Анкара

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="sah">
  <siteinfo>
    <sitename>Бикипиэдьийэ</sitename>
    <dbname>sahwiki</dbname>
    <base>https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D2%AF%D1%80%D2%AF%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D1%80%D1%8D%D0%B9</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.20</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Миэдьийэ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Аналлаах</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Ырытыы</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Кыттааччы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Кыттааччы ырытыыта</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Бикипиэдьийэ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Бикипиэдьийэ ырытыыта</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Билэ</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Билэ ырытыыта</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki-ни ырытыы</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Халыып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Халыыбы ырытыы</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Көмө</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Көмөнү ырытыы</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категорияны ырытыы</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Обсуждение модуля</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Анкара</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4796</id>
    <revision>
      <id>430788</id>
      <parentid>403807</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T21:55:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>147</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing Ankara_pronunciation.ogg with [[File:Tr-Ankara.oga]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: CRIT 2 CRIT 4 + langcode).</comment>
      <origin>430788</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3392" sha1="86slnc6hcifkd6318ul5acfhmvndewi" xml:space="preserve">{{Infobox Settlement &lt;!--more fields are available for this Infobox--See Template:Infobox Settlement--&gt;
|official_name = Анкара&lt;/br&gt; Ankara
|settlement_type =
|timezone= [[Eastern European Time|EET]]
|utc_offset=+2
|map_caption =Location of Ankara within Turkey.
|timezone_DST=[[Eastern European Summer Time|EEST]]
|utc_offset_DST=+3
| image_coat_of_arms = AnkaraBuyuksehirBelediyesi.png
| image_coat_of_arms_size = 100px
|image_skyline =Ankara Atakule Tower.jpg
|image_caption = [[Атакуле башня]] уонна Анкара киинин көстүүлэрэ
|image_blank_emblem =
|blank_emblem_type =
|subdivision_type = [[Дойду]]
|subdivision_name       = {{flagcountry|Turkey}}
|subdivision_type1=[[Түркийэ улуустара|Улуус]]
|subdivision_name1 = Орто Анатолия
|subdivision_type2=[[Түркийэ провинциялара|Провинция]]
|subdivision_name2 = Анкара
|population_total= 4,446,000
|population_urban= 
|population_footnotes=
  |population_as_of = 2007
  |population_density_km2 = 1551.00
  |area_total_km2 = 2516.00
  |pushpin_map =Turkey
|pushpin_label_position = &lt;!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --&gt;
|pushpin_map_caption    =
|pushpin_mapsize        =
|latd = 39  |latm = 52  |latNS = N
|longd = 32 |longm = 52 |longEW = E
  |elevation_m =938
|postal_code_type=[[Почта кода]]
|postal_code = 06x xx
  |area_code = 0312
  |blank_info = 06
|blank_name=[[Turkish car number plates|Licence&amp;nbsp;plate]]
|leader_name = [[Mansur Yavaş]] &lt;ref&gt;[https://www.ankara.bel.tr/baskan?web=1 Mayor Mansur Yavaş]&lt;/ref&gt;
|leader_party=CHP
|leader_title= Баhылык
|leader_title1 = Губернатор
|leader_name1 = Кемаль Өнал
|website = [http://www.ankara.bel.tr/ http://www.ankara.bel.tr/]
}}
'''Анкара''' ({{lang-tr|Ankara}} {{Audio-IPA|Tr-Ankara.oga|[ˈaŋkaɾa]}}) диэн [[Туурсуйа]] [[киин куорат]]а. Олохтоохторун ахсаанынан [[Истанбул]] кэнниттэн дойду иккис улахан куората, тайаан сытар сиринэн бастакы миэстэни ылар.

== География ==
Куорат дойду киин өттүгэр [[Анатолия хаптал хайата|Анатолия хаптал хайатыгар]] [[Анкара (өрүс)|Анкара]] уонна Чубук өрүстэр силбэһэр сирдэригэр байҕал таһымыттан быһа барыллаан 938 м үрдүк сиргэ турар&lt;ref name=&quot;ANTR&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.kultur.gov.tr/EN/belge/2-20908/ankara.html |title=Republic of Turkey Ministry of Culture and Tourism — City Guide: Ankara — Introduction |accessdate=2012-03-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120419173245/http://www.kultur.gov.tr/EN/belge/2-20908/ankara.html |archivedate=2012-04-19 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;. [[Хара байҕал|Хара байҕалтан]] 400 км кэриҥэ ыраах, [[Сир ортотунааҕы байҕал|Сир Ортотунааҕы байҕалтан]] — 500 км.

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

[[Категория:Эуропа киин куораттара]]
[[Категория:Азия киин куораттара]]
[[Категория:Туурсуйа куораттара]]</text>
      <sha1>86slnc6hcifkd6318ul5acfhmvndewi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>MediaWiki:Gadgets-definition</title>
    <ns>8</ns>
    <id>5241</id>
    <revision>
      <id>430787</id>
      <parentid>422711</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T21:23:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NguoiDungKhongDinhDanh</username>
        <id>20826</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Remove deprecated option. See [[:phab:T298199|T298199]] for more information. ([[:m:GS|global sysop]] action)</comment>
      <origin>430787</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="805" sha1="s3425ifkyc16e97cfcklfey0h3o8kt4" xml:space="preserve">== editing ==
* preview|preview.js
== articles ==
* OpenStreetMap|osm.js
== users ==
* markadmins|markadmins.js
* markblocked[dependencies=mediawiki.util]|markblocked.js
== special-pages ==
* watchlist[dependencies=mediawiki.util]|watchlist.js
* contribsrange[dependencies=mediawiki.util]|contribsrange.js
== interface ==
* FlaggedRevs|FlaggedRevs.css
* UTCLiveClock|UTCLiveClock.js
* roundCorners|roundCorners.css
* HideFundraisingNotice|HideFundraisingNotice.css
== default ==
* sidebarRelated[default|hidden|dependencies=site]|sidebarRelated.js
== wikidata ==
* wikidataInfoboxExport[dependencies=mediawiki.api,mediawiki.ForeignApi,mediawiki.util,oojs-ui-core,oojs-ui-widgets,oojs-ui-windows]|wikidataInfoboxExport.js
== wikificator ==
* wfTyposUpdate[hidden|supportsUrlLoad]|wfTyposUpdate.js
__NOTOC__</text>
      <sha1>s3425ifkyc16e97cfcklfey0h3o8kt4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чиряев Гавриил Иосифович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12202</id>
    <revision>
      <id>430790</id>
      <parentid>402808</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T23:30:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Олоҕун олуктара */</comment>
      <origin>430790</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13316" sha1="7jtzifluuiuuw7zhxbx5ks7lpu50aug" xml:space="preserve">{{Персона
 |аата                  = Гавриил Иосифович Чиряев
 |ойуу          = Чиряев.jpg
 |кэтитэ               = 
 |үлэтэ     = ССКП Саха обкомун бастакы сэкиритээрэ (1965—1982)
 |төрөөбүт күнэ        = 4.4.1925
 |төрөөбүт сирэ       = Кыадаҥда с.,  {{ТөрөөбүтСирэ|Чочу нэһилиэгэ|Чочу нэһилиэгэр|Чочу нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)}}, [[Бүлүү улууһа]], [[Саха АССР]]
 |дойдута           = {{флагификация|ССРС}}
 |өлбүт күнэ          = 9.5.1982
 |өлбүт сирэ         = &lt;!-- {{ӨлбүтСирэ|}}--&gt;
 |аҕата                 = 
 |ийэтэ                 = 
 |кэргэнэ               = 
 |ойоҕо              = 
 |оҕолоро                 = 
 |наҕараадалара 
 |илии баттааһына             = 
 |ситим-сир                 = 
 |атын                 = 
 |биики ыскылаат            = 
}}
'''Чиряев Гавриил Иосифович''' (04.04.1925—09.05.1982) — партия уонна ил диэйэтэлэ, 1965—1982 сыллардаахха ССКП Саха обкомун бастакы сэкиритээрэ.

== Олоҕун олуктара == 
* [[1925]] сыл [[муус устар 4]] күнүгэр [[Бүлүү улууһа|Бүлүү]] оройуонун [[Чочу]] нэһилиэгэр Кыадаҥдаҕа бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Аҕата — Иосиф Иванович, ийэтэ —Прасковья Васильевна Чиряевтар.
* 1942—1943 сс. — [[Бүлүү (куорат)|Бүлүү]] куорат орто оскуолатын учуутала. Бүлүү орто оскуолатын бүтэрээт, 17 саастааҕар, биир сыл 10—11 кылаастарга учууталлаабыт, физиканы уонна байыаннай дьыаланы үөрэппит.
* 1943—1950 сс. — [[Забайкалье]] байыаннай уокурукка сулууспалаабыта. 18 сааһын туолаат, Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллан, Монголия сиригэр сулууспатын барбыт, квантунскай аармыйаны утары сэриилэспит. 1950 сыллаахха сулууспата бүтэригэр, политуправление начальнига Кулагин Гавриил Чиряев инникитин өтө көрөрдүү «Вы будете министром в своей республике» диэн эппит эбит&lt;ref name=&quot;exo&quot;&gt;[http://www.exo-ykt.ru/articles/24/301/2385/ Выпуск &quot;Эхо столицы&quot; № 24 (1837) от 02.04.2010:К 85-летию Гавриила Чиряева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140308112730/http://www.exo-ykt.ru/articles/24/301/2385/ |date=2014-03-08 }}&lt;/ref&gt;.
1944 сылтан {{comment|ВКП(б)|Всесоюзная Коммунистическая партия (большевиков)}} чилиэнэ.

Сулууспатын бүтэһик сылыгар сэлликтээн II группалаах имбэлиит буолбут. 
* 1949 сыллаахха Забайкалье военнай уокурук политуправлениетын иһинээҕи марксизм-ленинизм киэһээҥҥи университетын бүтэрбит. 1950 с. Тамбов куораттан Бүлүүгэ учууталынан ананан кэлэ сылдьар Попова Зинаиданы кытта билсибит. 
* 1951—1953 сс. — [[Саха АССР]] Үөрэҕириитин министиэристибэтин кадрга управлениетын начальнига. Бу үлэлээбит сылларын туһунан [[Коркина Евдокия Иннокентьевна|Евдокия Иннокентьевна Коркина]], хойукку кэмҥэ саха биир бөдөҥ учуонайа, ахтыытыттан: «Үөрэҕириитин министиэристибэтин кадрдарга салалтатын эдэр, соторутааҕы Кыһыл аармыйаттан босхоломмут быһыылааҕа, Г. И. Чиряев баһылыыра. Аҕыйах тыллаах, холку майгылаах, дьоһун эдэр киһи этэ. Партийнай уонна да атын мунньахтарга тыл этиитэ ураты боччумнаах, дуоспуруннаах буолаллара. Ол да буоллар, бырааһынньыктарга, эдэр киһи быһыытынан көхтөөх буолара, бэркэ ыллыыра уонна үҥкүүлүүрэ».&lt;ref name=&quot;exo&quot; /&gt; 1952 сыл сааһыгар Зинаида Поповалыын ыал буолбуттар. Кыыһа Наталья ахтарынан, кыыс төрөппүттэрэ кини Саха сиригэр барарыгар онно кэргэн тахсаайаҕын, хайаан да дьиэҕэр төннөн кэлээр, диэн анаан-минээн этэн ыыппыттар эбит, ол эрээри, күтүөттэрин кытта билсэн баран ылыммыттар&lt;ref&gt;{{Ыстатыйа|заглавие=Сэмэй, сиэрдээх олоҕунан|издание=Далбар хотун|автор=Елена Иванова|год=2025|тип=сурунаал|месяц=|номер=3|место=Дьокуускай}}&lt;/ref&gt;.
* 1953 сыллаахха [[Дьокуускай]] куоракка [[СГУ|Саха педагогическай институтун]] история факультетын, үлэлии-үлэлии кэтэхтэн үөрэнэн бүтэрбитэ. 
* 1953—1955 сс. — {{comment|ССКП|Сэбиэскэй Сойуус Коммунистическай партията}} Саха обкомун оскуолалар отделларын инструктора.
* 1955—1958 сс. — [[Үөһээ Бүлүү улууһа|Үөһээ Бүлүү]] райкомун иккис сэкрэтээрэ.
* 1958—1959 сс. — ССКП Саха обкомун пропаганда уонна агитация отделын сэбиэдиссэйин солбуйааччы.
* 1959—1961 сс. — ССКП Саха обкомун наука уонна оскуолалар отделын сэбиэдиссэйэ.
* 1961—1963 сс. — ССКП Саха обкомун сэкрэтээрэ.
* 1963—1965 сс. — ССКП Саха обкомун идеологияҕа салаатын сэбиэдиссэйэ.
* 1965 сыл [[алтынньы]] — [[1982]] сыл [[ыам ыйа]] — [[ССКП Саха обкомун бастакы сэкиритээрдэрэ|ССКП Саха обкомун бастакы сэкрэтээрэ]]. 
* 1972 с. — экономическай билимнэр кандидаттарыгар диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбит.&lt;ref name=&quot;exo&quot; /&gt;
* 1982 сыл [[ыам ыйын 9]] күнүгэр өлбүт.

== Дьиэ кэргэнэ ==
* Кэргэнэ — Зинаида Андреевна, Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала.&lt;ref name=&quot;sakhainfo&quot;&gt;[http://www.sakha-info.ru/?news=1159 SAKHA-INFO.RU:Человек, который превратил аграрную Якутию в промышленно-аграрную республику]&lt;/ref&gt;
Үс оҕолоох, бары учуонайдар&lt;ref name=&quot;sakhainfo&quot;&gt;&lt;/ref&gt;:
* Чиряев Александр Гавриилович — к.г.-м.н.?;
* Чиряева Наталья Гаврииловна — экономическай билим кандидата, Саха государственнай университет ФЭИ кафедратын сэбиэдиссэйэ, доцент;
* Ольга Гаврииловна — биология билимин кандидата, Санкт-Петербург куоракка олорор

== Наҕараадалара уонна ааттара ==
* [[Бүлүү улууһа|Бүлүү улууһун]] ытык киһитэ&lt;ref&gt;[http://sakha.gov.ru/node/18373 Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия): Почетные граждане Вилюйского улуса]&lt;/ref&gt;

== Аатын үйэтитии ==
* РСФСР {{comment|Совмин|Совет министров}}ын 1983 сыл олунньу 9 күнүн 59 №-дээх Уурааҕынан Гавриил Иосифович Чиряев аата Саха АССР Бүлүү оройуонун 1 №-дээх Бүлүү орто оскуолатыгар иҥэриллибитэ.&lt;ref name=&quot;vils1&quot;&gt;[http://schchir.ucoz.ru/index/0-19 МБОУ Вилюйская СОШ №1 им Г.И. Чиряева:Увековечение памяти Гавриила Иосифовича Чиряева]&lt;/ref&gt;
* 1994 сыллаахха  1 №-дээх Бүлүү орто оскуолатын учууталларын сүбэтин бирикээһинэн Г. И. Чиряев аатынан стипендия олохтоммут.&lt;ref name=&quot;vils1&quot; /&gt;
* 1995 сыл олунньу 9 күнүгэр «АЛРОСА» АК генеральнай директора Л. А. Сафонов Удачнайга булуллубут алмааска Г. И. Чиряев аатын биэрэр туһунан бирикээс таһаарбыт. Алмаас «Гавриил Чиряев – вес 68.06 карат 12 06.01.95 г. Удачный, Саха» диэн суруктаах.&lt;ref name=&quot;vils1&quot; /&gt;
* Бүлүү куоратын дьаһалтатын 1995 сыл кулун тутар 29 күнүнээҕи дьаһалынан [[Бүлүү]] куоратын, Калинин аатынан уулуссатын уларытан, Чиряев аатын биэрбиттэр. Бу уулуссаҕа Гавриил Чиряев урут олоро сылдьыбыт эбит.&lt;ref name=&quot;vils1&quot; /&gt;
* 1995 сыл муус устар 4 күнүгэр, Г. И. Чиряев 70 сааһыгар, [[Чочу|Чочу нэһилиэгэр]] [[Түмэл]] дьиэтэ тутуллан аһыллыбыт.&lt;ref name=&quot;vils1&quot; /&gt;
* 2005 сыллаахха Правительство комиссиятын дьаһалынан Г. И. Чиряев 80 сааһыгар туһаайан үрдүк уонна орто үөрэх кыһаларыгар кини аатынан стипендия олохтоммут.&lt;ref name=&quot;vils1&quot; /&gt;
* Бүлүү улууһугар икки өйдөбүнньүк туруоруллубут: бастакыта төрөөбүт сиригэр Кыадаҥдаҕа, иккис — 1 №-дээх Бүлүү орто оскуолатын тиэргэнигэр. Өйдөбүнньүктэр оҥкулларын биллиилээх скульптор, Саха Өрөспүүбүлүкэтин народнай худуоһунньуга Петр Захаров оҥорбут.&lt;ref name=&quot;vils1&quot; /&gt;

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

== Өссө маны көр ==
* [[ССКП Саха обкомун бастакы сэкиритээрдэрэ]]

== Сигэлэр ==
* [http://guides.rusarchives.ru/browse/guidebook.html?bid=19&amp;sid=9204 Саха Республикатын Национальнай Архив ситим-сирэ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140324062250/http://guides.rusarchives.ru/browse/guidebook.html?bid=19&amp;sid=9204 |date=2014-03-24 }}
* [http://www.egorborisov.ru/analytics/9/562.html www.egorborisov.ru:Память: 85-лет со дня рождения Гавриила Чиряева]
* [http://www.sakha-info.ru/?news=1159 SAKHA-INFO.RU:Человек, который превратил аграрную Якутию в промышленно-аграрную республику]
* [http://ilin-yakutsk.narod.ru/2000-1/08.htm Исторический, культурологический журнал «Илин», № 1(20) — 2000: Республика Саха (Якутия) XX век в лицах]
* [http://www.exo-ykt.ru/articles/24/301/2385/ Выпуск &quot;Эхо столицы&quot; № 24 (1837) от 02.04.2010: К 85-летию Гавриила Чиряева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140308112730/http://www.exo-ykt.ru/articles/24/301/2385/ |date=2014-03-08 }}
* [http://schchir.ucoz.ru/index/0-19 МБОУ Вилюйская СОШ №1 им Г.И. Чиряева: Увековечение памяти Гавриила Иосифовича Чиряева]
* [http://www.sitc.ru/smi/gazeta/yakutia/n29332/4-45.htm Региональная ежедневная газета «Якутия»:Каким мы его знали и помнили]

[[Категория:Саха учуонайдара]]
[[Категория:Саха Сирин политиктара]]
[[Категория:Саха биллиилээх дьоно]]
[[Категория:Бүлүү улууһун ытык дьоно]]</text>
      <sha1>7jtzifluuiuuw7zhxbx5ks7lpu50aug</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>430791</id>
      <parentid>430790</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T23:32:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <origin>430791</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13343" sha1="lexjkzvc7f2uclns99o91v1pom971hp" xml:space="preserve">{{Персона
 |аата                  = Гавриил Иосифович Чиряев
 |ойуу          = Чиряев.jpg
 |кэтитэ               = 
 |үлэтэ     = ССКП Саха обкомун бастакы сэкиритээрэ (1965—1982)
 |төрөөбүт күнэ        = 4.4.1925
 |төрөөбүт сирэ       = Кыадаҥда с.,  {{ТөрөөбүтСирэ|Чочу нэһилиэгэ|Чочу нэһилиэгэр|Чочу нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)}}, [[Бүлүү улууһа]], [[Саха АССР]]
 |дойдута           = {{флагификация|ССРС}}
 |өлбүт күнэ          = 9.5.1982
 |өлбүт сирэ         = &lt;!-- {{ӨлбүтСирэ|}}--&gt;
 |аҕата                 = 
 |ийэтэ                 = 
 |кэргэнэ               = 
 |ойоҕо              = 
 |оҕолоро                 = 
 |наҕараадалара 
 |илии баттааһына             = 
 |ситим-сир                 = 
 |атын                 = 
 |биики ыскылаат            = 
}}
'''Чиряев Гавриил Иосифович''' (04.04.1925—09.05.1982) — партия уонна ил диэйэтэлэ, 1965—1982 сыллардаахха ССКП Саха обкомун бастакы сэкиритээрэ.

== Олоҕун олуктара == 
* [[1925]] сыл [[муус устар 4]] күнүгэр [[Бүлүү улууһа|Бүлүү]] оройуонун [[Чочу]] нэһилиэгэр Кыадаҥдаҕа бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Аҕата — Иосиф Иванович, ийэтэ —Прасковья Васильевна Чиряевтар.
* 1942—1943 сс. — [[Бүлүү (куорат)|Бүлүү]] куорат орто оскуолатын учуутала. Бүлүү орто оскуолатын бүтэрээт, 17 саастааҕар, биир сыл 10—11 кылаастарга учууталлаабыт, физиканы уонна байыаннай дьыаланы үөрэппит.
* 1943—1950 сс. — [[Забайкалье]] байыаннай уокурукка сулууспалаабыта. 18 сааһын туолаат, Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллан, Монголия сиригэр сулууспатын барбыт, квантунскай аармыйаны утары сэриилэспит. 1950 сыллаахха сулууспата бүтэригэр, политуправление начальнига Кулагин Гавриил Чиряев инникитин өтө көрөрдүү «Вы будете министром в своей республике» диэн эппит эбит&lt;ref name=&quot;exo&quot;&gt;[http://www.exo-ykt.ru/articles/24/301/2385/ Выпуск &quot;Эхо столицы&quot; № 24 (1837) от 02.04.2010:К 85-летию Гавриила Чиряева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140308112730/http://www.exo-ykt.ru/articles/24/301/2385/ |date=2014-03-08 }}&lt;/ref&gt;.
1944 сылтан {{comment|ВКП(б)|Всесоюзная Коммунистическая партия (большевиков)}} чилиэнэ.

Сулууспатын бүтэһик сылыгар сэлликтээн II группалаах имбэлиит буолбут&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. 
* 1949 сыллаахха Забайкалье военнай уокурук политуправлениетын иһинээҕи марксизм-ленинизм киэһээҥҥи университетын бүтэрбит. 1950 с. Тамбов куораттан Бүлүүгэ учууталынан ананан кэлэ сылдьар Попова Зинаиданы кытта билсибит. 
* 1951—1953 сс. — [[Саха АССР]] Үөрэҕириитин министиэристибэтин кадрга управлениетын начальнига. Бу үлэлээбит сылларын туһунан [[Коркина Евдокия Иннокентьевна|Евдокия Иннокентьевна Коркина]], хойукку кэмҥэ саха биир бөдөҥ учуонайа, ахтыытыттан: «Үөрэҕириитин министиэристибэтин кадрдарга салалтатын эдэр, соторутааҕы Кыһыл аармыйаттан босхоломмут быһыылааҕа, Г. И. Чиряев баһылыыра. Аҕыйах тыллаах, холку майгылаах, дьоһун эдэр киһи этэ. Партийнай уонна да атын мунньахтарга тыл этиитэ ураты боччумнаах, дуоспуруннаах буолаллара. Ол да буоллар, бырааһынньыктарга, эдэр киһи быһыытынан көхтөөх буолара, бэркэ ыллыыра уонна үҥкүүлүүрэ».&lt;ref name=&quot;exo&quot; /&gt; 1952 сыл сааһыгар Зинаида Поповалыын ыал буолбуттар. Кыыһа Наталья ахтарынан, кыыс төрөппүттэрэ кини Саха сиригэр барарыгар онно кэргэн тахсаайаҕын, хайаан да дьиэҕэр төннөн кэлээр, диэн анаан-минээн этэн ыыппыттар эбит, ол эрээри, күтүөттэрин кытта билсэн баран ылыммыттар&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Ыстатыйа|заглавие=Сэмэй, сиэрдээх олоҕунан|издание=Далбар хотун|автор=Елена Иванова|год=2025|тип=сурунаал|месяц=|номер=3|место=Дьокуускай}}&lt;/ref&gt;.
* 1953 сыллаахха [[Дьокуускай]] куоракка [[СГУ|Саха педагогическай институтун]] история факультетын, үлэлии-үлэлии кэтэхтэн үөрэнэн бүтэрбитэ. 
* 1953—1955 сс. — {{comment|ССКП|Сэбиэскэй Сойуус Коммунистическай партията}} Саха обкомун оскуолалар отделларын инструктора.
* 1955—1958 сс. — [[Үөһээ Бүлүү улууһа|Үөһээ Бүлүү]] райкомун иккис сэкрэтээрэ.
* 1958—1959 сс. — ССКП Саха обкомун пропаганда уонна агитация отделын сэбиэдиссэйин солбуйааччы.
* 1959—1961 сс. — ССКП Саха обкомун наука уонна оскуолалар отделын сэбиэдиссэйэ.
* 1961—1963 сс. — ССКП Саха обкомун сэкрэтээрэ.
* 1963—1965 сс. — ССКП Саха обкомун идеологияҕа салаатын сэбиэдиссэйэ.
* 1965 сыл [[алтынньы]] — [[1982]] сыл [[ыам ыйа]] — [[ССКП Саха обкомун бастакы сэкиритээрдэрэ|ССКП Саха обкомун бастакы сэкрэтээрэ]]. 
* 1972 с. — экономическай билимнэр кандидаттарыгар диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбит.&lt;ref name=&quot;exo&quot; /&gt;
* 1982 сыл [[ыам ыйын 9]] күнүгэр өлбүт.

== Дьиэ кэргэнэ ==
* Кэргэнэ — Зинаида Андреевна, Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала.&lt;ref name=&quot;sakhainfo&quot;&gt;[http://www.sakha-info.ru/?news=1159 SAKHA-INFO.RU:Человек, который превратил аграрную Якутию в промышленно-аграрную республику]&lt;/ref&gt;
Үс оҕолоох, бары учуонайдар&lt;ref name=&quot;sakhainfo&quot;&gt;&lt;/ref&gt;:
* Чиряев Александр Гавриилович — к.г.-м.н.?;
* Чиряева Наталья Гаврииловна — экономическай билим кандидата, Саха государственнай университет ФЭИ кафедратын сэбиэдиссэйэ, доцент;
* Ольга Гаврииловна — биология билимин кандидата, Санкт-Петербург куоракка олорор

== Наҕараадалара уонна ааттара ==
* [[Бүлүү улууһа|Бүлүү улууһун]] ытык киһитэ&lt;ref&gt;[http://sakha.gov.ru/node/18373 Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия): Почетные граждане Вилюйского улуса]&lt;/ref&gt;

== Аатын үйэтитии ==
* РСФСР {{comment|Совмин|Совет министров}}ын 1983 сыл олунньу 9 күнүн 59 №-дээх Уурааҕынан Гавриил Иосифович Чиряев аата Саха АССР Бүлүү оройуонун 1 №-дээх Бүлүү орто оскуолатыгар иҥэриллибитэ.&lt;ref name=&quot;vils1&quot;&gt;[http://schchir.ucoz.ru/index/0-19 МБОУ Вилюйская СОШ №1 им Г.И. Чиряева:Увековечение памяти Гавриила Иосифовича Чиряева]&lt;/ref&gt;
* 1994 сыллаахха  1 №-дээх Бүлүү орто оскуолатын учууталларын сүбэтин бирикээһинэн Г. И. Чиряев аатынан стипендия олохтоммут.&lt;ref name=&quot;vils1&quot; /&gt;
* 1995 сыл олунньу 9 күнүгэр «АЛРОСА» АК генеральнай директора Л. А. Сафонов Удачнайга булуллубут алмааска Г. И. Чиряев аатын биэрэр туһунан бирикээс таһаарбыт. Алмаас «Гавриил Чиряев – вес 68.06 карат 12 06.01.95 г. Удачный, Саха» диэн суруктаах.&lt;ref name=&quot;vils1&quot; /&gt;
* Бүлүү куоратын дьаһалтатын 1995 сыл кулун тутар 29 күнүнээҕи дьаһалынан [[Бүлүү]] куоратын, Калинин аатынан уулуссатын уларытан, Чиряев аатын биэрбиттэр. Бу уулуссаҕа Гавриил Чиряев урут олоро сылдьыбыт эбит.&lt;ref name=&quot;vils1&quot; /&gt;
* 1995 сыл муус устар 4 күнүгэр, Г. И. Чиряев 70 сааһыгар, [[Чочу|Чочу нэһилиэгэр]] [[Түмэл]] дьиэтэ тутуллан аһыллыбыт.&lt;ref name=&quot;vils1&quot; /&gt;
* 2005 сыллаахха Правительство комиссиятын дьаһалынан Г. И. Чиряев 80 сааһыгар туһаайан үрдүк уонна орто үөрэх кыһаларыгар кини аатынан стипендия олохтоммут.&lt;ref name=&quot;vils1&quot; /&gt;
* Бүлүү улууһугар икки өйдөбүнньүк туруоруллубут: бастакыта төрөөбүт сиригэр Кыадаҥдаҕа, иккис — 1 №-дээх Бүлүү орто оскуолатын тиэргэнигэр. Өйдөбүнньүктэр оҥкулларын биллиилээх скульптор, Саха Өрөспүүбүлүкэтин народнай худуоһунньуга Петр Захаров оҥорбут.&lt;ref name=&quot;vils1&quot; /&gt;

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

== Өссө маны көр ==
* [[ССКП Саха обкомун бастакы сэкиритээрдэрэ]]

== Сигэлэр ==
* [http://guides.rusarchives.ru/browse/guidebook.html?bid=19&amp;sid=9204 Саха Республикатын Национальнай Архив ситим-сирэ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140324062250/http://guides.rusarchives.ru/browse/guidebook.html?bid=19&amp;sid=9204 |date=2014-03-24 }}
* [http://www.egorborisov.ru/analytics/9/562.html www.egorborisov.ru:Память: 85-лет со дня рождения Гавриила Чиряева]
* [http://www.sakha-info.ru/?news=1159 SAKHA-INFO.RU:Человек, который превратил аграрную Якутию в промышленно-аграрную республику]
* [http://ilin-yakutsk.narod.ru/2000-1/08.htm Исторический, культурологический журнал «Илин», № 1(20) — 2000: Республика Саха (Якутия) XX век в лицах]
* [http://www.exo-ykt.ru/articles/24/301/2385/ Выпуск &quot;Эхо столицы&quot; № 24 (1837) от 02.04.2010: К 85-летию Гавриила Чиряева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140308112730/http://www.exo-ykt.ru/articles/24/301/2385/ |date=2014-03-08 }}
* [http://schchir.ucoz.ru/index/0-19 МБОУ Вилюйская СОШ №1 им Г.И. Чиряева: Увековечение памяти Гавриила Иосифовича Чиряева]
* [http://www.sitc.ru/smi/gazeta/yakutia/n29332/4-45.htm Региональная ежедневная газета «Якутия»:Каким мы его знали и помнили]

[[Категория:Саха учуонайдара]]
[[Категория:Саха Сирин политиктара]]
[[Категория:Саха биллиилээх дьоно]]
[[Категория:Бүлүү улууһун ытык дьоно]]</text>
      <sha1>lexjkzvc7f2uclns99o91v1pom971hp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>430792</id>
      <parentid>430791</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T03:47:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дьиэ кэргэнэ */</comment>
      <origin>430792</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13988" sha1="owwp5p6ir3o3rhlbgd7vlswscvddqrd" xml:space="preserve">{{Персона
 |аата                  = Гавриил Иосифович Чиряев
 |ойуу          = Чиряев.jpg
 |кэтитэ               = 
 |үлэтэ     = ССКП Саха обкомун бастакы сэкиритээрэ (1965—1982)
 |төрөөбүт күнэ        = 4.4.1925
 |төрөөбүт сирэ       = Кыадаҥда с.,  {{ТөрөөбүтСирэ|Чочу нэһилиэгэ|Чочу нэһилиэгэр|Чочу нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)}}, [[Бүлүү улууһа]], [[Саха АССР]]
 |дойдута           = {{флагификация|ССРС}}
 |өлбүт күнэ          = 9.5.1982
 |өлбүт сирэ         = &lt;!-- {{ӨлбүтСирэ|}}--&gt;
 |аҕата                 = 
 |ийэтэ                 = 
 |кэргэнэ               = 
 |ойоҕо              = 
 |оҕолоро                 = 
 |наҕараадалара 
 |илии баттааһына             = 
 |ситим-сир                 = 
 |атын                 = 
 |биики ыскылаат            = 
}}
'''Чиряев Гавриил Иосифович''' (04.04.1925—09.05.1982) — партия уонна ил диэйэтэлэ, 1965—1982 сыллардаахха ССКП Саха обкомун бастакы сэкиритээрэ.

== Олоҕун олуктара == 
* [[1925]] сыл [[муус устар 4]] күнүгэр [[Бүлүү улууһа|Бүлүү]] оройуонун [[Чочу]] нэһилиэгэр Кыадаҥдаҕа бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Аҕата — Иосиф Иванович, ийэтэ —Прасковья Васильевна Чиряевтар.
* 1942—1943 сс. — [[Бүлүү (куорат)|Бүлүү]] куорат орто оскуолатын учуутала. Бүлүү орто оскуолатын бүтэрээт, 17 саастааҕар, биир сыл 10—11 кылаастарга учууталлаабыт, физиканы уонна байыаннай дьыаланы үөрэппит.
* 1943—1950 сс. — [[Забайкалье]] байыаннай уокурукка сулууспалаабыта. 18 сааһын туолаат, Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллан, Монголия сиригэр сулууспатын барбыт, квантунскай аармыйаны утары сэриилэспит. 1950 сыллаахха сулууспата бүтэригэр, политуправление начальнига Кулагин Гавриил Чиряев инникитин өтө көрөрдүү «Вы будете министром в своей республике» диэн эппит эбит&lt;ref name=&quot;exo&quot;&gt;[http://www.exo-ykt.ru/articles/24/301/2385/ Выпуск &quot;Эхо столицы&quot; № 24 (1837) от 02.04.2010:К 85-летию Гавриила Чиряева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140308112730/http://www.exo-ykt.ru/articles/24/301/2385/ |date=2014-03-08 }}&lt;/ref&gt;.
1944 сылтан {{comment|ВКП(б)|Всесоюзная Коммунистическая партия (большевиков)}} чилиэнэ.

Сулууспатын бүтэһик сылыгар сэлликтээн II группалаах имбэлиит буолбут&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. 
* 1949 сыллаахха Забайкалье военнай уокурук политуправлениетын иһинээҕи марксизм-ленинизм киэһээҥҥи университетын бүтэрбит. 1950 с. Тамбов куораттан Бүлүүгэ учууталынан ананан кэлэ сылдьар Попова Зинаиданы кытта билсибит. 
* 1951—1953 сс. — [[Саха АССР]] Үөрэҕириитин министиэристибэтин кадрга управлениетын начальнига. Бу үлэлээбит сылларын туһунан [[Коркина Евдокия Иннокентьевна|Евдокия Иннокентьевна Коркина]], хойукку кэмҥэ саха биир бөдөҥ учуонайа, ахтыытыттан: «Үөрэҕириитин министиэристибэтин кадрдарга салалтатын эдэр, соторутааҕы Кыһыл аармыйаттан босхоломмут быһыылааҕа, Г. И. Чиряев баһылыыра. Аҕыйах тыллаах, холку майгылаах, дьоһун эдэр киһи этэ. Партийнай уонна да атын мунньахтарга тыл этиитэ ураты боччумнаах, дуоспуруннаах буолаллара. Ол да буоллар, бырааһынньыктарга, эдэр киһи быһыытынан көхтөөх буолара, бэркэ ыллыыра уонна үҥкүүлүүрэ».&lt;ref name=&quot;exo&quot; /&gt; 1952 сыл сааһыгар Зинаида Поповалыын ыал буолбуттар. Кыыһа Наталья ахтарынан, кыыс төрөппүттэрэ кини Саха сиригэр барарыгар онно кэргэн тахсаайаҕын, хайаан да дьиэҕэр төннөн кэлээр, диэн анаан-минээн этэн ыыппыттар эбит, ол эрээри, күтүөттэрин кытта билсэн баран ылыммыттар&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Ыстатыйа|заглавие=Сэмэй, сиэрдээх олоҕунан|издание=Далбар хотун|автор=Елена Иванова|год=2025|тип=сурунаал|месяц=|номер=3|место=Дьокуускай}}&lt;/ref&gt;.
* 1953 сыллаахха [[Дьокуускай]] куоракка [[СГУ|Саха педагогическай институтун]] история факультетын, үлэлии-үлэлии кэтэхтэн үөрэнэн бүтэрбитэ. 
* 1953—1955 сс. — {{comment|ССКП|Сэбиэскэй Сойуус Коммунистическай партията}} Саха обкомун оскуолалар отделларын инструктора.
* 1955—1958 сс. — [[Үөһээ Бүлүү улууһа|Үөһээ Бүлүү]] райкомун иккис сэкрэтээрэ.
* 1958—1959 сс. — ССКП Саха обкомун пропаганда уонна агитация отделын сэбиэдиссэйин солбуйааччы.
* 1959—1961 сс. — ССКП Саха обкомун наука уонна оскуолалар отделын сэбиэдиссэйэ.
* 1961—1963 сс. — ССКП Саха обкомун сэкрэтээрэ.
* 1963—1965 сс. — ССКП Саха обкомун идеологияҕа салаатын сэбиэдиссэйэ.
* 1965 сыл [[алтынньы]] — [[1982]] сыл [[ыам ыйа]] — [[ССКП Саха обкомун бастакы сэкиритээрдэрэ|ССКП Саха обкомун бастакы сэкрэтээрэ]]. 
* 1972 с. — экономическай билимнэр кандидаттарыгар диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбит.&lt;ref name=&quot;exo&quot; /&gt;
* 1982 сыл [[ыам ыйын 9]] күнүгэр өлбүт.

== Дьиэ кэргэнэ ==
* Кэргэнэ — Зинаида Андреевна Попова (эрэ өлбүтүн кэннэ араспаанньатын Чиряева диэҥҥэ уларыттарбыт, 1928-2014), Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала.&lt;ref name=&quot;sakhainfo&quot;&gt;[http://www.sakha-info.ru/?news=1159 SAKHA-INFO.RU:Человек, который превратил аграрную Якутию в промышленно-аграрную республику]&lt;/ref&gt;
Үс оҕолоох, бары учуонайдар&lt;ref name=&quot;sakhainfo&quot;&gt;&lt;/ref&gt;:
* Чиряев Александр Гавриилович — геолог, өр сылларга Геология институтугар үлэлээбитэ, кэлин &quot;Анаабыр алмаастара&quot; тэрилтэҕэ геологтаабыта, геология-минералогия билимин хандьыдаата;
* Чиряева Наталья Гаврииловна —  Саха государственнай университетыгар ФЭИ экономика уонна салайыы кафедратын сэбиэдиссэйинэн өр сылларга үлэлээбитэ, экэниэмикэ билимин хандьыдаата, доцент, Дьокуускайга олорор;
* Ольга Гаврииловна — Генетика диагностикатын хайысхатыгар научнай үлэһит, биология билимин кандидата, Санкт-Петербург куоракка олорор.

== Наҕараадалара уонна ааттара ==
* [[Бүлүү улууһа|Бүлүү улууһун]] ытык киһитэ&lt;ref&gt;[http://sakha.gov.ru/node/18373 Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия): Почетные граждане Вилюйского улуса]&lt;/ref&gt;

== Аатын үйэтитии ==
* РСФСР {{comment|Совмин|Совет министров}}ын 1983 сыл олунньу 9 күнүн 59 №-дээх Уурааҕынан Гавриил Иосифович Чиряев аата Саха АССР Бүлүү оройуонун 1 №-дээх Бүлүү орто оскуолатыгар иҥэриллибитэ.&lt;ref name=&quot;vils1&quot;&gt;[http://schchir.ucoz.ru/index/0-19 МБОУ Вилюйская СОШ №1 им Г.И. Чиряева:Увековечение памяти Гавриила Иосифовича Чиряева]&lt;/ref&gt;
* 1994 сыллаахха  1 №-дээх Бүлүү орто оскуолатын учууталларын сүбэтин бирикээһинэн Г. И. Чиряев аатынан стипендия олохтоммут.&lt;ref name=&quot;vils1&quot; /&gt;
* 1995 сыл олунньу 9 күнүгэр «АЛРОСА» АК генеральнай директора Л. А. Сафонов Удачнайга булуллубут алмааска Г. И. Чиряев аатын биэрэр туһунан бирикээс таһаарбыт. Алмаас «Гавриил Чиряев – вес 68.06 карат 12 06.01.95 г. Удачный, Саха» диэн суруктаах.&lt;ref name=&quot;vils1&quot; /&gt;
* Бүлүү куоратын дьаһалтатын 1995 сыл кулун тутар 29 күнүнээҕи дьаһалынан [[Бүлүү]] куоратын, Калинин аатынан уулуссатын уларытан, Чиряев аатын биэрбиттэр. Бу уулуссаҕа Гавриил Чиряев урут олоро сылдьыбыт эбит.&lt;ref name=&quot;vils1&quot; /&gt;
* 1995 сыл муус устар 4 күнүгэр, Г. И. Чиряев 70 сааһыгар, [[Чочу|Чочу нэһилиэгэр]] [[Түмэл]] дьиэтэ тутуллан аһыллыбыт.&lt;ref name=&quot;vils1&quot; /&gt;
* 2005 сыллаахха Правительство комиссиятын дьаһалынан Г. И. Чиряев 80 сааһыгар туһаайан үрдүк уонна орто үөрэх кыһаларыгар кини аатынан стипендия олохтоммут.&lt;ref name=&quot;vils1&quot; /&gt;
* Бүлүү улууһугар икки өйдөбүнньүк туруоруллубут: бастакыта төрөөбүт сиригэр Кыадаҥдаҕа, иккис — 1 №-дээх Бүлүү орто оскуолатын тиэргэнигэр. Өйдөбүнньүктэр оҥкулларын биллиилээх скульптор, Саха Өрөспүүбүлүкэтин народнай худуоһунньуга Петр Захаров оҥорбут.&lt;ref name=&quot;vils1&quot; /&gt;

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

== Өссө маны көр ==
* [[ССКП Саха обкомун бастакы сэкиритээрдэрэ]]

== Сигэлэр ==
* [http://guides.rusarchives.ru/browse/guidebook.html?bid=19&amp;sid=9204 Саха Республикатын Национальнай Архив ситим-сирэ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140324062250/http://guides.rusarchives.ru/browse/guidebook.html?bid=19&amp;sid=9204 |date=2014-03-24 }}
* [http://www.egorborisov.ru/analytics/9/562.html www.egorborisov.ru:Память: 85-лет со дня рождения Гавриила Чиряева]
* [http://www.sakha-info.ru/?news=1159 SAKHA-INFO.RU:Человек, который превратил аграрную Якутию в промышленно-аграрную республику]
* [http://ilin-yakutsk.narod.ru/2000-1/08.htm Исторический, культурологический журнал «Илин», № 1(20) — 2000: Республика Саха (Якутия) XX век в лицах]
* [http://www.exo-ykt.ru/articles/24/301/2385/ Выпуск &quot;Эхо столицы&quot; № 24 (1837) от 02.04.2010: К 85-летию Гавриила Чиряева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140308112730/http://www.exo-ykt.ru/articles/24/301/2385/ |date=2014-03-08 }}
* [http://schchir.ucoz.ru/index/0-19 МБОУ Вилюйская СОШ №1 им Г.И. Чиряева: Увековечение памяти Гавриила Иосифовича Чиряева]
* [http://www.sitc.ru/smi/gazeta/yakutia/n29332/4-45.htm Региональная ежедневная газета «Якутия»:Каким мы его знали и помнили]

[[Категория:Саха учуонайдара]]
[[Категория:Саха Сирин политиктара]]
[[Категория:Саха биллиилээх дьоно]]
[[Категория:Бүлүү улууһун ытык дьоно]]</text>
      <sha1>owwp5p6ir3o3rhlbgd7vlswscvddqrd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уткин Ксенофонт Дмитриевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12936</id>
    <revision>
      <id>430795</id>
      <parentid>402758</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T07:00:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>20075</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>430795</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4835" sha1="p3k3qs7g5bblc8s9l0ffluftilhah6y" xml:space="preserve">[[Ойуу:Уткин.jpg|200px|thumb|left|Уткин Ксенофонт Дмитриевич]]
'''Уткин Ксенофонт Дмитриевич''' — '''Нүһүлгэн''', Философия билимин дуоктара, профессор, бэйиэт уонна литэрэтиирэ кириитигэ. Арассыыйа журналистарын холбоһуктарын чилиэнэ.

== Олоҕун олуктара ==
* [[1935]] сыл [[кулун тутар 1]] күнүгэр [[Ньурба улууһа|Ньурба улууһун]] [[Таркаайы]] нэһилиэккэ ''Оргуллаах'' диэн сиргэ төрөөбүтэ. 
* 1954 сылга [[Марха (Ньурба)|Марха]] орто оскуолатын бүтэрбитэ.
* 1954—1972 сыллардаахха библиотекарь, кулууп сэбиэдиссэйэ, сельсовет бэрэссэдээтэлэ, Ньурба райисполкомун культура салаатын сэбиэдиссэйэ, Ньурбатааҕы норуоттар доҕордоһууларын түмэлин дириэктэрэ.
* 1972 сыллаахха [[Санкт-Петербург|Ленинград]] куоракка Үрдүкү профсоюз оскуолатын бүтэрбитэ.
* 1994 сылга кандидат диссертациятын көмүскүүр, доцент.
* 1997 сылтан [[СГУ]] культурология кафедратын профессора.
* 1999 сылга доктор диссертациятын көмүскүүр. 
* 2000 сылтан [[Дьокуускай|Дьокуускайдааҕы]] [[Тыа Хаһаайыстыба Академията|Тыа Хаһаайыстыба Академиятын]] тыл уонна культура кафедратын сэбиэдиссэйэ. [[Аан дойду хомус музейа|Аан дойду хомус түмэлин]] дириэктэрэ.

[[2016]] сыл [[тохсунньу 1]] күнүгэр өлбүтэ.

== Айымньылара уонна айар үлэтэ ==
[[File:Уткин Ксенофонт Дмитриевич.JPG|thumb|Нүһүлгэн]]
* 40 наука үлэлээх
* 6 монграфиялаах история, этнография, фольклор, философия, искусство уонна литература тематыгар. 
* ''&quot;Кулуһун сөрүө&quot;'', хоһооннор. 1991.
* ''&quot;Дьылҕам ытыга&quot;'', хоһооннор. 1993.
* ''&quot;Уйан кутум&quot;'', хоһооннор. 1994.
* ''&quot;Родовой материк&quot; (творческий портрет писателя Ивана Алексеева)''. 1994,
* ''&quot;Победная высота поэта&quot; (творческая лаборатория поэта, переводчика Семена Руфова)''. 1998.
* ''&quot;Вестник Свободы, Пространства и Времени&quot; (литературно-философское обозрение творчества писателя Рафаэля Багатайского)''. 2000.

== Наҕараадалара ==
* «Бочуот Знага» уордьан (1976)
* РСФСР культуратын үтүөлээх үлэһитэ (1984)
* Ньурба улууһун Ытык олохтооҕо (1998)

== Өссө маны көр ==
* [http://psakha.narod.ru/utkin.html Писатели Якутии]
* [http://rus.ilkhomus.com/?p=451 Музей и Центр хомуса народов мира]
* [http://sakhalit.com/node/419 Якутский государственный литературный Музей имени П.А. Ойунского]
* [http://www.yakutia24.ru/culture/cultura/8528-2012-06-09-01-42-19 Философ Уткин благословил рекордные осуохайи в прямом эфире] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305064912/http://www.yakutia24.ru/culture/cultura/8528-2012-06-09-01-42-19 |date=2016-03-05 }}

== Ылыллыбыт сирэ ==
* [http://www.famous-scientists.ru/3468/ Ученые России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120315141820/http://famous-scientists.ru/3468 |date=2012-03-15 }}

[[Категория:Дьон алпаабытынан]]
[[Категория:1935 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:Кулун тутар 1 күнүгэр төрөөбүттэр]]
[[Категория:2016 сыллаахха өлбүттэр]] 
[[Категория:Тохсунньу 1 күнүгэр өлбүттэр]]
[[Категория:Ньурба улууһугар төрөөбүттэр]]
[[Категория:Саха суруйааччылара]]
[[Категория:Саха биллиилээх дьоно]]
[[Категория:Саха учуонайдара]]</text>
      <sha1>p3k3qs7g5bblc8s9l0ffluftilhah6y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Габышев Николай Алексеевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24850</id>
    <revision>
      <id>430796</id>
      <parentid>421243</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T08:35:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <origin>430796</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11534" sha1="qk7l9o1rrh14d5f0flraocqrchq7f4c" xml:space="preserve">'''Габышев Николай Алексеевич''' (10.04.1922—08.12.1991) — саха сэбиэскэй кэминээҕи суруйааччыта, кэпсээнньит, драматуур, тылбаасчыт. Суруналыыс, учуутал, үөрэх мэтэдьииһэ.

[[1922]] сыл [[муус устар 10]] күнүгэр [[Үөһээ Бүлүү улууһа|Үөһээ Бүлүү]] [[Хомустаах нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)|Хомустаах]] нэһилиэгэр (ол саҕана Дүллүкү нэһилиэгэр киирэрэ) Чоҕулуур диэн алааска төрөөбүтэ. Эһэтэ баай киһи эбит. Аҕата Алексей Спиридонович Дмитриев, ийэтэ Мария Гавриловна Габышева Ньурбаттан төрүттээх. Бииргэ үөскээбит үөлээннээхтэрэ Николай кыра эрдэҕиттэн билиигэ тардыһар, түүннэри кинигэ ааҕар уолчаан этэ диэн ахталлар эбит.  

Коллективизация кэмигэр Дмитриевтарга кулаактааһын куттала суоһаабыта. Ол иһин оскуолаҕа киирээри сылдьар саастаах оҕолорун кэскиллэрин быһымаары ыал арахсарга күһэллибитэ, аҕалара ийэлэрин оҕолорун кытта дьахтар аймахтарыгар Дьокуускайга ыыппыта. Николай ол саҕана 6 саастааҕа, Александр диэн быраата 4 саастааҕа. Аҕаларын баайын-дуолун былдьаабыттара, онон дьонугар көмөлөһөр кыаҕа суоҕа. Онон икки кыра оҕолоох дьахтар уолаттара хороччу улаатарыгар иккистээн кэргэн тахсыбыта. Иккис кэргэнэ Павлов Георгий Митрофанович диэн Ньурбаттан төрүттээх киһи этэ. Кыыс оҕону төрөппүттэрэ. 1938 сыллаахха ииппит аҕата норуот өстөөҕө аатыран хаайыыга түбэспитэ, Николай 16 саастааҕа. 

Дьокуускайдааҕы учуутал институутун бүтэрбит, онтон 1941 сыллаахха 19 саастааҕар Аллайыахаҕа учууталынан анаммыт. 5 сыл үлэлээбит. Литература А. М. Горькай аатынан инстутуутун үрдүкү литературнай куурустарыгар үөрэммит. Элбэх сылларга учууталлаабыта уонна суруналыыстаабыта, «[[Хотугу сулус (сурунаал)|Хотугу сулус]]» сурунаалга проза салаатын салайбыта. 

== Айар үлэтэ ==
Үһүс кылааска сылдьан айбыт хоһоонноро оскуола эркин хаыатыгар тахсаллар эбит. [[1946]] сыллаахтан бэчээттэммит. 1947 сыллаахха «Хотугу сулус» альманаахха [[Индигиир (өрүс)|Индигиир]] өрүскэ буолбут быһылаан туһунан «Хотугу сэһэн» диэн кэпсээнэ тахсыбыта. Бастакы бөдөҥ айымньытын, «Ыраах Амычааҥҥа» сэһэни, 1951 сыллаахха бэчээттэппитэ. 

Кылгас көрдөөх кэпсээннэр уонна сатиира кинигэлэрин ааптара. Алмаасчыттар, геологтар тустарынан  &quot;Пламя голубого камня&quot; (&quot;В алмазной тайге&quot;) диэн сэһэни суруйбута. &quot;Дети мои любимые&quot;(1956) уонна «Таптал» (1964) кэпсээннэр хомуурунньуктарын, &quot;Цветы Колымы&quot; сэһэни (1967) бэчээттэппитэ. Ону тэҥэ &quot;Мои знакомые&quot; (1958) сэһэннэр уонна кэпсээнэнэр хомуурунньуктарын, &quot;Два счастья&quot; пьесаны (1960) суруйбута.

В. Ажаев &quot;Далеко от Москвы&quot; диэн арамаанын сахалыы тылбаастаабыта, М. Шатров &quot;Шестое июля&quot;, А. Корнейчук &quot;Память сердца&quot; уо.д.а. пьесалары тылбаастаабыта.

Саха литэрэтиирэтин оскуолатааҕы бырагырааммаларын, учуобунньуктарын уонна хрестоматияларын оҥортообута&lt;ref&gt;[http://www.1sn.ru/person853.html Габышев Н.А.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121124110557/http://1sn.ru/person853.html |date=2012-11-24 }} СахаНьюс портаал.&lt;/ref&gt;. 

«[[Бичик (тэрилтэ)|Бичик]]» кинигэ кыһата 2008 сыллаахха «Уран тыл уустара» сиэрийэҕэ суруйааччы айымньыларын хомуурунньугун таһаарбыта (ISBN	5769629525, 9785769629525)

[[1991]] сыл [[ахсынньы 8]] күнүгэр өлбүтэ. 

== Библиография ==
#Доверие : заметки писателя / Габышев, Николай Алексеевич // Полярная звезда. - Якутск,1973. - N 5.-С.125-130. - Якутск,1973, ББК 83.1(2р54-6я)
#Доброта и гражданственность  : (70-летию С.В.Михалкова) / Габышев, Николай Алексеевич // Полярная звезда. - Якутск,1983. - N 1.-С.99-101. - Якутск,1983, ББК 83.51
#Двадцать шагов  : рассказ / Н.А.Габышев;Пер.с якут.В.Распутин;Худож.П.Пинкисевича. - Якутск : [б. и.], Б. г. - ; 20см. - Б. ц., ББК 84(2Рос=Як)
#Двадцать шагов : рассказ / Пер.с якут.В.Распутин;Худож.П.Пинкисевича // Огонек. - 1986. - N15.-С.26-27. - С. 1986, ББК 84(2Рос=Як)
#Двадцать шагов; Сказка; Чара; Женщина и медведица; Незлобивые лапландцы [Текст] : рассказы / Пер.с якут.В.Распутин,С.Иванов // Полярная звезда. - 1986. - №1.-С.39-56. - С. 1986, ББК 84(2Рос=Як)
# На любимом мною языке...  / Габышев,Николай Алексеевич // Полярная звезда. - 1977. - №2.-С.114-118;№3.-С.106-112. - С. 1977, ББК 83.3(2Рос=Як)
#Ненаписанный роман : документальная повесть / Пер.с якут.А.Шапошниковой // Полярная звезда. - 1982. - N1.-Январь-февраль.-С.24-46. - С. 1982, ББК 84(2Рос=Як)
#Төрөөбүт литературабыт : 8 кылаастаах оскуола 6 кылааһыгар / Н.А.Габышев, Н.Н.Ермолаев оҥордулар. - Якутск : Кн. изд-во, 1972. - 240 с. : ил. ; 20см. - 0.34 р., ББК 83.3(2Рос=Як)я72
#Мин муммутум: Сэһэн / Худож.С.В.Федоров. - Дьокуускай : Кинигэ изд-вота, 1965. - 27 с. : ил. ; 22см. - 00.04 р. ББК 84(2Рос=Як)
#Төрөөбүт литературабыт : учебник-хрестоматия. ҥI кылаас / Н.А.Габышев. - Дьокуускай : Кинигэ изд-вота, 1979. - 208 с. ; 20см. - 00.25 р. ББК 83.3(2Рос=Як)я7
#Эн биһикки олохпут : кэпсээннэр / Н.А.Габышев. - Дьокуускай : Кинигэ изд-вота, 1972. - 248 с. ; 20см. - 00.53 р. ББК 84(2Рос=Як)
#В далеком Амычане : повесть / Габышев,Николай Алексеевич. - Якутск : Кн.изд-во, 1966. - 63 с. ; 20см. - 00.10 р.ББК 84(2Рос=Як)
#Ыраах Амычааҥҥа : сэһэн / Габышев,Николай Алексеевич. - Дьокуускай : Госиздат, 1951. - 64 с. ; 20см. - 2.00 р. ББК 84(2Рос=Як)
#Серебряная береза : рассказы / Габышев,Николай Алексеевич. - М. : Сов.Россия, 1965. - 72 с. : ил. ; 16см. - (Короткие повести и рассказы). - 00.09 р. ББК 84(2Рос=Як)
#Счастье Уллы  : рассказы / Пер.с якут.В.Попова и Т.Резвовой;Худож.П.Аносова. - Барнаул : Алт.кн.изд-во, 1972. - 140 с. : ил. ; 16см. - 00.20 р. ББК 84(2Рос=Як)
#Көрдөөх Күндэлэй : көр-күлүү, элэк-эгэлгэ кэпсээннэр / А.Васильев ойуута. - Дьокуускай : Кинигэ изд-вота, 1986. - 168 с. ; 20см. - 00.70 р.
#Төрөөбүт литературабыт  : 6 кылааска үөрэнэр учебник-хрестоматия / Габышев Николай Алексеевич. - Якутскай : Кинигэ изд-вота, 1985. - 208 с. ; 20см. - 0.25 р. ББК 83.3(2Рос=Як)я72
#Төрөөбүт саҥабыт : 3-с кылааска үөрэнэр кинигэ / Н. А. Габышев, Н. И. Филиппова. - 5-с тахсыыта. - Якутскай : Кинигэ изд-вота, 1983. 1991. - 224 с. : ил. ; 20 см. ББК 81.634.1-921
#Күһүҥҥү кустук : сэһэн / И.Д.Корякин уруһуйа. - Дьокуускай : Кинигэ изд-вота, 1988. - 216 с. ; 20см. - 1.50 р. ББК 84(2Рос=Як)
#Халыма сибэккилэрэ : сэһэн / Габышев,Николай Алексеевич. - Якутск : Кн.изд-во, 1967. - 66 с. ; 20см. - 800.00 р. Перевод заглавия: Цветы Колымы:Повесть для детей ББК 84(2Рос=Як)
#Таптыыр харахпынан : (Роман,сэһэннэр) / Н.А.Габышев. - Якутск : Дьокуускай, 2002. - 240 с. ; 21см. - (Уран тыл уустара). - ISBN 5-7696-1651-2 : 29.50 р. УДК 894.384 ББК 84(2Рос=Як)6-4
#Үтүө аргыстар : орто уонна улахан саастаах оҕолорго / Н. А. Габышев. - Якутскай : Саха сиринээҕи кинигэ издательствота, 1982. - 189 с. : ил. ; 20 см. - На якут. яз. - 10.00 р. УДК 821.512.157 ББК 83(2Рос=Як)
# Ый күлэр, Якутскай, 1961; 
#Yчугэй дьон, Якутскай, 1961;&lt;ref&gt;БСЭ, 1969-1978&lt;/ref&gt;.

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

[[Категория:Дьон алпаабытынан]]
[[Категория:1922 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:Муус устар 10 күнүгэр төрөөбүттэр]]
[[Категория:Үөһээ Бүлүү улууһугар төрөөбүттэр]]
[[Категория:1991 сыллаахха өлбүттэр]]
[[Категория:Ахсынньы 8 күнүгэр өлбүттэр]]
[[Категория:Саха суруйааччылара]]</text>
      <sha1>qk7l9o1rrh14d5f0flraocqrchq7f4c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аутсорсинг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29155</id>
    <revision>
      <id>430785</id>
      <parentid>430768</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T13:08:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sauit</username>
        <id>26795</id>
      </contributor>
      <comment>Угуйугунан спаам</comment>
      <origin>430785</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4103" sha1="65t590ptax5gxmisk3wrmtus7x0irny" xml:space="preserve">'''Аутсо́рсинг''' ({{lang-en|outsourcing}}: (outer-source-using) тас күүһү/өҥөнү туһаныы) — [[дуогабар]] быһыытынан [[тэрилтэ]] атын тэрилтэттэн туох эмэ өҥөнү оҥотторууга идэтийбит үлэһиттэри наймылаһыыта. Манна быстах кэмнээх өҥөнү оҥорууттан атына диэн уһун болдьоххо дуогабар түһэрсиллэр. &lt;ref&gt;https://ru.wikipedia.org/wiki/Аутсорсинг&lt;/ref&gt;

Тэрилтэ көдьүүһүн үрдэтэргэ уонна босхоломмут тэрээһиннээх, үп- харчы уонна дьон ресурсаларын туһанарга эбэтэр улаханнык болҕомтону эрэйбэт күүһү түмэргэ кыаҕы биэрэр.

Россия предпринимательствотыгар уотунан хааччыйыы, офиһы үлэлэтиини (холобур, дьиэни- уоту ыраастааһын), тылбаас өҥөтүн, транспорт өҥөтүн оҥоруу, компьютернай инфраструктураны сайыннарыы, реклама өҥөтүн хааччыйыы, куттал суох буолуутун хааччыйыы курдук функциялара үгүстүк оҥоһуллаллар&lt;ref&gt;[https://keys.ua/novosti/buxgalterskij-uchet/buxgalterskij-autsorsing-plyusyi-i-minusyi.html Бухгалтерскай аутсорсинг - плюс и минусы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210914071407/https://keys.ua/novosti/buxgalterskij-uchet/buxgalterskij-autsorsing-plyusyi-i-minusyi.html |date=2021-09-14 }}&lt;/ref&gt;.

Институт иэһэ (Чочума, АХШ) көрдөрүүтүнэн предприятиелар үлэлэрин оптимизациялааһын көрүҥүнэн, ордук үп уонна бухгалтерскай учуот эйгэтигэр кэтээн көрөр. 1997 сыллаахха Америка управлениятын Ассоциацията тэриллибит Статистика көрдөрбүтүнэн, оччолорго ыйытыллыбыт фирмалар ахсааннарыттан 20 %- на аҕыйах харчы уонна бухгалтерскай операцияларга, оттон 80 %- на административнай функциялар сорҕолорун көрдөрбүтэ.

== Сокуон күүһүгэр ыспыраапкалар ==
Кэккэ түгэннэргэ тэрилтэ туһааннаах тэрилтэлэри толорууга функцияны биэрэргэ эбээһинэстиир. Холобур, паевой инвестиционнай фонда бэйэтин активтарынан учуоту, хонтуруолу уонна салайыы бэйэтэ оҥорор кыаҕа суох. Ол туһугар салайар компаниялар өҥөлөрүгэр, аудиторыгар уонна салайар компанияларыгар кэлиэхтээх.

== Саамай тарҕаммыт көрүҥэ ==
Бүгүҥҥү күҥҥэ аан дойдуга бизнес- процесстар барылларын араас көрүҥэ баар, олортон үгүстэрэ Россия тэрилтэлэригэр эмиэ ситиһиилээхтик туттуллаллар. Хас биирдии тэрилтэҕэ бэриллиэхтээх процесстар уратыларыттан, тус сыаллаах соруктарыттан уонна соруктарыттан көрөн, атын- атын уратылаһыахтарын сөп. Ол да буоллар, предприятиелар үгүс кээмэйдэриттэн тутулуга суох хас да характер холобурдара баар.

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}
[[Категория:Экэниэмикэ]]
[[Категория:Экэниэмикэ тиэрминнэрэ]]</text>
      <sha1>65t590ptax5gxmisk3wrmtus7x0irny</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Манат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29401</id>
    <revision>
      <id>430793</id>
      <parentid>301498</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T04:08:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>20075</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>430793</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6534" sha1="s6m8gpyzy4uyyfw0skaolikjkhmcw7v" xml:space="preserve">[[Ойуу:Rouble-1961-Paper-1-Reverse.jpg|thumb|300px|Сэбиэскэй биир [[солкуобай]], «солкуобай» диэн тыл [[ССРС]] өрөспүүбүлүкэлэрин араас 15 тылларынан суруллубут]]
'''Манат''' ({{lang2|az|tm|manat}}) — ССРС кэминээҕи сылларга сэбиэскэй солкуобай азербайджан уонна туркмен тылларыгар официальнай аата. Билиҥҥи кэмҥэ — [[Азербайджан]] уонна [[Туркмения]] омук [[Валюта|валюталара]], азербайджан маната уонна туркмен маната, сөп түбэһиннэрииннэн.

Туркменистан 1 маната 100 тенгеҕэ тэҥнээх. Туркменистаҥҥа сэбиэскэй кэм кэннэ манаты туттуу 1993 сыллаахха сэтинньы ыйтан киирбитэ.
Азербайджан Республикатын маната 1992 сыллаахха атырдьах ыйыгар туттууга киирбитэ.  Биир азербайджан маната 100 гяпикка тэҥнээх ({{lang-az|qəpik}}). 

== Тыл үөскээһинэ ==
«Манат» диэн тыл нуучча «монета» диэн тылыттан төрүттээх, онтон нуучча «монета» диэн тыла латыын тылыттан төрүттээх {{lang-lat|moneta}}&lt;ref&gt;[http://www.thefreedictionary.com/manat Free Dictionary: Manat]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.merriam-webster.com/dictionary/manat Merriam-Webster: Manat]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;, нуучча тылыгар тылбааһа «Предостерегающая» эбэтэр «Советница» ({{lang-sah|сэрэтэр, сүбэлиир}}). Маннык соло Рим таҥаратыгар [[Юнона|Юнонаҕа]], [[Юпитер (таҥара)|Юпитер]] кэргэнигэр, баара. Үһүйээн быһыытынан, Юнона Рим олохтоохторун сир хамсааһынын, өстөөх саба түһүөхтээҕин туһунан хаста да сэрэппит. Рим Капитолийыгар Юнона Монета храмын аттыгар металлтан быһыллар уонна кутуллар манньыаттар мастерскойдара баара.  Онон, аат ити сиртэн төрүттэммит&lt;ref&gt;[http://www.numizm.ru/html/m/moneta.html Словарь нумизмата: Монета]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.  

== Банкноталар уонна манньыаттар ==
&lt;center&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%&quot; width=&quot;75%&quot;
! rowspan=&quot;2&quot;| Номинал
! colspan=&quot;3&quot;| [[Азербайджан маната]]
! colspan=&quot;3&quot;| [[Туркмен маната]]
|-
! Банкноталар&lt;ref&gt;[http://www.cbar.az/pages/national-currency/banknotes/azm/ Old banknotes — ЦБ АР: AZM] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180224155708/https://www.cbar.az/ |date=2018-02-24 }}{{ref-az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.cbar.az/pages/national-currency/banknotes/azn/ New banknotes — ЦБ АР: AZN]{{ref-az}}&lt;/ref&gt;
! [[Манньыат|Манньыаттар]]&lt;ref&gt;[http://www.cbar.az/pages/national-currency/coins/old-coins/ ЦБ АР: Old coins] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170415091802/https://www.cbar.az/pages/national-currency/coins/old-coins/ |date=2017-04-15 }}{{ref-az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.cbar.az/pages/national-currency/coins/new-generation-coins/ ЦБ АР: New generation coins]{{ref-az}}&lt;/ref&gt;
! Өйдөбүл манньыаттар&lt;ref&gt; [http://www.cbar.az/pages/national-currency/commemorative-coins/1992-2010/ ЦБ АР: Coins produced within 1992—2012]{{ref-az}}&lt;/ref&gt;
! Банкноталар
! [[Манньыат|Манньыаттар]]
! Өйдөбүл манньыаттар
|-
| 1 манат
| {{Y}}
| {{N}}
|
| {{Y}}
| {{Y}}
|
|-
| 2 манат
| {{N}}
| {{N}}
|
| {{N}}
| {{Y}}
|
|-
| 5 манат
| {{Y}}
| {{N}}
| {{Y}}
| {{Y}}
| {{N}}
|
|-
| 10 манат
| {{Y}}
| {{N}}
|
| {{Y}}
| {{N}}
|
|-
| 20 манат
| {{N}}
| {{N}}
|
| {{Y}}
| {{N}}
|
|-
| 50 манат
| {{Y}}
| {{N}}
| {{Y}}
| {{Y}}
| {{N}}
|
|-
| 100 манат
| {{Y}}
| {{N}}
| {{Y}}
| {{Y}}
| {{N}}
|
|-
| 250 манат
| {{Y}}
| {{N}}
|
| {{N}}
| {{N}}
|
|-
| 500 манат
| {{Y}}
| {{N}}
| {{Y}}
| {{Y}}
| {{Y}}
| {{Y}}
|-
| 1000 манат
| {{Y}}
| {{N}}
|
| {{Y}}
| {{Y}}
| {{Y}}
|-
| 5000 манат
| {{N}}
| {{N}}
|
| {{Y}}
| {{N}}
|
|-
| 10 000 манат
| {{Y}}
| {{N}}
|
| {{Y}}
| {{N}}
|
|-
| 50 000 манат
| {{Y}}
| {{N}}
|
| {{N}}
| {{N}}
|
|-
| Бытарытар харчылар
| colspan=&quot;3&quot;| Гяпик
| colspan=&quot;3&quot;| Тенге
|}
&lt;/center&gt;

== Өссө маны көр ==
* [[Валюта]]
* [[Валюта бэлиэтэ]]

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

== Сигэлэр ==
* {{книга
|заглавие      = The Free Dictionary
|ссылка        = http://www.thefreedictionary.com/
|место         = 
|издательство  = Farlex
|год           = 2011
|ref           = Free Dictionary
}}{{ref-en}}
* {{книга
|заглавие      = Merriam-Webster
|ссылка        = http://www.merriam-webster.com/
|место         = Springfield
|издательство  = Merriam-Webster Inc.
|год           = 2011
|ref           = Merriam-Webster
}}{{ref-en}}
* {{книга
|заглавие      = Словарь нумизмата
|ссылка        = http://www.numizm.ru/
|издание       = 2-е изд., перераб. и доп. / Публ. [http://www.numizm.ru/ Словарь нумизмата. Описание монет]
|ответственный = [Авторы: Фенглер Х., Гироу Г., Унгер В.] / Пер. с нем. М. Г. Арсеньевой / Отв. ред. В. М. Потин
|место         = М.
|издательство  = Радио и связь
|год           = 1993
|isbn          = 5-256-00317-8
|ref           = СН
}}{{ref-ru}}
* {{книга
|заглавие      = Центральный банк Азербайджанской республики
|ссылка        = http://www.cbar.az/
|издание       = Официальный сайт
|место         = 
|издательство  = ЦБ АР
|год           = 2010
|ref           = ЦБ АР
}}{{ref-ru}}

{{money-stub}}
[[Категория:Харчы]]</text>
      <sha1>s6m8gpyzy4uyyfw0skaolikjkhmcw7v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пхукет</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36588</id>
    <revision>
      <id>430794</id>
      <parentid>322213</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T05:14:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>20075</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>430794</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5566" sha1="k1m4yzmvuuyqeklmxz83pj8100h3qui" xml:space="preserve">'''Пхуке́т''' (тайск.&lt;span&gt; &lt;/span&gt;&lt;span lang=&quot;th&quot;&gt;ภูเก็ต&lt;/span&gt;;  [[Аан дойду фонетическай алпабыыта|МФА]] быраабылатынан [&lt;span&gt;&lt;span class=&quot;IPA&quot;&gt;pʰuːkèt&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;] диэн саҥарыллар), урукку Европа каарталарыгар '''Тхала́нг''' (тайск.&lt;span&gt; &lt;/span&gt;&lt;span lang=&quot;th&quot;&gt;ถลาง&lt;/span&gt;), '''Джанк Сейлон''' ({{Халыып:Lang-en|Junk Ceylon}}) уонна '''Джен Сайлен''' ({{Халыып:Lang-en|Jan Sylan}})&lt;ref&gt;Llewellyn Styles Dawson, ''Memoirs of Hydrography: including brief biographies of the principal officers who have served in H. M. Naval Surveying Service between the years 1750 and 1885'' (1883), стр. 19; [http://books.google.co.uk/books?id=kp4DAAAAYAAJ&amp;pg=PA18 Google Books]&lt;/ref&gt; диэн ааттанар — арааһа малаай тылыттан ''tanjung Salang'', ол аата ''‘Саланг тумул’''&lt;ref name=&quot;Smithies&quot;&gt;Smithies, Michael (2002), Three military accounts of the 1688 «Revolution» in Siam, Itineria Asiatica, Orchid Press, Bangkok, [[:ru:Special:BookSources/9745240052|ISBN 974-524-005-2]], стр. 179&lt;/ref&gt;, —  Таиланд соҕуруу провинцияларыттан (чангваат) биирдэстэрэ. Кинилиин ( чаһы стрелкэтинэн хотуттансаҕалаан аахтахха) быысаһаллар Пхангнга́ уонна Краби́ провинциялар. Пхукет — арыы, онон атын провинциялары кытта сиринэн быыһаспат.

Пхукет  [[Тайлаан|Таиланд]], арҕаа кытылыгар, Андаман муоратыгар ([[Индия океана]]) баар. Пхукет чугас сытар [[Сингапур|Сингапуртан кыра]], Таиланд саамай бөдөҥ арыыта. Хоруоллук атын провинцияларын кытта үс [[Күргэ|күргэннэн]] ситимнэһэр. Былыр былыргыттан атыы-эргиэн киинэ. [[Хорҕолдьун|Хорҕолдьуну]] хостууллар уонна [[каучук|каучугу]] оҥороллор этэ. [[Ииндийэ]] уонна [[Кытай]] ыккардыларыгар муораннан сылдьыһыы суолун ортотугар сытар буолан былыргыттан португалия, француз, голландия уонна англия атыыһыттарын сурунаалларыгар ахтыллар. Билигин провинция дохуотун сүрүн чааһын туризм хааччыйар. 

Тоҕус үрэхтээх: Кхлонг-Ба́нгъяй (тайск.&lt;span&gt; &lt;/span&gt;&lt;span lang=&quot;th&quot;&gt;คลองบางใหญ่&lt;/span&gt;), Клонг-Тха́чин (тайск.&lt;span&gt; &lt;/span&gt;&lt;span lang=&quot;th&quot;&gt;คลองท่าจิน&lt;/span&gt;), Кхлонг-Тхары́а (тайск.&lt;span&gt; &lt;/span&gt;&lt;span lang=&quot;th&quot;&gt;คลองท่าเรือ&lt;/span&gt;) уонна Кхлонг-Ба́нгрон (тайск.&lt;span&gt; &lt;/span&gt;&lt;span lang=&quot;th&quot;&gt;คลองบางโรง&lt;/span&gt;). Олортон биирдэрэ да бөдөҥө суох.&lt;ref name=&quot;sawadee.ru#geography&quot;&gt;{{Халыып:Cite web|url = http://phuket.sawadee.ru/general.html#Geography|title = География острова Пхукет|lang = ru}}&lt;/ref&gt;
[[Билэ:01map-phuket.jpg|left|thumb|540x540px| Пхукет кумахтарын уонна арыыларын каартата]]

== Дьаһалтанан тыырыллыыта ==
[[Билэ:Amphoe_Phuket.png|left|thumb|267x267px|Пхукет провинциялара]]
Пхукет провинциятыгар үс оройуон (''ампхе'') кирэр, олор,  17 тыа сирдэригэр (''тамбон'') арахсаллар, 103 дэриэбинэ (''мубан) баар&lt;br&gt;
''
{| class=&quot;standard&quot; align=&quot;center&quot;

!№&lt;br&gt;
п.п.
!''ампхе'' аата&lt;br&gt;
!Иэнэ, км²&lt;ref&gt;Пхукет арыы эрэ, провинция атын арыыларын аахпакка эрэ.&lt;/ref&gt;
!Нэһилиэнньэтэ, киһи.&lt;ref&gt;В соответствии с данными Центрального регистрационного бюро Министерства внутренних дел Таиланда по состоянию на 31-е декабря 2012-го года. http://stat.bora.dopa.go.th/stat/y_stat55.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181208134055/http://stat.bora.dopa.go.th/stat/y_stat55.html |date=2018-12-08 }}&lt;/ref&gt;
|-
| align=&quot;right&quot; | 1
| Киин ''ампхе'' Пхуке́т (тайск.&lt;span&gt; &lt;/span&gt;&lt;span lang=&quot;th&quot;&gt;อำเภอเมืองภูเก็ต&lt;/span&gt;; {{Халыып:Lang-en|Amphoe Mueang Phuket}})
| align=&quot;right&quot; | 224,0
| align=&quot;right&quot; | 208 544
|-
| align=&quot;right&quot; | 2
| Катху́ (тайск.&lt;span&gt; &lt;/span&gt;&lt;span lang=&quot;th&quot;&gt;ออำเภอกะทู้&lt;/span&gt;; {{Халыып:Lang-en|Amphoe Kathu}})
| align=&quot;right&quot; | 67,09
| align=&quot;right&quot; | 46 739
|-
| align=&quot;right&quot; | 3
| Тхала́нг (тайск.&lt;span&gt; &lt;/span&gt;&lt;span lang=&quot;th&quot;&gt;อำเภอถลาง&lt;/span&gt;; {{Халыып:Lang-en|Amphoe Thalang}})
| align=&quot;right&quot; | 252,0
| align=&quot;right&quot; | 80 630

|}
[[Билэ:Wat_Chalong_in_Phuket_(5733667234).jpg|left|thumb|332x332px|Ват-Чало́нг хараам]]

== Быһаарыылар ==
{{Халыып:Быһаарыылар|2}}

[[Категория:Таиланд]]</text>
      <sha1>k1m4yzmvuuyqeklmxz83pj8100h3qui</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Finex</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48207</id>
    <revision>
      <id>430789</id>
      <parentid>384218</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T22:12:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>20075</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>430789</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="509" sha1="pu44j51q68hr77kav6fy9sat0xskfhh" xml:space="preserve">'''Finex''' - [[Кипр]] сиригэр үлэлиир [[Арассыыйа]] инвестиционнай [[тэрилтэ]]тэ, Аан Дойдуга биир улахан [[ETF]] оҥорооччу. Арассыыйа дьоно уонна Аан Дойду харчыта үллэригэр биир улахан оруоллаах тэрилтэ.

Сайта: https://finxgroup.ru/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210821132423/https://finxgroup.ru/ |date=2021-08-21 }}

{{Company-stub}}</text>
      <sha1>pu44j51q68hr77kav6fy9sat0xskfhh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vivo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48701</id>
    <revision>
      <id>430786</id>
      <parentid>393964</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T18:10:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>26566</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Vivo logo 2019.svg]] → [[File:Vivo (China) logo.svg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · More precise</comment>
      <origin>430786</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="831" sha1="a7dyxo5n3ripaowg0pxhkvh3yfoacyt" xml:space="preserve">{{Infobox Company|company_name=Vivo Tecnology|name=Vivo|logo=[[File:Vivo (China) logo.svg|200px]]}}

'''Vivo Communication Technology Co. Ltd ''' — [[Кытай]] биир бөдөҥ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир биллэр телекоммуникационнай тэриллэри оҥорор [[тэрилтэ]]. Vivo [[5G]], роутер уонна [[смартфон]] бизнеһыгар биир лидер буолар Аан Дойду аренатыгар. Аатырбыт [[Fortuna 500]] компоненыгар холбонор.

Салалтата — [[Дунгуань]].

== Флагманнар ==
* [[Vivo X70]]
* [[Vivo X80]]
* [[Vivo X Fold]]
* [[Vivo X90 Pro+]]

{{Company-stub}}

[[Категория:Кытай тэрилтэлэрэ]]
[[Категория:Интэриниэт]]</text>
      <sha1>a7dyxo5n3ripaowg0pxhkvh3yfoacyt</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>