Чымнаайы (Таатта улууһа)

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="sah">
  <siteinfo>
    <sitename>Бикипиэдьийэ</sitename>
    <dbname>sahwiki</dbname>
    <base>https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D2%AF%D1%80%D2%AF%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D1%80%D1%8D%D0%B9</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.18</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Миэдьийэ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Аналлаах</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Ырытыы</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Кыттааччы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Кыттааччы ырытыыта</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Бикипиэдьийэ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Бикипиэдьийэ ырытыыта</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Билэ</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Билэ ырытыыта</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki-ни ырытыы</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Халыып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Халыыбы ырытыы</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Көмө</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Көмөнү ырытыы</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категорияны ырытыы</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Обсуждение модуля</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Чымнаайы (Таатта улууһа)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27895</id>
    <revision>
      <id>430589</id>
      <parentid>409312</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T22:27:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-48218-66</username>
        <id>29556</id>
      </contributor>
      <origin>430589</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4055" sha1="dh23vvm5etg3ta2hmf9q0u39x7tu2ey" xml:space="preserve">'''Чымнаайы''' — [[Таатта улууһа|Таатта улууһун]] [[Уус-Амма нэһилиэгэ (Таатта улууһа)|Уус-Амма нэһилиэгин]] киинэ.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; width:400px;&quot; class=bright; 
|--- class='bright'
| style=&quot;background:#e0fdd7&quot;|ОКАТО кода || style=&quot;background:#fcface&quot;|Почта индексэ || style=&quot;background:#e0fdd7&quot;|ФНС инспекциятын кода || style=&quot;background:#fcface&quot;|UTC 
|--- class='bright'
| style=&quot;background:#eefcea&quot;| 98 204 860 001 || style=&quot;background:#fcfef3&quot;| 678657 || style=&quot;background:#eefcea&quot;|1446 || style=&quot;background:#fcfef3&quot;|+9
|}


== Географията ==
&lt;imagemap&gt;
Билэ:Таатта12.PNG|430px|thumb|right|Таатта улууһа|
poly 175 268 175 249 194 264 207 282 197 276 166 287 153 287 152 277 162 277 165 268 [[Таатта нэһилиэгэ (Таатта улууһа)]]
poly 132 299 206 386 162 344 200 399 166 374 151 374 111 325 [[Октябрьскай нэһилиэк (Таатта улууһа)]]
poly 192 314 217 272 270 317 232 340 [[Орто-Амма нэһилиэгэ (Таатта улууһа)]]
poly 194 20 212 25 205 119 140 129 101 124 128 79 141 79 173 57 [[Алдан нэһилиэгэ (Таатта улууһа)]]
poly 92 69 96 128 135 200 81 213 57 243 34 219 48 95 [[Баайаҕа нэһилиэгэ (Таатта улууһа)]]
poly 137 235 171 235 171 262 162 262 162 273 146 273 [[Дьохсоҕон нэһилиэгэ (Таатта улууһа)]]
poly 142 289 165 289 197 279 205 287 183 306 177 339 150 319 [[Дьохсоҕон нэһилиэгэ (Таатта улууһа)]]
poly 120 212 137 263 58 276 58 247 [[Игидэй нэһилиэгэ (Таатта улууһа)]]
poly 90 314 103 314 154 395 114 395 90 378 78 348 [[Тыараһа нэһилиэгэ (Таатта улууһа)]]
poly 190 329 234 347 276 329 305 353 381 329 408 419 363 435 402 467 329 513 247 412 205 406 216 378 182 358 [[Амма нэһилиэгэ (Таатта улууһа)]]
poly 60 281 87 281 106 272 128 272 119 309 81 309 [[Дьүлэй нэһилиэгэ (Таатта улууһа)]]
poly 204 134 215 233 192 238 156 217 149 198 122 149  [[Уолба нэһилиэгэ (Таатта улууһа)]]
poly 228 222 338 242 376 312 302 342 218 259 [[Уус-Амма нэһилиэгэ (Таатта улууһа)]]
poly 82 26 185 19 142 75 123 61 114 74 88 63 71 71 [[Хара-Алдан нэһилиэгэ (Таатта улууһа)]]
poly 153 378 166 378 179 391 187 391 197 408 178 408 168 396 158 393 [[Даайа-Аммата, нэһилиэк (Таатта улууһа)]]
rect 4 5 34 181 [[Уус-Алдан улууһа]]
rect 222 5 427 210 [[Томпо улууһа]]
rect 4 420 240 533 [[Чурапчы улууһа]]
rect 300 516 427 538 [[Уус-Маайа улууһа]]
&lt;/imagemap&gt;

== Климата ==

== Олохтоох дьоно ==

== Историята ==

== Кэрэ-бэлиэ сирдэр ==

== Биллиилээх дьоно ==

== Өссө маны көр ==
* [[Таатта улууһа]]
* [[Уус-Амма нэһилиэгэ (Таатта улууһа)]]

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

== Сигэлэр ==
* [http://www.sakha.gov.ru/tattinsky Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Таттинский улус] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130820234135/http://sakha.gov.ru/tattinsky |date=2013-08-20 }}
* [http://naslegy.ru/sakhasire/tatta naslegy.ru:Таатта улууһун нэһилиэктэрэ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305004632/http://naslegy.ru/sakhasire/tatta |date=2016-03-05 }}
* [http://www.gosspravka.ru/14/027/000000.html gosspravka.ru:Таттинский улус]


[[Категория:Таатта улууһун нэһилиэнньэлээх пууннара]]
[[Категория:Саха Сирин нэһилиэнньэлээх пууннара]]</text>
      <sha1>dh23vvm5etg3ta2hmf9q0u39x7tu2ey</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кэрэ буолуу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56077</id>
    <revision>
      <id>430590</id>
      <parentid>415354</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T10:30:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xaahax</username>
        <id>10090</id>
      </contributor>
      <comment>Тупсарыы</comment>
      <origin>430590</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23074" sha1="i5nu5oldbkmjp526x4y2kspc9gbqtcl" xml:space="preserve">Сахалар өй-санаа, таҥара үөрэхтэрэ киһи бэйэтин бары; күүһүн, кыаҕын, тугу оҥорон бүтэриэн сөбүн билинэрин, таба суоттанарын ирдиир. Киһи бэйэтин билинэрэ диэн өйө-санаата сайдыбытын, күүһэ-кыаҕа эбиллибитин таба сыаналыыр кыаҕа улааппытын бэлиэтэ буолар. Үрүҥү уонна хараны, үчүгэйи уонна куһаҕаны билэн тус-туспа арааран олоххо туһаныы бэйэни билиниини үөскэтэр.

Оҕо улаатан истэҕинэ өйүн-санаатын тутулуктарын үөрэтэрэ, үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа арааран туһанара, бэйэтин билинэрэ сыыйа үөскүүр. Бэйэтин билинэрэ үөскээтэҕинэ өйө-санаата ситэн сыыһа-халты туттунара аҕыйыырын тэҥэ, атыттартан тугунан да хаалсыбаппын диэн өйдөбүлэ үөскээн олохсуйара бастаан иһээччини үтүктэн оҥорор быһыытын тупсарара ситиһиллэр.  

“Киһи эриэнэ иһигэр, сүөһү эриэнэ таһыгар” диэн этии киһи ис, кимиэхэ да биллэрбэт кистии сылдьар санаата иһигэр сылдьарын билинэр уонна барытын билии кыаллыбатын биллэрэр. Бу этии киһи араас; үчүгэй да, куһаҕан да санаалардаах сылдьарын билинэр.

“Киһи буолабын дуу, кии буолабын дуу?” диэн этии киһи буолуу хааччахтарын, кыйыатын икки өрүтүн быһаарарын тэҥэ, киһиэхэ киһи буолуу суола эрэ иннигэр баарын биллэрэр. Киһи буолуу суолун эрэ тутустаҕына киһи олоҕо табыллара быһаарыллар.

Киһи иһигэр араас суол санаалары, сороҕор куһаҕаннары да санаталаан ыларын атын дьоҥҥо үчүгэй курдук көстөөрү биллэрбэккэ эрэ сылдьар кыахтаах. Куруук үчүгэйи эрэ саныыбын, үчүгэйи эрэ оҥоробун диэн этинэр дьону букатын итэҕэйимиэххэ сөп. Санаа олус түргэниттэн, уларыйан иһэрэ элбэҕиттэн истэригэр тугу саныы сылдьалларын ким да, туох да кыайан быһаарбат.

“У каждого скелет в шкафу” диэн этии киһи кимиэхэ да билиммэт кистэлэҥ санаалардааҕын, кистэлэҥнэрдээҕин туһунан быһаарар. Бу этии дьоҥҥо барыларыгар сөп түбэһэр. Ол курдук, дьон сорохторо араас улахан содуллаах кистэлэҥнэри билэллэрин кистии сылдьал-ларын, онтон үксүлэрэ кыра, бытархай, олоххо соччо суолтата суох курдук кистэлэҥнэрдээхтэрин кимиэхэ да биллэрбэккэ кыһана сатыыллара санааны үөрэтии билигин да кыалла илигин биллэрэр. 

Бэйэтин аһара “үчүгэйдик” сананар киһи куһаҕан санаалардаахпын диэн билинэрэ ыарахан, кыаллыбат даҕаны. Куһаҕан санааларбын дириҥник, ким да билбэт гына кистээтэхпинэ “үчүгэйим” улаатан иһиэ диэн санааланыан сөп. Бэйэтин “үчүгэйдик” сананар киһи айыы диэн икки өрүттээх өйдөбүллээх тыл киһиэхэ куһаҕан санаалар баалларын эмиэ биллэрэрин сөбүлээбэт, абааһы көрөр санаатыттан, бу тылы уларытыан баҕарара улаатан хаалар. Бэйэлэрин аһара “үчүгэй” курдук сананаллара улааппыт тыл үөрэхтээхтэрэ айыы диэн тыл икки өрүттээх өйдөбүллээҕин суох оҥоро сатыыллара онтон тутулуктаах.

Бэйэлэрин сыыһаларын саптынаарылар сахаларга суох “аньыы” диэн тылы булан куһаҕаны этэргэ туспа туһаннахха айыы диэн тыл “үчүгэй” буолан хаалыа диэн сыыһа, төрүт олоҕо суох санааҕа тыл үөрэхтээхтэрэ оҕустаран сылдьаллар. Айыы диэн тыл хаһан даҕаны аҥардастыы үчүгэй тылга кыайан уларыйбат. Киһи тиэтэйбит, ыксаабыт санаатыттан үчүгэй буолуо диэн оҥорбут быһыыта куһаҕан буолан хаалара элбэхтик бэлиэтэнэр. Бу тыл хоһуласпыт “ыы” дорҕоонноро бу тылы элбэхтик саҥарыы, туһаныы кэнниттэн ытааһын тиийэн кэлэрин биллэрэ сылдьаллар. 

Киһи аҥардастыы үчүгэйи эрэ оҥорор буолбатах, үгүстүк куһаҕаны сыыһа-халты туттунан оҥорон кэбиһэр. Айыы диэн тыл икки өрүттээх өйдөбүллээҕэ хаһан да уларыйбат. Тыл үөрэхтээхтэрэ куһаҕан санаалара кинилэргэ эмиэ баалларын билинэн айыы диэн тылы икки өрүттээҕинэн ылыналларын оннугар “аньыы” диэн туспа, сахаларга суох тылы оҥорон туһаналлара бэйэлэригэр үчүгэй курдук иһиллэр, араас куһаҕаннарын; солумсахтара улааппытын уонна быстар дьадаҥы төрүттэрин кистии-саба сылдьалларыгар көмөлөһөр.

Өй-санаа мунньуллан эбиллэн иһэр диэни Тэрис билиммэт этэ. Киниэхэ халлаантан түспүт өй-санаа баарын, элбэҕин курдук сыыһа сананара. Тэрис өйү-санааны бэйэтин эрэ мээрэйинэн, субу кэмҥэ ситиспит таһымынан эрэ сыаналыыра. Тыл үөрэхтээхтэрэ була сатаан айбыт “айыыларын үөрэҕэ” оҕону иитиигэ олус улахан сыыһалардааҕын иһин туоратыллан хаалара ирдэнэр буолла.

Сахалар “Киһи диэн киһи буоллаҕа” диэн этиилэрэ киһи бэйэтин билинэн, сиэри, киһи быһыытын аһара барбакка сырыттаҕына эрэ киһи буолара табылларын биллэрэр. Биир обургу сыыһа туттунуу киһини кыыл таһымыгар түһэрэн кэбиһэрин билэ сылдьара, оҥорор быһыыларын таба сыаналаан туһанара эрэйиллэр. 

Олох сайдан, тупсан иһиитэ уһун үйэлэргэ дьон өйө-санаата эмиэ сайдарыгар, уларыйарыгар тириэрдэр. Айылҕаҕа аан маҥнай араас кыыллар уонна сүөһүлэр баар буолбут эбиттэр. Сүөһүлэр диэн киһи курдук көрүҥнээх уонна кыыллыы өйдөөх-санаалаах улахан харамай-дары ааттыыбыт. Олус былыргы кэмнэртэн дьон өй-санаа таһымнарын ситиһиилэрэ бу курдук уларыйан испиттэр:

1. Киһи уонна сүөһү. Киһи өйө-санаата сайдан сүөһүттэн киһиэхэ кубулуйуута кэлбитин биллэрэн киһи диэн тыл туттуллууга киирбит.

2. Таба уонна сыыһа. Араас үлэни үлэлии үөрэнииттэн сыыһа оҥорон кэбиһиини аҕыйатыы, оҥорор быһыыны тупсаран барыны-бары табатык оҥорору ситиһии кыаллыбытын биллэрэн бу тыллар олоххо киирэн туттуллар буолбуттар.

3. Үтүө уонна мөкү. Киһи тас көрүҥэ тупсан иһиитин ситиһиитэ уонна оҥорор быһыыта өссө тупсуута бу тыллары үөскэппит.

4. Үчүгэй уонна куһаҕан. Оҥорор быһыылар тупсан, бары-барыта үчүгэйдик оҥоруллар буолан иһиилэрин тэҥэ, киһи киһиэхэ сыһыана тупсан майгына көнөрүн үөскэтэн бу тыллар олоххо киирбиттэр.

Икки тыһыынча сыллар анараа өттүлэригэр киһи майгынын уратылара арылланнар үчүгэй уонна куһаҕан буолан ылар дьон бааллара арыллан үгүс өттүлэрэ үчүгэй киһи буолар баҕа санааларданан үчүгэй киһи таҥаралары үөскэппиттэрэ, тугу оҥороллорун барытын үчүгэйдик, тупсаҕайдык оҥорууну ситиспиттэрэ.

Үчүгэй киһи таҥаралар туһалаах сабыдыалларынан дьон үксүлэрэ, сайдыыны ситиһэр кыахтаах өттүлэрэ, билигин үчүгэй киһи буолууну ситистилэр. Бу ситиспиттэрин бэлиэтинэн киһи таҥаралар бэйэ-бэйэлэрин кытта үчүгэйдэрин былдьаһан сэриилэһэ сатыыллара уонна улахан киһи таҥаралар пааматынньыктарын оҥорон туруоруулара сайынна. Киһи таҥаралар сэриилэрэ Чечняттан саҕаланан Сиирийэҕэ тиийэ тэнийдэ. Манна мусульманнар аһара бараннар христианнары Сирийэттэн үүрэ, араас былыргы тутуу пааматынньыктарын алдьатан суох оҥоро сатаабыттара төрүөт буолла. Христианнар элбэх сэрии сэптээх уһуннук уларыйбат салайааччылаах Россияны киһиргэтэн, тэптэрэн биэрэн сэриигэ кыттыһыннаран, мусульманнар террористара аһара баран эрэллэрин тохтоттулар. 

Дьон бары үчүгэй диэбиттэрин элбэҕи оҥоро сатыылларыттан үчүгэй тохтоло суох эбиллэн иһэр. Дьоҥҥо үчүгэй аһара барыыта хайа эрэ, бэйэлэрин үчүгэйинэн билинэр омукка үөскээн тахсыан сөп. Бу кэм тиийэн кэлиитин быһааран сахалар кэрэ диэн тылы үөскэппиттэр. Бу тыл үчүгэй аһара барбытын биллэрэр.

Үгүс артыыстар үчүгэйи аһара баран үчүгэйтэн үчүгэй көрүҥнээх, кэрэ буола сатыыллара сайынна. Баай-мал өттүнэн байбыт артыыстар үчүгэйтэн үчүгэй, кэрэ тутуулары туттуналлара, сыаналаах таҥаһы-сабы таҥналлара элбээтэ, байбыт дьон кинилэри үтүктэллэрэ үксээтэ. 

Кэрэ уонна кэрээн диэн биир төрүттээх тыллар. Кэрэ диэн тыл ордук ураты буолууну, уратытык, туспатык быһыыланыыны, көстүүнү биллэрэр, онтон кэрээн диэн кэрэ буолууттан үөскээн тахсар өй-санаа уратыта, бэйэтин атыттартан аһара үрдүктүк туттуута, аһара барыыта ааттанар. Кэрээн диэн тыл кэрэ эн буоллуҥ диэн өйдөбүлү биэрэрэ аһара туттунууну үөскэтиэн сөп. Кэрээн диэн киһи оҥорор быһыытын кыйыата, аналлаах, аһара барыллыбат хааччаҕа буолар. Кэрээнтэн тахсыы диэн этилиннэҕинэ киһи быһыытын кыйыатын таһынан барыы үөскээн туохтан да тутуллубат турукка киирии, сиэри, киһи быһыытын таһынан барыыга тиийии буолбута биллэр.

Кэрэй диэн кэмчилиири, харыстыыры биллэрэр.

Кэрэх диэн көстөр бэлиэни, уларыйбат турукка киириини этэллэр.

Кэрэлээ диэн бэлиэтээһин, төһөтүн мээрэйдээһин ааттанар.

Кэрэтин билиммит киһи үлэлээбэт, кэрэтин эрэ көрдөрө сылдьар, бэйэтин эрэ билинэр кэрэдэк буолар. Кэрэбин диэн билинии, атыт-тартан ордуу киһи өйүн-санаатын уларытан кэрэдэккэ кубулутар.

Кэрэ буолуу өй-санаа халыйыытын, аһара барыытын, кэрэдэккэ кубулуйуутун, өйө баайыллыытын үөскэтэн кэрэгэй дьылҕаланыыга тириэрдэр. Ааспыт үйэҕэ аһара үчүгэйдэрин билинэн “арийскай” диэн ааттаммыт ньиэмэстэр сиэри, киһи быһыытын таһынан быһыылары оҥорбуттарын бары көмөлөөн салайар былаастарын уларыппыттара.

Үчүгэйтэн үчүгэй кэлбитин кэнниттэн кэрэ буолуу кэлиэ диэн санаа сыыһа, өйү-санааны халыйыыга тириэрдэн омук симэлийэрин, атын үлэһит омуктарга баһыттаран үтүрүйтэриитин үөскэтэр этии буолар. Саха тыла өй-санаа хамсааһыннарын, уларыйыыларын биллэрэр тыллара элбэхтэрин иһин иччилээх диэн ааттаммыт. Кэрэ диэн тыл кэнниттэн кэрэтэ диэн ханнык эрэ кыайан туораммат кыйыа баарын биллэрэр тыл кэлэрэ улахан суолталаах. 

“Күөл кэрэтэ” диэн эттэхтэринэ хаһан эрэ элбэх уу кэлэн күөл таһыма саамай үрдүкү кээмэйин ситиспитин биллэрэр бэлиэни, уу хаспытын, араас үүнээйилэр үүммүттэрин этэллэр. Бу саамай үрдүк бэлиэттэн уу таһыма хаһан да үрдээбэтин биллэрэн кэрэтэ диэн эппиттэр. Кэрэтэ диэн саамай үрдүкү таһымы ситиһии уонна онтон төннүү бэлиэтэ. Кэрэ буолуу олоххо, киһи көрүҥэ тупсуутугар сайдыыны ситиһиитин бүтэһик таһыма буолара быһаарыллар.

Кэрэ буолуу дьахталларга ордук туһалаах. Кэрэ буолууну ситиспит дьахталлар атын омуктарга былдьаһыгынан эргэ бараллар. Урукку кэмнэргэ юкагирдар дьахталлара үчүгэй көрүҥнээҕинэн ааҕылла сылдьыбыт кэмнэрэ баар буола сылдьыбыт. Дьахталлара бары атын омуктарга эргэ бараннар юкагирдар быста аҕыйаан олороллор.

Аан дойду дьонноро омуктарынан арахсаллар. Билигин сайдыыны ситиһии таһымын омуктарынан аахтахха тус-туспа мээрэйи, бэлиэни көрдөрөллөр. Кэрэ буолууну ситиһии биир омук сайдыыта муҥутуур кээмэйин ситиспитин, уларыйыы кэлэн эрэрин биллэрэр суолтатынан туттуллара ордук туһалаах. Кэрэ буолуу кэлиитин кэнниттэн омук атын омукка уларыйыыта саҕаланар.

Артыыстар дьоҥҥо үчүгэй буола, үчүгэйтэн үчүгэйдик көстө сатыыллара элбэҕиттэн, ыллыылларыттан, үҥкүүлүүллэриттэн кэрэ буола сатааһыны үөскэтэн тарҕаталлар. Артыыстары үтүктээччилэр эмиэ кэрэ буолууну өрө туталлар. Билигин Россияҕа салайааччылар кытаанах да буоллар кырдьыгы, ыараханы этэллэрин оннугар артыыстыы сатааннар үчүгэйи эрэ булан кэпсииллэр, барыта “үчүгэй” буолбутун курдук этэн дьону быһаччы албынныыллар.

Дьон үксүлэрэ телевизэри көрөллөр. Телевизэргэ үгүстүк көстөр артыыстар элбэхтик, минньигэстик иһиллэр гына саҥаралларыттан уонна үчүгэйдик таҥналларыттан, көстөллөрүттэн тугу эмэни булан эппиттэрэ табатын, сөбүн курдук өйдөбүлү үгүстэргэ оҥороллор. 

Россия артыыстар баһылыыр, салайар дойдуларыгар кубулуйан сылдьарын президент быыбарыгар Собчак К.А. диэн артыыс дьахтар кыттыспыта биллэрэр. Россия дьонун олохторо барыта албыҥҥа, үчүгэйдик көстө сатаан кэрэ буолууну үтүктүүгэ кубулуйда. Кэрэ буолуу кэнниттэн кэлэр өй-санаа уларыйыыта, кэрээнтэн тахсыы кэлэн Россияҕа улахан хамсааһыннары үөскэтэрэ чугаһаан иһэр.

Омугу таһаарыылаах үлэ эрэ сайыннарар, уһун үйэни ситиһэригэр тириэрдэр. Үлэ ыарахан, эрэйдээх, үчүгэйдик эрэ үлэлэнэр аналлаах. Үлэни үлэлээһин ыарахан, эрэйдээх, ханнык да үлэ кэрэтик үлэлэммэт. 

Омук сайдыыны ситиһэр кэмигэр элбэх кыайыылары ситиһэн атын омуктары сэриилээн баһылаатаҕына “үчүгэй” диэн ааттанара аһара барыыта үөскээн кэлиэн сөп. Олох салҕанан истэҕинэ мөлтөөһүн кэмигэр киирдэҕинэ омугун күүһүрдэ сатааһына “улуу омук” буолууга тиийэн хааллаҕына үчүгэйи аһара баран кэрэ буола сатыыра кэлэр.

Кэрэ киһи үлэлээбэт. Омук олоҕун суолугар кэрэ буолууга тиийэн хааллаҕына, ырыаны, үҥкүүнү өрө туттаҕына сотору эстэр, симэлийэр, кэрэх буолар кэмэ тиийэн кэлэр. Кэрэ буолан үлэни-хамнаһы кыайбат турукка тиийбит омук эстэр, атыттарга, кэлии үлэһиттэргэ баһыттаран, туһалаах үлэлэртэн үтүрүттэрэн, туоратыллан симэлийэр. Кэрэ киһи үлэлээбэт, кэрэтин эрэ көрдөрө сылдьарга тиийиитэ сыыйа-баайа омук атыттарга, үлэни кыайааччыларга баһыттаран, барыһы биэрэр үлэлэртэн үтүрүттэрэн симэлийэрин үөскэтэр.

Үлэни-хамнаһы кыайбакка эрэ кэрэ буола сатааһын аһара барыыта, ырыаны, үҥкүүнү өрө тутуу, артыыстааһын, тылга тииһии сайдыыта атыттары сааратыыга, көччүтүүгэ эрэ туһалыырыттан омугу эстиигэ, симэлийиигэ быһаччы тириэрдэр быһыыларынан ааҕыллаллар. 

Уһун үйэлэр тухары үлэлээн-хамсаан киэҥ сирдэри баһылаабыт саха дьоно көрсүө, сэмэй буолан үлэни-хамнаһы кыайарга дьулу-һаллар, олоҕу, омугу көрсүө, сэмэй дьон кыайа-хото үлэлээн сайыннаралларын билэллэр уонна олохторугар туһана сылдьаллар.

Үлэни кыайыылаахтык, таһаарыылаахтык, үчүгэйдик үлэлээһин, элбэх барыһы киллэрии эрэ омугу сайыннарар, уһун үйэлиир. (1,68).

== Туһаныллыбыт литература. ==
1. Каженкин И.И. Өй баайыллыыта.- Дьокуускай: Ситис, 2025. – 104 с.

[[Категорияларынан көрдөөһүн|Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.]]</text>
      <sha1>i5nu5oldbkmjp526x4y2kspc9gbqtcl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Моҕоллор</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58201</id>
    <revision>
      <id>430591</id>
      <parentid>426938</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T10:38:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xaahax</username>
        <id>10090</id>
      </contributor>
      <comment>Тупсарыы</comment>
      <origin>430591</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15068" sha1="nzxs5hs11am5vo88i976gd65t025s50" xml:space="preserve">Урукку кэмнэргэ Россия элбэх омуктара уһун үйэлэр тухары бииргэ олороллоругар конфедерация сокуоннарынан туһанан салаллан олорбуттар эбит. Элбэх омуктар холбоһон, бииргэ түмсэн Или тэрийэллэрэ, сайдыыны ситиспит омук ону салайара. Онно кыттыспатах омуктары туораталлара, киэр үүрэллэрэ.

Монголлар конфедерацияларыгар кыттыспатах, холбоспотох половецтар, куманнар олорор сирдэриттэн үүрүллүбүттэрэ. 1206 сыллаахха саҥа үөскээбит омуктар моҕоллор диэн ааты ылыммыттара, саҥа тэрийбит конфедерацияларын Мэҥэ Ил диэн сахалыы тылларынан ааттаабыттара уонна “Дьаһах” диэн ааттаах сокуоннары ылыммыттара сахалар салгыы сайдыбыттарын биллэрэр. 

Моҕол диэн ааты ылыныахха диэн Темучин 1206 сыллаахха бэйэтин биир санаалаахтарын курултаайга түмэн олорон иһитиннэрбитэ, ону бары ылыммыттара биллэр. Бу кэмтэн саҕалаан моҕоллор диэн саҥа омуктар ааттара үөскээн киэҥник тарҕаммыта. 

Бу курултаайга Чыҥыс Хаан моҕоллор конфедерацияларын тэрийбитэ, саҥа ааты моҕоллор диэни иҥэрбитэ, саҥа омук аатын үөскэппитэ. Бу кэмтэн ыла нууччалар монгол диэн ааттаабыт моҕол омуктара үөскээн күүһүрбүттэрин биллэрбиттэрэ, сахалыы “ҕ” дорҕоону кыайан саҥарбаккалар “нг” диэн суруйаннар моҕол диэни уларытан монгол диэнинэн сурукка киллэрбиттэрэ иҥэн хаалбыт.

Сахалыы моҕол диэн кыахтааҕы, күүстээҕи, сайдыылаах өйдөөҕү-санаалааҕы уонна бастаан иһэри бэлиэтиир тыл буолар. Россия территориятыгар уһун үйэлэргэ баһылыыр омуктар ааттара уларыйан испиттэрэ биллэр. 2 тыһыынча сыллар анараа өттүлэриттэн сахалар, онтон түүрдэр, татаардар, моҕоллор баһылыыр оруолу ыла сылдьыбыттара. Билигин нууччалар баһылыыр оруолу ылаллар.

Омуктар хаһан үөскээбиттэрэ быһаарыллыыта уустуктардаах. Омук аата хаһан сурукка киирбитинэн билигин ааҕан ылыналлар. 1206 сыллаахтан сурукка киирбитинэн, бу кэмтэн монголлар диэн омуктар үөскээбиттэрэ билиниллэрэ сөптөөх.

Омук саҥа үөскээһин кэмин, 300 сыл курдугу ааһан ахсааннара эбиллэн,бэйэтин уратытын, күүһүн, кыаҕын атыттарга биллэрдэҕинэ сурукка киллэриллэн бэлиэтэнэр.

Билигин геннэри үөрэтии сайдыбытынан ханнык омук олус уһун үйэлээҕин ааҕан билии кыаллар буолла. Нууччалар тоҕо биһиэхэ моҕоллор геннэрэ суоҕуй диэн мунаараллара бэрт судургутук быһаарыллар. Ол моҕол диэн сахалыы ааты мунньахтаан ылыммыттарынан чуолкайданар, онтон монголлар бары сэрииһиттэрэ былыргы сахалар, татаардар уонна түүрдэр эбиттэрэ геннэри үөрэтиинэн дакаастанан эрэр. Төһө эрэ кэминэн бу олохтоох омуктар геннэрэ нууччаларга элбээбиттэр.

Бу курултаайга Темучин Чыҥыс Хаан диэн бочуоттаах ааты ылыммыта. Чыҥыс диэн сахалыы тылы нууччалар “ҥ” дорҕоонун кыайан сурукка киллэрбэккэлэр “нг” дорҕоонноон суруйбуттарыттан Чыҥыс диэн аата билигин Чингис диэҥҥэ уларыйан сылдьар.

Хаан диэн ааттаах салайааччылаах дойдулар сахалыы систиэмэни тутуһан, ол аата биир хаан аймахтар солбуйса сылдьан салайыыларын тутуһан дойдуларын барытын салайаллар этэ. Бу салайыы систиэмэтин Чыҥыс Хаан тутуспутуттан оҕолоро, сиэннэрэ бары хааннар диэн ааттаналлар уонна дойдулары салайбыттара. 

Сахалар саҥа үөскээбит моҕоллорго сыһыаннара хайдаҕын туһунан моҕоллорго сыһыаннаах тыллары үөрэтэн дакаастыахпыт:

- Керулен диэн Темучин дойдутун өрүһүн биллэр аата. Сахалыы Көрүлүүр диэн түргэн сүүрүктээҕин уонна эргиирэ элбэҕин иһин ааттаабыттара сөп. 

- Моҕол диэн саха тыла. Кыахтаах, барыны кыайар диэн суолталаах. Бу тыл “ҕ” дорҕоонун нууччалар кыайан саҥарбаккалар “монгол” диэҥҥэ уларытаннар Аан дойду билиитигэр таһааран кэбиспиттэрэ. Орто Азияҕа бу тылы моҕол диэнинэн уларыппакка туһаммыттара, оннооҕор Индийэҕэ дойду аатыгар киирбитэ. Бу моҕол диэн ааты 1206 сыллаахха Темучин биир санаалаахтара курултайга мунньустаннар ылыммыттара.

- Темучин диэн аат сахалыы Тимирчээн диэн буолар. Чыҥыс Хаан аҕата тимир уустарын кытта сибээһин, саха буоларын быһаарар. Кыра эрдэҕинэ ааттаабыттарын кэлин уларытан бочуоттаах Чыҥыс Хаан диэн ааты ылыммыта билигин Аан дойдуга биллэр.

- Хаан диэн саха тыла. Тыынар-тыыннаахтар хааннарын уонна онтон холбуу тутулуктарын биллэрэр. Хаан – эт-сиин биир тутаах симэһинэ, биир аймах дьоҥҥо биир буолар диэн өйдөбүлтэн хаан аймах диэн быһаарыы үөскээбит. Былыргы кэмнэргэ биир хаан аймахтар баһылыыр былааһы ылан дойдуларын салайалларын биллэрэн хаан диэн баһылык аатын ылыналлар. Хаан диэн сахалыы саҥарар омуктар үрдүкү баһылыктара ааттанар.

- Чыҥыс диэн биллэр суолталаах саха тыла. Сахалыы өйдөбүлэ бу аакка олус сөп түбэһэр. Кытаанах, дьэбир майгылааҕы, ылыммыт сыалын ситиһиигэ ураты дьулуурдааҕы бэлиэтиир. Чыҥыс – сахалыы чыҥ, олус кытаанах чиҥ диэн өйдөбүллээх тыл. Чыҥкынас тыас - хатарыылаах тимир тыаһа. 

- Аҕаларын ууһа Борджигин диэн ааттаах. (1). Сахалыы Бордьугунай диэн аакка сөп түбэһэр. 

- Тимирчээн ийэтэ Одьулуун диэн ааттааҕа остуоруйаҕа биллэр. Бу аат туспа олохтоох ойоҕу бэлиэтиир өйдөбүллээх саха тыла.

- Аҕата Есугэй багатур диэн ааттаах. Есугэй диэн Үчүгэй диэн сахалыы аат буолар. Багатур диэн бухатыыр диэн сахалыы тыл.

- Кэргэнин аата Бортя диэн. 

-  Джучи диэн улахан уолларын сурукка киирбит аата. Дьуур диэн буолуон сөп.

- Үгэдэй. Үгэс диэнтэн үөскээбит аат буолуон сөп.

- Чагатай. Чаҕытар диэн дьиҥнээх сахалыы аат.

- Тулуй диэн ааттаах кыра уол аата биллэр сахалыы. Тулуурдаах буол диэн баҕа санааны тириэрдии буолар. 

- Моҕол ураһа диэн сайын көһөн кэлэн олорорго аналлаах туоһунан тигэн, бүрүйэн оҥоруллубут улахан ураһа ааттанар. Сахалар моҕоллору кытта бииргэ олоро сылдьыбыттарын биллэрэн сайыҥҥы кэмҥэ туруораллар эбит.

Тус-туспа омуктар уһун кэмҥэ, үс үйэ курдук, бииргэ, эйэлээхтик олордохторуна икки ардыларыгар бааһынайдар элбээн, сыыйа баһылаан бараллар. Сахалар оччотооҕу кэмҥэ меркиттэр диэн ааттанар омуктары кытта уһуннук бииргэ олороннор саҥа, моҕол омуктары үөскэппиттэр.

Остуоруйа үөрэхтээхтэрэ билинэллэринэн моҕоллор аан маҥнай түүрдүү саҥараллар, итэҕэллэрэ эмиэ сахалыы, таҥара үөрэҕэ эбит. Таҥара үөрэҕин билэллэриттэн, тутуһалларыттан ханнык да православнай, мусульманскай таҥаралары туораппатахтар, суох оҥоро сатаабатахтар. Кэлин хас эмэ үйэлэринэн саҥарар, суруйар тыллара, итэҕэллэрэ уларыйбыт, уһуннук, ыараханнык сэриилэһэннэр бары кэриэтэ ордук кытаанах ирдэбили тутуһар мусульманнар итэҕэллэригэр көспүттэр.

Билигин нууччалар “русы” диэн ааттаах былыргы төрүттэрин украинецтарга былдьатаннар саҥа төрүттэрин көрдүү сатаан эрэллэр. Манна аныгы наука сайдыытын генофонданы үөрэтиини киэҥник туһана сатыыллар. Бэйэлэриттэн түүр омуктар уонна финн төрүттээх омуктар геннэрин элбэҕи буланнар хомойуох курдуктар. 

Геннэри чинчийэн үөрэтиигэ нууччаларга монголлар геннэрин булбаттар. Итини тэҥэ, монгол тыллара нуучча тылыгар суохтар эбит. Арай остуоруйаны дьиҥнээхтик үөрэтэн моҕоллор диэн кимнээхтэрин, сахалартан үөскээбиттэрин билэллэрэ эбитэ буоллар бэйэлэрэ эмиэ сахалартан төрүттээхтэрин билиниэ этилэр. 

Омуктар төрүттэрин ааттарыттан быһаарыахха сөп. Монгол-татаар диэн ааттарыттан ханнык омуктара чуолкайданар. Моҕоллор диэн үгүстэрэ татаардар уонна сахалар буолаллара сотору дакаастанар кыахтаах. Салайааччылара Чыҥыс Хаан саха, уолаттара сахалыы ааттаахтар - төрүттэриттэн ыла сахалар. Моҕол диэн төрүт сахалыы тыл буолар.

Нуучча үөрэхтээхтэрэ бу чахчылары билэллэрэ буоллар бэйэлэрэ сахалартан төрүттээхтэрин быһаарыа этилэр. Сакалар диэн сахалар төрүттэрэ ааттаналларын билигин быһааран эрэллэр. 

Хаан диэн салайааччылаах былыргы дойдулар сахалар дойдулара буолаллар. Хаан диэн оннугар саар, “царь”, аһара улахан диэн сахалыы ааты ылынаннар нууччалар сайдан иһэр кэмнэригэр дойдуларын салайааччыны ааттыы сылдьыбыттара. (2,33).

Сахалар үөрэхтэринэн биир хаан аймахтар солбуйса сылдьан салайар дойдулара ханство диэн ааттанар. Ханствоны хаан диэн дуоһунастаах киһи салайар.

Аттила хан Европаны баһылаабыта.

Кубрат хан болгардары салайбыта.

Чыҥыс хан моҕоллору үөскэтэн таһаарбыта.

Абдалла хан узбектары сайыннарбыта.

Абылай хан уонна Касым хан казахтары үөскэппиттэрэ.

Дойдуну салайарга сахалыы систиэмэни, ол аата сайдыылаах буор куттаах биир хаан аймахтар салайыыларын, үгүс дойдулар хойукку кэмҥэ диэри ситиһиилээхтик туһана сылдьыбыттарын ити хааннар ааттара иҥэн сылдьара биллэрэр.

== Туһаныллыбыт литература. ==
1. Материал из Википедии.

2. Каженкин И.И. Тыл санааны салайар. – Дьокуускай: Триада, 2003. - 76 с.

[[Категорияларынан көрдөөһүн]]: Омуктар.</text>
      <sha1>nzxs5hs11am5vo88i976gd65t025s50</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>