Бикипиэдьийэ sahwiki https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D2%AF%D1%80%D2%AF%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D1%80%D1%8D%D0%B9 MediaWiki 1.47.0-wmf.18 first-letter Миэдьийэ Аналлаах Ырытыы Кыттааччы Кыттааччы ырытыыта Бикипиэдьийэ Бикипиэдьийэ ырытыыта Билэ Билэ ырытыыта MediaWiki MediaWiki-ни ырытыы Халыып Халыыбы ырытыы Көмө Көмөнү ырытыы Категория Категорияны ырытыы TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 1070 430660 410654 2026-09-08T05:23:44Z Ojkhol 24881 430660 wikitext text/x-wiki [[Ойуу:Ямщиков.jpg|200px|thumb|right|Ямщиков Савва Васильевич]] '''Ямщиков Савва Васильевич''' (дьиҥнээх аата ''Савелий'', 1938.10.08, Москуба — 2009.07.19, Псков) — биллиилээх сэбиэскэй уонна Арассыыйа худуоһунньук реставратора, ускуустуба устуоруга, публицист, суруналыыс, культуролог учуонай. Арассыыйа искусствотын үтүөлээх диэйэтэлэ, РАЕН академига («Арассыыйа энциклопедията» салаа), үрдүк категориялаах художник-реставратор, искусствовед, историк, суруйааччы, Бутүн Арссыыйатааҕы история уонна култуура памятниктарын араҥаччылыыр уопсастыба президиумун чилиэнэ, Арассыыйа реставраатордарын Ассоциациятын бэрэстээтэлэ, Арассыыйа Аан дойдутааҕы култуураҕа Пуондатын вице-президена, култуура сыаннастарын төннөрүүгэ хамыыһыйа чилиэнэ, Сэбиэскэй култуура пуондатын коллекционердарын Кулуубун бэрэстээтэлэ, "Николай Васильевич Гоголь пуондатын" бырабылыанньатын бэрэстээтэлэ. Хомсомуол бириэмийэтин лауреата, Святой кинээс Московскай Даниил уордьанынан уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин үрдүкү уордьанынан наҕараадаламмыт.{{салааҕа источниктара суох}} Арассыыйа художествотын Академиятын мэтээлин реставратордартан бастакыннан ылбыт киһи. "Үлэ Дьоруойа" диэн "Труд" хаһыат званиетын 2007 сыллааҕы лауреата. [[1938]] сыллаахха [[алтынньы 8]] күнүгэр Москубаҕа төрөөбүт. МГУ историяҕа факультетын искусствоведческэй салаатын бүтэрбит. Псков куоракка [[2009]] с. [[от ыйын 19]] күнүгэр ыалдьан өлбүт. [[Ополовников Александр Викторович]] табаарыһа. == Сигэлэр == * [http://www.religare.ru/person257.htm «Религия и СМИ» саайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080419022047/http://www.religare.ru/person257.htm |date=2008-04-19 }} [[Категория:Дьоннор алпабыытынан]] [[Категория:1938 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:2009 сыллаахха өлбүттэр]] ppixepvz9i2buq3cgl6gwl7qcjsrt3u 430661 430660 2026-09-08T05:26:04Z Ojkhol 24881 430661 wikitext text/x-wiki [[Ойуу:Ямщиков.jpg|200px|thumb|right|Ямщиков Савва Васильевич]] '''Ямщиков Савва Васильевич''' (дьиҥнээх аата ''Савелий'', 1938.10.08, Москуба<ref name="Биография на ria.ru">[https://ria.ru/20090720/177939547.html Савелий (Савва) Васильевич Ямщиков. Биографическая справка.] {{Wayback|url=https://ria.ru/20090720/177939547.html |date=20210802010317 }} [[РИА «Новости»]] // ria.ru (20 июля 2009 года)</ref><ref name="Биография на pskoviana.ru">''А. Голубев''. [http://pskoviana.ru/arkhiv-novostej/3471-yamshchikov-savva-vasilevich-2 К 80-летию со дня рождения Саввы Ямщикова. — 8 октября 2018 года исполняется 80 лет со дня рождения Савелия (Саввы) Васильевича Ямщикова – выдающегося деятеля русской культуры, искусствоведа, реставратора, публициста, просветителя и популяризатора деятельности по возрождению художественно-исторических памятников России.] {{Wayback|url=http://pskoviana.ru/arkhiv-novostej/3471-yamshchikov-savva-vasilevich-2 |date=20200812091553 }} // pskoviana.ru (8 октября 2018 года)</ref> — 2009.07.19, Псков) — биллиилээх сэбиэскэй уонна Арассыыйа худуоһунньук реставратора, ускуустуба устуоруга, публицист, суруналыыс, культуролог учуонай. Арассыыйа искусствотын үтүөлээх диэйэтэлэ, РАЕН академига («Арассыыйа энциклопедията» салаа), үрдүк категориялаах художник-реставратор, искусствовед, историк, суруйааччы, Бутүн Арссыыйатааҕы история уонна култуура памятниктарын араҥаччылыыр уопсастыба президиумун чилиэнэ, Арассыыйа реставраатордарын Ассоциациятын бэрэстээтэлэ, Арассыыйа Аан дойдутааҕы култуураҕа Пуондатын вице-президена, култуура сыаннастарын төннөрүүгэ хамыыһыйа чилиэнэ, Сэбиэскэй култуура пуондатын коллекционердарын Кулуубун бэрэстээтэлэ, "Николай Васильевич Гоголь пуондатын" бырабылыанньатын бэрэстээтэлэ. Хомсомуол бириэмийэтин лауреата, Святой кинээс Московскай Даниил уордьанынан уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин үрдүкү уордьанынан наҕараадаламмыт.{{салааҕа источниктара суох}} Арассыыйа художествотын Академиятын мэтээлин реставратордартан бастакыннан ылбыт киһи. "Үлэ Дьоруойа" диэн "Труд" хаһыат званиетын 2007 сыллааҕы лауреата. [[1938]] сыллаахха [[алтынньы 8]] күнүгэр Москубаҕа төрөөбүт. МГУ историяҕа факультетын искусствоведческэй салаатын бүтэрбит. Псков куоракка [[2009]] с. [[от ыйын 19]] күнүгэр ыалдьан өлбүт. [[Ополовников Александр Викторович]] табаарыһа. == Сигэлэр == * [http://www.religare.ru/person257.htm «Религия и СМИ» саайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080419022047/http://www.religare.ru/person257.htm |date=2008-04-19 }} [[Категория:Дьоннор алпабыытынан]] [[Категория:1938 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:2009 сыллаахха өлбүттэр]] gdu3i694e2zhxhyy31cbira0g1ezm5n 430662 430661 2026-09-08T05:27:16Z Ojkhol 24881 430662 wikitext text/x-wiki [[Ойуу:Ямщиков.jpg|200px|thumb|right|Ямщиков Савва Васильевич]] '''Ямщиков Савва Васильевич''' (дьиҥнээх аата ''Савелий'', 1938.10.08, Москуба<ref name="Биография на ria.ru">[https://ria.ru/20090720/177939547.html Савелий (Савва) Васильевич Ямщиков. Биографическая справка.] {{Wayback|url=https://ria.ru/20090720/177939547.html |date=20210802010317 }} [[РИА «Новости»]] // ria.ru (20 июля 2009 года)</ref><ref name="Биография на pskoviana.ru">''А. Голубев''. [http://pskoviana.ru/arkhiv-novostej/3471-yamshchikov-savva-vasilevich-2 К 80-летию со дня рождения Саввы Ямщикова. — 8 октября 2018 года исполняется 80 лет со дня рождения Савелия (Саввы) Васильевича Ямщикова – выдающегося деятеля русской культуры, искусствоведа, реставратора, публициста, просветителя и популяризатора деятельности по возрождению художественно-исторических памятников России.] {{Wayback|url=http://pskoviana.ru/arkhiv-novostej/3471-yamshchikov-savva-vasilevich-2 |date=20200812091553 }} // pskoviana.ru (8 октября 2018 года)</ref> — 2009.07.19, Псков<ref name="О кончине на ria.ru">[https://ria.ru/20090719/177865611.html Скончался известный искусствовед и реставратор Савва Ямщиков.] {{Wayback|url=https://ria.ru/20090719/177865611.html |date=20201013031759 }} [[РИА «Новости»]] // ria.ru (19 июля 2009 года)</ref>) — биллиилээх сэбиэскэй уонна Арассыыйа худуоһунньук реставратора, ускуустуба устуоруга, публицист, суруналыыс, культуролог учуонай. Арассыыйа искусствотын үтүөлээх диэйэтэлэ, РАЕН академига («Арассыыйа энциклопедията» салаа), үрдүк категориялаах художник-реставратор, искусствовед, историк, суруйааччы, Бутүн Арссыыйатааҕы история уонна култуура памятниктарын араҥаччылыыр уопсастыба президиумун чилиэнэ, Арассыыйа реставраатордарын Ассоциациятын бэрэстээтэлэ, Арассыыйа Аан дойдутааҕы култуураҕа Пуондатын вице-президена, култуура сыаннастарын төннөрүүгэ хамыыһыйа чилиэнэ, Сэбиэскэй култуура пуондатын коллекционердарын Кулуубун бэрэстээтэлэ, "Николай Васильевич Гоголь пуондатын" бырабылыанньатын бэрэстээтэлэ. Хомсомуол бириэмийэтин лауреата, Святой кинээс Московскай Даниил уордьанынан уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин үрдүкү уордьанынан наҕараадаламмыт.{{салааҕа источниктара суох}} Арассыыйа художествотын Академиятын мэтээлин реставратордартан бастакыннан ылбыт киһи. "Үлэ Дьоруойа" диэн "Труд" хаһыат званиетын 2007 сыллааҕы лауреата. [[1938]] сыллаахха [[алтынньы 8]] күнүгэр Москубаҕа төрөөбүт. МГУ историяҕа факультетын искусствоведческэй салаатын бүтэрбит. Псков куоракка [[2009]] с. [[от ыйын 19]] күнүгэр ыалдьан өлбүт. [[Ополовников Александр Викторович]] табаарыһа. == Сигэлэр == * [http://www.religare.ru/person257.htm «Религия и СМИ» саайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080419022047/http://www.religare.ru/person257.htm |date=2008-04-19 }} [[Категория:Дьоннор алпабыытынан]] [[Категория:1938 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:2009 сыллаахха өлбүттэр]] 6eqhutttjucrgi26ow27wsi4biq76wh 430663 430662 2026-09-08T05:28:52Z Ojkhol 24881 430663 wikitext text/x-wiki [[Ойуу:Ямщиков.jpg|200px|thumb|right|Ямщиков Савва Васильевич]] '''Ямщиков Савва Васильевич''' (дьиҥнээх аата ''Савелий'', 1938.10.08, Москуба<ref name="Биография на ria.ru">[https://ria.ru/20090720/177939547.html Савелий (Савва) Васильевич Ямщиков. Биографическая справка.] {{Wayback|url=https://ria.ru/20090720/177939547.html |date=20210802010317 }} [[РИА «Новости»]] // ria.ru (20 июля 2009 года)</ref><ref name="Биография на pskoviana.ru">''А. Голубев''. [http://pskoviana.ru/arkhiv-novostej/3471-yamshchikov-savva-vasilevich-2 К 80-летию со дня рождения Саввы Ямщикова. — 8 октября 2018 года исполняется 80 лет со дня рождения Савелия (Саввы) Васильевича Ямщикова – выдающегося деятеля русской культуры, искусствоведа, реставратора, публициста, просветителя и популяризатора деятельности по возрождению художественно-исторических памятников России.] {{Wayback|url=http://pskoviana.ru/arkhiv-novostej/3471-yamshchikov-savva-vasilevich-2 |date=20200812091553 }} // pskoviana.ru (8 октября 2018 года)</ref> — 2009.07.19, Псков<ref name="О кончине на ria.ru">[https://ria.ru/20090719/177865611.html Скончался известный искусствовед и реставратор Савва Ямщиков.] {{Wayback|url=https://ria.ru/20090719/177865611.html |date=20201013031759 }} [[РИА «Новости»]] // ria.ru (19 июля 2009 года)</ref>) — биллиилээх сэбиэскэй уонна Арассыыйа худуоһунньук реставратора, ускуустуба устуоруга, публицист, суруналыыс, культуролог учуонай. Арассыыйа искусствотын үтүөлээх диэйэтэлэ, РАЕН академига («Арассыыйа энциклопедията» салаа), үрдүк категориялаах художник-реставратор, искусствовед, историк, суруйааччы, Бутүн Арссыыйатааҕы история уонна култуура памятниктарын араҥаччылыыр уопсастыба президиумун чилиэнэ, Арассыыйа реставраатордарын Ассоциациятын бэрэстээтэлэ, Арассыыйа Аан дойдутааҕы култуураҕа Пуондатын вице-президена, култуура сыаннастарын төннөрүүгэ хамыыһыйа чилиэнэ, Сэбиэскэй култуура пуондатын коллекционердарын Кулуубун бэрэстээтэлэ, "Николай Васильевич Гоголь пуондатын" бырабылыанньатын бэрэстээтэлэ. Хомсомуол бириэмийэтин лауреата, Святой кинээс Московскай Даниил уордьанынан уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин үрдүкү уордьанынан наҕараадаламмыт.{{салааҕа источниктара суох}} Арассыыйа художествотын Академиятын мэтээлин реставратордартан бастакыннан ылбыт киһи. "Үлэ Дьоруойа" диэн "Труд" хаһыат званиетын 2007 сыллааҕы лауреата. [[1938]] сыллаахха [[алтынньы 8]] күнүгэр Москубаҕа төрөөбүт. МГУ историяҕа факультетын искусствоведческэй салаатын бүтэрбит. Псков куоракка [[2009]] с. [[от ыйын 19]] күнүгэр ыалдьан өлбүт. [[Ополовников Александр Викторович]] табаарыһа. == Сигэлэр == * [http://www.religare.ru/person257.htm «Религия и СМИ» саайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080419022047/http://www.religare.ru/person257.htm |date=2008-04-19 }} == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:1938 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:2009 сыллаахха өлбүттэр]] ocijvo21fpb9pastv372nc17lmbe9wa 0 1161 430612 430608 2026-09-07T20:58:02Z Ojkhol 24881 430612 wikitext text/x-wiki [[Ойуу:Винокурова.jpg|200px|thumb|right|Винокурова Ульяна Алексеевна]] '''Ульяна Алексеевна Винокурова''' (1947.07.17, Орто Халыма — 2026.09.03, Дьокуускай) — [[Саха Сирэ|Саха Сирин]] биллэр түмэт дьайыксыта, Арассыыйа социологтарын Саха Сиринээҕи салаатын салайааччыта ([[2007]]), СӨ наукаларын үтүөлээх диэйэтэлэ. [[Орто Халыма|Орто Халыма улууһун]] Ытык киһитэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр социология билимин сайдыытыгар олук уурсубута, сахалартан бастакы социология билимнэрин дуоктара. С. Сидорова аатынан государственнай бэлиэннэн бастакынан наҕараадаламмыта. == Олоҕо == === Оҕо сааһа, устудьуоннуур сыллара === [[Орто Халыма|Орто Халыма]] улууһун [[Байды]] нэһилиэгин Хатыҥнаах сэлиэнньэтигэр [[1947]] сыл [[от ыйын 17]] күнүгэр төрөөбүтэ. Орто оскуоланы бүтэрэн баран Ленинградтааҕы Государственнай университет психологическай факультетыгар кэтэхтэн үөрэнэ киирбитэ. 18 саастаах, учуутал диплома суох кыысчаан дойдутугар 4 кылаастаах осуолаҕа учууталлаабыта. Иккис кууруска очнай отделенияҕа көһөрбүттэрэ эрээри, учуутал суох буолан, үлэтиттэн ыыппатахтара. Кыһыҥҥы каникул кэмигэр ылла да Ленинградка баран хаалбыта (ахтыытыгар "самовольно уехала во время зимних каникул" диэн суруйар), онно үөрэх кыһатыгар хотугу кыысчааны өйдөөннөр, салгыы үөрэнэргэ көҥүллээбиттэр. Иккис кууруска, урут оскуолаҕа тылы үөрэппэтэх буолан, ааҥыл тылыгар улахан ыарахаттары көрсүбүт, манна бииргэ үөрэнэр оҕолоро туруорсууларынан, омук устудьуоннарын бөлөҕөр көһөрөн, салгыы үөрэммит. Онон, каникулларбыт кэмигэр омук устудуьуоннарын кытта туох баар сойуус өрөспүүбүлүкэлэрин барытын кэриэтэ кэрийбиппит диэн ахтар. Ол сыллартан ССРС омуктарын култуураларын уонна устуоруйаларын уратыларын кытта билсэн барбыт. Иккис кууруска сылдьан сэллигинэн ыалдьан эмиэ үөрэҕиттэн хаала сыспыт, ол эрээри бииргэ үөрэнэр оҕолоро эмиэ көмөлөһөн, лиэксийэлэрин копирканан суруйан биэрэннэр, кууруһун ситиһиилээхтик бүтэрбит. Университеты бүтэрэригэр "Светлана" собуот салайааччыларын холобуругар салайыы истиилин чинчийэр диплом <ref>Взаимовлияние стилей руководителей разного ранга (на примере завода "Светлана")</ref> суруйбута. === Үлэ === ЛГУ-ну бүтэрэн баран 1971 с. Дьугдьуурзолото комбинаакка инженер-социолог дуоһунаһыгар үлэҕэ ыытыллыбыта. 1972-1991 сс. лаборантан саҕалаан старшай научнай үлэһиккэ диэри Дьокуускайга Тыл, литэрэтиирэ уонна устуоруйа институтугар үлэлээбитэ. 1985 с. ЛГУ-га социальнай психология идэтигэр "Саха сирин төрүт олохтоохторун урбанизациятын социальнай, уонна уйулҕа өттүнэн уратылара" диэн тиэмэҕэ хандьыдаакка диссэртээссийэтин көмүскээбитэ (сал. Е.С. Кузьмин). 1991-1998 сс. Аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын институтугар Этнопсихология уонна бөлөһүөпүйэ сиэктэрин сэбиэдиссэйинэн, дириэктэри солбуйааччынан үлэлээбитэ. 1995 с. РАН Социология институтугар Саха сирин омуктарын өйдөрүн-санаатын уларыйыытыгар<ref>"Формирование и изменения ценностных структур сознания народов Якутии", специальномть 22.00.04</ref> социология дуоктарын диссэртээссийэтин көмүскээбитэ<ref>{{Ыстатыйа|заглавие=Винокурова Ульяна Алексеевна (Лаптева)|издание=Вестник СПбГУ. Сер. 16. Вып.2|год=2011|страницы=21-24}}</ref>. Суверенитеты туруорсуу кэмигэр [[Cаха Өрөспүүбүлүкэтэ|СӨ]] Декларациятын, Конституциятын ситиһиигэ, [[Ил Түмэн]] икки ыҥырыылаах народнай депутатынан эрчимнээхтик үлэлээбитэ. 1989-1991 сылларга Дьокуускай куорат сэбиэтин дьокутаатынан таллыллбыта. 1992-2001 Ил Түмэн дьокутаата. Конституция суруйар оробуочай бөлөх чилиэнэ этэ. 34 сокуону оҥорууга кыттыбыта. Хотугу омуктары чинчийэр институту тэрийсибитэ, 19 кинигэ ааптара. "[[Биһиги сахалар...]]", "[[Сказ о народе Саха]]", "[[Саха бастакы Президенэ]]" диэн кинигэлэрэ ааҕааччы киэҥ сэҥээриитин ылбыттара. Саха Кэнгириэһин сэкиритээринэн буола сылдьыбыта. СӨ Ытык Сүбэтин чилиэнэ. [[2026 сыл]]лаахха [[балаҕан ыйын 3]] күнүгэр ыарахан ыарыыттан өлбүтэ. [[Хатас]]ка көмүллүбүтэ. === Кинигэлэрэ === * Ценностные ориентации якутов в условиях урбанизации. Новосибирск: Наука, 1992. * Сказ о народе саха. Якутск: Бичик, 1994. * Ethnicity and Nationalism: the Case of Sakha Republic (Yakutia). Washington, 1994. * Человек гармоничного будущего. Экософия. Словарь. М., 1994. (в соавторстве) * Жизнь — творение человека. Япония — Россия — США: экосинтез культур. М.: Очаг, 1995. Кн.1. (в соавторстве с Шилиным К. И.) * Жизнь — творение человека. Будущее России. Экософские основания. М.: Очаг, 1995. (в соавторстве с Шилиным К. И.) * Право. Якутск, 2005. Ч. 1. Права ребенка, человека, гражданина. (в соавторстве с Такасаевой К. Р., Петровой М. П., Кравцовым С. С.) * Культурный вектор Республики Саха (Якутия). М.: Агробизнес центр, 2007 (в соавторстве с Винокуровой Е. П.) * Предупреждение суицида молодежи (на якутском языке). Якутск, 2010. === Ыстатыйалара === * Роль школьного образования в современной жизни народностей Севера // Вопросы психологии. 1989. № 4. С. 39–44. * Стереотипы национального самосознания народа саха и русских якутян // Суверенитет и этническое самосознание: идеология и практика. М.: Изд-во ИЭиА РАН, 1995. С. 118–130. * Этнополитическая ситуация в Республике Саха (Якутия) // Национальное самосознание и национализм в Российской Федерации. М., 1994. С. 135–153. * Цивилизация народов Якутии // Международная жизнь. Спецвыпуск. 1995. С. 96–103. * The People of Sakha Republic (Yakutia) // Reviving the Value of Living in Harmony with Nature. Surviving Together. 1995. Vol. 13. P. 43–46. * The Road to Hell is Paved with Good Intentions of a Native // Polar Geography and Geology. 1995. Vol. 19. № 4. P. 256–261. * The Ethnopolitical Situation in the Sakha Republic (Yakutia) // Antropology and Archeology of Eurasia. 1995. Vol. 34. № 1. * Основные принципы социальной безопасности населения // Безопасность Республики Личность безопасного типа // Народное образование Якутии. 2005. № 4 (56). С. 94–98. * Саха (Якутия): социальные, экономические и техногенные проблемы. Новосибирск: Наука, 2008. С. 41–50. * Социальная безопасность населения РС(Я) // Якутский социологический бюллетень. Якутск, 2006. Вып. 1. * Проблемы этнокультурного развития РС(Я) // Этносоциальные процессы в Сибири. Новосибирск: Наука, 2006. Вып. 7. С. 124–131. * Культ стерха в духовной культуре народа саха // Якутск: Бичик, 2009. (в соавторстве с Артамоновой А. А.) * Экософия циркумполярной цивилизации // Вестник АГИИК. 2009. № 2. С. 28–32. * Ценности циркумполярной цивилизации // Вестник АГИИК. 2010. № 3. * Sacred Sites of the Sakha People // Anthropology & Archeology of Eurasia. Vol. 47. № 3. P. 38–52. ( в соавторстве с Дамбаевой Л. П.) * Концепция духовно-нравственного развития и воспитания личности гражданина России в контексте традиционных верований народов // Информационный бюллетень Уполномоченного по правам человека в Республике Саха (Якутия). 2010. № 13. С. 46–50. === Ытык ааттара, наҕараадала === * 1997 — СӨ билимин үтүөлээх дьайыксыта * 2001 — Орто Халыма улууһун Ытык киһитэ * 2007 — Арассыыйа айылҕа билминэрин акадьыамыйатын акадьыамыга * 2010 — СӨ Бэрэсидьиэнин Бочуоттаах грамотата * «Барҕарыы» пуонда бириэмийэтин лаурета. * Софья Сидорова аатынан судаарыстыбаннай * Этнопедагог Г. Н. Волков уонна ноосфера үөрэҕин төрүттээччи В. И. Вернадскай мэтээллэрэ * Евразия инновациялыыр-инвестициялыыр стратегияларын, программаларын, бырайыактарын III күрэһин Кыһыл көмүс мэтээлэ (2019). * «2019 сыл бэрэпиэссэрэ» — «Российское профессорское собрание» Бүтүн Арассыыйатааҕы түмэт тэрилтэ бириэмийэтэ. * «Якутянин 2019 гг. Якутск» норуот куоластааһынынан бириэмиэйэ. * «За вклад в развитие парламентаризма в Республике Саха (Якутия)» түөскэ кэтиллэр бэлиэ (2024 сыл олунньу 24). == Өссө маны көр == * [http://igi.ysn.ru/spravochnik.pdf Биобиблиографический справочник] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304082135/http://igi.ysn.ru/spravochnik.pdf |date=2016-03-04 }} == Туһаныллыбыт литература == *Халандаар 2007, Диодорова-Лаврентьева С.В., 2006 == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} {{Bio-stub}} [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:1947 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:От ыйын 17 күнүгэр төрөөбүттэр]] [[Категория:Орто Халыма улууһугар төрөөбүттэр]] [[Категория:Чинчийээччилэр]] [[Категория:Саха учуонайдара]] [[Категория:Орто Халыма улууһун ытык дьоно]] [[Категория:2026 сыллаахха өлбүттэр]] [[Категория:Балаҕан ыйын 3 күнүгэр өлбүттэр]] 79bam0o7vt9nhccfleiviod6d4efbpz 430622 430612 2026-09-07T21:25:15Z Ojkhol 24881 /* Кинигэлэрэ */ 430622 wikitext text/x-wiki [[Ойуу:Винокурова.jpg|200px|thumb|right|Винокурова Ульяна Алексеевна]] '''Ульяна Алексеевна Винокурова''' (1947.07.17, Орто Халыма — 2026.09.03, Дьокуускай) — [[Саха Сирэ|Саха Сирин]] биллэр түмэт дьайыксыта, Арассыыйа социологтарын Саха Сиринээҕи салаатын салайааччыта ([[2007]]), СӨ наукаларын үтүөлээх диэйэтэлэ. [[Орто Халыма|Орто Халыма улууһун]] Ытык киһитэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр социология билимин сайдыытыгар олук уурсубута, сахалартан бастакы социология билимнэрин дуоктара. С. Сидорова аатынан государственнай бэлиэннэн бастакынан наҕараадаламмыта. == Олоҕо == === Оҕо сааһа, устудьуоннуур сыллара === [[Орто Халыма|Орто Халыма]] улууһун [[Байды]] нэһилиэгин Хатыҥнаах сэлиэнньэтигэр [[1947]] сыл [[от ыйын 17]] күнүгэр төрөөбүтэ. Орто оскуоланы бүтэрэн баран Ленинградтааҕы Государственнай университет психологическай факультетыгар кэтэхтэн үөрэнэ киирбитэ. 18 саастаах, учуутал диплома суох кыысчаан дойдутугар 4 кылаастаах осуолаҕа учууталлаабыта. Иккис кууруска очнай отделенияҕа көһөрбүттэрэ эрээри, учуутал суох буолан, үлэтиттэн ыыппатахтара. Кыһыҥҥы каникул кэмигэр ылла да Ленинградка баран хаалбыта (ахтыытыгар "самовольно уехала во время зимних каникул" диэн суруйар), онно үөрэх кыһатыгар хотугу кыысчааны өйдөөннөр, салгыы үөрэнэргэ көҥүллээбиттэр. Иккис кууруска, урут оскуолаҕа тылы үөрэппэтэх буолан, ааҥыл тылыгар улахан ыарахаттары көрсүбүт, манна бииргэ үөрэнэр оҕолоро туруорсууларынан, омук устудьуоннарын бөлөҕөр көһөрөн, салгыы үөрэммит. Онон, каникулларбыт кэмигэр омук устудуьуоннарын кытта туох баар сойуус өрөспүүбүлүкэлэрин барытын кэриэтэ кэрийбиппит диэн ахтар. Ол сыллартан ССРС омуктарын култуураларын уонна устуоруйаларын уратыларын кытта билсэн барбыт. Иккис кууруска сылдьан сэллигинэн ыалдьан эмиэ үөрэҕиттэн хаала сыспыт, ол эрээри бииргэ үөрэнэр оҕолоро эмиэ көмөлөһөн, лиэксийэлэрин копирканан суруйан биэрэннэр, кууруһун ситиһиилээхтик бүтэрбит. Университеты бүтэрэригэр "Светлана" собуот салайааччыларын холобуругар салайыы истиилин чинчийэр диплом <ref>Взаимовлияние стилей руководителей разного ранга (на примере завода "Светлана")</ref> суруйбута. === Үлэ === ЛГУ-ну бүтэрэн баран 1971 с. Дьугдьуурзолото комбинаакка инженер-социолог дуоһунаһыгар үлэҕэ ыытыллыбыта. 1972-1991 сс. лаборантан саҕалаан старшай научнай үлэһиккэ диэри Дьокуускайга Тыл, литэрэтиирэ уонна устуоруйа институтугар үлэлээбитэ. 1985 с. ЛГУ-га социальнай психология идэтигэр "Саха сирин төрүт олохтоохторун урбанизациятын социальнай, уонна уйулҕа өттүнэн уратылара" диэн тиэмэҕэ хандьыдаакка диссэртээссийэтин көмүскээбитэ (сал. Е.С. Кузьмин). 1991-1998 сс. Аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын институтугар Этнопсихология уонна бөлөһүөпүйэ сиэктэрин сэбиэдиссэйинэн, дириэктэри солбуйааччынан үлэлээбитэ. 1995 с. РАН Социология институтугар Саха сирин омуктарын өйдөрүн-санаатын уларыйыытыгар<ref>"Формирование и изменения ценностных структур сознания народов Якутии", специальномть 22.00.04</ref> социология дуоктарын диссэртээссийэтин көмүскээбитэ<ref>{{Ыстатыйа|заглавие=Винокурова Ульяна Алексеевна (Лаптева)|издание=Вестник СПбГУ. Сер. 16. Вып.2|год=2011|страницы=21-24}}</ref>. Суверенитеты туруорсуу кэмигэр [[Cаха Өрөспүүбүлүкэтэ|СӨ]] Декларациятын, Конституциятын ситиһиигэ, [[Ил Түмэн]] икки ыҥырыылаах народнай депутатынан эрчимнээхтик үлэлээбитэ. 1989-1991 сылларга Дьокуускай куорат сэбиэтин дьокутаатынан таллыллбыта. 1992-2001 Ил Түмэн дьокутаата. Конституция суруйар оробуочай бөлөх чилиэнэ этэ. 34 сокуону оҥорууга кыттыбыта. Хотугу омуктары чинчийэр институту тэрийсибитэ, 19 кинигэ ааптара. "[[Биһиги сахалар...]]", "[[Сказ о народе Саха]]", "[[Саха бастакы Президенэ]]" диэн кинигэлэрэ ааҕааччы киэҥ сэҥээриитин ылбыттара. Саха Кэнгириэһин сэкиритээринэн буола сылдьыбыта. СӨ Ытык Сүбэтин чилиэнэ. [[2026 сыл]]лаахха [[балаҕан ыйын 3]] күнүгэр ыарахан ыарыыттан өлбүтэ. [[Хатас]]ка көмүллүбүтэ. === Кинигэлэрэ === Элбэх бэчээттэммит үлэ ааптара, 2025 сыллааҕы туругцнан 237 публикациялаах, онтон 41 монография (ол иһигэр 25 соавтор быһыытынан), үөрэххэ туттулла сылдьар 11 учебно-методическай таһаарыы. * Ценностные ориентации якутов в условиях урбанизации. Новосибирск: Наука, 1992. * Сказ о народе саха. Якутск: Бичик, 1994. * Ethnicity and Nationalism: the Case of Sakha Republic (Yakutia). Washington, 1994. * Человек гармоничного будущего. Экософия. Словарь. М., 1994. (в соавторстве) * Жизнь — творение человека. Япония — Россия — США: экосинтез культур. М.: Очаг, 1995. Кн.1. (в соавторстве с Шилиным К. И.) * Жизнь — творение человека. Будущее России. Экософские основания. М.: Очаг, 1995. (в соавторстве с Шилиным К. И.) * Право. Якутск, 2005. Ч. 1. Права ребенка, человека, гражданина. (в соавторстве с Такасаевой К. Р., Петровой М. П., Кравцовым С. С.) * Культурный вектор Республики Саха (Якутия). М.: Агробизнес центр, 2007 (в соавторстве с Винокуровой Е. П.) * Предупреждение суицида молодежи (на якутском языке). Якутск, 2010. * Винокурова У.А., Яковец Ю.В. Арктическая циркумполярная цивилизация. Учебное пособие. Новосибирск: Наука, 2016. На русск. и англ. яз. 320 с. * Винокурова, У.А. Этносоциология. Гриф УМО РФ. (учебное пособие). Якутск : Изд-во АГИИК, 2012. 131 с. * === Ыстатыйалара === * Роль школьного образования в современной жизни народностей Севера // Вопросы психологии. 1989. № 4. С. 39–44. * Стереотипы национального самосознания народа саха и русских якутян // Суверенитет и этническое самосознание: идеология и практика. М.: Изд-во ИЭиА РАН, 1995. С. 118–130. * Этнополитическая ситуация в Республике Саха (Якутия) // Национальное самосознание и национализм в Российской Федерации. М., 1994. С. 135–153. * Цивилизация народов Якутии // Международная жизнь. Спецвыпуск. 1995. С. 96–103. * The People of Sakha Republic (Yakutia) // Reviving the Value of Living in Harmony with Nature. Surviving Together. 1995. Vol. 13. P. 43–46. * The Road to Hell is Paved with Good Intentions of a Native // Polar Geography and Geology. 1995. Vol. 19. № 4. P. 256–261. * The Ethnopolitical Situation in the Sakha Republic (Yakutia) // Antropology and Archeology of Eurasia. 1995. Vol. 34. № 1. * Основные принципы социальной безопасности населения // Безопасность Республики Личность безопасного типа // Народное образование Якутии. 2005. № 4 (56). С. 94–98. * Саха (Якутия): социальные, экономические и техногенные проблемы. Новосибирск: Наука, 2008. С. 41–50. * Социальная безопасность населения РС(Я) // Якутский социологический бюллетень. Якутск, 2006. Вып. 1. * Проблемы этнокультурного развития РС(Я) // Этносоциальные процессы в Сибири. Новосибирск: Наука, 2006. Вып. 7. С. 124–131. * Культ стерха в духовной культуре народа саха // Якутск: Бичик, 2009. (в соавторстве с Артамоновой А. А.) * Экософия циркумполярной цивилизации // Вестник АГИИК. 2009. № 2. С. 28–32. * Ценности циркумполярной цивилизации // Вестник АГИИК. 2010. № 3. * Sacred Sites of the Sakha People // Anthropology & Archeology of Eurasia. Vol. 47. № 3. P. 38–52. ( в соавторстве с Дамбаевой Л. П.) * Концепция духовно-нравственного развития и воспитания личности гражданина России в контексте традиционных верований народов // Информационный бюллетень Уполномоченного по правам человека в Республике Саха (Якутия). 2010. № 13. С. 46–50. === Ытык ааттара, наҕараадала === * 1997 — СӨ билимин үтүөлээх дьайыксыта * 2001 — Орто Халыма улууһун Ытык киһитэ * 2007 — Арассыыйа айылҕа билминэрин акадьыамыйатын акадьыамыга * 2010 — СӨ Бэрэсидьиэнин Бочуоттаах грамотата * «Барҕарыы» пуонда бириэмийэтин лаурета. * Софья Сидорова аатынан судаарыстыбаннай * Этнопедагог Г. Н. Волков уонна ноосфера үөрэҕин төрүттээччи В. И. Вернадскай мэтээллэрэ * Евразия инновациялыыр-инвестициялыыр стратегияларын, программаларын, бырайыактарын III күрэһин Кыһыл көмүс мэтээлэ (2019). * «2019 сыл бэрэпиэссэрэ» — «Российское профессорское собрание» Бүтүн Арассыыйатааҕы түмэт тэрилтэ бириэмийэтэ. * «Якутянин 2019 гг. Якутск» норуот куоластааһынынан бириэмиэйэ. * «За вклад в развитие парламентаризма в Республике Саха (Якутия)» түөскэ кэтиллэр бэлиэ (2024 сыл олунньу 24). == Өссө маны көр == * [http://igi.ysn.ru/spravochnik.pdf Биобиблиографический справочник] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304082135/http://igi.ysn.ru/spravochnik.pdf |date=2016-03-04 }} == Туһаныллыбыт литература == *Халандаар 2007, Диодорова-Лаврентьева С.В., 2006 == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} {{Bio-stub}} [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:1947 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:От ыйын 17 күнүгэр төрөөбүттэр]] [[Категория:Орто Халыма улууһугар төрөөбүттэр]] [[Категория:Чинчийээччилэр]] [[Категория:Саха учуонайдара]] [[Категория:Орто Халыма улууһун ытык дьоно]] [[Категория:2026 сыллаахха өлбүттэр]] [[Категория:Балаҕан ыйын 3 күнүгэр өлбүттэр]] kj37djeth1p8hjsskxdbkcjhsh23k8i 430623 430622 2026-09-07T21:25:40Z Ojkhol 24881 /* Ыстатыйалара */ 430623 wikitext text/x-wiki [[Ойуу:Винокурова.jpg|200px|thumb|right|Винокурова Ульяна Алексеевна]] '''Ульяна Алексеевна Винокурова''' (1947.07.17, Орто Халыма — 2026.09.03, Дьокуускай) — [[Саха Сирэ|Саха Сирин]] биллэр түмэт дьайыксыта, Арассыыйа социологтарын Саха Сиринээҕи салаатын салайааччыта ([[2007]]), СӨ наукаларын үтүөлээх диэйэтэлэ. [[Орто Халыма|Орто Халыма улууһун]] Ытык киһитэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр социология билимин сайдыытыгар олук уурсубута, сахалартан бастакы социология билимнэрин дуоктара. С. Сидорова аатынан государственнай бэлиэннэн бастакынан наҕараадаламмыта. == Олоҕо == === Оҕо сааһа, устудьуоннуур сыллара === [[Орто Халыма|Орто Халыма]] улууһун [[Байды]] нэһилиэгин Хатыҥнаах сэлиэнньэтигэр [[1947]] сыл [[от ыйын 17]] күнүгэр төрөөбүтэ. Орто оскуоланы бүтэрэн баран Ленинградтааҕы Государственнай университет психологическай факультетыгар кэтэхтэн үөрэнэ киирбитэ. 18 саастаах, учуутал диплома суох кыысчаан дойдутугар 4 кылаастаах осуолаҕа учууталлаабыта. Иккис кууруска очнай отделенияҕа көһөрбүттэрэ эрээри, учуутал суох буолан, үлэтиттэн ыыппатахтара. Кыһыҥҥы каникул кэмигэр ылла да Ленинградка баран хаалбыта (ахтыытыгар "самовольно уехала во время зимних каникул" диэн суруйар), онно үөрэх кыһатыгар хотугу кыысчааны өйдөөннөр, салгыы үөрэнэргэ көҥүллээбиттэр. Иккис кууруска, урут оскуолаҕа тылы үөрэппэтэх буолан, ааҥыл тылыгар улахан ыарахаттары көрсүбүт, манна бииргэ үөрэнэр оҕолоро туруорсууларынан, омук устудьуоннарын бөлөҕөр көһөрөн, салгыы үөрэммит. Онон, каникулларбыт кэмигэр омук устудуьуоннарын кытта туох баар сойуус өрөспүүбүлүкэлэрин барытын кэриэтэ кэрийбиппит диэн ахтар. Ол сыллартан ССРС омуктарын култуураларын уонна устуоруйаларын уратыларын кытта билсэн барбыт. Иккис кууруска сылдьан сэллигинэн ыалдьан эмиэ үөрэҕиттэн хаала сыспыт, ол эрээри бииргэ үөрэнэр оҕолоро эмиэ көмөлөһөн, лиэксийэлэрин копирканан суруйан биэрэннэр, кууруһун ситиһиилээхтик бүтэрбит. Университеты бүтэрэригэр "Светлана" собуот салайааччыларын холобуругар салайыы истиилин чинчийэр диплом <ref>Взаимовлияние стилей руководителей разного ранга (на примере завода "Светлана")</ref> суруйбута. === Үлэ === ЛГУ-ну бүтэрэн баран 1971 с. Дьугдьуурзолото комбинаакка инженер-социолог дуоһунаһыгар үлэҕэ ыытыллыбыта. 1972-1991 сс. лаборантан саҕалаан старшай научнай үлэһиккэ диэри Дьокуускайга Тыл, литэрэтиирэ уонна устуоруйа институтугар үлэлээбитэ. 1985 с. ЛГУ-га социальнай психология идэтигэр "Саха сирин төрүт олохтоохторун урбанизациятын социальнай, уонна уйулҕа өттүнэн уратылара" диэн тиэмэҕэ хандьыдаакка диссэртээссийэтин көмүскээбитэ (сал. Е.С. Кузьмин). 1991-1998 сс. Аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын институтугар Этнопсихология уонна бөлөһүөпүйэ сиэктэрин сэбиэдиссэйинэн, дириэктэри солбуйааччынан үлэлээбитэ. 1995 с. РАН Социология институтугар Саха сирин омуктарын өйдөрүн-санаатын уларыйыытыгар<ref>"Формирование и изменения ценностных структур сознания народов Якутии", специальномть 22.00.04</ref> социология дуоктарын диссэртээссийэтин көмүскээбитэ<ref>{{Ыстатыйа|заглавие=Винокурова Ульяна Алексеевна (Лаптева)|издание=Вестник СПбГУ. Сер. 16. Вып.2|год=2011|страницы=21-24}}</ref>. Суверенитеты туруорсуу кэмигэр [[Cаха Өрөспүүбүлүкэтэ|СӨ]] Декларациятын, Конституциятын ситиһиигэ, [[Ил Түмэн]] икки ыҥырыылаах народнай депутатынан эрчимнээхтик үлэлээбитэ. 1989-1991 сылларга Дьокуускай куорат сэбиэтин дьокутаатынан таллыллбыта. 1992-2001 Ил Түмэн дьокутаата. Конституция суруйар оробуочай бөлөх чилиэнэ этэ. 34 сокуону оҥорууга кыттыбыта. Хотугу омуктары чинчийэр институту тэрийсибитэ, 19 кинигэ ааптара. "[[Биһиги сахалар...]]", "[[Сказ о народе Саха]]", "[[Саха бастакы Президенэ]]" диэн кинигэлэрэ ааҕааччы киэҥ сэҥээриитин ылбыттара. Саха Кэнгириэһин сэкиритээринэн буола сылдьыбыта. СӨ Ытык Сүбэтин чилиэнэ. [[2026 сыл]]лаахха [[балаҕан ыйын 3]] күнүгэр ыарахан ыарыыттан өлбүтэ. [[Хатас]]ка көмүллүбүтэ. === Кинигэлэрэ === Элбэх бэчээттэммит үлэ ааптара, 2025 сыллааҕы туругцнан 237 публикациялаах, онтон 41 монография (ол иһигэр 25 соавтор быһыытынан), үөрэххэ туттулла сылдьар 11 учебно-методическай таһаарыы. * Ценностные ориентации якутов в условиях урбанизации. Новосибирск: Наука, 1992. * Сказ о народе саха. Якутск: Бичик, 1994. * Ethnicity and Nationalism: the Case of Sakha Republic (Yakutia). Washington, 1994. * Человек гармоничного будущего. Экософия. Словарь. М., 1994. (в соавторстве) * Жизнь — творение человека. Япония — Россия — США: экосинтез культур. М.: Очаг, 1995. Кн.1. (в соавторстве с Шилиным К. И.) * Жизнь — творение человека. Будущее России. Экософские основания. М.: Очаг, 1995. (в соавторстве с Шилиным К. И.) * Право. Якутск, 2005. Ч. 1. Права ребенка, человека, гражданина. (в соавторстве с Такасаевой К. Р., Петровой М. П., Кравцовым С. С.) * Культурный вектор Республики Саха (Якутия). М.: Агробизнес центр, 2007 (в соавторстве с Винокуровой Е. П.) * Предупреждение суицида молодежи (на якутском языке). Якутск, 2010. * Винокурова У.А., Яковец Ю.В. Арктическая циркумполярная цивилизация. Учебное пособие. Новосибирск: Наука, 2016. На русск. и англ. яз. 320 с. * Винокурова, У.А. Этносоциология. Гриф УМО РФ. (учебное пособие). Якутск : Изд-во АГИИК, 2012. 131 с. * === Ыстатыйалара === * Роль школьного образования в современной жизни народностей Севера // Вопросы психологии. 1989. № 4. С. 39–44. * Стереотипы национального самосознания народа саха и русских якутян // Суверенитет и этническое самосознание: идеология и практика. М.: Изд-во ИЭиА РАН, 1995. С. 118–130. * Этнополитическая ситуация в Республике Саха (Якутия) // Национальное самосознание и национализм в Российской Федерации. М., 1994. С. 135–153. * Цивилизация народов Якутии // Международная жизнь. Спецвыпуск. 1995. С. 96–103. * The People of Sakha Republic (Yakutia) // Reviving the Value of Living in Harmony with Nature. Surviving Together. 1995. Vol. 13. P. 43–46. * The Road to Hell is Paved with Good Intentions of a Native // Polar Geography and Geology. 1995. Vol. 19. № 4. P. 256–261. * The Ethnopolitical Situation in the Sakha Republic (Yakutia) // Antropology and Archeology of Eurasia. 1995. Vol. 34. № 1. * Основные принципы социальной безопасности населения // Безопасность Республики Личность безопасного типа // Народное образование Якутии. 2005. № 4 (56). С. 94–98. * Саха (Якутия): социальные, экономические и техногенные проблемы. Новосибирск: Наука, 2008. С. 41–50. * Социальная безопасность населения РС(Я) // Якутский социологический бюллетень. Якутск, 2006. Вып. 1. * Проблемы этнокультурного развития РС(Я) // Этносоциальные процессы в Сибири. Новосибирск: Наука, 2006. Вып. 7. С. 124–131. * Культ стерха в духовной культуре народа саха // Якутск: Бичик, 2009. (в соавторстве с Артамоновой А. А.) * Экософия циркумполярной цивилизации // Вестник АГИИК. 2009. № 2. С. 28–32. * Ценности циркумполярной цивилизации // Вестник АГИИК. 2010. № 3. * Sacred Sites of the Sakha People // Anthropology & Archeology of Eurasia. Vol. 47. № 3. P. 38–52. ( в соавторстве с Дамбаевой Л. П.) * Концепция духовно-нравственного развития и воспитания личности гражданина России в контексте традиционных верований народов // Информационный бюллетень Уполномоченного по правам человека в Республике Саха (Якутия). 2010. № 13. С. 46–50. * Винокурова У.А. Energy-Informational Processes in the Arctic Person (статья) /Anthropology and Archeology of Eurasia "Siberian Indigeneity: Cultural and Personal Survival and Revival" 52(4) 2014. p.76-97. * Винокурова У.А. Коренные народы Сибири: могут ли ответить на вызовы ХХ1 век (статья) а // «Знание. Понимание. Умение» Журнал входит в перечень ВАК. №2, 2015. С. С.106-117. === Ытык ааттара, наҕараадала === * 1997 — СӨ билимин үтүөлээх дьайыксыта * 2001 — Орто Халыма улууһун Ытык киһитэ * 2007 — Арассыыйа айылҕа билминэрин акадьыамыйатын акадьыамыга * 2010 — СӨ Бэрэсидьиэнин Бочуоттаах грамотата * «Барҕарыы» пуонда бириэмийэтин лаурета. * Софья Сидорова аатынан судаарыстыбаннай * Этнопедагог Г. Н. Волков уонна ноосфера үөрэҕин төрүттээччи В. И. Вернадскай мэтээллэрэ * Евразия инновациялыыр-инвестициялыыр стратегияларын, программаларын, бырайыактарын III күрэһин Кыһыл көмүс мэтээлэ (2019). * «2019 сыл бэрэпиэссэрэ» — «Российское профессорское собрание» Бүтүн Арассыыйатааҕы түмэт тэрилтэ бириэмийэтэ. * «Якутянин 2019 гг. Якутск» норуот куоластааһынынан бириэмиэйэ. * «За вклад в развитие парламентаризма в Республике Саха (Якутия)» түөскэ кэтиллэр бэлиэ (2024 сыл олунньу 24). == Өссө маны көр == * [http://igi.ysn.ru/spravochnik.pdf Биобиблиографический справочник] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304082135/http://igi.ysn.ru/spravochnik.pdf |date=2016-03-04 }} == Туһаныллыбыт литература == *Халандаар 2007, Диодорова-Лаврентьева С.В., 2006 == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} {{Bio-stub}} [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:1947 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:От ыйын 17 күнүгэр төрөөбүттэр]] [[Категория:Орто Халыма улууһугар төрөөбүттэр]] [[Категория:Чинчийээччилэр]] [[Категория:Саха учуонайдара]] [[Категория:Орто Халыма улууһун ытык дьоно]] [[Категория:2026 сыллаахха өлбүттэр]] [[Категория:Балаҕан ыйын 3 күнүгэр өлбүттэр]] nufwi6gj7h81xazhsfth5r3dh9fsf06 430624 430623 2026-09-07T21:36:25Z Ojkhol 24881 /* Кинигэлэрэ */ 430624 wikitext text/x-wiki [[Ойуу:Винокурова.jpg|200px|thumb|right|Винокурова Ульяна Алексеевна]] '''Ульяна Алексеевна Винокурова''' (1947.07.17, Орто Халыма — 2026.09.03, Дьокуускай) — [[Саха Сирэ|Саха Сирин]] биллэр түмэт дьайыксыта, Арассыыйа социологтарын Саха Сиринээҕи салаатын салайааччыта ([[2007]]), СӨ наукаларын үтүөлээх диэйэтэлэ. [[Орто Халыма|Орто Халыма улууһун]] Ытык киһитэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр социология билимин сайдыытыгар олук уурсубута, сахалартан бастакы социология билимнэрин дуоктара. С. Сидорова аатынан государственнай бэлиэннэн бастакынан наҕараадаламмыта. == Олоҕо == === Оҕо сааһа, устудьуоннуур сыллара === [[Орто Халыма|Орто Халыма]] улууһун [[Байды]] нэһилиэгин Хатыҥнаах сэлиэнньэтигэр [[1947]] сыл [[от ыйын 17]] күнүгэр төрөөбүтэ. Орто оскуоланы бүтэрэн баран Ленинградтааҕы Государственнай университет психологическай факультетыгар кэтэхтэн үөрэнэ киирбитэ. 18 саастаах, учуутал диплома суох кыысчаан дойдутугар 4 кылаастаах осуолаҕа учууталлаабыта. Иккис кууруска очнай отделенияҕа көһөрбүттэрэ эрээри, учуутал суох буолан, үлэтиттэн ыыппатахтара. Кыһыҥҥы каникул кэмигэр ылла да Ленинградка баран хаалбыта (ахтыытыгар "самовольно уехала во время зимних каникул" диэн суруйар), онно үөрэх кыһатыгар хотугу кыысчааны өйдөөннөр, салгыы үөрэнэргэ көҥүллээбиттэр. Иккис кууруска, урут оскуолаҕа тылы үөрэппэтэх буолан, ааҥыл тылыгар улахан ыарахаттары көрсүбүт, манна бииргэ үөрэнэр оҕолоро туруорсууларынан, омук устудьуоннарын бөлөҕөр көһөрөн, салгыы үөрэммит. Онон, каникулларбыт кэмигэр омук устудуьуоннарын кытта туох баар сойуус өрөспүүбүлүкэлэрин барытын кэриэтэ кэрийбиппит диэн ахтар. Ол сыллартан ССРС омуктарын култуураларын уонна устуоруйаларын уратыларын кытта билсэн барбыт. Иккис кууруска сылдьан сэллигинэн ыалдьан эмиэ үөрэҕиттэн хаала сыспыт, ол эрээри бииргэ үөрэнэр оҕолоро эмиэ көмөлөһөн, лиэксийэлэрин копирканан суруйан биэрэннэр, кууруһун ситиһиилээхтик бүтэрбит. Университеты бүтэрэригэр "Светлана" собуот салайааччыларын холобуругар салайыы истиилин чинчийэр диплом <ref>Взаимовлияние стилей руководителей разного ранга (на примере завода "Светлана")</ref> суруйбута. === Үлэ === ЛГУ-ну бүтэрэн баран 1971 с. Дьугдьуурзолото комбинаакка инженер-социолог дуоһунаһыгар үлэҕэ ыытыллыбыта. 1972-1991 сс. лаборантан саҕалаан старшай научнай үлэһиккэ диэри Дьокуускайга Тыл, литэрэтиирэ уонна устуоруйа институтугар үлэлээбитэ. 1985 с. ЛГУ-га социальнай психология идэтигэр "Саха сирин төрүт олохтоохторун урбанизациятын социальнай, уонна уйулҕа өттүнэн уратылара" диэн тиэмэҕэ хандьыдаакка диссэртээссийэтин көмүскээбитэ (сал. Е.С. Кузьмин). 1991-1998 сс. Аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын институтугар Этнопсихология уонна бөлөһүөпүйэ сиэктэрин сэбиэдиссэйинэн, дириэктэри солбуйааччынан үлэлээбитэ. 1995 с. РАН Социология институтугар Саха сирин омуктарын өйдөрүн-санаатын уларыйыытыгар<ref>"Формирование и изменения ценностных структур сознания народов Якутии", специальномть 22.00.04</ref> социология дуоктарын диссэртээссийэтин көмүскээбитэ<ref>{{Ыстатыйа|заглавие=Винокурова Ульяна Алексеевна (Лаптева)|издание=Вестник СПбГУ. Сер. 16. Вып.2|год=2011|страницы=21-24}}</ref>. Суверенитеты туруорсуу кэмигэр [[Cаха Өрөспүүбүлүкэтэ|СӨ]] Декларациятын, Конституциятын ситиһиигэ, [[Ил Түмэн]] икки ыҥырыылаах народнай депутатынан эрчимнээхтик үлэлээбитэ. 1989-1991 сылларга Дьокуускай куорат сэбиэтин дьокутаатынан таллыллбыта. 1992-2001 Ил Түмэн дьокутаата. Конституция суруйар оробуочай бөлөх чилиэнэ этэ. 34 сокуону оҥорууга кыттыбыта. Хотугу омуктары чинчийэр институту тэрийсибитэ, 19 кинигэ ааптара. "[[Биһиги сахалар...]]", "[[Сказ о народе Саха]]", "[[Саха бастакы Президенэ]]" диэн кинигэлэрэ ааҕааччы киэҥ сэҥээриитин ылбыттара. Саха Кэнгириэһин сэкиритээринэн буола сылдьыбыта. СӨ Ытык Сүбэтин чилиэнэ. [[2026 сыл]]лаахха [[балаҕан ыйын 3]] күнүгэр ыарахан ыарыыттан өлбүтэ. [[Хатас]]ка көмүллүбүтэ. === Кинигэлэрэ === Элбэх бэчээттэммит үлэ ааптара, 2025 сыллааҕы туругцнан 237 публикациялаах, онтон 41 монография (ол иһигэр 25 соавтор быһыытынан), үөрэххэ туттулла сылдьар 11 учебно-методическай таһаарыы<ref>[https://famous-scientists.ru/anketa/vinokurova-ulyana-alekseevna-15793 Сетевая энциклопедия "Известные учёные" (биографические данные ученых и специалистов)]</ref>. * Ценностные ориентации якутов в условиях урбанизации. Новосибирск: Наука, 1992. * Сказ о народе саха. Якутск: Бичик, 1994. * Ethnicity and Nationalism: the Case of Sakha Republic (Yakutia). Washington, 1994. * Человек гармоничного будущего. Экософия. Словарь. М., 1994. (в соавторстве) * Жизнь — творение человека. Япония — Россия — США: экосинтез культур. М.: Очаг, 1995. Кн.1. (в соавторстве с Шилиным К. И.) * Жизнь — творение человека. Будущее России. Экософские основания. М.: Очаг, 1995. (в соавторстве с Шилиным К. И.) * Право. Якутск, 2005. Ч. 1. Права ребенка, человека, гражданина. (в соавторстве с Такасаевой К. Р., Петровой М. П., Кравцовым С. С.) * Культурный вектор Республики Саха (Якутия). М.: Агробизнес центр, 2007 (в соавторстве с Винокуровой Е. П.) * Предупреждение суицида молодежи (на якутском языке). Якутск, 2010. * Винокурова У.А., Яковец Ю.В. Арктическая циркумполярная цивилизация. Учебное пособие. Новосибирск: Наука, 2016. На русск. и англ. яз. 320 с. * Винокурова, У.А. Этносоциология. Гриф УМО РФ. (учебное пособие). Якутск : Изд-во АГИИК, 2012. 131 с. * === Ыстатыйалара === * Роль школьного образования в современной жизни народностей Севера // Вопросы психологии. 1989. № 4. С. 39–44. * Стереотипы национального самосознания народа саха и русских якутян // Суверенитет и этническое самосознание: идеология и практика. М.: Изд-во ИЭиА РАН, 1995. С. 118–130. * Этнополитическая ситуация в Республике Саха (Якутия) // Национальное самосознание и национализм в Российской Федерации. М., 1994. С. 135–153. * Цивилизация народов Якутии // Международная жизнь. Спецвыпуск. 1995. С. 96–103. * The People of Sakha Republic (Yakutia) // Reviving the Value of Living in Harmony with Nature. Surviving Together. 1995. Vol. 13. P. 43–46. * The Road to Hell is Paved with Good Intentions of a Native // Polar Geography and Geology. 1995. Vol. 19. № 4. P. 256–261. * The Ethnopolitical Situation in the Sakha Republic (Yakutia) // Antropology and Archeology of Eurasia. 1995. Vol. 34. № 1. * Основные принципы социальной безопасности населения // Безопасность Республики Личность безопасного типа // Народное образование Якутии. 2005. № 4 (56). С. 94–98. * Саха (Якутия): социальные, экономические и техногенные проблемы. Новосибирск: Наука, 2008. С. 41–50. * Социальная безопасность населения РС(Я) // Якутский социологический бюллетень. Якутск, 2006. Вып. 1. * Проблемы этнокультурного развития РС(Я) // Этносоциальные процессы в Сибири. Новосибирск: Наука, 2006. Вып. 7. С. 124–131. * Культ стерха в духовной культуре народа саха // Якутск: Бичик, 2009. (в соавторстве с Артамоновой А. А.) * Экософия циркумполярной цивилизации // Вестник АГИИК. 2009. № 2. С. 28–32. * Ценности циркумполярной цивилизации // Вестник АГИИК. 2010. № 3. * Sacred Sites of the Sakha People // Anthropology & Archeology of Eurasia. Vol. 47. № 3. P. 38–52. ( в соавторстве с Дамбаевой Л. П.) * Концепция духовно-нравственного развития и воспитания личности гражданина России в контексте традиционных верований народов // Информационный бюллетень Уполномоченного по правам человека в Республике Саха (Якутия). 2010. № 13. С. 46–50. * Винокурова У.А. Energy-Informational Processes in the Arctic Person (статья) /Anthropology and Archeology of Eurasia "Siberian Indigeneity: Cultural and Personal Survival and Revival" 52(4) 2014. p.76-97. * Винокурова У.А. Коренные народы Сибири: могут ли ответить на вызовы ХХ1 век (статья) а // «Знание. Понимание. Умение» Журнал входит в перечень ВАК. №2, 2015. С. С.106-117. === Ытык ааттара, наҕараадала === * 1997 — СӨ билимин үтүөлээх дьайыксыта * 2001 — Орто Халыма улууһун Ытык киһитэ * 2007 — Арассыыйа айылҕа билминэрин акадьыамыйатын акадьыамыга * 2010 — СӨ Бэрэсидьиэнин Бочуоттаах грамотата * «Барҕарыы» пуонда бириэмийэтин лаурета. * Софья Сидорова аатынан судаарыстыбаннай * Этнопедагог Г. Н. Волков уонна ноосфера үөрэҕин төрүттээччи В. И. Вернадскай мэтээллэрэ * Евразия инновациялыыр-инвестициялыыр стратегияларын, программаларын, бырайыактарын III күрэһин Кыһыл көмүс мэтээлэ (2019). * «2019 сыл бэрэпиэссэрэ» — «Российское профессорское собрание» Бүтүн Арассыыйатааҕы түмэт тэрилтэ бириэмийэтэ. * «Якутянин 2019 гг. Якутск» норуот куоластааһынынан бириэмиэйэ. * «За вклад в развитие парламентаризма в Республике Саха (Якутия)» түөскэ кэтиллэр бэлиэ (2024 сыл олунньу 24). == Өссө маны көр == * [http://igi.ysn.ru/spravochnik.pdf Биобиблиографический справочник] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304082135/http://igi.ysn.ru/spravochnik.pdf |date=2016-03-04 }} == Туһаныллыбыт литература == *Халандаар 2007, Диодорова-Лаврентьева С.В., 2006 == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} {{Bio-stub}} [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:1947 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:От ыйын 17 күнүгэр төрөөбүттэр]] [[Категория:Орто Халыма улууһугар төрөөбүттэр]] [[Категория:Чинчийээччилэр]] [[Категория:Саха учуонайдара]] [[Категория:Орто Халыма улууһун ытык дьоно]] [[Категория:2026 сыллаахха өлбүттэр]] [[Категория:Балаҕан ыйын 3 күнүгэр өлбүттэр]] ke4uhyfskx81xtevg226qctzy8bg5ij 0 7785 430616 419909 2026-09-07T21:02:02Z Ojkhol 24881 /* Төрөөбүттэр */ 430616 wikitext text/x-wiki '''От ыйын 17''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 198-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 199-c күнэ). Сыл бүтүө 167 күн баар. == Бэлиэ күннэр == * {{Флагификация|ХНТ}} — '''Аан дойдутааҕы холуобунай суут күнэ'''. 1998 сыллаахха Риимҥэ Аан дойдутааҕы холуобунай сууту тэрийэр туһунан сөбүлэҥ түһэрсиллибит. Бу суут түөрт хайысханы көрөр: геноцид, киһи-аймаҕы утары оҥоһуллубут буруй, байыаннай буруй уонна дойдуну утары агрессия. Суут штаб-квартирата [[Гаага]] куоракка баар. * {{Флагификация|Россия}}: ** '''[[Этнограф күнэ]]'''. ССРС-ка 1970-с сс. бэлиэтэнэр. Бу күн эдэр этнографтары "сүрэхтиир" идэлээхтэр. ** ВМФ авиациятын күнэ <ref>[https://tass.ru/info/2124250 День авиации ВМФ России. Досье - Биографии и справки - ТАСС]</ref> * {{Флагификация|Ирак}} — Өрөбүлүүссүйэ күнэ ([[БААС]], [[1968]]) * {{Флагификация|Лесото}} — Хоруол төрөөбүт күнэ ([[Летсие III]]) * {{Флагификация|Пуэрто-Рико}} — Луис Ривьера төрөөбүт күнэ (Luis Muñoz Rivera) * {{Флагификация|Финляндия}} — Демократия күнэ * {{Флагификация|Южная Корея}} — Конституция күнэ * {{Флагификация|Словакия}} — [[Словакия тутулуга суох буолуутун күнэ|Тутулуга суох буолуу күнэ]] * {{Флагификация|Япония}} — Гион Мацури (Gion Matsuri) * '''Эмодзи аан дойдутааҕы күнэ''' (World Emoji Day) * '''От күөҕэ харахтаахтар күннэрэ''' ([[от ыйын 18]] күнүгэр бэлиэтэнэр халлаан күөҕэ харахтаахтар күннэрин иннинэ)<ref>[https://4-info.ru/drugoe/2019/kogda-otmechaetsya-den-zelenoglazih/ Когда отмечается День зеленоглазых? | 4 info - Вопросы, ответы, статьи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200717080930/https://4-info.ru/drugoe/2019/kogda-otmechaetsya-den-zelenoglazih/ |date=2020-07-17 }}</ref> * '''Фиргун күнэ''' — туора дьон ситиһиитигэр үөрүү күнэ. 2014 сыллаахтан Израильга түмэт-тэрилтэ көҕүлээһининэн бэлиэтэнэр буолбут. Бу күн дьон бэйэ-бэйэлэригэр комплимент этэллэр, атын дьон ситиһиитин хайгыыллар. == Түбэлтэлэр == * [[1429]] — аҥылычааннартан босхоломмут Реймс куоракка [[Франция]] хоруонатын Карл VII кэппит (сиэр-туом кэмигэр кини үрдүгэр дуоҕаны [[Жанна д’Арк]] тутан турбут). * [[1611]] — Якоб Делагарди баһылыктаах [[Швеция|швед]] сэриитэ [[Новгород]]ы ылбыт. * [[1785]] — [[Камчаатка (тумул арыы)|Камчаатка]]ҕа көскө сылдьан күрээбит [[Мориц Бенёвскэй]] бэйэтин Мадагаскаар импэрээтэринэн биллэриммит уонна Францияҕа сэриини биллэрбит. * [[1868]] — [[Япония]] киинэ [[Киото]] куораттан [[Токио]]ҕа көспүт. * [[1907]] — Санкт-Петербурга нуучча-дьоппуон сөбүлэҥэ түһэрсиллибит. Өрүттэр бэйэ-бэйэлэрин сирдэрин былдьаспат, [[Кытай]] тутулуга суоҕун ытыктыыр, [[Манчжурия]]ны нуучча уонна дьоппуон сабыдыаллыыр сирдэригэр араарар (хоту өттө Арассыыйа киэнэ, соҕуруу өттө — Япония), [[Кэриэйэ]]ни Япония анал интэриэстээх сиринэн ааҕар, оттон [[Монголия]]ны Арассыыйа анал интэриэстээх сиринэн ааҕар туһунан сөбүлэспиттэр. * [[1918]] — [[Сибиир Бириэмэннэй бырабыыталыстыбата]] [[Омскай]]га [[Сибиир тутулуга суох буолуутун туһунан Декларация|Сибиир тутулуга суох буолуутун туһунан Декларацияны]] ылыммыт. * [[1920]] — бассабыыктар өрөспүүбүлүкэҕэ баар киинэ аппарааттарын уонна хартыыналары национализациялаабыттар. * [[1923]] — [[Пепеляев Анатолий Николаевич|Анатолий Пепеляев]] салайааччылаах үрүҥ этэрээттэрэ [[Айаан|Айааҥҥа]] кыһылларга бэриммиттэр. * [[1925 сыл|1925]] — Бүтүн Саха сиринээҕи учууталлар I сийиэстэрэ аһыллыбыт. 49 дэлэгээт кыттыбыт. Онтон соҕотох киһи үрдүк үөрэхтээҕэ. Үөрэх уонна доруобуйа харыстабылын наркома [[Бояров Алексей Федотович|Алексей Бояров]] сүрүн дакылааты оҥорбут. От ыйын 23 күнүгэр бу дакылаакка олоҕурбут сийиэс резолюцията ылыныллыбыт. Учууталлар аныгыскы сийиэстэрэ 1933 с. буолбута<ref>[https://keskil14.ru/istoriya-sezda-uchitelej-i-pedagogicheskoj-obshhestvennosti-yakutii/ История съезда учителей и педагогической общественности Якутии. / Кэскил. 29.09.2022]</ref>. * [[1929]] — [[КВЖД]]-ны былдьаһыы түмүгэр [[ССРС]] Кытайы кытта дипломааттыы сыһыанын тохтоппут. * [[1936]] — Байыаннайдар өрө турууларыттан [[Испания]]ҕа гражданскай сэрии саҕаламмыт. * [[1937]] — Саха АССР Совнаркомун уурааҕынан "сайыҥҥы ис ыарыытын кытта охсуһар" оҕо балыыһата тэриллибит. * [[1942]] — Сталинградтааҕы кыргыһыы бастакы кэрчигэ (көмүскэнии) саҕаламмыт. * [[1975]] — Куйаарга «Союз» (ССРС) уонна «Аполлон» (АХШ) хараабыллар стыковкаласпыттар. * [[1976]] — [[Монреаль]]га XXI Олимпиада оонньуулара саҕаламмыт. Бу оонньууларга көҥүл тустууга саха оскуолатын өрөгөйө буолбута. * [[2001]] — [[Ил Түмэн]] Михаил Николаев бэрэсидьиэнинэн үһүс болдьоххо барарын көҥүллүүр Конституцияҕа уларытыы киллэриини ылымматах. == Төрөөбүттэр == * [[1796]] — француз худуоһунньуга [[Жан Батист Камиль Коро]]. * [[1846]] — нуучча айанньыта уонна этнограф [[Миклухо-Маклай Николай |Николай Миклухо-Маклай]]. * [[1942]] — Уус-Маайа улууһун Ааллаах Үүн бөһүөлэгэр [[Томтосов Алексей Александрович|Алексей Томтосов]] төрөөбүт — Дьокуускай баһылыга, СӨ бырабыыталыстыбатын солбуйар бэрэстээтэлэ, РФ омуктарга уонна миграцияҕа бэлиитикэтин миниистирин солбуйааччыта буола сылдьыбыта. * [[1947]] — [[Винокурова Ульяна Алексеевна|Ульяна Винокурова]] (2026.09.03 өлб.), Саха Сирин биллиилээх уопсастыбаннай диэйэтэлэ уонна бэлиитигэ, социолог уонна психолог учуонай. Орто Халыма улууһун Байды нэһилиэгэр төрөөбүтэ. * [[1953]] — [[Дьяконова Юлия Назаровна|Юлия Дьяконова]] (30.07.1986 өлб.) — саха остуоруйаларын чинчийбит учуонай, филология билимин хандьыдаата. * [[1970]] — [[Акимов Егор Егорович|Егор Акимов]] — ырыаһыт, ырыа айааччы, СӨ култууратын туйгуна. * [[1971]] — [[Саина]], дьиҥнээх аата Екатерина Саввинова — саха ырыаһыта. [[Булуҥ нэһилиэгэ (Булуҥ улууһа)|Булуҥ улууһун Булуҥ нэһилиэгэр]] төрөөбүтэ. * [[1973]] — [[Алексеева Сардана Анатольевна|Сардана Алексеева]] — [[эбээн]] олоҕун-дьаһаҕын чинчийэр учуонай, устуоруйа билимин хандьыдаата. * [[1984 сыл|1984]] — Георгий Бессонов, тыйаатыр уонна киинэ артыыһа. == Быстыбыттар == * [[1790]] — [[Адам Смит]] (Adam Smith), Англиятттан төрүттээх аатырбыт экономист уонна бөлөһүөк. * [[1912]] — француз математига, астроном, бөлөһүөк [[Жюль Анри Пуанкаре]]. * [[1918]] — [[Арассыыйа Импиэрийэтэ|Арассыыйа импиэрийэтин]] бүтэһик императора [[Николай II]]. * [[1996]] — саха худуоһунньуга, живописец [[Собакин Афанасий Петрович|Афанасий Собакин]] (1928 с. Чурапчы Кытаанаҕар төр.). {{ыйдар}} [[Категория:От ыйын 17]] gxk1ywqgdjfqu18ab4nqbn4yj7aqxzs 0 7887 430618 425486 2026-09-07T21:06:29Z Ojkhol 24881 /* Өлбүттэр */ 430618 wikitext text/x-wiki '''Атырдьах ыйын 19''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 231-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 232-c күнэ). Сыл бүтүө 134 күн баар. == Бэлиэ күннэр == * {{Флагификация|ХНТ}} — [[Гуманитарнай көмө аан лойдутааҕы күнэ]] (Всемирный день гуманитарной помощи) (A/RES/63/139) [[Киһилии көмө аан дойдутааҕы күнэ|Киһилии (гуманитарнай) көмө аан дойдутааҕы күнэ]] * {{Флаг|ООН}} [[Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэлэрэ|ХНТ]] — Хаартыска аан дойдутааҕы күнэ * {{Флагификация|Афганистан}} — Тутулуга суох буолуу күнэ. Равалпинди сөбүлэҥэ 1919 сыллаахха дойду Британияттан тутулуга суох буолбутун бигэргэппит * {{Флагификация|Вьетнам}} — Атырдьах ыйынааҕы өрөбөлүүссүйэ күнэ (1945) * {{Флагификация|США}} — Абыйаассыйа күнэ (National Aviation Day). 1939 сылтан [[Рузвельт, Франклин Делано|Франклин Рузвельт]] ыйааҕынан бэлиэтэнэр * {{Флагификация|Украина}} — Ыҥырыа иитээччи күнэ * {{Флагификация|Россия}} — Мотострелковай сэриилэр күннэрэ == Түбэлтэлэр == * [[1687]] — Арассыыйа импиэрийэтин Олонец уйуоһугар Березов диэн сиргэ тыһыынчаттан тахса киһи үс тарбаҕынан кириэс охсунуууну утаран бэйэлэрин уматыммыттар. * [[1745]] — Карс аттынааҕы кыргыһыыга Надиир шах баһылыктаах Пиэрсийэ аармыйата Осмаан импиэрийэтин аармыйатын урусхаллаабыт. * [[1785]] — урукку истиилинэн атырдьах ыйын 8 күнүгэр Екатерина II ыраахтааҕы [[Биллингс Иосиф Иосифович|Иосиф Биллингс]] салайааччылаах [[Биллингс И.И. география уонна астрономия экспедицията (1785 - 1795)|кистэлэҥ географическо-астрономическай байҕал эспэдииссийэтин]] ыытар туһунан ыйааҕы таһаарбыт. Бу эспэдииссийэҕэ сылдьыбыт быраас [[Робек Михаил Михайлович|Михаил Робек]] саха уонна эбээн тылларын бастакы тылдьыттарын хомуйбута. * [[1839]] — Франция бырабыыталыстыбата Нисефор Ньепс уонна Луи Дагер айбыт хаартыскаҕа түһэрии бастакы ньымаларын аан дойду бас билиитинэн биллэрбит. Дагерротип кистэлэҥэ аһылларын хааччыйаары Дагерга уонна Ньепс уолугар Исидорга (Ньепс бэйэтэ ол кэмҥэ өлбүт этэ) өлүөхтэригэр диэри биэнсийэ төлүүргэ быһаарбыта. * [[1856]] — [[АХШ]] айааччыта Гейл Борден (Gail Borden) ''хойдубут үүтү'' оҥоруу ньыматын патеннаабыт. * [[1923]] ** Москубаҕа билиҥҥи Горькай аатынан паарка оннугар Бүтүн Арассыыйатааҕы тыа хаһаайыстыбатын уонна кустарнай бырамыысыланнаһын быыстапката аһыллыбыт. Кэлин ВДНХ аһылларыгар олук буолбута. ** «Персей» диэн бастакы сэбиэскэй чинчийэр аал бастакы эриэйсигэр аттаммыт. * [[1944]] ** Парижка ньиэмэстэри утары өрө туруу саҕаламмыт. ** Лүөччүк [[Александр Покрышкин]] бастакыннан үс төгүллээх Сэбиэскэй Сойуус дьоруойа буолбут. * [[1947]] — [[А битэмиин]] (ретинол) аан бастаан оҥоһуллубут. * [[1960]] ** [[Свердловскай]] аттыгар суулларыллыбыт [[АХШ]] U-2 үспүйүөн сөмүлүөтүн лүөччүгэ Фрэнсис Пауэрс сууттаммыт, уон сыл хаайыыга ууруллубут. ** «Спутник-5» космос хараабыла арбыытаҕа тахсыбыт. Бу хараабылынан Белка уонна Стрелка диэн ыттар куйаарга көппүттэр уонна этэҥҥэ [[Сир]]гэ төннүбүттэр. Куйаартан тыыннаах төннүбүт бастакы харамай буолбуттар. * [[1963]] — [[РСФСР]] үөрэҕин миниистирин бирикээһинэн Намнааҕы педагогика учуулуссата тэриллибит. Билигин — [[Винокуров И.Е. аатынан Намнааҕы педагогика кэллиэһэ|Винокуров И. Е. аатынан Намнааҕы педагогика кэллиэһэ]]. * [[1987]] — Уһук Илин, Бурятия уонна Чита уобалаһын оҥорон таһаарар күүстэрин 2000 сылга диэри холбоһуктаах сайыннарыы туһунан ССКП КК уонна ССРС Миниистирдэрин сэбиэтин холбоһуктаах 958 нүөмэрдээх уураахтара тахсыбыт. * [[1990]] — [[Нүөрүҥгүрү]] куораттан Дьокуускайга көтөн иһэр 85 пассажирдаах [[ТУ-154]] сөмүөлүөтү 15 хаайыылаах былдьаабыт, Красноярскайынан Ташкеҥҥа тиийбиттэр. Онно 45 пассажиры босхолообуттар, 4 хаайыылаах бэриммиттэр. Уоннааҕылара Пакистааҥҥа Карачи куоракка көппүттэр, онно хаайыылаахтары барыларын тутан хаайбыттар, сууттаан баран өлөрүүгэ уурбуттар. Икки террорист бэйэлэригэр тиийинэн өлбүттэр, биир итииттэн сылтаан хаайыыга өлбүт. 1991 сыллаахха атыттарын өлүөхтэригэр дылы хаайыыга сытарга диэн бириигэбэрдэрин уларыппыттар. * [[1991]] — ''Атырдьах ыйынааҕы путч'': [[Сэбиэскэй Сойуус]] ыһыллыытын тохтотоору сорох үрдүкү сололоох салайааччылар ГКЧП тэрийэн былааһы бэйэлэригэр ыла сатаабыттар. [[Москуба]]ҕа тааҥкалардаах аармыйа киллэриллибит. [[ССРС]] бэрэсидьиэнэ [[Михаил Горбачев]] [[Кырыым]]ҥа сайылыгар хаайыллыбыт. ГКЧП-ны утарар [[РСФСР]] бэрэсидьиэнэ [[Борис Ельцин]] бронетранспортер үрдүттэн "Арассыыйа гражданнарыгар ыҥырыы" тыл эппит. * [[1999]] — Белградка (Югославия) уонунан тыһыынча киһи бэрэсидьиэн Слободан Милошевич утары миитиҥҥэ тахсыбыттар. * [[2005]] — [[Арассыыйа]] уонна [[Кытай]] аан бастаан бииргэ ыытыллыбыт байыаннай үөрэнии-эрчиллиилэрэ саҕаламмыт. == Төрөөбүттэр == * [[1934]] — Дьокуускайга [[Климовскай Игорь Владимирович|Игорь Климовскай]] — ирбэт тоҥу чинчийэр учуонай. МГУ-ну бүтэрээт Дьокуускайга Ирбэт тоҥу чинчийэр үнүстүүккэ үлэлии киирбитэ, сааһыран баран Москубаҕа көспүтэ. [[Бүлүү (өрүс)|Бүлүү]] өрүһү бырамыысыланнас киртитиитигэр үлэлээх. == Өлбүттэр == * [[1937]] — Саха сиригэр сэбиэскэй былааһы олохтоспут [[Строд Иван Яковлевич|Иван Строд]] түрүөрдээһиҥҥэ(терроризм) күтүрэнэн сууттаммыт уонна ол күн ытыллыбыт. 1957 сыллаахха буруйа суоҕунан реабилитацияламмыта. * [[1983]] — Москубаҕа [[Новгородов Афанасий Иннокентьевич|Афанасий Новгородов]] (1902 с. Үөһээ Дьааҥыга төр.) — 1947-1950 сс. [[Тыл, литератуура уонна устуоруйа үнүстүүтэ)|Тыл, литэрэтиирэ уонна устуоруйа үнүстүүтүн]] дириэктэрэ, устуоруйа билимин дуоктара, бэрэпиэссэр. * [[2026]] — [[Дабыл|Анатолий Павлов-Дабыл]] — биллиилээх суруналыыс уонна түмэт-дьайыксыт, саха итэҕэлин чинчийээччи, Айыы Үөрэҕин түһэ. {{ыйдар}} [[Категория:Атырдьах ыйын 19]] 5wkkn8f4c55l1rd4t8jq3p59hnq0yjc 430619 430618 2026-09-07T21:07:18Z Ojkhol 24881 /* Өлбүттэр */ 430619 wikitext text/x-wiki '''Атырдьах ыйын 19''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 231-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 232-c күнэ). Сыл бүтүө 134 күн баар. == Бэлиэ күннэр == * {{Флагификация|ХНТ}} — [[Гуманитарнай көмө аан лойдутааҕы күнэ]] (Всемирный день гуманитарной помощи) (A/RES/63/139) [[Киһилии көмө аан дойдутааҕы күнэ|Киһилии (гуманитарнай) көмө аан дойдутааҕы күнэ]] * {{Флаг|ООН}} [[Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэлэрэ|ХНТ]] — Хаартыска аан дойдутааҕы күнэ * {{Флагификация|Афганистан}} — Тутулуга суох буолуу күнэ. Равалпинди сөбүлэҥэ 1919 сыллаахха дойду Британияттан тутулуга суох буолбутун бигэргэппит * {{Флагификация|Вьетнам}} — Атырдьах ыйынааҕы өрөбөлүүссүйэ күнэ (1945) * {{Флагификация|США}} — Абыйаассыйа күнэ (National Aviation Day). 1939 сылтан [[Рузвельт, Франклин Делано|Франклин Рузвельт]] ыйааҕынан бэлиэтэнэр * {{Флагификация|Украина}} — Ыҥырыа иитээччи күнэ * {{Флагификация|Россия}} — Мотострелковай сэриилэр күннэрэ == Түбэлтэлэр == * [[1687]] — Арассыыйа импиэрийэтин Олонец уйуоһугар Березов диэн сиргэ тыһыынчаттан тахса киһи үс тарбаҕынан кириэс охсунуууну утаран бэйэлэрин уматыммыттар. * [[1745]] — Карс аттынааҕы кыргыһыыга Надиир шах баһылыктаах Пиэрсийэ аармыйата Осмаан импиэрийэтин аармыйатын урусхаллаабыт. * [[1785]] — урукку истиилинэн атырдьах ыйын 8 күнүгэр Екатерина II ыраахтааҕы [[Биллингс Иосиф Иосифович|Иосиф Биллингс]] салайааччылаах [[Биллингс И.И. география уонна астрономия экспедицията (1785 - 1795)|кистэлэҥ географическо-астрономическай байҕал эспэдииссийэтин]] ыытар туһунан ыйааҕы таһаарбыт. Бу эспэдииссийэҕэ сылдьыбыт быраас [[Робек Михаил Михайлович|Михаил Робек]] саха уонна эбээн тылларын бастакы тылдьыттарын хомуйбута. * [[1839]] — Франция бырабыыталыстыбата Нисефор Ньепс уонна Луи Дагер айбыт хаартыскаҕа түһэрии бастакы ньымаларын аан дойду бас билиитинэн биллэрбит. Дагерротип кистэлэҥэ аһылларын хааччыйаары Дагерга уонна Ньепс уолугар Исидорга (Ньепс бэйэтэ ол кэмҥэ өлбүт этэ) өлүөхтэригэр диэри биэнсийэ төлүүргэ быһаарбыта. * [[1856]] — [[АХШ]] айааччыта Гейл Борден (Gail Borden) ''хойдубут үүтү'' оҥоруу ньыматын патеннаабыт. * [[1923]] ** Москубаҕа билиҥҥи Горькай аатынан паарка оннугар Бүтүн Арассыыйатааҕы тыа хаһаайыстыбатын уонна кустарнай бырамыысыланнаһын быыстапката аһыллыбыт. Кэлин ВДНХ аһылларыгар олук буолбута. ** «Персей» диэн бастакы сэбиэскэй чинчийэр аал бастакы эриэйсигэр аттаммыт. * [[1944]] ** Парижка ньиэмэстэри утары өрө туруу саҕаламмыт. ** Лүөччүк [[Александр Покрышкин]] бастакыннан үс төгүллээх Сэбиэскэй Сойуус дьоруойа буолбут. * [[1947]] — [[А битэмиин]] (ретинол) аан бастаан оҥоһуллубут. * [[1960]] ** [[Свердловскай]] аттыгар суулларыллыбыт [[АХШ]] U-2 үспүйүөн сөмүлүөтүн лүөччүгэ Фрэнсис Пауэрс сууттаммыт, уон сыл хаайыыга ууруллубут. ** «Спутник-5» космос хараабыла арбыытаҕа тахсыбыт. Бу хараабылынан Белка уонна Стрелка диэн ыттар куйаарга көппүттэр уонна этэҥҥэ [[Сир]]гэ төннүбүттэр. Куйаартан тыыннаах төннүбүт бастакы харамай буолбуттар. * [[1963]] — [[РСФСР]] үөрэҕин миниистирин бирикээһинэн Намнааҕы педагогика учуулуссата тэриллибит. Билигин — [[Винокуров И.Е. аатынан Намнааҕы педагогика кэллиэһэ|Винокуров И. Е. аатынан Намнааҕы педагогика кэллиэһэ]]. * [[1987]] — Уһук Илин, Бурятия уонна Чита уобалаһын оҥорон таһаарар күүстэрин 2000 сылга диэри холбоһуктаах сайыннарыы туһунан ССКП КК уонна ССРС Миниистирдэрин сэбиэтин холбоһуктаах 958 нүөмэрдээх уураахтара тахсыбыт. * [[1990]] — [[Нүөрүҥгүрү]] куораттан Дьокуускайга көтөн иһэр 85 пассажирдаах [[ТУ-154]] сөмүөлүөтү 15 хаайыылаах былдьаабыт, Красноярскайынан Ташкеҥҥа тиийбиттэр. Онно 45 пассажиры босхолообуттар, 4 хаайыылаах бэриммиттэр. Уоннааҕылара Пакистааҥҥа Карачи куоракка көппүттэр, онно хаайыылаахтары барыларын тутан хаайбыттар, сууттаан баран өлөрүүгэ уурбуттар. Икки террорист бэйэлэригэр тиийинэн өлбүттэр, биир итииттэн сылтаан хаайыыга өлбүт. 1991 сыллаахха атыттарын өлүөхтэригэр дылы хаайыыга сытарга диэн бириигэбэрдэрин уларыппыттар. * [[1991]] — ''Атырдьах ыйынааҕы путч'': [[Сэбиэскэй Сойуус]] ыһыллыытын тохтотоору сорох үрдүкү сололоох салайааччылар ГКЧП тэрийэн былааһы бэйэлэригэр ыла сатаабыттар. [[Москуба]]ҕа тааҥкалардаах аармыйа киллэриллибит. [[ССРС]] бэрэсидьиэнэ [[Михаил Горбачев]] [[Кырыым]]ҥа сайылыгар хаайыллыбыт. ГКЧП-ны утарар [[РСФСР]] бэрэсидьиэнэ [[Борис Ельцин]] бронетранспортер үрдүттэн "Арассыыйа гражданнарыгар ыҥырыы" тыл эппит. * [[1999]] — Белградка (Югославия) уонунан тыһыынча киһи бэрэсидьиэн Слободан Милошевич утары миитиҥҥэ тахсыбыттар. * [[2005]] — [[Арассыыйа]] уонна [[Кытай]] аан бастаан бииргэ ыытыллыбыт байыаннай үөрэнии-эрчиллиилэрэ саҕаламмыт. == Төрөөбүттэр == * [[1934]] — Дьокуускайга [[Климовскай Игорь Владимирович|Игорь Климовскай]] — ирбэт тоҥу чинчийэр учуонай. МГУ-ну бүтэрээт Дьокуускайга Ирбэт тоҥу чинчийэр үнүстүүккэ үлэлии киирбитэ, сааһыран баран Москубаҕа көспүтэ. [[Бүлүү (өрүс)|Бүлүү]] өрүһү бырамыысыланнас киртитиитигэр үлэлээх. == Өлбүттэр == * [[1937]] — Саха сиригэр сэбиэскэй былааһы олохтоспут [[Строд Иван Яковлевич|Иван Строд]] түрүөрдээһиҥҥэ(терроризм) күтүрэнэн сууттаммыт уонна ол күн ытыллыбыт. 1957 сыллаахха буруйа суоҕунан реабилитацияламмыта. * [[1983]] — Москубаҕа [[Новгородов Афанасий Иннокентьевич|Афанасий Новгородов]] (1902 с. Үөһээ Дьааҥыга төр.) — 1947-1950 сс. [[Тыл, литератуура уонна устуоруйа үнүстүүтэ)|Тыл, литэрэтиирэ уонна устуоруйа үнүстүүтүн]] дириэктэрэ, устуоруйа билимин дуоктара, бэрэпиэссэр. * [[2026]] — [[Дабыл|Анатолий Павлов-Дабыл]] (1954.11.19 төр.) — биллиилээх суруналыыс уонна түмэт-дьайыксыт, саха итэҕэлин чинчийээччи, Айыы Үөрэҕин түһэ. {{ыйдар}} [[Категория:Атырдьах ыйын 19]] egiwdqps49krude721q1sz9e5tuggon 0 7914 430611 421223 2026-09-07T20:56:28Z Ojkhol 24881 /* Өлбүттэр */ 430611 wikitext text/x-wiki '''Балаҕан ыйын 3''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 246-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 247-c күнэ). Сыл бүтүө 119 күн баар. == Бэлиэ күннэр == * {{Флагификация|Австралия}} — [[Австралия былааҕа|Былаах күнэ]] * {{Флагификация|Саҥа Зеландия}} — Токехега күнэ (Саҥа Зеландия уонна АХШ ыккардыларыгар баар мөккүөрү быһаарар 1983 с. сөбүлэҥ түһэрсиллибит күнүгэр бэлиэтэнэр, Токелау арыыларын түҥэттибиттэр) * {{Флагификация|Замбия}} — Леви Мнавас күнэ * {{Флагификация|Ираан}} — [[Англия саба түһүүтүн утары охсуһуу күнэ]] * {{Флагификация|Канаада}} — Эргиэн флотун күнэ * {{Флагификация|Катар}} — [[Тутулуга суох буолуу күнэ]] (1971 с. Британияттан иккистээн тутулуга суох буолбут) * {{Флагификация|Кытай}} — Японияны кыайыы күнэ * {{Флагификация|Россия}} — Японияны кыайыы күнэ, [[Терроризмы утарыыга сомоҕолоһуу күнэ]] * {{Флагификация|Сан-Марино}} — Өрөспүүбүлүкэ олохтоммут күнэ ([[301 сыл]]лаахха манаахтар тутулуга суох общиналара төрүттэммитэ) * {{Флагификация|Тунис}} — Тутулуга суох буолуу хамсааһынын күнэ<ref>[http://www.calend.ru/holidays/0/0/2444/ День движения независимости в Тунисе — 3 сентября. История и особенности праздника в проекте Календарь Праздников 2010]</ref> * {{Флагификация|Улуу Британия}} — Эргиэн флотун күнэ == Түбэлтэлэр == * [[301]] — [[Сан-Марино]] олохтоммут — [[Европа]] саамай кырдьаҕас судаарыстыбата уонна аан дойду саамай кырдьаҕас [[өрөспүүбүлүкэ]]тэ. Сан-Марино нэһилиэнньэтин ахсаана 33 422 (2019 сылга) киһи, сирин иэнэ 61 км² (аан дойдуга бүтэһиктэн төрдүс). * [[1260]] — [[Эгиипэт|Эгиипэккэ]] сулууспалыыр сэрииһит кулуттар, ''мамлюктар'', Палестинаҕа Айн-Джалут кыргыһыытыгар [[монголлар|монгол]] аармыйатын кыайбыттар. Бу эргин монголлары аһаҕас хонууга да кыайыахха сөп эбит диэн өйдөбүл үөскээбит. * [[1783]] — [[Америка тутулуга суох буолуутун иһин сэрии]]: [[Америка Холбоһуктаах Штааттара|Холбоһуктаах Штааттар]] уонна [[Улуу Британия]] ыккардыларыгар Парижтааҕы сөбүлэҥ түһэрсиллэн сэрии түмүктэммит. * [[1904]] — Ляоян (Хотугу Кытай) таһыгар дьоппуон сэриитэ нуучча сэриитин үлтү сынньыыта түмүктэммит. * [[1915]] — [[Вилькицкэй Борис Андреевич|Борис Вилькицкэй]] салалталаах бастакы гидрографическай экспедиция бүппүт — Хотугу муора суолунан икки хараабыл барбыттар («Таймыр» уонна «Вайгач»). * [[1917]] — Ньиэмэс сэриитэ [[Рига|Рииганы]] ылбыт, [[Петроград|Петрограад]]ка суоһаабыт. * [[1918]] — [[Ленин Владимир Ильич|Ленин]]и өлөрө сатаабыт Ройтблат (Каплан) Фанни ытыллыбыт. * [[1928]] — ВЦИК Президиума [[Лаамы байҕал]] кытылын [[Саха АССР]]-га сыһыарыы туһунан ходатайствоҕа аккаас биэрбит. * [[1933]] — Евгений Абалаков [[Сэбиэскэй Социалистыы Республикалар Сойуустара|Сэбиэскэй Сойуус]] саамай үрдүк чыпчаалын – Коммунизм чыпчаалын (билигин [[Тадьикистаан|Таджикистааҥҥа]] баар Исмоил Сомони чыпчаала, 7495 м). * [[1941]] — [[Повольжье ньиэмэстэрин өрөспүүбүлүкэлэрэ]] ыһыллыбыт, олохтоохторун көһөрбүттэр. * [[1945]] — [[Сэбиэскэй Социалистыы Республикалар Сойуустара|ССРС-ка]] Японияны урусхаллааһын күнэ биллэриллибит. * [[1967]] — [[Швеция]] суол уҥа өттүнэн сырыыга көспүт. * [[1996 сыл|1996]] — "Саха Өрөспүүбүлүкэтин Государственнай хранилищетын тэрийии туһунан" СӨ Бэрэсидьиэнин ыйааҕа тахсыбыт. <ref>Указ Президента Республики Саха (Якутия) "Об образовании Государственного хранилища ценностей Республики Саха (Якутия)"</ref> * [[2015]] — "[[Мечел]]" хампаанньа тимири уһаарар дьоппуон JFE Steel корпорациятын кытта Нүөрүҥгүрү уонна Элгэ чоҕун атыылыырга бөдөҥ сөбүлэҥ түһэрсибит: 1 мөл. туонна кокстанар чох концентратын үс сыл иһигэр тиэйэн таһаарарга болдьоспут. == Төрөөбүттэр == * [[1916]] — [[Чиряева Вера Георгиевна|Вера Чиряева]] — Саха АССР үтүөлээх учуутала, [[Үөһээ Бүлүү улууһа|Yөhээ Бүлүү улууhун]] ытык олохтооҕо. * [[1960]] — [[Готовцев Роман Ильич|Роман Готовцев]] — норуот маастара, норуоттар ыккардыларынааҕы кылаастаах хомус ууһа. * [[1960]] — [[Охлопкова Наталья Васильевна|Наталья Охлопкова]] — СӨ үтүөлээх экэнэмииһэ, СӨ НА акадьыамыга, РАЕН акадьыамыга, экэниэмикэ билимин дуоктара. * [[1971]] — [[Николаев Александр Петрович|Александр Николаев]] — саха устуоруйатыгар сыаркап дьайыытын чинчийэр учуонай, устуоруйа билимин хандьыдаата. == Өлбүттэр == * [[1976]] — [[Никифоров Исай Прокопьевич|Исай Никифоров]] (01.05.1915 төр.) — саха суруйааччыта, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. * [[2023 сыл|2023]] — [[Винокурова Ульяна Алексеевна|Ульяна Винокурова]] — биллиилээх түмэт-дьайыксыт, социолог уонна психолог учуонай. {{ыйдар}} [[Категория:Балаҕан ыйа]] dqgp5mcwm3e8ug5o5uj8gzw44faeyps 430613 430611 2026-09-07T20:58:57Z Ojkhol 24881 /* Өлбүттэр */ 430613 wikitext text/x-wiki '''Балаҕан ыйын 3''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 246-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 247-c күнэ). Сыл бүтүө 119 күн баар. == Бэлиэ күннэр == * {{Флагификация|Австралия}} — [[Австралия былааҕа|Былаах күнэ]] * {{Флагификация|Саҥа Зеландия}} — Токехега күнэ (Саҥа Зеландия уонна АХШ ыккардыларыгар баар мөккүөрү быһаарар 1983 с. сөбүлэҥ түһэрсиллибит күнүгэр бэлиэтэнэр, Токелау арыыларын түҥэттибиттэр) * {{Флагификация|Замбия}} — Леви Мнавас күнэ * {{Флагификация|Ираан}} — [[Англия саба түһүүтүн утары охсуһуу күнэ]] * {{Флагификация|Канаада}} — Эргиэн флотун күнэ * {{Флагификация|Катар}} — [[Тутулуга суох буолуу күнэ]] (1971 с. Британияттан иккистээн тутулуга суох буолбут) * {{Флагификация|Кытай}} — Японияны кыайыы күнэ * {{Флагификация|Россия}} — Японияны кыайыы күнэ, [[Терроризмы утарыыга сомоҕолоһуу күнэ]] * {{Флагификация|Сан-Марино}} — Өрөспүүбүлүкэ олохтоммут күнэ ([[301 сыл]]лаахха манаахтар тутулуга суох общиналара төрүттэммитэ) * {{Флагификация|Тунис}} — Тутулуга суох буолуу хамсааһынын күнэ<ref>[http://www.calend.ru/holidays/0/0/2444/ День движения независимости в Тунисе — 3 сентября. История и особенности праздника в проекте Календарь Праздников 2010]</ref> * {{Флагификация|Улуу Британия}} — Эргиэн флотун күнэ == Түбэлтэлэр == * [[301]] — [[Сан-Марино]] олохтоммут — [[Европа]] саамай кырдьаҕас судаарыстыбата уонна аан дойду саамай кырдьаҕас [[өрөспүүбүлүкэ]]тэ. Сан-Марино нэһилиэнньэтин ахсаана 33 422 (2019 сылга) киһи, сирин иэнэ 61 км² (аан дойдуга бүтэһиктэн төрдүс). * [[1260]] — [[Эгиипэт|Эгиипэккэ]] сулууспалыыр сэрииһит кулуттар, ''мамлюктар'', Палестинаҕа Айн-Джалут кыргыһыытыгар [[монголлар|монгол]] аармыйатын кыайбыттар. Бу эргин монголлары аһаҕас хонууга да кыайыахха сөп эбит диэн өйдөбүл үөскээбит. * [[1783]] — [[Америка тутулуга суох буолуутун иһин сэрии]]: [[Америка Холбоһуктаах Штааттара|Холбоһуктаах Штааттар]] уонна [[Улуу Британия]] ыккардыларыгар Парижтааҕы сөбүлэҥ түһэрсиллэн сэрии түмүктэммит. * [[1904]] — Ляоян (Хотугу Кытай) таһыгар дьоппуон сэриитэ нуучча сэриитин үлтү сынньыыта түмүктэммит. * [[1915]] — [[Вилькицкэй Борис Андреевич|Борис Вилькицкэй]] салалталаах бастакы гидрографическай экспедиция бүппүт — Хотугу муора суолунан икки хараабыл барбыттар («Таймыр» уонна «Вайгач»). * [[1917]] — Ньиэмэс сэриитэ [[Рига|Рииганы]] ылбыт, [[Петроград|Петрограад]]ка суоһаабыт. * [[1918]] — [[Ленин Владимир Ильич|Ленин]]и өлөрө сатаабыт Ройтблат (Каплан) Фанни ытыллыбыт. * [[1928]] — ВЦИК Президиума [[Лаамы байҕал]] кытылын [[Саха АССР]]-га сыһыарыы туһунан ходатайствоҕа аккаас биэрбит. * [[1933]] — Евгений Абалаков [[Сэбиэскэй Социалистыы Республикалар Сойуустара|Сэбиэскэй Сойуус]] саамай үрдүк чыпчаалын – Коммунизм чыпчаалын (билигин [[Тадьикистаан|Таджикистааҥҥа]] баар Исмоил Сомони чыпчаала, 7495 м). * [[1941]] — [[Повольжье ньиэмэстэрин өрөспүүбүлүкэлэрэ]] ыһыллыбыт, олохтоохторун көһөрбүттэр. * [[1945]] — [[Сэбиэскэй Социалистыы Республикалар Сойуустара|ССРС-ка]] Японияны урусхаллааһын күнэ биллэриллибит. * [[1967]] — [[Швеция]] суол уҥа өттүнэн сырыыга көспүт. * [[1996 сыл|1996]] — "Саха Өрөспүүбүлүкэтин Государственнай хранилищетын тэрийии туһунан" СӨ Бэрэсидьиэнин ыйааҕа тахсыбыт. <ref>Указ Президента Республики Саха (Якутия) "Об образовании Государственного хранилища ценностей Республики Саха (Якутия)"</ref> * [[2015]] — "[[Мечел]]" хампаанньа тимири уһаарар дьоппуон JFE Steel корпорациятын кытта Нүөрүҥгүрү уонна Элгэ чоҕун атыылыырга бөдөҥ сөбүлэҥ түһэрсибит: 1 мөл. туонна кокстанар чох концентратын үс сыл иһигэр тиэйэн таһаарарга болдьоспут. == Төрөөбүттэр == * [[1916]] — [[Чиряева Вера Георгиевна|Вера Чиряева]] — Саха АССР үтүөлээх учуутала, [[Үөһээ Бүлүү улууһа|Yөhээ Бүлүү улууhун]] ытык олохтооҕо. * [[1960]] — [[Готовцев Роман Ильич|Роман Готовцев]] — норуот маастара, норуоттар ыккардыларынааҕы кылаастаах хомус ууһа. * [[1960]] — [[Охлопкова Наталья Васильевна|Наталья Охлопкова]] — СӨ үтүөлээх экэнэмииһэ, СӨ НА акадьыамыга, РАЕН акадьыамыга, экэниэмикэ билимин дуоктара. * [[1971]] — [[Николаев Александр Петрович|Александр Николаев]] — саха устуоруйатыгар сыаркап дьайыытын чинчийэр учуонай, устуоруйа билимин хандьыдаата. == Өлбүттэр == * [[1976]] — [[Никифоров Исай Прокопьевич|Исай Никифоров]] (01.05.1915 төр.) — саха суруйааччыта, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. * [[2023 сыл|2023]] — [[Винокурова Ульяна Алексеевна|Ульяна Винокурова]] (1947.07.17 төр.) — биллиилээх түмэт-дьайыксыт, социолог уонна психолог учуонай. {{ыйдар}} [[Категория:Балаҕан ыйа]] 7ze8yxdfzbsq0enbxlmqbr79npnereb 430614 430613 2026-09-07T20:59:50Z Ojkhol 24881 /* Өлбүттэр */ 430614 wikitext text/x-wiki '''Балаҕан ыйын 3''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 246-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 247-c күнэ). Сыл бүтүө 119 күн баар. == Бэлиэ күннэр == * {{Флагификация|Австралия}} — [[Австралия былааҕа|Былаах күнэ]] * {{Флагификация|Саҥа Зеландия}} — Токехега күнэ (Саҥа Зеландия уонна АХШ ыккардыларыгар баар мөккүөрү быһаарар 1983 с. сөбүлэҥ түһэрсиллибит күнүгэр бэлиэтэнэр, Токелау арыыларын түҥэттибиттэр) * {{Флагификация|Замбия}} — Леви Мнавас күнэ * {{Флагификация|Ираан}} — [[Англия саба түһүүтүн утары охсуһуу күнэ]] * {{Флагификация|Канаада}} — Эргиэн флотун күнэ * {{Флагификация|Катар}} — [[Тутулуга суох буолуу күнэ]] (1971 с. Британияттан иккистээн тутулуга суох буолбут) * {{Флагификация|Кытай}} — Японияны кыайыы күнэ * {{Флагификация|Россия}} — Японияны кыайыы күнэ, [[Терроризмы утарыыга сомоҕолоһуу күнэ]] * {{Флагификация|Сан-Марино}} — Өрөспүүбүлүкэ олохтоммут күнэ ([[301 сыл]]лаахха манаахтар тутулуга суох общиналара төрүттэммитэ) * {{Флагификация|Тунис}} — Тутулуга суох буолуу хамсааһынын күнэ<ref>[http://www.calend.ru/holidays/0/0/2444/ День движения независимости в Тунисе — 3 сентября. История и особенности праздника в проекте Календарь Праздников 2010]</ref> * {{Флагификация|Улуу Британия}} — Эргиэн флотун күнэ == Түбэлтэлэр == * [[301]] — [[Сан-Марино]] олохтоммут — [[Европа]] саамай кырдьаҕас судаарыстыбата уонна аан дойду саамай кырдьаҕас [[өрөспүүбүлүкэ]]тэ. Сан-Марино нэһилиэнньэтин ахсаана 33 422 (2019 сылга) киһи, сирин иэнэ 61 км² (аан дойдуга бүтэһиктэн төрдүс). * [[1260]] — [[Эгиипэт|Эгиипэккэ]] сулууспалыыр сэрииһит кулуттар, ''мамлюктар'', Палестинаҕа Айн-Джалут кыргыһыытыгар [[монголлар|монгол]] аармыйатын кыайбыттар. Бу эргин монголлары аһаҕас хонууга да кыайыахха сөп эбит диэн өйдөбүл үөскээбит. * [[1783]] — [[Америка тутулуга суох буолуутун иһин сэрии]]: [[Америка Холбоһуктаах Штааттара|Холбоһуктаах Штааттар]] уонна [[Улуу Британия]] ыккардыларыгар Парижтааҕы сөбүлэҥ түһэрсиллэн сэрии түмүктэммит. * [[1904]] — Ляоян (Хотугу Кытай) таһыгар дьоппуон сэриитэ нуучча сэриитин үлтү сынньыыта түмүктэммит. * [[1915]] — [[Вилькицкэй Борис Андреевич|Борис Вилькицкэй]] салалталаах бастакы гидрографическай экспедиция бүппүт — Хотугу муора суолунан икки хараабыл барбыттар («Таймыр» уонна «Вайгач»). * [[1917]] — Ньиэмэс сэриитэ [[Рига|Рииганы]] ылбыт, [[Петроград|Петрограад]]ка суоһаабыт. * [[1918]] — [[Ленин Владимир Ильич|Ленин]]и өлөрө сатаабыт Ройтблат (Каплан) Фанни ытыллыбыт. * [[1928]] — ВЦИК Президиума [[Лаамы байҕал]] кытылын [[Саха АССР]]-га сыһыарыы туһунан ходатайствоҕа аккаас биэрбит. * [[1933]] — Евгений Абалаков [[Сэбиэскэй Социалистыы Республикалар Сойуустара|Сэбиэскэй Сойуус]] саамай үрдүк чыпчаалын – Коммунизм чыпчаалын (билигин [[Тадьикистаан|Таджикистааҥҥа]] баар Исмоил Сомони чыпчаала, 7495 м). * [[1941]] — [[Повольжье ньиэмэстэрин өрөспүүбүлүкэлэрэ]] ыһыллыбыт, олохтоохторун көһөрбүттэр. * [[1945]] — [[Сэбиэскэй Социалистыы Республикалар Сойуустара|ССРС-ка]] Японияны урусхаллааһын күнэ биллэриллибит. * [[1967]] — [[Швеция]] суол уҥа өттүнэн сырыыга көспүт. * [[1996 сыл|1996]] — "Саха Өрөспүүбүлүкэтин Государственнай хранилищетын тэрийии туһунан" СӨ Бэрэсидьиэнин ыйааҕа тахсыбыт. <ref>Указ Президента Республики Саха (Якутия) "Об образовании Государственного хранилища ценностей Республики Саха (Якутия)"</ref> * [[2015]] — "[[Мечел]]" хампаанньа тимири уһаарар дьоппуон JFE Steel корпорациятын кытта Нүөрүҥгүрү уонна Элгэ чоҕун атыылыырга бөдөҥ сөбүлэҥ түһэрсибит: 1 мөл. туонна кокстанар чох концентратын үс сыл иһигэр тиэйэн таһаарарга болдьоспут. == Төрөөбүттэр == * [[1916]] — [[Чиряева Вера Георгиевна|Вера Чиряева]] — Саха АССР үтүөлээх учуутала, [[Үөһээ Бүлүү улууһа|Yөhээ Бүлүү улууhун]] ытык олохтооҕо. * [[1960]] — [[Готовцев Роман Ильич|Роман Готовцев]] — норуот маастара, норуоттар ыккардыларынааҕы кылаастаах хомус ууһа. * [[1960]] — [[Охлопкова Наталья Васильевна|Наталья Охлопкова]] — СӨ үтүөлээх экэнэмииһэ, СӨ НА акадьыамыга, РАЕН акадьыамыга, экэниэмикэ билимин дуоктара. * [[1971]] — [[Николаев Александр Петрович|Александр Николаев]] — саха устуоруйатыгар сыаркап дьайыытын чинчийэр учуонай, устуоруйа билимин хандьыдаата. == Өлбүттэр == * [[1976]] — [[Никифоров Исай Прокопьевич|Исай Никифоров]] (01.05.1915 төр.) — саха суруйааччыта, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. * [[2026 сыл|2026]] — [[Винокурова Ульяна Алексеевна|Ульяна Винокурова]] (1947.07.17 төр.) — биллиилээх түмэт-дьайыксыт, социолог уонна психолог учуонай. {{ыйдар}} [[Категория:Балаҕан ыйа]] d4pfoao4yrpljhky32gb78uvpcsbsb0 10 11972 430657 411828 2026-09-08T05:18:23Z Ojkhol 24881 /* Өссө маны көр */ 430657 wikitext text/x-wiki {{ambox |type = content |image = <imagemap> Image:Question book-4.svg|48px default [[Бикипиэдьийэ:Источниктарга сигэнии|Источниктарга сигэнии]] desc none </imagemap> |text = '''{{{1|Бу ыстатыйаҕа}}} [[БП:Источниктарга сигэнии|төрүттэргэ сигэниитэ]] тиийбэт.''' |text-small = Суруллубут [[Бикипиэдьийэ:Тургутуу|тургутуллар кыахтаах]] буолуохтаах, өскө ол сатаммат буоллаҕына, кырдьыга саарбаҕаланыан уонна онтон сылтаан сотуллуон сөп.<br />Эн [[Бикипиэдьийэ:Источниктарга сигэнии|итэҕэтиилээх төрүттэргэ]] сигэ эбэн бу ыстатыйаны [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|action=edit}} көннөрүөххүн] сөп.{{#if:{{{date|{{{дата|}}}}}}|<br />Бу бэлиэ ыстатыйаҕа бу күнтэн турар '''{{{date|{{{дата}}}}}}'''.}} }}{{#if: {{{nocat|}}}||{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Бикипиэдьийэ:Итэҕэтиилээх источниктарга сигэммэт ыстатыйалар]]}}}}<noinclude> {{doc}} <!-- Пожалуйста, добавляйте категории и интервики на страницу документации! --></noinclude> == Өссө маны көр == == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} gx65kjrufgt4e335e47c6clldfbvlg9 0 12417 430656 397467 2026-09-08T05:18:05Z Ojkhol 24881 430656 wikitext text/x-wiki [[Ойуу:OPPO LOGO 2019.svg|200px|thumb]] '''ОРРО''' диэн [[Би Би Кэй]] тэрилтэтин биир улахан салаата буолар<ref>{{cite web|url=http://www.dg.gov.cn/gjhycs/s33353/201206/514125.htm|title=Introduction to BBK (Oppo) Company|date=2012-06-18|publisher=The People's Government of Chang’an Town|access-date=2014-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20160423202414/http://www.dg.gov.cn/gjhycs/s33353/201206/514125.htm|archive-date=2016-04-23}}</ref><ref>{{cite web |last=Colin |first=David |url=http://www.projectorcentral.com/oppo_opdv971h_dvd_player.htm |title=A Winning Digital DVD Player |date=2005-07-07 |website=Projector Central |quote= |access-date=2017-02-10 |archive-date=2019-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190330170209/https://www.projectorcentral.com/oppo_opdv971h_dvd_player.htm |url-status=live }}</ref>.. Кытай телефония уонна интернет сибээһин бөдөҥ тэрилтэтэ. «Oppo» диэн бренд 2001 сыллаахха бэлиэтэммитэ. Тэрилтэ быһыытынан 2004 сыллаахха [[Дунгуань|Дунгуаҥҥа]] үлэтин саҕалаабыта, ол кынан баран син биир [[BBK Electronics]] тэрилтэтигэр бас билинэр. Бу тэрилтэ [[Саха Сирэ|Саха Сиригэр]] былаана элбэх...{{салааҕа источниктара суох}} {{Company-stub}} [[Категория:Кытай тэрилтэлэрэ]] 6msarshj5nnhtd2pzkvixl6wvcdxxyq 430658 430656 2026-09-08T05:19:22Z Ojkhol 24881 430658 wikitext text/x-wiki [[Ойуу:OPPO LOGO 2019.svg|200px|thumb]] '''ОРРО''' диэн [[Би Би Кэй]] тэрилтэтин биир улахан салаата буолар<ref>{{cite web|url=http://www.dg.gov.cn/gjhycs/s33353/201206/514125.htm|title=Introduction to BBK (Oppo) Company|date=2012-06-18|publisher=The People's Government of Chang’an Town|access-date=2014-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20160423202414/http://www.dg.gov.cn/gjhycs/s33353/201206/514125.htm|archive-date=2016-04-23}}</ref><ref>{{cite web |last=Colin |first=David |url=http://www.projectorcentral.com/oppo_opdv971h_dvd_player.htm |title=A Winning Digital DVD Player |date=2005-07-07 |website=Projector Central |quote= |access-date=2017-02-10 |archive-date=2019-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190330170209/https://www.projectorcentral.com/oppo_opdv971h_dvd_player.htm |url-status=live }}</ref>.. Кытай телефония уонна интернет сибээһин бөдөҥ тэрилтэтэ. «Oppo» диэн бренд 2001 сыллаахха бэлиэтэммитэ. Тэрилтэ быһыытынан 2004 сыллаахха [[Дунгуань|Дунгуаҥҥа]] үлэтин саҕалаабыта, ол кынан баран син биир [[BBK Electronics]] тэрилтэтигэр бас билинэр. {{Company-stub}} [[Категория:Кытай тэрилтэлэрэ]] 424z6h77so4zv9qhoc6778ag6pl9mif 430659 430658 2026-09-08T05:19:39Z Ojkhol 24881 430659 wikitext text/x-wiki [[Ойуу:OPPO LOGO 2019.svg|200px|thumb]] '''ОРРО''' диэн [[Би Би Кэй]] тэрилтэтин биир улахан салаата буолар<ref>{{cite web|url=http://www.dg.gov.cn/gjhycs/s33353/201206/514125.htm|title=Introduction to BBK (Oppo) Company|date=2012-06-18|publisher=The People's Government of Chang’an Town|access-date=2014-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20160423202414/http://www.dg.gov.cn/gjhycs/s33353/201206/514125.htm|archive-date=2016-04-23}}</ref><ref>{{cite web |last=Colin |first=David |url=http://www.projectorcentral.com/oppo_opdv971h_dvd_player.htm |title=A Winning Digital DVD Player |date=2005-07-07 |website=Projector Central |quote= |access-date=2017-02-10 |archive-date=2019-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190330170209/https://www.projectorcentral.com/oppo_opdv971h_dvd_player.htm |url-status=live }}</ref>. Кытай телефония уонна интернет сибээһин бөдөҥ тэрилтэтэ. «Oppo» диэн бренд 2001 сыллаахха бэлиэтэммитэ. Тэрилтэ быһыытынан 2004 сыллаахха [[Дунгуань|Дунгуаҥҥа]] үлэтин саҕалаабыта, ол кынан баран син биир [[BBK Electronics]] тэрилтэтигэр бас билинэр. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} {{Company-stub}} [[Категория:Кытай тэрилтэлэрэ]] 19eqwvmivj2rlxuke33o9b2217yrswe 0 26576 430617 430378 2026-09-07T21:03:29Z Ojkhol 24881 /* Олоҕун олуктара */ 430617 wikitext text/x-wiki '''Павлов Анатолий Николаевич''' ('''Дабыл''') — биллиилээх суруналыыс, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, СӨ үөрэхтээһинин туйгуна. Айыы Үөрэҕин түһэ. == Олоҕун олуктара == 1954 с. [[сэтинньи 19]] күнүгэр Үөһээ Бүлүү улууһугар төрөөбүтэ. Үөһээ Бүлүү лесхоһугар оробуочайынан үлэлээбитэ. СГУ Историко-филологичиескай факультетын 1988 с. бүтэрбитэ. Бүлүү, Дьокуускай оскуолаларыгар учууталлаабыта. 1991 сыллаахтан "Кэскил" хаһыат кыраайы үөрэтиигэ салаатын эрэдээктэрэ. «Кэскил» («Юность Севера») хаһыаттар редакцияларыгар салаа сэбиэдиссэйэ. Өй-санаа уларыйар, дьон-сэргэ өрө көтөҕүллэр кэмин баттаһа саха култууратын, итэҕэлин сөргүтүү, тарҕатыы үлэтигэр күүскэ үлэлэспитэ, Айыы итэҕэлин түсчүтэ, «Кут-сүр» уопсастыбаннай тэрилтэ бас-көс дьонуттан биирдэстэрэ буолбута. «Кэскил» хаһыакка үлэлиир сылларыгар итэҕэл курдук тыын суолталаах өйдөбүлү оҕоҕо өйдөнүмтүөтүк, судургутук иҥэрэр, өйдөтөр сыаллаах «Арчы» рубриканы саҕалаабыта. Ону сэргэ Анатолий Николаевич 2019 сылтан көлүөнэлэр солбуйсалларыгар ситим быстыбатын, эдэр, аҕа саастаах дьон хардарыта өйөһөллөрүн туһугар утумнааһын үлэтин саҕалаабыта, суолун ыйан, хайысхалаан биэрбитэ. Кэлиҥҥи сылларга «Саҥ тардыы» видео-уруоктары бэлэмнээбитэ. Тэҥҥэ төрүттэспит «Айыы Кыһата» национальнай гимназияҕа, Өрөспүүбүлүкэ лиссиэйигэр төрүт култуура учууталынан үлэлээн, үүнэр көлүөнэ ыччакка саха дьиҥнээх, төрүт өйдөбүллэрин иҥэрэргэ, Айыы итэҕэлин үөрэтэргэ үгүс сыратын, кыһамньытын анаабыта. «Ыйдарынан туомнар», «Айыы киһитэ (төрүт үгэһи үөрэтэргэ көмө)», «Айыы санаа кыһата» кинигэлэр ааптардара, үгүс таһаарыылар, төрүт култуура учебниктарын хос ааптардарын быһыытынан үлэлэспитэ. "Кэскил" эрэдээксийэ некрологуттан: <blockquote>Киһи быһыытынан аламаҕай, көрсүө майгытынан, киэҥ билиитинэн-көрүүтүнэн өрүү сүбэ-соргу, өйөбүл-тирэх буола сылдьара.</blockquote> [[2026 сыл]] [[атырдьах ыйын 19]] күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ. === Кинигэлэрэ уонна ыстатыйалара === * Попов Г. В., Павлов А.Н. Суолталаах докумуон : Революция иннинээҕи либеральнай реформа итэҕэлгэ сыһыана // Саха сирэ. - 1998. - Атырдьах ыйын 27 к. - С. 8. == Наҕараадалара уонна ытык ааттара == * Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ {{Bio-stub}} [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:Суруналыыстар]] [[Категория:Үөһээ Бүлүү улууһугар төрөөбүттэр]] [[Категория:1954 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:Сэтинньи 19 күнүгэр төрөөбүттэр]] [[Категория:2026 сыллаахха өлбүттэр]] [[Категория:Атырдьах ыйын 19 күнүгэр өлбүттэр]] 30vamjt4asnblr1ujyismbf4p1ryrkt 0 29240 430654 391006 2026-09-08T05:02:09Z Ojkhol 24881 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 430654 wikitext text/x-wiki Түүр тылыгар '''Алтан''' суолтата — [[көмүс]]. Холобур, билиҥҥи түүрдэргэ баар Алтан диэн ааттарын маннык быһаараллар: # татарское имя "розовый рассвет"; # монгольское "золотой”. Стбут-гар: # кыһыллыҥы өҥнөөх, тапталлыгас металл. # эргэр. Кыһыл көмүс. # алтанынан оҥоһуллубут. '''[[Алтан сэргэ]]ни ас''' – ньир бааччы олохтоох, байылыат ыал буол (эдэрдэргэ алгыс көһөр олуга). '''Алтан бас''' – араҕас өҥнөөх төгүрүк хоруона сибэккилэрдээх кылгас көҥдөй умнастаах киэҥник тарҕаммыт эмтээх от. '''Алтаннаах сарыы''' – үөн тэһитэ сиэн саһархай эбирдэрдээх, дьөлөҕөстөрдөөх сарыы [[таҥас]]. '''Алтанньыт''' – алтанынан уһанар уус. Был. түүр. – altan; уйг. – аltun; орто түүр., алт., караимскайдыы, туроктыы – altïn; башк., тат. – altïn; тув. аldïn; орто монг., монг. – altan; даг. – alta; дунсянскайдыы – antan; калм. – altn; монгорскайдыы – xaldan. Алтан Аарынньык Хотун – айыы дьахтара; Алтан Айыы Тойон; Алтан Даадар – абааһы бухатыыра; Алтан Сахсал – удаҕан (Емельянов, 341 с.). Гоголев суруйарынан, скифтэр кэмнэригэр – Евразия истиэптэригэр б.э.и. I тыһ. с. 2-с аҥаарыгар алтан көхө диэн баар эбит. Ол скиф-Сибиир култууратын бииргэлэһиитин туоһута буолар (Гоголев, Первому государству... 14 с.). Учуонай быһаарбытынан, ол кэмҥэ Хайалаах Алтаайга пазырык култуурата тыыллан-хабыллан, сайдан тахсыбыт. Пазырык култууратыттан оһуора-мандара сахаларга эрэ хатыланан көстөр диэн чинчийээччи '''У. Йохансен''' ахтан аһарбыта биллэр (17 с.). “Аттарын баайар, атахтарын тэбэнэр аҕыс кырыылаах алтан баҕахтара (...) томтолуһан кээспиттэр...” (ДьНьБ, 147-148 с.). “Аҕыс салаа атахтаах алтан садаҕа моҕой аттаах (...) Уот куралай мээчиктээх Уот Уһуму, Тоҥ Дуурай обургу” (ДьНьБ, 206 с.). “Аламай күн аалыытын курдук алта былас алтан амаҕаччылаах (...) Күн Дьөһөгөй оҕото” (170 с.). Алтан '''көмүс''' диэн суолтатын таабырыҥҥа эмиэ көрөбүт: “Ампаарга алтан солуур кытара сытар үһү” (Ойунская, 25 с.). Таайыыта – күн. Онон былыргы суолтатын сахалар да билэллэр эбит. Өссө маннык баар: айыы кыыһа алтан быарыктаах, күн кыыһа көмүс күөгүлээх үһү ([[тииҥ]], баҕа) (139 с.). '''Түөлбэ тыла:''' алтан араҕас – кыһыл сиэр (рыжий с рыжей гривой – о масти лошади) (СТДТ, 44 с.); алтан тобук – Орто Халымаҕа тутталлара, алтантан оҥоһуллубут ох уһуга; [[Кыра лыглыйа|алтан харах]] (Абый, Бүл, Кэб.) – хаас арааһа, кыра лыглыйа (гусь пискулька); алтан харах – умсаах (чернеть хохлатая) (Усуй.); алтан харах – (Бүл.) – кыһыл харах (красноглазка, сибирская плотва) (СТДТ, 44 с.). <poem> Аҕыс иилээх-саҕалаах, Атааннаах-мөҥүөннээх, Алаҕаркаан-тэтэгэркээн Аан-ийэ дайдым Аналлаах иччитэ, Айаарыҥса-куйаарыҥса, Алтан далбар тайахтаах Аан-Алахчын, Маҥан Маҥхалыын... (ДьНьБ, 51 с.). </poem> <poem> Бэлиэлээх тиһик бэлиэтэ Аламай күн аалыытын курдук Алта былас алтан амаҕаччылаах (Дьулусхан субуйа сүүрүк, ДьНьБ, 170 с.). </poem> Дьиҥинэн, алтан диэн түүр тылларыгар кыһыл көмүс диэн суолталаах. Тас көрүҥүн майгыннатан “маннааҕы” кыһыл көмүһү алтан диэхпитин сөп эбит. Холобур, ол туһунан маннык быһаарыы оруннаах: ''“У монголов “в широком народном употреблении эпитет altan очень близок семасиологически с таковым же русским “красный”, предлагает переводить тувинское имя Алдын дангына “красна девица”, “красавица”'' (Сравнит... 637 с.). Оттон суолтатан дириҥэтэн эттэххэ “метафоризация значения: “золото”, “золотой” – “очень хороший, “драгоценный”, “благородный” диэн буолан тахсар. '''Тофалар-нуучча тылдьытыгар:''' аълтан – золото, золотой. “... в древности у якутов имело место довольно развитое металлургическое производство. Об этом же и говорит и якутская терминология по данной отрасли. (...) Алтан – медь (тюрк. Алтын, алтун, монг. алтан – золото). (здесь мы считаем, что значение якутского алтан (медь) является исконным и архаичным, поскольку в древнетюркско-монгольских языках алтун, по-видимому, свое значение сместило с “меди” на “золото” в связи с вытеснением медных денег золотыми в эпоху интенсивного развития денежного обращения)” (Антонов, О якут. металлургическом...) == Туһаныллыбыт литература == * СТБУТ — саха тылы быһаарыылаах улахан тылдьыта * СТДТ — саха тылын диалектологическай тылдьыта * ДьНьБ — "Дьулуруйар Ньургун Боотур" олоҥхо * Сравнит... — Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Лексика. – М. : Наука, 1997. – 800 с. * Ойунская — Саха таабырыннара / Таабырыннары түмэн тылбаастаата, аан тылын суруйда, комментарийын оҥордо С.П. Ойунская. – Дьокуускай, 1975 * Емельянов — Емельянов Н.В. Мифологические божества в олонхо “Потомки Юрюнг Айыы Тойона” и “Баай Барыылаах – дух-хозяин Черного леса” / Мифология народов Якутии (Сборник науч. трудов). – Я. : Якут. филиал СО АН СССР, 1980. – 97 с. * Гоголев, Первому государству... — Гоголев А. Первому государству древних тюрков – 1450 лет // Илин. – 1996. – № 1-2 (7-8) * Антонов — Антонов Н. О якутских металлургических терминах // Полярная звезда. – 1977. - № 6. – С. 108-109 {{rq|wikify}} [[Категория:Сахалыы ааттар]] o7lutxc70d7depj3dv04xuivswcfkvl 0 46784 430664 384509 2026-09-08T05:31:15Z Ojkhol 24881 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 430664 wikitext text/x-wiki [[Билэ:Андрей Тарасенко.jpg|мини|429x429пкс|'''Андрей Владимирович Тарасенко''']] '''Андрей Владимирович Тарасенко''' — [[Арассыыйа]] политига. 2020 сылтан [[Саха Сирэ|Саха Өрөспүүбүлүкэтин]] бырабыытылыстыбатын бэрэсэдээтэлэ. Психология билимин доктора. [[Приморскай кыраайа|Приморскай кыраай]] баһылыгын эбээһинэһин быстах кэмҥэ толорор (Альтынны 4 күнэ 2017 сыл – балаҕан ыйын 26 күнэ 2018 сыл). Муора уонна өрүс федеральнай ааҕыныстыбатын салайааччытын солбуйааччы (2018 – 2020) == '''Олоҕун олуктара''' == Атырдьах ыйын 9 күнүгэр 1963 сылга Владивосток куоракка күн сирин көрөр. 1985 сыл Ленинград куоратын Ленин комсомолун аатынан подводнай хараабыл үрдүкү байыаннай морской училищетын үөрэнэн бүтэрэр. 1994 сылга диэри СССР уонна Российска федерация сэбилэниилээх күүстэригэр сулууспалыыр. 1997 сыл балаҕан ыйыттан 2000 сыл тохсунньутугар диэри «Вестморепродукт» диэн сабыылаах акционернай уопсустубаны салайар. 2000 сыл тохсунньутуттан 2003 сыл сэтинньитигэр диэри «Национальные ресурсы» федеральнай государственнай унитарнай тэрилтэ генеральнай дириэктэрэ. 2002 сылга Российскай Федерация Президенин иһинэн үлэлиир «государственнай уонна муниципальнай салайыы» диэн идэҕэ үөрэнэн «менеджер» исписээлнэһин ылар. 2003 сылга Москватааҕы государственнай социальнай университекка "Салайар быһаарыылары ылыныы диалогавай көрүҥэ" диэн темаҕа кандидатскай диссертациятын көмүскүүр. 2004 сыл тохсунньутуттан 2005 сыл бэс ыйыгар диэри «Мурманскай муора балыгын порда» федеральнай государственнай унитарнай тэрилтэ директорын эбээһинэһин толорор. 2005 сыл от ыйыттан 2007 сыл бэс ыйыгар диэри — бултааһыҥҥа,  айылҕа ресурсаларыгар уонна агропромышленнай комплекс федеральнай бюджет оросхуотун хонтуруоллуур инспекция Россиятааҕы счетнай палаата департаменын салайааччытын солбуйааччы. 2006 сылга Россиятааҕы государственнай социальнай университ «бухгалтерскай учуот, анализ уонна аудит» диэн идэтигэр үөрэнэн «экономист» исписээлнэһин ылар. 2007 сыл ахсынньытыттан 2008 сыл муус устар ыйыгар диэри федеральнай агентство атомнай энергиятын дьыалатын уонна административнай хааччыйыытын управлениетын салайааччытын солбуйааччы. 2008 сыл муус устар ыйыттан 2010 сылга диэри «Росатом» атомнай энергияны харыстыыр государственнай корпорация баайга-дуолга департаменын салайааччытын солбуйааччы. 2010 сылга психологическай билим дуоктара буолбута. «Диссернет» сетевой бөлөх экспертиза А.В. Тарасенко «Байыаннай салайааччы социальнай-психологическай сокуонун кээмэйэ уонна кини оптимальнай үлэтин механизмнара» диэн докторскай диссертацията улахан чааһа плагиат буоларын быһаарбыта. 2010 сыл ахсынньы ыйыттан 2012 сыл тохсунньутугар диэри «Россельхозбаан» бырабылыанньатыгар кылаабынай экэнэмиистэн саҕалаан баан бэрэсэдээтэлин сүбэһитигэр тиийэ үлэлиир 2012 сыл кулун тутар ыйыттан 2013 сыл бэс ыйыгар диэри уу ресурсаларын федеральнай агентствотын салайааччытын солбуйааччынан, кэлин Невскэй Лаадыс бассейн управлениетын салайааччытынан утумнаахтык үлэлиир. 2013 сыл от ыйыттан балаҕан ыйыгар диэри «Росморпорт» ФГУП генеральнай директорын солбуйааччынан үлэлээбитэ. Балаҕан ыйын 11 күнүгэр 2013 сыллаахха «Росморпорт» ФГУП генеральнай директорын дуоһунаһыгар ананар. 2017 сыл альтынньы ый 4 күнүгэр Россия Президенэ [[Владимир Путин]] Приморскай кыраай губернаторын эбээһинэһин быстах кэмҥэ толорооччунан А.В. Тарасенканы аныыр. 2018 сыл балаҕан ыйын 9 күнүгэр Приморскай кыраай салайааччытын быыбарын бастакы туругар 46,57% куолаһы ылбыта уонна Андрей Ищенко диэн депутаты кытары иккис турга тахсар. Иккис туур балаҕан ыйын 16 күнүгэр буолбута. 96% бюллетени аахпыттарын кэннэ Андрей Тарасенко 5% куолаһынан утарсааччытыттан хаалан иһэрэ биллибитэ, онтон бүтэһик кэмҥэ лидердэргэ соһуччу тахсар. Быыбар иккис туура сыыһалаах, үҥсүүлээх уонна элбэх киһи утарыылаах буолан балаҕан ыйын 19 күнүгэр Центризбирком бэрэсэдээтэлэ Элла Памфилова быыбар сөбө суохтук барбытын биллэрбитэ. Сотору Тарасенко Владимир Путиҥҥа Приморскай кыраай губернаторын эбээһинэһин быстах кэмҥэ толорооччу дуоһунаһыттан босхолуур туһунан сайабылыанньа суруйбута, ол кэннэ Приморскай кыраай губернаторын эбээһинэһин быстах кэмҥэ толорооччу Олег Кожемяко анаммыта. 2018 сыл балаҕан ый 27 күнүгэр Россия бырабыытылыстыбатын ыйааҕынан муора уонна өрүс федеральнай ааҕыныстыбатын салайааччытын солбуйаачытынан ананар. 2020 сыл от ыйын 31 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана [[Николаев Айсен Сергеевич|Айсен Сергеевич Николаев]] ыйааҕынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин бырабыытылыстыбатын бэрэсэдээтэлин эбээһинэһин быстах кэмҥэ толорооччутунан ананар. 2020 сыл сэтинньи ый 10 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин депутаттара Андрей Тарасенко кандидатуратын өйөөннөр Саха Өрөспүүбүлүкэтин бырабыытылыстыбатын бэрэсэдээтэлинэн талаллар. [[Категория:1963 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:Арассыыйа политиктара]] 426vvrmi8cbbp1b8wvs07ip32y98jyx 0 46893 430653 400841 2026-09-08T05:01:01Z Ojkhol 24881 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|1|0 */ 430653 wikitext text/x-wiki {{Университет |название = Кемеровотааҕы судаарыстыбаннай култуура института<br> Кемеровский государственный институт культуры |сокращение = КемГИК |эмблема = |изображение = Главный корпус КемГИК.jpg |оригинал = |междуназвание = Kemerovo State Institute of Culture |прежнее = Кемеровский государственный университет культуры и искусств (КемГУКИ) |девиз = |основан = [[1969]] |закрыт = |реорганизован = |год реорганизации = |тип = |наименование должности = Ректор |фио должности = Шунков Александр Викторович<ref>http://www.kemguki.ru/images/stories/rector/rector_shunkov.pdf Приказ министерства культуры</ref> |президент = |научный руководитель = |студенты = |иностранные студенты = |специалитет = |бакалавриат = |магистратура = |аспирантура = |докторантура = |доктора = |профессоры = |преподаватели = |расположение = {{RUS}}, [[Кемерово]] |кампус = |адрес = 650056, Кемерово, Ворошилов уул., 17 |сайт = http://www.kemguki.ru/ |награды = |lat_dir =N |lat_deg =55.3364 |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =86.1612 |lon_min = |lon_sec = |CoordScale =5000 |edu_region = RU }} '''Кемероватааҕы судаарыстыбаннай култуура института''' (КемГИК) - [[Арассыыйа]]ҕа Арҕаа Сибииргэ [[Кемерово]] куоракка баар култуура уонна ускуустуба эйгэтигэр үрдүк квалификациялаах испэссээлиистэри бэлэмниир бастыҥ үөрэхтиир комплекс - үрдүк [[үөрэх]] тэрилтэтэ<ref>[http://www.russia.edu.ru/interdbv/interdbv/2307/ КемГИК в Банке данных «Образование в России для зарубежных граждан»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180315204718/http://russia.edu.ru/interdbv/interdbv/2307 |date=2018-03-15 }}</ref>. Арассыыйаҕа культурология уобалаһыгар, социальнай-култуурунай үлэҕэ, библиотечнай-информационнай технологияҕа уонна личность информационнай култууратыгар биллэр научнай киин. ==Факультеттара<ref>{{Cite web|url=http://www.kemguki.ru/index.php?option=com_xmap&sitemap=4&Itemid=139|title=Официальный сайт Кемеровского государственного института культуры - Факультеты|publisher=www.kemguki.ru|accessdate=2016-12-01}}</ref>== 1. Музыкальнай ускуустуба факультета Аҕыс кафедралаах. 2.Социальнай-культурнай технологиялар факультеттара Икки кафедралаах 3. Режиссура уонна актерскай ускуустубаш факультета Икки кафедралаах 4. Социальнай-гуманитарнай факультет Тоҕус кафедралаах 5. Визуальнай ускуустубалар факультеттара Үс кафедралаах 6. Хореография факультета Үс кафедралаах 7. Информационнай уонна библиотечнай технологиялар факультеттара. Икки кафедралаах АБ култуура Министиэристибэтин 2015 с.от ыйын 13 күнүнээҕи 1963 нүөмэрдээх бирикээһинэн Бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэн үөрэхтиир үрдүк үөрэх тэрилтэтэ "Кемеровотааҕы судаарыстыбаннай култуура уонна ускуустуба института" диэн аата уларыйан - Бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэн үөрэхтиир үрдүк үөрэх тэрилтэтэ "Кемеровотааҕы судаарыстыбаннай култуура института" буолбут. Институт устудьуоннары 54 испэссээлинэскэ бэлэмниир. Үөрэхтиир программалара араас таһымнаахтар: үрдүк үөрэххэ - бакалавриат, магистратура, специалитет, аспирантура, ассистентура-стажировка уонна эбии прфессиональнай үөрэхтээһин. Үөрэх процеһа үс үөрэнэр куорпуска, 34 тус дьарыктаныы кылаастарыгар,18 художественнай мастарыскыайга, 16 театральнай, 6 балетнай кылааска, 6 фото-видеостудияҕа уонна фотолабораторияҕа ыытыллар. ==Рейтиннэрэ== Кемероватааҕы судаарыстыбаннай култуура института 1. Кемерово куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 6-с миэстэ 2. [[Кемерово уобалаһа|Кемеровскай уобалас]] үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 9-с миэстэ 3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 53-с миэстэ Кемеровотааҕы судаарыстыбаннай култуура института Вузопедиа образовательнай портал рейтинигэр 1 миэстэ. ==Сигэлэр== * [http://www.kemguki.ru/ Университет ситим-сирэ] * [http://vestnik.kemgik.ru/ Вестник] * https://vuzoteka.ru/%D0%B2%D1%83%D0%B7%D1%8B/%D0%9A%D0%93%D0%98%D0%9A-%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B/%D0%B7%D0%B0%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%BE%D0%B5-%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5 == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} [[Категория:Үрдүк үөрэх тэрилтэлэрэ алпаабытынан]] [[Категория:Университеттар алпаабытынан]] [[Категория:Кемеровскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэрэ]] [[Категория:Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрэ]] mlcabq4ov0ljt0cm8d0suhnp3kx8rx6 0 48019 430655 384821 2026-09-08T05:10:31Z Ojkhol 24881 430655 wikitext text/x-wiki '''Unreal Engine''' (''Анреал Эндьайн''), [[Epic Games]] оҥорор уонна өйүүр [[видео оонньуу]]лары оҥорор хамсыга. [[C++]] тылынан суруллубут буолан, движок көмөтүнэн элбэх операционнай системаларга уонна платформаларга анаммыт оонньуулары оҥоруохха сөп: [[Windows|Microsoft Windows]], [[Linux]], [[Классическай Mac OS|Mac OS]] ([[macOS|Mac OS X]]); [[Xbox]] консоль, [[Xbox 360]], [[Xbox One]], [[PlayStation 2]], [[PlayStation 3]], [[PlayStation 4]], [[PlayStation 5]], [[PlayStation Portable|PSP]], [[PlayStation Vita]], [[Wii]], [[Wii U]], [[Dreamcast]], [[Nintendo GameCube|GameCube]] уо.д.а., ону таһынан портативнай тэриллэргэ, холобур, [[iOS]] көмөтүнэн [[Apple]] ([[iPad]], [[iPhone]]). (iOS систиэмэни кытта үлэлиирин 2009 сыллаахха көрдөрбүттэрэ<ref>{{cite web|url=http://anandtech.com/gadgets/showdoc.aspx?i=3695|title=Epic Demonstrates Unreal Engine 3 for the iPod Touch/iPhone 3GS|publisher=AnandTech|datepublished=2024-02-12|access-date=2024-02-12|author=Anand Lal Shimpi|lang=en|archive-url=https://webcitation.org/65bY6pbh1?url=http://anandtech.com/show/2892|archive-date=2012-02-20}}</ref>, 2010 сыллаахха движок [[LG webOS|webOS]] систиэмэлээх тэрили кытта үлэлиирин көрдөрбүттэрэ<ref>{{cite web|url=http://palmq.ru/article.php?sid=2479|title=Epic продемонстрировала движок Unreal 3 для webOS|publisher=PalmQ Online|datepublished=2010-03-12|access-date=2024-02-12|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20111104121146/http://palmq.ru/article.php?sid=2479|archive-date=2011-11-04|url-status=live}}</ref>). == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} {{омоон}} [[Категория:Видео оонньуулар]] a38iq6fmw9zhbmnq4n0k95nm3il0rhr 0 57623 430615 425614 2026-09-07T21:00:19Z Ojkhol 24881 /* Өлбүттэр */ 430615 wikitext text/x-wiki {{Саҕаланан эрэр сыл|2026}} {{alsonumber|2018}} {{Сыл навигацията|2026}} {{Үйэ навигацията|21}} Илиҥҥи мөһүлгэнэн Кыһыл Сылгы сыла<ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/articles/2025/12/30/god-krasnoy-ognennoy-loshadi-2026/|title=Символ 2026 года — Красная Огненная Лошадь: чего ждать от нового года и как его встретить|lang=ru|website=Lenta.RU|date=2025-12-30|access-date=2026-01-03}}</ref>. Чөл туругу харыстааһын сыла ([[СНГ]])<ref>{{Cite web|url=https://sputnik.by/20260102/gensek-sng-perechislil-klyuchevye-zadachi-organizatsii-na-2026-god-1103161569.html|title=Генсек СНГ перечислил ключевые задачи организации на 2026 год|lang=ru|website=Sputnik Беларусь|date=2026-01-02|access-date=2026-01-03}}</ref>. Арассыыйа омуктарын сомоҕолоһууларын сыла ([[Арассыыйа]])<ref>{{Cite web|url=http://kremlin.ru/acts/news/78861|title=Указ о проведении Года единства народов России|lang=ru|website=Президент России|date=2025-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20260101091209/http://kremlin.ru/acts/news/78861|archive-date=2026-01-01|access-date=2025-12-31}}</ref>. Култуура сыла (Саха Өрөспүүбүлүкэтэ)<ref>[https://sakha-sire.ru/kultuura-syla-utum-salganar/ Култуура сыла: утум салҕанар]</ref> == Түбэлтэлэр == === Тохсунньу === * [[Тохсунньу 1]] ** [[Болгария]] Еврозона харчытыгар [[Эуро|евро]]ҕа көспүт 21-с дойду буолбут. Бу көһүү өссө былырыын эмиэ тохсунньу 1 күнүгэр былааннаммыта эрээри, дойду иһигэр утарсыыны көрсөн, тохтуу сылдьыбыта. Онон лев диэн харчылара 145 сыл кэнниттэн туттуллууттан тахсыбыт. ** СӨ саамай кырдьаҕас олохтооҕо Татьяна Сафронова 105 сааһын туолбут. * [[Тохсунньу 3]] — [[АХШ Венесуэлаҕа байыаннай эпэрээһийэтэ|АХШ байыаннайдара]] Венесуэлаҕа саба түһэн, дойду бэрэсидьиэнин [[Мадуро Николас|Николас Мадуроны]] уонна кини ойоҕун тутан дойдуларыгар илдьэ барбыттар. Бэрэсидьиэн эбээһинэһин вице-бэрэсидьиэн [[Родригес Дельси|Дельси Родригес]] бэйэтигэр ылбыт<ref>{{Cite web|url=https://www.vesti.ru/article/4857507|title=Руководство Венесуэлой на себя взяла вице-президент Делси Родригес|lang=ru|website=vesti.ru|date=2026-01-03|access-date=2026-01-03}}</ref>. * [[Тохсунньу 7]] — [[Миннеаполис|Миннеаполиска]] иммиграннары бэрэбиэркэлиир рейдэ кэмигэр 37 саастаах Рене Николь Гуд диэн дьахтары иммиграция уонна таможня (ICE) агена ытан өлөрбүтүн кэннэ бырачыастар саҕаламмыттар. * [[Тохсунньу 10]] [[2025–2026 Иран бырачыастара]]: Иран духовнай былааһын утары дойду үрдүнэн бырачыастар күүһүрэллэр. Бырабыыталыстыба кытаанах дьаһалын кэмигэр сүүсчэкэ киһи өлбүтүн уонна тыһыынчанан киһи хаайыллыбытын туһунан иһитиннэрии баар. == Өлбүттэр == * [[Тохсунньу 1]] — [[Абхазия]]ҕа саахалга түбэспит киһини быыһаары 66 сааһыгар [[Андрей И (Хорошев, Андрей Фёдорович)|Андрей Хорошев (Андрей И)]], киинэ артыыһа, өрөдьүссүөр уонна тэлэбиидэнньэ ыытааччыта. Андрей И Саха сиригэр 2005 сыллаахха көспүтэ, өрөспүүбүлүкэҕэ туризмы сайыннарыынан дьарыктаммыта, «Искатели Якутии» диэн биэриилэр циклларын устубута<ref>[https://ysia.ru/andrej-i-pogib-spasaya-cheloveka-v-goryachem-istochnike/ Андрей И погиб, спасая человека в горячем источнике]</ref>. * [[Тохсунньу 10]] — [[Ушницкай Иван Петрович|Иван Ушницкай]], суруналыыс, түмэт дьайыксыт, "Эдэр саас", "Орто дойду", Киин куорат" хаһыаттары тэрийбит уонна салайбыт киһи, "Көмүс бөрүө" бириэмиэйэ, Вяч. Степанов аатынан суруналыыс бириэмийэтин, Күлүмнүүр аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреаттара. * [[Олунньу 22]] — [[Михайлов Дмитрий Дмитриевич (артыыс)|Дмитрий Михайлов]] — тыйаатыр уонна киинэ артыыһа, Саха тыйаатырын артыыһа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа. * [[Балаҕан ыйын 3]] — [[Винокурова Ульяна Алексеевна|Ульяна Винокурова]] (1947.07.17 төр.) — биллиилээх түмэт-дьайыксыт, социолог уонна психолог учуонай. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} [[Категория:Сыллар]] 93cqdtg97692p5gm4c4o24wk63b132h 430620 430615 2026-09-07T21:08:31Z Ojkhol 24881 /* Өлбүттэр */ 430620 wikitext text/x-wiki {{Саҕаланан эрэр сыл|2026}} {{alsonumber|2018}} {{Сыл навигацията|2026}} {{Үйэ навигацията|21}} Илиҥҥи мөһүлгэнэн Кыһыл Сылгы сыла<ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/articles/2025/12/30/god-krasnoy-ognennoy-loshadi-2026/|title=Символ 2026 года — Красная Огненная Лошадь: чего ждать от нового года и как его встретить|lang=ru|website=Lenta.RU|date=2025-12-30|access-date=2026-01-03}}</ref>. Чөл туругу харыстааһын сыла ([[СНГ]])<ref>{{Cite web|url=https://sputnik.by/20260102/gensek-sng-perechislil-klyuchevye-zadachi-organizatsii-na-2026-god-1103161569.html|title=Генсек СНГ перечислил ключевые задачи организации на 2026 год|lang=ru|website=Sputnik Беларусь|date=2026-01-02|access-date=2026-01-03}}</ref>. Арассыыйа омуктарын сомоҕолоһууларын сыла ([[Арассыыйа]])<ref>{{Cite web|url=http://kremlin.ru/acts/news/78861|title=Указ о проведении Года единства народов России|lang=ru|website=Президент России|date=2025-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20260101091209/http://kremlin.ru/acts/news/78861|archive-date=2026-01-01|access-date=2025-12-31}}</ref>. Култуура сыла (Саха Өрөспүүбүлүкэтэ)<ref>[https://sakha-sire.ru/kultuura-syla-utum-salganar/ Култуура сыла: утум салҕанар]</ref> == Түбэлтэлэр == === Тохсунньу === * [[Тохсунньу 1]] ** [[Болгария]] Еврозона харчытыгар [[Эуро|евро]]ҕа көспүт 21-с дойду буолбут. Бу көһүү өссө былырыын эмиэ тохсунньу 1 күнүгэр былааннаммыта эрээри, дойду иһигэр утарсыыны көрсөн, тохтуу сылдьыбыта. Онон лев диэн харчылара 145 сыл кэнниттэн туттуллууттан тахсыбыт. ** СӨ саамай кырдьаҕас олохтооҕо Татьяна Сафронова 105 сааһын туолбут. * [[Тохсунньу 3]] — [[АХШ Венесуэлаҕа байыаннай эпэрээһийэтэ|АХШ байыаннайдара]] Венесуэлаҕа саба түһэн, дойду бэрэсидьиэнин [[Мадуро Николас|Николас Мадуроны]] уонна кини ойоҕун тутан дойдуларыгар илдьэ барбыттар. Бэрэсидьиэн эбээһинэһин вице-бэрэсидьиэн [[Родригес Дельси|Дельси Родригес]] бэйэтигэр ылбыт<ref>{{Cite web|url=https://www.vesti.ru/article/4857507|title=Руководство Венесуэлой на себя взяла вице-президент Делси Родригес|lang=ru|website=vesti.ru|date=2026-01-03|access-date=2026-01-03}}</ref>. * [[Тохсунньу 7]] — [[Миннеаполис|Миннеаполиска]] иммиграннары бэрэбиэркэлиир рейдэ кэмигэр 37 саастаах Рене Николь Гуд диэн дьахтары иммиграция уонна таможня (ICE) агена ытан өлөрбүтүн кэннэ бырачыастар саҕаламмыттар. * [[Тохсунньу 10]] [[2025–2026 Иран бырачыастара]]: Иран духовнай былааһын утары дойду үрдүнэн бырачыастар күүһүрэллэр. Бырабыыталыстыба кытаанах дьаһалын кэмигэр сүүсчэкэ киһи өлбүтүн уонна тыһыынчанан киһи хаайыллыбытын туһунан иһитиннэрии баар. == Өлбүттэр == * [[Тохсунньу 1]] — [[Абхазия]]ҕа саахалга түбэспит киһини быыһаары 66 сааһыгар [[Андрей И (Хорошев, Андрей Фёдорович)|Андрей Хорошев (Андрей И)]], киинэ артыыһа, өрөдьүссүөр уонна тэлэбиидэнньэ ыытааччыта. Андрей И Саха сиригэр 2005 сыллаахха көспүтэ, өрөспүүбүлүкэҕэ туризмы сайыннарыынан дьарыктаммыта, «Искатели Якутии» диэн биэриилэр циклларын устубута<ref>[https://ysia.ru/andrej-i-pogib-spasaya-cheloveka-v-goryachem-istochnike/ Андрей И погиб, спасая человека в горячем источнике]</ref>. * [[Тохсунньу 10]] — [[Ушницкай Иван Петрович|Иван Ушницкай]], суруналыыс, түмэт дьайыксыт, "Эдэр саас", "Орто дойду", Киин куорат" хаһыаттары тэрийбит уонна салайбыт киһи, "Көмүс бөрүө" бириэмиэйэ, Вяч. Степанов аатынан суруналыыс бириэмийэтин, Күлүмнүүр аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреаттара. * [[Олунньу 22]] — [[Михайлов Дмитрий Дмитриевич (артыыс)|Дмитрий Михайлов]] — тыйаатыр уонна киинэ артыыһа, Саха тыйаатырын артыыһа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа. * [[Атырдьах ыйын 17]] — [[Дабыл|Анатолий Павлов-Дабыл]] (1954.11.19 төр.) — биллиилээх суруналыыс уонна түмэт-дьайыксыт, саха итэҕэлин чинчийээччи, Айыы Үөрэҕин түһэ. * [[Балаҕан ыйын 3]] — [[Винокурова Ульяна Алексеевна|Ульяна Винокурова]] (1947.07.17 төр.) — биллиилээх түмэт-дьайыксыт, социолог уонна психолог учуонай. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} [[Категория:Сыллар]] 58pwa5976poqt98e04wv3shd6u044wv 430621 430620 2026-09-07T21:08:49Z Ojkhol 24881 /* Өлбүттэр */ 430621 wikitext text/x-wiki {{Саҕаланан эрэр сыл|2026}} {{alsonumber|2018}} {{Сыл навигацията|2026}} {{Үйэ навигацията|21}} Илиҥҥи мөһүлгэнэн Кыһыл Сылгы сыла<ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/articles/2025/12/30/god-krasnoy-ognennoy-loshadi-2026/|title=Символ 2026 года — Красная Огненная Лошадь: чего ждать от нового года и как его встретить|lang=ru|website=Lenta.RU|date=2025-12-30|access-date=2026-01-03}}</ref>. Чөл туругу харыстааһын сыла ([[СНГ]])<ref>{{Cite web|url=https://sputnik.by/20260102/gensek-sng-perechislil-klyuchevye-zadachi-organizatsii-na-2026-god-1103161569.html|title=Генсек СНГ перечислил ключевые задачи организации на 2026 год|lang=ru|website=Sputnik Беларусь|date=2026-01-02|access-date=2026-01-03}}</ref>. Арассыыйа омуктарын сомоҕолоһууларын сыла ([[Арассыыйа]])<ref>{{Cite web|url=http://kremlin.ru/acts/news/78861|title=Указ о проведении Года единства народов России|lang=ru|website=Президент России|date=2025-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20260101091209/http://kremlin.ru/acts/news/78861|archive-date=2026-01-01|access-date=2025-12-31}}</ref>. Култуура сыла (Саха Өрөспүүбүлүкэтэ)<ref>[https://sakha-sire.ru/kultuura-syla-utum-salganar/ Култуура сыла: утум салҕанар]</ref> == Түбэлтэлэр == === Тохсунньу === * [[Тохсунньу 1]] ** [[Болгария]] Еврозона харчытыгар [[Эуро|евро]]ҕа көспүт 21-с дойду буолбут. Бу көһүү өссө былырыын эмиэ тохсунньу 1 күнүгэр былааннаммыта эрээри, дойду иһигэр утарсыыны көрсөн, тохтуу сылдьыбыта. Онон лев диэн харчылара 145 сыл кэнниттэн туттуллууттан тахсыбыт. ** СӨ саамай кырдьаҕас олохтооҕо Татьяна Сафронова 105 сааһын туолбут. * [[Тохсунньу 3]] — [[АХШ Венесуэлаҕа байыаннай эпэрээһийэтэ|АХШ байыаннайдара]] Венесуэлаҕа саба түһэн, дойду бэрэсидьиэнин [[Мадуро Николас|Николас Мадуроны]] уонна кини ойоҕун тутан дойдуларыгар илдьэ барбыттар. Бэрэсидьиэн эбээһинэһин вице-бэрэсидьиэн [[Родригес Дельси|Дельси Родригес]] бэйэтигэр ылбыт<ref>{{Cite web|url=https://www.vesti.ru/article/4857507|title=Руководство Венесуэлой на себя взяла вице-президент Делси Родригес|lang=ru|website=vesti.ru|date=2026-01-03|access-date=2026-01-03}}</ref>. * [[Тохсунньу 7]] — [[Миннеаполис|Миннеаполиска]] иммиграннары бэрэбиэркэлиир рейдэ кэмигэр 37 саастаах Рене Николь Гуд диэн дьахтары иммиграция уонна таможня (ICE) агена ытан өлөрбүтүн кэннэ бырачыастар саҕаламмыттар. * [[Тохсунньу 10]] [[2025–2026 Иран бырачыастара]]: Иран духовнай былааһын утары дойду үрдүнэн бырачыастар күүһүрэллэр. Бырабыыталыстыба кытаанах дьаһалын кэмигэр сүүсчэкэ киһи өлбүтүн уонна тыһыынчанан киһи хаайыллыбытын туһунан иһитиннэрии баар. == Өлбүттэр == * [[Тохсунньу 1]] — [[Абхазия]]ҕа саахалга түбэспит киһини быыһаары 66 сааһыгар [[Андрей И (Хорошев, Андрей Фёдорович)|Андрей Хорошев (Андрей И)]], киинэ артыыһа, өрөдьүссүөр уонна тэлэбиидэнньэ ыытааччыта. Андрей И Саха сиригэр 2005 сыллаахха көспүтэ, өрөспүүбүлүкэҕэ туризмы сайыннарыынан дьарыктаммыта, «Искатели Якутии» диэн биэриилэр циклларын устубута<ref>[https://ysia.ru/andrej-i-pogib-spasaya-cheloveka-v-goryachem-istochnike/ Андрей И погиб, спасая человека в горячем источнике]</ref>. * [[Тохсунньу 10]] — [[Ушницкай Иван Петрович|Иван Ушницкай]], суруналыыс, түмэт дьайыксыт, "Эдэр саас", "Орто дойду", Киин куорат" хаһыаттары тэрийбит уонна салайбыт киһи, "Көмүс бөрүө" бириэмиэйэ, Вяч. Степанов аатынан суруналыыс бириэмийэтин, Күлүмнүүр аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреаттара. * [[Олунньу 22]] — [[Михайлов Дмитрий Дмитриевич (артыыс)|Дмитрий Михайлов]] — тыйаатыр уонна киинэ артыыһа, Саха тыйаатырын артыыһа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа. * [[Атырдьах ыйын 19]] — [[Дабыл|Анатолий Павлов-Дабыл]] (1954.11.19 төр.) — биллиилээх суруналыыс уонна түмэт-дьайыксыт, саха итэҕэлин чинчийээччи, Айыы Үөрэҕин түһэ. * [[Балаҕан ыйын 3]] — [[Винокурова Ульяна Алексеевна|Ульяна Винокурова]] (1947.07.17 төр.) — биллиилээх түмэт-дьайыксыт, социолог уонна психолог учуонай. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} [[Категория:Сыллар]] 70hp18nfef6p2nd62jmytw72cdo81e5 10 58939 430625 2026-09-08T03:11:26Z Egerman 4059 "Catedral de la Encarnación, Málaga, España, 2023-05-19, DD 37-39 HDR.jpg" саҥа сирэй оҥоһулунна 430625 wikitext text/x-wiki Catedral de la Encarnación, Málaga, España, 2023-05-19, DD 37-39 HDR.jpg eiy9l078dd4kx64rjk5dojncg94h9oh 10 58940 430626 2026-09-08T03:11:54Z Egerman 4059 "Малага соборун хордара" саҥа сирэй оҥоһулунна 430626 wikitext text/x-wiki Малага соборун хордара imx47n7gnege5cxflnr6r5ji1kxjl4z 10 58941 430627 2026-09-08T03:12:16Z Egerman 4059 "Gene Autry, NPG 94 39.jpg" саҥа сирэй оҥоһулунна 430627 wikitext text/x-wiki Gene Autry, NPG 94 39.jpg 5gwo6nv5yd6y9dm8w91qb6ik2vgf1gm 10 58942 430628 2026-09-08T03:14:00Z Egerman 4059 "Джин Отри 1942 сыллаахха" саҥа сирэй оҥоһулунна 430628 wikitext text/x-wiki Джин Отри 1942 сыллаахха dq4x39m2qgzoxggwu549eq4l21la4zf 10 58943 430629 2026-09-08T03:15:11Z Egerman 4059 "Brown booby (Sula leucogaster plotus) male in flight Michaelmas Cay.jpg" саҥа сирэй оҥоһулунна 430629 wikitext text/x-wiki Brown booby (Sula leucogaster plotus) male in flight Michaelmas Cay.jpg m99rbshkdt8y5tjwgs3kv5j1w1ilyv0 10 58944 430630 2026-09-08T03:15:58Z Egerman 4059 "Бороҥ Олуша (Sula leucogaster)" саҥа сирэй оҥоһулунна 430630 wikitext text/x-wiki Бороҥ Олуша (Sula leucogaster) cxj1ri07uc478327pge9gnwa7l3i8td 10 58945 430631 2026-09-08T03:26:31Z Egerman 4059 "Basilica dei Santi Apostoli (Rome) - Ceiling.jpg" саҥа сирэй оҥоһулунна 430631 wikitext text/x-wiki Basilica dei Santi Apostoli (Rome) - Ceiling.jpg 3wjx8a9n3obe5zwodscjt562ccbtxl8 10 58946 430632 2026-09-08T03:26:54Z Egerman 4059 "Джованни Баттиста Галли. "Францисканскай орден кыайыыта", Римҥэ Уон Икки Сибэтиэй Апостол базиликатын сүрүн нефыгар уруһуй." саҥа сирэй оҥоһулунна 430632 wikitext text/x-wiki Джованни Баттиста Галли. "Францисканскай орден кыайыыта", Римҥэ Уон Икки Сибэтиэй Апостол базиликатын сүрүн нефыгар уруһуй. 90v48wr1n4tk1avnv7ggy46ijsts1aa 10 58947 430633 2026-09-08T03:28:18Z Egerman 4059 "Krummhörn, Greetsiel, Windmühlen -- 2025 -- 9837.jpg" саҥа сирэй оҥоһулунна 430633 wikitext text/x-wiki Krummhörn, Greetsiel, Windmühlen -- 2025 -- 9837.jpg 8adb5zx33ax7j8llj1fkzpnfl9qotb6 10 58948 430634 2026-09-08T03:28:51Z Egerman 4059 "Аллараа Саксония Гритсиль куоратыгар баар мельницалар" саҥа сирэй оҥоһулунна 430634 wikitext text/x-wiki Аллараа Саксония Гритсиль куоратыгар баар мельницалар mnj858mh837cmbzx7r4rsamzteydbii 10 58949 430635 2026-09-08T03:32:31Z Egerman 4059 "Bessen van een Mahonia aquifolium. 17-08-2025. (actm.) 01.jpg" саҥа сирэй оҥоһулунна 430635 wikitext text/x-wiki Bessen van een Mahonia aquifolium. 17-08-2025. (actm.) 01.jpg 4k795dbse347dg2ojii3yuibuygybah 10 58950 430636 2026-09-08T03:34:11Z Egerman 4059 "Махония аквифолиум (Mahonia aquifolium) отонноро" саҥа сирэй оҥоһулунна 430636 wikitext text/x-wiki Махония аквифолиум (Mahonia aquifolium) отонноро kgd75is8po9y5hqq3h0e1zemigu13kc 10 58951 430637 2026-09-08T03:34:30Z Egerman 4059 "Rain Quail in Bhigwan August 2025 by Tisha Mukherjee 13.jpg" саҥа сирэй оҥоһулунна 430637 wikitext text/x-wiki Rain Quail in Bhigwan August 2025 by Tisha Mukherjee 13.jpg nyrutwpctz62lpxbea9bk6l4brgta9r 10 58952 430638 2026-09-08T03:34:56Z Egerman 4059 "Хара төбөлөөх перепел (Coturnix coromandelica)" саҥа сирэй оҥоһулунна 430638 wikitext text/x-wiki Хара төбөлөөх перепел (Coturnix coromandelica) 08c6uayqm6n8kiuy0ull8zejrn2am39 10 58953 430639 2026-09-08T03:35:40Z Egerman 4059 "011 Jaguar drinking in Encontro das Águas State Park Photo by Giles Laurent.jpg" саҥа сирэй оҥоһулунна 430639 wikitext text/x-wiki 011 Jaguar drinking in Encontro das Águas State Park Photo by Giles Laurent.jpg hhnwcntbxo8hclebaehin2mb9vetaka 10 58954 430640 2026-09-08T03:36:07Z Egerman 4059 "Ягуар (Panthera onca) Энконтро дас Агуас судаарыстыбаннай пааркатыгар, Мату Гроссоҕа уу иһэр." саҥа сирэй оҥоһулунна 430640 wikitext text/x-wiki Ягуар (Panthera onca) Энконтро дас Агуас судаарыстыбаннай пааркатыгар, Мату Гроссоҕа уу иһэр. q2esfal4f3pbskjn76et4g8sistbx5p 10 58955 430641 2026-09-08T03:36:29Z Egerman 4059 "PO boxes at the historic Chico Post Office (2024)-L1005460.jpg" саҥа сирэй оҥоһулунна 430641 wikitext text/x-wiki PO boxes at the historic Chico Post Office (2024)-L1005460.jpg kw5ffc1uuy3kr9znsnxlabhreepuxmj 10 58956 430642 2026-09-08T03:36:50Z Egerman 4059 "Чикоҕа (Калифорния) баар историческай почта отделениетыгар почта дьааһыктара" саҥа сирэй оҥоһулунна 430642 wikitext text/x-wiki Чикоҕа (Калифорния) баар историческай почта отделениетыгар почта дьааһыктара hrnt8r6o383iibkpc0pnse8nx29q6qo 10 58957 430643 2026-09-08T03:37:11Z Egerman 4059 "Bust of Germanicus, front - Getty Museum (2021.66).jpg" саҥа сирэй оҥоһулунна 430643 wikitext text/x-wiki Bust of Germanicus, front - Getty Museum (2021.66).jpg opzlvo0ii2rmjn2majktqy5sx84thys 10 58958 430644 2026-09-08T03:37:35Z Egerman 4059 "Гетти музейын коллекциятыттан Германик бюһа" саҥа сирэй оҥоһулунна 430644 wikitext text/x-wiki Гетти музейын коллекциятыттан Германик бюһа lno8h4z37qp869xhpgeganaroxprbf2 10 58959 430645 2026-09-08T04:02:21Z Egerman 4059 "Zona arqueológica de Cantona, Puebla, México, 2013-10-11, DD 43.JPG" саҥа сирэй оҥоһулунна 430645 wikitext text/x-wiki Zona arqueológica de Cantona, Puebla, México, 2013-10-11, DD 43.JPG i0sv6cbkiwf4yhldjc4h4nxzow0we87 10 58960 430646 2026-09-08T04:04:04Z Egerman 4059 "Кантона диэн Мексика Пуэбла штатыгар урут баара сылдьыбыт нэһилиэнньэлээх пуунтан хаалбыта." саҥа сирэй оҥоһулунна 430646 wikitext text/x-wiki Кантона диэн Мексика Пуэбла штатыгар урут баара сылдьыбыт нэһилиэнньэлээх пуунтан хаалбыта. emc7pg9srkxtrcyl5av2q4nbu5j0imw 10 58961 430647 2026-09-08T04:07:03Z Egerman 4059 "Gotland Grand National October 2023 12.jpg" саҥа сирэй оҥоһулунна 430647 wikitext text/x-wiki Gotland Grand National October 2023 12.jpg 53a2frdn9c75ucn6utsg96gkn5nzkk3 10 58962 430648 2026-09-08T04:14:31Z Egerman 4059 "2023 сыллахха Готланд арыытыгар "эндуро" кылаас матассыыкыллар сүүрдүүтэ" саҥа сирэй оҥоһулунна 430648 wikitext text/x-wiki 2023 сыллахха Готланд арыытыгар "эндуро" кылаас матассыыкыллар сүүрдүүтэ 620z57dkqsa4b0y07ggwue66jq68spv 10 58963 430649 2026-09-08T04:15:27Z Egerman 4059 "Desert elephant (Loxodonta africana) spraying sand.jpg" саҥа сирэй оҥоһулунна 430649 wikitext text/x-wiki Desert elephant (Loxodonta africana) spraying sand.jpg 9gnfomf9bjb2cynqei06zunl0ds7x8s 10 58964 430650 2026-09-08T04:16:02Z Egerman 4059 "Намибия чөлүгэр түһэр слон утуйа сытар оҕотун харыстаан кумахха бүрүйэр." саҥа сирэй оҥоһулунна 430650 wikitext text/x-wiki Намибия чөлүгэр түһэр слон утуйа сытар оҕотун харыстаан кумахха бүрүйэр. cdok0z4b3wh7g09s1eimxuc8okhhyk8 10 58965 430651 2026-09-08T04:16:33Z Egerman 4059 "Улахан күөх цапля (Ardea herodias)" саҥа сирэй оҥоһулунна 430651 wikitext text/x-wiki Улахан күөх цапля (Ardea herodias) nkgfe4cdt2bp68667nys8nyuy7566c3 10 58966 430652 2026-09-08T05:00:25Z Egerman 4059 "Great Blue Heron (Ardea herodias), hunting.jpg" саҥа сирэй оҥоһулунна 430652 wikitext text/x-wiki Great Blue Heron (Ardea herodias), hunting.jpg go4x1elstfzxufkuhdzhjqa4zbi2xh6 10 58967 430665 2026-09-08T06:30:00Z Egerman 4059 "Pepino de mar (Holothuria fuscogilva), parque nacional Ras Muhammad, Egipto, 2022-03-28, DD 119.jpg" саҥа сирэй оҥоһулунна 430665 wikitext text/x-wiki Pepino de mar (Holothuria fuscogilva), parque nacional Ras Muhammad, Egipto, 2022-03-28, DD 119.jpg ddu163qp7hzrd27z28vi3bwvd6boxhg 10 58968 430666 2026-09-08T06:30:23Z Egerman 4059 "Синай арыытын соҕуруу өттүгэр Кыһыл муораҕа баар Holothuria fuscogilva муора оҕурсута" саҥа сирэй оҥоһулунна 430666 wikitext text/x-wiki Синай арыытын соҕуруу өттүгэр Кыһыл муораҕа баар Holothuria fuscogilva муора оҕурсута d8up3bch1u49b6nn04ylxr2w5ocygm2 10 58969 430667 2026-09-08T06:30:51Z Egerman 4059 "Norderney, Promenade -- 2025 -- 9281.jpg" саҥа сирэй оҥоһулунна 430667 wikitext text/x-wiki Norderney, Promenade -- 2025 -- 9281.jpg dctss2a49ej34dw3crtjk2yzsktewih 10 58970 430668 2026-09-08T06:31:07Z Egerman 4059 "Нижняя Саксония Нордерни арыытын набережнайыгар уулусса лаампалара" саҥа сирэй оҥоһулунна 430668 wikitext text/x-wiki Нижняя Саксония Нордерни арыытын набережнайыгар уулусса лаампалара r176fnu3q871g7yw2djafjwllzzygrh 10 58971 430669 2026-09-08T06:31:30Z Egerman 4059 "Purple beautyberry, October 2015 - Stacking.jpg" саҥа сирэй оҥоһулунна 430669 wikitext text/x-wiki Purple beautyberry, October 2015 - Stacking.jpg 86gqsmdva3ud6x22xmt8oht59s23nz1 10 58972 430670 2026-09-08T06:32:13Z Egerman 4059 "Калликарпа дихотома (бьютиберри) отонноро" саҥа сирэй оҥоһулунна 430670 wikitext text/x-wiki Калликарпа дихотома (бьютиберри) отонноро drc3wcccdmlljyzumj9h3midiqcsqiz 10 58973 430671 2026-09-08T06:33:43Z Egerman 4059 "Grandes Heures Anne de Bretagne Saint Luc.jpg" саҥа сирэй оҥоһулунна 430671 wikitext text/x-wiki Grandes Heures Anne de Bretagne Saint Luc.jpg hd88lq8lfgywfotb27xkcabph93m8rh 10 58974 430672 2026-09-08T06:34:05Z Egerman 4059 "Лука Евангелист. Бретань Анна Чаастарын Улуу кинигэтиттэн уруһуй" саҥа сирэй оҥоһулунна 430672 wikitext text/x-wiki Лука Евангелист. Бретань Анна Чаастарын Улуу кинигэтиттэн уруһуй nq97liin5oygi0oqopu4a7n0si8aq4l 10 58975 430673 2026-09-08T06:34:42Z Egerman 4059 "Bengal tiger in Sanjay Dubri Tiger Reserve December 2024 by Tisha Mukherjee 11.jpg" саҥа сирэй оҥоһулунна 430673 wikitext text/x-wiki Bengal tiger in Sanjay Dubri Tiger Reserve December 2024 by Tisha Mukherjee 11.jpg 03qdap1vva7qp7uhfcqnbvmg76b1u9m 10 58976 430674 2026-09-08T06:35:12Z Egerman 4059 "Мадхья-Прадеш штатыгар Санджай национальнай пааркатыгар баар бенгальскай тигр" саҥа сирэй оҥоһулунна 430674 wikitext text/x-wiki Мадхья-Прадеш штатыгар Санджай национальнай пааркатыгар баар бенгальскай тигр 3e4xyks1pzzcxtdvo2xuxo0unk7bs47 10 58977 430675 2026-09-08T06:35:38Z Egerman 4059 "Gewone fopzwam (Laccaria laccata). Locatie, Paddenstoelenreservaat. 14-10-2025. (d.j.b).jpg" саҥа сирэй оҥоһулунна 430675 wikitext text/x-wiki Gewone fopzwam (Laccaria laccata). Locatie, Paddenstoelenreservaat. 14-10-2025. (d.j.b).jpg hht9alc80p1u2ohxlp66i6d6wr605ye 10 58978 430676 2026-09-08T06:35:53Z Egerman 4059 "Лаковица лаковая (Laccaria laccata)" саҥа сирэй оҥоһулунна 430676 wikitext text/x-wiki Лаковица лаковая (Laccaria laccata) jreia917402filmz658roa8z1g5h6y2 10 58979 430677 2026-09-08T06:36:24Z Egerman 4059 "Hoverfly October 2007-21.jpg" саҥа сирэй оҥоһулунна 430677 wikitext text/x-wiki Hoverfly October 2007-21.jpg efgjb0hlwp85im8qti6eq6yvbmr875m 10 58980 430678 2026-09-08T06:36:59Z Egerman 4059 "Episyrphus balteatus Журчалка сахсырҕата" саҥа сирэй оҥоһулунна 430678 wikitext text/x-wiki Episyrphus balteatus Журчалка сахсырҕата 91di3enoln52tjzt5euxll9mlalqbu3 10 58981 430679 2026-09-08T06:39:14Z Egerman 4059 "Red Dragon scuplture during River Lee flooding, October 2023.jpg" саҥа сирэй оҥоһулунна 430679 wikitext text/x-wiki Red Dragon scuplture during River Lee flooding, October 2023.jpg k4pgn6vxs6gh8hic6c83q8cuq5uxcsy 10 58982 430680 2026-09-08T06:40:47Z Egerman 4059 "Джим Бакли Кыһыл Дракон скульптурата 2023 сыл тохсунньутугар Ли өрүс халаан кэмигэр" саҥа сирэй оҥоһулунна 430680 wikitext text/x-wiki Джим Бакли Кыһыл Дракон скульптурата 2023 сыл тохсунньутугар Ли өрүс халаан кэмигэр 9lh6zrc0b2nvspe7val89fp36u5atj5 10 58983 430681 2026-09-08T06:42:30Z Egerman 4059 "Vodno Telecommunication Tower.jpg" саҥа сирэй оҥоһулунна 430681 wikitext text/x-wiki Vodno Telecommunication Tower.jpg 19u1if4m0wfj9mx2um4q1lkysbz38i4 10 58984 430682 2026-09-08T06:42:51Z Egerman 4059 "Хотугу Македонияҕа Водно хайатыгар тутуу кэмигэр сибээс башнята." саҥа сирэй оҥоһулунна 430682 wikitext text/x-wiki Хотугу Македонияҕа Водно хайатыгар тутуу кэмигэр сибээс башнята. 8cttvxvulau3ov369z1ormdzbmant81 10 58985 430683 2026-09-08T06:43:16Z Egerman 4059 "016 Ocelot in Encontro das Águas State Park Photo by Giles Laurent.jpg" саҥа сирэй оҥоһулунна 430683 wikitext text/x-wiki 016 Ocelot in Encontro das Águas State Park Photo by Giles Laurent.jpg scheer5evtor1or352mbq1qtzqdsdhq 10 58986 430684 2026-09-08T06:46:57Z Egerman 4059 "Оцелот (Leopardus pardalis) Энконтро дас Агуас судаарыстыбаннай пааркатыгар, Мату Гроссо" саҥа сирэй оҥоһулунна 430684 wikitext text/x-wiki Оцелот (Leopardus pardalis) Энконтро дас Агуас судаарыстыбаннай пааркатыгар, Мату Гроссо r62scfmk97bi4ksc490mk3wnap2j3d5 10 58987 430685 2026-09-08T06:47:36Z Egerman 4059 "Дорога до церкви.jpg" саҥа сирэй оҥоһулунна 430685 wikitext text/x-wiki Дорога до церкви.jpg pd283nixmcf6wv654a7aj1t9u8rysim 10 58988 430686 2026-09-08T06:48:02Z Egerman 4059 "Сколе Бескидс Высокий Верх хайатыгар Сибэтиэй Илья таҥара дьиэтэ" саҥа сирэй оҥоһулунна 430686 wikitext text/x-wiki Сколе Бескидс Высокий Верх хайатыгар Сибэтиэй Илья таҥара дьиэтэ kei6lm8qrdrqn9l7jd263r5wvsegbsc 10 58989 430687 2026-09-08T06:49:03Z Egerman 4059 "Horses grazing at Trunkol meadow, Jammu and Kashmir, India (crop).jpg" саҥа сирэй оҥоһулунна 430687 wikitext text/x-wiki Horses grazing at Trunkol meadow, Jammu and Kashmir, India (crop).jpg g8w03i4qht9dme22p2p7ci0eh5dmdn7 10 58990 430688 2026-09-08T06:49:24Z Egerman 4059 "Джамму уонна Кашмир хайа оттуур сиригэр аттар" саҥа сирэй оҥоһулунна 430688 wikitext text/x-wiki Джамму уонна Кашмир хайа оттуур сиригэр аттар iy926buhwexkr2fpt0mepk0lc5n6elu 10 58991 430689 2026-09-08T06:51:37Z Egerman 4059 "Ankara asv2021-10 img17 Atakule.jpg" саҥа сирэй оҥоһулунна 430689 wikitext text/x-wiki Ankara asv2021-10 img17 Atakule.jpg qb4auokaplhaeoj79ydmnrgufvbggq7 10 58992 430690 2026-09-08T06:51:51Z Egerman 4059 "Анкараҕа баар Атакуле башнята" саҥа сирэй оҥоһулунна 430690 wikitext text/x-wiki Анкараҕа баар Атакуле башнята sj7j5qw5f5uhtet2vb3llui9kzsfph7 10 58993 430691 2026-09-08T06:52:25Z Egerman 4059 "Moscow TverZastava Vityaz asv2018-09.jpg" саҥа сирэй оҥоһулунна 430691 wikitext text/x-wiki Moscow TverZastava Vityaz asv2018-09.jpg 2sczyi2b23ir2ojnjphkb0h3ids8wsl 10 58994 430692 2026-09-08T06:53:25Z Egerman 4059 "Москваҕа Тверская застава болуоссатыгар "Витязь" 71-931М Трамвай" саҥа сирэй оҥоһулунна 430692 wikitext text/x-wiki Москваҕа Тверская застава болуоссатыгар "Витязь" 71-931М Трамвай 015injhby9vrvh3riy6rvjkt39f6nuk 10 58995 430693 2026-09-08T06:53:47Z Egerman 4059 "Vignes près du Pic de Vissou - October 2020.jpg" саҥа сирэй оҥоһулунна 430693 wikitext text/x-wiki Vignes près du Pic de Vissou - October 2020.jpg o2ykemkbuccfkujkiek0n8o0kafid6e 10 58996 430694 2026-09-08T06:56:24Z Egerman 4059 "Виноградниктар күһүн Пик де Виссу аттыгар. Кабриер коммуната, Эро, Франция." саҥа сирэй оҥоһулунна 430694 wikitext text/x-wiki Виноградниктар күһүн Пик де Виссу аттыгар. Кабриер коммуната, Эро, Франция. 5jpgduoipsp8hlcjuibnvxmdl5th4o3 10 58997 430695 2026-09-08T06:57:08Z Egerman 4059 "Швейцария Вальчвиль чугаһыгар мас үрдүн уонна сымнаҕас туманы ааһар күн уоттара" саҥа сирэй оҥоһулунна 430695 wikitext text/x-wiki Швейцария Вальчвиль чугаһыгар мас үрдүн уонна сымнаҕас туманы ааһар күн уоттара 5ymd9ogtaj5gwuyelskdt6gd0poqbr3 10 58998 430696 2026-09-08T06:57:30Z Egerman 4059 "CH.ZG.Walchwil Walchwilerberg Heumoosegg 2016-10-30 OrigX-R gp.jpg" саҥа сирэй оҥоһулунна 430696 wikitext text/x-wiki CH.ZG.Walchwil Walchwilerberg Heumoosegg 2016-10-30 OrigX-R gp.jpg sv627qp5mo11l6gu9yicpjpn4cy1i5u 10 58999 430697 2026-09-08T06:59:02Z Egerman 4059 "Graveyard 27x39 ENGLISH.png" саҥа сирэй оҥоһулунна 430697 wikitext text/x-wiki Graveyard 27x39 ENGLISH.png hyu8amn3z545k1cx5blnjzzlwzv0jmc 10 59000 430698 2026-09-08T06:59:32Z Egerman 4059 "Macs 2129-1 Galactic Graveyard: "Бу тымныы абааһылаах галактика Улахан дэлби тэбии кэнниттэн аҕыйах миллиард сылынан эрэ сулустары оҥорорун тохтоппута! Космическай кылабыыһа буолбута, ыһыллан эрэр сулустар кыһыл сырдыктарынан сырдатыллыбыта. Киирэргэ дьулу..." саҥа сирэй оҥоһулунна 430698 wikitext text/x-wiki Macs 2129-1 Galactic Graveyard: "Бу тымныы абааһылаах галактика Улахан дэлби тэбии кэнниттэн аҕыйах миллиард сылынан эрэ сулустары оҥорорун тохтоппута! Космическай кылабыыһа буолбута, ыһыллан эрэр сулустар кыһыл сырдыктарынан сырдатыллыбыта. Киирэргэ дьулус, уонна эн планеталар кутталлаах өлүктэрин көрсүөххүн сөп сулустар." НАСА экзопланеталарын чинчийии Хэллоуин 2020 плаката csevm0lcsoivxr2gqqsfji3ywmyremr