Бикипиэдьийэ sahwiki https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D2%AF%D1%80%D2%AF%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D1%80%D1%8D%D0%B9 MediaWiki 1.47.0-wmf.18 first-letter Миэдьийэ Аналлаах Ырытыы Кыттааччы Кыттааччы ырытыыта Бикипиэдьийэ Бикипиэдьийэ ырытыыта Билэ Билэ ырытыыта MediaWiki MediaWiki-ни ырытыы Халыып Халыыбы ырытыы Көмө Көмөнү ырытыы Категория Категорияны ырытыы TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 4672 430579 428340 2026-09-03T05:12:36Z InternetArchiveBot 20075 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 430579 wikitext text/x-wiki {{Infobox Country |native_name = Молдова Республиката |conventional_long_name = ''Republica Moldova'' |common_name = Moldova |map_caption = {{map caption |region=on the [[Эуропа]]}} |national_anthem = ''[[Limba noastră]]''{{spaces|2}}<br />''Биhиги тылбыт''</small><!--Source: http://moldrpcv.tripod.com/id26.html--> |image_flag = Flag of Moldova.svg |image_coat = Coat of arms of Moldova.svg |image_map = Europe_location_MDA.png |capital = [[Кишинёв]] |latd=47 |latm=0 |latNS=N |longd=28 |longm=55 |longEW=E |largest_city = capital |official_languages = [[Румын тыла]] |regional_languages = [[Гагауз тыла|Гагауз]], [[нуучча тыла|нуучча]] уонна [[украин тыла|украин тыллара]] |demonym = [[Молдованнар]] |government_type = [[Парламент республиката]] |leader_title1 = [[Президент]] |leader_name1 = [[Игорь Додон]] |leader_title2 = [[Премьер миниистир]] |leader_name2 = [[Ион Кику]] |sovereignty_type = [[History of Moldova|Consolidation]] |established_event6 = [[Independence of Moldova|Declaration of Sovereignty]] |established_date6 = June 23, 1990 |established_event7 = [[Collapse of the Soviet Union|Independence]] from the [[Soviet Union]] |established_date7 = August 27, 1991 (Declared) <br /> December 25, 1991 (Finalized) |area_km2 = 33,846 <!-- http://www.imf.org/external/pubs/ft/scr/2008/cr08132.pdf --> |area_sq_mi = 13,067 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |area_rank = 139th |area_magnitude = 1 E10 |percent_water = 1.4 |population_estimate = 4,128,047 |population_estimate_year = 2008<ref>{{ro icon}}[http://www.statistica.md/statistics/dat/1253/ro/Situatia_demografica_2007.pdf Situaţia demografică în Republica Moldova pentru anul 2007 Demographyc situation in the Republic od Moldova as for January 1, 2008] and [http://pridnestrovie.net/facts.html#population 2004 census of Transnistrian region]</ref> |population_estimate_rank = 121st² |population_census = 3,383,332³ |population_census_year = 2004 |population_density_km2 = 121,9 |population_density_sq_mi = 316 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = 87st |GDP_PPP_year = 2007 |GDP_PPP = $9.811 billion<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/02/weodata/weorept.aspx?sy=2004&ey=2008&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=921&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=94&pr.y=11|title=Report for Selected Countries and Subjects<!-- Bot generated title -->}}</ref> |GDP_PPP_rank = 141st |GDP_PPP_per_capita = $2,897<ref name="autogenerated1" /> (IMF) |GDP_PPP_per_capita_rank = 135th |GDP_nominal_year = 2007 |GDP_nominal = $4.395 billion<ref name="autogenerated1" /> |GDP_nominal_per_capita = $1,297<ref name="autogenerated1" /> (IMF) |HDI_year = 2007 |HDI = {{increase}} 0.708 |HDI_rank = 111th |HDI_category = <font color="#FFCC00">medium</font> |Gini = 37.1 <!-- http://www.imf.org/external/pubs/ft/scr/2008/cr08132.pdf --> |Gini_year = 2007 |Gini_category = <font color="#ffcc00">medium</font> |currency = [[Молдова лиэйэ]] |currency_code = MDL |time_zone = [[Eastern European Time|EET]] |utc_offset = +2 |time_zone_DST = [[Eastern European Summer Time|EEST]] |utc_offset_DST = +3 |drives_on = right |cctld = [[.md]] |calling_code = 373 |footnote1 = Used as formal official name; in fact [[Romanian language|Romanian]]. |footnote2 = Ranking based on 2005 UN figure including Transnistria. |footnote3 = 2004 census data from the National Bureau of Statistics.<ref name="moldstat">{{ro icon}}[http://www.statistica.md/recensamint.php?lang=ro National Bureau of Statistics of Moldova]</ref> Figure does not include [[Transnistria]] and [[Bender, Moldova|Bender]]. }} '''Молдова''' ({{lang-mo|Moldova}}), официаллык '''Молдова Республиката''' (''Republica Moldova'') диэн [[Илин Эуропа]] дойдута. [[Украина]] уонна [[Румыния]] икки ардыларыгар баар. == Молдова бэлиэ күннэрэ == * [[Тохсунньу 29]] — Прокуратура үлэһиттэрин күнэ<ref>[http://www.calend.ru/holidays/0/0/2581/ День работников прокуратуры Молдовы — 29 января]</ref> * [[Кулун тутар 1]] ({{Флагификация|Румыния}} эмиэ бэлиэтиир) — Марцишор, саас саҕаланыыта * [[Муус устар 27]] — Былаах күнэ * [[Бэс ыйын 4]] — Баан үлэһитин күнэ<ref>[http://www.calend.ru/holidays/0/0/2580/ День банковского работника Республики Молдовы - 4 июня. История и особенности праздника в проекте Календарь Праздников 2020<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. * [[Бэс ыйын 10]] — Пограничник күнэ<ref>[http://www.calend.ru/holidays/0/0/2579/ День пограничных войск Молдовы — 10 июня. История и особенности праздника в проекте Календарь Праздников 2010]</ref>. * [[Бэс ыйын 18]] — Устуорук күнэ <ref>[https://redday.ru/holiday/Den_istorika_v_Respublike_Moldove День историка в Республике Молдове 18 июня 2020 года : описание, когда празднуется, история праздника] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200620012924/https://redday.ru/holiday/Den_istorika_v_Respublike_Moldove |date=2020-06-20 }}</ref> * [[Бэс ыйын 23]] — Суверенитет биллэриллибит күнэ <ref>[https://m.moldovenii.md/ru/section/732 День Суверенитета<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> * [[От ыйын 1]] — Нолуок сулууспатын күнэ * [[От ыйын 29]] — [[Молдова Конституциятын күнэ|Конституция күнэ]] * [[Атырдьах ыйын 27]] — Тутулуга суох буолуу күнэ ([[1991]]) * [[Атырдьах ыйын 31]] — Дойду тылын күнэ * [[Балаҕан ыйын 1]] — [[Билии күнэ]] * [[Балаҕан ыйын 4]] — Таможенник күнэ * [[Алтынньы 19]] — Юрист күнэ * [[Ахсынньы 18]] — Полиция күнэ == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} {{Moldova-geo-stub}} {{Countries of Europe}} [[Категория:Молдова| ]] cg7ughlb35kc4l20nlxcnqh5z2sby7l 0 7738 430577 425452 2026-09-03T02:22:59Z InternetArchiveBot 20075 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 430577 wikitext text/x-wiki '''Бэс ыйын 18''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 169-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 170-c күнэ). Сыл бүтүө 196 күн баар. == Бэлиэ күннэр == * {{Флагификация|ХНТ}} — [[Ас-үөл бигэ туругун күнэ]] ([[Бигэ гастрономия күнэ]]) ({{lang-ru|День устойчивой гастрономии}})<ref>[https://www.un.org/ru/observances/sustainable-gastronomy-day День устойчивой гастрономии 18 июня]</ref>. * {{Флагификация|ХНТ}} — [[Абааһы көрүү тылын-өһүн утары охсуһуу аан дойдутааҕы күнэ]] (Международный день борьбы с языком ненависти) (A/RES/75/309) === Дойдуларынан === * {{Флагификация|Азербайджан}} — Киһи быраабын күнэ * {{Флагификация|Бельгия}} — 1815 сыллааҕы [[Ватерлоо кыргыһыыта|Ватерлоо кыргыһыытын]] саныыр күн * {{Флагификация|Египет}} — Эвакуация күнэ. Былыргы Эгиипэт [[Нил]] күнүн кытта тэҥҥэ бэлиэтэнэр * {{Флагификация|Молдавия}} — Устуорук күнэ <ref>[https://redday.ru/holiday/Den_istorika_v_Respublike_Moldove День историка в Республике Молдове 18 июня 2020 года : описание, когда празднуется, история праздника] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200620012924/https://redday.ru/holiday/Den_istorika_v_Respublike_Moldove |date=2020-06-20 }}</ref> * {{Флагификация|Россия}} — Сэбилэниилээх күүстэр байыаннай биллэрии сулууспаларын күнэ * {{Флагификация|Сейшел арыылара}} — Конституция күнэ == Түбэлтэлэр == * [[860]] — 200-чэкэ хараабыллаах [[Таврия]] (билиҥҥи [[Кырыым]], Херсон уобалаһа, Запорожье) диэкиттэн [[Босфор]]га устан кэлбит дьон [[Византия]] киин куоратыгар [[Константинополь]]га саба түспүттэр. Византия ыраахтааҕыта Михаил III бу кэмҥэ сүрүн аармыйатын уонна флотун кытта [[араабтар]]ы кытта сэриилэһэ атын сиргэ сылдьара, онон куорат саба түһээччилэри үлтүрүтэр кыаҕа суоҕа. Бу түмүгэр талабырдьыттар куорат тулатын ситиһиилээхтик халаан-талаан баран төннөн хаалбыттара. Бу түгэни ойуулуурга Византия суруктарыгар аан бастаан Рус (Русь, руустар) диэн тыл туттуллубут (бу иннинэ ити сирдэргэ олорооччу биис уустарын [[скифтэр]] дииллэрэ). Саба түһээччилэр баһылыктара ким буолара биллибэт, устуоруктар Рюрик, эбэтэр ини-биилэр Аскольд уонна Дир буолуохтара дииллэр. [[Православие]]ҕа бу түгэн "Царьград варвардартан дьикти быыһаныыта" эбэтэр "скифтэр кагааннарыттан быыһаныы" диэн биллэр. * [[1429]] — [[Франция]] уонна [[Англия]] [[Сүүс сыллаах сэрии|Сүүс сыллаах сэриилэрин]] кэмигэр быһаарылаах Пате кыргыһыыта буолбут. [[Франция]] аттаах рыцардарын сэриитэ [[Англия]] үксүн сатыы охчуттартан турар сэриитин кыайбыт. Сотору кэминэн [[Франция]] англичаннартан босхоломмута. * [[1812]] — [[АХШ]] Улуу Британияҕа [[АХШ уонна Улуу Британия ыккардыларыгар 1812-1815 сс. сэрии|сэрии]] биллэрбит. Бу 1815 с. диэри барбыт сэриини АХШ-ка билигин ''Босхолонуу иккис сэриитэ'' дииллэр, тоҕо диэтэххэ Британия сабыдыалыттан босхолонорго олук буолбута. Британия өттүгэр элбэх [[индеецтэр]] сэриилэспиттэрэ. * [[1815]] — [[Бельгия]]ҕа Ватерлоо куоратын таһыгар [[Наполеон]] сэриилэрин бүтэһик улахан кыргыһыыта буолбут. [[Англия]] уонна [[Пруссия]] аармыйалара [[Франция]] аармыйатын урусхаллаабыттар. * [[1859]] сыллаахха ([[Юлиан халандаара|Юлиан халандаарынан]] бэс ыйын 6 күнүгэр) [[Сибиир кэмитиэтэ]] [[Саха уобаластааҕы бырабылыанньата|Саха уобаластааҕы бырабылыанньатын]] иһинэн типография аһар туһунан балаһыанньа таһаарар. Бу казеннай типография өр сылларга Саха сиригэр суос-соҕотох типография этэ. * [[1964]] — [[Дьокуускай]]га "Спартак" стадиоҥҥа РСФСР көҥүл тустууга чөмпүйэнээтэ (первенствота) аһыллыбыт, бэс ыйын 21 диэри буолбута. Бу Саха сиригэр тустууга бастакы бөдөҥ күрэхтэһии этэ, өрөспүүбүлүкэҕэ тустуу сайдыытыгар сүдү дьайыыны оҥорбута. * [[1873]] — [[суфражистка]] (фр. suffrage — талар быраап) Сьюзен Энтони [[АХШ]] бэрэсидьиэнин быыбарыгар кытта сатаабытын иһин 100 дуолларга ыстырааптаммыт. Өчөһөн ыстыраабын төлөөбөтөх. Дьахталлар быыбарга кытталлара аан дойду үрдүнэн бобуулаах этэ, холобур, Арассыыйаҕа бу быраабы аан бастаан [[Финляндия|Финляндия Улуу княжествотын]] үөрэхтээх дьахталлара 1906 сыллаахха ылбыттара (оттон импиэрийэ атын сирдэригэр — 1917 сыл муус устар 15 күнүгэр). * [[1940]] — [[Шарль де Голль]] французтары Утарсыыга ыҥырбыт (Лондонтан, BBC араадьыйа долгуннарынан). * [[1953]] — [[Эгиипэт]] өрөспүүбүлүкэ буолбут ([[1922]] сыллаахха Улуу Британияттан тутулуга суох буолбута). * [[1955]] — «Юность» сурунаал бастакы нүөмэрэ тахсыбыт (эрэдээктэр Валентин Катаев). * [[1956]] — сэбиэскэй үрдүкү үөрэх кыһаларыгар диалектическай материализм уонна ССКП устуоруйата диэн булгуччулаах биридимиэттэр киллэриллибиттэр. * [[1979]] — [[Сэбиэскэй Сойуус]] уонна [[АХШ]] ОСВ-2 сөбүлэҥҥэ илии баттаабыттар. Илии баттааһын сиэрэ-туома [[Вена]]ҕа буолбута, ССРС-тан [[Леонид Брежнев]], АХШ-тан [[Джимми Картер]] кыттыбыттара. Бу сөбүлэҥинэн ядернай сэрии сэбин оҥоруу хааччахтаммыта. * [[2003]] — [[Бүлүү улууһа|Бүлүү улууһун]] өрөгөйүн ырыата бигэргэтиллибит. * [[2006]] — Байконур космодромтан [[Казахстан]] бастакы геостационарнай спутнига Казсат тахсыбыт. == Төрөөбүттэр == * [[1907]] — [[Варлам Шаламов]] (1982 өлб.), ГУЛаг туһунан аатырбыт кэпсээннэри суруйбут киһи. * [[1911]] — [[Кузнецов Григорий Дмитриевич|Григорий Кузнецов]] (18.06.1911—06.1953) Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Геройа (1944). * [[1927]] — Амма [[Покровка (Амма улууһа)|Покровка]]тыгар [[Лобанов Матвей Матвеевич|Матвей Лобанов]] — опера ырыаһыта, Саха АССР норуодунай артыыһа. Гайдай киинэтигэр уһуллубут түгэннээх. Быраата [[Лобанов Федор Матвеевич|Федор]] эмиэ биллиилээх ырыаһыт этэ. * [[1936]] — [[Ньурба]]ҕа РФ бочуоттаах архивииһа, СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, ССРС уонна СӨ архыыбын дьыалатын туйгуна [[Калашников Александр Александрович|Александр Калашников]] төрөөбүт. Кини аҕата [[Өксөкүлээх Өлөксөй]] кэриэс суругар ахтыллар. Саха сирин архыыптарын матырыйаалларынан таһаарбыт үс туомнаах кинигэтэ билигин устуоруйаны сэргээччилэргэ барыларыгар кэриэтэ баар. * [[1941 сыл|1941]] — [[Платонов Юрий Егорович|Юрий Платонов]] — култуура үлэһитэ, ырыаһыт, уһуйааччы, РСФСР уонна Саха АССР үтүөлээх артыыстара, СӨ норуодунай артыыһа, Мэҥэ Хаҥалас уонна Уус Майа улуустарын Ытык киһилэрэ. * [[1975]] — [[Сунтаар нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)|Сунтаар]]га [[Аммосов Айаал Александрович|Айаал Аммосов]] — [[Саха тыйаатыра|Саха тыйаатырын]] артыыһа, СӨ үтүөлээх артыыһа. == Өлбүттэр == * [[1928]] — [[Руаль Амундсен]] (от ыйын 16, 1872 төр.), Норвегия айанньыта уонна полярнай чинчийээччитэ. Дьону быыһыы сылдьан сураҕа суох сүппүтэ. Хотугу уонна соҕуруу полюстарга иккиэннэригэр сылдьыбыт бастакы киһи. * [[1936]] — [[Максим Горькай]] өлбүт. Билиилээх суруйааччы өлүүтэ элбэх сураҕы тарҕаппыта. НКВД тойоно Генрих Ягода икки сыл буолан баран ытылларыгар суруйааччыны Троцкай бирикээһинэн өлөттөрбүтүм диэн билиммитэ, бу дьыалаҕа хас да киһи суорума суолламмыта. Сталин өлөттөрбүтэ диэн публикациялар хойут эмиэ тахсыталаабыттара. Дьиҥэ хайдаҕа биллибэт, сиэннэриттэн гириибинэн сутуллан баран эбии тымныйбытын уонна тыҥата тыыммат буолан өлбүтүн туһунан быраастар суруйуулара баар. {{ыйдар}} [[Категория:Бэс ыйын 18]] 8hwpk8bhtmsu8gocb7p2dbezazqvcv8 0 17273 430576 385017 2026-09-02T22:47:43Z Ojkhol 24881 430576 wikitext text/x-wiki [[Билэ:Infobox collage for WWII.PNG|thumb|200px]] '''Аан дойду иккис сэриитэ''' — [[1939]] сыллаахха [[балаҕан ыйын 1]] күнүттэн саҕаланан баран [[1945]] сыллаахха бүппүт аан дойду үгүс дойдуларын хаппыт сэрии. [[ССРС]] бу сэриигэ [[1941]] сыллаахха [[бэс ыйын 22]] күнүгэр киниэхэ [[Германия]] саба түспүтүн кэннэ киирбитэ. Оччотооҕуга баар 78 дойдуттан 57 дойду кыттыбыта. Ол эбэтэр аан дойдуга 2,3 млрд. киһи баар буоллаҕына, онтон 1,7 млрд. киһитэ сэрии ыар тыынын этинэн-хаанынан билбитэ. 80 мөл. диэри байыаннай уонна гражданскай киһи өлбүтэ. Сүрүн кыттааччылар: нацистыы Германия, фашистыы Италия уонна милитаристыы Япония биир өттүттэн, ССРС, АХШ, Британия, Франция иккис өттүттэн. Гитлеры утары коалицияҕа бастаан 1942 сыллаахха 26 дойду киирнбитэ, сэрии бүтүүтэ бу дойдулар ахсааннара 53 буолбута. Сэрии бүтэн эрдэҕинэ, Германияҕа уонна Японияҕа кинилэр урукку союзниктара сэриини биллэрбиттэрэ, ол урусхалламмыт Болгария, Венгрия, Румыния, Италия этилэр, ону таһынан Финляндия. Сэрии саҕалаантын кытта бэйэлэрин нейтралитеттарын туһунан араас төрүөтүнэн 21 дойду биллэрбитэ: Андорра, Аргентина, Афганистан, Ватикан, Ираан, Ирландия, Испания, Хотугу Йемен, Латвия, Литва, Лихтенштейн, Монако, Португалия, Сан-Марино, Саудовскай Аравия, АХШ, Тибиэт, Туурсуйа, Швейцария, Швеция, Эстония. Бу дойдулартан биэс эрэ дойду (Афганистан, Ватикан, Лихтенштейн, Хотугу Йемен уонна Тибиэт) нейтралитеты сэрии бүтүөр диэри тутуспуттара. Бу дойдулар аан дойдуга бэлиитикэ да өттүнэн, экэниэмикэ да өттүнэн оччотооҕуга улахан сабыдыаллара суоҕа. Биэс дойду (Испания, Португалия, Туурсуйа, Швейцария уонна Швеция), юридическай өттүнэн төһө да нейтральнайдарын иһин, сэриилэһэр дойдулары кытта син биир ситимнээхтэрэ (сүнньүнэн Германиялыын). Нейтралитет биллэрбит дойдулартан үксүлэрэ сэриигэ бэйэлэрин баҕаларынан буолбакка, тас дьайыыттан сылтаан киирбиттэрэ. Холобур, Ираан киниэхэ Британия уонна Сэбиэскэй Сойуус сэриилэрэ киирбиттэрин, аармыйатын ыспыттарын, баһылыгын уларыппыттарын кэнниттэн сэриигэ кыттыбыта, тиһэх уһугар кыайыылаах дойдулар ахсааннарыгар ааттаммыта<ref>{{Ыстатыйа|заглавие=Иран и Вторая мировая война (историческая хроника)|издание=Международная жизнь|автор=Владимир Сажин|год=2020|тип=журнал|месяц=04|число=14}}</ref>. == Өссө маны көр == * [[Аҕа дойду улуу сэриитэ]] == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} [[Категория:Аан дойду иккис сэриитэ| ]] hhiq7nxrwdfidgv6p7n5jwgydvon7pv 430582 430576 2026-09-03T10:51:38Z Ojkhol 24881 430582 wikitext text/x-wiki [[Билэ:Infobox collage for WWII.PNG|thumb|200px]] '''Аан дойду иккис сэриитэ''' — [[1939]] сыллаахха [[балаҕан ыйын 1]] күнүттэн саҕаланан баран [[1945]] сыллаахха бүппүт аан дойду үгүс дойдуларын хаппыт сэрии. [[ССРС]] бу сэриигэ [[1941]] сыллаахха [[бэс ыйын 22]] күнүгэр киниэхэ [[Германия]] саба түспүтүн кэннэ киирбитэ. Оччотооҕуга баар 78 дойдуттан 57 дойду кыттыбыта. Ол эбэтэр аан дойдуга 2,3 млрд. киһи баар буоллаҕына, онтон 1,7 млрд. киһитэ сэрии ыар тыынын этинэн-хаанынан билбитэ. 80 мөл. диэри байыаннай уонна гражданскай киһи өлбүтэ. Сүрүн кыттааччылар: нацистыы Германия, фашистыы Италия уонна милитаристыы Япония биир өттүттэн, ССРС, АХШ, Британия, Франция иккис өттүттэн. Гитлеры утары коалицияҕа бастаан 1942 сыллаахха 26 дойду киирбитэ, сэрии бүтүүтэ бу дойдулар ахсааннара 53 буолбута. Сэрии бүтэн эрдэҕинэ, Германияҕа уонна Японияҕа кинилэр урукку союзниктара сэриини биллэрбиттэрэ, ол урусхалламмыт Болгария, Венгрия, Румыния, Италия этилэр, ону таһынан Финляндия. Сэрии саҕалаантын кытта бэйэлэрин нейтралитеттарын туһунан араас төрүөтүнэн 21 дойду биллэрбитэ: Андорра, Аргентина, Афганистан, Ватикан, Ираан, Ирландия, Испания, Хотугу Йемен, Латвия, Литва, Лихтенштейн, Монако, Португалия, Сан-Марино, Саудовскай Аравия, АХШ, Тибиэт, Туурсуйа, Швейцария, Швеция, Эстония. Бу дойдулартан биэс эрэ дойду (Афганистан, Ватикан, Лихтенштейн, Хотугу Йемен уонна Тибиэт) нейтралитеты сэрии бүтүөр диэри тутуспуттара. Бу дойдулар аан дойдуга бэлиитикэ да өттүнэн, экэниэмикэ да өттүнэн оччотооҕуга улахан сабыдыаллара суоҕа. Биэс дойду (Испания, Португалия, Туурсуйа, Швейцария уонна Швеция), юридическай өттүнэн төһө да нейтральнайдарын иһин, сэриилэһэр дойдулары кытта син биир ситимнээхтэрэ (сүнньүнэн Германиялыын). Нейтралитет биллэрбит дойдулартан үксүлэрэ сэриигэ бэйэлэрин баҕаларынан буолбакка, тас дьайыыттан сылтаан киирбиттэрэ. Холобур, Ираан киниэхэ Британия уонна Сэбиэскэй Сойуус сэриилэрэ киирбиттэрин, аармыйатын ыспыттарын, баһылыгын уларыппыттарын кэнниттэн сэриигэ кыттыбыта, тиһэх уһугар кыайыылаах дойдулар ахсааннарыгар ааттаммыта<ref>{{Ыстатыйа|заглавие=Иран и Вторая мировая война (историческая хроника)|издание=Международная жизнь|автор=Владимир Сажин|год=2020|тип=журнал|месяц=04|число=14}}</ref>. == Өссө маны көр == * [[Аҕа дойду улуу сэриитэ]] == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} [[Категория:Аан дойду иккис сэриитэ| ]] fzkrrfgobwetbxev0z3j97vxidmuh37 0 45420 430578 357034 2026-09-03T04:00:13Z InternetArchiveBot 20075 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 430578 wikitext text/x-wiki '''Калян Минарет''', биир аата '''Бухара минарета''' ({{lang-uz|Minorai Kalon}}; {{lang-fa|مناره کلان}} — Улахан минарет) — Бухара куорат ([[Узбекистан]]) историческай киинигэр баар бээтинсэтээҕи мэчиэт [[минарет]]а. Минареты, 1127 с. куорат иһинээҕи тутууларынан дьарыктанарынан биллибит караханид [[Арслан хаан]] (1102-1130) туттарбыт. Калян Минарет [[Бухара]] куорат ураты бэлиэтэ буолар; [[Билэ:Bukhara01.jpg|мини]] Саамай үрдүк тутуу уонна куорат кырдьаҕас архитектурнай пааматынньыктарыттан биирдэстэрэ; Илиҥҥи мусульманскай эйгэ итинник киэптээх тутууларыттан саамай биллиилээхтэрэ. Орто үйэлэргэ тутуллубут бу минарет, Калян мэчиэти, Мири Араб уонна эмир Алим-хан медреселарын кытта биир архитектурнай ансаамбыл буолар уонна Бухара историческай киинин атын пааматынньыктарын кытта ЮНЕСКО аан дойду үрдүнэн харыстанар эбийиэктэрин испииһэгэр киллэриллибит. Калян минарет соборнай мечеть аттыгар, караханид(бастакы мусульманскай династия) Арслан-хан кэмигэр маастар-зодчай уста Бако салалтатынан тутуллубут. Бастаан утаа, үөһээ чыпчаалыгар мас банаардааҕа. Тутуллан бүтэн баран, өтөр буолаат, биллибэт төрүөтүнэн сууллубута. 1127 с. хаттаан тутарга быһаарбыттара. Уста Бако тэбиэн үүтүгэр мэһиллибит кирпииччэттэн(27×27×5) минарет акылаатын оҥорбута. Икки сыл ааһыыта, акылаат таас курдук кытааппытын кэннэ, минареты барытын уокка хатарыллыбыт, олус бөҕө кирпииччэттэн туппута. Калян минарет модьу-таҕа, төбөтүн диэки синньиир, үөһээ өттө цилиндрическэй моһуоннаах, 16 аһаҕас аркалардаах ротонда-банаарынан бүтэр кирпииччэттэн тутуллубут башня. Минарет үрдүгэ - 46,5 м. Аллараа өттүн кэтитин кээмэйэ 9,7 миэтэрэ. Аллараа өттө уон кырыылаах, 185 см.үрдүктээх олбоххо тирэнэр. Сир аннынааҕы чааһа 13 миэтэрэттэн тахса дириҥнээх. Сөпкө суоттанан ууруллубут акылаат үс сиринэн саһархай известняктан турар "курдаах". Үөһээ өттүн кэтитин кээмэйэ, банаар саҕаланар сиринэн(32 м.үрдүккэ)6 миэтэрэҕэ тэҥнэһэр. Банаар үрүт уонна алын өттүлэрэ сталактиттартан оҥоһуллубут карнизтарынан түмүктэнэр. Минарет бээтинсэтээҕи мечеть соҕуруулуу-илин муннугар турар уонна кини сарайын кытта, сиртэн 5 миэтэрэ үрдүккэ, арочнай муостанан холбоһор. Минарет истиэнэтэ бүтүннүү, уокка хатарыллыбыт уонна бирюзовай өҥнөөх глазурованнай кирпииччэлэртэн таҥыллыбыт геометрическай уонна да атын оһуордарынан киэргэтиллибит. Ону таһынан, истиэнэҕэ, устуоруйаҕа уонна итэҕэлгэ сыһыаннаах куфическай тиэкистэр суруллубуттар. Минареты Калян-Сүдү улахан диэн ааттаабыттара. Бэйэтин кэмигэр, минарет, хас да соругу толороро: мэчиэт башнята буолан киниттэн азанчилар азаны (мусульманнары үҥэргэ (намазка) ыҥырыы) ыллыыллара; Сэрии кэмигэр кэтээн көрөр башня; Куорат таһыттан ыраахтан көстөр маяк; 1920 с.Кыһыл Армия Бухараны устуурмалаабытын түмүгэр, артиллерийскай сэнэрээттэн банаар аҥаара алдьаммыта. Ону, сотору кэминэн, үөһээҥҥи карниз икки яруһуттан уратыны чөлүгэр түһэрбиттэрэ. Онтон ыла, үөһэ карниз үс эрэ ярус сталактиттартан турар. Онон, үрдүгэ кыччаабыта минарет уопсай көстүүтүгэр охсуулаах буолбута биллэр. 1924 с. минарет эркиннэрин сорох өттө уонна мукарнасыта(куупала) чөллөрүгэр түһэриллибиттэрэ. 1960 с.уста Очил Бобомуродов минарет сир аннынааҕы чааһын(акылаатын уонна олбоҕун) өрөмүөннээбитэ уонна бөҕөргөппүтэ. 1997 с.Бухара төрүттэммитэ 2500 сылын көрсө минареты бастыҥ маастардар капитальнайдык реконструкциялаабыттара уонна чөлүгэр түһэрэр үлэлэри ыыппыттара. Онтон салгыы сылларга, минареты чөлүгэр түһэрии үлэлэрэ ,кыратык да буоллар, ыытыллыбыттара. Калян минарет, 9 үйэ кэриэтэ турар. https://www.advantour.com/rus/uzbekistan/bukhara/kalyan-minaret.htm https://www.advantour.com/rus/uzbekistan/bukhara/kalyan-minaret.htm https://www.orexca.com/rus/uzbekistan/bukhara/minaret_kalyan.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200606065054/https://www.orexca.com/rus/uzbekistan/bukhara/minaret_kalyan.htm |date=2020-06-06 }} http://www.marcopolo.uz/ru/attraction/487 [[Категория:Узбекистан]] [[Категория:Бухара]] [[Категория:Устуоруйа пааматынньыктара]] [[Категория:Итэҕэл тутуулара]] == Сигэлэр == https://www.advantour.com/rus/uzbekistan/bukhara/kalyan-minaret.htm http://www.marcopolo.uz/ru/attraction/487 https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D0%BD [[Категория:Узбекистаан]] [[Категория:Бухара]] 4od3jyqpa501uz5lwkwzqip1zfvtb6s 0 45445 430580 426383 2026-09-03T07:29:25Z InternetArchiveBot 20075 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 430580 wikitext text/x-wiki [[Билэ:3-й_Уйгурский_каганат.png|альт=|мини|320x320пкс|Уйгуур хаҕанатын сирэ]] '''Уйгуур хаҕаната, Уйгуур-Орхон хаҕаната (ол эбэтэр Тоҕус-Оҕус илэ)''' — VIII–IX үйэлэргэ Илиҥҥи Түүр хаҕанатын оннугар үөскүү сылдьыбыт [[былыргы уйгуурдар]] дойдулара. Ираан былыргы историга Ибн Хордадбэһ Уйгуур хаҕанатын туһунан маннык суруйбут: «кинилэр дойдулара түүр дойдуларыттан саамай улахан, кинилэр [[Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ|Кытайы]], [[Тибиэт|Тибиэти]] уонна [[Карлуктар|карлуктары]] кытта ыаллыы олороллор»<ref>{{Кинигэ|автор=Кляшторный С.Г.|заглавие=Государства и народы Евразийских степей|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=2009|страницы=139|страниц=|isbn=}}</ref>. Былыргы уйгуурдар Уйгуур хаҕанатын тэрийиэхтэрин иннинэ хас да дойдулана сылдьыбыттара: * 323 с. Хаҥгай хайаларыгар тэриллибит маҥнайгы хаҕанат; бу дойду 200-чэ сыл уһаабыта; * 523 с. иккис Уйгуур хаҕаната тэриллибитэ; бу дойдуну 603 с. [[Былыргы түүрдэр|былыргы түүр]] хаҕаннара сэриилээн ылбыттара. 140 сылынан урукку Илиҥҥи Түүр хаҕанатын сиригэр үһүс Уйгуур хаҕаната үөскээбитэ. 840 с. бу дойду сүүрбэ сыллаах кыргыс сэриитин кэнниттэн суох буолбута. Уйгуурдар кыргыстартан үтүрүллэн Илиҥҥи Түркистаҥҥа көһөспүттэрэ. Ол кэннэ уйгуурдар [[Ганьсу|Ганьсуга]] уонна Турфаҥҥа бэйэлэрин дойдуларын тэрийбиттэр ([[Уйгуур Турфан дойдута]] диэни көр). Онно эбии 500 кэриҥэ уйгуур киһитэ Амуурга олорор шивэй уонна татаб (хи) биистэригэр куоталлар<ref>[http://kronk.spb.ru/mono/5.01.htm П. П. Азбелев. Древние кыргызы. Очерки истории и археологии.. Глава V. Эпоха, которой не было:]</ref>, ол да буоллар 847 с. кыргыстар шивэйдэргэ саспып уйгуурдарга сэриинэн бараллар, ону тэҥэ кытайдар татаб (хи) бииһин утары сэриилэһэллэр. Ол кэннэ Амуурга саспыт уйгуурдар эмиэ Илиҥҥи Түркистаҥҥа куоппуттара<ref>История Хакасии: с древнейших времен до 1917 года. Раздел II. Хакасия в эпоху феодализма. (VI — первая половина XIX в.). Глава 3. Древнехакасское государство (VI—XIII вв.). Политическая история. 4. Древнехакасское государство в IX—XII вв. — Москва : Издательская фирма «Восточная литература», 1993. — С. 68.</ref>. == История == === Бастакы ахтыылар === Уйгуурдар (былыргы кыт.: 回鶻, [[Кытай тыла|аныгы кыт.]]: 回鹘, [[пиньинь]]: ''huihu'') аан маҥнай Хотугу Вэй (354–386 сыллар) суруктарыгар ахтыллаллар уонна [[Хунну|хуннартан]] төрүттээхтэрэ этиллэр. Кинилэр ''Гаоцзюй'' ([[Кытай тыла|кыт.]] 高車, [[пиньинь]]: ''gaoju''), ол аата «үрдүк тэлиэгэлэр» диэн эмиэ ааттаналлара. Уйгуурдар ''Чилэй'' (кыт.: 敕勒; пиньинь: ''chilei'') диэн ааттаах биистэр холбоһуктарыгар киирсэллэрэ. Сорохтор саныылларынан сөптөөх аат ''Чилэй'' буолбакка ''Тэлэ'' (кыт.: 鐵勒; пиньинь: ''tiele'') диэн буолуохтаах (көр: [[телеуттар]], [[тэлэҥиттэр]]). Суй кэмигэр уйгуурдар Уху (烏護), Ухэ (烏紇), Вейхэ (韋紇) диэн ааттаммыттар. Ол саҕана кинилэр Дьуҥҕаар сиригэр олорбуттар уонна 15 биискэ арахсар эбиттэр (онно эбии басмал уонна [[Карлуктар|карлук]] доҕордуу биистэрэ): 1. '''Юаньхэ''' (袁紇). 2. Сюеяньто (сороҕор Сеяньто, '''сир дэнэллэр''') (薛延陀). 3. '''Циюй''' (契羽 эбэтэр 契亦, '''киби''') Харашартан хотугулуу арҕаа диэки олорбуттара. 4. '''Дубо-[[Тывалар]]''' (都播, 都波) Сяохай күөл (小海, [[Хубсугул]] буолуон сөп) диэки олорбуттар; арҕаа диэкиттэн [[Хакаастар|хакастары]] уонна соҕуруу диэкиттэн уйгуурдары кытта ыаллаһар этилэр. Үс аймахха арахсаллар, хас биирдии аймах бэйэтэ баһылыктаах этэ. 5. '''Гулигань-[[Курыкааннар|Курыканнар]]''' (骨利幹) [[Баай күөл|Байҕал күөлтэн]] (瀚海) хоту диэки олорбуттар. Улахан уонна күүстээх сылгылары иитэллэтэ, сэриилэрэ 5000 кэриҥэ киһилээх этэ. Кытайдар саныылларынан курыканнар сирдэрэ хотугу муораҕа диэри тиийэр уонна кылгас түүннээх, уһун күннэх сир буолар. 6. '''Доланьгэ-[[Тэлэҥиттэр]]''' (多覽葛) эбэтэр Долань (多濫) сюеяньтоттан илин диэки, Тунло (同羅水) өрүһүнэн олорбуттар. Сэриилэрин ахсаана 10 000 киһи кэриҥэ этэ. 7. Пугу эбэтэр Бугу (仆骨, 仆固) доланьгэттэн илин диэки олорбуттар, уйгуур биистэриттэн саамай хотугу биис этилэр. 30 000 сурттаах (юрталаах) уонна 10 000 киһилээх сэриилээх этилэр. Аан маҥнай Түүр хаҕанатыгар холбоспуттара, онтон сюеяньтоҕа бас бэриммиттэрэ. 8. '''Баегу-Байырку''' (拔野古, 拔野固, 拔曳固), Гобиттэн арҕаа, пугулартан илин уонна мохэттэн арҕаа диэки олорбуттар. 60 000 сурттаах уонна 10 000 киһилээх сэриилээх этилэр. Тимири уһанар биис. 9. '''Тунло-Тоҥра''' (同羅) сюеяньтоттан хоту уонна доланьгэттэн илин диэки олорбуттар. 30 000 киһилээх сэриилээх этилэр. 728 с. Кытайга илдьити ыыппыттара. 10. '''Хунь''' (渾) саамай соҕуруу олорбут биис. 11. '''Адэ-Эдиз''' (阿跌) эбэтэр Хэде (訶咥). 629 сыллаахха атын биистэри кытта Кытайга илдьит ыыппыттара. 713 уонна 741 сыллар ыккардыларыгар [[Былыргы түүрдэр|түүрдэргэ]] бас бэринэртэн аккаастанан Кытай былааһын ылыммыттара. 12. '''Байси''' (白霫) аан маҥнай Тунло уонна Пугу икки ардыларыгар олорбуттар, онтон сюеньтоттан куотан Аочжи өрүс (奧支水) уонна Лэнсин хайатын (冷陘山) диэки көспүттэр. Соҕуруу диэкиттэн киданнары кытта ыаллаһа олорбуттара. 10 000 киһилээх сэриилээхтэрэ. 13. '''Гэлолу''' (葛邏祿, [[Карлуктар]]) Алтаай хайаларыттан арҕаа диэки, Пугучжэнь өрүһүнэн (仆固振水, Тарбагатай өрүс буолуон сөп) олорбуттар. Кинилэри кытта ыалыы Чеби (車鼻) биис олорбут. Гэлолу үс аҕа ууска арахсар этэ: Моулуо (謀落) эбэтэр Моуцы (謀刺), Чисы (熾俟) эбэтэр Пофу (婆匐), Ташили (踏實力). 14. '''Басими''' (拔悉蜜, Басмаллар) 649 сыллаахха Тан Кытайыгар илдьиттэрин ыыппыттара. 742 сыллаахха басими уонна уйгуурдар холбоһон Озмыш-тыгын-хааны өлөрбүттэрэ. 15. '''Хусюэ''' (斛薛) Доланьгэттэн хоту диэки олорбуттара. 10 000 кэриҥэ киһилээх сэриилээх этилэр. 16. '''Сыцзе''' (思結) урукку сюеяньто сирдэригэр олорбуттара. 17. '''Сицзе''' (奚結) Тунлоттан хоту диэки олорбуттар. Сыцзе кытта 20 000 киһилээх сэриилээх этилэр. === Былыргы түүрдэри кытта сэрии === Түүрдэр 606 сыллаахха хас да сүүс уйгуур аҕа баһылыгын өлөрбүттэрэ, онтон сылтаан уйгуурдар Түүр хаҕанатыттан тахсан '''Яологэ (藥羅葛) тула түмсүбүттэр'''<ref>Hamilton. Les Ouighours a l’epoque des cing dynasties, pp. 3-4. О названии родов см.: Pulleblank. Same remarks an the Toqur-oghur problem.</ref>. Ордуулара Селенга өрүс диэки баар этэ. Уйгуурдар 50 000 сэрииһиттээх, 100 000 ыаллаах этилэр. Хой иитээһининэн дьарыктаналлара. [[Билэ:East-Hem_800ad.jpg|мини|380x380пкс|800 с. Азия]] Бастакы хаан Шыгянь Сыгин буолар, кини өлбүтүн кэннэ Яоша Пуса былааска тиийэр. 628 с. Кат Ил-хаан Баҕадур-шад уйгуурдары утары Толис-хаан Шибоби баһылыктаах 100 000 киһи ахсааннаах сэриини ыытар. Мацзуншань хайатын аттыгар 100 000 киһилээх түүр уонна 5 000 киһилээх уйгуур сэриитин кыргыһыыта буолар. Ол кэннэ Яоша Пуса Дуло өрүс диэки көһөр. 629 с. уйгуурдар Кытайга бэлэхтэрдээх илдьит ыытар. 629 с. уйгуур хаана Хулу Сылифа Тумиду буолар. Кини Кытайга илдьит ыытан кытайдар былаастарын билинэр. === Кытай былааһа === Тай-цзун Ли Шимин быһаарыытынан уйгуурдар Ханьхай (瀚海) улууһугар киирэллэр. Бу улууһу аҕа баһылыктар салайбыттара. Кинилэр сололоро: ''дуду'' (都督), ''цыши'' (刺史), ''чжанши'' (長史), ''сыма'' (司馬). Хотугу сирдэри Яньжань Духуфу (燕然都護府) салайбыта. Хулу Сылифа Тумиду хаан буолан хаалбыта. Кини быраата Угэ Тумидуну өлөрөн баран Ильчур Күбэ-хааҥҥа холбоһорго сананар. Угэ убайын өлөрөр, ол эрээри саҥа хаан буолаары Кытай ыраахтааҕытыгар барар уонна онно өлөн хаалар. Саҥа хаан Тумиду уола Пожунь буолар Ол кэннэ уйгуурдар Халлыг Ышбара-Дьагбу хаҕаны (Ашина Хэлу) кытта сэриилэһэллэр. Пожунь үчүгэй сэрииһит буолан Кытай ыраахтааҕыта кинини Кэриэй сирин утары сэриигэ ыытар. Пужань кэннэ кини уола Дуцзечжи (獨解支) хаан буолар. Капаҕан хаҕан былыргы түүрдэр сирдэрин төнүннэрэн саҕалыыр. Сорох уйгуурдар Ордос диэки көһөллөр. Дуцзечжи кэнниттэн Фудифу (伏帝匐) хаан буолар. Уйгуурдар түүрдэри кытта сэриилэһэ сылдьан Ордоско көһүүлэрин салгыыллар. Фудифу кэннэ кини уола Чэньцзун (承宗) хаан буолар. === Уйгуурдар муҥутуур күүстэригэр тиийбит кэмнэрэ === 755 сыллаахха Ань Лушань Кытайы утары өрө турууну саҕалаабыт. 756 сыллаахха Су-цзун ыраахтааҕы Моян-чур хаҕантан көмө көрдүүр. Уйгуурдар түүрдэри утары сэриигэ көмөлөһөллөр уонна Чанъан икки Лоян куораты баһылыыллар. Ону таһынан Моян-чур хаҕан Кытайдааҕы Нинго хотуну кэргэн ылар, Кытай принцэ буоллаҕына уйгуур хотунун кытта ыал буолар{{Sfn|Barfield|1989|p=151}}. Кэлин Моян-чур хаҕан кыыһа Пидьий (公公主) Ли Чэнцай (李李) диэн Кытай принцигэр кэргэн тахсар. 758 сыллаахха уйгуурдар Енисей кыргыстарын кытта сэриилэһэллэр{{Sfn|Barfield|1989|p=152}}. 759 сыллаахха Моян-чур хаҕан өлөр, кини уола [[Идигэн]] саҥа хаҕан буолар уонна ''Кутлуг Тархан сэнгүн'' диэҥҥэ аатын уларытар{{Sfn|Barfield|1989|p=152}}. 779 сыллаахха Дуньмага диэн ааттаах [[Идигэн]] убайа хаҕаны өлөрөр уонна бэйэтэ ''Алп Кутлуп Билгэ'' диэн ааттаай хаҕан буолар{{Sfn|Asimov|1998|p=194}}. 795 сыллаахха Кутлуг Билгэ хаҕан өлөр уонна Яглакар аҕа ууһа тиһэҕэр тиийэр. Ол кэннэ Кутлуг диэн ааттаах сэрии баһылыга саҥа хаҕан буолар уонна ''Ай Тэҥридэ Улуг Болмиш Алп Кутлук Күлүг Билгэ Хаҕан'' ааты ылынар{{Sfn|Sinor|1990|p=317–342}}. 803 сыллаахха уйгуурдар Хочо сирин сэриилээн ылаллар{{Sfn|Bregel|2003|p=20}}. 808 с. Кутлуг өлөр, кини уола Бо-и-хаан былааска кэлэр{{Sfn|Rong|2013|p=184}}. 821 сыллаахха Бо-и-хаан кэннэ саҥа хаан Чин-дэ буолар. Чин-дэ ''Гүн Тэҥридэ Улуг Болмиш Күчлүг Билгэ Хаҕан'' диэн ааттанар. Кини бүтэһик улуу уйгуур хаҕана этэ. 824 сыллаахха Чин-дэ өлөр, саҥа хаҕан кини быраата Чжаоли буолар. 832 с. Чжаоли-хааны өлөрөллөр уонна саҥа хаан Чин-дэ уола Күлүг-бэг-хаан буолар. === Кэхтии === 839 сыллаахха Күлүг-Бэг-хаан өлөр. Былааһы Күлүг-бэк диэн миниистир былдьыыр. Ол сыл аччыктааһын, дьаҥ, тыйыс кыһын буолан сүөһү бөҕөтө өлөр<ref>{{Кинигэ|ссылка часть=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%96%B0%E5%94%90%E6%9B%B8/%E5%8D%B7217%E4%B8%8B|оригинал=zh:新唐書|заглавие=New Book of Tang|часть=chapter 217 part 2}}. — «"{{Lang|zh-hant|方歲饑，遂疫，又大雪，羊、馬多死}}"».</ref>. 840 сыллаахха Күлүг-бэг өстөөҕө Күлүг-баҕа Енисей кыргыстарыгар куотар уонна хотуттан уйгуурдары сэриилииллэрин сүбэлиир. Ол сыл 80 000 кыргыс аттаах сэрииһитэ уйгуурдар киин куораттарын Ордуубалыгы сэриилээн ылар. 843 сыллаахха Кытай уйгуурдары сэриилиир{{Sfn|Drompp|2005}}<ref name="Dardess2010">{{Кинигэ|заглавие=Governing China: 150–1850|ссылка=https://books.google.com/books?id=zzEUAgAAQBAJ&pg=PA32#v=onepage&q&f=false|издательство=Hackett Publishing Company|isbn=978-1-60384-447-5|страницы=32—|автор=John W. Dardess|год=2010}}</ref>. == Үһүс Уйгуур хаҕанатын хаҕаннара == {| class="wikitable" !Аата !Салайбыт сыллара !Олобоххо олорбут кытайдыы аата !Кытайдыы тус аата !Кытайыы солотун аата !Түүрдүү аата |- align="center" | colspan="6" |'''745—795 сс. салайбыт Яглакар аҕа ууһа''' |- align="center" |Чэн-цзун Хошу | | | | | |- align="center" |[[Бастакы Кутлуг Билгэ Пэйло]] |744 — 747 |怀仁可汗 (''huarenkehan)'' |骨力裴罗 (''gulupeiluo'') |骨咄禄毗伽阙可汗 (''gudulupigaquekehan'') |Qutluğ—Bilgä Kül Qağan |- align="center" |[[Мойан-чур]] |747 — 759 |英武可汗 (''yingwukehan)'' |磨延啜立 (''moyanchuo'') |葛勒可汗 (''geleikehan)'' |Bilgä Kül Qağan |- align="center" |[[Идигэн]] |759 — 780 |牟羽可汗 (''moyukehan)'' |移地健 (''yidijian'') |суох |Tängri Qağan |- align="center" |[[Дуньмаҕа]] |780 — 789 |长寿天亲可汗 (''changshoutianqingkehan)'' |移地健 (''dunmohedagan'') |суох |Alp Qutluğ Bilgä Qağan |- align="center" |Паньгуань |789 — 790 |泮官特勒 (''panguantelei'') |多邏斯 (''duoluosi'') |суох |Külüg Bilgä Qağan |- align="center" |Ачжо-хан |790 — 795 |奉诚可汗 (''fengchengkehan'') |阿啜 (''achuo'') |суох |Qutluğ— Bilgä Qağan |- align="center" | colspan="6" |'''795—840 сс. салайбыт Эдиз аҕа ууһа''' |- align="center" |Иккис Кутлуг |795 — 805 |懷信可汗 (''huaixinkehan'') |骨咄禄 (''guduolu'') |爱腾里逻羽录没密施合禄胡毗伽可汗 (''aitengliluoyulumeimishiheluhupigakehan'') |Ay Tängridä Ülüg Bulmıš Alp Qutluğ Uluğ Bilgä Qağan |- align="center" |Күлүг-Билгэ-хаан |805 — 808 |滕里可汗 (''tenglikehan'') |俱錄毗伽 (''julupiga'') |滕裏野合俱錄毗伽可汗 '''(Тэнлиехэцзюйлупигакэхань)''' |Ay Tängridä Qut Bulmıš Külüg Bilgä Qağan |- align="center" |Бо-и-хаан |808 — 821 |保義可汗 (''baoyikehan'') |李孝誠 (''li xiao cheng'') |爱登里罗汩密施合毗伽可汗 (''aidengliluogumishihepigakehan'') |Ay Tängri-dä Qut Bulmıš Alp Bilgä Qağan |- align="center" |Чин-дэ-хаан |821 — 824 |崇德可汗 (''chongdekehan'') |биллибэт |登啰羽錄沒蜜施句主毗伽崇德可汗 (''dengluoyumeimishijuzhupigachongdekehan'') |Kün Tängridä Ülüg Bulmıš Alp Küčlüg Bilgä Qağan |- align="center" |Чжаоли-хаан |824 — 832 |昭禮可汗 (''zhaolikehan'') |曷薩特勒 '''(Хэса Тэлэй)''' |愛登裏羅汨沒密施合毗伽昭禮可 (''aidengliluomimeimishihepigazhaolikehan'') |Ay Tängridä Qut Bulmıš Alp Bilgä Qağan |- align="center" |Күлүг-бэг-хаан |832 — 839 |彰信可汗 (''zhangxinkehan'') |胡特勒 '''(Ху Тэлэй)''' |為愛登裏羅汨沒蜜施合句錄毗伽彰信可汗 (''aidengliluomimeimishihejulupigazhangxinkehan'') |Ay Tängridä Qut Bulmıš Alp Külüg Bilgä Qağan |- align="center" |Кут-тыгын |839 — 840 |суох |суох |суох |суох |- align="center" | colspan="6" |'''840—847 сс. Яглакар аҕа ууһа''' |- align="center" |Уге-хаан |840 — 846 |乌介可汗 (''wujiekehan'') |乌介 (''wujie'') |суох |Öge |- align="center" |Энянь дэлэ-хаан |846 — 848 |遏捻可汗 (''eniankehan'') |遏捻特勒 (''enian telei'') |суох |биллибэт |} == Эбии көр == * [[Былыргы түүрдэр]] * [[Былыргы уйгуурдар]] * [[Уйгуур Турфан дойдута]] == Быһаарыылар == {{Быһаарыылар|2}} == Кинигэлэр == * ''Гумилёв Л. Н.'' Древние тюрки. — <abbr>СПб.</abbr>: СЗКЭО, Издательский Дом «Кристалл», 2002. — С. 576. — <nowiki>ISBN 5-9503-0031-9</nowiki>. * ''Asimov, M.S.'' History of civilizations of Central Asia Volume IV The age of achievement: A.D. 750 to the end of the fifteenth century Part One The historical, social and economic setting. — UNESCO Publishing, 1998. * ''Barfield, Thomas.'' The Perilous Frontier: Nomadic Empires and China. — Basil Blackwell, 1989. * ''Bosworth, Clifford Edmund.'' The Age of Achievement: A.D. 750 to the End of the Fifteenth Century - Vol. 4, Part II : The Achievements (History of Civilizations of Central Asia). — UNESCO Publishing, 2000. * ''Bregel, Yuri.'' An Historical Atlas of Central Asia. — Brill, 2003. * ''Sinor, Denis.'' The Cambridge History of Early Inner Asia. — Cambridge University Press, 1990. — <nowiki>ISBN 0-521-24304-9</nowiki>. * ''Haywood, John.'' Historical Atlas of the Medieval World, AD 600–1492. — Barnes & Noble, 1998. * ''Drompp, Michael Robert.'' Tang China And The Collapse Of The Uighur Empire: A Documentary History. — Brill, 2005. * ''Rong, Xinjiang.'' Eighteen Lectures on Dunhuang. — Brill, 2013. == Сигэлэр == * [http://the_uighurs.tripod.com/Rus/RusHist.htm Уйгуур историята] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211129161630/http://the_uighurs.tripod.com/Rus/RusHist.htm |date=2021-11-29 }} * [http://bezertinov.narod.ru/stat/uygur-kaganat.htm Уйгуур хаҕаната] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200615113838/http://bezertinov.narod.ru/stat/uygur-kaganat.htm |date=2020-06-15 }} [[Категория:Түүрдэр]] [[Категория:Түүр омуктар]] po2dtoilut3qhd0ksdt71rb0vwva1u5 0 45465 430581 369800 2026-09-03T07:31:23Z InternetArchiveBot 20075 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 430581 wikitext text/x-wiki '''Улугбек түмэлэ''' ({{Lang-uz|Mirzo Ulug'bek muzeyi}}) — былыыр былыр, орто үйэлэргэ [[Орто Азия|Орто Азияҕа]] олорон ааспыт биллэр судаарыстыбаннай уонна бэлитиичэскэй диэйэтэл, биллиилээх математик, куйаары үөрэппит улахан уонна биир бастакы учуонай уонна бэйиэт Мирзо Улугбекка уонна эрэгийиэннээҕи астрономия устуоруйатыгар анаммыт, аан дойду таһымнаах [[түмэл]]. [[Узбекистан]] Самарканд диэн былыргы куоратыгар [[Улугбек обсерваторията|Улугбек обсерваториятын]] утары турар. Түмэл уҥа өттүгэр аллараа диэки (түмэл бэйэтэ уонна обсерватория дьоҕус томтор сиргэ тураллар) Улугбекка анаммыт пааматынньык таас баар. Пааматынньык бэйэтэ сулустаах халлаан ойуулаах стела иннигэр турар. Түмэл 1964 сыллаахха Узбекистаны Ш.Р. Рашидов салайар кэмигэр арыллыбыта. Бырайыак ааптара -- А.Бабаханов диэн архитектор . 2010 сыллаахха түмэли, Улугбек обсерваториятын уонна ол таһынааҕы устуоруйа тутууларын бүүс бүтүннүү чөлүгэр түһэрбиттэрэ, саҥардыбыттара, рестоврациялаабыттара. Түмэл Мирзо Улугбек олоҕун, айар уонна билимҥэ үлэтин сырдатар, кини олорбут кэминээҕи астрономиятын уонна математикатын туһунан сиһилии кэпсиир уонна сырдатар соруктаах. Түмэлгэ көрдөрүүгэ былыргы астрономия уонна математика биридимиэттэрэ, үстүрүмүөннэрэ, урукку обсерватория сэмнэхтэриттэн көстүбүт маллар-саллар тураллар. Ол иһигэр Афрасиаба, Самарканд, Бухара, Шахрисабза биллэр пааматынньыктарын дьоҕус макыаттара бааллар. == Галерея == [[Билэ:Ulugbek-Observatorium und -Museum von Norden.jpg|мини]] == Өссө көр == * [[Улугбек обсерваторията|Улугбек Обсерваторията]] == Сигэлэр == * [https://meros.uz/ru/wonder/view?id=25 meros.uz — Обсерватория уонна Улугбек мемориальнай музейа] * [http://www.planetofhotels.com/uzbekistan/samarkand/observatoriya-i-muzey-ulugbeka planetofhotels.com — Обсерватория уонна Улугбек музейа] * [http://www.orexca.com/rus/monuments_samarkand_ulugbek_observatory.shtml orexca.com — Обсерватория уонна Улугбек мемориальнай музейа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160403230315/http://www.orexca.com/rus/monuments_samarkand_ulugbek_observatory.shtml |date=2016-04-03 }} * [http://www.advantour.com/rus/uzbekistan/samarkand/ulugbek-museum.htm advantour.com — Самаркандский музей Улугбек.] [[Категория:Түүрдэр]] [[Категория:Түмэллэр]] mbgf9mcalg7zec29v1skuw3iggls0ml 0 58929 430574 430573 2026-09-02T12:26:33Z Sauit 26795 /* «Яблоко» */ 430574 wikitext text/x-wiki {{Буолуохтаах түбэлтэ|дата=балаҕан ыйын 18, 19 уонна 20 күннэрэ}} [[Билэ:Logo of the 2026 Russian State Duma election campaign.svg|мини|2026 сыллааҕы куоластааһын күннэрин логотиибэ]] '''Судаарыстыбаннай Дуума IX ыҥырыы дьокутааттарын быыбардара''' 2026 сыллаахха балаҕан ыйын 18, 19 уонна 20 күннэригэр буолуохтара. Быыбардарга 450 [[Госдуума]] дьокутаата биллиэҕэ, олортон 225 дьокутаат уопсай партийнай испииһэктэринэн талыллар, оттон хаалбыт 225 дьокутаат биир мандааттаах уокуруктарынан талыллар<ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/articles/2026/02/13/vybory-deputatov-gosdumy-v-2026-godu/|title=Выборы в Госдуму в 2026 году|author=Константин Николаев|date=2026-02-13|work=Lenta.ru|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Партийнай испииһэктэргэ 3133 хандьыдаат киирбитэ. 1667 хандьыдаат биир мандааттаах уокуруктарга кыттар<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/politika/27963813|title=На выборы в ГД уже зарегистрированы федеральные списки семи партий|date=2026-07-29|work=ТАСС|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. == Быыбардар иннинэ == Бүтэһик Госдуума дьокутааттарын быырбардара 2021 сыллаахха балаҕан ыйын 17, 18 уонна 19 күннэригэр буолбуттара. Онно «[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» 324 миэстэни ылбыта. Өссө [[КПРФ]], «[[Сиэрдээх Арассыыйа]]», [[ЛДПР]] уонна «[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]» баартыйалар 5%-наах боруогу ааспыттара. Өссө биир мандааттаах уокуруктарынан «[[Рост партията|Рост баартыйата]]», «[[Родина (партия)|Родина]]» уонна «[[Гражданскай платформа]]» баартыйалар ааспыттара. Биир мандааттаах уокуруктарынан 5 тутулуга суох хандьыдаат Дуумаҕа киирбитэ<ref>{{Cite web|url=http://www.cikrf.ru/activity/docs/postanovleniya/50580/|title=Об установлении общих результатов выборов депутатов Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации восьмого созыва|date=2021-09-24|work=Арассыыйа Центральнай избирательнай комиссията|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. <center> {| class="wikitable" |+Илии батааһыннарын хомуйумуохтарын сөп баартыйалар<ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/social/2025/09/16/21708806.shtml|title=Единый день голосования-2025: как изменится власть и общественная повестка?|work=Gazeta.ru|date=2025-09-16|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref> ! colspan="2" |Баартыйа !Госдуумаҕа<ref>VIII ыҥырыы кэмигэр буолбут уларытыылара суох</ref> !Региональнай парламеннарга !Бүтэһик быыбардарга |- | bgcolor="#2E4EA4" | |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |324 |3165 |49,82% |- | bgcolor="#CC1111" | |[[КПРФ]] |57 |411 |18,93% |- |bgcolor="#4488CC" | |[[ЛДПР]] |21 |187 |7,55% |- | bgcolor="#FFC003" | |«[[Сиэрдээх Арассыыйа]]» |27 |191 |7,46% |- | bgcolor="#47C2C0" | |«[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]» |14 |74 |5,84%<ref>«[[Рост партията|Рост партиятын]]» кытта холбоотоххо</ref> |- | bgcolor="#FFB5A8" | |«[[Пенсионердар партиялара|Биэнсийэлээхтэр баартыйалара]]» |0 |28 |2,45% |- | bgcolor="#009933" | |«[[От күөхтэр (партия, Арассыыйа)|Күөхтэр]]» |0 |4 |1,55%<ref>«[[От күөх альтернатива (партия, Арассыыйа)|От күөх альтернативаны]]» кытта холбоотоххо</ref> |- | bgcolor="#00A23D" | |«[[Яблоко (партия)|Яблоко]]» |0 |5 |1,34% |- | bgcolor="#FF3322"| |«[[Арассыыйа коммунистара|Арассыыйа хомуньуустара]]» |0 |11 |1,27% |- | bgcolor="#E61B23" | |«[[Родина (партия)|Родина]]» |1 |9 |0,80% |- | bgcolor="#08457e" | |«[[Көнө демократия партията|Көнө демократия баартыйата]]» |0 |1 |''кыттыбатаҕа'' |} </center> === Быыбардарга бэлэмнэнии === Арассыыйа Центральнай избирательнай комиссията 2026 сыллаахха 28 миллиард солкуобай ылбыта, онтон 23 миллиард Госдуума быыбардарыгар барыныаҕа<ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2023/12/13/tsentrizbirkom-raskryl-stoimost-vyborov-v-gosdumu-v-2026-godu/|title=Центризбирком раскрыл стоимость выборов в Госдуму в 2026 году|author=Анатолий Акулов|date=2023-12-13|work=Lenta.ru|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. 2026 сыллаахха бэс ыйын 16 күнүгэр Владимир Путин Госдуума дьокутааттарын быыбардарын балаҕан ыйын 20 күнүгэр туруорар ыйааҕы таһаарбыта<ref>{{Cite web|url=http://duma.gov.ru/news/63722/|title=Президент России подписал Указ о назначении выборов в Государственную Думу|date=2026-06-16|work=[[Госдуума]] официальнай саайта|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Быыбардар официальнай слогана таһаарыллыбыта: «Эн куолаһыҥ — Арассыыйа күүһэ» ({{Lang-ru|«Твой голос — сила России»}})<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/politika/27788067|title=Выборы в Госдуму пройдут под слоганом "Твой голос - сила России!"|date=2026-06-17|work=ТАСС|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Атырдьах ыйын 5 күнүгэр Центральнай избирательнай комиссия баартыйалары наардаан уопсай партийнай испииһэктэргэ маннык бэрээдэгинэн бюллетеҥҥэ киириэхтэрэ<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/05/08/2026/6a7315249a794777a4417b22|title=ЦИК определил порядок партий в бюллетене на выборах в Думу|date=2026-08-05|work=РБК|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>: # «[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» # «[[Яблоко (партия)|Яблоко]]» ''(уһуллубута, ол эрээри иккис нүөмэр ЛДПР баартыйаҕа бэриллибэтэҕэ<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/18/08/2026/6a83fa919a794702dcbe9a8b|title=«Яблоко» исключили из бюллетеня на выборах в Госдуму|date=2026-08-18|work=РБК|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>)'' # [[ЛДПР]] # «[[Көнө демократия партията|Көнө демократия баартыйата]]» # «[[От күөхтэр (партия, Арассыыйа)|Күөхтэр]]» # «[[Сиэрдээх Арассыыйа]]» # «[[Родина (партия)|Родина]]» # [[КПРФ]] # «[[Пенсионердар партиялара|Биэнсийэлээхтэр баартыйалара]]» # «[[Арассыыйа коммунистара|Арассыыйа хомуньуустара]]» # «[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]» === «Яблоко» баартыйаны быыбардартан устуу === [[Билэ:Nikolay Rybakov 05 (cropped).jpg|мини|[[Рыбаков Николай Игоревич]]. «Экстремистскэй бэлиэлэри көрдөрүү» ыстатыйанан административнай эппиэтнэскэ түбэспитэ, ол иһин быыбардарга сатаан кыттыбат]] 2021 сыллаахтан 11 «[[Яблоко (партия)|Яблоко]]» баартыйа чилиэнэ холуобунай ыстатыйаларынан буруйдаммыттара. 12 баартыйа чилиэнэ «иностраннай агент» курдук ааҕыллар буолбуттар<ref>{{Cite web|url=https://www.yabloko.ru/%C2%AB%D0%A1%D0%BF%D0%B5%D1%86%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%C2%BB%20%D0%B8%20%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B2%20%C2%AB%D0%AF%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA%D0%B0%C2%BB.%20%D0%A5%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0|title=«Спецоперация» и преследования активистов «Яблока». Хроника|work=[[Яблоко (партия)|Яблоко]] партия|lang=ru|accessdate=2026-08-29|date=2026-06-06}}</ref>. Иностраннай агеннар уонна административнай «экстремистскэй бэлиэлэри көрдөрүү» ыстатыйанан буруйдаммыт дьон быыбардарга көҥүллэммэт. Олорго баартыйа бэрэсэдээтэлэ, Николай Рыбаков, киирбит, өссө кини солбуйааччылара: Борис Вишневский уонна Владимир Дорохов<ref>{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/society/news/2026/03/17/1183544-peterburgskogo-deputata-obvinili|title=Петербургского депутата Шишлова обвинили в демонстрации запрещенной символики|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/7267318|title=«И я обязательно вернусь»|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tula.aif.ru/society/zagranica-ne-pomozhet-inoagent-vladimir-dorohov-hochet-suditsya-s-minyustom|title=Заграница не поможет. Иноагент Владимир Дорохов* хочет судиться с минюстом|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Өссө биир бэрэсэдээтэл солбуйааччыта, Лев Шлосберг, 11 сыл уонна 1 ыйга колонияҕа ыытыллыбыта<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/08/17/lva-shlosberga-prigovorili-k-11-godam-kolonii-za-antivoennuyu-pozitsiyu|title=Льва Шлосберга приговорили к 11 годам колонии за антивоенную позицию. Поводом для преследования политика стали участие в дебатах и репост обложки Daily Mirror с Путиным|work=Meduza|date=2026-08-17|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Өссө биир солбуйааччы, Максим Круглов, 7 сылга колонияҕа ыытыллыбыта<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/europe/russian-politician-who-favours-ukraine-ceasefire-is-jailed-seven-years-over-2026-06-24/|title=Russian anti-war politician jailed for seven years over social media posts|work=Reuters|date=2026-06-24|lang=en|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Сорох төрүттэр маны «эрдэттэн былааннаммыт уонна централизованнай репрессионнай уонна дискредитируйдуур хамсыы» диэн ааттыыллар. Онон «Госдуумаҕа ааспатын гына» уонна «бэлиитикэттэн таһаараары оҥоһуллар» эбит<ref>{{Cite web|url=https://novayagazeta.ru/articles/2025/12/02/iabloko-naidem-zamochim|title=«Яблоко» найдем — замочим. Решения закрыть партию пока нет, просто — не дают дышать|work=Новая газета|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/podgotovka-k-vyboram-pocemu-v-rossii-presleduut-clenov-partii-abloko/a-75247043|title="Подготовка" к выборам? Почему преследуют членов "Яблока"|work=dw.com|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. 2026 сааһыттан баартыйа чилиэннэрэ элбэхтэ обысктанар, штрафтанар уонна хаайыыга барар буолбуттар<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/05/04/v-rossii-vse-aktivnee-presleduyut-yabloko-vlasti-ne-hotyat-chtoby-partiya-uchastvovala-v-vyborah|title=Как ни удивительно, но кампания против «Яблока» в России становится все масштабнее (и все опаснее для рядовых партийцев). Четыре заметных примера|work=Meduza|date=2026-05-05|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Атырдьах ыйын 7 күнүгэр «[[Родина (партия)|Родина]]» баартыйа Арассыыйа Үрдүкү суутугар «Яблоко» баартыйаҕа үҥсүбүтэ<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/8874880|title=«Яблоко» требуют снять с выборов за экстремизм и нарушение авторских прав|date=2026-08-07|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Атырдьах ыйын 10 күнүгэр суут ирдэбили өйөөбүтэ уонна «Яблоко» баартыйаны партийнай испииһэктэн сотторбута. Атырдьах ыйын 17 күнүгэр Үрдүкү суут апелляционнай комиссията апелляцияны аккастаабыта уонна бастакы инстанция уурааҕын күүскэ хаалларбыта<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/8891467|title=Верховный суд утвердил снятие партии «Яблоко» с выборов в Госдуму|date=2026-08-17|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. == Быыбар систиэмэтэ == Госдуума 5 сылга таланар. Госдуума параллельнай компенсированнай быыбар систиэмэтин туттар. 225 миэстэ партийнай испииһэктэринэн таланар, оттон хаалбыт 225 миэстэ биир мандааттаах уокуруктарынан. === Федеральнай уокуруктар === Пропорциональнай систиэмэнэн хандьыдааттары баартыйалар эрэ таһаараллар. Федеральнай испииһэккэ 200-400 хандьыдаат буолуохтаах. Өссө баартыйаҕа киирбэт дьон хандьыдаат буолуон сөп, ол эрээри олор баартыйа испииһэгин 50% тахса буолуо суохтаах. Федеральнай испииһэк икки чааска араарыллар: бүтүн Арассыыйатааҕы уонна региональнай испииһэктэр. Бүтүн Арассыыйатааҕы чааска саамай элбэҕэ 15 хандьыдаат буолуон сөп. Биир региональнай бөлөх элбэх [[Арассыыйа субъега]], биир субъега, биир мандааттаах уокуруга эбэтэр хас даҕаны биир мандааттаах уокуруктар. Региональнай бөлөх Арассыыйаны толорутук хабыахтаах. 35-тэн элбэх региональнай бөлөх баар буолуохтаах. Бюллетень халлан күөх буолуохтаах<ref name=":0">{{Cite web|url=https://rapsinews.ru/election_right_news/20260427/311803824.html|title=ЦИК РФ утвердила формы бюллетеней на выборы в Госдуму|date=2026-04-27|work=РАПСИ|lang=ru|accessdate=2026-08-30}}</ref>. === Биир мандааттаах уокуруктар === [[Билэ:2026 Russian State Duma single-mandate constituencies map (color).svg|мини|450x450пкс|2026 сыллааҕы быыбардар биир мандааттаах уокуруктара]] Мажоритарнай чааска хандьыдааттар тутулуга суох да буолуохтарын сөп. Тутулуга суох хандьыдаат, илии баттааһына хомуйуохтаах баартыйаттан хандьыдаат избиратель 3% илии батааһыннарын талыахтаах (уокурукка 100&nbsp;000 избирательтан кыра буоллаҕына, саамай кырата 3000 илии баттааһыны хомуйуохтаах). Биир мандааттаах уокурук атын уокурукка тэҥ буолуохтаах, ол эрээри эбэһээт биир субъекка биир биир мандааттаах уокурук буолуохтаах. Биир мандааттаах уокурукка кыайбыт киһи тута Дуумаҕа миэстэни ылар, иккис туур иҥин буолбат. Бюллетень от күөх буолуохтаах<ref name=":0" />. == Быыбар хампаанньата == === Кыттааччылар === {| class="wikitable" ! colspan="2" rowspan="2" |Баартыйа ! colspan="3" |Федеральнай уокурук ! rowspan="2" |Биир мандааттаах<br>уокуруктарга |- !№ !Бүтүн Арассыыйатааҕы хандьыдааттар !Барыта |- | bgcolor="#2E4EA4" | |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |1 |'''Сергей Лавров''', Сергей Собянин, Евгений Поддубный, Мария Львова-Белова, Владислав Головин |390 |224 |- | bgcolor="#00A23D" | |«[[Яблоко (партия)|Яблоко]]» |<s>2</s> |<s>'''Ярослав Щербаков''', Дмитрий Анисимов, Яна Иванова, Виталий Исаков, Иван Большаков, Татьяна Шнейдер, Кирилл Гончаров</s> |<s>274</s> |127 |- | bgcolor="#4488CC" | |[[ЛДПР]] |3 |'''Леонид Слуцкий''', Алексей Верещагин, Мария Воропаева, Андрей Луговой, Виктор Бут, Александр Курдюмов, Дмитрий Жирков, Дмитрий Свищёв, Сергей Козлов, Борис Чернышов |247 |224 |- | bgcolor="#08457e" | |«[[Көнө демократия партията|Көнө демократия баартыйата]]» |4 |''суох'' |240 |19 |- | bgcolor="#009933" | |«[[От күөхтэр (партия, Арассыыйа)|Күөхтэр]]» |5 |'''Марина Шишкина''', Александра Кудзагова, Руслан Хвостов, Андрей Нагибин, Сергей Шахматов |263 |135 |- | bgcolor="#FFC003" | |«[[Сиэрдээх Арассыыйа]]» |6 |'''Сергей Миронов''', Александр Бабаков, Марина Ким, Олег Чернышёв |263 |224 |- | bgcolor="#E61B23" | |«[[Родина (партия)|Родина]]» |7 |'''Алексей Журавлёв''', Эдуард Басурин, Евгений Ивлев, Иван Калегин, Алексей Рылеев, Никита Габов, Валерий Шинкаренко, Роман Лобзин, Константин Антонов, Астемир Штымов, Дмитрий Шуров, Олег Пахолков, Александр Заремба, Вячеслав Монахов, Александр Аргунов |289 |66 |- | bgcolor="#CC1111" | |[[КПРФ]] |8 |'''Геннадий Зюганов''', Валентин Коновалов, Юрий Афонин, Дмитрий Новиков, Иван Мельников, Владимир Кашин, Николай Харитонов, Леонид Калашников, Николай Коломейцев, Казбек Тайсаев, Мария Дробот, Борис Комоцкий, Сергей Гаврилов, Юрий Синельщиков, Алексей Куринный |333 |225 |- | bgcolor="#FFB5A8" | |«[[Пенсионердар партиялара|Биэнсийэлээхтэр баартыйалара]]» |9 |'''Эрик Праздников''', Юрий Шелыгин, Владимир Ворожцов, Александр Потапов, Анна Барабанова |268 |108 |- | bgcolor="#FF3322" | |«[[Арассыыйа коммунистара|Арассыыйа хомуньуустара]]» |10 |'''Сергей Малинкович''', Руслан Хугаев, Ярослав Сидоров, Илья Клеймёнов, Евгения Сафиева, Татьяна Гурьева, Анна Сидорова, Екатерина Миронова |270 |88 |- | bgcolor="#47C2C0" | |«[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]» |11 |'''Алексей Нечаев''', Владислав Даванков, [[Авксентьева Сардаана Владимировна|Сардаана Авксентьева]] |298 |215 |} <center> <gallery caption="Баартыйа испииһэктэрин салайар дьон мэтириэттэрэ"> Билэ:Сергей Лавров (21-01-2022) (cropped).jpg|Сергей Лавров. «Биир ньыгыл Арассыыйа» баартыйа испииһэгин салайар Билэ:Ярослав Щербаков - член федерального бюро "Яблока".webp|Ярослав Шербаков. «Яблоко» баартыйа испииһэгин салайар Билэ:Леонид Слуцкий (26-05-2025) (cropped).jpg|Леонид Слуцкий. ЛДПР испииһэгин салайар Билэ:Marina Shishkina - portrait.jpg|Мария Шишкина. «От күөхтэр» баартыйа испииһэгин салайар Билэ:Миронов Сергей Михайлович 2025 год (cropped).jpg|Сергей Миронов. «Сиэрдээх Арассыыйа» баартыйа испииһэгин салайар Билэ:Журавлёв А.А.jpg|Алексей Журавлев. «Родина» баартыйа испииһэгин салайар Билэ:Gennady Zyuganov 2022-09-20 (cropped).jpg|Геннадий Зюганов. КПРФ испииһэгин салайар Билэ:Alexey Nechayev (2026-02-25).jpg|Алексей Нечаев. «Саҥа дьон» баартыйа испииһэгин салайар </gallery> </center> ==== «Биир ньыгыл Арассыыйа» ==== [[Билэ:Билборд партии "Единая Россия" в Чурапче.jpg|мини|«Биир ньыгыл Арассыыйа» баартыйа билборда [[Чурапчы|Чурапчы сэлиэнньэтигэр]]]] 2026 сыл бэс ыйын 28 күнүгэр «Мегаспорт» диэн спорт дыбарыаһыгар баартыйа хандьыдааттарын испииһэгэ биллибитэ. Испииһэги Сергей Лавров, Арассыыйа тас дьыалаларын миниистэрэ, салайда<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.ru/society/563860-lavrov-sobanin-i-poddubnyj-vosli-v-paterku-edinoj-rossii-na-vyborah-v-gosdumu|title=Лавров, Собянин и Поддубный вошли в пятерку «Единой России» на выборах в Госдуму|author=Арпине Асатрян|date=2026-06-28|work=Forbes.ru|lang=ru|accessdate=2026-09-01}}</ref>. Өссө онно Сергей Собянин, Евгений Поддубный, Мария Львова-Белова уонна Владислав Головин киирбитэ. Уопсайа 390 хандьыдаат киирбитэ<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/8778986|title=В списки назначились|author=Андрей Колесников|date=2026-06-28|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-09-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/russias-ruling-party-runs-ukraine-war-veteran-among-lead-candidates-september-2026-06-28/|title=Russia's ruling party runs Ukraine war veteran among lead candidates for September election|date=2026-06-29|work=Reuters|lang=en|accessdate=2026-09-01}}</ref>. От ыйын 6 күнүгэр Арассыыйа Центральнай избирательнай комиссията баартыйа докумуоннарын ылбыта<ref>{{Cite web|url=http://cikrf.ru/news/cec/58796/|title=В ЦИК России состоится прием избирательных документов от Всероссийской политической партии «Единая Россия»|date=2026-07-03|work=Арассыыйа Центральнай избирательнай комиссията|lang=ru|accessdate=2026-09-01}}</ref>. Саха сиригэр «Сомоҕо норуот. Дьоҥҥо кыһамньыы. Үтүө түмүктэр» диэн программанан быыбардарга кыттар<ref>{{Cite web|url=https://nikolaevcentre.ru/news/3091|title=«Сомоҕо норуот. Дьоҥҥо кыһамньы, үтүө түмүктэрэ».|date=2026-08-10|work=Николаев Центр|lang=sah|accessdate=2026-09-01}}</ref>. 29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «Биир ньыгыл Арассыыйаттан» [[Шамаев Петр Витальевич]], Саха Өрөспүүбүлүкэтин эдэр ыччат дьыалаларын миниистэрэ, киирсиэҕэ<ref>{{Cite web|url=https://gogov.ru/election-gosduma-26/yak|title=Выборы в Госдуму 18-20 сентября 2026 года в Саха|date=2026-08-18|work=gogov.ru|lang=ru|accessdate=2026-09-01}}</ref>. ==== «Яблоко» ==== [[Билэ:23th Congress of the Yabloko party.jpg|мини|«Яблоко» баартыйа съезда. Баартыйа «Эйэҕэ уонна көҥүлгэ» диэн программаны ылыммыта.]]2026 сыл бэс ыйын 27 күнүгэр «Яблоко» баартыйа [[Московский (куорат)|Московскай куоракка]] съездтаабыта. Партийнай испииһэккэ 275 хандьыдаат киирбитэ, биир мандааттаах уокуруктарга 137 хандьыдаат биллибитэ. Партийнай испииһэги Ярослав Щербаков салайбыта<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/8778731|title=Сплав молодости без опыта|date=2026-06-28|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-09-02}}</ref>. Баартыйа программата бу этиилэртэн турар<ref>{{Cite web|url=https://www.yabloko.ru/elections/2026|title=Выборы-2026|work=Яблоко баартыйа|lang=ru|accessdate=2026-09-02}}</ref>: {{Цитата|Эйэҕэ уонна көҥүлгэ! Куттала суох олоххо! Сэрии бүтэрин, дипломатия уонна эйэ туһунан сөбүлэһии! Ядернай сэрии буолбатын гына биһиги сыалбыт-сорукпут буолар! Политическэй репрессията уонна куттала суох Арассыыйаҕа! Киһи олоҕун, убаастабылын, үчүгэй өттүлэрин уонна үтүө туругун көмүскүүргэ! Биһиги сыалбыт-сорукпут — процветающай уонна демократическэй Арассыыйа!|({{Lang-ru|За мир и свободу! За жизнь без страха! За соглашение о прекращении огня, дипломатию и достижение мира! Наша цель — недопущение ядерной войны! За Россию, свободную от страха и политических репрессий! За сохранение жизни, уважение, достоинство и благополучие человека! Наша цель — процветающая демократическая Россия!}})|автор=«Яблоко» баартыйа}} ==== ЛДПР ==== ==== «Көнө демократия баартыйата» ==== ==== «От күөхтэр» ==== ==== «Сиэрдээх Арассыыйа» ==== ==== «Родина» ==== ==== КПРФ ==== ==== «Пенсионердар баартыйалара» ==== ==== «Арассыыйа коммунистара» ==== ==== «Саҥа дьон» ==== == Прогнозтар уонна опростар == == Быһаарыылар == {{Быһаарыылар|colwidth=30em}} [[Категория:Госдуума дьокутааттарын быыбардара]] [[Категория:2026 сыл Арассыыйаҕа]] agooxy2qc9s43hhf3kulhrqczlca581 430575 430574 2026-09-02T12:39:07Z Sauit 26795 /* Быыбар хампаанньата */ 430575 wikitext text/x-wiki {{Буолуохтаах түбэлтэ|дата=балаҕан ыйын 18, 19 уонна 20 күннэрэ}} [[Билэ:Logo of the 2026 Russian State Duma election campaign.svg|мини|2026 сыллааҕы куоластааһын күннэрин логотиибэ]] '''Судаарыстыбаннай Дуума IX ыҥырыы дьокутааттарын быыбардара''' 2026 сыллаахха балаҕан ыйын 18, 19 уонна 20 күннэригэр буолуохтара. Быыбардарга 450 [[Госдуума]] дьокутаата биллиэҕэ, олортон 225 дьокутаат уопсай партийнай испииһэктэринэн талыллар, оттон хаалбыт 225 дьокутаат биир мандааттаах уокуруктарынан талыллар<ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/articles/2026/02/13/vybory-deputatov-gosdumy-v-2026-godu/|title=Выборы в Госдуму в 2026 году|author=Константин Николаев|date=2026-02-13|work=Lenta.ru|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Партийнай испииһэктэргэ 3133 хандьыдаат киирбитэ. 1667 хандьыдаат биир мандааттаах уокуруктарга кыттар<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/politika/27963813|title=На выборы в ГД уже зарегистрированы федеральные списки семи партий|date=2026-07-29|work=ТАСС|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. == Быыбардар иннинэ == Бүтэһик Госдуума дьокутааттарын быырбардара 2021 сыллаахха балаҕан ыйын 17, 18 уонна 19 күннэригэр буолбуттара. Онно «[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» 324 миэстэни ылбыта. Өссө [[КПРФ]], «[[Сиэрдээх Арассыыйа]]», [[ЛДПР]] уонна «[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]» баартыйалар 5%-наах боруогу ааспыттара. Өссө биир мандааттаах уокуруктарынан «[[Рост партията|Рост баартыйата]]», «[[Родина (партия)|Родина]]» уонна «[[Гражданскай платформа]]» баартыйалар ааспыттара. Биир мандааттаах уокуруктарынан 5 тутулуга суох хандьыдаат Дуумаҕа киирбитэ<ref>{{Cite web|url=http://www.cikrf.ru/activity/docs/postanovleniya/50580/|title=Об установлении общих результатов выборов депутатов Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации восьмого созыва|date=2021-09-24|work=Арассыыйа Центральнай избирательнай комиссията|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. <center> {| class="wikitable" |+Илии батааһыннарын хомуйумуохтарын сөп баартыйалар<ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/social/2025/09/16/21708806.shtml|title=Единый день голосования-2025: как изменится власть и общественная повестка?|work=Gazeta.ru|date=2025-09-16|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref> ! colspan="2" |Баартыйа !Госдуумаҕа<ref>VIII ыҥырыы кэмигэр буолбут уларытыылара суох</ref> !Региональнай парламеннарга !Бүтэһик быыбардарга |- | bgcolor="#2E4EA4" | |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |324 |3165 |49,82% |- | bgcolor="#CC1111" | |[[КПРФ]] |57 |411 |18,93% |- |bgcolor="#4488CC" | |[[ЛДПР]] |21 |187 |7,55% |- | bgcolor="#FFC003" | |«[[Сиэрдээх Арассыыйа]]» |27 |191 |7,46% |- | bgcolor="#47C2C0" | |«[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]» |14 |74 |5,84%<ref>«[[Рост партията|Рост партиятын]]» кытта холбоотоххо</ref> |- | bgcolor="#FFB5A8" | |«[[Пенсионердар партиялара|Биэнсийэлээхтэр баартыйалара]]» |0 |28 |2,45% |- | bgcolor="#009933" | |«[[От күөхтэр (партия, Арассыыйа)|Күөхтэр]]» |0 |4 |1,55%<ref>«[[От күөх альтернатива (партия, Арассыыйа)|От күөх альтернативаны]]» кытта холбоотоххо</ref> |- | bgcolor="#00A23D" | |«[[Яблоко (партия)|Яблоко]]» |0 |5 |1,34% |- | bgcolor="#FF3322"| |«[[Арассыыйа коммунистара|Арассыыйа хомуньуустара]]» |0 |11 |1,27% |- | bgcolor="#E61B23" | |«[[Родина (партия)|Родина]]» |1 |9 |0,80% |- | bgcolor="#08457e" | |«[[Көнө демократия партията|Көнө демократия баартыйата]]» |0 |1 |''кыттыбатаҕа'' |} </center> === Быыбардарга бэлэмнэнии === Арассыыйа Центральнай избирательнай комиссията 2026 сыллаахха 28 миллиард солкуобай ылбыта, онтон 23 миллиард Госдуума быыбардарыгар барыныаҕа<ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2023/12/13/tsentrizbirkom-raskryl-stoimost-vyborov-v-gosdumu-v-2026-godu/|title=Центризбирком раскрыл стоимость выборов в Госдуму в 2026 году|author=Анатолий Акулов|date=2023-12-13|work=Lenta.ru|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. 2026 сыллаахха бэс ыйын 16 күнүгэр Владимир Путин Госдуума дьокутааттарын быыбардарын балаҕан ыйын 20 күнүгэр туруорар ыйааҕы таһаарбыта<ref>{{Cite web|url=http://duma.gov.ru/news/63722/|title=Президент России подписал Указ о назначении выборов в Государственную Думу|date=2026-06-16|work=[[Госдуума]] официальнай саайта|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Быыбардар официальнай слогана таһаарыллыбыта: «Эн куолаһыҥ — Арассыыйа күүһэ» ({{Lang-ru|«Твой голос — сила России»}})<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/politika/27788067|title=Выборы в Госдуму пройдут под слоганом "Твой голос - сила России!"|date=2026-06-17|work=ТАСС|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Атырдьах ыйын 5 күнүгэр Центральнай избирательнай комиссия баартыйалары наардаан уопсай партийнай испииһэктэргэ маннык бэрээдэгинэн бюллетеҥҥэ киириэхтэрэ<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/05/08/2026/6a7315249a794777a4417b22|title=ЦИК определил порядок партий в бюллетене на выборах в Думу|date=2026-08-05|work=РБК|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>: # «[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» # «[[Яблоко (партия)|Яблоко]]» ''(уһуллубута, ол эрээри иккис нүөмэр ЛДПР баартыйаҕа бэриллибэтэҕэ<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/18/08/2026/6a83fa919a794702dcbe9a8b|title=«Яблоко» исключили из бюллетеня на выборах в Госдуму|date=2026-08-18|work=РБК|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>)'' # [[ЛДПР]] # «[[Көнө демократия партията|Көнө демократия баартыйата]]» # «[[От күөхтэр (партия, Арассыыйа)|Күөхтэр]]» # «[[Сиэрдээх Арассыыйа]]» # «[[Родина (партия)|Родина]]» # [[КПРФ]] # «[[Пенсионердар партиялара|Биэнсийэлээхтэр баартыйалара]]» # «[[Арассыыйа коммунистара|Арассыыйа хомуньуустара]]» # «[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]» === «Яблоко» баартыйаны быыбардартан устуу === [[Билэ:Nikolay Rybakov 05 (cropped).jpg|мини|[[Рыбаков Николай Игоревич]]. «Экстремистскэй бэлиэлэри көрдөрүү» ыстатыйанан административнай эппиэтнэскэ түбэспитэ, ол иһин быыбардарга сатаан кыттыбат]] 2021 сыллаахтан 11 «[[Яблоко (партия)|Яблоко]]» баартыйа чилиэнэ холуобунай ыстатыйаларынан буруйдаммыттара. 12 баартыйа чилиэнэ «иностраннай агент» курдук ааҕыллар буолбуттар<ref>{{Cite web|url=https://www.yabloko.ru/%C2%AB%D0%A1%D0%BF%D0%B5%D1%86%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%C2%BB%20%D0%B8%20%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B2%20%C2%AB%D0%AF%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA%D0%B0%C2%BB.%20%D0%A5%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0|title=«Спецоперация» и преследования активистов «Яблока». Хроника|work=[[Яблоко (партия)|Яблоко]] партия|lang=ru|accessdate=2026-08-29|date=2026-06-06}}</ref>. Иностраннай агеннар уонна административнай «экстремистскэй бэлиэлэри көрдөрүү» ыстатыйанан буруйдаммыт дьон быыбардарга көҥүллэммэт. Олорго баартыйа бэрэсэдээтэлэ, Николай Рыбаков, киирбит, өссө кини солбуйааччылара: Борис Вишневский уонна Владимир Дорохов<ref>{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/society/news/2026/03/17/1183544-peterburgskogo-deputata-obvinili|title=Петербургского депутата Шишлова обвинили в демонстрации запрещенной символики|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/7267318|title=«И я обязательно вернусь»|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tula.aif.ru/society/zagranica-ne-pomozhet-inoagent-vladimir-dorohov-hochet-suditsya-s-minyustom|title=Заграница не поможет. Иноагент Владимир Дорохов* хочет судиться с минюстом|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Өссө биир бэрэсэдээтэл солбуйааччыта, Лев Шлосберг, 11 сыл уонна 1 ыйга колонияҕа ыытыллыбыта<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/08/17/lva-shlosberga-prigovorili-k-11-godam-kolonii-za-antivoennuyu-pozitsiyu|title=Льва Шлосберга приговорили к 11 годам колонии за антивоенную позицию. Поводом для преследования политика стали участие в дебатах и репост обложки Daily Mirror с Путиным|work=Meduza|date=2026-08-17|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Өссө биир солбуйааччы, Максим Круглов, 7 сылга колонияҕа ыытыллыбыта<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/europe/russian-politician-who-favours-ukraine-ceasefire-is-jailed-seven-years-over-2026-06-24/|title=Russian anti-war politician jailed for seven years over social media posts|work=Reuters|date=2026-06-24|lang=en|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Сорох төрүттэр маны «эрдэттэн былааннаммыт уонна централизованнай репрессионнай уонна дискредитируйдуур хамсыы» диэн ааттыыллар. Онон «Госдуумаҕа ааспатын гына» уонна «бэлиитикэттэн таһаараары оҥоһуллар» эбит<ref>{{Cite web|url=https://novayagazeta.ru/articles/2025/12/02/iabloko-naidem-zamochim|title=«Яблоко» найдем — замочим. Решения закрыть партию пока нет, просто — не дают дышать|work=Новая газета|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/podgotovka-k-vyboram-pocemu-v-rossii-presleduut-clenov-partii-abloko/a-75247043|title="Подготовка" к выборам? Почему преследуют членов "Яблока"|work=dw.com|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. 2026 сааһыттан баартыйа чилиэннэрэ элбэхтэ обысктанар, штрафтанар уонна хаайыыга барар буолбуттар<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/05/04/v-rossii-vse-aktivnee-presleduyut-yabloko-vlasti-ne-hotyat-chtoby-partiya-uchastvovala-v-vyborah|title=Как ни удивительно, но кампания против «Яблока» в России становится все масштабнее (и все опаснее для рядовых партийцев). Четыре заметных примера|work=Meduza|date=2026-05-05|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Атырдьах ыйын 7 күнүгэр «[[Родина (партия)|Родина]]» баартыйа Арассыыйа Үрдүкү суутугар «Яблоко» баартыйаҕа үҥсүбүтэ<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/8874880|title=«Яблоко» требуют снять с выборов за экстремизм и нарушение авторских прав|date=2026-08-07|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Атырдьах ыйын 10 күнүгэр суут ирдэбили өйөөбүтэ уонна «Яблоко» баартыйаны партийнай испииһэктэн сотторбута. Атырдьах ыйын 17 күнүгэр Үрдүкү суут апелляционнай комиссията апелляцияны аккастаабыта уонна бастакы инстанция уурааҕын күүскэ хаалларбыта<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/8891467|title=Верховный суд утвердил снятие партии «Яблоко» с выборов в Госдуму|date=2026-08-17|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. == Быыбар систиэмэтэ == Госдуума 5 сылга таланар. Госдуума параллельнай компенсированнай быыбар систиэмэтин туттар. 225 миэстэ партийнай испииһэктэринэн таланар, оттон хаалбыт 225 миэстэ биир мандааттаах уокуруктарынан. === Федеральнай уокуруктар === Пропорциональнай систиэмэнэн хандьыдааттары баартыйалар эрэ таһаараллар. Федеральнай испииһэккэ 200-400 хандьыдаат буолуохтаах. Өссө баартыйаҕа киирбэт дьон хандьыдаат буолуон сөп, ол эрээри олор баартыйа испииһэгин 50% тахса буолуо суохтаах. Федеральнай испииһэк икки чааска араарыллар: бүтүн Арассыыйатааҕы уонна региональнай испииһэктэр. Бүтүн Арассыыйатааҕы чааска саамай элбэҕэ 15 хандьыдаат буолуон сөп. Биир региональнай бөлөх элбэх [[Арассыыйа субъега]], биир субъега, биир мандааттаах уокуруга эбэтэр хас даҕаны биир мандааттаах уокуруктар. Региональнай бөлөх Арассыыйаны толорутук хабыахтаах. 35-тэн элбэх региональнай бөлөх баар буолуохтаах. Бюллетень халлан күөх буолуохтаах<ref name=":0">{{Cite web|url=https://rapsinews.ru/election_right_news/20260427/311803824.html|title=ЦИК РФ утвердила формы бюллетеней на выборы в Госдуму|date=2026-04-27|work=РАПСИ|lang=ru|accessdate=2026-08-30}}</ref>. === Биир мандааттаах уокуруктар === [[Билэ:2026 Russian State Duma single-mandate constituencies map (color).svg|мини|450x450пкс|2026 сыллааҕы быыбардар биир мандааттаах уокуруктара]] Мажоритарнай чааска хандьыдааттар тутулуга суох да буолуохтарын сөп. Тутулуга суох хандьыдаат, илии баттааһына хомуйуохтаах баартыйаттан хандьыдаат избиратель 3% илии батааһыннарын талыахтаах (уокурукка 100&nbsp;000 избирательтан кыра буоллаҕына, саамай кырата 3000 илии баттааһыны хомуйуохтаах). Биир мандааттаах уокурук атын уокурукка тэҥ буолуохтаах, ол эрээри эбэһээт биир субъекка биир биир мандааттаах уокурук буолуохтаах. Биир мандааттаах уокурукка кыайбыт киһи тута Дуумаҕа миэстэни ылар, иккис туур иҥин буолбат. Бюллетень от күөх буолуохтаах<ref name=":0" />. == Быыбар хампаанньата == === Кыттааччылар === {| class="wikitable" ! colspan="2" rowspan="2" |Баартыйа ! colspan="3" |Федеральнай уокурук ! rowspan="2" |Биир мандааттаах<br>уокуруктарга |- !№ !Бүтүн Арассыыйатааҕы хандьыдааттар !Барыта |- | bgcolor="#2E4EA4" | |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |1 |'''Сергей Лавров''', Сергей Собянин, Евгений Поддубный, Мария Львова-Белова, Владислав Головин |390 |224 |- | bgcolor="#00A23D" | |«[[Яблоко (партия)|Яблоко]]» |<s>2</s> |<s>'''Ярослав Щербаков''', Дмитрий Анисимов, Яна Иванова, Виталий Исаков, Иван Большаков, Татьяна Шнейдер, Кирилл Гончаров</s> |<s>274</s> |127 |- | bgcolor="#4488CC" | |[[ЛДПР]] |3 |'''Леонид Слуцкий''', Алексей Верещагин, Мария Воропаева, Андрей Луговой, Виктор Бут, Александр Курдюмов, Дмитрий Жирков, Дмитрий Свищёв, Сергей Козлов, Борис Чернышов |247 |224 |- | bgcolor="#08457e" | |«[[Көнө демократия партията|Көнө демократия баартыйата]]» |4 |''суох'' |240 |19 |- | bgcolor="#009933" | |«[[От күөхтэр (партия, Арассыыйа)|Күөхтэр]]» |5 |'''Марина Шишкина''', Александра Кудзагова, Руслан Хвостов, Андрей Нагибин, Сергей Шахматов |263 |135 |- | bgcolor="#FFC003" | |«[[Сиэрдээх Арассыыйа]]» |6 |'''Сергей Миронов''', Александр Бабаков, Марина Ким, Олег Чернышёв |263 |224 |- | bgcolor="#E61B23" | |«[[Родина (партия)|Родина]]» |7 |'''Алексей Журавлёв''', Эдуард Басурин, Евгений Ивлев, Иван Калегин, Алексей Рылеев, Никита Габов, Валерий Шинкаренко, Роман Лобзин, Константин Антонов, Астемир Штымов, Дмитрий Шуров, Олег Пахолков, Александр Заремба, Вячеслав Монахов, Александр Аргунов |289 |66 |- | bgcolor="#CC1111" | |[[КПРФ]] |8 |'''Геннадий Зюганов''', Валентин Коновалов, Юрий Афонин, Дмитрий Новиков, Иван Мельников, Владимир Кашин, Николай Харитонов, Леонид Калашников, Николай Коломейцев, Казбек Тайсаев, Мария Дробот, Борис Комоцкий, Сергей Гаврилов, Юрий Синельщиков, Алексей Куринный |333 |225 |- | bgcolor="#FFB5A8" | |«[[Пенсионердар партиялара|Биэнсийэлээхтэр баартыйалара]]» |9 |'''Эрик Праздников''', Юрий Шелыгин, Владимир Ворожцов, Александр Потапов, Анна Барабанова |268 |108 |- | bgcolor="#FF3322" | |«[[Арассыыйа коммунистара|Арассыыйа хомуньуустара]]» |10 |'''Сергей Малинкович''', Руслан Хугаев, Ярослав Сидоров, Илья Клеймёнов, Евгения Сафиева, Татьяна Гурьева, Анна Сидорова, Екатерина Миронова |270 |88 |- | bgcolor="#47C2C0" | |«[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]» |11 |'''Алексей Нечаев''', Владислав Даванков, [[Авксентьева Сардаана Владимировна|Сардаана Авксентьева]] |298 |215 |} <center> <gallery caption="Баартыйа испииһэктэрин салайар дьон мэтириэттэрэ"> Билэ:Сергей Лавров (21-01-2022) (cropped).jpg|Сергей Лавров. «Биир ньыгыл Арассыыйа» баартыйа испииһэгин салайар Билэ:Ярослав Щербаков - член федерального бюро "Яблока".webp|Ярослав Шербаков. «Яблоко» баартыйа испииһэгин салайар Билэ:Леонид Слуцкий (26-05-2025) (cropped).jpg|Леонид Слуцкий. ЛДПР испииһэгин салайар Билэ:Marina Shishkina - portrait.jpg|Марина Шишкина. «От күөхтэр» баартыйа испииһэгин салайар Билэ:Миронов Сергей Михайлович 2025 год (cropped).jpg|Сергей Миронов. «Сиэрдээх Арассыыйа» баартыйа испииһэгин салайар Билэ:Журавлёв А.А.jpg|Алексей Журавлев. «Родина» баартыйа испииһэгин салайар Билэ:Gennady Zyuganov 2022-09-20 (cropped).jpg|Геннадий Зюганов. КПРФ испииһэгин салайар Билэ:Alexey Nechayev (2026-02-25).jpg|Алексей Нечаев. «Саҥа дьон» баартыйа испииһэгин салайар </gallery> </center> ==== «Биир ньыгыл Арассыыйа» ==== [[Билэ:Билборд партии "Единая Россия" в Чурапче.jpg|мини|«Биир ньыгыл Арассыыйа» баартыйа билборда [[Чурапчы|Чурапчы сэлиэнньэтигэр]]]] 2026 сыл бэс ыйын 28 күнүгэр «Мегаспорт» диэн спорт дыбарыаһыгар баартыйа хандьыдааттарын испииһэгэ биллибитэ. Испииһэги Сергей Лавров, Арассыыйа тас дьыалаларын миниистэрэ, салайда<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.ru/society/563860-lavrov-sobanin-i-poddubnyj-vosli-v-paterku-edinoj-rossii-na-vyborah-v-gosdumu|title=Лавров, Собянин и Поддубный вошли в пятерку «Единой России» на выборах в Госдуму|author=Арпине Асатрян|date=2026-06-28|work=Forbes.ru|lang=ru|accessdate=2026-09-01}}</ref>. Өссө онно Сергей Собянин, Евгений Поддубный, Мария Львова-Белова уонна Владислав Головин киирбитэ. Уопсайа 390 хандьыдаат киирбитэ<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/8778986|title=В списки назначились|author=Андрей Колесников|date=2026-06-28|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-09-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/russias-ruling-party-runs-ukraine-war-veteran-among-lead-candidates-september-2026-06-28/|title=Russia's ruling party runs Ukraine war veteran among lead candidates for September election|date=2026-06-29|work=Reuters|lang=en|accessdate=2026-09-01}}</ref>. От ыйын 6 күнүгэр Арассыыйа Центральнай избирательнай комиссията баартыйа докумуоннарын ылбыта<ref>{{Cite web|url=http://cikrf.ru/news/cec/58796/|title=В ЦИК России состоится прием избирательных документов от Всероссийской политической партии «Единая Россия»|date=2026-07-03|work=Арассыыйа Центральнай избирательнай комиссията|lang=ru|accessdate=2026-09-01}}</ref>. Саха сиригэр «Сомоҕо норуот. Дьоҥҥо кыһамньыы. Үтүө түмүктэр» диэн программанан быыбардарга кыттар<ref>{{Cite web|url=https://nikolaevcentre.ru/news/3091|title=«Сомоҕо норуот. Дьоҥҥо кыһамньы, үтүө түмүктэрэ».|date=2026-08-10|work=Николаев Центр|lang=sah|accessdate=2026-09-01}}</ref>. 29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «Биир ньыгыл Арассыыйаттан» [[Шамаев Петр Витальевич]], Саха Өрөспүүбүлүкэтин эдэр ыччат дьыалаларын миниистэрэ, киирсиэҕэ<ref>{{Cite web|url=https://gogov.ru/election-gosduma-26/yak|title=Выборы в Госдуму 18-20 сентября 2026 года в Саха|date=2026-08-18|work=gogov.ru|lang=ru|accessdate=2026-09-01}}</ref>. ==== «Яблоко» ==== [[Билэ:23th Congress of the Yabloko party.jpg|мини|«Яблоко» баартыйа съезда. Баартыйа «Эйэҕэ уонна көҥүлгэ» диэн программаны ылыммыта.]]2026 сыл бэс ыйын 27 күнүгэр «Яблоко» баартыйа [[Московский (куорат)|Московскай куоракка]] съездтаабыта. Партийнай испииһэккэ 275 хандьыдаат киирбитэ, биир мандааттаах уокуруктарга 137 хандьыдаат биллибитэ. Партийнай испииһэги Ярослав Щербаков салайбыта<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/8778731|title=Сплав молодости без опыта|date=2026-06-28|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-09-02}}</ref>. Баартыйа программата бу этиилэртэн турар<ref>{{Cite web|url=https://www.yabloko.ru/elections/2026|title=Выборы-2026|work=Яблоко баартыйа|lang=ru|accessdate=2026-09-02}}</ref>: {{Цитата|Эйэҕэ уонна көҥүлгэ! Куттала суох олоххо! Сэрии бүтэрин, дипломатия уонна эйэ туһунан сөбүлэһии! Ядернай сэрии буолбатын гына биһиги сыалбыт-сорукпут буолар! Политическэй репрессията уонна куттала суох Арассыыйаҕа! Киһи олоҕун, убаастабылын, үчүгэй өттүлэрин уонна үтүө туругун көмүскүүргэ! Биһиги сыалбыт-сорукпут — процветающай уонна демократическэй Арассыыйа!|({{Lang-ru|За мир и свободу! За жизнь без страха! За соглашение о прекращении огня, дипломатию и достижение мира! Наша цель — недопущение ядерной войны! За Россию, свободную от страха и политических репрессий! За сохранение жизни, уважение, достоинство и благополучие человека! Наша цель — процветающая демократическая Россия!}})|автор=«Яблоко» баартыйа}} ==== ЛДПР ==== ==== «Көнө демократия баартыйата» ==== ==== «От күөхтэр» ==== ==== «Сиэрдээх Арассыыйа» ==== ==== «Родина» ==== ==== КПРФ ==== ==== «Пенсионердар баартыйалара» ==== ==== «Арассыыйа коммунистара» ==== ==== «Саҥа дьон» ==== == Прогнозтар уонна опростар == == Быһаарыылар == {{Быһаарыылар|colwidth=30em}} [[Категория:Госдуума дьокутааттарын быыбардара]] [[Категория:2026 сыл Арассыыйаҕа]] 7bwf9htmot9xbot0zujo2m5jsl96yb3