Dinosaur Mailing List. (Groiss) * [https://prehistoric-fauna.com/Panthera-leo-spelaea Photo-reconstruction of Panthera spelaea], by paleoartist [https://prehistoric-fauna.com/about_us Roman Uchytel] {{Taxonbar|from=Q192492}} {{Authority control}} in32kgpxho72njk2njy8qfmwhwbo03h 0 58927 430561 430559 2026-09-01T12:01:09Z Ojkhol 24881 430561 wikitext text/x-wiki '''Степанов Алексей Иванович (архиепископ Гурий)''' (2.10.1880, [[Чебоксаар]] — 1.11.1937, [[Алын Новгород|Горькай]], ытыллыбыт) — итэҕэл дьайыксыта, монголист, буддолог учуонай, богослов, сыаркап устуоруга, тылбаасчыт, сыаркап устуоруйатын дуоктара (1916). Саха сиригэр көскө олорон «Сахалар тылларынан туһунан» Бетлингк кинигэтин нууччалыы тылбаастаабыт киһи. Биир саха тылын оннун туһунан ыстатыйата "Саха омук" уопсастыба хомуурунньуктарыгар бэчээттэмитэ<ref>Якутский язык в его отношении к тюркскому и монгольскому языкам // Сб. трудов исследовательского общества «Саха Кэскилэ». Якутск, 1927. Вып. 4. С. 75-93; 1928. Вып. 5. С. 29-60; 1936. Вып. 1. С. 71-91.</ref>. == Олоҕо == Чебоксаардааҕы духуобунай училищены (1896), Казааннааҕы духуобунай сэминээрийэни (1902) бүтэрбит. 1905 сыллаахха манаах буолбут. Казааннааҕы духуобунай акадьыамыйаны 1906 сыллаахха бүтэрэн баран онно хаалан преподавателлээбит, 1910 сылтан бэрэпиэссэр буолбут. Буддизмҥа, [[бүрээттэр]] уонна [[калмыктар]] устуоруйаларыгар, кинилэргэ [[христианство]] тарҕаныытыгар үлэлэрдээх, итэҕэл кинигэлэрин [[Калмыык тыла|калмыык тылыгар]] тылбаастаабыт. Акадьыамыйа 1918 сыллаахха сабыллыбытын кэннэ чинчийэр үлэтин тохтотон сыаркап үлэтинэн дьарыктаммыт. 1918-19 сылларга Москубаҕа манастыырдары салайбыт. 1920 с. архиерей солото иҥэриллибит Алатырь епискобынан анаммыт. 1923-31 сс. Петроград, Иркутскай, Кострома, Суздаль епархияларын салайыыга анана сылдьыбыт (сорох ананыыларын ылымматах, 1930 сылтан архиепископ). 1920-с сс. хаста да хаайылла сылдьыбыт. 3 сыл Саха сиригэр көскө олорбут. Бастаан икки сыл Дьокуускайга олорбут, онно олорон «Сахалар тылларын туһунан» [[Бетлингк Отто|Бетлингк]] кинигэтин нууччалыы тылбаастаабыт ([[Самарин Александр Дмитриевич|Самаринныын]]). Онтон [[Бүлүү (куорат)|Бүлүүгэ]] көһөрүллүбүт. 1931 с. эмиэ хаайыллыбыт, 1932 с. сууттаммыт 3 сылга ууруллубут. Новосибирскай аттыгар лааҕырга олорбут. Босхолонон баран Арзамаска олорбут. 1937 сыллаахха сыаркап фашистыы диверсиялыыр-террордуур тэрилтэтин чилиэнигэр күтүрүллэн эмиэ хаайыллыбыт. НКВД тройката сууттаабыт уонна ытарга уурбут. [[1937 сыл]] [[сэтинньи 1]] күнүгэр Горькай куоракка (билигин Алын Новгород) ытыллыбыт. [[1957 сыл]]лаахха [[ыам ыйын 13]] күнүгэр Москуба байыаннай трибунаалын быһаарыытынан реабилитацияламмыт. Байыаннай уокурук борокуруора итинник ааттаах фашистыы тэрилтэ хаһан да баар буола сылдьыбатаҕа диэбит. === Канонизация === 1981 сыллаахха [[Нуучча кыраныысса таһынааҕы сыаркаба|Нуучча кыраныысса таһынааҕы сыаркабын]] Епископтарын собуора Гурийы мученик быһыытынан сибэтиэйдэр ахсааннарыгар киллэрбит. == Үлэлэрэ == * Христианский взгляд на собственность // Деятель. 1904. № 3. * Ветхозаветная политика // Странник. 1905. № 10. * К вопросу о панмонголизме. Казань, 1905. * Государство и Церковь // Тамбовские ЕВ. * Преосвященный Вениамин [Пуцек-Григорович], митрополит Казанский и Свияжский. Казань, 1906. * Неоидеализм и христианство // Возрождение. 1907. Кн. 2 (май). * Христианство пустоты; Учение древнего буддизма; Тайна христианской жизни // Вера и Церковь. 1907. № 2, 6-8. * Калмыки // Православная богословская энциклопедия. Т. 8. * К статье Г. А. Воробьёва «Вениамин Пуцек-Григорович» // Русская старина. 1908. Т. 133. * Похвальное слово в честь и память святейшего патриарха Гермогена; Блаженная кончина архиепископа Димитрия // Известия по Казанской епархии. 1908. № 11. * Жемчужина христианства. Казань, 1908. * Болезнь и кончина Архипастыря; Слово на день св. Архистратига Божия Михаила // Православный собеседник. 1908. № 5, 11. * [https://azbyka.ru/otechnik/Gurij_Stepanov/filosofija-buddizma/ Философия буддизма.] // [[Православный собеседник]]. 1908. Январь, март; * Тайна христианской жизни. Казань, 1908 (переиздание: М., 2002); * [https://azbyka.ru/otechnik/Gurij_Stepanov/buddizm-i-hristianstvo-v-ih-uchenii-o-spasenii/ Буддизм и христианство в их учении о спасении.] Казань, 1908; * [https://azbyka.ru/otechnik/religiovedenie/filosofija-smerti-i-religija-zhizni-buddizm-i-hristianstvo/ Философия смерти и религия жизни. (Буддизм и христианство).] Сергиев Посад, 1908. * [https://azbyka.ru/otechnik/Gurij_Stepanov/nigilisticheskij-printsip-buddijskoj-filosofii-i-sovremennye-techenija-v-lamaizme/ Нигилистический принцип буддийской философии.] // Православный собеседник. 1909. Апрель; * [https://dlib.rsl.ru/viewer/01003767157 Первые (дошедшие до нас) труды по исследованию калмыцкого языка.] Казань, 1910. * О крещеных калмыках в станицах астраханского казачьего войска // Православный собеседник. 1910. № 3. * О переводческой деятельности на калмыцкий язык // Православный собеседник. 1910. № 7/8. * Православная миссия среди ламаитов и меры к ея наилучшей постановке по трудам Казанского и Иркутского миссионерских съездов; Православная миссия среди калмыков.; Слово на день архистратига Божия Михаила // Православный собеседник. 1911. № 1, 3-8, 12. * О богопознании. Казань, 1911. * [https://azbyka.ru/otechnik/Gurij_Stepanov/donskie-kalmyki-i-istorija-ih-hristianskogo-prosveshhenija-po-trudam-kazanskogo-missionerskogo-s-ezda/ Донские калмыки и история их христианского просвещения.] СПб., 1911. * Из истории протестантской миссии среди калмыков. Астрахань, 1911. * Работа по дневнику о. Иоанна Кронштадтского «Моя жизнь во Христе» // Православный собеседник. 1912. № 4. * Первая православная миссия калмыков и её историческая жизнь. // Православный собеседник. 1914. Февраль-апрель; * Православная миссия среди астраханских калмыков в XVIII и XIX ст. // Православный собеседник. 1914. № 4. * [https://azbyka.ru/otechnik/Gurij_Stepanov/zabytaja-zhatva-missionerskaja-dejatelnost-sredi-privolzhskih-kalmykov/ Забытая жатва. Миссионерская деятельность среди приволжских калмыков.] // Православный собеседник. 1915. Январь; * Бодимур и его критический разбор. // Православный благовестник. 1915. № 5/6, 7/8, 10, 12; * Очерки распространения христианства среди монгольских племён. Т. 1: Калмыки. Ч. 1-2. Казань, 1915; * Православная миссия ламаитов и меры к её наилучшей постановке. Казань, 1915; * Der Buddhismus des Mahayana. // Anthropos. 1921/22. № 16/17; 1923/24. № 18/19. * Якутский язык в его отношении к тюркскому и монгольскому языкам // Сб. трудов исследовательского общества «Саха Кэскилэ». Якутск, 1927. Вып. 4. С. 75-93; 1928. Вып. 5. С. 29-60; 1936. Вып. 1. С. 71-91. * Богозданный человек (Опыт православной теодицеи жизни) // Богословские труды. М., 1974. № 12. стр. 5-72 == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:Тылбаасчыттар]] [[Категория:1880 сыллахха төрөөбүттэр]] [[Категория:1937 сыллаахха өлбүттэр]] [[Категория:Сэтинньи 1 күнүгэр өлбүттэр]] 62wjy475mw692don3er3be199ca72ho 0 58929 430573 430556 2026-09-02T09:26:57Z Sauit 26795 /* «Биир ньыгыл Арассыыйа» */ 430573 wikitext text/x-wiki {{Буолуохтаах түбэлтэ|дата=балаҕан ыйын 18, 19 уонна 20 күннэрэ}} [[Билэ:Logo of the 2026 Russian State Duma election campaign.svg|мини|2026 сыллааҕы куоластааһын күннэрин логотиибэ]] '''Судаарыстыбаннай Дуума IX ыҥырыы дьокутааттарын быыбардара''' 2026 сыллаахха балаҕан ыйын 18, 19 уонна 20 күннэригэр буолуохтара. Быыбардарга 450 [[Госдуума]] дьокутаата биллиэҕэ, олортон 225 дьокутаат уопсай партийнай испииһэктэринэн талыллар, оттон хаалбыт 225 дьокутаат биир мандааттаах уокуруктарынан талыллар<ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/articles/2026/02/13/vybory-deputatov-gosdumy-v-2026-godu/|title=Выборы в Госдуму в 2026 году|author=Константин Николаев|date=2026-02-13|work=Lenta.ru|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Партийнай испииһэктэргэ 3133 хандьыдаат киирбитэ. 1667 хандьыдаат биир мандааттаах уокуруктарга кыттар<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/politika/27963813|title=На выборы в ГД уже зарегистрированы федеральные списки семи партий|date=2026-07-29|work=ТАСС|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. == Быыбардар иннинэ == Бүтэһик Госдуума дьокутааттарын быырбардара 2021 сыллаахха балаҕан ыйын 17, 18 уонна 19 күннэригэр буолбуттара. Онно «[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» 324 миэстэни ылбыта. Өссө [[КПРФ]], «[[Сиэрдээх Арассыыйа]]», [[ЛДПР]] уонна «[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]» баартыйалар 5%-наах боруогу ааспыттара. Өссө биир мандааттаах уокуруктарынан «[[Рост партията|Рост баартыйата]]», «[[Родина (партия)|Родина]]» уонна «[[Гражданскай платформа]]» баартыйалар ааспыттара. Биир мандааттаах уокуруктарынан 5 тутулуга суох хандьыдаат Дуумаҕа киирбитэ<ref>{{Cite web|url=http://www.cikrf.ru/activity/docs/postanovleniya/50580/|title=Об установлении общих результатов выборов депутатов Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации восьмого созыва|date=2021-09-24|work=Арассыыйа Центральнай избирательнай комиссията|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. <center> {| class="wikitable" |+Илии батааһыннарын хомуйумуохтарын сөп баартыйалар<ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/social/2025/09/16/21708806.shtml|title=Единый день голосования-2025: как изменится власть и общественная повестка?|work=Gazeta.ru|date=2025-09-16|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref> ! colspan="2" |Баартыйа !Госдуумаҕа<ref>VIII ыҥырыы кэмигэр буолбут уларытыылара суох</ref> !Региональнай парламеннарга !Бүтэһик быыбардарга |- | bgcolor="#2E4EA4" | |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |324 |3165 |49,82% |- | bgcolor="#CC1111" | |[[КПРФ]] |57 |411 |18,93% |- |bgcolor="#4488CC" | |[[ЛДПР]] |21 |187 |7,55% |- | bgcolor="#FFC003" | |«[[Сиэрдээх Арассыыйа]]» |27 |191 |7,46% |- | bgcolor="#47C2C0" | |«[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]» |14 |74 |5,84%<ref>«[[Рост партията|Рост партиятын]]» кытта холбоотоххо</ref> |- | bgcolor="#FFB5A8" | |«[[Пенсионердар партиялара|Биэнсийэлээхтэр баартыйалара]]» |0 |28 |2,45% |- | bgcolor="#009933" | |«[[От күөхтэр (партия, Арассыыйа)|Күөхтэр]]» |0 |4 |1,55%<ref>«[[От күөх альтернатива (партия, Арассыыйа)|От күөх альтернативаны]]» кытта холбоотоххо</ref> |- | bgcolor="#00A23D" | |«[[Яблоко (партия)|Яблоко]]» |0 |5 |1,34% |- | bgcolor="#FF3322"| |«[[Арассыыйа коммунистара|Арассыыйа хомуньуустара]]» |0 |11 |1,27% |- | bgcolor="#E61B23" | |«[[Родина (партия)|Родина]]» |1 |9 |0,80% |- | bgcolor="#08457e" | |«[[Көнө демократия партията|Көнө демократия баартыйата]]» |0 |1 |''кыттыбатаҕа'' |} </center> === Быыбардарга бэлэмнэнии === Арассыыйа Центральнай избирательнай комиссията 2026 сыллаахха 28 миллиард солкуобай ылбыта, онтон 23 миллиард Госдуума быыбардарыгар барыныаҕа<ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2023/12/13/tsentrizbirkom-raskryl-stoimost-vyborov-v-gosdumu-v-2026-godu/|title=Центризбирком раскрыл стоимость выборов в Госдуму в 2026 году|author=Анатолий Акулов|date=2023-12-13|work=Lenta.ru|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. 2026 сыллаахха бэс ыйын 16 күнүгэр Владимир Путин Госдуума дьокутааттарын быыбардарын балаҕан ыйын 20 күнүгэр туруорар ыйааҕы таһаарбыта<ref>{{Cite web|url=http://duma.gov.ru/news/63722/|title=Президент России подписал Указ о назначении выборов в Государственную Думу|date=2026-06-16|work=[[Госдуума]] официальнай саайта|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Быыбардар официальнай слогана таһаарыллыбыта: «Эн куолаһыҥ — Арассыыйа күүһэ» ({{Lang-ru|«Твой голос — сила России»}})<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/politika/27788067|title=Выборы в Госдуму пройдут под слоганом "Твой голос - сила России!"|date=2026-06-17|work=ТАСС|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Атырдьах ыйын 5 күнүгэр Центральнай избирательнай комиссия баартыйалары наардаан уопсай партийнай испииһэктэргэ маннык бэрээдэгинэн бюллетеҥҥэ киириэхтэрэ<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/05/08/2026/6a7315249a794777a4417b22|title=ЦИК определил порядок партий в бюллетене на выборах в Думу|date=2026-08-05|work=РБК|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>: # «[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» # «[[Яблоко (партия)|Яблоко]]» ''(уһуллубута, ол эрээри иккис нүөмэр ЛДПР баартыйаҕа бэриллибэтэҕэ<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/18/08/2026/6a83fa919a794702dcbe9a8b|title=«Яблоко» исключили из бюллетеня на выборах в Госдуму|date=2026-08-18|work=РБК|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>)'' # [[ЛДПР]] # «[[Көнө демократия партията|Көнө демократия баартыйата]]» # «[[От күөхтэр (партия, Арассыыйа)|Күөхтэр]]» # «[[Сиэрдээх Арассыыйа]]» # «[[Родина (партия)|Родина]]» # [[КПРФ]] # «[[Пенсионердар партиялара|Биэнсийэлээхтэр баартыйалара]]» # «[[Арассыыйа коммунистара|Арассыыйа хомуньуустара]]» # «[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]» === «Яблоко» баартыйаны быыбардартан устуу === [[Билэ:Nikolay Rybakov 05 (cropped).jpg|мини|[[Рыбаков Николай Игоревич]]. «Экстремистскэй бэлиэлэри көрдөрүү» ыстатыйанан административнай эппиэтнэскэ түбэспитэ, ол иһин быыбардарга сатаан кыттыбат]] 2021 сыллаахтан 11 «[[Яблоко (партия)|Яблоко]]» баартыйа чилиэнэ холуобунай ыстатыйаларынан буруйдаммыттара. 12 баартыйа чилиэнэ «иностраннай агент» курдук ааҕыллар буолбуттар<ref>{{Cite web|url=https://www.yabloko.ru/%C2%AB%D0%A1%D0%BF%D0%B5%D1%86%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%C2%BB%20%D0%B8%20%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B2%20%C2%AB%D0%AF%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA%D0%B0%C2%BB.%20%D0%A5%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0|title=«Спецоперация» и преследования активистов «Яблока». Хроника|work=[[Яблоко (партия)|Яблоко]] партия|lang=ru|accessdate=2026-08-29|date=2026-06-06}}</ref>. Иностраннай агеннар уонна административнай «экстремистскэй бэлиэлэри көрдөрүү» ыстатыйанан буруйдаммыт дьон быыбардарга көҥүллэммэт. Олорго баартыйа бэрэсэдээтэлэ, Николай Рыбаков, киирбит, өссө кини солбуйааччылара: Борис Вишневский уонна Владимир Дорохов<ref>{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/society/news/2026/03/17/1183544-peterburgskogo-deputata-obvinili|title=Петербургского депутата Шишлова обвинили в демонстрации запрещенной символики|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/7267318|title=«И я обязательно вернусь»|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tula.aif.ru/society/zagranica-ne-pomozhet-inoagent-vladimir-dorohov-hochet-suditsya-s-minyustom|title=Заграница не поможет. Иноагент Владимир Дорохов* хочет судиться с минюстом|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Өссө биир бэрэсэдээтэл солбуйааччыта, Лев Шлосберг, 11 сыл уонна 1 ыйга колонияҕа ыытыллыбыта<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/08/17/lva-shlosberga-prigovorili-k-11-godam-kolonii-za-antivoennuyu-pozitsiyu|title=Льва Шлосберга приговорили к 11 годам колонии за антивоенную позицию. Поводом для преследования политика стали участие в дебатах и репост обложки Daily Mirror с Путиным|work=Meduza|date=2026-08-17|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Өссө биир солбуйааччы, Максим Круглов, 7 сылга колонияҕа ыытыллыбыта<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/europe/russian-politician-who-favours-ukraine-ceasefire-is-jailed-seven-years-over-2026-06-24/|title=Russian anti-war politician jailed for seven years over social media posts|work=Reuters|date=2026-06-24|lang=en|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Сорох төрүттэр маны «эрдэттэн былааннаммыт уонна централизованнай репрессионнай уонна дискредитируйдуур хамсыы» диэн ааттыыллар. Онон «Госдуумаҕа ааспатын гына» уонна «бэлиитикэттэн таһаараары оҥоһуллар» эбит<ref>{{Cite web|url=https://novayagazeta.ru/articles/2025/12/02/iabloko-naidem-zamochim|title=«Яблоко» найдем — замочим. Решения закрыть партию пока нет, просто — не дают дышать|work=Новая газета|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/podgotovka-k-vyboram-pocemu-v-rossii-presleduut-clenov-partii-abloko/a-75247043|title="Подготовка" к выборам? Почему преследуют членов "Яблока"|work=dw.com|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. 2026 сааһыттан баартыйа чилиэннэрэ элбэхтэ обысктанар, штрафтанар уонна хаайыыга барар буолбуттар<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/05/04/v-rossii-vse-aktivnee-presleduyut-yabloko-vlasti-ne-hotyat-chtoby-partiya-uchastvovala-v-vyborah|title=Как ни удивительно, но кампания против «Яблока» в России становится все масштабнее (и все опаснее для рядовых партийцев). Четыре заметных примера|work=Meduza|date=2026-05-05|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Атырдьах ыйын 7 күнүгэр «[[Родина (партия)|Родина]]» баартыйа Арассыыйа Үрдүкү суутугар «Яблоко» баартыйаҕа үҥсүбүтэ<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/8874880|title=«Яблоко» требуют снять с выборов за экстремизм и нарушение авторских прав|date=2026-08-07|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Атырдьах ыйын 10 күнүгэр суут ирдэбили өйөөбүтэ уонна «Яблоко» баартыйаны партийнай испииһэктэн сотторбута. Атырдьах ыйын 17 күнүгэр Үрдүкү суут апелляционнай комиссията апелляцияны аккастаабыта уонна бастакы инстанция уурааҕын күүскэ хаалларбыта<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/8891467|title=Верховный суд утвердил снятие партии «Яблоко» с выборов в Госдуму|date=2026-08-17|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. == Быыбар систиэмэтэ == Госдуума 5 сылга таланар. Госдуума параллельнай компенсированнай быыбар систиэмэтин туттар. 225 миэстэ партийнай испииһэктэринэн таланар, оттон хаалбыт 225 миэстэ биир мандааттаах уокуруктарынан. === Федеральнай уокуруктар === Пропорциональнай систиэмэнэн хандьыдааттары баартыйалар эрэ таһаараллар. Федеральнай испииһэккэ 200-400 хандьыдаат буолуохтаах. Өссө баартыйаҕа киирбэт дьон хандьыдаат буолуон сөп, ол эрээри олор баартыйа испииһэгин 50% тахса буолуо суохтаах. Федеральнай испииһэк икки чааска араарыллар: бүтүн Арассыыйатааҕы уонна региональнай испииһэктэр. Бүтүн Арассыыйатааҕы чааска саамай элбэҕэ 15 хандьыдаат буолуон сөп. Биир региональнай бөлөх элбэх [[Арассыыйа субъега]], биир субъега, биир мандааттаах уокуруга эбэтэр хас даҕаны биир мандааттаах уокуруктар. Региональнай бөлөх Арассыыйаны толорутук хабыахтаах. 35-тэн элбэх региональнай бөлөх баар буолуохтаах. Бюллетень халлан күөх буолуохтаах<ref name=":0">{{Cite web|url=https://rapsinews.ru/election_right_news/20260427/311803824.html|title=ЦИК РФ утвердила формы бюллетеней на выборы в Госдуму|date=2026-04-27|work=РАПСИ|lang=ru|accessdate=2026-08-30}}</ref>. === Биир мандааттаах уокуруктар === [[Билэ:2026 Russian State Duma single-mandate constituencies map (color).svg|мини|450x450пкс|2026 сыллааҕы быыбардар биир мандааттаах уокуруктара]] Мажоритарнай чааска хандьыдааттар тутулуга суох да буолуохтарын сөп. Тутулуга суох хандьыдаат, илии баттааһына хомуйуохтаах баартыйаттан хандьыдаат избиратель 3% илии батааһыннарын талыахтаах (уокурукка 100&nbsp;000 избирательтан кыра буоллаҕына, саамай кырата 3000 илии баттааһыны хомуйуохтаах). Биир мандааттаах уокурук атын уокурукка тэҥ буолуохтаах, ол эрээри эбэһээт биир субъекка биир биир мандааттаах уокурук буолуохтаах. Биир мандааттаах уокурукка кыайбыт киһи тута Дуумаҕа миэстэни ылар, иккис туур иҥин буолбат. Бюллетень от күөх буолуохтаах<ref name=":0" />. == Быыбар хампаанньата == === Кыттааччылар === {| class="wikitable" ! colspan="2" rowspan="2" |Баартыйа ! colspan="3" |Федеральнай уокурук ! rowspan="2" |Биир мандааттаах<br>уокуруктарга |- !№ !Бүтүн Арассыыйатааҕы хандьыдааттар !Барыта |- | bgcolor="#2E4EA4" | |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |1 |'''Сергей Лавров''', Сергей Собянин, Евгений Поддубный, Мария Львова-Белова, Владислав Головин |390 |224 |- | bgcolor="#00A23D" | |«[[Яблоко (партия)|Яблоко]]» |<s>2</s> |<s>'''Ярослав Щербаков''', Дмитрий Анисимов, Яна Иванова, Виталий Исаков, Иван Большаков, Татьяна Шнейдер, Кирилл Гончаров</s> |<s>274</s> |127 |- | bgcolor="#4488CC" | |[[ЛДПР]] |3 |'''Леонид Слуцкий''', Алексей Верещагин, Мария Воропаева, Андрей Луговой, Виктор Бут, Александр Курдюмов, Дмитрий Жирков, Дмитрий Свищёв, Сергей Козлов, Борис Чернышов |247 |224 |- | bgcolor="#08457e" | |«[[Көнө демократия партията|Көнө демократия баартыйата]]» |4 |''суох'' |240 |19 |- | bgcolor="#009933" | |«[[От күөхтэр (партия, Арассыыйа)|Күөхтэр]]» |5 |'''Марина Шишкина''', Александра Кудзагова, Руслан Хвостов, Андрей Нагибин, Сергей Шахматов |263 |135 |- | bgcolor="#FFC003" | |«[[Сиэрдээх Арассыыйа]]» |6 |'''Сергей Миронов''', Александр Бабаков, Марина Ким, Олег Чернышёв |263 |224 |- | bgcolor="#E61B23" | |«[[Родина (партия)|Родина]]» |7 |'''Алексей Журавлёв''', Эдуард Басурин, Евгений Ивлев, Иван Калегин, Алексей Рылеев, Никита Габов, Валерий Шинкаренко, Роман Лобзин, Константин Антонов, Астемир Штымов, Дмитрий Шуров, Олег Пахолков, Александр Заремба, Вячеслав Монахов, Александр Аргунов |289 |66 |- | bgcolor="#CC1111" | |[[КПРФ]] |8 |'''Геннадий Зюганов''', Валентин Коновалов, Юрий Афонин, Дмитрий Новиков, Иван Мельников, Владимир Кашин, Николай Харитонов, Леонид Калашников, Николай Коломейцев, Казбек Тайсаев, Мария Дробот, Борис Комоцкий, Сергей Гаврилов, Юрий Синельщиков, Алексей Куринный |333 |225 |- | bgcolor="#FFB5A8" | |«[[Пенсионердар партиялара|Биэнсийэлээхтэр баартыйалара]]» |9 |'''Эрик Праздников''', Юрий Шелыгин, Владимир Ворожцов, Александр Потапов, Анна Барабанова |268 |108 |- | bgcolor="#FF3322" | |«[[Арассыыйа коммунистара|Арассыыйа хомуньуустара]]» |10 |'''Сергей Малинкович''', Руслан Хугаев, Ярослав Сидоров, Илья Клеймёнов, Евгения Сафиева, Татьяна Гурьева, Анна Сидорова, Екатерина Миронова |270 |88 |- | bgcolor="#47C2C0" | |«[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]» |11 |'''Алексей Нечаев''', Владислав Даванков, [[Авксентьева Сардаана Владимировна|Сардаана Авксентьева]] |298 |215 |} <center> <gallery caption="Баартыйа испииһэктэрин салайар дьон мэтириэттэрэ"> Билэ:Сергей Лавров (21-01-2022) (cropped).jpg|Сергей Лавров. «Биир ньыгыл Арассыыйа» баартыйа испииһэгин салайар Билэ:Ярослав Щербаков - член федерального бюро "Яблока".webp|Ярослав Шербаков. «Яблоко» баартыйа испииһэгин салайар Билэ:Леонид Слуцкий (26-05-2025) (cropped).jpg|Леонид Слуцкий. ЛДПР испииһэгин салайар Билэ:Marina Shishkina - portrait.jpg|Мария Шишкина. «От күөхтэр» баартыйа испииһэгин салайар Билэ:Миронов Сергей Михайлович 2025 год (cropped).jpg|Сергей Миронов. «Сиэрдээх Арассыыйа» баартыйа испииһэгин салайар Билэ:Журавлёв А.А.jpg|Алексей Журавлев. «Родина» баартыйа испииһэгин салайар Билэ:Gennady Zyuganov 2022-09-20 (cropped).jpg|Геннадий Зюганов. КПРФ испииһэгин салайар Билэ:Alexey Nechayev (2026-02-25).jpg|Алексей Нечаев. «Саҥа дьон» баартыйа испииһэгин салайар </gallery> </center> ==== «Биир ньыгыл Арассыыйа» ==== [[Билэ:Билборд партии "Единая Россия" в Чурапче.jpg|мини|«Биир ньыгыл Арассыыйа» баартыйа билборда [[Чурапчы|Чурапчы сэлиэнньэтигэр]]]] 2026 сыл бэс ыйын 28 күнүгэр «Мегаспорт» диэн спорт дыбарыаһыгар баартыйа хандьыдааттарын испииһэгэ биллибитэ. Испииһэги Сергей Лавров, Арассыыйа тас дьыалаларын миниистэрэ, салайда<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.ru/society/563860-lavrov-sobanin-i-poddubnyj-vosli-v-paterku-edinoj-rossii-na-vyborah-v-gosdumu|title=Лавров, Собянин и Поддубный вошли в пятерку «Единой России» на выборах в Госдуму|author=Арпине Асатрян|date=2026-06-28|work=Forbes.ru|lang=ru|accessdate=2026-09-01}}</ref>. Өссө онно Сергей Собянин, Евгений Поддубный, Мария Львова-Белова уонна Владислав Головин киирбитэ. Уопсайа 390 хандьыдаат киирбитэ<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/8778986|title=В списки назначились|author=Андрей Колесников|date=2026-06-28|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-09-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/russias-ruling-party-runs-ukraine-war-veteran-among-lead-candidates-september-2026-06-28/|title=Russia's ruling party runs Ukraine war veteran among lead candidates for September election|date=2026-06-29|work=Reuters|lang=en|accessdate=2026-09-01}}</ref>. От ыйын 6 күнүгэр Арассыыйа Центральнай избирательнай комиссията баартыйа докумуоннарын ылбыта<ref>{{Cite web|url=http://cikrf.ru/news/cec/58796/|title=В ЦИК России состоится прием избирательных документов от Всероссийской политической партии «Единая Россия»|date=2026-07-03|work=Арассыыйа Центральнай избирательнай комиссията|lang=ru|accessdate=2026-09-01}}</ref>. Саха сиригэр «Сомоҕо норуот. Дьоҥҥо кыһамньыы. Үтүө түмүктэр» диэн программанан быыбардарга кыттар<ref>{{Cite web|url=https://nikolaevcentre.ru/news/3091|title=«Сомоҕо норуот. Дьоҥҥо кыһамньы, үтүө түмүктэрэ».|date=2026-08-10|work=Николаев Центр|lang=sah|accessdate=2026-09-01}}</ref>. 29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «Биир ньыгыл Арассыыйаттан» [[Шамаев Петр Витальевич]], Саха Өрөспүүбүлүкэтин эдэр ыччат дьыалаларын миниистэрэ, киирсиэҕэ<ref>{{Cite web|url=https://gogov.ru/election-gosduma-26/yak|title=Выборы в Госдуму 18-20 сентября 2026 года в Саха|date=2026-08-18|work=gogov.ru|lang=ru|accessdate=2026-09-01}}</ref>. ==== «Яблоко» ==== [[Билэ:23th Congress of the Yabloko party.jpg|мини|«Яблоко» баартыйа сийиэһэ. «Эйэҕэ уонна көҥүлгэ» диэн программаны ылбыттара.]] ==== ЛДПР ==== ==== «Көнө демократия баартыйата» ==== ==== «От күөхтэр» ==== ==== «Сиэрдээх Арассыыйа» ==== ==== «Родина» ==== ==== КПРФ ==== ==== «Пенсионердар баартыйалара» ==== ==== «Арассыыйа коммунистара» ==== ==== «Саҥа дьон» ==== == Прогнозтар уонна опростар == == Быһаарыылар == {{Быһаарыылар|colwidth=30em}} [[Категория:Госдуума дьокутааттарын быыбардара]] [[Категория:2026 сыл Арассыыйаҕа]] onceo9xuel875magph0h1n6ihblw8bq 14 58935 430560 2026-09-01T12:00:14Z Ojkhol 24881 "{{birthyr|188|0}} {{Commonscat|1880 births}}" саҥа сирэй оҥоһулунна 430560 wikitext text/x-wiki {{birthyr|188|0}} {{Commonscat|1880 births}} 26t223oa0y57hxuml6liw0ol3s43dfb