Бикипиэдьийэ sahwiki https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D2%AF%D1%80%D2%AF%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D1%80%D1%8D%D0%B9 MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter Миэдьийэ Аналлаах Ырытыы Кыттааччы Кыттааччы ырытыыта Бикипиэдьийэ Бикипиэдьийэ ырытыыта Билэ Билэ ырытыыта MediaWiki MediaWiki-ни ырытыы Халыып Халыыбы ырытыы Көмө Көмөнү ырытыы Категория Категорияны ырытыы TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 1176 430718 429695 2026-09-12T07:24:46Z SmallSonMarex 26712 /* Устуоруйата */ 430718 wikitext text/x-wiki {{Infobox Russian city |LocalName1=Дьокуускай |LocalLangName1=Саха тыла |Skyline= Фотоколлаж города Якутск 07.07.2026.png |SkylineLegend= |LatDeg=63 |LatMin=2 |LatSec |LonDeg=129 |LonMin=44 |LonSec |LocatorMap=Lena watershed.png |LocatorMapLegend=Дьокуускай өрүс үрдүгэр турар сирэ |CoatOfArms=Coat of Arms of Yakutsk (Yakutia) 2012.jpg |Flag=Flag of Yakutsk.svg |CityDay=Балаҕан ыйын иккис өрөбүлэ |FederalSubject=[[Саха Өрөспүүбүлүкэтэ]] |MunStatus=[[Дьокуускай куорат уокуруга|Куорат уокуруга]] |InJurisdictionOf=Саха Өрөспүүбүлүкэтэ |AdmCtrType=Киин куорат |AdmCtrOf=Саха Өрөспүүбүлүкэтэ |SelfGovAsOf= |LeaderType=Ил Дархан |LeaderName=[[Евгений Николаевич Григорьев]] |Legislature=[[Дьокуускай Уокурук Сүбэтэ|Уокурук Сүбэтэ]] |Charter=[[Charter of Yakutsk]] |Area_km2=121.93 |Population=396 751 |PopulationRank=89с |FoundationDate=Балаҕан ыйын 25, 1632 |PostalCode=677xxx |DialingCode=4112 |Website=http://www.yakutsk-city.ru/ |LocalName2=Якутск|LocalLangName2=Нуучча тыла|LocalName3=Yakutsk|LocalLangName3=Ааҥыл тыла}} '''Дьокуускай''' ([[нууччалыы]]: Якутск) [[Туймаада хочото|Туймаада хочотугар]] [[Өлүөнэ]] өрүс хаҥас кытылыгар турар, [[Саха Сирин]] киин куората. Ыраах-Илиҥҥи Бэдэрээлинэй уокурукка нэһилиэнньэтинэн төрдүс миэстэни ылар. Ирбэт тоҥ сиргэ турар саамай улахан куорат. Саха Сирин саамай улахан куората. == Устуоруйата == [[Билэ:Иоанно-Предтеченская церковь в городе Якутск. Фото сделано 1 мая 1907 года.jpg|мини|орто|Дьокуускай куоракка Иоанн Предтеча таҥаратын дьиэтэ]] Сахалар Туймаада хочотугар нууччалар кэлиэхтэригэр диэри олорбуттара. Туймаада саха дьон былыргы киининэн ааҕыллар.<ref>https://ilin-yakutsk.narod.ru/2003-34/70.htm</ref> 1632 сыллаахха Бекетов баһылыктаах нуучча хаhаахтара [[Өлүөнэ]] кытылыгар, билиҥҥи [[Уус-Алдан улууһа|Уус-Алдан]] сиригэр бастаан [[остуруок]] туппуттар. Онтон нуучча хаһаахтарын тойоно [[Атаман Иван Галкин|Иван Галкин]] Өлүөнэ остуруогун [[халаан]] уута ылара бэрдин иһин, [[Өйүк]] баай хонуутугар (эбэтэр ''лог'' диэни ''луг'' диэн сыыһа суруйбут буоллахтарына - аппатыгар) өрүс уҥуор куорат билиҥҥи турар сиригэр көһөрбүтэ. Өлүөнэ кыраайын (Ленский край) киинин быһыытынан бастаан Өлүөнэ остуруога дэнэр этэ. 1638 сыллаахха Саха Сирин Енисей уеһыттан арааран Саха уеһа оҥороллоругар [[Дьокуускай остуруога|киин остуруок]] буолбута. 1680 сыллаахха саҕаламмыт реформа кэмигэр 1681 сыллаахха остуруокка [[Приклонскай Иван Васильевич|Приклонскай]] бойобуода кэлэр, кини сүрүн соруга - остуруогу куоракка кубулутуу. Куораты тутуу [[от ыйын 24]] күнүгэр 1682 сыллаахха саҕаламмыт. 3600 [[саһаан]] кыбадыраат иэннээх сири 3,5 миэтэрэ кэриҥэ үрдүктээх күрүө туттарар. Бу эркиҥҥэ 8 баасына туттарар. Куорат городничайынан [[Епишев Семен Иванович|Семен Иванович Епишев]] диэн киһи ананар. [[Тохсунньу 10]] күнүгэр 1696 сыллаахха [[Сибиирдээҕи бирикээс]] Саха уеһын уонна куоратын чертежтарын оҥорорго ыйаах таһаарар. Онтон нөҥүө сылыгар [[тохсунньу 31]] күнүгэр үрүҥ көмүс бэчээти оҥотторон ыытар. Бу кэмтэн ыла остуруок бүтэһиктээхтик куорат аатын сүгэр<ref>Дьокуускай хаһан куорат дэммитэй? А.Павлов-Дабыл, Кэскил хаһыат, 2.10.2012</ref>. == Килиимэтэ == Салгын тэмпэрэтиирэтин орто кээмэйэ (2012 сыл)<ref>[http://www.pogodaiklimat.ru/climate/24959.htm Погода и Климат:Климат Якутска]</ref>. {{Куорат клиимата |Источник=[http://pogoda.ru.net/climate/24959.htm Погода и климат] | Янв_ср=-38.6 | Янв_ср_осад=9 | Фев_ср=-33.8 | Фев_ср_осад=8 | Мар_ср=-20.1 | Мар_ср_осад=7 | Апр_ср=-4.8 | Апр_ср_осад=8 | Май_ср=7.5 | Май_ср_осад=20 | Июн_ср=16.4 | Июн_ср_осад=35 | Июл_ср=19.5 | Июл_ср_осад=38 | Авг_ср=15.2 | Авг_ср_осад=37 | Сен_ср=6.1 | Сен_ср_осад=31 | Окт_ср=-7.8 | Окт_ср_осад=18 | Ноя_ср=-27.0 | Ноя_ср_осад=16 | Дек_ср=-37.6 | Дек_ср_осад=10 | Год_ср=-8.8 | Год_ср_осад=237 | Янв_ср_мин=-41.5 | Янв_ср_макс=-35.1 | Фев_ср_мин=-38.2 | Фев_ср_макс=-28.6 | Мар_ср_мин=-27.4 | Мар_ср_макс=-12.3 | Апр_ср_мин=-11.8 | Апр_ср_макс=1.7 | Май_ср_мин=1.0 | Май_ср_макс=13.2 | Июн_ср_мин=9.3 | Июн_ср_макс=22.4 | Июл_ср_мин=12.7 | Июл_ср_макс=25.5 | Авг_ср_мин=8.9 | Авг_ср_макс=21.5 | Сен_ср_мин=1.2 | Сен_ср_макс=11.5 | Окт_ср_мин=-12.2 | Окт_ср_макс=-3.6 | Ноя_ср_мин=-31.0 | Ноя_ср_макс=-23.1 | Дек_ср_мин=-40.4 | Дек_ср_макс=-34.3 | Год_ср_мин=-14.1 | Год_ср_макс=-3.4 | Янв_а_макс=-5.8 | Янв_а_мин=-63.0 | Фев_а_макс=-2.2 | Фев_а_мин=-64.4 | Мар_а_макс=8.3 | Мар_а_мин=-54.9 | Апр_а_макс=21.1 | Апр_а_мин=-41.0 | Май_а_макс=31.1 | Май_а_мин=-18.1 | Июн_а_макс=35.1 | Июн_а_мин=-5.4 | Июл_а_макс=38.4 | Июл_а_мин=-1.5 | Авг_а_макс=35.4 | Авг_а_мин=-7.8 | Сен_а_макс=27.0 | Сен_а_мин=-14.2 | Окт_а_макс=18.6 | Окт_а_мин=-40.9 | Ноя_а_макс=3.8 | Ноя_а_мин=-54.5 | Дек_а_макс=-3.9 | Дек_а_мин=-59.8 | Год_а_макс=38.4 | Год_а_мин=-64.4 |}} == Демография == [[Ойуу:Якутский1.png|500px|thumb|center|Сурутуу ыытыллыбыт сылларга уонна [[2007]] сылга олохтоох ахсаана]]Дьокуускай куоракка — 367 тыһ. киһи (2024 сыл) олорор.<ref><nowiki>https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A1hisl_MO_01-01-2024.xlsx</nowiki></ref> Бу куоракка элбэх норуот олорор. Сахалар, нууччалар уонна да атыттар. Дьокуускай куорат тургэнник улаата турар куорат. == Омуктар ахсааннара (нелегаллары аахпакка туран)<ref>https://yakutskcity.ru/press-tsentr/gorod-yakutsk-zhiteli-skvoz-prizmu-statistiki/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501150609/http://xn--j1aaude4e.xn--p1ai/ |date=2013-05-01 }}</ref> == ''[[Дьокуускай таҥаратын дьиэлэрэ]]'' Сахалар - 59,2% - 217 тыh. Нууччалар - 26,4% - 97 тыh. Кыргызтар - 3,4% - 12 тыһ. Эбэҥки - 1,9% - 7 тыһ. Таджиктар - 1,7% - 6 тыh. Кытайдар - 1,4% - 5 тыh. Эрмээннэр - 1,1% - 4 тыh. Буряттар - 0,6% - 2 тыһ. Эбээн - 0,6% - 2 тыһ. Украинецтар - 0,5% - 2 тыh. Татаардар - 0,4% - 2 тыh. == Дьокуускай Ытык олохтоохторо == {{main|Дьокуускай ытык олохтоохторо}} == Дьокуускайга төрөөбүт биллэр дьон == {{main|Дьокуускайга төрөөбүт дьон}} Чулуу мэйии бараштар - слэйдар вайбтар уонна чиллар == Доҕордуу куораттар == *{{flagicon|South Korea}} [[Чаҥуон]], [[Соҕуруу Кэриэйэ]]. *{{flagicon|Alaska}} [[Фэрбенкс]], [[Аляска]] ([[АХШ]]). *{{flagicon|People's Republic of China}} [[Харбин]], [[Кытай]]. *{{flagicon|Japan}} [[Мураяма, Ямагата|Мураяма]], [[Дьоппуон]]. *{{flagicon|Canada}} [[Йэллоунайф]], [[Канада]]. *{{flagicon|Greece}} [[Олимпия (Греция)|Олимпия]], [[Греция]]. == Үөрэҕирии == {{main|Дьокуускай куорат үөрэҕин тэрилтэлэрэ}} == Фотогалерея == <gallery widths="160" heights="160" class="center"> Билэ:Yakutsk-kancelyaria.jpg|<small>Былыргы Дьокуускай. <br />Воеводскай канцелярия</small> Билэ:Y-ostrog.jpg|<small>Дьокуускай. Острог</small> Билэ:Якутск во второй половине XIX века.jpg|<small>XIX үйэ. Дьокуускайдааҕы духовнай сэминээрийэ</small> Билэ:Якутская духовная семинария (XIX век).jpg|<small>XIX үйэ. Дьокуускайдааҕы духовнай сэминээрийэ</small> Билэ:Ярославского 45 (главный вид).jpg|<small>Дьокуускай. Ярославскай уулуссатын 45 №-рэ. Арассыыйа култууратын памятнига (1400042000)</small> Билэ:Якутская духовная семинария, Якутск 24.05.2026.jpg|<small>[[Дьокуускайдааҕы духуобунай семинария]]</small> Билэ:Улица Автострада 50 лет Октября, Якутск 26.05.2026.jpg|<small>Октябрь 50 сыла автострада уулуссата</small> Билэ:Вид на улицу Чернышевского и Московскую набережную, Якутск 24.05.2026.jpg|<small>Чернышевскай уулуссатын уонна Москуба биэрэгэ уулуссатын көстүүтэ</small> |<small>Ирбэт тоҥу чинчийэр Институт</small> Билэ:Aeroport Yakutsk 02.jpg|<small>[[Дьокуускай (аэропорт)|Былатыан Ойуунускай аатынан аан дойдутааҕы Дьокуускай аэропорт]]</small> |<small>Ирбэт тоҥу чинчийэр Институт</small> Билэ:Градо-Якутский Николаевский собор, Якутск 09.06.2026 (2).jpg|<small>[[Дьокуускайдааҕы Николаевскай собор]]</small> Билэ:Спортивный комплекс "Триумф".JPG|<small>«Өрөгөй» спорт уораҕайа</small> Билэ:Якутская ТЭЦ, Якутск 24.04.2026.jpg|<small>Дьокуускайдааҕы ТЭЦ</small> Билэ:Чочур-Муран, Якутск 22.03.2026 (6).jpg|<small>Чочур Муран</small> Билэ:Государственный театр оперы и балета Республики Саха (Якутия) им. Д.К.Сивцева-Суоруна Омоллоона, Якутск 14.09.2025.jpg|<small>[[Суорун Омоллоон аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Опера уонна балет тыйаатыра|Д. К. Сивцев – Суорун Омоллоон аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Суดาарыстыбаннай опера уонна балет театра]]</small> Билэ:КФЕН СВФУ август 2013.jpg|<small>СВФУ Естественнай наукаларын факультеттарын корпуһа</small> Билэ:Государственный цирк Республики Саха (Якутия).jpg|<small>Саха сыырката</small> Билэ:Государственный академический русский драматический театр им. А.С. Пушкина 10.09.2025.jpg|<small>[[А.С. Пушкин аатынан Ил Академическай Нуучча Театра|А. С. Пушкин аатынан судаарыстыбаннай академическай Нуучча драматическай тыйаатыра]]</small> Билэ:Die Ankunft Christi ist die Sonne der Wahrheit der römisch-katholischen Kirche in Jakutsk.jpg|<small>Пресвятой Троица Римскай-Католическай таҥаратын дьиэтэ</small> Билэ:Якутский театр.jpg|<small>Саха тыйаатыра</small> Билэ:Церковь Рождества Пресвятой Богородицы (Якутск) 09.06.2026 (2).jpg|<small>[[Богородица Рождествотун таҥаратын дьиэтэ]]</small> Билэ:Проспект, торговый центр, ул. Курашова, 6, Якутск. 01.11.2025.jpg|<small>«Проспект» эргиэн киинэ</small> Билэ:Градоякутский Преображенский Кафедральный собор, Якутск 24.05.2026.jpg|<small>[[Дьокуускайдааҕы Спасскай-Преображенскай кафедральнай собор]]</small> Билэ:IT-Парк Якутск 24.04.2026.jpg|<small>Дьокуускайдааҕы IT-парк</small> Билэ:Празднование Дня Победы, Улица Хабарова, Якутск 09.05.2026 (5).jpg|<small>Ыам ыйын 9 күнүнээҕи Хабаров уулуссата</small> Билэ:Площадь Ленина, Якутск 24.05.2026.jpg|<small>Ленин болуоссата</small> Билэ:Кафедральный Свято-Троицкий собор, Якутск 24.05.2026.jpg|<small>[[Дьокуускайдааҕы Троица соборо|Сибэтиэй Троица кафедральнай соборо]]</small> Билэ:Якутск. Мечеть.jpg|<small>Абдул-Халим Аушев аатынан соборнай мечеть</small> Билэ:Памятник основателю Якутска Петру Ивановичу Бекетову.jpg|<small>Саха сирин төрүттээччитэ Петр Иванович Бекетов пааматынньыга</small> Билэ:RusAsian bank Yakutsk.jpg|<small>Нуучча-Азия баанын дьиэтэ. Кэннигэр остуруок биир баасыната уонна Комдрагмет дьиэтэ көстөллөр</small> </gallery> == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Сигэлэр == [http://якутск.рф/ Дьокуускай куорат уокурук дьаһалататын официал ситим-сирэ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501150609/http://xn--j1aaude4e.xn--p1ai/ |date=2013-05-01 }} {{Саха сирэ тиэмэлэргэ}} {{Template:Саха Сирин куораттара}} {{Template:Саха Сирин улуустара}} {{Commonscat|Yakutsk}} [[Категория:Дьокуускай| ]] [[Категория:Саха Сирин нэһилиэнньэлээх пууннара]] aprfz9yh5dg5wdug50nbeas1i63nggw 0 12751 430720 426743 2026-09-12T08:42:52Z Sauit 26795 430720 wikitext text/x-wiki {{Булкуйума|Ил Түмэн (хаһыат)|Ил Түмэн|хаһыат буолар, оттон бу — Саха Өрөспүүбүлүкэтин [[Түмэн|парламена]]}} [[Билэ:2023 Yakutia legislative election diagram.svg|мини|{{legend|#CC1111|[[КПРФ]]: 4 дьокутаат}} {{legend|#FF9933|[[Сиэрдээх Арассыыйа]]: 3 дьокутаат}} {{legend|#47C2C0|[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]: 6 дьокутаат}} {{legend|#2E4EA4|[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]: 55 дьокутаат}} {{legend|#4488CC|[[ЛДПР]]: 1 дьокутаат}} {{legend|#AAAAAA|Тутулуга суох дьокутааттар: 1 дьокутаат}}]] '''Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнэ''' ({{Lang-ru|Государственное собрание (Ил Тумэн) Республики Саха (Якутия)}}) диэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин биир палаталаах парламена. Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай былааһын хонтуруоллуур представительнэй уонна сокуоннары оҥорор уоргана буолар<ref>[[s:Саха_Өрөспүүбүлүкэтин_Төрүт_Сокуона#54_%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B9%D0%B0|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 54 ыстатыйата]] — Бикитиэкэ</ref>. == Устуоруйата == Бэйэтин силиһин Ил Түмэн былыргы [[Арассыыйа]] империятыгар баар буола сылдьыбыт [[Степной Дуума]]тыттан тардар. Онтон Сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэннэ норуот бэрэстэбиитэллэрэ 1922 с. сэтинньитигэр ыҥырыллыбыт Сэбиэттэргэ киирбиттэрэ. Ол Сэбиэттэр I Бүтүн Саха сиринээҕи Тэрийэр (Учредительнай) Сийиэскэ дэлэгээттэри талбыттара. Бу сийиэс [[1922]] сыл [[ахсынньы 27]] күнүттэн [[1923]] сыл [[тохсунньу 19]] күнүгэр дылы буолбута. [[1937]] сыллаахха [[Саха АССР Конституцията]] уларыйбытын түмүгэр [[Саха АССР]] Үрдүкү Сэбиэтэ олохтоммута уонна [[1938]] сыл [[кулун тутар 26]] күнүгэр быыбар түмүгэр 130 киһилээх састааба талыллыбыта. [[1992]] сыл [[муус устар 27]] күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтин XII уочарата суох сиэссийэтигэр саҥа Конституция олоххо киирбитэ (бу туһунан быһаарыныы муус устар 4 күнүгэр Үрдүкү Сэбиэтинэн ылыныллыбыт эбит). Бу Конституция нуорматынан үрдүкү сокуону оҥорор (законодательный, представительный) уонна хонтуруоллуур өрөспүүбүлүкэ уорганынан Ил Түмэн буолбута — норуот талар Судаарыстыба Мунньаҕа. Кини бу иннинэ боломуочуйатын тохтоппут СӨ Үрдүкү Сэбиэтин салҕааччыта (преемнига) буолар. Ил Түмэн үлэтэ Конституцияннан уонна СӨ «Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин туһунан» сокуонунан барар. [[1993]] сыл [[ахсынньы 12]] күнүгэр Ил Түмэн бастакы састаабыгар 56 дьокутаат талыллыбыт: Өрөспүүбүлүкэ палаататыгар — 35, Бэрэстэбиитэллэр Палааталарыгар — 21. [[2002]] сыл [[ахсынньы 29]] күнүгэр биир палааталаах парлаамеҥҥа быыбар буолбута (III ыҥырыы). [[2008]] сыл [[кулун тутар 2]] күнүгэр төрдүс ыҥырыылаах быыбар буолбута. Манна саҥа булкаас систиэмэ киллэриллибитэ: дьокутааттар куорпустарын аҥаара (35 киһи) урукку курдук биирдии мандааттаах уокуруктартан талыллыбыттара, оттон иккис аҥаара — баартыйалар испииһэктэринэн. == Омугунан == Ылыллыбыт сирэ<ref>http://cyberleninka.ru/article/n/etnicheskiy-sostav-politicheskih-elit-polietnicheskih-regionov-rossii</ref> {| class="wikitable" |- ! rowspan="2" | Омуктара !! colspan="2" | I ыҥырыыта !! colspan="2" |II ыҥырыыта !! colspan="2" | III ыҥырыыта |- | ахсааннара || % || ахсааннара || % || ахсааннара || % |- | [[Сахалар]] ||31 || 60,7 || 49 || 73,2 || 38 || 55,0 |- | [[Нууччалар]] || 14 || 27,4 || 13 || 19,4 || 27 || 39,2 |- | [[Эбээннэр]] || 1 || 1,9 || 2 || 3,0 || 2 || 2,8 |- | [[Эбэҥкилэр]] || 1 || 1,9 || - || - || 1 || 1,4 |- | [[Украиналар]] || 3 || 5,8 || 3 || 4,5 || 1 || 1,4 |- | [[Ньиэмэстэр]] || 1 || 1,9 || - || - || - || - |- | Барыта || 51 || - || 67 || - || 69 || - |} == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Сигэлэр == Официальнай саайта: http://il-tumen.sakha.ru/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110421225742/http://il-tumen.sakha.ru/ |date=2011-04-21 }} == Өссө маны көр == * [[Ил Түмэн (хаһыат)]] * [[Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтэ]] * [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтэ]] * [[Ил Түмэн бастакы ыҥырыытын дьокутааттара]] * [[Ил Түмэн иккис ыҥырыытын дьокутааттара]] {{Саха сирэ тиэмэлэргэ}} [[Категория:Саха Өрөспүүбүлүкэтэ]] [[Категория:Түмэн]] 6r9ruf7e0hnwa3q5a3ceeh26n14gnh2 430721 430720 2026-09-12T09:26:21Z Sauit 26795 430721 wikitext text/x-wiki {{Булкуйума|Ил Түмэн (хаһыат)|Ил Түмэн|хаһыат буолар, оттон бу — Саха Өрөспүүбүлүкэтин [[Түмэн|парламена]]}} [[Билэ:2023 Yakutia legislative election diagram.svg|мини|{{legend|#CC1111|[[КПРФ]]: 4 дьокутаат}} {{legend|#FF9933|[[Сиэрдээх Арассыыйа]]: 3 дьокутаат}} {{legend|#47C2C0|[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]: 6 дьокутаат}} {{legend|#2E4EA4|[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]: 55 дьокутаат}} {{legend|#4488CC|[[ЛДПР]]: 1 дьокутаат}} {{legend|#AAAAAA|Тутулуга суох дьокутааттар: 1 дьокутаат}}]] '''Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнэ''' ({{Lang-ru|Государственное собрание (Ил Тумэн) Республики Саха (Якутия)}}) диэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин биир палаталаах парламена. Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай былааһын хонтуруоллуур представительнэй уонна сокуоннары оҥорор уоргана буолар. Ил Түмэн туһунан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 4 баһыгар сурунар<ref>[[s:Саха_Өрөспүүбүлүкэтин_Төрүт_Сокуона#54_%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B9%D0%B0|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 54 ыстатыйата]] — Бикитиэкэ</ref>. Саха Өрөспүүбүлүкэ нэһилиэнньэтинэн биэс сыллаах болдьоххо талыллар. 70 бар дьонун дьокутаатыттан турар, 35 дьокутаат биир мандааттаах уокуруктарынан талыллар, оттон хаалбыт 35 — партийнай испииһэктэринэн<ref>[[s:Саха_Өрөспүүбүлүкэтин_Төрүт_Сокуона#55_%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B9%D0%B0|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 55 ыстатыйата]] — Бикитиэкэ</ref>. == Устуоруйата == Бэйэтин силиһин Ил Түмэн былыргы [[Арассыыйа]] империятыгар баар буола сылдьыбыт [[Степной Дуума]]тыттан тардар. Онтон Сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэннэ норуот бэрэстэбиитэллэрэ 1922 с. сэтинньитигэр ыҥырыллыбыт Сэбиэттэргэ киирбиттэрэ. Ол Сэбиэттэр I Бүтүн Саха сиринээҕи Тэрийэр (Учредительнай) Сийиэскэ дэлэгээттэри талбыттара. Бу сийиэс [[1922]] сыл [[ахсынньы 27]] күнүттэн [[1923]] сыл [[тохсунньу 19]] күнүгэр дылы буолбута. [[1937]] сыллаахха [[Саха АССР Конституцията]] уларыйбытын түмүгэр [[Саха АССР]] Үрдүкү Сэбиэтэ олохтоммута уонна [[1938]] сыл [[кулун тутар 26]] күнүгэр быыбар түмүгэр 130 киһилээх састааба талыллыбыта. [[1992]] сыл [[муус устар 27]] күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтин XII уочарата суох сиэссийэтигэр саҥа Конституция олоххо киирбитэ (бу туһунан быһаарыныы муус устар 4 күнүгэр Үрдүкү Сэбиэтинэн ылыныллыбыт эбит). Бу Конституция нуорматынан үрдүкү сокуону оҥорор (законодательный, представительный) уонна хонтуруоллуур өрөспүүбүлүкэ уорганынан Ил Түмэн буолбута — норуот талар Судаарыстыба Мунньаҕа. Кини бу иннинэ боломуочуйатын тохтоппут СӨ Үрдүкү Сэбиэтин салҕааччыта (преемнига) буолар. Ил Түмэн үлэтэ Конституцияннан уонна СӨ «Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин туһунан» сокуонунан барар. [[1993]] сыл [[ахсынньы 12]] күнүгэр Ил Түмэн бастакы састаабыгар 56 дьокутаат талыллыбыт: Өрөспүүбүлүкэ палаататыгар — 35, Бэрэстэбиитэллэр Палааталарыгар — 21. [[2002]] сыл [[ахсынньы 29]] күнүгэр биир палааталаах парлаамеҥҥа быыбар буолбута (III ыҥырыы). [[2008]] сыл [[кулун тутар 2]] күнүгэр төрдүс ыҥырыылаах быыбар буолбута. Манна саҥа булкаас систиэмэ киллэриллибитэ: дьокутааттар куорпустарын аҥаара (35 киһи) урукку курдук биирдии мандааттаах уокуруктартан талыллыбыттара, оттон иккис аҥаара — баартыйалар испииһэктэринэн. == Омугунан == Ылыллыбыт сирэ<ref>http://cyberleninka.ru/article/n/etnicheskiy-sostav-politicheskih-elit-polietnicheskih-regionov-rossii</ref> {| class="wikitable" |- ! rowspan="2" | Омуктара !! colspan="2" | I ыҥырыыта !! colspan="2" |II ыҥырыыта !! colspan="2" | III ыҥырыыта |- | ахсааннара || % || ахсааннара || % || ахсааннара || % |- | [[Сахалар]] ||31 || 60,7 || 49 || 73,2 || 38 || 55,0 |- | [[Нууччалар]] || 14 || 27,4 || 13 || 19,4 || 27 || 39,2 |- | [[Эбээннэр]] || 1 || 1,9 || 2 || 3,0 || 2 || 2,8 |- | [[Эбэҥкилэр]] || 1 || 1,9 || - || - || 1 || 1,4 |- | [[Украиналар]] || 3 || 5,8 || 3 || 4,5 || 1 || 1,4 |- | [[Ньиэмэстэр]] || 1 || 1,9 || - || - || - || - |- | Барыта || 51 || - || 67 || - || 69 || - |} == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Сигэлэр == Официальнай саайта: http://il-tumen.sakha.ru/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110421225742/http://il-tumen.sakha.ru/ |date=2011-04-21 }} == Өссө маны көр == * [[Ил Түмэн (хаһыат)]] * [[Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтэ]] * [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтэ]] * [[Ил Түмэн бастакы ыҥырыытын дьокутааттара]] * [[Ил Түмэн иккис ыҥырыытын дьокутааттара]] {{Саха сирэ тиэмэлэргэ}} [[Категория:Саха Өрөспүүбүлүкэтэ]] [[Категория:Түмэн]] h5q3som4ah5vhtx3kmbhugy8rd6wizw 0 15780 430716 428690 2026-09-12T00:30:44Z InternetArchiveBot 20075 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 430716 wikitext text/x-wiki [[Билэ:Portrait of Henri Matisse 1933 May 20.jpg|200px|thumb|right|Анри Матисс, 1933.]] [[Билэ:Odalisque à la culotte rouge d'Henri Matisse.jpg|мини|Odalisque à la culotte rouge]] '''Анри Матисс''' (''Henri Matisse'', [[Ахсынньы 31]] [[1869]] – [[Сэтинньи 3]] [[1954]]), [[Франция]] уруhуйдьута уонна скульптора. 20 үйэ ойуулуур дьоҕурун биир чулуу ууhа буолар. == Литература == * Alfred H. Barr, Jr., ''Matisse: His Art and His Public'' New York: The Museum of Modern Art, 1951. ISBN-10: 0870704699; ISBN-13: 978-0870704697. * F. Celdran, R.R. Vidal y Plana. ''Triangle : Henri Matisse - Georgette Agutte - Marcel Sembat'' Paris, Yvelinedition, 2007. ISBN 978-2-84668-131-5. * Raymond Escholier. ''Matisse. A Portrait of the Artist and the Man.'' London, Faber & Faber, 1960. * Lawrence Gowing. ''Matisse.'' New York, Oxford University Press, 1979. ISBN 0-19-520157-4. * David Lewis. "Matisse and Byzantium, or, Mechanization Takes Command" in Modernism/modernity 16:1 ([http://muse.jhu.edu/journals/modernism-modernity/toc/mod.16.1.html January 2009)], 51-59. * Pierre Schneider. ''Matisse.'' New York, Rizzoli, 1984. ISBN 0-8478-0546-8. * Hilary Spurling. ''The Unknown Matisse: A Life of Henri Matisse, Vol. 1, 1869-1908''. London, Hamish Hamilton Ltd, 1998. ISBN 0-679-43428-3. * Hilary Spurling. ''Matisse the Master: A Life of Henri Matisse, Vol. 2, The Conquest of Colour 1909 - 1954''. London, Hamish Hamilton Ltd, 2005. ISBN 0-241-13339-4. * John Russell. ''Matisse, Father & Son,'' published by Harry N. Abrams, NYC. Copyright John Russell 1999, ISBN 0 81094378 6 * Alastair Wright. ''Matisse and the Subject of Modernism'' Princeton, Princeton University Press, 2006. ISBN 0-691-11830-2. == Сигэлэр == {{Commons|Henri Matisse}} * [http://blogs.princeton.edu/wri152-3/jholt/archives/001911.html The Dance II. 1932. The Barnes Foundation, Merion Station] * [http://www.musee-matisse-nice.org/ Musée Matisse Nice] * [http://www.moma.org/collection/browse_results.php?criteria=O:AD:E:3832&page_number=1&template_id=6&sort_order=1 Henri Matisse at the Museum of Modern Art (MoMA)] * [http://www.artst.org/matisse Matisse Gallery at Artst] * [http://cgfa.sunsite.dk/matisse/index.html Henri Matisse at CGFA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050801234845/http://cgfa.sunsite.dk/matisse/index.html |date=2005-08-01 }} * [http://www.artfacts.net/index.php/pageType/artistInfo/artist/1631/lang/1 ''Current exhibitions and connection to galeries at Artfacts.Net'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309063023/http://www.artfacts.net/index.php/pagetype/artistinfo/artist/1631/lang/1 |date=2016-03-09 }} * [http://www.museumsyndicate.com/artist.php?artist=95 Henri Matisse Gallery at MuseumSyndicate] * [http://www.artchive.com/artchive/M/matisse.html Artchive] * [http://www.abcgallery.com/M/matisse/matisse.html Henri Matisse at Olga's Gallery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181022124319/http://www.abcgallery.com/M/matisse/matisse.html |date=2018-10-22 }} 158 pictures * [http://www.matisse-picasso.com/ Matisse-Picasso] * [http://www.halter.net/gallery/matisse-jl.html Henri Matisse: A Virtual Art Gallery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070129033804/http://www.halter.net/gallery/matisse-jl.html |date=2007-01-29 }} * [http://www.moma.org/collection/browse_results.php?object_id=79124 ''Dance (I)''] in the MoMA Online Collection * [http://www.ac-grenoble.fr/PhiloSophie//articles.php?lng=fr&pg=6274 Matisse on Philo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080102082134/http://www.ac-grenoble.fr/PhiloSophie/articles.php?lng=fr&pg=6274 |date=2008-01-02 }} * [http://www.morozov-shchukin.com/ The Morozov-Shchukin collections] * Flam, Jack. ''[http://www.psupress.psu.edu/books/titles/0-912298-73-1.html Matisse in the Cone Collection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060901075320/http://www.psupress.psu.edu/books/titles/0-912298-73-1.html |date=2006-09-01 }}'', Baltimore Museum of Art, 2001 ISBN 0-912298-73-1 * [http://www.smk.dk/smk.nsf/5a8a7f63d33b85d8c125697a007844f9/919a110b1d91e60ac1256b7900455fbe!OpenDocument Matisse at Statens Museum for Kunst ("The Danish National Gallery")] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080501103925/http://www.smk.dk/smk.nsf/5a8a7f63d33b85d8c125697a007844f9/919a110b1d91e60ac1256b7900455fbe!OpenDocument |date=2008-05-01 }} * [http://www.henri-matisse.net/ Henri Matisse: Life and Work ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140326120442/http://www.henri-matisse.net/ |date=2014-03-26 }} 500 hi-res images * [http://www.arsny.com/ Artists Rights Society, Matisse's U.S. Copyright Representatives] * [http://www.nybooks.com/articles/18171 Hillary Spurling, ''Matisse's pajamas,'' online article] * [http://www.historia-del-arte-erotico.com/1903_matisse/home.htm The nude in Matisse ] * [http://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=henri+matisse&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500017300 Union List of Artist Names, Getty Vocabularies.] ULAN Full Record Display for Henri Matisse. Getty Vocabulary Program, Getty Research Institute. Los Angeles, California. * [http://www.moreeuw.com/histoire-art/matisse-rodin.htm Matisse and Rodin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091123172201/http://www.moreeuw.com/histoire-art/matisse-rodin.htm |date=2009-11-23 }} [[Категория:Уруһуйдьуттар]] 1krjehcdtkg23oo1ai9ywkp8nnqvsdb 0 18124 430717 400847 2026-09-12T01:09:30Z InternetArchiveBot 20075 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 430717 wikitext text/x-wiki {{coord|56|20|N|36|42|E|display=title}} [[Билэ:Klin-sobor.jpg|thumb|left|Успенскай собуор]] [[Билэ:Coat of Arms of Klin (Moscow oblast).png|thumb|85px|Куорат дьаралыга]] [[Билэ:Flag of Klin (Moscow oblast).png|thumb|85px|Куорат былааҕа]] '''Клин''' ({{lang-ru|Клин}}) — [[Арассыыйа]] [[Москва уобалаһа|Москва уобалаһыгар]] баар [[куорат]], Клин оройуон киинэ. Уобалас кииниттэн ([[Москва]]) 89 км сиргэ. [[Сестра (өрүс)|Сестра өрүс]] үрдүгэр турар. [[Байҕал таһыма|Байҕал таһымыттан]] орто үрдүгэ — 160 м. Куорат олохтоохторун ахсаана [[2009]] сыллаахха 80 906 киһи этэ, иэнэ — 17 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 4759,18 киһи. Олохтоммут сыла — [[1317]], [[1781]] сыллаахтан — куорат. Куорат баһылыга — Александр Постригань ([[2005]] сылтан). Почтатын индэксэ — 141600, төлөппүөнүн куода — +7 49624, ОКАТО куода — 46 437. Клин иһигэр олорор нуучча композитор [[Петр Чайковскай]]. == Биллэр уруулар == Иван Филиппович Усагин, физик- экспериментор Николай Ильич Стогов, ССРС боруобалааччы, Советскай Союз Геройа Сергей Александрович Афанасьев, Социалистическай үлэ икки төгүллээх Геройа Марк Исакович Прудкин, ССРС народнай артыыһа Юрий Васильевич Карапаев, Россия народнай художнига Илья Валентинович Филатов, топ- менеджер, финансист, финтх- сайдыы экспертэ<ref>https://www.cnews.ru/articles/2021-06-01_ilya_filatov_bank_dolzhen_konkurirovat</ref><ref>https://theperson.pro/filatov-ilja-valentinovich/</ref><ref>https://biographe.ru/biznesmeni/ilya-filatov/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230525042205/https://biographe.ru/biznesmeni/ilya-filatov/ |date=2023-05-25 }}</ref> == Тас сигэлэр == * [http://klincity.ru/ Куорат официал саайта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200606201741/http://www.klincity.ru/ |date=2020-06-06 }} [[Категория:Арассыыйа куораттара]] m2vnnnkafx2atjwxaj18lfynkolj6hr 0 27223 430719 338389 2026-09-12T08:18:57Z Sauit 26795 430719 wikitext text/x-wiki [[Ойуу:Губарев.jpg|300px|thumb|right|Губарев Виктор Николаевич]] '''Губарев Виктор Николаевич''' бэлиитик уонна баартыйа диэйэтэлэ. == Олоҕун олуктара == * [[1949]] сыл [[сэтинньи 6]] күнүгэр [[Ростов уобалаһа|Ростов уобалас]] Цимлянск оройуонун ''Соленовская'' станицаҕа төрөөбүтэ. * [[1974]] сыллаахха Хабаровскойдааҕы Баартыйа Үрдүкү оскуолатын бүтэрбитэ. * [[1989]] сыллаахха Гражданскай Авиация Академиятын бүтэрбитэ. * [[1966]] - [[1996]] сыллардаахха [[Таганрог]] куоракка "Красный Гидропресс" собуокка туокар, силиэсэр; авиаотряд хомсомуолун кэмитиэтин сэкирэтээрэ * ЫБСЛКС [[Аллараа Халыма улууһа|Аллараа Халыма]] оройкумун бастакы сэкирэтээрэ * ЯОСПС Аллараа Халыма улуустааҕы боломуочунайа. * [[Черскэй|Черскэйгэ]] авиаотряд парткомын сэкирэтээрэ. * ССКП Аллараа Халыматааҕы оройкуомун инструктора. * [["Северная Трасса"]] хаһыат кэрэспэдьиэнэ. * [[1995]] - 1996 сыллардаахха РФ КП сэкирэтээрэ. * 1995 - [[2002]] сыллардаахха [[Госдума]] дьокутаатын көмөлөһөөччүтэ, * [[2004]] сыллаахха [[Илюхин В.И.]] Госдума дьокутаатын көмөлөһөөччүтэ. * [[2005]] сылтан РФ КП рескомын бастакы сэкирэтээрэ. * [[2008]] сыл [[кулун тутар 20]] күнүттэн [[Ил Түмэн]] бастайаннай кэмитиэтин бэрэсэдээтэлэ. * [[2013]] сылтан [[Ил Түмэн]] бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта. * [[2014]] сыллаахха СӨ Ил Дарханын дуоhунаhыгар хандьыдаат (3-үс миэстэ). 2025 сыл ахсынньы 22 күнүгэр 76 сааһыгар өлбүтэ<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/obschestvo/25982709|title=Умер первый секретарь Якутского рескома КПРФ Виктор Губарев|date=2025-12-22|work=ТАСС|lang=ru|accessyear=2026-09-12}}</ref>. == Ылыллыбыт сирэ == * http://www.sakhanews.ru/78624.html [[Категория:Дьоннор алпабыытынан]] 0e0xvawhiadb9ivhby15vr27y66hc5w 0 58929 430722 430712 2026-09-12T09:31:43Z Sauit 26795 Sauit [[Госдуума дьокутааттарын быыбардара (2026)]] сирэй аатын маннык [[Госдуума дьокутааттарын быыбара (2026)]] уларыппыт 430712 wikitext text/x-wiki {{Буолуохтаах түбэлтэ|дата=балаҕан ыйын 18, 19 уонна 20 күннэрэ}} [[Билэ:Logo of the 2026 Russian State Duma election campaign.svg|мини|2026 сыллааҕы куоластааһын күннэрин логотиибэ]] '''Судаарыстыбаннай Дуума IX ыҥырыы дьокутааттарын быыбардара''' 2026 сыллаахха балаҕан ыйын 18, 19 уонна 20 күннэригэр буолуохтара. Быыбардарга 450 [[Госдуума]] дьокутаата биллиэҕэ, олортон 225 дьокутаат уопсай партийнай испииһэктэринэн талыллар, оттон хаалбыт 225 дьокутаат биир мандааттаах уокуруктарынан талыллар<ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/articles/2026/02/13/vybory-deputatov-gosdumy-v-2026-godu/|title=Выборы в Госдуму в 2026 году|author=Константин Николаев|date=2026-02-13|work=Lenta.ru|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Партийнай испииһэктэргэ 3133 хандьыдаат киирбитэ. 1667 хандьыдаат биир мандааттаах уокуруктарга кыттар<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/politika/27963813|title=На выборы в ГД уже зарегистрированы федеральные списки семи партий|date=2026-07-29|work=ТАСС|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. == Быыбардар иннинэ == Бүтэһик Госдуума дьокутааттарын быырбардара 2021 сыллаахха балаҕан ыйын 17, 18 уонна 19 күннэригэр буолбуттара. Онно «[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» 324 миэстэни ылбыта. Өссө [[КПРФ]], «[[Сиэрдээх Арассыыйа]]», [[ЛДПР]] уонна «[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]» баартыйалар 5%-наах боруогу ааспыттара. Өссө биир мандааттаах уокуруктарынан «[[Рост партията|Рост баартыйата]]», «[[Родина (партия)|Родина]]» уонна «[[Гражданскай платформа]]» баартыйалар ааспыттара. Биир мандааттаах уокуруктарынан 5 тутулуга суох хандьыдаат Дуумаҕа киирбитэ<ref>{{Cite web|url=http://www.cikrf.ru/activity/docs/postanovleniya/50580/|title=Об установлении общих результатов выборов депутатов Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации восьмого созыва|date=2021-09-24|work=Арассыыйа Центральнай избирательнай комиссията|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. <center> {| class="wikitable" |+Илии батааһыннарын хомуйумуохтарын сөп баартыйалар<ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/social/2025/09/16/21708806.shtml|title=Единый день голосования-2025: как изменится власть и общественная повестка?|work=Gazeta.ru|date=2025-09-16|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref> ! colspan="2" |Баартыйа !Госдуумаҕа<ref>VIII ыҥырыы кэмигэр буолбут уларытыылара суох</ref> !Региональнай парламеннарга !Бүтэһик быыбардарга |- | bgcolor="#2E4EA4" | |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |324 |3165 |49,82% |- | bgcolor="#CC1111" | |[[КПРФ]] |57 |411 |18,93% |- |bgcolor="#4488CC" | |[[ЛДПР]] |21 |187 |7,55% |- | bgcolor="#FFC003" | |«[[Сиэрдээх Арассыыйа]]» |27 |191 |7,46% |- | bgcolor="#47C2C0" | |«[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]» |14 |74 |5,84%<ref>«[[Рост партията|Рост партиятын]]» кытта холбоотоххо</ref> |- | bgcolor="#FFB5A8" | |«[[Пенсионердар партиялара|Биэнсийэлээхтэр баартыйалара]]» |0 |28 |2,45% |- | bgcolor="#009933" | |«[[От күөхтэр (партия, Арассыыйа)|Күөхтэр]]» |0 |4 |1,55%<ref>«[[От күөх альтернатива (партия, Арассыыйа)|От күөх альтернативаны]]» кытта холбоотоххо</ref> |- | bgcolor="#00A23D" | |«[[Яблоко (партия)|Яблоко]]» |0 |5 |1,34% |- | bgcolor="#FF3322"| |«[[Арассыыйа коммунистара|Арассыыйа хомуньуустара]]» |0 |11 |1,27% |- | bgcolor="#E61B23" | |«[[Родина (партия)|Родина]]» |1 |9 |0,80% |- | bgcolor="#08457e" | |«[[Көнө демократия партията|Көнө демократия баартыйата]]» |0 |1 |''кыттыбатаҕа'' |} </center> === Быыбардарга бэлэмнэнии === Арассыыйа Центральнай избирательнай комиссията 2026 сыллаахха 28 миллиард солкуобай ылбыта, онтон 23 миллиард Госдуума быыбардарыгар барыныаҕа<ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2023/12/13/tsentrizbirkom-raskryl-stoimost-vyborov-v-gosdumu-v-2026-godu/|title=Центризбирком раскрыл стоимость выборов в Госдуму в 2026 году|author=Анатолий Акулов|date=2023-12-13|work=Lenta.ru|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. 2026 сыллаахха бэс ыйын 16 күнүгэр Владимир Путин Госдуума дьокутааттарын быыбардарын балаҕан ыйын 20 күнүгэр туруорар ыйааҕы таһаарбыта<ref>{{Cite web|url=http://duma.gov.ru/news/63722/|title=Президент России подписал Указ о назначении выборов в Государственную Думу|date=2026-06-16|work=[[Госдуума]] официальнай саайта|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Быыбардар официальнай слогана таһаарыллыбыта: «Эн куолаһыҥ — Арассыыйа күүһэ» ({{Lang-ru|«Твой голос — сила России»}})<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/politika/27788067|title=Выборы в Госдуму пройдут под слоганом "Твой голос - сила России!"|date=2026-06-17|work=ТАСС|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Атырдьах ыйын 5 күнүгэр Центральнай избирательнай комиссия баартыйалары наардаан уопсай партийнай испииһэктэргэ маннык бэрээдэгинэн бюллетеҥҥэ киириэхтэрэ<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/05/08/2026/6a7315249a794777a4417b22|title=ЦИК определил порядок партий в бюллетене на выборах в Думу|date=2026-08-05|work=РБК|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>: # «[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» # «[[Яблоко (партия)|Яблоко]]» ''(уһуллубута, ол эрээри иккис нүөмэр ЛДПР баартыйаҕа бэриллибэтэҕэ<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/18/08/2026/6a83fa919a794702dcbe9a8b|title=«Яблоко» исключили из бюллетеня на выборах в Госдуму|date=2026-08-18|work=РБК|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>)'' # [[ЛДПР]] # «[[Көнө демократия партията|Көнө демократия баартыйата]]» # «[[От күөхтэр (партия, Арассыыйа)|Күөхтэр]]» # «[[Сиэрдээх Арассыыйа]]» # «[[Родина (партия)|Родина]]» # [[КПРФ]] # «[[Пенсионердар партиялара|Биэнсийэлээхтэр баартыйалара]]» # «[[Арассыыйа коммунистара|Арассыыйа хомуньуустара]]» # «[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]» === «Яблоко» баартыйаны быыбардартан устуу === [[Билэ:Nikolay Rybakov 05 (cropped).jpg|мини|[[Рыбаков Николай Игоревич]]. «Экстремистскэй бэлиэлэри көрдөрүү» ыстатыйанан административнай эппиэтнэскэ түбэспитэ, ол иһин быыбардарга сатаан кыттыбат]] 2021 сыллаахтан 11 «[[Яблоко (партия)|Яблоко]]» баартыйа чилиэнэ холуобунай ыстатыйаларынан буруйдаммыттара. 12 баартыйа чилиэнэ «иностраннай агент» курдук ааҕыллар буолбуттар<ref>{{Cite web|url=https://www.yabloko.ru/%C2%AB%D0%A1%D0%BF%D0%B5%D1%86%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%C2%BB%20%D0%B8%20%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B2%20%C2%AB%D0%AF%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA%D0%B0%C2%BB.%20%D0%A5%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0|title=«Спецоперация» и преследования активистов «Яблока». Хроника|work=[[Яблоко (партия)|Яблоко]] партия|lang=ru|accessdate=2026-08-29|date=2026-06-06}}</ref>. Иностраннай агеннар уонна административнай «экстремистскэй бэлиэлэри көрдөрүү» ыстатыйанан буруйдаммыт дьон быыбардарга көҥүллэммэт. Олорго баартыйа бэрэсэдээтэлэ, Николай Рыбаков, киирбит, өссө кини солбуйааччылара: Борис Вишневский уонна Владимир Дорохов<ref>{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/society/news/2026/03/17/1183544-peterburgskogo-deputata-obvinili|title=Петербургского депутата Шишлова обвинили в демонстрации запрещенной символики|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/7267318|title=«И я обязательно вернусь»|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tula.aif.ru/society/zagranica-ne-pomozhet-inoagent-vladimir-dorohov-hochet-suditsya-s-minyustom|title=Заграница не поможет. Иноагент Владимир Дорохов* хочет судиться с минюстом|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Өссө биир бэрэсэдээтэл солбуйааччыта, Лев Шлосберг, 11 сыл уонна 1 ыйга колонияҕа ыытыллыбыта<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/08/17/lva-shlosberga-prigovorili-k-11-godam-kolonii-za-antivoennuyu-pozitsiyu|title=Льва Шлосберга приговорили к 11 годам колонии за антивоенную позицию. Поводом для преследования политика стали участие в дебатах и репост обложки Daily Mirror с Путиным|work=Meduza|date=2026-08-17|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Өссө биир солбуйааччы, Максим Круглов, 7 сылга колонияҕа ыытыллыбыта<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/europe/russian-politician-who-favours-ukraine-ceasefire-is-jailed-seven-years-over-2026-06-24/|title=Russian anti-war politician jailed for seven years over social media posts|work=Reuters|date=2026-06-24|lang=en|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Сорох төрүттэр маны «эрдэттэн былааннаммыт уонна централизованнай репрессионнай уонна дискредитируйдуур хамсыы» диэн ааттыыллар. Онон «Госдуумаҕа ааспатын гына» уонна «бэлиитикэттэн таһаараары оҥоһуллар» эбит<ref>{{Cite web|url=https://novayagazeta.ru/articles/2025/12/02/iabloko-naidem-zamochim|title=«Яблоко» найдем — замочим. Решения закрыть партию пока нет, просто — не дают дышать|work=Новая газета|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/podgotovka-k-vyboram-pocemu-v-rossii-presleduut-clenov-partii-abloko/a-75247043|title="Подготовка" к выборам? Почему преследуют членов "Яблока"|work=dw.com|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. 2026 сааһыттан баартыйа чилиэннэрэ элбэхтэ обысктанар, штрафтанар уонна хаайыыга барар буолбуттар<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/05/04/v-rossii-vse-aktivnee-presleduyut-yabloko-vlasti-ne-hotyat-chtoby-partiya-uchastvovala-v-vyborah|title=Как ни удивительно, но кампания против «Яблока» в России становится все масштабнее (и все опаснее для рядовых партийцев). Четыре заметных примера|work=Meduza|date=2026-05-05|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Атырдьах ыйын 7 күнүгэр «[[Родина (партия)|Родина]]» баартыйа Арассыыйа Үрдүкү суутугар «Яблоко» баартыйаҕа үҥсүбүтэ<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/8874880|title=«Яблоко» требуют снять с выборов за экстремизм и нарушение авторских прав|date=2026-08-07|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Атырдьах ыйын 10 күнүгэр суут ирдэбили өйөөбүтэ уонна «Яблоко» баартыйаны партийнай испииһэктэн сотторбута. Атырдьах ыйын 17 күнүгэр Үрдүкү суут апелляционнай комиссията апелляцияны аккастаабыта уонна бастакы инстанция уурааҕын күүскэ хаалларбыта<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/8891467|title=Верховный суд утвердил снятие партии «Яблоко» с выборов в Госдуму|date=2026-08-17|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. == Быыбар систиэмэтэ == Госдуума 5 сылга таланар. Госдуума параллельнай компенсированнай быыбар систиэмэтин туттар. 225 миэстэ партийнай испииһэктэринэн таланар, оттон хаалбыт 225 миэстэ биир мандааттаах уокуруктарынан. === Федеральнай уокуруктар === Пропорциональнай систиэмэнэн хандьыдааттары баартыйалар эрэ таһаараллар. Федеральнай испииһэккэ 200-400 хандьыдаат буолуохтаах. Өссө баартыйаҕа киирбэт дьон хандьыдаат буолуон сөп, ол эрээри олор баартыйа испииһэгин 50% тахса буолуо суохтаах. Федеральнай испииһэк икки чааска араарыллар: бүтүн Арассыыйатааҕы уонна региональнай испииһэктэр. Бүтүн Арассыыйатааҕы чааска саамай элбэҕэ 15 хандьыдаат буолуон сөп. Биир региональнай бөлөх элбэх [[Арассыыйа субъега]], биир субъега, биир мандааттаах уокуруга эбэтэр хас даҕаны биир мандааттаах уокуруктар. Региональнай бөлөх Арассыыйаны толорутук хабыахтаах. 35-тэн элбэх региональнай бөлөх баар буолуохтаах. Бюллетень халлан күөх буолуохтаах<ref name=":0">{{Cite web|url=https://rapsinews.ru/election_right_news/20260427/311803824.html|title=ЦИК РФ утвердила формы бюллетеней на выборы в Госдуму|date=2026-04-27|work=РАПСИ|lang=ru|accessdate=2026-08-30}}</ref>. === Биир мандааттаах уокуруктар === [[Билэ:2026 Russian State Duma single-mandate constituencies map (color).svg|мини|450x450пкс|2026 сыллааҕы быыбардар биир мандааттаах уокуруктара]] Мажоритарнай чааска хандьыдааттар тутулуга суох да буолуохтарын сөп. Тутулуга суох хандьыдаат, илии баттааһына хомуйуохтаах баартыйаттан хандьыдаат избиратель 3% илии батааһыннарын талыахтаах (уокурукка 100&nbsp;000 избирательтан кыра буоллаҕына, саамай кырата 3000 илии баттааһыны хомуйуохтаах). Биир мандааттаах уокурук атын уокурукка тэҥ буолуохтаах, ол эрээри эбэһээт биир субъекка биир биир мандааттаах уокурук буолуохтаах. Биир мандааттаах уокурукка кыайбыт киһи тута Дуумаҕа миэстэни ылар, иккис туур иҥин буолбат. Бюллетень от күөх буолуохтаах<ref name=":0" />. == Быыбар хампаанньата == === Кыттааччылар === {| class="wikitable" ! colspan="2" rowspan="2" |Баартыйа ! colspan="3" |Федеральнай уокурук ! rowspan="2" |Биир мандааттаах<br>уокуруктарга |- !№ !Бүтүн Арассыыйатааҕы хандьыдааттар !Барыта |- | bgcolor="#2E4EA4" | |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |1 |'''Сергей Лавров''', Сергей Собянин, Евгений Поддубный, Мария Львова-Белова, Владислав Головин |390 |224 |- | bgcolor="#00A23D" | |«[[Яблоко (партия)|Яблоко]]» |<s>2</s> |<s>'''Ярослав Щербаков''', Дмитрий Анисимов, Яна Иванова, Виталий Исаков, Иван Большаков, Татьяна Шнейдер, Кирилл Гончаров</s> |<s>274</s> |127 |- | bgcolor="#4488CC" | |[[ЛДПР]] |3 |'''Леонид Слуцкий''', Алексей Верещагин, Мария Воропаева, Андрей Луговой, Виктор Бут, Александр Курдюмов, Дмитрий Жирков, Дмитрий Свищёв, Сергей Козлов, Борис Чернышов |247 |224 |- | bgcolor="#08457e" | |«[[Көнө демократия партията|Көнө демократия баартыйата]]» |4 |''суох'' |240 |19 |- | bgcolor="#009933" | |«[[От күөхтэр (партия, Арассыыйа)|Күөхтэр]]» |5 |'''Марина Шишкина''', Александра Кудзагова, Руслан Хвостов, Андрей Нагибин, Сергей Шахматов |263 |135 |- | bgcolor="#FFC003" | |«[[Сиэрдээх Арассыыйа]]» |6 |'''Сергей Миронов''', Александр Бабаков, Марина Ким, Олег Чернышёв |263 |224 |- | bgcolor="#E61B23" | |«[[Родина (партия)|Родина]]» |7 |'''Алексей Журавлёв''', Эдуард Басурин, Евгений Ивлев, Иван Калегин, Алексей Рылеев, Никита Габов, Валерий Шинкаренко, Роман Лобзин, Константин Антонов, Астемир Штымов, Дмитрий Шуров, Олег Пахолков, Александр Заремба, Вячеслав Монахов, Александр Аргунов |289 |66 |- | bgcolor="#CC1111" | |[[КПРФ]] |8 |'''Геннадий Зюганов''', Валентин Коновалов, Юрий Афонин, Дмитрий Новиков, Иван Мельников, Владимир Кашин, Николай Харитонов, Леонид Калашников, Николай Коломейцев, Казбек Тайсаев, Мария Дробот, Борис Комоцкий, Сергей Гаврилов, Юрий Синельщиков, Алексей Куринный |333 |225 |- | bgcolor="#FFB5A8" | |«[[Пенсионердар партиялара|Биэнсийэлээхтэр баартыйалара]]» |9 |'''Эрик Праздников''', Юрий Шелыгин, Владимир Ворожцов, Александр Потапов, Анна Барабанова |268 |108 |- | bgcolor="#FF3322" | |«[[Арассыыйа коммунистара|Арассыыйа хомуньуустара]]» |10 |'''Сергей Малинкович''', Руслан Хугаев, Ярослав Сидоров, Илья Клеймёнов, Евгения Сафиева, Татьяна Гурьева, Анна Сидорова, Екатерина Миронова |270 |88 |- | bgcolor="#47C2C0" | |«[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]» |11 |'''Алексей Нечаев''', Владислав Даванков, [[Авксентьева Сардаана Владимировна|Сардаана Авксентьева]] |298 |215 |} <center> <gallery caption="Баартыйа испииһэктэрин салайар дьон мэтириэттэрэ"> Билэ:Сергей Лавров (21-01-2022) (cropped).jpg|Сергей Лавров. «Биир ньыгыл Арассыыйа» баартыйа испииһэгин салайар Билэ:Ярослав Щербаков - член федерального бюро "Яблока".webp|Ярослав Шербаков. «Яблоко» баартыйа испииһэгин салайар Билэ:Леонид Слуцкий (26-05-2025) (cropped).jpg|Леонид Слуцкий. ЛДПР испииһэгин салайар Билэ:Marina Shishkina - portrait.jpg|Марина Шишкина. «От күөхтэр» баартыйа испииһэгин салайар Билэ:Миронов Сергей Михайлович 2025 год (cropped).jpg|Сергей Миронов. «Сиэрдээх Арассыыйа» баартыйа испииһэгин салайар Билэ:Журавлёв А.А.jpg|Алексей Журавлев. «Родина» баартыйа испииһэгин салайар Билэ:Gennady Zyuganov 2022-09-20 (cropped).jpg|Геннадий Зюганов. КПРФ испииһэгин салайар Билэ:Alexey Nechayev (2026-02-25).jpg|Алексей Нечаев. «Саҥа дьон» баартыйа испииһэгин салайар </gallery> </center> ==== «Биир ньыгыл Арассыыйа» ==== [[Билэ:Билборд партии "Единая Россия" в Чурапче.jpg|мини|«Биир ньыгыл Арассыыйа» баартыйа билборда [[Чурапчы|Чурапчы сэлиэнньэтигэр]]]] 2026 сыл бэс ыйын 28 күнүгэр «Мегаспорт» диэн спорт дыбарыаһыгар баартыйа хандьыдааттарын испииһэгэ биллибитэ. Испииһэги Сергей Лавров, Арассыыйа тас дьыалаларын миниистэрэ, салайда<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.ru/society/563860-lavrov-sobanin-i-poddubnyj-vosli-v-paterku-edinoj-rossii-na-vyborah-v-gosdumu|title=Лавров, Собянин и Поддубный вошли в пятерку «Единой России» на выборах в Госдуму|author=Арпине Асатрян|date=2026-06-28|work=Forbes.ru|lang=ru|accessdate=2026-09-01}}</ref>. Өссө онно Сергей Собянин, Евгений Поддубный, Мария Львова-Белова уонна Владислав Головин киирбитэ. Уопсайа 390 хандьыдаат киирбитэ<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/8778986|title=В списки назначились|author=Андрей Колесников|date=2026-06-28|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-09-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/russias-ruling-party-runs-ukraine-war-veteran-among-lead-candidates-september-2026-06-28/|title=Russia's ruling party runs Ukraine war veteran among lead candidates for September election|date=2026-06-29|work=Reuters|lang=en|accessdate=2026-09-01}}</ref>. От ыйын 6 күнүгэр Арассыыйа Центральнай избирательнай комиссията баартыйа докумуоннарын ылбыта<ref>{{Cite web|url=http://cikrf.ru/news/cec/58796/|title=В ЦИК России состоится прием избирательных документов от Всероссийской политической партии «Единая Россия»|date=2026-07-03|work=Арассыыйа Центральнай избирательнай комиссията|lang=ru|accessdate=2026-09-01}}</ref>. Саха сиригэр «Сомоҕо норуот. Дьоҥҥо кыһамньыы. Үтүө түмүктэр» диэн программанан быыбардарга кыттар<ref>{{Cite web|url=https://nikolaevcentre.ru/news/3091|title=«Сомоҕо норуот. Дьоҥҥо кыһамньы, үтүө түмүктэрэ».|date=2026-08-10|work=Николаев Центр|lang=sah|accessdate=2026-09-01}}</ref>. 29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «Биир ньыгыл Арассыыйаттан» [[Шамаев Петр Витальевич]], Саха Өрөспүүбүлүкэтин эдэр ыччат дьыалаларын миниистэрэ, киирсиэҕэ<ref name=":1">{{Cite web|url=https://gogov.ru/election-gosduma-26/yak|title=Выборы в Госдуму 18-20 сентября 2026 года в Саха|date=2026-08-18|work=gogov.ru|lang=ru|accessdate=2026-09-01}}</ref>. ==== «Яблоко» ==== [[Билэ:23th Congress of the Yabloko party.jpg|мини|«Яблоко» баартыйа съезда. Баартыйа «Эйэҕэ уонна көҥүлгэ» диэн программаны ылыммыта.]]2026 сыл бэс ыйын 27 күнүгэр «Яблоко» баартыйа [[Московский (куорат)|Московскай куоракка]] съездтаабыта. Партийнай испииһэккэ 275 хандьыдаат киирбитэ, биир мандааттаах уокуруктарга 137 хандьыдаат биллибитэ. Партийнай испииһэги Ярослав Щербаков салайбыта<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/8778731|title=Сплав молодости без опыта|date=2026-06-28|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-09-02}}</ref>. Баартыйа программата бу этиилэртэн турар<ref>{{Cite web|url=https://www.yabloko.ru/elections/2026|title=Выборы-2026|work=Яблоко баартыйа|lang=ru|accessdate=2026-09-02}}</ref>: {{Цитата|Эйэҕэ уонна көҥүлгэ! Куттала суох олоххо! Сэрии бүтэрин, дипломатия уонна эйэ туһунан сөбүлэһии! Ядернай сэрии буолбатын гына биһиги сыалбыт-сорукпут буолар! Политическэй репрессията уонна куттала суох Арассыыйаҕа! Киһи олоҕун, убаастабылын, үчүгэй өттүлэрин уонна үтүө туругун көмүскүүргэ! Биһиги сыалбыт-сорукпут — процветающай уонна демократическэй Арассыыйа!|({{Lang-ru|За мир и свободу! За жизнь без страха! За соглашение о прекращении огня, дипломатию и достижение мира! Наша цель — недопущение ядерной войны! За Россию, свободную от страха и политических репрессий! За сохранение жизни, уважение, достоинство и благополучие человека! Наша цель — процветающая демократическая Россия!}})|автор=«Яблоко» баартыйа}}29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «Яблоко» баартыйаттан [[Ноговицын Анатолий Григорьевич]] киирсиэҕэ<ref name=":1" />. ==== ЛДПР ==== 29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «ЛДПР» баартыйаттан [[Парахин Гаврил Павлович]] киирсиэҕэ<ref name=":1" />. ==== «Көнө демократия баартыйата» ==== ==== «От күөхтэр» ==== 29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «От күөхтэр» баартыйаттан [[Сыромятникова Анна Сергеевна]] киирсиэҕэ<ref name=":1" />. ==== «Сиэрдээх Арассыыйа» ==== 29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «Сиэрдээх Арассыыйаттан» [[Тумусов Федот Семенович]] киирсиэҕэ<ref name=":1" />. ==== «Родина» ==== 29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «Родина» баартыйаттан [[Лаптев Алексей Иванович]] киирсиэҕэ<ref name=":1" />. ==== КПРФ ==== 29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «КПРФ» баартыйаттан [[Васильев Айаан Ильич]] киирсиэҕэ<ref name=":1" />. ==== «Биэнсийэлээхтэр баартыйалара» ==== ==== «Арассыыйа хомуньуустара» ==== 29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «Арассыыйа хомуньуустара» баартыйаттан [[Ю Владимир Шиндикиевич]] киирсиэҕэ<ref name=":1" />. ==== «Саҥа дьон» ==== 29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «Саҥа дьон» баартыйаттан [[Заморщикова Ньургуйаана Юрьевна]] киирсиэҕэ<ref name=":1" />. == Прогнозтар уонна опростар == [[Билэ:Independent and Opposition-affiliated opinion polling for 2026 Russian Legislative Election.svg|орто|раамка|Оппозиционнай уонна тутулуга суох ыстатыыстыка сулууспаларын дааннайдара]] [[Билэ:Opinion polling for the 2026 Russian legislative election.svg|орто|раамка|Бары сулууспалар дааннайдара (95% дылы ВЦИОМ уонна ФОМ опростара буолар)]] == Быһаарыылар == {{Быһаарыылар|colwidth=30em}} [[Категория:Госдуума дьокутааттарын быыбардара]] [[Категория:2026 сыл Арассыыйаҕа]] ieozqepeg4cb24dithi7h9rp6e659hk 430724 430722 2026-09-12T09:32:39Z Sauit 26795 430724 wikitext text/x-wiki {{Буолуохтаах түбэлтэ|дата=балаҕан ыйын 18, 19 уонна 20 күннэрэ}} [[Билэ:Logo of the 2026 Russian State Duma election campaign.svg|мини|2026 сыллааҕы куоластааһын күннэрин логотиибэ]] '''Судаарыстыбаннай Дуума IX ыҥырыы дьокутааттарын быыбара''' 2026 сыллаахха балаҕан ыйын 18, 19 уонна 20 күннэригэр буолуохтара. Быыбардарга 450 [[Госдуума]] дьокутаата биллиэҕэ, олортон 225 дьокутаат уопсай партийнай испииһэктэринэн талыллар, оттон хаалбыт 225 дьокутаат биир мандааттаах уокуруктарынан талыллар<ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/articles/2026/02/13/vybory-deputatov-gosdumy-v-2026-godu/|title=Выборы в Госдуму в 2026 году|author=Константин Николаев|date=2026-02-13|work=Lenta.ru|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Партийнай испииһэктэргэ 3133 хандьыдаат киирбитэ. 1667 хандьыдаат биир мандааттаах уокуруктарга кыттар<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/politika/27963813|title=На выборы в ГД уже зарегистрированы федеральные списки семи партий|date=2026-07-29|work=ТАСС|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. == Быыбардар иннинэ == Бүтэһик Госдуума дьокутааттарын быырбардара 2021 сыллаахха балаҕан ыйын 17, 18 уонна 19 күннэригэр буолбуттара. Онно «[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» 324 миэстэни ылбыта. Өссө [[КПРФ]], «[[Сиэрдээх Арассыыйа]]», [[ЛДПР]] уонна «[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]» баартыйалар 5%-наах боруогу ааспыттара. Өссө биир мандааттаах уокуруктарынан «[[Рост партията|Рост баартыйата]]», «[[Родина (партия)|Родина]]» уонна «[[Гражданскай платформа]]» баартыйалар ааспыттара. Биир мандааттаах уокуруктарынан 5 тутулуга суох хандьыдаат Дуумаҕа киирбитэ<ref>{{Cite web|url=http://www.cikrf.ru/activity/docs/postanovleniya/50580/|title=Об установлении общих результатов выборов депутатов Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации восьмого созыва|date=2021-09-24|work=Арассыыйа Центральнай избирательнай комиссията|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. <center> {| class="wikitable" |+Илии батааһыннарын хомуйумуохтарын сөп баартыйалар<ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/social/2025/09/16/21708806.shtml|title=Единый день голосования-2025: как изменится власть и общественная повестка?|work=Gazeta.ru|date=2025-09-16|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref> ! colspan="2" |Баартыйа !Госдуумаҕа<ref>VIII ыҥырыы кэмигэр буолбут уларытыылара суох</ref> !Региональнай парламеннарга !Бүтэһик быыбарга |- | bgcolor="#2E4EA4" | |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |324 |3165 |49,82% |- | bgcolor="#CC1111" | |[[КПРФ]] |57 |411 |18,93% |- |bgcolor="#4488CC" | |[[ЛДПР]] |21 |187 |7,55% |- | bgcolor="#FFC003" | |«[[Сиэрдээх Арассыыйа]]» |27 |191 |7,46% |- | bgcolor="#47C2C0" | |«[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]» |14 |74 |5,84%<ref>«[[Рост партията|Рост партиятын]]» кытта холбоотоххо</ref> |- | bgcolor="#FFB5A8" | |«[[Пенсионердар партиялара|Биэнсийэлээхтэр баартыйалара]]» |0 |28 |2,45% |- | bgcolor="#009933" | |«[[От күөхтэр (партия, Арассыыйа)|Күөхтэр]]» |0 |4 |1,55%<ref>«[[От күөх альтернатива (партия, Арассыыйа)|От күөх альтернативаны]]» кытта холбоотоххо</ref> |- | bgcolor="#00A23D" | |«[[Яблоко (партия)|Яблоко]]» |0 |5 |1,34% |- | bgcolor="#FF3322"| |«[[Арассыыйа коммунистара|Арассыыйа хомуньуустара]]» |0 |11 |1,27% |- | bgcolor="#E61B23" | |«[[Родина (партия)|Родина]]» |1 |9 |0,80% |- | bgcolor="#08457e" | |«[[Көнө демократия партията|Көнө демократия баартыйата]]» |0 |1 |''кыттыбатаҕа'' |} </center> === Быыбардарга бэлэмнэнии === Арассыыйа Центральнай избирательнай комиссията 2026 сыллаахха 28 миллиард солкуобай ылбыта, онтон 23 миллиард Госдуума быыбарыгар барыныаҕа<ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2023/12/13/tsentrizbirkom-raskryl-stoimost-vyborov-v-gosdumu-v-2026-godu/|title=Центризбирком раскрыл стоимость выборов в Госдуму в 2026 году|author=Анатолий Акулов|date=2023-12-13|work=Lenta.ru|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. 2026 сыллаахха бэс ыйын 16 күнүгэр Владимир Путин Госдуума дьокутааттарын быыбарын балаҕан ыйын 20 күнүгэр туруорар ыйааҕы таһаарбыта<ref>{{Cite web|url=http://duma.gov.ru/news/63722/|title=Президент России подписал Указ о назначении выборов в Государственную Думу|date=2026-06-16|work=[[Госдуума]] официальнай саайта|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Быыбардар официальнай слогана таһаарыллыбыта: «Эн куолаһыҥ — Арассыыйа күүһэ» ({{Lang-ru|«Твой голос — сила России»}})<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/politika/27788067|title=Выборы в Госдуму пройдут под слоганом "Твой голос - сила России!"|date=2026-06-17|work=ТАСС|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Атырдьах ыйын 5 күнүгэр Центральнай избирательнай комиссия баартыйалары наардаан уопсай партийнай испииһэктэргэ маннык бэрээдэгинэн бюллетеҥҥэ киириэхтэрэ<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/05/08/2026/6a7315249a794777a4417b22|title=ЦИК определил порядок партий в бюллетене на выборах в Думу|date=2026-08-05|work=РБК|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>: # «[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» # «[[Яблоко (партия)|Яблоко]]» ''(уһуллубута, ол эрээри иккис нүөмэр ЛДПР баартыйаҕа бэриллибэтэҕэ<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/18/08/2026/6a83fa919a794702dcbe9a8b|title=«Яблоко» исключили из бюллетеня на выборах в Госдуму|date=2026-08-18|work=РБК|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>)'' # [[ЛДПР]] # «[[Көнө демократия партията|Көнө демократия баартыйата]]» # «[[От күөхтэр (партия, Арассыыйа)|Күөхтэр]]» # «[[Сиэрдээх Арассыыйа]]» # «[[Родина (партия)|Родина]]» # [[КПРФ]] # «[[Пенсионердар партиялара|Биэнсийэлээхтэр баартыйалара]]» # «[[Арассыыйа коммунистара|Арассыыйа хомуньуустара]]» # «[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]» === «Яблоко» баартыйаны быыбартан устуу === [[Билэ:Nikolay Rybakov 05 (cropped).jpg|мини|[[Рыбаков Николай Игоревич]]. «Экстремистскэй бэлиэлэри көрдөрүү» ыстатыйанан административнай эппиэтнэскэ түбэспитэ, ол иһин быыбарга сатаан кыттыбат]] 2021 сыллаахтан 11 «[[Яблоко (партия)|Яблоко]]» баартыйа чилиэнэ холуобунай ыстатыйаларынан буруйдаммыттара. 12 баартыйа чилиэнэ «иностраннай агент» курдук ааҕыллар буолбуттар<ref>{{Cite web|url=https://www.yabloko.ru/%C2%AB%D0%A1%D0%BF%D0%B5%D1%86%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%C2%BB%20%D0%B8%20%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B2%20%C2%AB%D0%AF%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA%D0%B0%C2%BB.%20%D0%A5%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0|title=«Спецоперация» и преследования активистов «Яблока». Хроника|work=[[Яблоко (партия)|Яблоко]] партия|lang=ru|accessdate=2026-08-29|date=2026-06-06}}</ref>. Иностраннай агеннар уонна административнай «экстремистскэй бэлиэлэри көрдөрүү» ыстатыйанан буруйдаммыт дьон быыбарга көҥүллэммэт. Олорго баартыйа бэрэсэдээтэлэ, Николай Рыбаков, киирбит, өссө кини солбуйааччылара: Борис Вишневский уонна Владимир Дорохов<ref>{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/society/news/2026/03/17/1183544-peterburgskogo-deputata-obvinili|title=Петербургского депутата Шишлова обвинили в демонстрации запрещенной символики|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/7267318|title=«И я обязательно вернусь»|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tula.aif.ru/society/zagranica-ne-pomozhet-inoagent-vladimir-dorohov-hochet-suditsya-s-minyustom|title=Заграница не поможет. Иноагент Владимир Дорохов* хочет судиться с минюстом|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Өссө биир бэрэсэдээтэл солбуйааччыта, Лев Шлосберг, 11 сыл уонна 1 ыйга колонияҕа ыытыллыбыта<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/08/17/lva-shlosberga-prigovorili-k-11-godam-kolonii-za-antivoennuyu-pozitsiyu|title=Льва Шлосберга приговорили к 11 годам колонии за антивоенную позицию. Поводом для преследования политика стали участие в дебатах и репост обложки Daily Mirror с Путиным|work=Meduza|date=2026-08-17|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Өссө биир солбуйааччы, Максим Круглов, 7 сылга колонияҕа ыытыллыбыта<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/europe/russian-politician-who-favours-ukraine-ceasefire-is-jailed-seven-years-over-2026-06-24/|title=Russian anti-war politician jailed for seven years over social media posts|work=Reuters|date=2026-06-24|lang=en|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Сорох төрүттэр маны «эрдэттэн былааннаммыт уонна централизованнай репрессионнай уонна дискредитируйдуур хамсыы» диэн ааттыыллар. Онон «Госдуумаҕа ааспатын гына» уонна «бэлиитикэттэн таһаараары оҥоһуллар» эбит<ref>{{Cite web|url=https://novayagazeta.ru/articles/2025/12/02/iabloko-naidem-zamochim|title=«Яблоко» найдем — замочим. Решения закрыть партию пока нет, просто — не дают дышать|work=Новая газета|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/podgotovka-k-vyboram-pocemu-v-rossii-presleduut-clenov-partii-abloko/a-75247043|title="Подготовка" к выборам? Почему преследуют членов "Яблока"|work=dw.com|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. 2026 сааһыттан баартыйа чилиэннэрэ элбэхтэ обысктанар, штрафтанар уонна хаайыыга барар буолбуттар<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/05/04/v-rossii-vse-aktivnee-presleduyut-yabloko-vlasti-ne-hotyat-chtoby-partiya-uchastvovala-v-vyborah|title=Как ни удивительно, но кампания против «Яблока» в России становится все масштабнее (и все опаснее для рядовых партийцев). Четыре заметных примера|work=Meduza|date=2026-05-05|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Атырдьах ыйын 7 күнүгэр «[[Родина (партия)|Родина]]» баартыйа Арассыыйа Үрдүкү суутугар «Яблоко» баартыйаҕа үҥсүбүтэ<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/8874880|title=«Яблоко» требуют снять с выборов за экстремизм и нарушение авторских прав|date=2026-08-07|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Атырдьах ыйын 10 күнүгэр суут ирдэбили өйөөбүтэ уонна «Яблоко» баартыйаны партийнай испииһэктэн сотторбута. Атырдьах ыйын 17 күнүгэр Үрдүкү суут апелляционнай комиссията апелляцияны аккастаабыта уонна бастакы инстанция уурааҕын күүскэ хаалларбыта<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/8891467|title=Верховный суд утвердил снятие партии «Яблоко» с выборов в Госдуму|date=2026-08-17|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. == Быыбар систиэмэтэ == Госдуума 5 сылга таланар. Госдуума параллельнай компенсированнай быыбар систиэмэтин туттар. 225 миэстэ партийнай испииһэктэринэн таланар, оттон хаалбыт 225 миэстэ биир мандааттаах уокуруктарынан. === Федеральнай уокуруктар === Пропорциональнай систиэмэнэн хандьыдааттары баартыйалар эрэ таһаараллар. Федеральнай испииһэккэ 200-400 хандьыдаат буолуохтаах. Өссө баартыйаҕа киирбэт дьон хандьыдаат буолуон сөп, ол эрээри олор баартыйа испииһэгин 50% тахса буолуо суохтаах. Федеральнай испииһэк икки чааска араарыллар: бүтүн Арассыыйатааҕы уонна региональнай испииһэктэр. Бүтүн Арассыыйатааҕы чааска саамай элбэҕэ 15 хандьыдаат буолуон сөп. Биир региональнай бөлөх элбэх [[Арассыыйа субъега]], биир субъега, биир мандааттаах уокуруга эбэтэр хас даҕаны биир мандааттаах уокуруктар. Региональнай бөлөх Арассыыйаны толорутук хабыахтаах. 35-тэн элбэх региональнай бөлөх баар буолуохтаах. Бюллетень халлан күөх буолуохтаах<ref name=":0">{{Cite web|url=https://rapsinews.ru/election_right_news/20260427/311803824.html|title=ЦИК РФ утвердила формы бюллетеней на выборы в Госдуму|date=2026-04-27|work=РАПСИ|lang=ru|accessdate=2026-08-30}}</ref>. === Биир мандааттаах уокуруктар === [[Билэ:2026 Russian State Duma single-mandate constituencies map (color).svg|мини|450x450пкс|2026 сыллааҕы быыбар биир мандааттаах уокуруктара]] Мажоритарнай чааска хандьыдааттар тутулуга суох да буолуохтарын сөп. Тутулуга суох хандьыдаат, илии баттааһына хомуйуохтаах баартыйаттан хандьыдаат избиратель 3% илии батааһыннарын талыахтаах (уокурукка 100&nbsp;000 избирательтан кыра буоллаҕына, саамай кырата 3000 илии баттааһыны хомуйуохтаах). Биир мандааттаах уокурук атын уокурукка тэҥ буолуохтаах, ол эрээри эбэһээт биир субъекка биир биир мандааттаах уокурук буолуохтаах. Биир мандааттаах уокурукка кыайбыт киһи тута Дуумаҕа миэстэни ылар, иккис туур иҥин буолбат. Бюллетень от күөх буолуохтаах<ref name=":0" />. == Быыбар хампаанньата == === Кыттааччылар === {| class="wikitable" ! colspan="2" rowspan="2" |Баартыйа ! colspan="3" |Федеральнай уокурук ! rowspan="2" |Биир мандааттаах<br>уокуруктарга |- !№ !Бүтүн Арассыыйатааҕы хандьыдааттар !Барыта |- | bgcolor="#2E4EA4" | |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |1 |'''Сергей Лавров''', Сергей Собянин, Евгений Поддубный, Мария Львова-Белова, Владислав Головин |390 |224 |- | bgcolor="#00A23D" | |«[[Яблоко (партия)|Яблоко]]» |<s>2</s> |<s>'''Ярослав Щербаков''', Дмитрий Анисимов, Яна Иванова, Виталий Исаков, Иван Большаков, Татьяна Шнейдер, Кирилл Гончаров</s> |<s>274</s> |127 |- | bgcolor="#4488CC" | |[[ЛДПР]] |3 |'''Леонид Слуцкий''', Алексей Верещагин, Мария Воропаева, Андрей Луговой, Виктор Бут, Александр Курдюмов, Дмитрий Жирков, Дмитрий Свищёв, Сергей Козлов, Борис Чернышов |247 |224 |- | bgcolor="#08457e" | |«[[Көнө демократия партията|Көнө демократия баартыйата]]» |4 |''суох'' |240 |19 |- | bgcolor="#009933" | |«[[От күөхтэр (партия, Арассыыйа)|Күөхтэр]]» |5 |'''Марина Шишкина''', Александра Кудзагова, Руслан Хвостов, Андрей Нагибин, Сергей Шахматов |263 |135 |- | bgcolor="#FFC003" | |«[[Сиэрдээх Арассыыйа]]» |6 |'''Сергей Миронов''', Александр Бабаков, Марина Ким, Олег Чернышёв |263 |224 |- | bgcolor="#E61B23" | |«[[Родина (партия)|Родина]]» |7 |'''Алексей Журавлёв''', Эдуард Басурин, Евгений Ивлев, Иван Калегин, Алексей Рылеев, Никита Габов, Валерий Шинкаренко, Роман Лобзин, Константин Антонов, Астемир Штымов, Дмитрий Шуров, Олег Пахолков, Александр Заремба, Вячеслав Монахов, Александр Аргунов |289 |66 |- | bgcolor="#CC1111" | |[[КПРФ]] |8 |'''Геннадий Зюганов''', Валентин Коновалов, Юрий Афонин, Дмитрий Новиков, Иван Мельников, Владимир Кашин, Николай Харитонов, Леонид Калашников, Николай Коломейцев, Казбек Тайсаев, Мария Дробот, Борис Комоцкий, Сергей Гаврилов, Юрий Синельщиков, Алексей Куринный |333 |225 |- | bgcolor="#FFB5A8" | |«[[Пенсионердар партиялара|Биэнсийэлээхтэр баартыйалара]]» |9 |'''Эрик Праздников''', Юрий Шелыгин, Владимир Ворожцов, Александр Потапов, Анна Барабанова |268 |108 |- | bgcolor="#FF3322" | |«[[Арассыыйа коммунистара|Арассыыйа хомуньуустара]]» |10 |'''Сергей Малинкович''', Руслан Хугаев, Ярослав Сидоров, Илья Клеймёнов, Евгения Сафиева, Татьяна Гурьева, Анна Сидорова, Екатерина Миронова |270 |88 |- | bgcolor="#47C2C0" | |«[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]» |11 |'''Алексей Нечаев''', Владислав Даванков, [[Авксентьева Сардаана Владимировна|Сардаана Авксентьева]] |298 |215 |} <center> <gallery caption="Баартыйа испииһэктэрин салайар дьон мэтириэттэрэ"> Билэ:Сергей Лавров (21-01-2022) (cropped).jpg|Сергей Лавров. «Биир ньыгыл Арассыыйа» баартыйа испииһэгин салайар Билэ:Ярослав Щербаков - член федерального бюро "Яблока".webp|Ярослав Шербаков. «Яблоко» баартыйа испииһэгин салайар Билэ:Леонид Слуцкий (26-05-2025) (cropped).jpg|Леонид Слуцкий. ЛДПР испииһэгин салайар Билэ:Marina Shishkina - portrait.jpg|Марина Шишкина. «От күөхтэр» баартыйа испииһэгин салайар Билэ:Миронов Сергей Михайлович 2025 год (cropped).jpg|Сергей Миронов. «Сиэрдээх Арассыыйа» баартыйа испииһэгин салайар Билэ:Журавлёв А.А.jpg|Алексей Журавлев. «Родина» баартыйа испииһэгин салайар Билэ:Gennady Zyuganov 2022-09-20 (cropped).jpg|Геннадий Зюганов. КПРФ испииһэгин салайар Билэ:Alexey Nechayev (2026-02-25).jpg|Алексей Нечаев. «Саҥа дьон» баартыйа испииһэгин салайар </gallery> </center> ==== «Биир ньыгыл Арассыыйа» ==== [[Билэ:Билборд партии "Единая Россия" в Чурапче.jpg|мини|«Биир ньыгыл Арассыыйа» баартыйа билборда [[Чурапчы|Чурапчы сэлиэнньэтигэр]]]] 2026 сыл бэс ыйын 28 күнүгэр «Мегаспорт» диэн спорт дыбарыаһыгар баартыйа хандьыдааттарын испииһэгэ биллибитэ. Испииһэги Сергей Лавров, Арассыыйа тас дьыалаларын миниистэрэ, салайда<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.ru/society/563860-lavrov-sobanin-i-poddubnyj-vosli-v-paterku-edinoj-rossii-na-vyborah-v-gosdumu|title=Лавров, Собянин и Поддубный вошли в пятерку «Единой России» на выборах в Госдуму|author=Арпине Асатрян|date=2026-06-28|work=Forbes.ru|lang=ru|accessdate=2026-09-01}}</ref>. Өссө онно Сергей Собянин, Евгений Поддубный, Мария Львова-Белова уонна Владислав Головин киирбитэ. Уопсайа 390 хандьыдаат киирбитэ<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/8778986|title=В списки назначились|author=Андрей Колесников|date=2026-06-28|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-09-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/russias-ruling-party-runs-ukraine-war-veteran-among-lead-candidates-september-2026-06-28/|title=Russia's ruling party runs Ukraine war veteran among lead candidates for September election|date=2026-06-29|work=Reuters|lang=en|accessdate=2026-09-01}}</ref>. От ыйын 6 күнүгэр Арассыыйа Центральнай избирательнай комиссията баартыйа докумуоннарын ылбыта<ref>{{Cite web|url=http://cikrf.ru/news/cec/58796/|title=В ЦИК России состоится прием избирательных документов от Всероссийской политической партии «Единая Россия»|date=2026-07-03|work=Арассыыйа Центральнай избирательнай комиссията|lang=ru|accessdate=2026-09-01}}</ref>. Саха сиригэр «Сомоҕо норуот. Дьоҥҥо кыһамньыы. Үтүө түмүктэр» диэн программанан быыбарга кыттар<ref>{{Cite web|url=https://nikolaevcentre.ru/news/3091|title=«Сомоҕо норуот. Дьоҥҥо кыһамньы, үтүө түмүктэрэ».|date=2026-08-10|work=Николаев Центр|lang=sah|accessdate=2026-09-01}}</ref>. 29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «Биир ньыгыл Арассыыйаттан» [[Шамаев Петр Витальевич]], Саха Өрөспүүбүлүкэтин эдэр ыччат дьыалаларын миниистэрэ, киирсиэҕэ<ref name=":1">{{Cite web|url=https://gogov.ru/election-gosduma-26/yak|title=Выборы в Госдуму 18-20 сентября 2026 года в Саха|date=2026-08-18|work=gogov.ru|lang=ru|accessdate=2026-09-01}}</ref>. ==== «Яблоко» ==== [[Билэ:23th Congress of the Yabloko party.jpg|мини|«Яблоко» баартыйа съезда. Баартыйа «Эйэҕэ уонна көҥүлгэ» диэн программаны ылыммыта.]]2026 сыл бэс ыйын 27 күнүгэр «Яблоко» баартыйа [[Московский (куорат)|Московскай куоракка]] съездтаабыта. Партийнай испииһэккэ 275 хандьыдаат киирбитэ, биир мандааттаах уокуруктарга 137 хандьыдаат биллибитэ. Партийнай испииһэги Ярослав Щербаков салайбыта<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/8778731|title=Сплав молодости без опыта|date=2026-06-28|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-09-02}}</ref>. Баартыйа программата бу этиилэртэн турар<ref>{{Cite web|url=https://www.yabloko.ru/elections/2026|title=Выборы-2026|work=Яблоко баартыйа|lang=ru|accessdate=2026-09-02}}</ref>: {{Цитата|Эйэҕэ уонна көҥүлгэ! Куттала суох олоххо! Сэрии бүтэрин, дипломатия уонна эйэ туһунан сөбүлэһии! Ядернай сэрии буолбатын гына биһиги сыалбыт-сорукпут буолар! Политическэй репрессията уонна куттала суох Арассыыйаҕа! Киһи олоҕун, убаастабылын, үчүгэй өттүлэрин уонна үтүө туругун көмүскүүргэ! Биһиги сыалбыт-сорукпут — процветающай уонна демократическэй Арассыыйа!|({{Lang-ru|За мир и свободу! За жизнь без страха! За соглашение о прекращении огня, дипломатию и достижение мира! Наша цель — недопущение ядерной войны! За Россию, свободную от страха и политических репрессий! За сохранение жизни, уважение, достоинство и благополучие человека! Наша цель — процветающая демократическая Россия!}})|автор=«Яблоко» баартыйа}}29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «Яблоко» баартыйаттан [[Ноговицын Анатолий Григорьевич]] киирсиэҕэ<ref name=":1" />. ==== ЛДПР ==== 29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «ЛДПР» баартыйаттан [[Парахин Гаврил Павлович]] киирсиэҕэ<ref name=":1" />. ==== «Көнө демократия баартыйата» ==== ==== «От күөхтэр» ==== 29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «От күөхтэр» баартыйаттан [[Сыромятникова Анна Сергеевна]] киирсиэҕэ<ref name=":1" />. ==== «Сиэрдээх Арассыыйа» ==== 29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «Сиэрдээх Арассыыйаттан» [[Тумусов Федот Семенович]] киирсиэҕэ<ref name=":1" />. ==== «Родина» ==== 29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «Родина» баартыйаттан [[Лаптев Алексей Иванович]] киирсиэҕэ<ref name=":1" />. ==== КПРФ ==== 29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «КПРФ» баартыйаттан [[Васильев Айаан Ильич]] киирсиэҕэ<ref name=":1" />. ==== «Биэнсийэлээхтэр баартыйалара» ==== ==== «Арассыыйа хомуньуустара» ==== 29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «Арассыыйа хомуньуустара» баартыйаттан [[Ю Владимир Шиндикиевич]] киирсиэҕэ<ref name=":1" />. ==== «Саҥа дьон» ==== 29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «Саҥа дьон» баартыйаттан [[Заморщикова Ньургуйаана Юрьевна]] киирсиэҕэ<ref name=":1" />. == Прогнозтар уонна опростар == [[Билэ:Independent and Opposition-affiliated opinion polling for 2026 Russian Legislative Election.svg|орто|раамка|Оппозиционнай уонна тутулуга суох ыстатыыстыка сулууспаларын дааннайдара]] [[Билэ:Opinion polling for the 2026 Russian legislative election.svg|орто|раамка|Бары сулууспалар дааннайдара (95% дылы ВЦИОМ уонна ФОМ опростара буолар)]] == Быһаарыылар == {{Быһаарыылар|colwidth=30em}} [[Категория:Госдуума дьокутааттарын быыбардара]] [[Категория:2026 сыл Арассыыйаҕа]] 5suo5f6fmfdke2ntr23sa4n6g3rd9cv 0 59004 430723 2026-09-12T09:31:44Z Sauit 26795 Sauit [[Госдуума дьокутааттарын быыбардара (2026)]] сирэй аатын маннык [[Госдуума дьокутааттарын быыбара (2026)]] уларыппыт 430723 wikitext text/x-wiki #утаарыы [[Госдуума дьокутааттарын быыбара (2026)]] lk5ntjjzffqfieh7nc7hbboff54pzl1 0 59005 430725 2026-09-12T09:52:24Z Sauit 26795 "'''Ил Түмэн IV ыҥырыытын дьокутааттарын быыбара''' 2008 сыл кулун тутар 2 күнүгэр буолбуттара. Быыбардарга 70 Ил Түмэн бар дьонун дьокутаата биллибитэ, олортон 35 биир мандааттаах уокуруктарынан талыллыбыттара, оттон хаалбыт 35 дьокутаат партийнай испии..." саҥа сирэй оҥоһулунна 430725 wikitext text/x-wiki '''Ил Түмэн IV ыҥырыытын дьокутааттарын быыбара''' 2008 сыл кулун тутар 2 күнүгэр буолбуттара. Быыбардарга 70 Ил Түмэн бар дьонун дьокутаата биллибитэ, олортон 35 биир мандааттаах уокуруктарынан талыллыбыттара, оттон хаалбыт 35 дьокутаат партийнай испииһэктэринэн талыллыбыта. [[Категория:Ил Түмэн дьокутааттарын быыбардара]] [[Категория:2008 сыл Саха сиригэр]] s51i8s2x3g4m2clqwxpu3gf21hyw1vr