Бикипиэдьийэ sahwiki https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D2%AF%D1%80%D2%AF%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D1%80%D1%8D%D0%B9 MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter Миэдьийэ Аналлаах Ырытыы Кыттааччы Кыттааччы ырытыыта Бикипиэдьийэ Бикипиэдьийэ ырытыыта Билэ Билэ ырытыыта MediaWiki MediaWiki-ни ырытыы Халыып Халыыбы ырытыы Көмө Көмөнү ырытыы Категория Категорияны ырытыы TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 1057 430708 429958 2026-09-09T20:00:31Z Amherst99 2805 /* */ 430708 wikitext text/x-wiki '''Чуваш тыла''' (''чӑваш чӗлхи'') диэн [[түүр тыллара|түүр тылларын бөлөҕөр]] киирэр [[тыл]]. Бу тылынан барыта 1.3 млн кэриэтэ киhи кэпсэтэр (Арассыыйаҕа 2020 сыл биэрэпиһинэн кэпсэтэр киһи ахсаана 700 тыһ.). [[Чуваштар|Чуваш]] омук тыла. [[Чувашия|Чуваш Өрөспүүбүлүкэтин]] ил тыла. Аан дойду тылларын генеалогиялыы классификациятыгар (төрдүнэн наардааһын) түүр тылларын булгар бөлөҕөр киирэр билигин баар соҕотох тыл. == Чуваш алпабыыта == {| style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | А а | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ӑ ӑ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Б б | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | В в | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Г г | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Д д | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Е е | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ё ё |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ӗ ӗ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ж ж | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | З з | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | И и | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Й й | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | К к | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Л л | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | М м |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Н н | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | О о | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | П п | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Р р | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | С с | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ҫ ҫ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Т т | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | У у |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ӳ ӳ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ф ф | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Х х | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ц ц | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ч ч | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ш ш | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Щ щ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ъ ъ |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ы ы | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ь ь | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Э э | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ю ю | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Я я |} * Эктор Алос-и-Фонт, «Преподавание чувашского языка и проблема языкового поведения родителей», Чувашский государственный институт гуманитарных наук, 2015, Шупашкар. * [http://chuvash.org/blogs/comments/2783.html Скоро чувашский язык останется «какой-то культурной традицией»] * [http://cvlat.blogspot.com/2010/11/blog-post.html Эктор Алос-и-Фонт. Оценка языковой политики в Чувашии] * [http://anticor-21.livejournal.com/209000.html Пикет в защиту чувашскогоязыка в Чебоксарах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160726060910/http://anticor-21.livejournal.com/209000.html |date=2016-07-26 }} * [http://chuvash.org/content%2F3037-На%20чувашском%20конь%20еще%20не%20валялся....html Виталий Станьял: На чувашском конь еще не валялся...] * [http://chuvash.org/content%2F3038-Чӑваш%20ваттисен%20тӗп%20канашӗн%20йышӑнӑвӗ.html Виталий Станьял: Решение Совета Аксакалов ЧНК] * [https://chuvash.org/content/3156-Прощай%2C%20исчезающий%20чувашский%20язык%3F.html Прощай, исчезающий чувашский язык?] * [https://chuvash.org/news/17079.html Раҫҫей Федерацийӗн вӗренӳ министерстви чӑваш халӑхӗ хӑйӗн чӗлхишӗн пӑшӑрханнине пӗлмест] * [https://chuvash.org/news/17092.html Чăваш чĕлхине Страсбургра хӳтĕлĕç] * [https://chuvash.org/news/17162.html Тутарстанра чӗлхе пирки сӑмахларӗҫ] * [https://chuvash.org/content/3180-Об%20угрозе%20развала%20страны%20в%20будущем%2C%20о%20съезде%20ЧНК%2C%20и%20об%20обращении%20к%20президенту.html Об угрозе развала страны в будущем, о съезде ЧНК, и об обращении к президенту] {{Interwiki|cv|Тĕп страница|чувааш|}} {{wiktionarycat|type= чувашского языка|category=Чуваш тыла}} {{Lang-stub}} {{Түүр тыллара}} {{Халыып:Арассыыйа ил тыллара}} [[Категория:Тыллар]] [[Категория:Түүр тыллара]] 689cg0z3drnhv62og9ilfriradueg0f 0 42772 430707 415629 2026-09-09T14:57:55Z Д.Ильин 25953 430707 wikitext text/x-wiki [[Билэ:Hexagonal pyramid.svg|мини|259x259px|Алта муннуктаах пирамида]] [[Билэ:Апофема пирамиды.TIF|мини|225x225пкс|SO — үрдүгэ, SF — апофема, OF — олоҕун иһинээҕи эргимтэ радиуһа]] '''Пирами́да''' (былыргы греческай тылтан πυραμίς)-элбэх өрүттээх геометрический эттик, онтон биир өрүтэ (олоҕо)-хайа баҕарар элбэх [[муннук]], атын өрүттэрэ (ойоҕос өрүт)-биир оройдоох үс муннуктар. Олоҕо хас муннуктааҕыттан араараллар үс муннуктаах пирамидаларга ([[тетраэдр]]), түөрт муннуктаах уонна да атыттар. Пирамида [[конус]] быстах түбэлтэтэ буолар. ==Пирамида геометрияҕа сайдыытын туһунан== Пирамида геометрията төрүттэммитэ Былыргы [[Эгиипэт|Египетка]] уонна [[Вавилония]]ҕа, ол гынан баран көхтөөх сайдыыны ылбыта Былыргы [[Греция]]ҕа. Пирамида сабардамын былыргы египет олохтоохторо билэллэр этэ. Бастакы пирамида сабардамын билбит буолар Греция математига [[Евклид]], онтон дакаастаабыт [[Евдокс Книдский]]. Евклид пирамида туһунан билиитин бэйэтин "Началатыгар" XII томугар системалаан киллэрбитэ, уонна пирамида бастакы быһаарыытын таһаарбыта: тутан-хабан көрүөххэ сөптөөх хапталларынан оҥоһуллубут фигура, хапталлар биир хапталтан тахсан биир сиргэ мунньусталлар. ==Пирамида элеменнэрэ== * '''[[апофема]]'''-сөптөөх пирамида ойоҕос өрүтүн пирамида оройуттан тардыллыбыт үрдүгэ; * '''[[ойоҕос өрүттэрэ]]'''-оройугар холбоспут үс муннуктар; * '''[[ойоҕос кырыылара]]'''-пирамида ойоҕос өрүттэрин уопсай өттүлэрэ; * '''пирамида диагональнай быһыыта'''-пирамида оройунан уонна олоҕун диагональынан ааспыт быһыы; * '''пирамида оройо'''-ойоҕос кырыылара холбуур уонна пирамида олоҕор сыппат чоп; * '''[[үрдүгэ]]'''-пирамида оройуттан олоҕугар перпендикулярно тардыллыбыт кэрчик; * '''[[олоҕо]]'''-пирамида оройо киирбэт элбэх муннук; ==Пирамида биир хапталга тэнититиллибит ньуура== [[Билэ:Развёртка правильной пятиугольной пирамиды.TIF|мини|285x285пкс|Сөптөөх биэс муннуктаах пирамида биир хапталга тэнититиллибит ньуура]] Биир хапталга тэнититиллибит ньуура диэн ойоҕос өрүттэринэн уонна пирамида олоҕунан оҥоһуллубут хаптаҕай фигура (пирамида элеменнэрэ, ол эбэтэр өрүттэрэ, бэйэ-бэйэлэрин үрдүгэр сытыспаттар). ==Пирамида уратыта== '''Ойоҕос кырыылара тэҥ буоллаҕына:''' * пирамида олоҕун таһынан эргимтэ уруһуйдуоха сөп, ол үрдүнэн пирамида оройо лоп курдук эргимтэ ортотугар кэлэн түһэр; * пирамида кырыылара олоҕун кытта тэҥ муннуктары оҥорор; * ону тэҥэ уратыта эмиэ сөп, ол эбэтэр пирамида кырыылара олоҕун кытта тэҥ муннуктары оҥорор буоллахтарына, биитэр пирамида олоҕун таһынан эргимтэ уруһуйдуоха сөп буоллаҕына, ол үрдүнэн пирамида оройо лоп курдук эргимтэ ортотугар кэлэн түһэр буоллаҕына, оччоҕуна пирамида ойоҕос кырыылара тэҥнэр; '''Ойоҕос эттиктэрэ олоҕугар тэҥник иҥнэйэн сытар буоллахтарына:''' * пирамида олоҕун иһинэн эргимтэ уруһуйдуоха сөп, ол үрдүнэн пирамида оройо лоп курдук эргимтэ ортотугар кэлэн түһэр; * ойоҕос өттүктэрин үрдүктэрэ тэҥнэр; * ойоҕос өрүттэрин иэнэ пирамида олоҕо уонна ойоҕос өрүтүн үрдүгэ төгүлэммиттэригэр тэҥ; ==Пирамиданы атын геометрическай эттиктэри кытта сибээстиир теоремалар== '''[[Сфера]]''' * пирамида олоҕо элбэх муннуктаах буоллаҕына уонна кини таhынан эргимтэ уруhуйдуохха сөп буоллаҕына, пирамида аттыгар таьынан сфера уруһуйдуохха сөп (сөптөөх уонна наадалаах усулуобуйа). Бу теорематтан тахсар: хайдах баҕар үс муннуктаах, эбэтэр сөптөөх пирамида таhыгар сфера уруhуйдуохха сөп; '''[[Конус]]''' * конус уонна пирамида оройдоро биир буоллаҕына, эбиитин конус олоҕо пирамида олоҕор киирэр буллаҕына, конус пирамида иhигэр киирбит диэн буолар. Ол үрдүнэн апомфемалара бэйэ бэйэлэригэр тэҥ буолуохтаах (сөптөөх уонна наадалаах усулуобуйа); * конус уонна пирамида оройдоро биир буоллаҕына, эбиитин пирамида олоҕо конус олоҕор киирэр буллаҕына, пирамида конус иhигэр киирбит диэн буолар. Ол үрдүнэн пирамида туох баар ойоҕос кырыылара тэҥ буолуохтаахтар (сөптөөх уонна наадалаах усулуобуйа); * инник конустар уонна пирамидалар үрдүктэрэ тэҥ буолаллар; '''[[Цилиндр]]''' * цилиндр биир олоҕо пирамида олоҕун кытта параллельнайдык быһыллыбыт сиригэр киирбит эргимтэтин кытта сөп тубэһэр буоллаҕына, цилиндр атын олоҕо пирамида олоҕор сөптүк киирэр буоллаҕына, цилиндр пирамида иhигэр киирбит диэн буолар; * пирамида оройо цилиндр биир олоҕун иһигэр киирэр буоллаҕына, эбиитин пирамида олоҕо цилиндр атын олоҕор киирбит буоллаҕына пирамида цилиндр иhигэр киирбит диэн буолар. ==Пирамидаҕа сыһыаннах формулалар== * пирамида сабардама маннык формуланан суоттанар: <math>V = \frac{1}{3} S h,</math> <math>\ S</math>-пирамида олоҕун иэнэ онтон, <math>\ h</math>-пирамида үрдүгэ; <math>V = \frac{1}{6} V_p,</math> <math>\ V_p</math>-[[Параллелепипед|параллепипед]] сабардама; * үс муннуктаах пирамида ([[тетраэдр]]) сабардамын өссө маннык формуланан булуохха сөп: <math>V = \frac{1}{6} a_{1} a_{2} d \sin \varphi,</math> <math>a_{1}, a_{2}</math>-быһыта охсуллубут кырыылар , <math>d</math>- <math>a_{1}, a_{2}</math>икки ардылара , <math>\varphi</math>- <math>a_{1}, a_{2}</math>икки ардынааҕы муннук; * ойоҕос өрүттэрэ-хас биирдии ойоҕос иэнин эбиллибитэ: <math>S_b = \sum_{i}^{}S_i</math> * пирамида туох баар өрүттэрэ - ойоҕос өрүттэрин иэнин уонна пирамида олоҕун иэнин эбиилэрэ: <math>\ S_p = S_b + S_o</math> ==Туттуллубт литературата== * {{книга|автор=Александров А. Д., Вернер А. Л.|заглавие=Геометрия. Учебник для 10—11 классов общеобразовательных учреждений|издание=2-е изд|место=М.|издательство=Просвещение|год=2003|страниц=271|isbn=5-09-010773-4}} * {{книга|автор=Калинин А. Ю., Терешин Д. А.|заглавие=Стереометрия. 11 класс|издание=2-е изд|место=М.|издательство=Физматкнига|год=2005|страниц=332|isbn=5-89155-134-9}} * {{книга|автор=Погорелов А. В.|заглавие=Геометрия: Учебник для 10—11 классов общеобразовательных учреждений|издание=8-е изд|место=М.|издательство=Просвещение|год=2008|страниц=175|isbn=978-5-09-019708-3|тираж=60000}} ==Сигэ== * [http://www.korthalsaltes.com/selecion.php?sl=selecion2 Бумажные модели пирамид]{{ref-en}} * [http://ilib.mirror1.mccme.ru/djvu/geometry/nachala.djvu «Начала» Евклида] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111109213439/http://ilib.mirror1.mccme.ru/djvu/geometry/nachala.djvu |date=2011-11-09 }} * [[:ru:Пирамида_(геометрия)|Пирамида (геометрия)]] * [https://sakhatyla.ru SakhaTyla.ru] [[Категория:Геометрия]] ab4kmp08hv93d3iwq0fn5j835b1b3bj 0 58722 430713 429779 2026-09-10T09:53:08Z SmallSonMarex 26712 /* 20 үйэ */ 430713 wikitext text/x-wiki [[Билэ:Спасский мужской монастырь г.Якутска, Якутск 26.09.2025 (2).jpg|мини|уҥа]] Дьокуускайдааҕы Спасскай манастыыр — [[Православие|Православнай]] таҥара дьиэтин [[Дьокуускайдааҕы епархия|Дьокуускайдааҕы епархиятын]] эр дьон манастыыра. Арассыыйа Хотугулуу-Илин өттүгэр бастакы манастыыр. XX үйэ саҕаланыытыгар манастыыр сиригэр-уотугар үс таҥара дьиэтэ, куолакал соруото уонна таастан тутуллубут манаахтар кэллэлэрэ бааллара<ref>{{Cite web|url=http://www.tourprom.ru/country/russia/yakutsk/all_attr/|title=Якутск достопримечательности &#124; Путеводитель от Турпрома|accessdate=2013-03-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/6FkEcKXZu?url=http://www.tourprom.ru/country/russia/yakutsk/all_attr/#|archivedate=2013-04-09}}</ref>. Сэбиэскэй кэмҥэ сабыллан уонна урусхалланан турар. 2012 сыллаахха саҥаттан аһыллыбыта уонна билигин чөлүгэр түһэриллэ турар. == Кэпсээн == === 17-18 үйэлэр === Манастыыры 1640 сыллаахха Дьокуускай острогун таһыгар Вологдатан кэлбит игумен Нафанаил, ыраахтааҕы Михаил Федорович сиэртибэлээбит үбүгэр олохтообута. Манастыыр бастакы таҥаратын дьиэтэ преподобнай Михаил Малеин аатыгар сиэтиллибитэ. Острог чаастатык көһөрүллөр буолан, манастыыр балаһыанньата туруксуз этэ. 1663 сыллаахха Дьокуускай острогун сулууспалаах дьоно «Дьокуускай острогар Спас аатыгар манастыыр баар буоларын билиммиттэрэ» уонна Иван Афанасьевич Овчинниковы манастыыр хара аҕабыытынан (черный священник) уонна тутааччытынан талбыттара биллэр. 1663—1665 сылларга манастыыр ыраахтааҕы Алексей Михайловичтан сиэртибэ туппута, ол үбүнэн Спасскай таҥара дьиэтэ тутуллубута. Спасскай манастыыр аҕыйах ахсааннаах манаахтара, таҥара сулууспатын уонна сиэр-туом толоруутун таһынан, олохтоох дьон ортотугар православнай итэҕэл олоҕун уонна сурукка-бичиккэ үөрэтиини тарҕатыынан дьарыктаналлара. 1735 сыллаахха Иркутскайдааҕы епископ Иннокентий (Нерунович) निर्деэтинэн (указаниятынан), Спасскай манастыыр настоятела архимандрит Нафанаил манастыыр таһыгар олохтоох оҕолору сурукка-бичиккэ үөрэтэр Саха сиригэр бастакы аллараа таһымнаах оскуоланы (низшая школа) тэрийбитэ, ол эрээри 1747 сыллаахха оскуола сабыллыбыта. 1764 сыллаахха Екатерина II ыыппыт секуляризация реформатын түмүгэр, манастыыр синод биэдэмэстибин штатыттан уһуллубута уонна сиэртибэ үбүгэр эрэ иитиллэн олорбута. 1766—1769 сылларга манастыыр хаһаайыстыбатын сабарга уонна ынах сүөһүнү атыылыырга күһэллибиттэрэ. === 19 үйэ === 1800 сыллаахха Павел I император «Саха ыччатын [[Христианство|христианскай]] сокуоҥҥа үөрэтэргэ Дьокуускай куоракка оскуоланы тэрийии туһунан» ыйааҕар олоҕуран, Спасскай манастыыр таһыгар оскуола баар буолбута. Ол оскуола 1818 сыллаахха олохтоох таҥара дьиэтин үлэһиттэрин бэлэмниир [[Дьокуускайдааҕы духуобунай семинария|Дьокуускайдааҕы духуобунай училищеҕа]] кубулуйбута. XIX үйэттэн манастыырга саҥаттан государственнай иитиини (содержаниены) аныабыттара уонна сири биэрбиттэрэ; аны утаа бастаан 3-с кылааска, кэнники 2-с кылааска киллэрбиттэрэ. Таастан тутуллубут үс престоллаах Спасскай таҥара дьиэтин тутуута саҕаламмыта. 1820 сыллаахха манастыыр олбуоругар куорат ырыынагын сириттэн хаптаһынынан кытыыламмыт эргэ Ньукуолун таҥара дьиэтин көһөрөн аҕалбыттара, ол дьиэ иконостаһын уонна истиэнэтин ойууларын Иркутскайтан сылдьар живописец Антон Мурзин толорбута. 1853—1860 сылларга манастыырга Дьокуускайга резиденциялаах бастакы архиерей — сибэтиэй Иннокентий (Вениаминов) олорбута уонна бириэмэтигэр манна настоятелинан сулууспалаабыта. Кини салайар кэмигэр манастыырга улахан тутуу үлэтэ күүскэ барбыта: чуолаан, 1859 сыллаахха архиерей дьиэтэ тутуллубута, онно кириэстээх таҥара дьиэтэ (крестовая церковь) олохтоммута. 1866 сыллаахха Быыһааччы Оҥоһуута суох Мөссүөнүн (Нерукотворный образ Спасителя) чиэһигэр саҥа таас таҥара дьиэтэ сиэтиллибитэ. Ону кытары XIX үйэ иккис аҥарыгар манастыыр турар сирэ куорат киһитэ суох уһугар сытара, обитель бэйэтэ олус киэҥ сири ылан турара. 1870 сыллаахха туспа Дьокуускайдааҕы епархия тэриллибитинэн, Дьокуускайдааҕы Спасскай манастыыр епархия архиерейин бас билиитигэр бэриллибитэ. Манастыыр настоятелигар наместник званиета уонна игумен сана (чыына) иҥэриллибитэ, ону кытары архимандрит саныгар тиийэ өрө таһаарар быраап бэриллибитэ, ол түмүгэр обитель статуһа үрдээбитэ. 1884 сыллаахха манастыыр таһыгар миссионерскай училище уонна духуобунай семинария, айа 1888 сыллаахха дьахталлар епархиальнай училищелара аһыллыбыттара. === 20 үйэ === [[Билэ:Внутренний вид двора Якутского Спасского монастыря в начале ХХ-века, Якутск.jpg|мини|хаҥас]] 1904 сыл муус устарыгар манастыыр архиерей дьиэтин кытта биир тэрилтэҕэ холбоммута: Дьокуускайдааҕы архиерей дьиэтэ уонна кинини кытта холбоммут Спасскай манастыыр. XX үйэ саҕаланыытыгар манастыырга 4 олохтоох (манаах) баара биллэр. Манастыырга 8 020 десятина сир тиксэрэ (онно ууга барбыт — тимирбит сирдэр эмиэ киирэллэрэ). Манастыыр бэйэтин сирдэрин куоһа барытын кэриэтэ арендаҕа биэрэн туһаннарара. 1919 сыл кулун тутарыгар Дьокуускайдааҕы ревком бары духуобунай тэрилтэлэри саппыта. 1920 сыллаахха Дьокуускайдааҕы үрүҥ гвардия гарнизонун хамандыыра капитан Владимир Каменскай биригээдэтинэн манастыыртан «бары тыыннаах уонна тыыннаах суох инвентарын», ону кытары сиэмэ бурдугун уонна аһылык сапааһын былдьаабыттара, манаахтарга хоргуйан өлбөттөрүгэр эрэ тиийэр аһы ордорбуттара. 1920 сыл ахсынньытыгар сэбиэскэй былаас чөлүгэр түспүтүн кэннэ, манаахтар 1921 сыл сааһыгар кырата бурдук ыһар үлэни саҕалыыр туһугар көмө көрдөөн Дьокуускайдааҕы ревкомҥа кайаахтыбыттара, ол эрээри кинилэргэ көмөлөһөртөн аккаастаабыттара. 1921 сылга манастыыр хаһаайыстыба быһыытынан урукку күүһүн сүтэрбитэ, акаары манаахтар бары тарҕаспыттара. Ревком ыыппыт анал комиссията манастыыр сиригэр-уотугар соҕотох сыаналаах малы — «30 боочкэ портландцементы» эрэ булбута. Манастыыры туох да утарылаһыыта суох национализациялаабыттара, аны кини дьиэлэрин Кыраайы үөрэтэр музейга биэрбиттэрэ<ref>{{Cite web|url=http://yakutsk.bezformata.ru/listnews/monastirya-do-kraevedcheskogo-muzeya/5386104/|title=Объектив истории: От монастыря — до краеведческого музея|accessdate=2013-11-07|archivedate=2014-02-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140222015131/http://yakutsk.bezformata.ru/listnews/monastirya-do-kraevedcheskogo-muzeya/5386104/}}</ref>. Үгүс тутуулар мас буоланнар, сору-соруун уокка былдьанан урусхалламмыттара. Таас Вознесенскай собор уонна манастыыр кэллэлэрин куорпуһа көтүрэллэн суох оҥоһуллубуттара. 1923—1974 сылларга урукку Дьокуускайдааҕы Спасскай манастыыр сиригэр баар биир дьиэҕэ [[Саха АССР]] Киин государственнай архива сыппыта, кэнники ол дьиэни суох гына көтүрбүттэрэ. Урукку архиерей олорор дьиэтэ (покойдара) эрэ ордон хаалбыта, ол дьиэ бириэмэ ааһыыта Е. Ярославскай аатынан Хотугу омуктар устуоруйаларын уонна култуураларын Дьокуускайдааҕы государственнай музейын сүрүн дьиэтэ буолбута. === Чөлүгэр түһэриллии === 2011 сыл атырдьах ыйыгар Дьокуускайдааҕы уонна Ленскайдааҕы саҥа епископ Роман (Лукин) манастыыры чөлүгэр түһэрэр былааннааҕын биллэрбитэ. Ол сыл атырдьах ыйын 19 күнүгэр устуоруйаҕа хаалбыт урукку сиригэр Спасскай таҥара дьиэтин олоҕо ууруллубута. Таҥара дьиэтин тирэҕэр капсуланы Гатчинскайдааҕы епископ Амвросий, Дьокуускайдааҕы уонна Ленскайдааҕы епископ Роман, Курскайдааҕы уонна Рыльскайдааҕы архиепископ Герман, Пятигорскайдааҕы уонна Черкесскайдааҕы Феофилакт сулууспалыылларын кытта уурбута. Чөлүгэр түһэриллэ турар манастыыр сиригэр-уотугар кыараҕас храм-вагон аҕалыллыбыта, ол тула итэҕэйээччилэр түмсүүлэрэ үөскээбитэ. Обитель иннигэр бу уорааннаах киэҥ сир-дойду миссионерскай киинэ саҥаттан буолар сорук туруоруллубута. Тутуу матырыйааллара атыылаһыллыбыттара, айа 2012 сыл муус устар 19 күнүгэр таҥара дьиэтин бастакы сыбаайата түһэриллибитэ уонна сиэтиллибитэ. Таҥара дьиэтин тутуута түмүктэммитин кэннэ манаахтар куорпустарын (братскай куорпуһу) чөлүгэр түһэриигэ киириэхтэрэ диэн сабаҕаланар. Таҥара дьиэтигэр манастыыр урукку улахан сириттэн кыра эрэ өттө төнүннэриллибитэ, атын сирдэр (онно урукку архиерей дьиэтэ уонна манастыыр кылабыыһата киирэллэр) Е. Ярославскай аатынан Хотугу омуктар устуоруйаларын уонна култуураларын Дьокуускайдааҕы государственнай музейын бас билиитигэр хаалбыттара. 2013 сыл алтынньы 2 күнүгэр Православнай таҥара дьиэтин Сибэтиэй Синодун быһаарыытынан манастыыр официальнайдык олохтоммута уонна иеромонах Никон (Бачманов) игумен (наместник) дуоһунаһыгар анаммыта<ref>{{Cite web|url=http://www.patriarchia.ru/db/text/3275888.html|title=ЖУРНАЛЫ заседания Священного Синода от 2 октября 2013 года / Официальные документы / Патриархия.ru|accessdate=2013-10-03|archivedate=2013-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131007201002/http://www.patriarchia.ru/db/text/3275888.html}}</ref>. 2013 сыл алтынньы 6 күнүгэр Дьокуускайдааҕы уонна Ленскайдааҕы епископ Роман (Лукин) иеромонах Никону (Бачмановы) Выруус Православнай Таҥара дьиэтин Сибэтиэй Синодун быһаарыытынан (2013 сыл алтынньы 2 күнүнээҕи 123 №-дээх сурунаал) игумен саныгар (чыыныгар) өрө таһаарбыта. 2022 сыл ыам ыйын 27 күнүгэр Православнай таҥара дьиэтин Сибэтиэй Синодун быһаарыытынан, Дьокуускайдааҕы уонна Ленскайдааҕы Архиепископ Роман үрдүк көрдөһүүтүнэн, Дьокуускай куораттааҕы Спасскай манастыыр настоятелин дуоһунаһыгар иеромонах Иоанн (Калугин) анаммыта. 2026 сыл кулун тутар 12 күнүгэр манастыыр сибэтиэй архимандритынан Дьокуускайдааҕы уонна Ленскайдааҕы архиепископ Роман (Лукин) анаммыта<ref>{{Cite web|title=ЖУРНАЛЫ Священного Синода от 12 марта 2026 года // ЖУРНАЛ № 21|url=https://www.patriarchia.ru/article/120112|work=[[Патриархия.ru]]|date=2026-03-12}}</ref>.<center><gallery mode="nolines" widths="210" heights="140"> Билэ:Якутск._Спасский_монастырь._Церковь_Спаса_Нерукотворного_Образа.jpg|сигэ=Файл:Якутск._Спасский_монастырь._Церковь_Спаса_Нерукотворного_Образа.jpg|альт=Церковь Спаса Нерукотворного Образа| Быыһааччы уобараһа илиинэн оҥоһуллубатах церковь Билэ:Якутск._Спасский_монастырь._Братский_корпус.jpg|сигэ=Файл:Якутск._Спасский_монастырь._Братский_корпус.jpg|альт=Братский корпус| Бырааттыылар корпустара Билэ:Якутск._Спасский_монастырь._Келья_Святителя_Иннокентия_в_Братском_корпусе.jpg|сигэ=Файл:Якутск._Спасский_монастырь._Келья_Святителя_Иннокентия_в_Братском_корпусе.jpg|альт=Келья Святителя Иннокентия в Братском корпусе| Братство дьиэтигэр Сибэтиэй Иннокентий камерата </gallery></center> == Өссө көр == * [[Дьокуускай таҥаратын дьиэлэрэ]] == Бэлиэтээһиннэр == {{Быһаарыылар}} == Литэрэтиирэ == * ''Крадин Н. П., Масленникова Д. С.'' Традиции и региональное своеобразие Спасского монастыря в Якутии // Россия и АТР. 2013. — № 2 (80). — С. 94—103. * Юрганова И. И. Якутский Спасский мужской монастырь: этапы деятельности // Гуманитарные исследования в Восточной Сибири и на Дальнем Востоке. — 2014. — № 4 (30). — С. 96—104. * Юрганова И. И. Фонд Спасского мужского монастыря в Национальном архиве Республики Саха (Якутия) // Отечественные архивы. — 2014. — №  4. — С. 33—38. * ''Юрганова И. И.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/iz-istorii-yakutskogo-spasskogo-muzhskogo-monastyrya Из истории Якутского Спасского мужского монастыря] // Сборник трудов Якутской духовной семинарии. 2016. — № 3. — С. 141—150. * Калугин В. А. Настоятели Якутского Спасского мужского монастыря // Сборник трудов Якутской духовной семинарии. — 2016. — № 3. — С. 151—160. * Юрганова И. И., Калугин В. А. Три столетия Якутского Спасского монастыря: историческая ретроспектива и современность // Сборник трудов Якутской духовной семинарии. — 2018. — № 5. — С. 25—32. * Пермикина Н. А. Келья святителя Иннокентия при Спасском мужском монастыре г. Якутска // Сборник трудов Якутской духовной семинарии. — 2018. — № 5. — С. 43—47. * ''Парышев С. Е.'' Якутская духовная школа // Сборник трудов Якутской духовной семинарии. — 2022. — № 17-18. — С. 114—129. == Ссылкалар == * [https://web.archive.org/web/20160305023720/http://www.museum.sakhamuseum.ru/show.php?i=1067 От монастыря до краеведческого музея] на сайте Музей Якутии * [http://www.yakutskhistory.net/духовная-жизнь/спасский-монастырь/ Спасский монастырь в Якутске] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230511172316/https://www.yakutskhistory.net/%D0%B4%D1%83%D1%85%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D0%B6%D0%B8%D0%B7%D0%BD%D1%8C/%D1%81%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8C/ |date=2023-05-11 }} * [http://www.pravmir.ru/spasskij-monastyr-ukrashenie-yakutska/ Спасский монастырь - это драгоценность Якутска.] * [http://pravlogos.ru/spasskij-monastyr-vozvrashhenie/ Спасский монастырь: Возвращение] // Логос, № 1 (30), март 2012 fxvju0c7bk10vae4ermiuvr08mvvzn5 0 58929 430711 430575 2026-09-10T05:16:52Z Sauit 26795 /* «Яблоко» */ 430711 wikitext text/x-wiki {{Буолуохтаах түбэлтэ|дата=балаҕан ыйын 18, 19 уонна 20 күннэрэ}} [[Билэ:Logo of the 2026 Russian State Duma election campaign.svg|мини|2026 сыллааҕы куоластааһын күннэрин логотиибэ]] '''Судаарыстыбаннай Дуума IX ыҥырыы дьокутааттарын быыбардара''' 2026 сыллаахха балаҕан ыйын 18, 19 уонна 20 күннэригэр буолуохтара. Быыбардарга 450 [[Госдуума]] дьокутаата биллиэҕэ, олортон 225 дьокутаат уопсай партийнай испииһэктэринэн талыллар, оттон хаалбыт 225 дьокутаат биир мандааттаах уокуруктарынан талыллар<ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/articles/2026/02/13/vybory-deputatov-gosdumy-v-2026-godu/|title=Выборы в Госдуму в 2026 году|author=Константин Николаев|date=2026-02-13|work=Lenta.ru|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Партийнай испииһэктэргэ 3133 хандьыдаат киирбитэ. 1667 хандьыдаат биир мандааттаах уокуруктарга кыттар<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/politika/27963813|title=На выборы в ГД уже зарегистрированы федеральные списки семи партий|date=2026-07-29|work=ТАСС|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. == Быыбардар иннинэ == Бүтэһик Госдуума дьокутааттарын быырбардара 2021 сыллаахха балаҕан ыйын 17, 18 уонна 19 күннэригэр буолбуттара. Онно «[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» 324 миэстэни ылбыта. Өссө [[КПРФ]], «[[Сиэрдээх Арассыыйа]]», [[ЛДПР]] уонна «[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]» баартыйалар 5%-наах боруогу ааспыттара. Өссө биир мандааттаах уокуруктарынан «[[Рост партията|Рост баартыйата]]», «[[Родина (партия)|Родина]]» уонна «[[Гражданскай платформа]]» баартыйалар ааспыттара. Биир мандааттаах уокуруктарынан 5 тутулуга суох хандьыдаат Дуумаҕа киирбитэ<ref>{{Cite web|url=http://www.cikrf.ru/activity/docs/postanovleniya/50580/|title=Об установлении общих результатов выборов депутатов Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации восьмого созыва|date=2021-09-24|work=Арассыыйа Центральнай избирательнай комиссията|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. <center> {| class="wikitable" |+Илии батааһыннарын хомуйумуохтарын сөп баартыйалар<ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/social/2025/09/16/21708806.shtml|title=Единый день голосования-2025: как изменится власть и общественная повестка?|work=Gazeta.ru|date=2025-09-16|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref> ! colspan="2" |Баартыйа !Госдуумаҕа<ref>VIII ыҥырыы кэмигэр буолбут уларытыылара суох</ref> !Региональнай парламеннарга !Бүтэһик быыбардарга |- | bgcolor="#2E4EA4" | |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |324 |3165 |49,82% |- | bgcolor="#CC1111" | |[[КПРФ]] |57 |411 |18,93% |- |bgcolor="#4488CC" | |[[ЛДПР]] |21 |187 |7,55% |- | bgcolor="#FFC003" | |«[[Сиэрдээх Арассыыйа]]» |27 |191 |7,46% |- | bgcolor="#47C2C0" | |«[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]» |14 |74 |5,84%<ref>«[[Рост партията|Рост партиятын]]» кытта холбоотоххо</ref> |- | bgcolor="#FFB5A8" | |«[[Пенсионердар партиялара|Биэнсийэлээхтэр баартыйалара]]» |0 |28 |2,45% |- | bgcolor="#009933" | |«[[От күөхтэр (партия, Арассыыйа)|Күөхтэр]]» |0 |4 |1,55%<ref>«[[От күөх альтернатива (партия, Арассыыйа)|От күөх альтернативаны]]» кытта холбоотоххо</ref> |- | bgcolor="#00A23D" | |«[[Яблоко (партия)|Яблоко]]» |0 |5 |1,34% |- | bgcolor="#FF3322"| |«[[Арассыыйа коммунистара|Арассыыйа хомуньуустара]]» |0 |11 |1,27% |- | bgcolor="#E61B23" | |«[[Родина (партия)|Родина]]» |1 |9 |0,80% |- | bgcolor="#08457e" | |«[[Көнө демократия партията|Көнө демократия баартыйата]]» |0 |1 |''кыттыбатаҕа'' |} </center> === Быыбардарга бэлэмнэнии === Арассыыйа Центральнай избирательнай комиссията 2026 сыллаахха 28 миллиард солкуобай ылбыта, онтон 23 миллиард Госдуума быыбардарыгар барыныаҕа<ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2023/12/13/tsentrizbirkom-raskryl-stoimost-vyborov-v-gosdumu-v-2026-godu/|title=Центризбирком раскрыл стоимость выборов в Госдуму в 2026 году|author=Анатолий Акулов|date=2023-12-13|work=Lenta.ru|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. 2026 сыллаахха бэс ыйын 16 күнүгэр Владимир Путин Госдуума дьокутааттарын быыбардарын балаҕан ыйын 20 күнүгэр туруорар ыйааҕы таһаарбыта<ref>{{Cite web|url=http://duma.gov.ru/news/63722/|title=Президент России подписал Указ о назначении выборов в Государственную Думу|date=2026-06-16|work=[[Госдуума]] официальнай саайта|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Быыбардар официальнай слогана таһаарыллыбыта: «Эн куолаһыҥ — Арассыыйа күүһэ» ({{Lang-ru|«Твой голос — сила России»}})<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/politika/27788067|title=Выборы в Госдуму пройдут под слоганом "Твой голос - сила России!"|date=2026-06-17|work=ТАСС|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Атырдьах ыйын 5 күнүгэр Центральнай избирательнай комиссия баартыйалары наардаан уопсай партийнай испииһэктэргэ маннык бэрээдэгинэн бюллетеҥҥэ киириэхтэрэ<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/05/08/2026/6a7315249a794777a4417b22|title=ЦИК определил порядок партий в бюллетене на выборах в Думу|date=2026-08-05|work=РБК|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>: # «[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» # «[[Яблоко (партия)|Яблоко]]» ''(уһуллубута, ол эрээри иккис нүөмэр ЛДПР баартыйаҕа бэриллибэтэҕэ<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/18/08/2026/6a83fa919a794702dcbe9a8b|title=«Яблоко» исключили из бюллетеня на выборах в Госдуму|date=2026-08-18|work=РБК|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>)'' # [[ЛДПР]] # «[[Көнө демократия партията|Көнө демократия баартыйата]]» # «[[От күөхтэр (партия, Арассыыйа)|Күөхтэр]]» # «[[Сиэрдээх Арассыыйа]]» # «[[Родина (партия)|Родина]]» # [[КПРФ]] # «[[Пенсионердар партиялара|Биэнсийэлээхтэр баартыйалара]]» # «[[Арассыыйа коммунистара|Арассыыйа хомуньуустара]]» # «[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]» === «Яблоко» баартыйаны быыбардартан устуу === [[Билэ:Nikolay Rybakov 05 (cropped).jpg|мини|[[Рыбаков Николай Игоревич]]. «Экстремистскэй бэлиэлэри көрдөрүү» ыстатыйанан административнай эппиэтнэскэ түбэспитэ, ол иһин быыбардарга сатаан кыттыбат]] 2021 сыллаахтан 11 «[[Яблоко (партия)|Яблоко]]» баартыйа чилиэнэ холуобунай ыстатыйаларынан буруйдаммыттара. 12 баартыйа чилиэнэ «иностраннай агент» курдук ааҕыллар буолбуттар<ref>{{Cite web|url=https://www.yabloko.ru/%C2%AB%D0%A1%D0%BF%D0%B5%D1%86%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%C2%BB%20%D0%B8%20%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B2%20%C2%AB%D0%AF%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA%D0%B0%C2%BB.%20%D0%A5%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0|title=«Спецоперация» и преследования активистов «Яблока». Хроника|work=[[Яблоко (партия)|Яблоко]] партия|lang=ru|accessdate=2026-08-29|date=2026-06-06}}</ref>. Иностраннай агеннар уонна административнай «экстремистскэй бэлиэлэри көрдөрүү» ыстатыйанан буруйдаммыт дьон быыбардарга көҥүллэммэт. Олорго баартыйа бэрэсэдээтэлэ, Николай Рыбаков, киирбит, өссө кини солбуйааччылара: Борис Вишневский уонна Владимир Дорохов<ref>{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/society/news/2026/03/17/1183544-peterburgskogo-deputata-obvinili|title=Петербургского депутата Шишлова обвинили в демонстрации запрещенной символики|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/7267318|title=«И я обязательно вернусь»|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tula.aif.ru/society/zagranica-ne-pomozhet-inoagent-vladimir-dorohov-hochet-suditsya-s-minyustom|title=Заграница не поможет. Иноагент Владимир Дорохов* хочет судиться с минюстом|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Өссө биир бэрэсэдээтэл солбуйааччыта, Лев Шлосберг, 11 сыл уонна 1 ыйга колонияҕа ыытыллыбыта<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/08/17/lva-shlosberga-prigovorili-k-11-godam-kolonii-za-antivoennuyu-pozitsiyu|title=Льва Шлосберга приговорили к 11 годам колонии за антивоенную позицию. Поводом для преследования политика стали участие в дебатах и репост обложки Daily Mirror с Путиным|work=Meduza|date=2026-08-17|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Өссө биир солбуйааччы, Максим Круглов, 7 сылга колонияҕа ыытыллыбыта<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/europe/russian-politician-who-favours-ukraine-ceasefire-is-jailed-seven-years-over-2026-06-24/|title=Russian anti-war politician jailed for seven years over social media posts|work=Reuters|date=2026-06-24|lang=en|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Сорох төрүттэр маны «эрдэттэн былааннаммыт уонна централизованнай репрессионнай уонна дискредитируйдуур хамсыы» диэн ааттыыллар. Онон «Госдуумаҕа ааспатын гына» уонна «бэлиитикэттэн таһаараары оҥоһуллар» эбит<ref>{{Cite web|url=https://novayagazeta.ru/articles/2025/12/02/iabloko-naidem-zamochim|title=«Яблоко» найдем — замочим. Решения закрыть партию пока нет, просто — не дают дышать|work=Новая газета|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/podgotovka-k-vyboram-pocemu-v-rossii-presleduut-clenov-partii-abloko/a-75247043|title="Подготовка" к выборам? Почему преследуют членов "Яблока"|work=dw.com|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. 2026 сааһыттан баартыйа чилиэннэрэ элбэхтэ обысктанар, штрафтанар уонна хаайыыга барар буолбуттар<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/05/04/v-rossii-vse-aktivnee-presleduyut-yabloko-vlasti-ne-hotyat-chtoby-partiya-uchastvovala-v-vyborah|title=Как ни удивительно, но кампания против «Яблока» в России становится все масштабнее (и все опаснее для рядовых партийцев). Четыре заметных примера|work=Meduza|date=2026-05-05|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Атырдьах ыйын 7 күнүгэр «[[Родина (партия)|Родина]]» баартыйа Арассыыйа Үрдүкү суутугар «Яблоко» баартыйаҕа үҥсүбүтэ<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/8874880|title=«Яблоко» требуют снять с выборов за экстремизм и нарушение авторских прав|date=2026-08-07|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Атырдьах ыйын 10 күнүгэр суут ирдэбили өйөөбүтэ уонна «Яблоко» баартыйаны партийнай испииһэктэн сотторбута. Атырдьах ыйын 17 күнүгэр Үрдүкү суут апелляционнай комиссията апелляцияны аккастаабыта уонна бастакы инстанция уурааҕын күүскэ хаалларбыта<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/8891467|title=Верховный суд утвердил снятие партии «Яблоко» с выборов в Госдуму|date=2026-08-17|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. == Быыбар систиэмэтэ == Госдуума 5 сылга таланар. Госдуума параллельнай компенсированнай быыбар систиэмэтин туттар. 225 миэстэ партийнай испииһэктэринэн таланар, оттон хаалбыт 225 миэстэ биир мандааттаах уокуруктарынан. === Федеральнай уокуруктар === Пропорциональнай систиэмэнэн хандьыдааттары баартыйалар эрэ таһаараллар. Федеральнай испииһэккэ 200-400 хандьыдаат буолуохтаах. Өссө баартыйаҕа киирбэт дьон хандьыдаат буолуон сөп, ол эрээри олор баартыйа испииһэгин 50% тахса буолуо суохтаах. Федеральнай испииһэк икки чааска араарыллар: бүтүн Арассыыйатааҕы уонна региональнай испииһэктэр. Бүтүн Арассыыйатааҕы чааска саамай элбэҕэ 15 хандьыдаат буолуон сөп. Биир региональнай бөлөх элбэх [[Арассыыйа субъега]], биир субъега, биир мандааттаах уокуруга эбэтэр хас даҕаны биир мандааттаах уокуруктар. Региональнай бөлөх Арассыыйаны толорутук хабыахтаах. 35-тэн элбэх региональнай бөлөх баар буолуохтаах. Бюллетень халлан күөх буолуохтаах<ref name=":0">{{Cite web|url=https://rapsinews.ru/election_right_news/20260427/311803824.html|title=ЦИК РФ утвердила формы бюллетеней на выборы в Госдуму|date=2026-04-27|work=РАПСИ|lang=ru|accessdate=2026-08-30}}</ref>. === Биир мандааттаах уокуруктар === [[Билэ:2026 Russian State Duma single-mandate constituencies map (color).svg|мини|450x450пкс|2026 сыллааҕы быыбардар биир мандааттаах уокуруктара]] Мажоритарнай чааска хандьыдааттар тутулуга суох да буолуохтарын сөп. Тутулуга суох хандьыдаат, илии баттааһына хомуйуохтаах баартыйаттан хандьыдаат избиратель 3% илии батааһыннарын талыахтаах (уокурукка 100&nbsp;000 избирательтан кыра буоллаҕына, саамай кырата 3000 илии баттааһыны хомуйуохтаах). Биир мандааттаах уокурук атын уокурукка тэҥ буолуохтаах, ол эрээри эбэһээт биир субъекка биир биир мандааттаах уокурук буолуохтаах. Биир мандааттаах уокурукка кыайбыт киһи тута Дуумаҕа миэстэни ылар, иккис туур иҥин буолбат. Бюллетень от күөх буолуохтаах<ref name=":0" />. == Быыбар хампаанньата == === Кыттааччылар === {| class="wikitable" ! colspan="2" rowspan="2" |Баартыйа ! colspan="3" |Федеральнай уокурук ! rowspan="2" |Биир мандааттаах<br>уокуруктарга |- !№ !Бүтүн Арассыыйатааҕы хандьыдааттар !Барыта |- | bgcolor="#2E4EA4" | |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |1 |'''Сергей Лавров''', Сергей Собянин, Евгений Поддубный, Мария Львова-Белова, Владислав Головин |390 |224 |- | bgcolor="#00A23D" | |«[[Яблоко (партия)|Яблоко]]» |<s>2</s> |<s>'''Ярослав Щербаков''', Дмитрий Анисимов, Яна Иванова, Виталий Исаков, Иван Большаков, Татьяна Шнейдер, Кирилл Гончаров</s> |<s>274</s> |127 |- | bgcolor="#4488CC" | |[[ЛДПР]] |3 |'''Леонид Слуцкий''', Алексей Верещагин, Мария Воропаева, Андрей Луговой, Виктор Бут, Александр Курдюмов, Дмитрий Жирков, Дмитрий Свищёв, Сергей Козлов, Борис Чернышов |247 |224 |- | bgcolor="#08457e" | |«[[Көнө демократия партията|Көнө демократия баартыйата]]» |4 |''суох'' |240 |19 |- | bgcolor="#009933" | |«[[От күөхтэр (партия, Арассыыйа)|Күөхтэр]]» |5 |'''Марина Шишкина''', Александра Кудзагова, Руслан Хвостов, Андрей Нагибин, Сергей Шахматов |263 |135 |- | bgcolor="#FFC003" | |«[[Сиэрдээх Арассыыйа]]» |6 |'''Сергей Миронов''', Александр Бабаков, Марина Ким, Олег Чернышёв |263 |224 |- | bgcolor="#E61B23" | |«[[Родина (партия)|Родина]]» |7 |'''Алексей Журавлёв''', Эдуард Басурин, Евгений Ивлев, Иван Калегин, Алексей Рылеев, Никита Габов, Валерий Шинкаренко, Роман Лобзин, Константин Антонов, Астемир Штымов, Дмитрий Шуров, Олег Пахолков, Александр Заремба, Вячеслав Монахов, Александр Аргунов |289 |66 |- | bgcolor="#CC1111" | |[[КПРФ]] |8 |'''Геннадий Зюганов''', Валентин Коновалов, Юрий Афонин, Дмитрий Новиков, Иван Мельников, Владимир Кашин, Николай Харитонов, Леонид Калашников, Николай Коломейцев, Казбек Тайсаев, Мария Дробот, Борис Комоцкий, Сергей Гаврилов, Юрий Синельщиков, Алексей Куринный |333 |225 |- | bgcolor="#FFB5A8" | |«[[Пенсионердар партиялара|Биэнсийэлээхтэр баартыйалара]]» |9 |'''Эрик Праздников''', Юрий Шелыгин, Владимир Ворожцов, Александр Потапов, Анна Барабанова |268 |108 |- | bgcolor="#FF3322" | |«[[Арассыыйа коммунистара|Арассыыйа хомуньуустара]]» |10 |'''Сергей Малинкович''', Руслан Хугаев, Ярослав Сидоров, Илья Клеймёнов, Евгения Сафиева, Татьяна Гурьева, Анна Сидорова, Екатерина Миронова |270 |88 |- | bgcolor="#47C2C0" | |«[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]» |11 |'''Алексей Нечаев''', Владислав Даванков, [[Авксентьева Сардаана Владимировна|Сардаана Авксентьева]] |298 |215 |} <center> <gallery caption="Баартыйа испииһэктэрин салайар дьон мэтириэттэрэ"> Билэ:Сергей Лавров (21-01-2022) (cropped).jpg|Сергей Лавров. «Биир ньыгыл Арассыыйа» баартыйа испииһэгин салайар Билэ:Ярослав Щербаков - член федерального бюро "Яблока".webp|Ярослав Шербаков. «Яблоко» баартыйа испииһэгин салайар Билэ:Леонид Слуцкий (26-05-2025) (cropped).jpg|Леонид Слуцкий. ЛДПР испииһэгин салайар Билэ:Marina Shishkina - portrait.jpg|Марина Шишкина. «От күөхтэр» баартыйа испииһэгин салайар Билэ:Миронов Сергей Михайлович 2025 год (cropped).jpg|Сергей Миронов. «Сиэрдээх Арассыыйа» баартыйа испииһэгин салайар Билэ:Журавлёв А.А.jpg|Алексей Журавлев. «Родина» баартыйа испииһэгин салайар Билэ:Gennady Zyuganov 2022-09-20 (cropped).jpg|Геннадий Зюганов. КПРФ испииһэгин салайар Билэ:Alexey Nechayev (2026-02-25).jpg|Алексей Нечаев. «Саҥа дьон» баартыйа испииһэгин салайар </gallery> </center> ==== «Биир ньыгыл Арассыыйа» ==== [[Билэ:Билборд партии "Единая Россия" в Чурапче.jpg|мини|«Биир ньыгыл Арассыыйа» баартыйа билборда [[Чурапчы|Чурапчы сэлиэнньэтигэр]]]] 2026 сыл бэс ыйын 28 күнүгэр «Мегаспорт» диэн спорт дыбарыаһыгар баартыйа хандьыдааттарын испииһэгэ биллибитэ. Испииһэги Сергей Лавров, Арассыыйа тас дьыалаларын миниистэрэ, салайда<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.ru/society/563860-lavrov-sobanin-i-poddubnyj-vosli-v-paterku-edinoj-rossii-na-vyborah-v-gosdumu|title=Лавров, Собянин и Поддубный вошли в пятерку «Единой России» на выборах в Госдуму|author=Арпине Асатрян|date=2026-06-28|work=Forbes.ru|lang=ru|accessdate=2026-09-01}}</ref>. Өссө онно Сергей Собянин, Евгений Поддубный, Мария Львова-Белова уонна Владислав Головин киирбитэ. Уопсайа 390 хандьыдаат киирбитэ<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/8778986|title=В списки назначились|author=Андрей Колесников|date=2026-06-28|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-09-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/russias-ruling-party-runs-ukraine-war-veteran-among-lead-candidates-september-2026-06-28/|title=Russia's ruling party runs Ukraine war veteran among lead candidates for September election|date=2026-06-29|work=Reuters|lang=en|accessdate=2026-09-01}}</ref>. От ыйын 6 күнүгэр Арассыыйа Центральнай избирательнай комиссията баартыйа докумуоннарын ылбыта<ref>{{Cite web|url=http://cikrf.ru/news/cec/58796/|title=В ЦИК России состоится прием избирательных документов от Всероссийской политической партии «Единая Россия»|date=2026-07-03|work=Арассыыйа Центральнай избирательнай комиссията|lang=ru|accessdate=2026-09-01}}</ref>. Саха сиригэр «Сомоҕо норуот. Дьоҥҥо кыһамньыы. Үтүө түмүктэр» диэн программанан быыбардарга кыттар<ref>{{Cite web|url=https://nikolaevcentre.ru/news/3091|title=«Сомоҕо норуот. Дьоҥҥо кыһамньы, үтүө түмүктэрэ».|date=2026-08-10|work=Николаев Центр|lang=sah|accessdate=2026-09-01}}</ref>. 29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «Биир ньыгыл Арассыыйаттан» [[Шамаев Петр Витальевич]], Саха Өрөспүүбүлүкэтин эдэр ыччат дьыалаларын миниистэрэ, киирсиэҕэ<ref name=":1">{{Cite web|url=https://gogov.ru/election-gosduma-26/yak|title=Выборы в Госдуму 18-20 сентября 2026 года в Саха|date=2026-08-18|work=gogov.ru|lang=ru|accessdate=2026-09-01}}</ref>. ==== «Яблоко» ==== [[Билэ:23th Congress of the Yabloko party.jpg|мини|«Яблоко» баартыйа съезда. Баартыйа «Эйэҕэ уонна көҥүлгэ» диэн программаны ылыммыта.]]2026 сыл бэс ыйын 27 күнүгэр «Яблоко» баартыйа [[Московский (куорат)|Московскай куоракка]] съездтаабыта. Партийнай испииһэккэ 275 хандьыдаат киирбитэ, биир мандааттаах уокуруктарга 137 хандьыдаат биллибитэ. Партийнай испииһэги Ярослав Щербаков салайбыта<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/8778731|title=Сплав молодости без опыта|date=2026-06-28|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-09-02}}</ref>. Баартыйа программата бу этиилэртэн турар<ref>{{Cite web|url=https://www.yabloko.ru/elections/2026|title=Выборы-2026|work=Яблоко баартыйа|lang=ru|accessdate=2026-09-02}}</ref>: {{Цитата|Эйэҕэ уонна көҥүлгэ! Куттала суох олоххо! Сэрии бүтэрин, дипломатия уонна эйэ туһунан сөбүлэһии! Ядернай сэрии буолбатын гына биһиги сыалбыт-сорукпут буолар! Политическэй репрессията уонна куттала суох Арассыыйаҕа! Киһи олоҕун, убаастабылын, үчүгэй өттүлэрин уонна үтүө туругун көмүскүүргэ! Биһиги сыалбыт-сорукпут — процветающай уонна демократическэй Арассыыйа!|({{Lang-ru|За мир и свободу! За жизнь без страха! За соглашение о прекращении огня, дипломатию и достижение мира! Наша цель — недопущение ядерной войны! За Россию, свободную от страха и политических репрессий! За сохранение жизни, уважение, достоинство и благополучие человека! Наша цель — процветающая демократическая Россия!}})|автор=«Яблоко» баартыйа}}29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «Яблоко» баартыйаттан [[Ноговицын Анатолий Григорьевич]] киирсиэҕэ<ref name=":1" />. ==== ЛДПР ==== 29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «ЛДПР» баартыйаттан [[Парахин Гаврил Павлович]] киирсиэҕэ<ref name=":1" />. ==== «Көнө демократия баартыйата» ==== ==== «От күөхтэр» ==== 29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «От күөхтэр» баартыйаттан [[Сыромятникова Анна Сергеевна]] киирсиэҕэ<ref name=":1" />. ==== «Сиэрдээх Арассыыйа» ==== 29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «Сиэрдээх Арассыыйаттан» [[Тумусов Федот Семенович]] киирсиэҕэ<ref name=":1" />. ==== «Родина» ==== 29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «Родина» баартыйаттан [[Лаптев Алексей Иванович]] киирсиэҕэ<ref name=":1" />. ==== КПРФ ==== 29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «КПРФ» баартыйаттан [[Васильев Айаан Ильич]] киирсиэҕэ<ref name=":1" />. ==== «Биэнсийэлээхтэр баартыйалара» ==== ==== «Арассыыйа хомуньуустара» ==== 29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «Арассыыйа хомуньуустара» баартыйаттан [[Ю Владимир Шиндикиевич]] киирсиэҕэ<ref name=":1" />. ==== «Саҥа дьон» ==== 29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «Саҥа дьон» баартыйаттан [[Заморщикова Ньургуйаана Юрьевна]] киирсиэҕэ<ref name=":1" />. == Прогнозтар уонна опростар == == Быһаарыылар == {{Быһаарыылар|colwidth=30em}} [[Категория:Госдуума дьокутааттарын быыбардара]] [[Категория:2026 сыл Арассыыйаҕа]] 8ow3h8x5p7sowg8259uhvh2dtafvo8m 430712 430711 2026-09-10T05:27:19Z Sauit 26795 /* Прогнозтар уонна опростар */ 430712 wikitext text/x-wiki {{Буолуохтаах түбэлтэ|дата=балаҕан ыйын 18, 19 уонна 20 күннэрэ}} [[Билэ:Logo of the 2026 Russian State Duma election campaign.svg|мини|2026 сыллааҕы куоластааһын күннэрин логотиибэ]] '''Судаарыстыбаннай Дуума IX ыҥырыы дьокутааттарын быыбардара''' 2026 сыллаахха балаҕан ыйын 18, 19 уонна 20 күннэригэр буолуохтара. Быыбардарга 450 [[Госдуума]] дьокутаата биллиэҕэ, олортон 225 дьокутаат уопсай партийнай испииһэктэринэн талыллар, оттон хаалбыт 225 дьокутаат биир мандааттаах уокуруктарынан талыллар<ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/articles/2026/02/13/vybory-deputatov-gosdumy-v-2026-godu/|title=Выборы в Госдуму в 2026 году|author=Константин Николаев|date=2026-02-13|work=Lenta.ru|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Партийнай испииһэктэргэ 3133 хандьыдаат киирбитэ. 1667 хандьыдаат биир мандааттаах уокуруктарга кыттар<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/politika/27963813|title=На выборы в ГД уже зарегистрированы федеральные списки семи партий|date=2026-07-29|work=ТАСС|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. == Быыбардар иннинэ == Бүтэһик Госдуума дьокутааттарын быырбардара 2021 сыллаахха балаҕан ыйын 17, 18 уонна 19 күннэригэр буолбуттара. Онно «[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» 324 миэстэни ылбыта. Өссө [[КПРФ]], «[[Сиэрдээх Арассыыйа]]», [[ЛДПР]] уонна «[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]» баартыйалар 5%-наах боруогу ааспыттара. Өссө биир мандааттаах уокуруктарынан «[[Рост партията|Рост баартыйата]]», «[[Родина (партия)|Родина]]» уонна «[[Гражданскай платформа]]» баартыйалар ааспыттара. Биир мандааттаах уокуруктарынан 5 тутулуга суох хандьыдаат Дуумаҕа киирбитэ<ref>{{Cite web|url=http://www.cikrf.ru/activity/docs/postanovleniya/50580/|title=Об установлении общих результатов выборов депутатов Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации восьмого созыва|date=2021-09-24|work=Арассыыйа Центральнай избирательнай комиссията|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. <center> {| class="wikitable" |+Илии батааһыннарын хомуйумуохтарын сөп баартыйалар<ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/social/2025/09/16/21708806.shtml|title=Единый день голосования-2025: как изменится власть и общественная повестка?|work=Gazeta.ru|date=2025-09-16|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref> ! colspan="2" |Баартыйа !Госдуумаҕа<ref>VIII ыҥырыы кэмигэр буолбут уларытыылара суох</ref> !Региональнай парламеннарга !Бүтэһик быыбардарга |- | bgcolor="#2E4EA4" | |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |324 |3165 |49,82% |- | bgcolor="#CC1111" | |[[КПРФ]] |57 |411 |18,93% |- |bgcolor="#4488CC" | |[[ЛДПР]] |21 |187 |7,55% |- | bgcolor="#FFC003" | |«[[Сиэрдээх Арассыыйа]]» |27 |191 |7,46% |- | bgcolor="#47C2C0" | |«[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]» |14 |74 |5,84%<ref>«[[Рост партията|Рост партиятын]]» кытта холбоотоххо</ref> |- | bgcolor="#FFB5A8" | |«[[Пенсионердар партиялара|Биэнсийэлээхтэр баартыйалара]]» |0 |28 |2,45% |- | bgcolor="#009933" | |«[[От күөхтэр (партия, Арассыыйа)|Күөхтэр]]» |0 |4 |1,55%<ref>«[[От күөх альтернатива (партия, Арассыыйа)|От күөх альтернативаны]]» кытта холбоотоххо</ref> |- | bgcolor="#00A23D" | |«[[Яблоко (партия)|Яблоко]]» |0 |5 |1,34% |- | bgcolor="#FF3322"| |«[[Арассыыйа коммунистара|Арассыыйа хомуньуустара]]» |0 |11 |1,27% |- | bgcolor="#E61B23" | |«[[Родина (партия)|Родина]]» |1 |9 |0,80% |- | bgcolor="#08457e" | |«[[Көнө демократия партията|Көнө демократия баартыйата]]» |0 |1 |''кыттыбатаҕа'' |} </center> === Быыбардарга бэлэмнэнии === Арассыыйа Центральнай избирательнай комиссията 2026 сыллаахха 28 миллиард солкуобай ылбыта, онтон 23 миллиард Госдуума быыбардарыгар барыныаҕа<ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2023/12/13/tsentrizbirkom-raskryl-stoimost-vyborov-v-gosdumu-v-2026-godu/|title=Центризбирком раскрыл стоимость выборов в Госдуму в 2026 году|author=Анатолий Акулов|date=2023-12-13|work=Lenta.ru|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. 2026 сыллаахха бэс ыйын 16 күнүгэр Владимир Путин Госдуума дьокутааттарын быыбардарын балаҕан ыйын 20 күнүгэр туруорар ыйааҕы таһаарбыта<ref>{{Cite web|url=http://duma.gov.ru/news/63722/|title=Президент России подписал Указ о назначении выборов в Государственную Думу|date=2026-06-16|work=[[Госдуума]] официальнай саайта|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Быыбардар официальнай слогана таһаарыллыбыта: «Эн куолаһыҥ — Арассыыйа күүһэ» ({{Lang-ru|«Твой голос — сила России»}})<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/politika/27788067|title=Выборы в Госдуму пройдут под слоганом "Твой голос - сила России!"|date=2026-06-17|work=ТАСС|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Атырдьах ыйын 5 күнүгэр Центральнай избирательнай комиссия баартыйалары наардаан уопсай партийнай испииһэктэргэ маннык бэрээдэгинэн бюллетеҥҥэ киириэхтэрэ<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/05/08/2026/6a7315249a794777a4417b22|title=ЦИК определил порядок партий в бюллетене на выборах в Думу|date=2026-08-05|work=РБК|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>: # «[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» # «[[Яблоко (партия)|Яблоко]]» ''(уһуллубута, ол эрээри иккис нүөмэр ЛДПР баартыйаҕа бэриллибэтэҕэ<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/18/08/2026/6a83fa919a794702dcbe9a8b|title=«Яблоко» исключили из бюллетеня на выборах в Госдуму|date=2026-08-18|work=РБК|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>)'' # [[ЛДПР]] # «[[Көнө демократия партията|Көнө демократия баартыйата]]» # «[[От күөхтэр (партия, Арассыыйа)|Күөхтэр]]» # «[[Сиэрдээх Арассыыйа]]» # «[[Родина (партия)|Родина]]» # [[КПРФ]] # «[[Пенсионердар партиялара|Биэнсийэлээхтэр баартыйалара]]» # «[[Арассыыйа коммунистара|Арассыыйа хомуньуустара]]» # «[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]» === «Яблоко» баартыйаны быыбардартан устуу === [[Билэ:Nikolay Rybakov 05 (cropped).jpg|мини|[[Рыбаков Николай Игоревич]]. «Экстремистскэй бэлиэлэри көрдөрүү» ыстатыйанан административнай эппиэтнэскэ түбэспитэ, ол иһин быыбардарга сатаан кыттыбат]] 2021 сыллаахтан 11 «[[Яблоко (партия)|Яблоко]]» баартыйа чилиэнэ холуобунай ыстатыйаларынан буруйдаммыттара. 12 баартыйа чилиэнэ «иностраннай агент» курдук ааҕыллар буолбуттар<ref>{{Cite web|url=https://www.yabloko.ru/%C2%AB%D0%A1%D0%BF%D0%B5%D1%86%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%C2%BB%20%D0%B8%20%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B2%20%C2%AB%D0%AF%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA%D0%B0%C2%BB.%20%D0%A5%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0|title=«Спецоперация» и преследования активистов «Яблока». Хроника|work=[[Яблоко (партия)|Яблоко]] партия|lang=ru|accessdate=2026-08-29|date=2026-06-06}}</ref>. Иностраннай агеннар уонна административнай «экстремистскэй бэлиэлэри көрдөрүү» ыстатыйанан буруйдаммыт дьон быыбардарга көҥүллэммэт. Олорго баартыйа бэрэсэдээтэлэ, Николай Рыбаков, киирбит, өссө кини солбуйааччылара: Борис Вишневский уонна Владимир Дорохов<ref>{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/society/news/2026/03/17/1183544-peterburgskogo-deputata-obvinili|title=Петербургского депутата Шишлова обвинили в демонстрации запрещенной символики|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/7267318|title=«И я обязательно вернусь»|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tula.aif.ru/society/zagranica-ne-pomozhet-inoagent-vladimir-dorohov-hochet-suditsya-s-minyustom|title=Заграница не поможет. Иноагент Владимир Дорохов* хочет судиться с минюстом|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Өссө биир бэрэсэдээтэл солбуйааччыта, Лев Шлосберг, 11 сыл уонна 1 ыйга колонияҕа ыытыллыбыта<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/08/17/lva-shlosberga-prigovorili-k-11-godam-kolonii-za-antivoennuyu-pozitsiyu|title=Льва Шлосберга приговорили к 11 годам колонии за антивоенную позицию. Поводом для преследования политика стали участие в дебатах и репост обложки Daily Mirror с Путиным|work=Meduza|date=2026-08-17|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Өссө биир солбуйааччы, Максим Круглов, 7 сылга колонияҕа ыытыллыбыта<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/europe/russian-politician-who-favours-ukraine-ceasefire-is-jailed-seven-years-over-2026-06-24/|title=Russian anti-war politician jailed for seven years over social media posts|work=Reuters|date=2026-06-24|lang=en|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Сорох төрүттэр маны «эрдэттэн былааннаммыт уонна централизованнай репрессионнай уонна дискредитируйдуур хамсыы» диэн ааттыыллар. Онон «Госдуумаҕа ааспатын гына» уонна «бэлиитикэттэн таһаараары оҥоһуллар» эбит<ref>{{Cite web|url=https://novayagazeta.ru/articles/2025/12/02/iabloko-naidem-zamochim|title=«Яблоко» найдем — замочим. Решения закрыть партию пока нет, просто — не дают дышать|work=Новая газета|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/podgotovka-k-vyboram-pocemu-v-rossii-presleduut-clenov-partii-abloko/a-75247043|title="Подготовка" к выборам? Почему преследуют членов "Яблока"|work=dw.com|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. 2026 сааһыттан баартыйа чилиэннэрэ элбэхтэ обысктанар, штрафтанар уонна хаайыыга барар буолбуттар<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/05/04/v-rossii-vse-aktivnee-presleduyut-yabloko-vlasti-ne-hotyat-chtoby-partiya-uchastvovala-v-vyborah|title=Как ни удивительно, но кампания против «Яблока» в России становится все масштабнее (и все опаснее для рядовых партийцев). Четыре заметных примера|work=Meduza|date=2026-05-05|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Атырдьах ыйын 7 күнүгэр «[[Родина (партия)|Родина]]» баартыйа Арассыыйа Үрдүкү суутугар «Яблоко» баартыйаҕа үҥсүбүтэ<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/8874880|title=«Яблоко» требуют снять с выборов за экстремизм и нарушение авторских прав|date=2026-08-07|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Атырдьах ыйын 10 күнүгэр суут ирдэбили өйөөбүтэ уонна «Яблоко» баартыйаны партийнай испииһэктэн сотторбута. Атырдьах ыйын 17 күнүгэр Үрдүкү суут апелляционнай комиссията апелляцияны аккастаабыта уонна бастакы инстанция уурааҕын күүскэ хаалларбыта<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/8891467|title=Верховный суд утвердил снятие партии «Яблоко» с выборов в Госдуму|date=2026-08-17|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. == Быыбар систиэмэтэ == Госдуума 5 сылга таланар. Госдуума параллельнай компенсированнай быыбар систиэмэтин туттар. 225 миэстэ партийнай испииһэктэринэн таланар, оттон хаалбыт 225 миэстэ биир мандааттаах уокуруктарынан. === Федеральнай уокуруктар === Пропорциональнай систиэмэнэн хандьыдааттары баартыйалар эрэ таһаараллар. Федеральнай испииһэккэ 200-400 хандьыдаат буолуохтаах. Өссө баартыйаҕа киирбэт дьон хандьыдаат буолуон сөп, ол эрээри олор баартыйа испииһэгин 50% тахса буолуо суохтаах. Федеральнай испииһэк икки чааска араарыллар: бүтүн Арассыыйатааҕы уонна региональнай испииһэктэр. Бүтүн Арассыыйатааҕы чааска саамай элбэҕэ 15 хандьыдаат буолуон сөп. Биир региональнай бөлөх элбэх [[Арассыыйа субъега]], биир субъега, биир мандааттаах уокуруга эбэтэр хас даҕаны биир мандааттаах уокуруктар. Региональнай бөлөх Арассыыйаны толорутук хабыахтаах. 35-тэн элбэх региональнай бөлөх баар буолуохтаах. Бюллетень халлан күөх буолуохтаах<ref name=":0">{{Cite web|url=https://rapsinews.ru/election_right_news/20260427/311803824.html|title=ЦИК РФ утвердила формы бюллетеней на выборы в Госдуму|date=2026-04-27|work=РАПСИ|lang=ru|accessdate=2026-08-30}}</ref>. === Биир мандааттаах уокуруктар === [[Билэ:2026 Russian State Duma single-mandate constituencies map (color).svg|мини|450x450пкс|2026 сыллааҕы быыбардар биир мандааттаах уокуруктара]] Мажоритарнай чааска хандьыдааттар тутулуга суох да буолуохтарын сөп. Тутулуга суох хандьыдаат, илии баттааһына хомуйуохтаах баартыйаттан хандьыдаат избиратель 3% илии батааһыннарын талыахтаах (уокурукка 100&nbsp;000 избирательтан кыра буоллаҕына, саамай кырата 3000 илии баттааһыны хомуйуохтаах). Биир мандааттаах уокурук атын уокурукка тэҥ буолуохтаах, ол эрээри эбэһээт биир субъекка биир биир мандааттаах уокурук буолуохтаах. Биир мандааттаах уокурукка кыайбыт киһи тута Дуумаҕа миэстэни ылар, иккис туур иҥин буолбат. Бюллетень от күөх буолуохтаах<ref name=":0" />. == Быыбар хампаанньата == === Кыттааччылар === {| class="wikitable" ! colspan="2" rowspan="2" |Баартыйа ! colspan="3" |Федеральнай уокурук ! rowspan="2" |Биир мандааттаах<br>уокуруктарга |- !№ !Бүтүн Арассыыйатааҕы хандьыдааттар !Барыта |- | bgcolor="#2E4EA4" | |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |1 |'''Сергей Лавров''', Сергей Собянин, Евгений Поддубный, Мария Львова-Белова, Владислав Головин |390 |224 |- | bgcolor="#00A23D" | |«[[Яблоко (партия)|Яблоко]]» |<s>2</s> |<s>'''Ярослав Щербаков''', Дмитрий Анисимов, Яна Иванова, Виталий Исаков, Иван Большаков, Татьяна Шнейдер, Кирилл Гончаров</s> |<s>274</s> |127 |- | bgcolor="#4488CC" | |[[ЛДПР]] |3 |'''Леонид Слуцкий''', Алексей Верещагин, Мария Воропаева, Андрей Луговой, Виктор Бут, Александр Курдюмов, Дмитрий Жирков, Дмитрий Свищёв, Сергей Козлов, Борис Чернышов |247 |224 |- | bgcolor="#08457e" | |«[[Көнө демократия партията|Көнө демократия баартыйата]]» |4 |''суох'' |240 |19 |- | bgcolor="#009933" | |«[[От күөхтэр (партия, Арассыыйа)|Күөхтэр]]» |5 |'''Марина Шишкина''', Александра Кудзагова, Руслан Хвостов, Андрей Нагибин, Сергей Шахматов |263 |135 |- | bgcolor="#FFC003" | |«[[Сиэрдээх Арассыыйа]]» |6 |'''Сергей Миронов''', Александр Бабаков, Марина Ким, Олег Чернышёв |263 |224 |- | bgcolor="#E61B23" | |«[[Родина (партия)|Родина]]» |7 |'''Алексей Журавлёв''', Эдуард Басурин, Евгений Ивлев, Иван Калегин, Алексей Рылеев, Никита Габов, Валерий Шинкаренко, Роман Лобзин, Константин Антонов, Астемир Штымов, Дмитрий Шуров, Олег Пахолков, Александр Заремба, Вячеслав Монахов, Александр Аргунов |289 |66 |- | bgcolor="#CC1111" | |[[КПРФ]] |8 |'''Геннадий Зюганов''', Валентин Коновалов, Юрий Афонин, Дмитрий Новиков, Иван Мельников, Владимир Кашин, Николай Харитонов, Леонид Калашников, Николай Коломейцев, Казбек Тайсаев, Мария Дробот, Борис Комоцкий, Сергей Гаврилов, Юрий Синельщиков, Алексей Куринный |333 |225 |- | bgcolor="#FFB5A8" | |«[[Пенсионердар партиялара|Биэнсийэлээхтэр баартыйалара]]» |9 |'''Эрик Праздников''', Юрий Шелыгин, Владимир Ворожцов, Александр Потапов, Анна Барабанова |268 |108 |- | bgcolor="#FF3322" | |«[[Арассыыйа коммунистара|Арассыыйа хомуньуустара]]» |10 |'''Сергей Малинкович''', Руслан Хугаев, Ярослав Сидоров, Илья Клеймёнов, Евгения Сафиева, Татьяна Гурьева, Анна Сидорова, Екатерина Миронова |270 |88 |- | bgcolor="#47C2C0" | |«[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]» |11 |'''Алексей Нечаев''', Владислав Даванков, [[Авксентьева Сардаана Владимировна|Сардаана Авксентьева]] |298 |215 |} <center> <gallery caption="Баартыйа испииһэктэрин салайар дьон мэтириэттэрэ"> Билэ:Сергей Лавров (21-01-2022) (cropped).jpg|Сергей Лавров. «Биир ньыгыл Арассыыйа» баартыйа испииһэгин салайар Билэ:Ярослав Щербаков - член федерального бюро "Яблока".webp|Ярослав Шербаков. «Яблоко» баартыйа испииһэгин салайар Билэ:Леонид Слуцкий (26-05-2025) (cropped).jpg|Леонид Слуцкий. ЛДПР испииһэгин салайар Билэ:Marina Shishkina - portrait.jpg|Марина Шишкина. «От күөхтэр» баартыйа испииһэгин салайар Билэ:Миронов Сергей Михайлович 2025 год (cropped).jpg|Сергей Миронов. «Сиэрдээх Арассыыйа» баартыйа испииһэгин салайар Билэ:Журавлёв А.А.jpg|Алексей Журавлев. «Родина» баартыйа испииһэгин салайар Билэ:Gennady Zyuganov 2022-09-20 (cropped).jpg|Геннадий Зюганов. КПРФ испииһэгин салайар Билэ:Alexey Nechayev (2026-02-25).jpg|Алексей Нечаев. «Саҥа дьон» баартыйа испииһэгин салайар </gallery> </center> ==== «Биир ньыгыл Арассыыйа» ==== [[Билэ:Билборд партии "Единая Россия" в Чурапче.jpg|мини|«Биир ньыгыл Арассыыйа» баартыйа билборда [[Чурапчы|Чурапчы сэлиэнньэтигэр]]]] 2026 сыл бэс ыйын 28 күнүгэр «Мегаспорт» диэн спорт дыбарыаһыгар баартыйа хандьыдааттарын испииһэгэ биллибитэ. Испииһэги Сергей Лавров, Арассыыйа тас дьыалаларын миниистэрэ, салайда<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.ru/society/563860-lavrov-sobanin-i-poddubnyj-vosli-v-paterku-edinoj-rossii-na-vyborah-v-gosdumu|title=Лавров, Собянин и Поддубный вошли в пятерку «Единой России» на выборах в Госдуму|author=Арпине Асатрян|date=2026-06-28|work=Forbes.ru|lang=ru|accessdate=2026-09-01}}</ref>. Өссө онно Сергей Собянин, Евгений Поддубный, Мария Львова-Белова уонна Владислав Головин киирбитэ. Уопсайа 390 хандьыдаат киирбитэ<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/8778986|title=В списки назначились|author=Андрей Колесников|date=2026-06-28|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-09-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/russias-ruling-party-runs-ukraine-war-veteran-among-lead-candidates-september-2026-06-28/|title=Russia's ruling party runs Ukraine war veteran among lead candidates for September election|date=2026-06-29|work=Reuters|lang=en|accessdate=2026-09-01}}</ref>. От ыйын 6 күнүгэр Арассыыйа Центральнай избирательнай комиссията баартыйа докумуоннарын ылбыта<ref>{{Cite web|url=http://cikrf.ru/news/cec/58796/|title=В ЦИК России состоится прием избирательных документов от Всероссийской политической партии «Единая Россия»|date=2026-07-03|work=Арассыыйа Центральнай избирательнай комиссията|lang=ru|accessdate=2026-09-01}}</ref>. Саха сиригэр «Сомоҕо норуот. Дьоҥҥо кыһамньыы. Үтүө түмүктэр» диэн программанан быыбардарга кыттар<ref>{{Cite web|url=https://nikolaevcentre.ru/news/3091|title=«Сомоҕо норуот. Дьоҥҥо кыһамньы, үтүө түмүктэрэ».|date=2026-08-10|work=Николаев Центр|lang=sah|accessdate=2026-09-01}}</ref>. 29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «Биир ньыгыл Арассыыйаттан» [[Шамаев Петр Витальевич]], Саха Өрөспүүбүлүкэтин эдэр ыччат дьыалаларын миниистэрэ, киирсиэҕэ<ref name=":1">{{Cite web|url=https://gogov.ru/election-gosduma-26/yak|title=Выборы в Госдуму 18-20 сентября 2026 года в Саха|date=2026-08-18|work=gogov.ru|lang=ru|accessdate=2026-09-01}}</ref>. ==== «Яблоко» ==== [[Билэ:23th Congress of the Yabloko party.jpg|мини|«Яблоко» баартыйа съезда. Баартыйа «Эйэҕэ уонна көҥүлгэ» диэн программаны ылыммыта.]]2026 сыл бэс ыйын 27 күнүгэр «Яблоко» баартыйа [[Московский (куорат)|Московскай куоракка]] съездтаабыта. Партийнай испииһэккэ 275 хандьыдаат киирбитэ, биир мандааттаах уокуруктарга 137 хандьыдаат биллибитэ. Партийнай испииһэги Ярослав Щербаков салайбыта<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/8778731|title=Сплав молодости без опыта|date=2026-06-28|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-09-02}}</ref>. Баартыйа программата бу этиилэртэн турар<ref>{{Cite web|url=https://www.yabloko.ru/elections/2026|title=Выборы-2026|work=Яблоко баартыйа|lang=ru|accessdate=2026-09-02}}</ref>: {{Цитата|Эйэҕэ уонна көҥүлгэ! Куттала суох олоххо! Сэрии бүтэрин, дипломатия уонна эйэ туһунан сөбүлэһии! Ядернай сэрии буолбатын гына биһиги сыалбыт-сорукпут буолар! Политическэй репрессията уонна куттала суох Арассыыйаҕа! Киһи олоҕун, убаастабылын, үчүгэй өттүлэрин уонна үтүө туругун көмүскүүргэ! Биһиги сыалбыт-сорукпут — процветающай уонна демократическэй Арассыыйа!|({{Lang-ru|За мир и свободу! За жизнь без страха! За соглашение о прекращении огня, дипломатию и достижение мира! Наша цель — недопущение ядерной войны! За Россию, свободную от страха и политических репрессий! За сохранение жизни, уважение, достоинство и благополучие человека! Наша цель — процветающая демократическая Россия!}})|автор=«Яблоко» баартыйа}}29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «Яблоко» баартыйаттан [[Ноговицын Анатолий Григорьевич]] киирсиэҕэ<ref name=":1" />. ==== ЛДПР ==== 29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «ЛДПР» баартыйаттан [[Парахин Гаврил Павлович]] киирсиэҕэ<ref name=":1" />. ==== «Көнө демократия баартыйата» ==== ==== «От күөхтэр» ==== 29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «От күөхтэр» баартыйаттан [[Сыромятникова Анна Сергеевна]] киирсиэҕэ<ref name=":1" />. ==== «Сиэрдээх Арассыыйа» ==== 29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «Сиэрдээх Арассыыйаттан» [[Тумусов Федот Семенович]] киирсиэҕэ<ref name=":1" />. ==== «Родина» ==== 29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «Родина» баартыйаттан [[Лаптев Алексей Иванович]] киирсиэҕэ<ref name=":1" />. ==== КПРФ ==== 29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «КПРФ» баартыйаттан [[Васильев Айаан Ильич]] киирсиэҕэ<ref name=":1" />. ==== «Биэнсийэлээхтэр баартыйалара» ==== ==== «Арассыыйа хомуньуустара» ==== 29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «Арассыыйа хомуньуустара» баартыйаттан [[Ю Владимир Шиндикиевич]] киирсиэҕэ<ref name=":1" />. ==== «Саҥа дьон» ==== 29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «Саҥа дьон» баартыйаттан [[Заморщикова Ньургуйаана Юрьевна]] киирсиэҕэ<ref name=":1" />. == Прогнозтар уонна опростар == [[Билэ:Independent and Opposition-affiliated opinion polling for 2026 Russian Legislative Election.svg|орто|раамка|Оппозиционнай уонна тутулуга суох ыстатыыстыка сулууспаларын дааннайдара]] [[Билэ:Opinion polling for the 2026 Russian legislative election.svg|орто|раамка|Бары сулууспалар дааннайдара (95% дылы ВЦИОМ уонна ФОМ опростара буолар)]] == Быһаарыылар == {{Быһаарыылар|colwidth=30em}} [[Категория:Госдуума дьокутааттарын быыбардара]] [[Категория:2026 сыл Арассыыйаҕа]] ieozqepeg4cb24dithi7h9rp6e659hk 0 59001 430709 2026-09-09T23:49:33Z Ojkhol 24881 "'''Сааскы кэм''' — [[Амма Аччыгыйа|Амма Аччыгыйын]] арамаана. == Арамаан туһунан == * Билигин биири бигэтик этэбин — кинигэ киһиэхэ истиҥ доҕор, эрэллээх сүбэһит диэн саамай сөпкө этэллэр. Сахам сирин, төрөөбүт норуотум уруккутун кэрэхсииргэ, киэн тут..." саҥа сирэй оҥоһулунна 430709 wikitext text/x-wiki '''Сааскы кэм''' — [[Амма Аччыгыйа|Амма Аччыгыйын]] арамаана. == Арамаан туһунан == * Билигин биири бигэтик этэбин — кинигэ киһиэхэ истиҥ доҕор, эрэллээх сүбэһит диэн саамай сөпкө этэллэр. Сахам сирин, төрөөбүт норуотум уруккутун кэрэхсииргэ, киэн туттарга "Сааскы кэмтэн" үөрэммиппит. ([[Карпов Вячеслав Павлович|Вячеслав Карпов]]. Очурга оҕустарыы, кыайыыга кынаттаныы. Бичик, 2013) frow1wpko0b08yi7cj5o4vus77psamz 430710 430709 2026-09-09T23:49:50Z Ojkhol 24881 430710 wikitext text/x-wiki '''Сааскы кэм''' — [[Амма Аччыгыйа|Амма Аччыгыйын]] арамаана. == Арамаан туһунан == * Билигин биири бигэтик этэбин — кинигэ киһиэхэ истиҥ доҕор, эрэллээх сүбэһит диэн саамай сөпкө этэллэр. Сахам сирин, төрөөбүт норуотум уруккутун кэрэхсииргэ, киэн туттарга "Сааскы кэмтэн" үөрэммиппит. ([[Карпов Вячеслав Павлович|Вячеслав Карпов]]. Очурга оҕустарыы, кыайыыга кынаттаныы. Бичик, 2013) [[Категория:Айымньылар]] 2zjrqg5ibzz1b7daef6i409yoixbw25