Бикипиэдьийэ sahwiki https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D2%AF%D1%80%D2%AF%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D1%80%D1%8D%D0%B9 MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter Миэдьийэ Аналлаах Ырытыы Кыттааччы Кыттааччы ырытыыта Бикипиэдьийэ Бикипиэдьийэ ырытыыта Билэ Билэ ырытыыта MediaWiki MediaWiki-ни ырытыы Халыып Халыыбы ырытыы Көмө Көмөнү ырытыы Категория Категорияны ырытыы TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 952 430816 430736 2026-09-22T23:23:11Z Sauit 26795 430816 wikitext text/x-wiki {{Infobox Country |native_name = Арассыыйа Федерацията |conventional_long_name = Российская Федерация |common_name = Арассыыйа |national_anthem = [[Россия Федерациятын өрөгөйүн ырыата|Арассыыйа Бэдэрээссийэтин өрөгөйүн ырыата]]<center><br /><br>[[File:Russian_Anthem_chorus.ogg]] |image_flag = Flag of Russia.svg |image_coat = Coat of Arms of the Russian Federation.svg |image_map = Russian Federation (orthographic projection) - 2014, 2022 Annexed Territories disputed.svg |map_width = 220px |capital = [[Москва]] |latd=55 |latm=45 |latNS=N |longd=37 |longm=37 |longEW=E |largest_city = capital |official_languages = [[Нуучча тыла]] уонна өссө 22 регионнааҕы тыл, холобура [[Саха тыла]] |demonym = [[Нууччалар]], [[Сахалар]] у.д.а |government_type = [[Федерал система|Федерал]] [[Өрөспүүбүлүкэтэ]] |leader_title1 = [[Президент]] |leader_name1 = [[Владимир Путин]] |leader_title2 = [[Премьер миниистир]] |leader_name2 = [[Михаил Мишустин]] |leader_title3 = [[Арассыыйа Бэдэрээссийэтин сүбэтэ|Арассыыйа Бэдэрээссийэтин сүбэтин]] салайааччыта |leader_name3 = [[Валентина Матвиенко]] <small>([[Единая Россия]])</small> |leader_title4 = [[ГосДума]] салайааччыта |leader_name4 = [[Вячеслав Володин]] <small>([[Единая Россия]])</small> |sovereignty_type = [[история|Остуоруйата]] (862)¹ |sovereignty_note = [[Новгород]] тэриллиитэ |area_km2 = 17 075 400 |area_sq_mi = 6 592 800 |area_rank = 1-я |area_magnitude = 1 E13 |percent_water = 13 |population_estimate = 142 008 838 |population_estimate_year = 2008 |population_estimate_rank = 9-е |population_census = 145,166,731 |population_census_year = 2002 |population_density_km2 = 8,3 |population_density_sq_mi = 21,5 |population_density_rank = 209-й |GDP_PPP_year = 2007 |GDP_PPP = $2 089 trillion |GDP_PPP_rank = 7-й |GDP_PPP_per_capita = $14 704 |GDP_PPP_per_capita_rank = 52nd |GDP_nominal = $1 289 trillion |GDP_nominal_rank = 11-й |GDP_nominal_year = 2007 |GDP_nominal_per_capita = $9 074 |GDP_nominal_per_capita_rank = 54th <!---IMF---> |HDI_year = 2005 |HDI = {{increase}} 0.802 |HDI_rank = 67th |HDI_category = <span style="color:#090;">high</span> |Gini = 40.5 |Gini_year = 2005 |currency = [[Солкуобай]] |currency_code = RUB |time_zone = |utc_offset = +2 to +12 |time_zone_DST = |utc_offset_DST = +3 to +13 |drives_on = right |cctld = [[.ru]] ([[.su]] reserved), ([[.рф]]² 2009 с.) |calling_code = 7 |footnote1 = Варягтары ыҥырыы күнэ-дьыла Арассыыйа судаарыстыбаннаһын саҕаланыытынан ааҕыллар; Арассыыйа билиҥҥи көрүҥэр бэдэрээссийэтин (РСФСР) быһыытынан 1917 сыллаахха сэтинньи 7 күнүгэр олохтоммута. 1991 сыл ахсынньы 25 күнүттэн билиҥҥи аатын сүгэр. |footnote2 = Кириллический, ожидается со второго квартала 2009 года.<ref>[http://www.interfax.ru/society/news.asp?id=19381&sw=%D0%EE%F1%F1%E8%E8+%F0%E0%E7%F0%E5%F8%E5%ED%EE+%F1%EE%E7%E4%E0%F2%FC+%E2+%E8%ED%F2%E5%F0%ED%E5%F2%E5+%E4%EE%EC%E5%ED+%ED%E0+%EA%E8%F0%E8%EB%EB%E8%F6%E5&bd=5&bm=6&by=2008&ed=5&em=7&ey=2008&secid=0&mp=0&p=1 Interfax]</ref> |name=}} '''Арассыыйа''' ({{Lang-ru|Россия}}), толору уһун аата — '''Арассыыйа Федерацията''' ({{Lang-ru|Российская Федерация}}), диэн [[Эуропа]] илин өттүгэр уонна [[Азия]] хоту өттүгэр сытар [[ил]]. Арассыыйа иэнинэн аан дойдуга ордук улахан ил (17 мөл 75 тыһ. 400 км² эбэтэр сир иэниттэн 11,46 % (1/9) ылар, иккис миэстэни ылар ([[Канада]] барыллаан икки төгүл кыра сири ылар). Арассыыйа олохтоохторун ахсаана — 142 026,3 тыһ. киһи ([[2007]] [[атырдьах ыйын 1]] күнүнээҕи Росстат дааннайынан <ref name="dem">[https://web.archive.org/web/20070527010948/http://www.gks.ru/bgd/free/b07_00/IssWWW.exe/Stg/d80/8-0.htm Росстат. Демография]</ref> туох баар Сир нэһилиэнньэтиттэн 2,15 %), нэһилэнньэтин 4/5 Эуропа өттүгэр олорор. Киһи ахсаанынан аан дойдуга 8-с миэстэни ылар. Дьонун улахан аҥаара куораттарга олорор — 73,0 %. Арассыыйаҕа элбэх омук олорор: [[нууччалар|нууччалартан]] ураты (79,83 %) дойдуга 180-тан тахса атын омуктар олороллор. Арассыыйа [[ил тыл|ил тыла]] — [[нуучча тыла]]. Арассыыйа 16 или кытта киирбиhэр, сиринэн: [[Норвегия]], [[Финляндия]], [[Эстония]], [[Латвия]], [[Литва]], [[Польша]], [[Беларусь|Бөлөрүүс]], [[Украйиина]], [[Грузия]], [[Азербайдьан]], [[Казахстан]], [[Кытай]], [[Монголия]], [[Хоту Кэриэйэ]], байҕалынан: [[Дьоппуон]] уонна [[Америка Холбоһуктаах Штааттара|АХШ]]. == Географията == Арассыйа Бэдэрээссийэтин - 17.1 мөл. ''кв. км''-тан ордук. Арассыйа Бэдэрээссийэтэ [[Балтика байҕала|Балтика тэҥис]] кытылларатан [[Чуумпу далай]] кытылларыгар диэри уонна [[Хотугу Муустаах далай]] кытылларытан Казахстан, Монголия уонна Кытай кыраныыссаҕа тиийэ тайыыр. Өрөспүүбүлүкэ хотулуу-арҕаа Норвегияны, Финляндияны кытта, арҕаа Латвияны, Эстонияны, Беларусьны кытта быысаһар. Литваны уонна Польшаны киирэр Калининградскай уобалас кыраныыссалаһар. Арассыйа Бэдэрээссийэтэ соҕуруулуу-арҕаа Украинаны кытта быысаһар; Кавказка Грузияны, Азербайджанны кытта кыраныыссалаһар. Сибииргэ кыраныысса бастаан Казахстанны, онтон илин Монголияны уонна Кытайны судаарстыбанай кыраныысса устун ааһар. Кураанах сиринэн барар кыраныысса тиһэх учаастага илин КНДР-ын ыпсыытынан барар. Сирин үгүс өттө туундра уонна тайҕа зоналарыгар баар, балачча киэҥ сирэ тыа быыстаах степь уона степь зоналарыгар киирэр. Кумах куйаар аҥардаах сирдэр, субтропик бэрт кыра сири ылаллар, оттон кумах куйаардар Арассыйаҕа букатын да суохтар. Арассыйа сүрүн киэҥ сирэ, биллэн турар, араас айылҕалаах; өрөспүүбүлүкэ тус-туспа чаастарыгар хаһаайыстаба атын атыннык сайдар. Онуохха сөп түбэһинэрэн, Арассыйаны Европатааҕы чаас Хотугу Кавказ, Урал, Арҕаа Сибиир, Илин Сибиир, Уһук Илин диэн оройуоннарга араараллар. Арассыйа территориятын Хотугу Муустаах уонна Чумпуу далайдар тэҥистэрэ тулалыыллар; ону тэҥэ Атлантик далай Балктика, Хара, Азовскай тэҥистэрэ. Арассыыйа материктаабы саамай хотугу туочката — Челюскин тумуha; саамай соҕурууҥу туочката — Дагестан уонна Азербайджан кыраныыссаҕа; Арассыыйа саамай арҕааҥы туочката Балтика тэҥиһэ кытылыгар Калининград чугаһыгар сытар, оттон саамай илиҥҥи туочката Чукотка тумул-арыытынааҕы Дежнев тумуһа буолар. === Рельеф === [[File:Russian Federation Relief Map.png|thumb|upright=1.34]] Арассыйа арҕаа өттүгэр намталлар үгүстэр, оттон илин өттүгэр хаптал хайалар уонна хайалар баһыйаллар. Балтика тэҥис кытыллытан уонна арҕаа кыраныыссаттан Урал хайаларыгар диэри намыһах үрдэллэрдээх киэҥ ''Илин Европа дэхси сир'' (эбэтэр ''Нуучча дэхси сирэ'') сытар. Урал хайаларыттан Енисей өрүскэ диэри көнө ньуурдаах ''Арҕаа Сибиир намтала'' сытар. Енисейтэн Чуумпу далайгар диэри тайыыр сүүнэ киэҥ сир быдан уустук рельефтээх. Онно намталлар да, хаптал хайалар да, араас үрдүктээх хайалар да бааллар. Киэҥ сири ''Орто Сибиир хаптал хайата'' ылар. Биһиги дойдубут уһук соҕуруу итиэннэ илин өттүлэрин үрдүк хаттык уонна сис хайалар тиһигин быспакка кэриэтэ иилииллэр. Илин Европа дэхси сириттэн соҕуруу ''Кавказ хайалара'' сыталлар. Арҕаа Сибиир намталыттан соҕуруулуу-илин ''Алтай'', оттон Орто Сибиир хаптал хайатыттан соҕуруу диэки ''Саян-Тыва хаттык хайата'' (нагорьета) уонна ''Байкал эргинин хайалара'' бааллар. Арассыйа илин өттүнэн Чуумпу далай кытылын устун кэтит балаһанан ''Уһук Илин хайалара'' субуһаллар. Илин Европа дэхси сирин уонна Арҕаа Сибиир нвмталын икки аржыларынан хотуттан соҕуруу 2500 км кэриҥэ сиргэ ''Урал хайалара'' субуһаллар. Арассыйа Азиятааҕы чааһыгар территория бүтүннүүтэ Хотугу Муустаах далай кытылын диэки уопсайынан намтаан барар. Ити иҥнэл устун соҕурууттан самай бөдөҥ өрүстэр: ''Обь'', ''Енисей'', ''Өлүөнэ'' — усталлар. === Ис уулара === ==== Өрүстэр ==== Арассыыйа ис уутунан бэрт баай: өрүстэрэ уонна күөллэрэ үгүс. Өлүөнэ, Обь, Енисей, Амур, Волга өрүстэр уһуннарынан итиэннэ тардыларын (бассейннарын) иэнэ киэҥинэн аат дойду үрдүнэн бөдөҥтөн бөдөҥ өрүстэр ахсааннарыгар киирэллэр. Арассыыйа сирин иэнин өрүстэр бөдөҥ чааһа Хотугу Муустаах далай сыһыаннас тырдытыгар. Өрүстэр аччыгыйдык чааһа Атлантика, Каспий уонна Чуумпу далай сыһыаннас тардытыгар. Хотугу Муустаах далай тардыытын сүрүн өрүстэрэ — '''Обь''', '''Енисей''', '''Өлүөнэ'''. Чуумпу далай тардыытын сүрүн өрүһэ — '''Амур'''. Атлантика далай тардыытын Арассыыйа территориятыгар баар сүрүн өрүстэрэ — '''Дон''', '''Арҕаа Двина''' — уонна Каспий тэҥис тардыытын өрүһэ - '''Волга'''. {| class="wikitable" |+Арассыыйа бөдөҥ өрүстэрэ ! Аат ! Уһун, км ! Бассейн иэнэ, км2 |- |[[Өлүөнэ]] | align=right | 4 400 | align=right | 2 490 000 |- |[[Иртыш]] | align=right | 4 248 | align=right | 1 643 000 |- |[[Обь]] | align=right | 3 650 | align=right | 2 990 000 |- |[[Волга]] | align=right | 3 530 | align=right | 1 360 000 |- |[[Енисей]] | align=right | 3 487 | align=right | 2 580 000 |- |[[Аллараа Тунгуска]] | align=right | 2 989 | align=right | 473 000 |- |[[Амур]] | align=right | 2 824 | align=right | 1 855 000 |- |[[Бүлүү (өрүс)|Бүлүү]] | align=right | 2 650 | align=right | 454 000 |- |[[Ишим (өрүс)|Ишим]] | align=right | 2 450 | align=right | 177 000 |- |[[Урал (өрүс)|Урал]] | align=right | 2 428 | align=right | 231 000 |} ==== Күөллэр ==== Арассыыйа территориятыгар сүүһүнэн тыһынча күөл баар. Европатааҕы чааһын хотулуу-арҕаа уонна соҕуруулуу-илин өттүлэригэр, Арҕаа Сибииргэ, хотугу намталарга (Хатанга, Халыма намталлыгар) күөллэр ордук элбэхтэр. Хотулуу-арҕааҥы күөллэр үгүстэрэ мууһуруу үйэтигэр үөскээбиттэрэ уонна оччо дириҥнэрэ суох, уһун сининньигэс быһыылаахтар, быһыттаҕас кытыллаахтар. Европатааҕы чаас соҕуруулуу-илин күөллэрин оннулара хаар уонна сааскы уу толорбут кэдээллэрэ буолаллар. Күөллэр сүүрүгүрдүбэттэр, сайын уолан хаалаллар. Арҕаа Сибиир намталыгар күөллэр олус элбэхтэр. Олор оччо дириҥэ суохтар, төгүрүк хотоллору хаар уута толорбутуттан үөскээбиттэр. Сибиир тууһа суох күөллэриттэн саамай бөдөҥнөрө — '''Байкал'''. Бу күөл оҥхойо сир хаҕа суоллуутуттан үөскээбитэ. Байкал — сир шарыгар саамай дириҥ күөл. Муҥутуур дириҥэ 1642 м. [[File:Шаманка.jpg|300px|mini|right|Байкал]] {| class="wikitable" |+Арассыыйа бөдөҥ күөллэрэ ! Аат ! Иэн, км2 ! Дириҥ, м ! Тэҥис<br>таһымыттан<br>үрдүгэ |- |[[Каспий байҕала|Каспий тэҥиһэ]] | align=right | 371 000 | align=right | 1 025 | align=right | -28 |- |[[Байкал]] | align=right | 31 500 | align=right | 1 642 | align=right | 456 |- |[[Ладога]] | align=right | 17 703 | align=right | 225 | align=right | 4 |- |[[Онега]] | align=right | 9 616 | align=right | 124 | align=right | 32 |- |[[Таймыыр (күөл)|Таймыыр]] | align=right | 4 560 | align=right | 26 | align=right | 6 |- |[[Ханка]] | align=right | 4 190 | align=right | 10 | align=right | 68 |- |[[Пэйпус]]<br>(Чудскай-Псковскай күөл) | align=right | 3 555 | align=right | 15 | align=right | 30 |- |[[Чаны (күөл)|Чаны]] | align=right | 1 990 | align=right | 12 | align=right | 105 |- |[[Үрүҥ күөл (Вологда уобалаһа)|Үрүҥ күөл]] | align=right | 1 290 | align=right | 20 | align=right | 113 |} === Климат === [[File:Russia Köppen.svg|thumb|upright=1.38]] Дойду климата ханнык географическай кэтирээһиҥҥэ сытарыттан, далайтан төһө ырааҕыттан, сирин рельебэ хайдаҕыттан, сис хайалар хайдах сыталларыттан, онтон да атын үгүс биричиинэлэртэн тутулутаах. Арассыыйагар маннык нөҥүө климат курдааһына бааллар: арктика, субарктика, сымнаһыар уонна субтропика климат курдааһыннара. Арассыыйа бүтүүннүтэ кэриэтэ хотугу, сымнаһыар курдаыһыҥҥа сытар, бэрт өттө эрэ тымныы курдааһыҥҥа киирэр. Кэтирээһин зоналааһына дэхси сиригэр олус хоһооннох көрдөр. Арассыыйа сирдэригэр муустаах эбэтэр полярнай зона, туундара уонна тыа быыстаах туундара, тыа зоната (тайҕа, булкаастаах уонна кэтит сэрбирдэхтэрдээх тыалар), тыа быыстаах стептэр, стептэр, кумах куйаар аҥардаах стептэр. Арассыыйа сирин климата улахан өттүгэр континентальнай. Регионтан көрөн тохсунньу орто температурата +6°-тан -50°C диэки; от ыйын орто температурата +1°-тэн +25°C диэки. Арассыыйа территориятыгар сөҥүү адьас тэҥэ суохтук түһэр: сылга 150-тан 2000 диэки мм. Температура амплитудата Арассыыйа климата илин диэки ыраахтах аайы улам континентальнай буолан иһэрин көрдөрөр. == Устуоруйата == Арассыыйа Бэдэрээссийэтин [[ССРС|Сэбиэскэй Социалистическай Республикалар Сойуустарын]] официальнай утумнааччыта. == Экэниэмикэтэ == Арассыыйа экэниэмикэтэ аан дойду экэниэмикэтэ уонна ППС дойдуларын ортотугар 6-с миэстэни ылар, ол 2021 сылга 4,494 трлн долларга (РФ ИДьМ дааннайынан) сыаналанар. Номинальнай ВВП (1,779 трлн доллар 2021 с.) Арассыыйа аан дойдуга 11-с уонна Эуропаҕа 5-с миэстэни баһылаабыт (РФ ИДьМ дааннайынан). Нэһилиэнньэ дууһатыгар (ППС) 2021 сыллаахха Арассыыйа аан дойдуга 55-с миэстэҕэ (ИДьМ уонна ВБ дааннайынан) сылдьыбыта. Арассыыйа экэниэмикэтэ булкаас уонна көс тииптэргэ сыһыаннаах.<ref>[https://nkbe.ru/novosti/ekonomika/chto-ozhidaet-rossiyskuyu-ekonomiku-v-2023-godu-4-prognoza-ekspertov/ Россия экэниэмикэтэтэн 2023 сылга туох күүтэрий?]</ref> Арассыыйа нэһилиэнньэтэ аан дойду экэниэмикэтэгэр дойду кылаата 1,9% кэриҥэ; аан дойду экэниэмикэтэгэр 3,12 %-нан 2018 сылга тиийэр. Арассыыйа киһи кыаҕын сайыннарыы индексэ олус үрдүк таһымнаах дойдулар бөлөхтөрүгэр сыһыаннаах, ВТО-ЕЭС чилиэнэ буолар. Арассыыйа ВВП-гар судаарыстыба уонна судаарыстыбаннай хампаанньалар икки төгүл кэриҥэ дискуссионнай боппуруос буолар; кини сыанабыла федеральнай антимонопольнай сулууспа сыанатынан, анонимнай экспертэргэ сигэнэн, 70%, ИДьМ дааннайынан - 33 %. Аан дойду көмүс саппаас резервэлэригэр Россия аан дойдуга 5-с миэстэни ылар, доллар миллиардердарын ахсаанынан Арассыыйа эмиэ аан дойдуга 5-с миэстэни ылар. Арассыыйа киин куората — [[Москва]]. Арассыыйаҕа 16 куорат 1 мөл. тахса киһилээх: [[Москва]], [[Санкт-Петербург]], [[Новосибирскай]], [[Екатеринбург]], [[Казань]], [[Красноярскай]], [[Нижнэй Новгород]], [[Челябинскэй]], [[Уфа]], [[Краснодар]], [[Самара]], [[Ростов-на-Дону]], [[Омскай]], [[Воронеж]], [[Пермь]], [[Волгоград]]. Арассыыйа киэҥ айылҕалаах дойду, ол эрэн тойотторо уоруйахтарынан сибээстээн уонна милитаризм политикатын тутуһарынан сибээстээн дьоно адьас дьадаҥытык олороллор. Арассыыйа дьоно дьадаҥытык олороллорунан - 147 миэстэ 250 дойдуттан Аан Дойдуга. 2014 сыллаахха 1$ - 33,00 солк. этэ. 2021 сыллаахха 1$ - 74,00 солк. Ити 2014-2021 сыл иһигэр дьон хамнаһа долларынан аахтахха улааппыта, төттөрүтүн кыччаан биэрдэ. Билигин Арассыыйа 80% нэһилиэнньэтэ 500$ кыра ыйга хамнаска олороллор. == Олохтоохторо == === Омуктара === Арассыыйа элбэх омук олорор дойдута. * Ахсааннара бүтүн олохтоох ахсааныттан (145 млн) 0,1 бырыһыаныттан элбэҕи ылар омуктар ([[2002]] сыллааҕы бутэһик сурутуу түмүгүнэн. Сурутуу түмүгүнэн бүтүннүүтэ — 145 мөл 166 тыһ. 731 киһи ([[2007]] сыл [[ыам ыйын 1]] күнүгэр 142,1 мөл. киһи). # [[нууччалар]] — 115 мөл 889 тыһ. 107 киһи (бүтүн олохтоох 79,83 %) # [[татаардар]] — 5 мөл 554 тыһ. 601 киһи (3,83 %) # [[украиннар]] — 2 мөл 942 тыһ. 961 киһи (2,03 %) # [[башкирдар]] — 1 мөл 673 тыһ. 389 киһи (1,15 %) # [[чуваштар]] — 1 мөл 637 тыһ. 094 киһи (1,13 %) # [[чеченнар]] — 1 мөл 360 тыһ. 253 киһи (0,94 %) # [[эрмээннэр]] — 1 мөл 130 тыһ. 491 киһи (0,78 %) # [[мордвалар]] — 843 тыһ. 350 киһи (0,58 %) # [[авардар]] — 814 тыһ. 473 киһи (0,56 %) # [[беларуссар|белорустар]] — 807 тыһ. 970 киһи (0,56 %) # [[казахтар|казаахтар]] — 653 тыһ. 962 киһи (0,45 %) # [[удмуртар]] — 636 тыһ. 906 киһи (0,44 %) # [[азербайдьаннар]] — 621 тыһ. 840 киһи (0,43 %) # [[Марийдар|марилар]] — 604 тыһ. 298 киһи (0,42 %) # [[ниэмэстэр]] — 597 тыһ. 212 киһи (0,41 %) # [[кабардалар]] — 519 тыһ. 958 киһи (0,36 %) # [[осетиннар]] — 514 тыһ. 875 киһи (0,35 %) # [[даргиннар]] — 510 тыһ. 156 киһи (0,35 %) # [[бүрээттэр]] — 461 тыһ. 389 киһи (0,32 %) # [[сахалар]] — 478 тыһ. 085 киһи (0.3346 %) # [[кумыктар]] — 422 тыһ. 409 киһи (0,29 %) # [[ингуштар]] — 413 тыһ. 016 киһи (0,28 %) # [[лезгиннар]] — 411 тыһ. 535 киһи (0,28 %) # [[комилар]] — 293 тыһ. 406 киһи (0,2 %) # [[тывалар]] — 243 тыһ. 442 киһи (0,17 %) # [[дьэбэриэйдэр]] — 229 тыһ. 938 киһи (0,16 %) # [[грузиннар]] — 197 тыһ. 934 киһи (0,14 %) # [[карачаайдар]] — 192 тыһ. 182 киһи (0,13 %) # [[сыгааннар]] — 182 тыһ. 766 киһи (0,13 %) # [[калмыктар]] — 173 тыһ. 996 киһи (0,12 %) # [[молдованнар]] — 172 тыһ. 330 киһи (0,12 %) # [[лактар]] — 156 тыһ. 545 киһи (0,11 %) # [[кэриэйдэр]] — 148 тыһ. 556 киһи (0,1 %) # атын омуктар — 2 мөл. 414 тыһ. 558 киһи. (1,66 %) # омуктарын эппэтэхтэр — 1 мөл 460 тыһ. 751 киһи (1,01 %) == Эбии маны көр == * [[Арассыыйа бэлиэ күннэрэ]] == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} {{Geo-stub}} {{Countries of Europe}} {{азия}} [[Категория:Арассыыйа| ]] 5s2nqa02z3e8r4uxlk7h682er9eph88 430817 430816 2026-09-22T23:24:54Z Sauit 26795 430817 wikitext text/x-wiki {{Infobox Country |native_name = Арассыыйа Федерацията |conventional_long_name = Российская Федерация |common_name = Арассыыйа |national_anthem = [[Россия Федерациятын өрөгөйүн ырыата|Арассыыйа Бэдэрээссийэтин өрөгөйүн ырыата]]<center><br /><br>[[File:Russian_Anthem_chorus.ogg]] |image_flag = Flag of Russia.svg |image_coat = Coat of Arms of the Russian Federation.svg |image_map = Russian Federation (orthographic projection) - 2014, 2022 Annexed Territories disputed.svg |map_width = 220px |capital = [[Москва]] |latd=55 |latm=45 |latNS=N |longd=37 |longm=37 |longEW=E |largest_city = capital |official_languages = [[Нуучча тыла]] уонна өссө 22 регионнааҕы тыл, холобура [[Саха тыла]] |demonym = [[Нууччалар]], [[Сахалар]] у.д.а |government_type = [[Федерал система|Федерал]] [[Өрөспүүбүлүкэтэ]] |leader_title1 = [[Президент]] |leader_name1 = [[Владимир Путин]] |leader_title2 = [[Премьер миниистир]] |leader_name2 = [[Михаил Мишустин]] |leader_title3 = [[Арассыыйа Бэдэрээссийэтин сүбэтэ|Арассыыйа Бэдэрээссийэтин сүбэтин]] салайааччыта |leader_name3 = [[Валентина Матвиенко]] <small>([[Единая Россия]])</small> |leader_title4 = [[Госдуума]] Бэрэсэдээтэлэ |leader_name4 = [[Вячеслав Володин]] <small>([[Единая Россия]])</small> |sovereignty_type = [[история|Устуоруйата]] (862)¹ |sovereignty_note = [[Новгород]] тэриллиитэ |area_km2 = 17 075 400 |area_sq_mi = 6 592 800 |area_rank = 1-я |area_magnitude = 1 E13 |percent_water = 13 |population_estimate = 142 008 838 |population_estimate_year = 2008 |population_estimate_rank = 9-е |population_census = 145,166,731 |population_census_year = 2002 |population_density_km2 = 8,3 |population_density_sq_mi = 21,5 |population_density_rank = 209-й |GDP_PPP_year = 2007 |GDP_PPP = $2 089 trillion |GDP_PPP_rank = 7-й |GDP_PPP_per_capita = $14 704 |GDP_PPP_per_capita_rank = 52nd |GDP_nominal = $1 289 trillion |GDP_nominal_rank = 11-й |GDP_nominal_year = 2007 |GDP_nominal_per_capita = $9 074 |GDP_nominal_per_capita_rank = 54th <!---IMF---> |HDI_year = 2005 |HDI = {{increase}} 0.802 |HDI_rank = 67th |HDI_category = <span style="color:#090;">high</span> |Gini = 40.5 |Gini_year = 2005 |currency = [[Солкуобай]] |currency_code = RUB |time_zone = |utc_offset = +2 to +12 |time_zone_DST = |utc_offset_DST = +3 to +13 |drives_on = right |cctld = [[.ru]] ([[.su]] reserved), ([[.рф]]² 2009 с.) |calling_code = 7 |footnote1 = Варягтары ыҥырыы күнэ-дьыла Арассыыйа судаарыстыбаннаһын саҕаланыытынан ааҕыллар; Арассыыйа билиҥҥи көрүҥэр бэдэрээссийэтин (РСФСР) быһыытынан 1917 сыллаахха сэтинньи 7 күнүгэр олохтоммута. 1991 сыл ахсынньы 25 күнүттэн билиҥҥи аатын сүгэр. |footnote2 = Кириллический, ожидается со второго квартала 2009 года.<ref>[http://www.interfax.ru/society/news.asp?id=19381&sw=%D0%EE%F1%F1%E8%E8+%F0%E0%E7%F0%E5%F8%E5%ED%EE+%F1%EE%E7%E4%E0%F2%FC+%E2+%E8%ED%F2%E5%F0%ED%E5%F2%E5+%E4%EE%EC%E5%ED+%ED%E0+%EA%E8%F0%E8%EB%EB%E8%F6%E5&bd=5&bm=6&by=2008&ed=5&em=7&ey=2008&secid=0&mp=0&p=1 Interfax]</ref> |name=}} '''Арассыыйа''' ({{Lang-ru|Россия}}), толору уһун аата — '''Арассыыйа Федерацията''' ({{Lang-ru|Российская Федерация}}), диэн [[Эуропа]] илин өттүгэр уонна [[Азия]] хоту өттүгэр сытар [[ил]]. Арассыыйа иэнинэн аан дойдуга ордук улахан ил (17 мөл 75 тыһ. 400 км² эбэтэр сир иэниттэн 11,46 % (1/9) ылар, иккис миэстэни ылар ([[Канада]] барыллаан икки төгүл кыра сири ылар). Арассыыйа олохтоохторун ахсаана — 142 026,3 тыһ. киһи ([[2007]] [[атырдьах ыйын 1]] күнүнээҕи Росстат дааннайынан <ref name="dem">[https://web.archive.org/web/20070527010948/http://www.gks.ru/bgd/free/b07_00/IssWWW.exe/Stg/d80/8-0.htm Росстат. Демография]</ref> туох баар Сир нэһилиэнньэтиттэн 2,15 %), нэһилэнньэтин 4/5 Эуропа өттүгэр олорор. Киһи ахсаанынан аан дойдуга 8-с миэстэни ылар. Дьонун улахан аҥаара куораттарга олорор — 73,0 %. Арассыыйаҕа элбэх омук олорор: [[нууччалар|нууччалартан]] ураты (79,83 %) дойдуга 180-тан тахса атын омуктар олороллор. Арассыыйа [[ил тыл|ил тыла]] — [[нуучча тыла]]. Арассыыйа 16 или кытта киирбиhэр, сиринэн: [[Норвегия]], [[Финляндия]], [[Эстония]], [[Латвия]], [[Литва]], [[Польша]], [[Беларусь|Бөлөрүүс]], [[Украйиина]], [[Грузия]], [[Азербайдьан]], [[Казахстан]], [[Кытай]], [[Монголия]], [[Хоту Кэриэйэ]], байҕалынан: [[Дьоппуон]] уонна [[Америка Холбоһуктаах Штааттара|АХШ]]. == Географията == Арассыйа Бэдэрээссийэтин - 17.1 мөл. ''кв. км''-тан ордук. Арассыйа Бэдэрээссийэтэ [[Балтика байҕала|Балтика тэҥис]] кытылларатан [[Чуумпу далай]] кытылларыгар диэри уонна [[Хотугу Муустаах далай]] кытылларытан Казахстан, Монголия уонна Кытай кыраныыссаҕа тиийэ тайыыр. Өрөспүүбүлүкэ хотулуу-арҕаа Норвегияны, Финляндияны кытта, арҕаа Латвияны, Эстонияны, Беларусьны кытта быысаһар. Литваны уонна Польшаны киирэр Калининградскай уобалас кыраныыссалаһар. Арассыйа Бэдэрээссийэтэ соҕуруулуу-арҕаа Украинаны кытта быысаһар; Кавказка Грузияны, Азербайджанны кытта кыраныыссалаһар. Сибииргэ кыраныысса бастаан Казахстанны, онтон илин Монголияны уонна Кытайны судаарстыбанай кыраныысса устун ааһар. Кураанах сиринэн барар кыраныысса тиһэх учаастага илин КНДР-ын ыпсыытынан барар. Сирин үгүс өттө туундра уонна тайҕа зоналарыгар баар, балачча киэҥ сирэ тыа быыстаах степь уона степь зоналарыгар киирэр. Кумах куйаар аҥардаах сирдэр, субтропик бэрт кыра сири ылаллар, оттон кумах куйаардар Арассыйаҕа букатын да суохтар. Арассыйа сүрүн киэҥ сирэ, биллэн турар, араас айылҕалаах; өрөспүүбүлүкэ тус-туспа чаастарыгар хаһаайыстаба атын атыннык сайдар. Онуохха сөп түбэһинэрэн, Арассыйаны Европатааҕы чаас Хотугу Кавказ, Урал, Арҕаа Сибиир, Илин Сибиир, Уһук Илин диэн оройуоннарга араараллар. Арассыйа территориятын Хотугу Муустаах уонна Чумпуу далайдар тэҥистэрэ тулалыыллар; ону тэҥэ Атлантик далай Балктика, Хара, Азовскай тэҥистэрэ. Арассыыйа материктаабы саамай хотугу туочката — Челюскин тумуha; саамай соҕурууҥу туочката — Дагестан уонна Азербайджан кыраныыссаҕа; Арассыыйа саамай арҕааҥы туочката Балтика тэҥиһэ кытылыгар Калининград чугаһыгар сытар, оттон саамай илиҥҥи туочката Чукотка тумул-арыытынааҕы Дежнев тумуһа буолар. === Рельеф === [[File:Russian Federation Relief Map.png|thumb|upright=1.34]] Арассыйа арҕаа өттүгэр намталлар үгүстэр, оттон илин өттүгэр хаптал хайалар уонна хайалар баһыйаллар. Балтика тэҥис кытыллытан уонна арҕаа кыраныыссаттан Урал хайаларыгар диэри намыһах үрдэллэрдээх киэҥ ''Илин Европа дэхси сир'' (эбэтэр ''Нуучча дэхси сирэ'') сытар. Урал хайаларыттан Енисей өрүскэ диэри көнө ньуурдаах ''Арҕаа Сибиир намтала'' сытар. Енисейтэн Чуумпу далайгар диэри тайыыр сүүнэ киэҥ сир быдан уустук рельефтээх. Онно намталлар да, хаптал хайалар да, араас үрдүктээх хайалар да бааллар. Киэҥ сири ''Орто Сибиир хаптал хайата'' ылар. Биһиги дойдубут уһук соҕуруу итиэннэ илин өттүлэрин үрдүк хаттык уонна сис хайалар тиһигин быспакка кэриэтэ иилииллэр. Илин Европа дэхси сириттэн соҕуруу ''Кавказ хайалара'' сыталлар. Арҕаа Сибиир намталыттан соҕуруулуу-илин ''Алтай'', оттон Орто Сибиир хаптал хайатыттан соҕуруу диэки ''Саян-Тыва хаттык хайата'' (нагорьета) уонна ''Байкал эргинин хайалара'' бааллар. Арассыйа илин өттүнэн Чуумпу далай кытылын устун кэтит балаһанан ''Уһук Илин хайалара'' субуһаллар. Илин Европа дэхси сирин уонна Арҕаа Сибиир нвмталын икки аржыларынан хотуттан соҕуруу 2500 км кэриҥэ сиргэ ''Урал хайалара'' субуһаллар. Арассыйа Азиятааҕы чааһыгар территория бүтүннүүтэ Хотугу Муустаах далай кытылын диэки уопсайынан намтаан барар. Ити иҥнэл устун соҕурууттан самай бөдөҥ өрүстэр: ''Обь'', ''Енисей'', ''Өлүөнэ'' — усталлар. === Ис уулара === ==== Өрүстэр ==== Арассыыйа ис уутунан бэрт баай: өрүстэрэ уонна күөллэрэ үгүс. Өлүөнэ, Обь, Енисей, Амур, Волга өрүстэр уһуннарынан итиэннэ тардыларын (бассейннарын) иэнэ киэҥинэн аат дойду үрдүнэн бөдөҥтөн бөдөҥ өрүстэр ахсааннарыгар киирэллэр. Арассыыйа сирин иэнин өрүстэр бөдөҥ чааһа Хотугу Муустаах далай сыһыаннас тырдытыгар. Өрүстэр аччыгыйдык чааһа Атлантика, Каспий уонна Чуумпу далай сыһыаннас тардытыгар. Хотугу Муустаах далай тардыытын сүрүн өрүстэрэ — '''Обь''', '''Енисей''', '''Өлүөнэ'''. Чуумпу далай тардыытын сүрүн өрүһэ — '''Амур'''. Атлантика далай тардыытын Арассыыйа территориятыгар баар сүрүн өрүстэрэ — '''Дон''', '''Арҕаа Двина''' — уонна Каспий тэҥис тардыытын өрүһэ - '''Волга'''. {| class="wikitable" |+Арассыыйа бөдөҥ өрүстэрэ ! Аат ! Уһун, км ! Бассейн иэнэ, км2 |- |[[Өлүөнэ]] | align=right | 4 400 | align=right | 2 490 000 |- |[[Иртыш]] | align=right | 4 248 | align=right | 1 643 000 |- |[[Обь]] | align=right | 3 650 | align=right | 2 990 000 |- |[[Волга]] | align=right | 3 530 | align=right | 1 360 000 |- |[[Енисей]] | align=right | 3 487 | align=right | 2 580 000 |- |[[Аллараа Тунгуска]] | align=right | 2 989 | align=right | 473 000 |- |[[Амур]] | align=right | 2 824 | align=right | 1 855 000 |- |[[Бүлүү (өрүс)|Бүлүү]] | align=right | 2 650 | align=right | 454 000 |- |[[Ишим (өрүс)|Ишим]] | align=right | 2 450 | align=right | 177 000 |- |[[Урал (өрүс)|Урал]] | align=right | 2 428 | align=right | 231 000 |} ==== Күөллэр ==== Арассыыйа территориятыгар сүүһүнэн тыһынча күөл баар. Европатааҕы чааһын хотулуу-арҕаа уонна соҕуруулуу-илин өттүлэригэр, Арҕаа Сибииргэ, хотугу намталарга (Хатанга, Халыма намталлыгар) күөллэр ордук элбэхтэр. Хотулуу-арҕааҥы күөллэр үгүстэрэ мууһуруу үйэтигэр үөскээбиттэрэ уонна оччо дириҥнэрэ суох, уһун сининньигэс быһыылаахтар, быһыттаҕас кытыллаахтар. Европатааҕы чаас соҕуруулуу-илин күөллэрин оннулара хаар уонна сааскы уу толорбут кэдээллэрэ буолаллар. Күөллэр сүүрүгүрдүбэттэр, сайын уолан хаалаллар. Арҕаа Сибиир намталыгар күөллэр олус элбэхтэр. Олор оччо дириҥэ суохтар, төгүрүк хотоллору хаар уута толорбутуттан үөскээбиттэр. Сибиир тууһа суох күөллэриттэн саамай бөдөҥнөрө — '''Байкал'''. Бу күөл оҥхойо сир хаҕа суоллуутуттан үөскээбитэ. Байкал — сир шарыгар саамай дириҥ күөл. Муҥутуур дириҥэ 1642 м. [[File:Шаманка.jpg|300px|mini|right|Байкал]] {| class="wikitable" |+Арассыыйа бөдөҥ күөллэрэ ! Аат ! Иэн, км2 ! Дириҥ, м ! Тэҥис<br>таһымыттан<br>үрдүгэ |- |[[Каспий байҕала|Каспий тэҥиһэ]] | align=right | 371 000 | align=right | 1 025 | align=right | -28 |- |[[Байкал]] | align=right | 31 500 | align=right | 1 642 | align=right | 456 |- |[[Ладога]] | align=right | 17 703 | align=right | 225 | align=right | 4 |- |[[Онега]] | align=right | 9 616 | align=right | 124 | align=right | 32 |- |[[Таймыыр (күөл)|Таймыыр]] | align=right | 4 560 | align=right | 26 | align=right | 6 |- |[[Ханка]] | align=right | 4 190 | align=right | 10 | align=right | 68 |- |[[Пэйпус]]<br>(Чудскай-Псковскай күөл) | align=right | 3 555 | align=right | 15 | align=right | 30 |- |[[Чаны (күөл)|Чаны]] | align=right | 1 990 | align=right | 12 | align=right | 105 |- |[[Үрүҥ күөл (Вологда уобалаһа)|Үрүҥ күөл]] | align=right | 1 290 | align=right | 20 | align=right | 113 |} === Климат === [[File:Russia Köppen.svg|thumb|upright=1.38]] Дойду климата ханнык географическай кэтирээһиҥҥэ сытарыттан, далайтан төһө ырааҕыттан, сирин рельебэ хайдаҕыттан, сис хайалар хайдах сыталларыттан, онтон да атын үгүс биричиинэлэртэн тутулутаах. Арассыыйагар маннык нөҥүө климат курдааһына бааллар: арктика, субарктика, сымнаһыар уонна субтропика климат курдааһыннара. Арассыыйа бүтүүннүтэ кэриэтэ хотугу, сымнаһыар курдаыһыҥҥа сытар, бэрт өттө эрэ тымныы курдааһыҥҥа киирэр. Кэтирээһин зоналааһына дэхси сиригэр олус хоһооннох көрдөр. Арассыыйа сирдэригэр муустаах эбэтэр полярнай зона, туундара уонна тыа быыстаах туундара, тыа зоната (тайҕа, булкаастаах уонна кэтит сэрбирдэхтэрдээх тыалар), тыа быыстаах стептэр, стептэр, кумах куйаар аҥардаах стептэр. Арассыыйа сирин климата улахан өттүгэр континентальнай. Регионтан көрөн тохсунньу орто температурата +6°-тан -50°C диэки; от ыйын орто температурата +1°-тэн +25°C диэки. Арассыыйа территориятыгар сөҥүү адьас тэҥэ суохтук түһэр: сылга 150-тан 2000 диэки мм. Температура амплитудата Арассыыйа климата илин диэки ыраахтах аайы улам континентальнай буолан иһэрин көрдөрөр. == Устуоруйата == Арассыыйа Бэдэрээссийэтин [[ССРС|Сэбиэскэй Социалистическай Республикалар Сойуустарын]] официальнай утумнааччыта. == Экэниэмикэтэ == Арассыыйа экэниэмикэтэ аан дойду экэниэмикэтэ уонна ППС дойдуларын ортотугар 6-с миэстэни ылар, ол 2021 сылга 4,494 трлн долларга (РФ ИДьМ дааннайынан) сыаналанар. Номинальнай ВВП (1,779 трлн доллар 2021 с.) Арассыыйа аан дойдуга 11-с уонна Эуропаҕа 5-с миэстэни баһылаабыт (РФ ИДьМ дааннайынан). Нэһилиэнньэ дууһатыгар (ППС) 2021 сыллаахха Арассыыйа аан дойдуга 55-с миэстэҕэ (ИДьМ уонна ВБ дааннайынан) сылдьыбыта. Арассыыйа экэниэмикэтэ булкаас уонна көс тииптэргэ сыһыаннаах.<ref>[https://nkbe.ru/novosti/ekonomika/chto-ozhidaet-rossiyskuyu-ekonomiku-v-2023-godu-4-prognoza-ekspertov/ Россия экэниэмикэтэтэн 2023 сылга туох күүтэрий?]</ref> Арассыыйа нэһилиэнньэтэ аан дойду экэниэмикэтэгэр дойду кылаата 1,9% кэриҥэ; аан дойду экэниэмикэтэгэр 3,12 %-нан 2018 сылга тиийэр. Арассыыйа киһи кыаҕын сайыннарыы индексэ олус үрдүк таһымнаах дойдулар бөлөхтөрүгэр сыһыаннаах, ВТО-ЕЭС чилиэнэ буолар. Арассыыйа ВВП-гар судаарыстыба уонна судаарыстыбаннай хампаанньалар икки төгүл кэриҥэ дискуссионнай боппуруос буолар; кини сыанабыла федеральнай антимонопольнай сулууспа сыанатынан, анонимнай экспертэргэ сигэнэн, 70%, ИДьМ дааннайынан - 33 %. Аан дойду көмүс саппаас резервэлэригэр Россия аан дойдуга 5-с миэстэни ылар, доллар миллиардердарын ахсаанынан Арассыыйа эмиэ аан дойдуга 5-с миэстэни ылар. Арассыыйа киин куората — [[Москва]]. Арассыыйаҕа 16 куорат 1 мөл. тахса киһилээх: [[Москва]], [[Санкт-Петербург]], [[Новосибирскай]], [[Екатеринбург]], [[Казань]], [[Красноярскай]], [[Нижнэй Новгород]], [[Челябинскэй]], [[Уфа]], [[Краснодар]], [[Самара]], [[Ростов-на-Дону]], [[Омскай]], [[Воронеж]], [[Пермь]], [[Волгоград]]. Арассыыйа киэҥ айылҕалаах дойду, ол эрэн тойотторо уоруйахтарынан сибээстээн уонна милитаризм политикатын тутуһарынан сибээстээн дьоно адьас дьадаҥытык олороллор. Арассыыйа дьоно дьадаҥытык олороллорунан - 147 миэстэ 250 дойдуттан Аан Дойдуга. 2014 сыллаахха 1$ - 33,00 солк. этэ. 2021 сыллаахха 1$ - 74,00 солк. Ити 2014-2021 сыл иһигэр дьон хамнаһа долларынан аахтахха улааппыта, төттөрүтүн кыччаан биэрдэ. Билигин Арассыыйа 80% нэһилиэнньэтэ 500$ кыра ыйга хамнаска олороллор. == Олохтоохторо == === Омуктара === Арассыыйа элбэх омук олорор дойдута. * Ахсааннара бүтүн олохтоох ахсааныттан (145 млн) 0,1 бырыһыаныттан элбэҕи ылар омуктар ([[2002]] сыллааҕы бутэһик сурутуу түмүгүнэн. Сурутуу түмүгүнэн бүтүннүүтэ — 145 мөл 166 тыһ. 731 киһи ([[2007]] сыл [[ыам ыйын 1]] күнүгэр 142,1 мөл. киһи). # [[нууччалар]] — 115 мөл 889 тыһ. 107 киһи (бүтүн олохтоох 79,83 %) # [[татаардар]] — 5 мөл 554 тыһ. 601 киһи (3,83 %) # [[украиннар]] — 2 мөл 942 тыһ. 961 киһи (2,03 %) # [[башкирдар]] — 1 мөл 673 тыһ. 389 киһи (1,15 %) # [[чуваштар]] — 1 мөл 637 тыһ. 094 киһи (1,13 %) # [[чеченнар]] — 1 мөл 360 тыһ. 253 киһи (0,94 %) # [[эрмээннэр]] — 1 мөл 130 тыһ. 491 киһи (0,78 %) # [[мордвалар]] — 843 тыһ. 350 киһи (0,58 %) # [[авардар]] — 814 тыһ. 473 киһи (0,56 %) # [[беларуссар|белорустар]] — 807 тыһ. 970 киһи (0,56 %) # [[казахтар|казаахтар]] — 653 тыһ. 962 киһи (0,45 %) # [[удмуртар]] — 636 тыһ. 906 киһи (0,44 %) # [[азербайдьаннар]] — 621 тыһ. 840 киһи (0,43 %) # [[Марийдар|марилар]] — 604 тыһ. 298 киһи (0,42 %) # [[ниэмэстэр]] — 597 тыһ. 212 киһи (0,41 %) # [[кабардалар]] — 519 тыһ. 958 киһи (0,36 %) # [[осетиннар]] — 514 тыһ. 875 киһи (0,35 %) # [[даргиннар]] — 510 тыһ. 156 киһи (0,35 %) # [[бүрээттэр]] — 461 тыһ. 389 киһи (0,32 %) # [[сахалар]] — 478 тыһ. 085 киһи (0.3346 %) # [[кумыктар]] — 422 тыһ. 409 киһи (0,29 %) # [[ингуштар]] — 413 тыһ. 016 киһи (0,28 %) # [[лезгиннар]] — 411 тыһ. 535 киһи (0,28 %) # [[комилар]] — 293 тыһ. 406 киһи (0,2 %) # [[тывалар]] — 243 тыһ. 442 киһи (0,17 %) # [[дьэбэриэйдэр]] — 229 тыһ. 938 киһи (0,16 %) # [[грузиннар]] — 197 тыһ. 934 киһи (0,14 %) # [[карачаайдар]] — 192 тыһ. 182 киһи (0,13 %) # [[сыгааннар]] — 182 тыһ. 766 киһи (0,13 %) # [[калмыктар]] — 173 тыһ. 996 киһи (0,12 %) # [[молдованнар]] — 172 тыһ. 330 киһи (0,12 %) # [[лактар]] — 156 тыһ. 545 киһи (0,11 %) # [[кэриэйдэр]] — 148 тыһ. 556 киһи (0,1 %) # атын омуктар — 2 мөл. 414 тыһ. 558 киһи. (1,66 %) # омуктарын эппэтэхтэр — 1 мөл 460 тыһ. 751 киһи (1,01 %) == Эбии маны көр == * [[Арассыыйа бэлиэ күннэрэ]] == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} {{Geo-stub}} {{Countries of Europe}} {{азия}} [[Категория:Арассыыйа| ]] mofc051e2zma11q2tsvti0yz9hrno5s 0 29863 430839 387241 2026-09-23T09:32:06Z Ojkhol 24881 /* Олоҕун олуктара */ 430839 wikitext text/x-wiki {{Манна көһөрөргө|Сэрбэкэ атыыhыт.}} '''Эверстов Николай Дмитриевич — Сэрбэкэ''' (ахсынньы, 1827 — ахсынньы, 1915) — [[атыыһыттар|атыыһыт]], [[Дьокуускай]] куорат ытык киһитэ. == Олоҕун олуктара == Николай Дмитриевич Эверстов 1827 сыллаахха [[Нам улууһа|Нам улууһун]] [[Модут нэһилиэгэ (Нам улууһа)|Модут нэһилиэгэр]] төрөөбүт. 1909 сыллаахха Саха уобалаһын 12 саамай баай атыыһыттарын ахсааныгар киирэрэ. Сыллааҕы оборуота 100 тыһыынча солкуобай эбит. 1859 сыллаахтан 3-с гильдиялаах атыыһыт, 1864 сыллаахха 2-с гильдиялаах буолбут, 1888 с. — 1-кы гильдиялаах. 1911 сыллаахха уобалас губернатора [[Крафт Иван Иванович|И. И. Крафт]] көрдөһүүтүнэн атыыны-эргиэни тарҕаппытын иһин киниэхэ «коммерц-советник» аатын иҥэрбиттэрэ. Сэрбэкэ түүлээҕинэн, мануфактуранан, чэйинэн, табаҕынан, галантереянан эргинэн байбыта. [[Москуба]] атыыһыттара бөдөҥ атыыһытынан ааҕан толору итэҕэйэллэрэ, табаардарын иэс биэрэллэрэ. Н. Д. Эверстов [[Иркутскай]] уонна Кээхтэ атыыһыттарын кытта ыкса ситимнээх буолан, түүлээҕин уонна [[бүүчээн]] иитин Кытайга ыытара. Дьокуускайдааҕы дьаарбаҥкаҕа куруук кыттара уонна сэлии муоһун, түүлээҕи бөдөҥ баартыйанан атыылаһара, кыра атыыһыттарга мануфактураны иэс атыылыыра. Чэйи [[Кытай]]тан [[Айаан]] уонна [[Охотскай]] нөҥүө биир бастакынан аҕалтарар буолбута<ref>[http://www.fishkamchatka.ru/?key=,kamchad&con=ktxt&id=2126&t_name=kamchad_abc&title=%DD%E2%E5%F0%F1%F2%EE%E2-%D1%FD%F0%E1%FD%EA%FD%C2%A0%CD%E8%EA%EE%EB%E0%E9+%C4%EC%E8%F2%F0%E8%E5%E2%E8%F7+%281827-1915%29 «Рыба Камчатского края» ситим-сир]</ref>. Сэрбэкэ бэйэтин үбүттэн 50 тыһыынча солкуобайы Дьокуускай куоракка кини аатынан уопсастыбаннай бааны олохтуулларыгар босхо биэрбит. Ол баан Дьокуускай куоракка «Якутский городской общественный банк Н. Д. Эверстова» диэн ааттанан тэриллибит. Баан урукку дьиэтигэр билигин [[фольклор түмэлэ]] үлэлиир. Николай Дмитриевич Эверстов нэһилиэнньэҕэ улаханнык ытыктанар киһи эбит. «Потомственный почетный гражданин» ааты ылбыт, [[1894]] сыллаахха моойго иилиллэр Анненскай лиэнтэлээх үрүҥ көмүс мэтээлинэн наҕараадаламмыт. Кини аатынан Дьокуускай куоракка баар билиҥҥи Аржаков уулуссата ааттана сылдьыбыттаах<ref>Энциклопедия Якутии. — Том 1. — М., 2000.</ref>. Сэрбэкэ атыыһыт. Эверстов Николай Дмитриевич — Сэрбэкэ (ахсынньы, 1827 — ахсынньы, 1915) — атыыһыт, Дьокуускай куорат ытык киһитэ. Олоҕун олуктара[уларыт] Николай Дмитриевич Эверстов 1827 сыллаахха Нам улууһун Модут нэһилиэгэр төрөөбүт. 1909 сыллаахха Саха уобалаһын 12 саамай баай атыыһыттарын ахсааныгар киирэрэ. Сыллааҕы оборуота 100 тыһыынча солкуобай эбит. 1859 сыллаахтан 3-с гильдиялаах атыыһыт, 1864 сыллаахха 2-с гильдиялаах буолбут, 1888 с. — 1-кы гильдиялаах. 1911 сыллаахха уобалас губернатора И. И. Крафт көрдөһүүтүнэн атыыны-эргиэни тарҕаппытын иһин киниэхэ «коммерц-советник» аатын иҥэрбиттэрэ. Сэрбэкэ түүлээҕинэн, мануфактуранан, чэйинэн, табаҕынан, галантереянан эргинэн байбыта. Москуба атыыһыттара бөдөҥ атыыһытынан ааҕан толору итэҕэйэллэрэ, табаардарын иэс биэрэллэрэ. Н. Д. Эверстов Иркутскай уонна Кээхтэ атыыһыттарын кытта ыкса ситимнээх буолан, түүлээҕин уонна бүүчээн иитин Кытайга ыытара. Дьокуускайдааҕы дьаарбаҥкаҕа куруук кыттара уонна сэлии муоһун, түүлээҕи бөдөҥ баартыйанан атыылаһара, кыра атыыһыттарга мануфактураны иэс атыылыыра. Чэйи Кытайтан Айаан уонна Охотскай нөҥүө биир бастакынан аҕалтарар буолбута[1]. Сэрбэкэ бэйэтин үбүттэн 50 тыһыынча солкуобайы Дьокуускай куоракка кини аатынан уопсастыбаннай бааны олохтуулларыгар босхо биэрбит. Ол баан Дьокуускай куоракка «Якутский городской общественный банк Н. Д. Эверстова» диэн ааттанан тэриллибит. Баан урукку дьиэтигэр билигин фольклор түмэлэ үлэлиир. Николай Дмитриевич Эверстов нэһилиэнньэҕэ улаханнык ытыктанар киһи эбит. «Потомственный почетный гражданин» ааты ылбыт, 1894 сыллаахха моойго иилиллэр Анненскай лиэнтэлээх үрүҥ көмүс мэтээлинэн наҕараадаламмыт. Кини аатынан Дьокуускай куоракка баар билиҥҥи Аржаков уулуссата ааттана сылдьыбыттаах == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} {{rq|img|sources|}} [[Категория:Дьоннор алпабыытынан]] [[Категория:Саха баайдара]] [[Категория:1827 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:Модут нэһилиэгэр төрөөбүттэр]] [[Категория:1915 сыллаахха өлбүттэр]] [[Категория:Атыыһыттар]] [[Категория:Дьокуускай ытык дьоно]] 3ghgjaxlv2da6kl3qicsq14siarjy49 430840 430839 2026-09-23T09:33:23Z Ojkhol 24881 /* Олоҕун олуктара */ Спиридонов Роберт ТГВ16 "Сэрбэкэ атыыһыт." диэн 10:42, 22 Ахсынньы 2018 оҥорбут ыстатыйатын көһөрдүм 430840 wikitext text/x-wiki {{Манна көһөрөргө|Сэрбэкэ атыыhыт.}} '''Эверстов Николай Дмитриевич — Сэрбэкэ''' (ахсынньы, 1827 — ахсынньы, 1915) — [[атыыһыттар|атыыһыт]], [[Дьокуускай]] куорат ытык киһитэ. == Олоҕун олуктара == Николай Дмитриевич Эверстов 1827 сыллаахха [[Нам улууһа|Нам улууһун]] [[Модут нэһилиэгэ (Нам улууһа)|Модут нэһилиэгэр]] төрөөбүт. 1909 сыллаахха Саха уобалаһын 12 саамай баай атыыһыттарын ахсааныгар киирэрэ. Сыллааҕы оборуота 100 тыһыынча солкуобай эбит. 1859 сыллаахтан 3-с гильдиялаах атыыһыт, 1864 сыллаахха 2-с гильдиялаах буолбут, 1888 с. — 1-кы гильдиялаах. 1911 сыллаахха уобалас губернатора [[Крафт Иван Иванович|И. И. Крафт]] көрдөһүүтүнэн атыыны-эргиэни тарҕаппытын иһин киниэхэ «коммерц-советник» аатын иҥэрбиттэрэ. Сэрбэкэ түүлээҕинэн, мануфактуранан, чэйинэн, табаҕынан, галантереянан эргинэн байбыта. [[Москуба]] атыыһыттара бөдөҥ атыыһытынан ааҕан толору итэҕэйэллэрэ, табаардарын иэс биэрэллэрэ. Н. Д. Эверстов [[Иркутскай]] уонна Кээхтэ атыыһыттарын кытта ыкса ситимнээх буолан, түүлээҕин уонна [[бүүчээн]] иитин Кытайга ыытара. Дьокуускайдааҕы дьаарбаҥкаҕа куруук кыттара уонна сэлии муоһун, түүлээҕи бөдөҥ баартыйанан атыылаһара, кыра атыыһыттарга мануфактураны иэс атыылыыра. Чэйи [[Кытай]]тан [[Айаан]] уонна [[Охотскай]] нөҥүө биир бастакынан аҕалтарар буолбута<ref>[http://www.fishkamchatka.ru/?key=,kamchad&con=ktxt&id=2126&t_name=kamchad_abc&title=%DD%E2%E5%F0%F1%F2%EE%E2-%D1%FD%F0%E1%FD%EA%FD%C2%A0%CD%E8%EA%EE%EB%E0%E9+%C4%EC%E8%F2%F0%E8%E5%E2%E8%F7+%281827-1915%29 «Рыба Камчатского края» ситим-сир]</ref>. Сэрбэкэ бэйэтин үбүттэн 50 тыһыынча солкуобайы Дьокуускай куоракка кини аатынан уопсастыбаннай бааны олохтуулларыгар босхо биэрбит. Ол баан Дьокуускай куоракка «Якутский городской общественный банк Н. Д. Эверстова» диэн ааттанан тэриллибит. Баан урукку дьиэтигэр билигин [[фольклор түмэлэ]] үлэлиир. Николай Дмитриевич Эверстов нэһилиэнньэҕэ улаханнык ытыктанар киһи эбит. «Потомственный почетный гражданин» ааты ылбыт, [[1894]] сыллаахха моойго иилиллэр Анненскай лиэнтэлээх үрүҥ көмүс мэтээлинэн наҕараадаламмыт. Кини аатынан Дьокуускай куоракка баар билиҥҥи Аржаков уулуссата ааттана сылдьыбыттаах<ref>Энциклопедия Якутии. — Том 1. — М., 2000.</ref>. Сэрбэкэ атыыһыт. Эверстов Николай Дмитриевич — Сэрбэкэ (ахсынньы, 1827 — ахсынньы, 1915) — атыыһыт, Дьокуускай куорат ытык киһитэ. Олоҕун олуктара[уларыт] Николай Дмитриевич Эверстов 1827 сыллаахха Нам улууһун Модут нэһилиэгэр төрөөбүт. 1909 сыллаахха Саха уобалаһын 12 саамай баай атыыһыттарын ахсааныгар киирэрэ. Сыллааҕы оборуота 100 тыһыынча солкуобай эбит. 1859 сыллаахтан 3-с гильдиялаах атыыһыт, 1864 сыллаахха 2-с гильдиялаах буолбут, 1888 с. — 1-кы гильдиялаах. 1911 сыллаахха уобалас губернатора И. И. Крафт көрдөһүүтүнэн атыыны-эргиэни тарҕаппытын иһин киниэхэ «коммерц-советник» аатын иҥэрбиттэрэ. Сэрбэкэ түүлээҕинэн, мануфактуранан, чэйинэн, табаҕынан, галантереянан эргинэн байбыта. Москуба атыыһыттара бөдөҥ атыыһытынан ааҕан толору итэҕэйэллэрэ, табаардарын иэс биэрэллэрэ. Н. Д. Эверстов Иркутскай уонна Кээхтэ атыыһыттарын кытта ыкса ситимнээх буолан, түүлээҕин уонна бүүчээн иитин Кытайга ыытара. Дьокуускайдааҕы дьаарбаҥкаҕа куруук кыттара уонна сэлии муоһун, түүлээҕи бөдөҥ баартыйанан атыылаһара, кыра атыыһыттарга мануфактураны иэс атыылыыра. Чэйи Кытайтан Айаан уонна Охотскай нөҥүө биир бастакынан аҕалтарар буолбута[1]. Сэрбэкэ бэйэтин үбүттэн 50 тыһыынча солкуобайы Дьокуускай куоракка кини аатынан уопсастыбаннай бааны олохтуулларыгар босхо биэрбит. Ол баан Дьокуускай куоракка «Якутский городской общественный банк Н. Д. Эверстова» диэн ааттанан тэриллибит. Баан урукку дьиэтигэр билигин фольклор түмэлэ үлэлиир. Николай Дмитриевич Эверстов нэһилиэнньэҕэ улаханнык ытыктанар киһи эбит. «Потомственный почетный гражданин» ааты ылбыт, 1894 сыллаахха моойго иилиллэр Анненскай лиэнтэлээх үрүҥ көмүс мэтээлинэн наҕараадаламмыт. Кини аатынан Дьокуускай куоракка баар билиҥҥи Аржаков уулуссата ааттана сылдьыбыттаах. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} {{rq|img|sources|}} [[Категория:Дьоннор алпабыытынан]] [[Категория:Саха баайдара]] [[Категория:1827 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:Модут нэһилиэгэр төрөөбүттэр]] [[Категория:1915 сыллаахха өлбүттэр]] [[Категория:Атыыһыттар]] [[Категория:Дьокуускай ытык дьоно]] 7u6vq2t3iqxxyj6g03d2j4c1klhvvso 430841 430840 2026-09-23T09:35:32Z Ojkhol 24881 430841 wikitext text/x-wiki '''Эверстов Николай Дмитриевич — Сэрбэкэ''' (ахсынньы, 1827 — ахсынньы, 1915) — [[атыыһыттар|атыыһыт]], [[Дьокуускай]] куорат ытык киһитэ. == Олоҕун олуктара == Николай Дмитриевич Эверстов 1827 сыллаахха [[Нам улууһа|Нам улууһун]] [[Модут нэһилиэгэ (Нам улууһа)|Модут нэһилиэгэр]] төрөөбүт. 1909 сыллаахха Саха уобалаһын 12 саамай баай атыыһыттарын ахсааныгар киирэрэ. Сыллааҕы оборуота 100 тыһыынча солкуобай эбит. 1859 сыллаахтан 3-с гильдиялаах атыыһыт, 1864 сыллаахха 2-с гильдиялаах буолбут, 1888 с. — 1-кы гильдиялаах. 1911 сыллаахха уобалас губернатора [[Крафт Иван Иванович|И. И. Крафт]] көрдөһүүтүнэн атыыны-эргиэни тарҕаппытын иһин киниэхэ «коммерц-советник» аатын иҥэрбиттэрэ. Сэрбэкэ түүлээҕинэн, мануфактуранан, чэйинэн, табаҕынан, галантереянан эргинэн байбыта. [[Москуба]] атыыһыттара бөдөҥ атыыһытынан ааҕан толору итэҕэйэллэрэ, табаардарын иэс биэрэллэрэ. Н. Д. Эверстов [[Иркутскай]] уонна Кээхтэ атыыһыттарын кытта ыкса ситимнээх буолан, түүлээҕин уонна [[бүүчээн]] иитин Кытайга ыытара. Дьокуускайдааҕы дьаарбаҥкаҕа куруук кыттара уонна сэлии муоһун, түүлээҕи бөдөҥ баартыйанан атыылаһара, кыра атыыһыттарга мануфактураны иэс атыылыыра. Чэйи [[Кытай]]тан [[Айаан]] уонна [[Охотскай]] нөҥүө биир бастакынан аҕалтарар буолбута<ref>[http://www.fishkamchatka.ru/?key=,kamchad&con=ktxt&id=2126&t_name=kamchad_abc&title=%DD%E2%E5%F0%F1%F2%EE%E2-%D1%FD%F0%E1%FD%EA%FD%C2%A0%CD%E8%EA%EE%EB%E0%E9+%C4%EC%E8%F2%F0%E8%E5%E2%E8%F7+%281827-1915%29 «Рыба Камчатского края» ситим-сир]</ref>. Сэрбэкэ бэйэтин үбүттэн 50 тыһыынча солкуобайы Дьокуускай куоракка кини аатынан уопсастыбаннай бааны олохтуулларыгар босхо биэрбит. Ол баан Дьокуускай куоракка «Якутский городской общественный банк Н. Д. Эверстова» диэн ааттанан тэриллибит. Баан урукку дьиэтигэр билигин [[фольклор түмэлэ]] үлэлиир. Николай Дмитриевич Эверстов нэһилиэнньэҕэ улаханнык ытыктанар киһи эбит. «Потомственный почетный гражданин» ааты ылбыт, [[1894]] сыллаахха моойго иилиллэр Анненскай лиэнтэлээх үрүҥ көмүс мэтээлинэн наҕараадаламмыт. Кини аатынан Дьокуускай куоракка баар билиҥҥи Аржаков уулуссата ааттана сылдьыбыттаах<ref>Энциклопедия Якутии. — Том 1. — М., 2000.</ref>. Сэрбэкэ атыыһыт. Эверстов Николай Дмитриевич — Сэрбэкэ (ахсынньы, 1827 — ахсынньы, 1915) — атыыһыт, Дьокуускай куорат ытык киһитэ. Олоҕун олуктара[уларыт] Николай Дмитриевич Эверстов 1827 сыллаахха Нам улууһун Модут нэһилиэгэр төрөөбүт. 1909 сыллаахха Саха уобалаһын 12 саамай баай атыыһыттарын ахсааныгар киирэрэ. Сыллааҕы оборуота 100 тыһыынча солкуобай эбит. 1859 сыллаахтан 3-с гильдиялаах атыыһыт, 1864 сыллаахха 2-с гильдиялаах буолбут, 1888 с. — 1-кы гильдиялаах. 1911 сыллаахха уобалас губернатора И. И. Крафт көрдөһүүтүнэн атыыны-эргиэни тарҕаппытын иһин киниэхэ «коммерц-советник» аатын иҥэрбиттэрэ. Сэрбэкэ түүлээҕинэн, мануфактуранан, чэйинэн, табаҕынан, галантереянан эргинэн байбыта. Москуба атыыһыттара бөдөҥ атыыһытынан ааҕан толору итэҕэйэллэрэ, табаардарын иэс биэрэллэрэ. Н. Д. Эверстов Иркутскай уонна Кээхтэ атыыһыттарын кытта ыкса ситимнээх буолан, түүлээҕин уонна бүүчээн иитин Кытайга ыытара. Дьокуускайдааҕы дьаарбаҥкаҕа куруук кыттара уонна сэлии муоһун, түүлээҕи бөдөҥ баартыйанан атыылаһара, кыра атыыһыттарга мануфактураны иэс атыылыыра. Чэйи Кытайтан Айаан уонна Охотскай нөҥүө биир бастакынан аҕалтарар буолбута[1]. Сэрбэкэ бэйэтин үбүттэн 50 тыһыынча солкуобайы Дьокуускай куоракка кини аатынан уопсастыбаннай бааны олохтуулларыгар босхо биэрбит. Ол баан Дьокуускай куоракка «Якутский городской общественный банк Н. Д. Эверстова» диэн ааттанан тэриллибит. Баан урукку дьиэтигэр билигин фольклор түмэлэ үлэлиир. Николай Дмитриевич Эверстов нэһилиэнньэҕэ улаханнык ытыктанар киһи эбит. «Потомственный почетный гражданин» ааты ылбыт, 1894 сыллаахха моойго иилиллэр Анненскай лиэнтэлээх үрүҥ көмүс мэтээлинэн наҕараадаламмыт. Кини аатынан Дьокуускай куоракка баар билиҥҥи Аржаков уулуссата ааттана сылдьыбыттаах. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} {{rq|img|sources|}} [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:Саха баайдара]] [[Категория:1827 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:Модут нэһилиэгэр төрөөбүттэр]] [[Категория:1915 сыллаахха өлбүттэр]] [[Категория:Атыыһыттар]] [[Категория:Дьокуускай ытык дьоно]] d8xeckhwuh11vun8dwdi45x8wstrn1t 430842 430841 2026-09-23T09:36:43Z Ojkhol 24881 /* Олоҕун олуктара */ 430842 wikitext text/x-wiki '''Эверстов Николай Дмитриевич — Сэрбэкэ''' (ахсынньы, 1827 — ахсынньы, 1915) — [[атыыһыттар|атыыһыт]], [[Дьокуускай]] куорат ытык киһитэ. == Олоҕун олуктара == Николай Дмитриевич Эверстов 1827 сыллаахха [[Нам улууһа|Нам улууһун]] [[Модут нэһилиэгэ (Нам улууһа)|Модут нэһилиэгэр]] төрөөбүт. 1909 сыллаахха Саха уобалаһын 12 саамай баай атыыһыттарын ахсааныгар киирэрэ. Сыллааҕы оборуота 100 тыһыынча солкуобай эбит. 1859 сыллаахтан 3-с гильдиялаах атыыһыт, 1864 сыллаахха 2-с гильдиялаах буолбут, 1888 с. — 1-кы гильдиялаах. 1911 сыллаахха уобалас губернатора [[Крафт Иван Иванович|И. И. Крафт]] көрдөһүүтүнэн атыыны-эргиэни тарҕаппытын иһин киниэхэ «коммерц-советник» аатын иҥэрбиттэрэ. Сэрбэкэ түүлээҕинэн, мануфактуранан, чэйинэн, табаҕынан, галантереянан эргинэн байбыта. [[Москуба]] атыыһыттара бөдөҥ атыыһытынан ааҕан толору итэҕэйэллэрэ, табаардарын иэс биэрэллэрэ. Н. Д. Эверстов [[Иркутскай]] уонна Кээхтэ атыыһыттарын кытта ыкса ситимнээх буолан, түүлээҕин уонна [[бүүчээн]] иитин Кытайга ыытара. Дьокуускайдааҕы дьаарбаҥкаҕа куруук кыттара уонна сэлии муоһун, түүлээҕи бөдөҥ баартыйанан атыылаһара, кыра атыыһыттарга мануфактураны иэс атыылыыра. Чэйи [[Кытай]]тан [[Айаан]] уонна [[Охотскай]] нөҥүө биир бастакынан аҕалтарар буолбута<ref>[http://www.fishkamchatka.ru/?key=,kamchad&con=ktxt&id=2126&t_name=kamchad_abc&title=%DD%E2%E5%F0%F1%F2%EE%E2-%D1%FD%F0%E1%FD%EA%FD%C2%A0%CD%E8%EA%EE%EB%E0%E9+%C4%EC%E8%F2%F0%E8%E5%E2%E8%F7+%281827-1915%29 «Рыба Камчатского края» ситим-сир]</ref>. Сэрбэкэ бэйэтин үбүттэн 50 тыһыынча солкуобайы Дьокуускай куоракка кини аатынан уопсастыбаннай бааны олохтуулларыгар босхо биэрбит. Ол баан Дьокуускай куоракка «Якутский городской общественный банк Н. Д. Эверстова» диэн ааттанан тэриллибит. Баан урукку дьиэтигэр билигин [[фольклор түмэлэ]] үлэлиир. Николай Дмитриевич Эверстов нэһилиэнньэҕэ улаханнык ытыктанар киһи эбит. «Потомственный почетный гражданин» ааты ылбыт, [[1894]] сыллаахха моойго иилиллэр Анненскай лиэнтэлээх үрүҥ көмүс мэтээлинэн наҕараадаламмыт. Кини аатынан Дьокуускай куоракка баар билиҥҥи Аржаков уулуссата ааттана сылдьыбыттаах<ref>Энциклопедия Якутии. — Том 1. — М., 2000.</ref>. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} {{rq|img|sources|}} [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:Саха баайдара]] [[Категория:1827 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:Модут нэһилиэгэр төрөөбүттэр]] [[Категория:1915 сыллаахха өлбүттэр]] [[Категория:Атыыһыттар]] [[Категория:Дьокуускай ытык дьоно]] 9ei8watsfu4pkn1f10fvhaw0mkrfm21 430843 430842 2026-09-23T09:39:53Z Ojkhol 24881 /* Олоҕун олуктара */ 430843 wikitext text/x-wiki '''Эверстов Николай Дмитриевич — Сэрбэкэ''' (ахсынньы, 1827 — ахсынньы, 1915) — [[атыыһыттар|атыыһыт]], [[Дьокуускай]] куорат ытык киһитэ. == Олоҕун олуктара == Николай Дмитриевич Эверстов 1827 сыллаахха [[Нам улууһа|Нам улууһун]] [[Модут нэһилиэгэ (Нам улууһа)|Модут нэһилиэгэр]] төрөөбүт. 1909 сыллаахха Саха уобалаһын 12 саамай баай атыыһыттарын ахсааныгар киирэрэ. Сыллааҕы оборуота 100 тыһыынча солкуобай эбит. 1859 сыллаахтан 3-с гильдиялаах атыыһыт, 1864 сыллаахха 2-с гильдиялаах буолбут, 1888 с. — 1-кы гильдиялаах. 1911 сыллаахха уобалас губернатора [[Крафт Иван Иванович|И. И. Крафт]] көрдөһүүтүнэн атыыны-эргиэни тарҕаппытын иһин киниэхэ «коммерц-советник» аатын иҥэрбиттэрэ. Сэрбэкэ түүлээҕинэн, мануфактуранан, чэйинэн, табаҕынан, галантереянан эргинэн байбыта. [[Москуба]] атыыһыттара бөдөҥ атыыһытынан ааҕан толору итэҕэйэллэрэ, табаардарын иэс биэрэллэрэ. Н. Д. Эверстов [[Иркутскай]] уонна Кээхтэ атыыһыттарын кытта ыкса ситимнээх буолан, түүлээҕин уонна [[бүүчээн]] иитин Кытайга ыытара. Дьокуускайдааҕы дьаарбаҥкаҕа куруук кыттара уонна сэлии муоһун, түүлээҕи бөдөҥ баартыйанан атыылаһара, кыра атыыһыттарга мануфактураны иэс атыылыыра. Чэйи [[Кытай]]тан [[Айаан]] уонна [[Охотскай]] нөҥүө биир бастакынан аҕалтарар буолбута<ref>[http://www.fishkamchatka.ru/?key=,kamchad&con=ktxt&id=2126&t_name=kamchad_abc&title=%DD%E2%E5%F0%F1%F2%EE%E2-%D1%FD%F0%E1%FD%EA%FD%C2%A0%CD%E8%EA%EE%EB%E0%E9+%C4%EC%E8%F2%F0%E8%E5%E2%E8%F7+%281827-1915%29 «Рыба Камчатского края» ситим-сир]</ref>. Сэрбэкэ бэйэтин үбүттэн 50 тыһыынча солкуобайы Дьокуускай куоракка кини аатынан уопсастыбаннай бааны олохтуулларыгар босхо биэрбит. Ол баан Дьокуускай куоракка «Якутский городской общественный банк Н. Д. Эверстова» диэн ааттанан тэриллибит. Баан урукку дьиэтигэр билигин [[фольклор түмэлэ]] үлэлиир. Николай Дмитриевич Эверстов нэһилиэнньэҕэ улаханнык ытыктанар киһи эбит. «Потомственный почетный гражданин» ааты ылбыт, [[1894]] сыллаахха моойго иилиллэр Анненскай лиэнтэлээх үрүҥ көмүс мэтээлинэн наҕараадаламмыт. Кини аатынан Дьокуускай куоракка баар билиҥҥи Аржаков уулуссата ааттана сылдьыбыттаах<ref>Энциклопедия Якутии. — Том 1. — М., 2000.</ref>. == Кини туһунан == * Нац. Арх. РС(Я). Ф. 165-и. Оп. 1. Д. 2565. Л.47 * Нац. Арх. РС(Я). Ф. 165-и. Оп. 1. Д. 2565. Л.43 с об. * Банкир Н.Д. Эверстов-Сэрбээкэ // Пестерев, В. История Якутии в лица / В. Пестерев. - Якутск: Бичик, 2001. - С.145-147. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} {{rq|img|sources|}} [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:Саха баайдара]] [[Категория:1827 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:Модут нэһилиэгэр төрөөбүттэр]] [[Категория:1915 сыллаахха өлбүттэр]] [[Категория:Атыыһыттар]] [[Категория:Дьокуускай ытык дьоно]] adlbtk1anrc8mlrv9gipyqxpx4wcgdn 430844 430843 2026-09-23T09:40:07Z Ojkhol 24881 /* Кини туһунан */ 430844 wikitext text/x-wiki '''Эверстов Николай Дмитриевич — Сэрбэкэ''' (ахсынньы, 1827 — ахсынньы, 1915) — [[атыыһыттар|атыыһыт]], [[Дьокуускай]] куорат ытык киһитэ. == Олоҕун олуктара == Николай Дмитриевич Эверстов 1827 сыллаахха [[Нам улууһа|Нам улууһун]] [[Модут нэһилиэгэ (Нам улууһа)|Модут нэһилиэгэр]] төрөөбүт. 1909 сыллаахха Саха уобалаһын 12 саамай баай атыыһыттарын ахсааныгар киирэрэ. Сыллааҕы оборуота 100 тыһыынча солкуобай эбит. 1859 сыллаахтан 3-с гильдиялаах атыыһыт, 1864 сыллаахха 2-с гильдиялаах буолбут, 1888 с. — 1-кы гильдиялаах. 1911 сыллаахха уобалас губернатора [[Крафт Иван Иванович|И. И. Крафт]] көрдөһүүтүнэн атыыны-эргиэни тарҕаппытын иһин киниэхэ «коммерц-советник» аатын иҥэрбиттэрэ. Сэрбэкэ түүлээҕинэн, мануфактуранан, чэйинэн, табаҕынан, галантереянан эргинэн байбыта. [[Москуба]] атыыһыттара бөдөҥ атыыһытынан ааҕан толору итэҕэйэллэрэ, табаардарын иэс биэрэллэрэ. Н. Д. Эверстов [[Иркутскай]] уонна Кээхтэ атыыһыттарын кытта ыкса ситимнээх буолан, түүлээҕин уонна [[бүүчээн]] иитин Кытайга ыытара. Дьокуускайдааҕы дьаарбаҥкаҕа куруук кыттара уонна сэлии муоһун, түүлээҕи бөдөҥ баартыйанан атыылаһара, кыра атыыһыттарга мануфактураны иэс атыылыыра. Чэйи [[Кытай]]тан [[Айаан]] уонна [[Охотскай]] нөҥүө биир бастакынан аҕалтарар буолбута<ref>[http://www.fishkamchatka.ru/?key=,kamchad&con=ktxt&id=2126&t_name=kamchad_abc&title=%DD%E2%E5%F0%F1%F2%EE%E2-%D1%FD%F0%E1%FD%EA%FD%C2%A0%CD%E8%EA%EE%EB%E0%E9+%C4%EC%E8%F2%F0%E8%E5%E2%E8%F7+%281827-1915%29 «Рыба Камчатского края» ситим-сир]</ref>. Сэрбэкэ бэйэтин үбүттэн 50 тыһыынча солкуобайы Дьокуускай куоракка кини аатынан уопсастыбаннай бааны олохтуулларыгар босхо биэрбит. Ол баан Дьокуускай куоракка «Якутский городской общественный банк Н. Д. Эверстова» диэн ааттанан тэриллибит. Баан урукку дьиэтигэр билигин [[фольклор түмэлэ]] үлэлиир. Николай Дмитриевич Эверстов нэһилиэнньэҕэ улаханнык ытыктанар киһи эбит. «Потомственный почетный гражданин» ааты ылбыт, [[1894]] сыллаахха моойго иилиллэр Анненскай лиэнтэлээх үрүҥ көмүс мэтээлинэн наҕараадаламмыт. Кини аатынан Дьокуускай куоракка баар билиҥҥи Аржаков уулуссата ааттана сылдьыбыттаах<ref>Энциклопедия Якутии. — Том 1. — М., 2000.</ref>. == Кини туһунан == * Нац. Арх. РС(Я). Ф. 165-и. Оп. 1. Д. 2565. Л.47 * Нац. Арх. РС(Я). Ф. 165-и. Оп. 1. Д. 2565. Л.43 с об. * Банкир Н.Д. Эверстов-Сэрбэкэ // Пестерев, В. История Якутии в лица / В. Пестерев. - Якутск: Бичик, 2001. - С.145-147. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} {{rq|img|sources|}} [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:Саха баайдара]] [[Категория:1827 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:Модут нэһилиэгэр төрөөбүттэр]] [[Категория:1915 сыллаахха өлбүттэр]] [[Категория:Атыыһыттар]] [[Категория:Дьокуускай ытык дьоно]] qgsfgyd877vhaftdxzh4ccmhd3f6jne 430845 430844 2026-09-23T09:47:57Z Ojkhol 24881 430845 wikitext text/x-wiki '''Эверстов Николай Дмитриевич — Сэрбэкэ''' (ахсынньы, 1827 — ахсынньы, 1915) — [[атыыһыттар|атыыһыт]], Дьокуускай дууматын гласнайа, Дьокуускай түрмэтин попечениетин кэмитиэтин дириэктэрэ, [[Дьокуускай]] куорат ытык киһитэ (2012 сылтан). == Олоҕун олуктара == Николай Дмитриевич Эверстов 1827 сыллаахха [[Нам улууһа|Нам улууһун]] [[Модут нэһилиэгэ (Нам улууһа)|Модут нэһилиэгэр]] төрөөбүт. 1909 сыллаахха Саха уобалаһын 12 саамай баай атыыһыттарын ахсааныгар киирэрэ. Сыллааҕы оборуота 100 тыһыынча солкуобай эбит. 1859 сыллаахтан 3-с гильдиялаах атыыһыт, 1864 сыллаахха 2-с гильдиялаах буолбут, 1888 с. — 1-кы гильдиялаах. 1911 сыллаахха уобалас губернатора [[Крафт Иван Иванович|И. И. Крафт]] көрдөһүүтүнэн атыыны-эргиэни тарҕаппытын иһин киниэхэ «коммерц-советник» аатын иҥэрбиттэрэ. Сэрбэкэ түүлээҕинэн, мануфактуранан, чэйинэн, табаҕынан, галантереянан эргинэн байбыта. [[Москуба]] атыыһыттара бөдөҥ атыыһытынан ааҕан толору итэҕэйэллэрэ, табаардарын иэс биэрэллэрэ. Н. Д. Эверстов [[Иркутскай]] уонна Кээхтэ атыыһыттарын кытта ыкса ситимнээх буолан, түүлээҕин уонна [[бүүчээн]] иитин Кытайга ыытара. Дьокуускайдааҕы дьаарбаҥкаҕа куруук кыттара уонна сэлии муоһун, түүлээҕи бөдөҥ баартыйанан атыылаһара, кыра атыыһыттарга мануфактураны иэс атыылыыра. Чэйи [[Кытай]]тан [[Айаан]] уонна [[Охотскай]] нөҥүө биир бастакынан аҕалтарар буолбута<ref>[http://www.fishkamchatka.ru/?key=,kamchad&con=ktxt&id=2126&t_name=kamchad_abc&title=%DD%E2%E5%F0%F1%F2%EE%E2-%D1%FD%F0%E1%FD%EA%FD%C2%A0%CD%E8%EA%EE%EB%E0%E9+%C4%EC%E8%F2%F0%E8%E5%E2%E8%F7+%281827-1915%29 «Рыба Камчатского края» ситим-сир]</ref>. Сэрбэкэ бэйэтин үбүттэн 50 тыһыынча солкуобайы Дьокуускай куоракка кини аатынан уопсастыбаннай бааны олохтуулларыгар босхо биэрбит. Ол баан Дьокуускай куоракка «Якутский городской общественный банк Н. Д. Эверстова» диэн ааттанан тэриллибит. Баан урукку дьиэтигэр билигин [[фольклор түмэлэ]] үлэлиир. Николай Дмитриевич Эверстов нэһилиэнньэҕэ улаханнык ытыктанар киһи эбит. «Потомственный почетный гражданин» ааты ылбыт, [[1894]] сыллаахха моойго иилиллэр Анненскай лиэнтэлээх үрүҥ көмүс мэтээлинэн наҕараадаламмыт. Кини аатынан Дьокуускай куоракка баар билиҥҥи Аржаков уулуссата ааттана сылдьыбыттаах<ref>Энциклопедия Якутии. — Том 1. — М., 2000.</ref>. === Оҕолоро === Түөрт уоллаааҕа: Дмитрий, Иван, Василий уонна Петр. Иван аҕатын батыһан аһымалынан дьарыктанар эбит, бэйэтин харчытынан чааһынай оскуоланы үлэлээппит{{Ыстатыйа|заглавие=Эверстов=Сэрбэкэ Николай Дмитриевич|издание=Почетные граждане города Якутска. 1889-2011: Биоблиографический справочник|автор=Владимир Пестерев|год=2012|страницы=26-27|автор издания=И.В. Уваровская|место=Якутск|издательство="СМИК-Мастер. Полиграфия"}}. 1915 сыл ахсынньы 29 күнүгэр 76 сааһыгар өлбүт. == Кини туһунан == * Нац. Арх. РС(Я). Ф. 165-и. Оп. 1. Д. 2565. Л.47 * Нац. Арх. РС(Я). Ф. 165-и. Оп. 1. Д. 2565. Л.43 с об. * Банкир Н.Д. Эверстов-Сэрбэкэ // Пестерев, В. История Якутии в лица / В. Пестерев. - Якутск: Бичик, 2001. - С.145-147. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} {{rq|img|sources|}} [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:Саха баайдара]] [[Категория:1827 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:Модут нэһилиэгэр төрөөбүттэр]] [[Категория:1915 сыллаахха өлбүттэр]] [[Категория:Атыыһыттар]] [[Категория:Дьокуускай ытык дьоно]] 9nesgk8cck51fye74fqvxhc1qdclbth 430846 430845 2026-09-23T09:48:15Z Ojkhol 24881 /* Оҕолоро */ 430846 wikitext text/x-wiki '''Эверстов Николай Дмитриевич — Сэрбэкэ''' (ахсынньы, 1827 — ахсынньы, 1915) — [[атыыһыттар|атыыһыт]], Дьокуускай дууматын гласнайа, Дьокуускай түрмэтин попечениетин кэмитиэтин дириэктэрэ, [[Дьокуускай]] куорат ытык киһитэ (2012 сылтан). == Олоҕун олуктара == Николай Дмитриевич Эверстов 1827 сыллаахха [[Нам улууһа|Нам улууһун]] [[Модут нэһилиэгэ (Нам улууһа)|Модут нэһилиэгэр]] төрөөбүт. 1909 сыллаахха Саха уобалаһын 12 саамай баай атыыһыттарын ахсааныгар киирэрэ. Сыллааҕы оборуота 100 тыһыынча солкуобай эбит. 1859 сыллаахтан 3-с гильдиялаах атыыһыт, 1864 сыллаахха 2-с гильдиялаах буолбут, 1888 с. — 1-кы гильдиялаах. 1911 сыллаахха уобалас губернатора [[Крафт Иван Иванович|И. И. Крафт]] көрдөһүүтүнэн атыыны-эргиэни тарҕаппытын иһин киниэхэ «коммерц-советник» аатын иҥэрбиттэрэ. Сэрбэкэ түүлээҕинэн, мануфактуранан, чэйинэн, табаҕынан, галантереянан эргинэн байбыта. [[Москуба]] атыыһыттара бөдөҥ атыыһытынан ааҕан толору итэҕэйэллэрэ, табаардарын иэс биэрэллэрэ. Н. Д. Эверстов [[Иркутскай]] уонна Кээхтэ атыыһыттарын кытта ыкса ситимнээх буолан, түүлээҕин уонна [[бүүчээн]] иитин Кытайга ыытара. Дьокуускайдааҕы дьаарбаҥкаҕа куруук кыттара уонна сэлии муоһун, түүлээҕи бөдөҥ баартыйанан атыылаһара, кыра атыыһыттарга мануфактураны иэс атыылыыра. Чэйи [[Кытай]]тан [[Айаан]] уонна [[Охотскай]] нөҥүө биир бастакынан аҕалтарар буолбута<ref>[http://www.fishkamchatka.ru/?key=,kamchad&con=ktxt&id=2126&t_name=kamchad_abc&title=%DD%E2%E5%F0%F1%F2%EE%E2-%D1%FD%F0%E1%FD%EA%FD%C2%A0%CD%E8%EA%EE%EB%E0%E9+%C4%EC%E8%F2%F0%E8%E5%E2%E8%F7+%281827-1915%29 «Рыба Камчатского края» ситим-сир]</ref>. Сэрбэкэ бэйэтин үбүттэн 50 тыһыынча солкуобайы Дьокуускай куоракка кини аатынан уопсастыбаннай бааны олохтуулларыгар босхо биэрбит. Ол баан Дьокуускай куоракка «Якутский городской общественный банк Н. Д. Эверстова» диэн ааттанан тэриллибит. Баан урукку дьиэтигэр билигин [[фольклор түмэлэ]] үлэлиир. Николай Дмитриевич Эверстов нэһилиэнньэҕэ улаханнык ытыктанар киһи эбит. «Потомственный почетный гражданин» ааты ылбыт, [[1894]] сыллаахха моойго иилиллэр Анненскай лиэнтэлээх үрүҥ көмүс мэтээлинэн наҕараадаламмыт. Кини аатынан Дьокуускай куоракка баар билиҥҥи Аржаков уулуссата ааттана сылдьыбыттаах<ref>Энциклопедия Якутии. — Том 1. — М., 2000.</ref>. === Оҕолоро === Түөрт уоллаааҕа: Дмитрий, Иван, Василий уонна Петр. Иван аҕатын батыһан аһымалынан дьарыктанар эбит, бэйэтин харчытынан чааһынай оскуоланы үлэлээппит<ref>{{Ыстатыйа|заглавие=Эверстов=Сэрбэкэ Николай Дмитриевич|издание=Почетные граждане города Якутска. 1889-2011: Биоблиографический справочник|автор=Владимир Пестерев|год=2012|страницы=26-27|автор издания=И.В. Уваровская|место=Якутск|издательство="СМИК-Мастер. Полиграфия"}}</ref>. 1915 сыл ахсынньы 29 күнүгэр 76 сааһыгар өлбүт. == Кини туһунан == * Нац. Арх. РС(Я). Ф. 165-и. Оп. 1. Д. 2565. Л.47 * Нац. Арх. РС(Я). Ф. 165-и. Оп. 1. Д. 2565. Л.43 с об. * Банкир Н.Д. Эверстов-Сэрбэкэ // Пестерев, В. История Якутии в лица / В. Пестерев. - Якутск: Бичик, 2001. - С.145-147. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} {{rq|img|sources|}} [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:Саха баайдара]] [[Категория:1827 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:Модут нэһилиэгэр төрөөбүттэр]] [[Категория:1915 сыллаахха өлбүттэр]] [[Категория:Атыыһыттар]] [[Категория:Дьокуускай ытык дьоно]] 68jjz5umgtseqakcqm9wi5nctrl9or8 430847 430846 2026-09-23T09:48:37Z Ojkhol 24881 /* Оҕолоро */ 430847 wikitext text/x-wiki '''Эверстов Николай Дмитриевич — Сэрбэкэ''' (ахсынньы, 1827 — ахсынньы, 1915) — [[атыыһыттар|атыыһыт]], Дьокуускай дууматын гласнайа, Дьокуускай түрмэтин попечениетин кэмитиэтин дириэктэрэ, [[Дьокуускай]] куорат ытык киһитэ (2012 сылтан). == Олоҕун олуктара == Николай Дмитриевич Эверстов 1827 сыллаахха [[Нам улууһа|Нам улууһун]] [[Модут нэһилиэгэ (Нам улууһа)|Модут нэһилиэгэр]] төрөөбүт. 1909 сыллаахха Саха уобалаһын 12 саамай баай атыыһыттарын ахсааныгар киирэрэ. Сыллааҕы оборуота 100 тыһыынча солкуобай эбит. 1859 сыллаахтан 3-с гильдиялаах атыыһыт, 1864 сыллаахха 2-с гильдиялаах буолбут, 1888 с. — 1-кы гильдиялаах. 1911 сыллаахха уобалас губернатора [[Крафт Иван Иванович|И. И. Крафт]] көрдөһүүтүнэн атыыны-эргиэни тарҕаппытын иһин киниэхэ «коммерц-советник» аатын иҥэрбиттэрэ. Сэрбэкэ түүлээҕинэн, мануфактуранан, чэйинэн, табаҕынан, галантереянан эргинэн байбыта. [[Москуба]] атыыһыттара бөдөҥ атыыһытынан ааҕан толору итэҕэйэллэрэ, табаардарын иэс биэрэллэрэ. Н. Д. Эверстов [[Иркутскай]] уонна Кээхтэ атыыһыттарын кытта ыкса ситимнээх буолан, түүлээҕин уонна [[бүүчээн]] иитин Кытайга ыытара. Дьокуускайдааҕы дьаарбаҥкаҕа куруук кыттара уонна сэлии муоһун, түүлээҕи бөдөҥ баартыйанан атыылаһара, кыра атыыһыттарга мануфактураны иэс атыылыыра. Чэйи [[Кытай]]тан [[Айаан]] уонна [[Охотскай]] нөҥүө биир бастакынан аҕалтарар буолбута<ref>[http://www.fishkamchatka.ru/?key=,kamchad&con=ktxt&id=2126&t_name=kamchad_abc&title=%DD%E2%E5%F0%F1%F2%EE%E2-%D1%FD%F0%E1%FD%EA%FD%C2%A0%CD%E8%EA%EE%EB%E0%E9+%C4%EC%E8%F2%F0%E8%E5%E2%E8%F7+%281827-1915%29 «Рыба Камчатского края» ситим-сир]</ref>. Сэрбэкэ бэйэтин үбүттэн 50 тыһыынча солкуобайы Дьокуускай куоракка кини аатынан уопсастыбаннай бааны олохтуулларыгар босхо биэрбит. Ол баан Дьокуускай куоракка «Якутский городской общественный банк Н. Д. Эверстова» диэн ааттанан тэриллибит. Баан урукку дьиэтигэр билигин [[фольклор түмэлэ]] үлэлиир. Николай Дмитриевич Эверстов нэһилиэнньэҕэ улаханнык ытыктанар киһи эбит. «Потомственный почетный гражданин» ааты ылбыт, [[1894]] сыллаахха моойго иилиллэр Анненскай лиэнтэлээх үрүҥ көмүс мэтээлинэн наҕараадаламмыт. Кини аатынан Дьокуускай куоракка баар билиҥҥи Аржаков уулуссата ааттана сылдьыбыттаах<ref>Энциклопедия Якутии. — Том 1. — М., 2000.</ref>. === Оҕолоро === Түөрт уоллаааҕа: Дмитрий, Иван, Василий уонна Петр. Иван аҕатын батыһан аһымалынан дьарыктанар эбит, бэйэтин харчытынан чааһынай оскуоланы үлэлээппит<ref>{{Ыстатыйа|заглавие=Эверстов-Сэрбэкэ Николай Дмитриевич|издание=Почетные граждане города Якутска. 1889-2011: Биоблиографический справочник|автор=Владимир Пестерев|год=2012|страницы=26-27|автор издания=И.В. Уваровская|место=Якутск|издательство="СМИК-Мастер. Полиграфия"}}</ref>. 1915 сыл ахсынньы 29 күнүгэр 76 сааһыгар өлбүт. == Кини туһунан == * Нац. Арх. РС(Я). Ф. 165-и. Оп. 1. Д. 2565. Л.47 * Нац. Арх. РС(Я). Ф. 165-и. Оп. 1. Д. 2565. Л.43 с об. * Банкир Н.Д. Эверстов-Сэрбэкэ // Пестерев, В. История Якутии в лица / В. Пестерев. - Якутск: Бичик, 2001. - С.145-147. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} {{rq|img|sources|}} [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:Саха баайдара]] [[Категория:1827 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:Модут нэһилиэгэр төрөөбүттэр]] [[Категория:1915 сыллаахха өлбүттэр]] [[Категория:Атыыһыттар]] [[Категория:Дьокуускай ытык дьоно]] phc5hl8uy60ega9gsx5wk9tnrjzvqvr 0 55972 430849 423191 2026-09-23T11:41:29Z Iktsokh 26532 430849 wikitext text/x-wiki [[Билэ:Europe orthographic Caucasus Urals boundary (with borders).svg|мини|Дьобуруопа.]] '''[[Дьобуруопа]]''' эбэтэр '''Өбрүөпэ''' — алтаттан биир [[сир-уот чааһа]], [[Азия|Азияны]] кытта [[Эуразия]] сир-уот чаастара буолаллар. Дьобуруопа дойдулара үксүн түөрт региоҥҥа араалаллар: [[Арҕаа Дьобуруопа|Арҕаа]], [[Илин Дьобуруопа|Илин]], [[Хоту Дьобуруопа|Хоту]] уонна [[Соҕуруу Дьобуруопа|Соҕуруу]]. Өссө атын географтар бэһис региону таһарааччылар — [[Орто Дьобуруопа|Орто]]. Барытын холбоотоххо, Дьобуруопаҕа 55 дойду баар: 50 барыларынан билиниллибит дойдулар уонна 5 билиниллибэтэх дойдулар. [[Азербайдьан]]<ref>{{cite web|url=https://www.worldatlas.com/maps/azerbaijan|title=Maps of Azerbaijan|publisher=WorldAtlas|accessdate=2025-04-21|lang=en}}</ref>, [[Арассыыйа]], [[Грузия]]<ref>{{cite web|url=https://www.worldatlas.com/maps/georgia|title=Maps of Georgia|publisher=WorldAtlas|accessdate=2025-04-21|lang=en}}</ref>, [[Казахстаан]], [[Түүркүйэ]] — [[Азия|Азияҕа]] эмиэ сирдээхтэр. [[Кипр]] уонна [[Эрмээнийэ]] Дьобуруопаны кытта элбэх историческай сибээстээхтэрин салтаан эмиэ Дьобуруопа дойдулара курдук ааҕыллаллар. == Регионнарынан == === Арҕаа Дьобуруопа === [[Билэ:Western-Europe-map-UN.png|справа|frameless|100px]]{{Main|Арҕаа Дьобуруопа}} '''Арҕаа Дьобуруопа''' — геополитическэй регион. [[Латыын тыла|Латыын тыллары]] туттар дойдулар уонна [[Кельт тыллар|Кельт]], [[Германия тыллара|Германия]] норуоттарын сибээстиир регион. Бу регион [[Рим империята|Рим Империятын]] сууллубутун кэннэ, илин уонна арҕаа диэн арахсар буолбут кэмнэригэр үөскээбитэ. {| class="wikitable" |+ !Дойду <small>(сүрүн аата)</small> !Былааҕа !Киин куората ![[Иэн|Иэнэ]] <small>(км²)</small> !Олохтоохтор ахсааннара |- |[[Австрия]] <small>(Австрия Өрөспүүбүлүкэтэ)</small> |{{Флаг|Австрия|размер=75px}} |[[Вена]] |83 879 |8 935 112 |- |[[Бельгия]] <small>(Бельгия Хоруоллуга)</small> |{{Флаг|Бельгия|размер=75px}} |[[Брүссель]] |32 545 |11 203 992 |- |[[Быраансыйа]] <small>(Быраансыйа Республика)</small> |{{Флаг|Франция|размер=75px}} |[[Париж]] |547 030 |63 928 608 |- |[[Германия]] <small>(Бэдэрэтиибинэй Республика Германия)</small> |{{Флаг|Германия|размер=75px}} |[[Берлин]] |357 022 |80 780 000 |- |[[Ирландия Өрөспүүбүлүкэтэ|Ирландия]] <small>(Ирландия Өрөспүүбүлүкэтэ)</small> |{{Флаг|Ирландия|размер=75px}} |[[Дублин]] |70 273 |4 604 029 |- |[[Лихтенштайн]] <small>(Лихтенштайн Кинээһилигэ)</small> |{{Флаг|Лихтенштейн|размер=75px}} |[[Вадуц]] |160,4 |37 129 |- |[[Лүксембург]] <small>(Лүксембург Улуу Херцогтума)</small> |{{Флаг|Люксембург|размер=75px}} |[[Лүксембург (куорат)|Лүксембург]] |2586,4 |549 680 |- |[[Монако]] <small>(Монако Кинээһилигэ)</small> |{{Флаг|Монако|размер=75px}} |[[Монако]] |1,95 |38 066 |- |[[Нидерланд]] <small>(Нидерландалар Хоруоллуга)</small> |{{Флаг|Нидерланды|размер=75px}} |[[Амстердам]] |41 526 |16 887 700 |- |[[Улуу Британия]] <small>(Улуу Британия уонна Хотугу Ирландия Холбоһуммут Хоруоллуга)</small> |{{Флаг|Великобритания|размер=75px}} |[[Лондон]] |244 820 |64 308 261 |- |[[Швейцария]] <small>(Швейцария Конфедерацията)</small> |{{Флаг|Швейцария|размер=75px}} |[[Де-юре]]: Суох [[Де-факто]]: [[Берн]]<ref>{{cite web|url=https://business-swiss.ch/2016/03/stolitsa-shvejtsarii/|title=Столица Швейцарии, а есть ли она?|publisher=|accessdate=2025-04-21|lang=ru}}</ref> |41 290 |8 136 689 |} === Илин Дьобуруопа === [[Билэ:Eastern-Europe-map-UN.png|справа|frameless|100px]]{{Main|Илин Дьобуруопа}} '''Илин Дьобуруопа''' — геополитическэй регион. Византия империятын сайдыытын кэннэ үөскээбитэ. {| class="wikitable" !Дойду <small>(сүрүн аата)</small> !Былааҕа !Киин куората ![[Иэн|Иэнэ]] <small>(км²)</small> !Олохтоохтор ахсааннара |- |[[Арассыыйа]] <small>(Арассыыйа Бэдэрээссийэтэ)</small> |{{Флаг|Россия|размер=75px}} |[[Москва]] |17 125 200 |146 838 993 |- |[[Беларусь]] <small>(Республика Беларусь)</small> |{{Флаг|Беларусь|размер=75px}} |[[Минскай]] |207 600 |9 349 645 |- |[[Биэнгирийэ]] <small>(Биэнгирийэ)</small> |{{Флаг|Венгрия|размер=75px}} |[[Будапешт]] |93 030 |9 879 000 |- |[[Болгария]] <small>(Республика Болгария)</small> |{{Флаг|Болгария|размер=75px}} |[[София]] |110 910 |7 245 677 |- |[[Молдова]] <small>(Республика Молдова)</small> |{{Флаг|Молдова|размер=75px}} |[[Кишинев]] |33 843 |3 555 200 |- |[[Польша]] <small>(Республика Польша)</small> |{{Флаг|Польша|размер=75px}} |[[Варшава]] |312 685 |38 495 659 |- |[[Румыния]] <small>(Румыния)</small> |{{Флаг|Румыния|размер=75px}} |[[Бухарест]] |237 500 |19 942 642 |- |[[Словакия]] <small>(Словакия Өрөспүүбүлүкэтэ)</small> |{{Флаг|Словакия|размер=75px}} |[[Братислава]] |48 845 |5 412 008 |- |[[Украйиина]] <small>(Украйиина)</small> |{{Флаг|Украина|размер=75px}} |[[Киев]] |603 628 |42 590 900 |- |[[Чиэхийэ]] <small>(Чиэхийэ Өрөспүүбүлүкэтэ)</small> |{{Флаг|Чехия|размер=75px}} |[[Прага]] |78 866 |10 512 419 |} === Хоту Дьобуруопа === [[Билэ:Northern-Europe-map.svg|справа|frameless|100px]] {{Main|Хоту Дьобуруопа}} '''Хоту Дьобуруопа''' — геополитическэй регион. [[Скандинавия]] уонна [[Балтия]] дойдуларын холбуур регион. {| class="wikitable" !Дойду <small>(сүрүн аата)</small> !Былааҕа !Киин куората ![[Иэн|Иэнэ]] <small>(км²)</small> !Олохтоохтор ахсааннара |- |[[Дания]] <small>(Дания Хоруоллуга)</small> |{{Флаг|Дания|размер=75px}} |[[Копенһаген]] |43 094 |5 627 235 |- |[[Исландия]] <small>(Исландия)</small> |{{Флаг|Исландия|размер=75px}} |[[Рейкьявик]] |103 125 |325 671 |- |[[Норвегия]] <small>(Норвегия Хоруоллуга)</small> |{{Флаг|Норвегия|размер=75px}} |[[Осло]] |385 199 |5 146 800 |- |[[Латвия]] <small>(Республика Латвия)</small> |{{Флаг|Латвия|размер=75px}} |[[Рига]] |64 589 |1 985 600 |- |[[Литва]] <small>(Республика Литва)</small> |{{Флаг|Литва|размер=75px}} |[[Вильнюс]] |65 200 |2 916 443 |- |[[Сибиэссийэ]] <small>(Сибиэссийэ Хоруоллуга)</small> |{{Флаг|Швеция|размер=75px}} |[[Стокһольм]] |449 964 |9 644 864 |- |[[Финляндия]] <small>(Финляндия Өрөспүүбүлүкэтэ)</small> |{{Флаг|Финляндия|размер=75px}} |[[Хельсинки]] |338 145 |5 465 000 |- |[[Эстония]] <small>(Республика Эстония)</small> |{{Флаг|Эстония|размер=75px}} |[[Таллинн]] |46 227 |1 312 252 |} === Соҕуруу Дьобуруопа === [[Билэ:Southern-Europe-map.svg|справа|frameless|100px]] {{Main|Соҕуруу Дьобуруопа}} '''Соҕуруу Дьобуруопа''' — геополитическэй регион. [[Рим империята|Рим Империята]] саамай сайдыбыт кэмигэр үөскэбитэ, Дьобуруопа саамай эргэ региона. {| class="wikitable" !Дойду <small>(сүрүн аата)</small> !Былааҕа !Киин куората ![[Иэн|Иэнэ]] <small>(км²)</small> !Олохтоохтор ахсааннара |- |[[Албания]] <small>(Республика Албания)</small> |{{Флаг|Албания|размер=75px}} |[[Тирана]] |28 748 |2 831 741 |- |[[Андорра]] <small>(Андорра Кинээһигэ)</small> |{{Флаг|Андорра|размер=75px}} |[[Андорра ла Велья]] |468 |76 246 |- |[[Босния уонна Герцеговина]] <small>(Босния уонна Герцоговина)</small> |{{Флаг|Босния и Герцеговина|размер=75px}} |[[Сараево]] |51 197 |3 836 377 |- |[[Ватикаан]] <small>(Ватикаан Ил-куорат)</small> |{{Флаг|Ватикан|размер=75px}} |[[Ватикаан]] |0.44 |821 |- |[[Греция]] <small>(Греция Өрөспүүбүлүкэтэ)</small> |{{Флаг|Греция|размер=75px}} |[[Атина]] |131 990 |10 992 589 |- |[[Испания]] <small>(Испания Хоруоллуга)</small> |{{Флаг|Испания|размер=75px}} |[[Мадрид]] |504 030 |46 507 760 |- |[[Италия]] <small>(Италия Өрөспүүбүлүкэтэ)</small> |{{Флаг|Италия|размер=75px}} |[[Рим]] |301 318 |60 782 668 |- |[[Мальта]] <small>(Республика Мальта)</small> |{{Флаг|Мальта|размер=75px}} |[[Валлетта]] |316 |425 384 |- |[[Португалия]] <small>(Португалия Өрөспүүбүлүкэтэ)</small> |{{Флаг|Португалия|размер=75px}} |[[Лиссабон]] |92 391 |10 427 301 |- |[[Сан Марино]] <small>(Сан-Марино Ордук Чаҕылҕай Өрөспүүбүлүкэтэ)</small> |{{Флаг|Сан-Марино|размер=75px}} |[[Сан Марино (куорат)|Сан-Марино]] |61 |31 637 |- |[[Хотугу Македония Өрөспүүбүлүкэтэ|Хотугу Македония]] <small>(Республика Хотугу Македония)</small> |{{Флаг|Македония|размер=75px}} |[[Скопье]] |25 713 |2 065 769 |- |[[Сербия]] <small>(Республика Сербия)</small> |{{Флаг|Сербия|размер=75px}} |[[Белград]] |88 361 |9 468 378 |- |[[Словения]] <small>(Республика Словения)</small> |{{Флаг|Словения|размер=75px}} |[[Любляна]] |20 273 |2 072 870 |- |[[Хара Хайа]] <small>(Хара Хайа)</small> |{{Флаг|Черногория|размер=75px}} |[[Подгорица]] |13 812 |624 335 |- |[[Хорватия]] <small>(Республика Хорватия)</small> |{{Флаг|Хорватия|размер=75px}} |[[Загреб]] |56 542 |4 246 700 |} == Атын регионнар == === Территория уонна население үксүн Азияҕа бааллар === {| class="wikitable" !Дойду <small>(сүрүн аата)</small> !Былааҕа !Киин куората ![[Иэн|Иэнэ]] <small>(км²)</small> !Олохтоохтор ахсааннара !Быһаарыы |- |[[Казахстаан]] <small>(Республика Казахстаан)</small> |{{Флаг|Казахстан|размер=75px}} |[[Астана]] |2 724 900 |18 833 100 |<small>[[Азия]] уонна [[Дьобуруопа]] кыраныыссата [[Ураал (өрүс)|Урал]] диэн өрүһүнэн барар, ол иһин 148 тыһ. км² Дьобуруопаҕа баар.</small> |- |[[Түүркүйэ]] <small>(Түүркүйэ Өрөспүүбүлүкэтэ)</small> |{{Флаг|Турция|размер=75px}} |[[Анкара]] |780 580 |76 667 864 |<small>[[Азия]] уонна [[Дьобуруопа]] кыраныыссата [[Босфор]] уонна [[Дарданеллы]] диэн муора силбэһиитилэрин икки ардыгар барар, ол иһин 23 900 км² Дьобуруопаҕа баар.</small> |- |[[Азербайдьан]] <small>(Азербайдьан Өрөспүүбүлүкэтэ)</small> |{{Флаг|Азербайджан|размер=75px}} |[[Баку]] |86 600 |9 477 100 | rowspan="2" |<small>[[Арассыыйа]] географтара [[Дон]] уонна [[Волга]] диэн өрүскэ кыраныысса барыахтаах диэн саныыллар, ол эрээри омук географтар Кавказ Хайаларынан барар дииллэр.</small> |- |[[Грузия]] <small>(Грузия)</small> |{{Флаг|Грузия|размер=75px}} |[[Тбилиси]] |69 700 |4 490 500 |- |[[Эрмээнийэ]] <small>(Республика Эрмээнийэ)</small> |{{Флаг|Армения|размер=75px}} |[[Ереван]] |29 743 |3 017 100 | rowspan="2" |<small>[[Дьобуруопа|Дьобуруопаны]] кытта күүстэх култуура уонна остуоруйа өттүнэн сибээстээхтэр</small> |- |[[Кипр]] <small>(Республика Кипр)</small> |{{Флаг|Кипр|размер=75px}} |[[Никосия]] |9250 |1 142 575 |} === Билиммэтэх дойдулар === {| class="wikitable" !Дойду <small>(сүрүн аата)</small> !Былааҕа !Киин куората ![[Иэн|Иэнэ]] <small>(км²)</small> !Олохтоохтор ахсааннара !Билиммит дойдулар |- |[[Косово Өрөспүүбүлүкэтэ|Косово]] <small>(Республика Косово)</small> |{{Флаг|Косово|размер=75px}} |[[Приштина]] |10 887 |1 733 872 |100 [[Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэлэрэ|ХНТ]] чилиэнэ |- |[[Приднестровье]] <small>(Приднестровье)</small> |{{Флаг|ПМР|размер=75px}} |[[Тирасполь]] |4163 |475 665 |0 [[Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэлэрэ|ХНТ]] чилиэнэ |- |[[Абхазия]] <small>(Республика Абхазия)</small> |{{Флаг|Абхазия|размер=75px}} |[[Сухуми]] |8665 |245 424 |5 [[Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэлэрэ|ХНТ]] чилиэнэ |- |[[Хотугу Кипр]] <small>(Хотугу Кипр Туурак Өрөспүүбүлүкэтэ)</small> |[[Билэ:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|хаҥас|80x80пкс]] |[[Никосия]] |3355 |294 906 |1 [[Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэлэрэ|ХНТ]] чилиэнэ |- |[[Соҕуруу Осетия]] <small>(Алания Илэ)</small> |{{Флаг|Осетия|размер=75px}} |[[Цхинвали]] |3900 |56 405 |5 [[Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэлэрэ|ХНТ]] чилиэнэ |} == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}}{{Эуропа дойдулара}} [[Категория:Дойдулар тиһиктэрэ]] [[Категория:Эуропа дойдулара]] 1zb36mur1siiw718trchhhut4vos6bw 430850 430849 2026-09-23T11:42:16Z Iktsokh 26532 430850 wikitext text/x-wiki [[Билэ:Europe orthographic Caucasus Urals boundary (with borders).svg|мини|Дьобуруопа.]] '''[[Дьобуруопа]]''' эбэтэр '''Өбрүөпэ''' — алтаттан биир [[сир-уот чааһа]], [[Азия|Азияны]] кытта [[Эуразия]] сир-уот чаастара буолаллар. Дьобуруопа дойдулара үксүн түөрт региоҥҥа араалаллар: [[Арҕаа Дьобуруопа|Арҕаа]], [[Илин Дьобуруопа|Илин]], [[Хоту Дьобуруопа|Хоту]] уонна [[Соҕуруу Дьобуруопа|Соҕуруу]]. Өссө атын географтар бэһис региону таһарааччылар — [[Орто Дьобуруопа|Орто]]. Барытын холбоотоххо, Дьобуруопаҕа 55 дойду баар: 50 барыларынан билиниллибит дойдулар уонна 5 билиниллибэтэх дойдулар. [[Азербайдьан]]<ref>{{cite web|url=https://www.worldatlas.com/maps/azerbaijan|title=Maps of Azerbaijan|publisher=WorldAtlas|accessdate=2025-04-21|lang=en}}</ref>, [[Арассыыйа]], [[Грузия]]<ref>{{cite web|url=https://www.worldatlas.com/maps/georgia|title=Maps of Georgia|publisher=WorldAtlas|accessdate=2025-04-21|lang=en}}</ref>, [[Казахстаан]], [[Түүркүйэ]] — [[Азия|Азияҕа]] эмиэ сирдээхтэр. [[Кипр]] уонна [[Эрмээнийэ]] Дьобуруопаны кытта элбэх историческай сибээстээхтэрин салтаан эмиэ Дьобуруопа дойдулара курдук ааҕыллаллар. == Регионнарынан == === Арҕаа Дьобуруопа === [[Билэ:Western-Europe-map-UN.png|справа|frameless|100px]]{{Main|Арҕаа Дьобуруопа}} '''Арҕаа Дьобуруопа''' — геополитическэй регион. [[Латыын тыла|Латыын тыллары]] туттар дойдулар уонна [[Кельт тыллар|Кельт]], [[Германия тыллара|Германия]] норуоттарын сибээстиир регион. Бу регион [[Рим империята|Рим Империятын]] сууллубутун кэннэ, илин уонна арҕаа диэн арахсар буолбут кэмнэригэр үөскээбитэ. {| class="wikitable" |+ !Дойду <small>(сүрүн аата)</small> !Былааҕа !Киин куората ![[Иэн|Иэнэ]] <small>(км²)</small> !Олохтоохтор ахсааннара |- |[[Австрия]] <small>(Австрия Өрөспүүбүлүкэтэ)</small> |{{Флаг|Австрия|размер=75px}} |[[Вена]] |83 879 |8 935 112 |- |[[Бельгия]] <small>(Бельгия Хоруоллуга)</small> |{{Флаг|Бельгия|размер=75px}} |[[Брүссель]] |32 545 |11 203 992 |- |[[Быраансыйа]] <small>(Быраансыйа Республика)</small> |{{Флаг|Франция|размер=75px}} |[[Париж]] |547 030 |63 928 608 |- |[[Германия]] <small>(Бэдэрэтиибинэй Республика Германия)</small> |{{Флаг|Германия|размер=75px}} |[[Берлин]] |357 022 |80 780 000 |- |[[Ирландия Өрөспүүбүлүкэтэ|Ирландия]] <small>(Ирландия Өрөспүүбүлүкэтэ)</small> |{{Флаг|Ирландия|размер=75px}} |[[Дублин]] |70 273 |4 604 029 |- |[[Лихтенштайн]] <small>(Лихтенштайн Кинээһилигэ)</small> |{{Флаг|Лихтенштейн|размер=75px}} |[[Вадуц]] |160,4 |37 129 |- |[[Лүксембург]] <small>(Лүксембург Улуу Херцогтума)</small> |{{Флаг|Люксембург|размер=75px}} |[[Лүксембург (куорат)|Лүксембург]] |2586,4 |549 680 |- |[[Монако]] <small>(Монако Кинээһилигэ)</small> |{{Флаг|Монако|размер=75px}} |[[Монако]] |1,95 |38 066 |- |[[Нидерланд]] <small>(Нидерландалар Хоруоллуга)</small> |{{Флаг|Нидерланды|размер=75px}} |[[Амстердам]] |41 526 |16 887 700 |- |[[Улуу Британия]] <small>(Улуу Британия уонна Хотугу Ирландия Холбоһуммут Хоруоллуга)</small> |{{Флаг|Великобритания|размер=75px}} |[[Лондон]] |244 820 |64 308 261 |- |[[Швейцария]] <small>(Швейцария Конфедерацията)</small> |{{Флаг|Швейцария|размер=75px}} |[[Де-юре]]: Суох [[Де-факто]]: [[Берн]]<ref>{{cite web|url=https://business-swiss.ch/2016/03/stolitsa-shvejtsarii/|title=Столица Швейцарии, а есть ли она?|publisher=|accessdate=2025-04-21|lang=ru}}</ref> |41 290 |8 136 689 |} === Илин Дьобуруопа === [[Билэ:Eastern-Europe-map-UN.png|справа|frameless|100px]]{{Main|Илин Дьобуруопа}} '''Илин Дьобуруопа''' — геополитическэй регион. Византия империятын сайдыытын кэннэ үөскээбитэ. {| class="wikitable" !Дойду <small>(сүрүн аата)</small> !Былааҕа !Киин куората ![[Иэн|Иэнэ]] <small>(км²)</small> !Олохтоохтор ахсааннара |- |[[Арассыыйа]] <small>(Арассыыйа Бэдэрээссийэтэ)</small> |{{Флаг|Россия|размер=75px}} |[[Москва]] |17 125 200 |146 838 993 |- |[[Беларусь]] <small>(Республика Беларусь)</small> |{{Флаг|Беларусь|размер=75px}} |[[Минскай]] |207 600 |9 349 645 |- |[[Биэнгирийэ]] <small>(Биэнгирийэ)</small> |{{Флаг|Венгрия|размер=75px}} |[[Будапешт]] |93 030 |9 879 000 |- |[[Болгария]] <small>(Республика Болгария)</small> |{{Флаг|Болгария|размер=75px}} |[[София]] |110 910 |7 245 677 |- |[[Молдова]] <small>(Республика Молдова)</small> |{{Флаг|Молдова|размер=75px}} |[[Кишинев]] |33 843 |3 555 200 |- |[[Польша]] <small>(Республика Польша)</small> |{{Флаг|Польша|размер=75px}} |[[Варшава]] |312 685 |38 495 659 |- |[[Румыния]] <small>(Румыния)</small> |{{Флаг|Румыния|размер=75px}} |[[Бухарест]] |237 500 |19 942 642 |- |[[Словакия]] <small>(Словакия Өрөспүүбүлүкэтэ)</small> |{{Флаг|Словакия|размер=75px}} |[[Братислава]] |48 845 |5 412 008 |- |[[Украйиина]] <small>(Украйиина)</small> |{{Флаг|Украина|размер=75px}} |[[Киев]] |603 628 |42 590 900 |- |[[Чиэхийэ]] <small>(Чиэхийэ Өрөспүүбүлүкэтэ)</small> |{{Флаг|Чехия|размер=75px}} |[[Прага]] |78 866 |10 512 419 |} === Хоту Дьобуруопа === [[Билэ:Northern-Europe-map.svg|справа|frameless|100px]] {{Main|Хоту Дьобуруопа}} '''Хоту Дьобуруопа''' — геополитическэй регион. [[Скандинавия]] уонна [[Балтия]] дойдуларын холбуур регион. {| class="wikitable" !Дойду <small>(сүрүн аата)</small> !Былааҕа !Киин куората ![[Иэн|Иэнэ]] <small>(км²)</small> !Олохтоохтор ахсааннара |- |[[Дания]] <small>(Дания Хоруоллуга)</small> |{{Флаг|Дания|размер=75px}} |[[Копенһаген]] |43 094 |5 627 235 |- |[[Исландия]] <small>(Исландия)</small> |{{Флаг|Исландия|размер=75px}} |[[Рейкьявик]] |103 125 |325 671 |- |[[Норвегия]] <small>(Норвегия Хоруоллуга)</small> |{{Флаг|Норвегия|размер=75px}} |[[Осло]] |385 199 |5 146 800 |- |[[Латвия]] <small>(Республика Латвия)</small> |{{Флаг|Латвия|размер=75px}} |[[Рига]] |64 589 |1 985 600 |- |[[Литва]] <small>(Республика Литва)</small> |{{Флаг|Литва|размер=75px}} |[[Вильнюс]] |65 200 |2 916 443 |- |[[Сибиэссийэ]] <small>(Сибиэссийэ Хоруоллуга)</small> |{{Флаг|Швеция|размер=75px}} |[[Стокһольм]] |449 964 |9 644 864 |- |[[Финляндия]] <small>(Финляндия Өрөспүүбүлүкэтэ)</small> |{{Флаг|Финляндия|размер=75px}} |[[Хельсинки]] |338 145 |5 465 000 |- |[[Эстония]] <small>(Республика Эстония)</small> |{{Флаг|Эстония|размер=75px}} |[[Таллинн]] |46 227 |1 312 252 |} === Соҕуруу Дьобуруопа === [[Билэ:Southern-Europe-map.svg|справа|frameless|100px]] {{Main|Соҕуруу Дьобуруопа}} '''Соҕуруу Дьобуруопа''' — геополитическэй регион. [[Рим империята|Рим Империята]] саамай сайдыбыт кэмигэр үөскэбитэ, Дьобуруопа саамай эргэ региона. {| class="wikitable" !Дойду <small>(сүрүн аата)</small> !Былааҕа !Киин куората ![[Иэн|Иэнэ]] <small>(км²)</small> !Олохтоохтор ахсааннара |- |[[Албания]] <small>(Республика Албания)</small> |{{Флаг|Албания|размер=75px}} |[[Тирана]] |28 748 |2 831 741 |- |[[Андорра]] <small>(Андорра Кинээһигэ)</small> |{{Флаг|Андорра|размер=75px}} |[[Андорра ла Велья]] |468 |76 246 |- |[[Босния уонна Герцеговина]] <small>(Босния уонна Герцоговина)</small> |{{Флаг|Босния и Герцеговина|размер=75px}} |[[Сараево]] |51 197 |3 836 377 |- |[[Ватикаан]] <small>(Ватикаан Ил-куорат)</small> |{{Флаг|Ватикан|размер=75px}} |[[Ватикаан]] |0.44 |821 |- |[[Греция]] <small>(Греция Өрөспүүбүлүкэтэ)</small> |{{Флаг|Греция|размер=75px}} |[[Атина]] |131 990 |10 992 589 |- |[[Испания]] <small>(Испания Хоруоллуга)</small> |{{Флаг|Испания|размер=75px}} |[[Мадрид]] |504 030 |46 507 760 |- |[[Италия]] <small>(Италия Өрөспүүбүлүкэтэ)</small> |{{Флаг|Италия|размер=75px}} |[[Рим]] |301 318 |60 782 668 |- |[[Мальта]] <small>(Республика Мальта)</small> |{{Флаг|Мальта|размер=75px}} |[[Валлетта]] |316 |425 384 |- |[[Португалия]] <small>(Португалия Өрөспүүбүлүкэтэ)</small> |{{Флаг|Португалия|размер=75px}} |[[Лиссабон]] |92 391 |10 427 301 |- |[[Сан Марино]] <small>(Сан-Марино Ордук Чаҕылҕай Өрөспүүбүлүкэтэ)</small> |{{Флаг|Сан-Марино|размер=75px}} |[[Сан Марино (куорат)|Сан-Марино]] |61 |31 637 |- |[[Хотугу Македония Өрөспүүбүлүкэтэ|Хотугу Македония]] <small>(Республика Хотугу Македония)</small> |{{Флаг|Македония|размер=75px}} |[[Скопье]] |25 713 |2 065 769 |- |[[Сербия]] <small>(Республика Сербия)</small> |{{Флаг|Сербия|размер=75px}} |[[Белград]] |88 361 |9 468 378 |- |[[Словения]] <small>(Республика Словения)</small> |{{Флаг|Словения|размер=75px}} |[[Любляна]] |20 273 |2 072 870 |- |[[Хара Хайа]] <small>(Хара Хайа)</small> |{{Флаг|Черногория|размер=75px}} |[[Подгорица]] |13 812 |624 335 |- |[[Хорватия]] <small>(Республика Хорватия)</small> |{{Флаг|Хорватия|размер=75px}} |[[Загреб]] |56 542 |4 246 700 |} == Атын регионнар == === Территория уонна население үксүн Азияҕа бааллар === {| class="wikitable" !Дойду <small>(сүрүн аата)</small> !Былааҕа !Киин куората ![[Иэн|Иэнэ]] <small>(км²)</small> !Олохтоохтор ахсааннара !Быһаарыы |- |[[Казахстаан]] <small>(Республика Казахстаан)</small> |{{Флаг|Казахстан|размер=75px}} |[[Астана]] |2 724 900 |18 833 100 |<small>[[Азия]] уонна [[Дьобуруопа]] кыраныыссата [[Ураал (өрүс)|Урал]] диэн өрүһүнэн барар, ол иһин 148 тыһ. км² Дьобуруопаҕа баар.</small> |- |[[Түүркүйэ]] <small>(Түүркүйэ Өрөспүүбүлүкэтэ)</small> |{{Флаг|Турция|размер=75px}} |[[Анкара]] |780 580 |76 667 864 |<small>[[Азия]] уонна [[Дьобуруопа]] кыраныыссата [[Босфор]] уонна [[Дарданеллы]] диэн муора силбэһиитилэрин икки ардыгар барар, ол иһин 23 900 км² Дьобуруопаҕа баар.</small> |- |[[Азербайдьан]] <small>(Азербайдьан Өрөспүүбүлүкэтэ)</small> |{{Флаг|Азербайджан|размер=75px}} |[[Баку]] |86 600 |9 477 100 | rowspan="2" |<small>[[Арассыыйа]] географтара [[Дон]] уонна [[Волга]] диэн өрүскэ кыраныысса барыахтаах диэн саныыллар, ол эрээри омук географтар Кавказ Хайаларынан барар дииллэр.</small> |- |[[Грузия]] <small>(Грузия)</small> |{{Флаг|Грузия|размер=75px}} |[[Тбилиси]] |69 700 |4 490 500 |- |[[Эрмээнийэ]] <small>(Республика Эрмээнийэ)</small> |{{Флаг|Армения|размер=75px}} |[[Ереван]] |29 743 |3 017 100 | rowspan="2" |<small>[[Дьобуруопа|Дьобуруопаны]] кытта күүстэх култуура уонна остуоруйа өттүнэн сибээстээхтэр</small> |- |[[Кипр]] <small>(Республика Кипр)</small> |{{Флаг|Кипр|размер=75px}} |[[Никосия]] |9250 |1 142 575 |} === Билиммэтэх дойдулар === {| class="wikitable" !Дойду <small>(сүрүн аата)</small> !Былааҕа !Киин куората ![[Иэн|Иэнэ]] <small>(км²)</small> !Олохтоохтор ахсааннара !Билиммит дойдулар |- |[[Косово Өрөспүүбүлүкэтэ|Косово]] <small>(Республика Косово)</small> |{{Флаг|Косово|размер=75px}} |[[Приштина]] |10 887 |1 733 872 |100 [[Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэлэрэ|ХНТ]] чилиэнэ |- |[[Приднестровье]] <small>(Приднестровье)</small> |{{Флаг|ПМР|размер=75px}} |[[Тирасполь]] |4163 |475 665 |0 [[Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэлэрэ|ХНТ]] чилиэнэ |- |[[Абхазия]] <small>(Республика Абхазия)</small> |{{Флаг|Абхазия|размер=75px}} |[[Сухуми]] |8665 |245 424 |5 [[Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэлэрэ|ХНТ]] чилиэнэ |- |[[Хотугу Кипр]] <small>(Хотугу Кипр Туурак Өрөспүүбүлүкэтэ)</small> |[[Билэ:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|хаҥас|75x75px]] |[[Никосия]] |3355 |294 906 |1 [[Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэлэрэ|ХНТ]] чилиэнэ |- |[[Соҕуруу Осетия]] <small>(Алания Илэ)</small> |{{Флаг|Осетия|размер=75px}} |[[Цхинвали]] |3900 |56 405 |5 [[Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэлэрэ|ХНТ]] чилиэнэ |} == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}}{{Эуропа дойдулара}} [[Категория:Дойдулар тиһиктэрэ]] [[Категория:Эуропа дойдулара]] p8muogxcd3erkmbx7lv0o294un9ox1t 0 56248 430830 430802 2026-09-23T01:44:54Z Sauit 26795 /* 2023. Алтыс быыбардар */ 430830 wikitext text/x-wiki [[Билэ:Standard of the Head of the Sakha (Yakut) Republic.svg|мини|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханы штандара.|250px]] '''Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана''' диэн ордук үрдүк [[Саха Сирэ|Саха Өрөспүүбүлүкэтин]] дуоһунастаах сирэйэ. Өрөспүүбүлүкэ исполнительнэй былааһы сүгэр. Соруогун уһуна — 5 сыл. 2014 муус устарыгар диэри — '''Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бэрэсидьиэнэ'''<ref>[https://ria.ru/20101221/311661282.html Госдума запретила главам регионов называться президентами]</ref>. Билигин дуоһунаска олорор — [[Николаев Айсен Сергеевич]]. == Устуоруйа == 1990 сыллаахха, балаҕан ыйын 27 күнүгэр, [[Саха АССР]] судаарыстыбынай суверенитетын декларацията таҕыспыта. 1991 сыллаахха, олунньу 26 күнүгэр [[Николаев Михаил Ефимович|Саха АССР сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ]] [[Саха АССР]] судаарыстыбынай статуһун туһунан сокуну тааһарбыта. Бу сокуон [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт Сокуона|Саха Өрөспүүбүлүкэтин төрүт сокуонун]] тахсыаҕын илигинэ, [[Саха Сирэ|Саха Сирин]] [[Арассыыйа]] састаабыгар сувереннай өрөспүүбүлүкэ статуһун туруорбута<ref>[http://pravo.levonevsky.org/bazazru/texts25/txt25557.htm ЗАКОН ЯКУТСКОЙ-САХА ССР ОТ 26.02.91 N 386-XII О ГОСУДАРСТВЕННОМ СТАТУСЕ ЯКУТСКОЙ-САХА СОВЕТСКОЙ СОЦИАЛИСТИЧЕСКОЙ РЕСПУБЛИКИ]</ref>. 1991 сыллахха, алтынньы 17 күнүгэр, Саха АССР бэрэсидьиэнэ диэн дуоһунас баар буолбута<ref name=":0">[https://tass.ru/info/18665705 История выборов и назначений глав Якутии]</ref>. === 1991. Бастакы быыбардар === 1991 сыллаахха, ахсынньы 20 күнүгэр, Саха Өрөспүүбүлүкэтин бэрэсидьиэнин быыбардара буолбуттара. Бастакы быыбардарга икки эрэ хандьыдаат кыттыбыта. Итиннэ [[Николаев Михаил Ефимович|Михаил Николаев]] кыайбыта<ref>{{Cite news |title=1991 сыл ахсынньы 20 күнүгэр буолбут Саха ССР Президенин быыбардарын түмүктэрин туһунан Саха ССР Президенин быыбардарыгар быыбар киин комиссиятын иһитиннэриитэ |date=1991-12-26 |url=https://e.nlrs.ru/online2/71130 |access-date=2026-09-20 |work=Саха сирэ |page=1 |issue=115}}</ref><ref name=":0" /><ref>[http://www.politika.su/vybory/rre91t.html Губернаторские выборы - 1991]</ref>. {| class="wikitable" |+Быыбар-1991 !Хандьыдаат !Хаартыска !% |- |[[Николаев Михаил Ефимович]] |[[Билэ:Mikhail Nikolayev-1.jpg|кирбии|120x120пкс]] |76,7% |- |[[Черов Иван Данилович]] | |7,3% |- | colspan="2" |Кими даҕаны талбатахтар |14% |} === 1996. Иккис быыбардар === 1996 сыллаахха, ахсынньы 22 күнүгэр, Саха Өрөспүүбүлүкэтин бэрэсидьиэнин быыбардара буолбуттара. Быыбардарга 5 хандьыдаат кыттыбыта. Итиннэ Михаил Николаев кыайбыта<ref name=":0" /><ref>[https://yagtik.ru/vybory-i-referendumy/vybory-1996/ Выборы — 1996] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230207124006/https://yagtik.ru/vybory-i-referendumy/vybory-1996/ |date=2023-02-07 }}</ref>. {| class="wikitable" |+Быыбар-1996 !Хандьыдаат !Хаартыска !% |- |[[Николаев Михаил Ефимович]] |[[Билэ:Mikhail Nikolayev-1.jpg|кирбии|120x120пкс]] |58,96% |- |[[Алексеев Артур Николаевич]] | |25,46% |- |[[Архипов Николай Егорович]] | | rowspan="3" |11,84% |- |[[Осипов Прокопий Дмитриевич]] | |- |[[Санников Михаил Семенович]] | |- | colspan="2" |Кими даҕаны талбатахтар |3,74% |} === 2001 — 2002. Үһүс быыбардар === 2001 сыллаахха, ахсынньы 23 күнүгэр, Саха Өрөспүүбүлүкэтин бэрэсидьиэнин быыбардара буолбуттара. Бастакы туурга 7 хандьыдаат кыттыбыта. Иккис туур 2002 сыллаахха, тохсунньу 13 күнүгэр [[Штыров Вячеслав Анатольевич|Вячеслав Штыров]] кыайбыта<ref name=":0" />. {| class="wikitable" |+Быыбар-2001. Бастакы туур !Хандьыдаат !Хаартыска !% |- |[[Штыров Вячеслав Анатольевич]] |[[Билэ:ShtyrovVA.JPG|кирбии|113x113пкс]] |45,54% |- |[[Тумусов Федот Семенович]] |[[Билэ:Fedot_Tumusov.jpg|кирбии|105x105пкс]] |17% |- |[[Борисов Спартак Степанович]] | | rowspan="5" |29,75% |- |[[Максимов Афанасий Степанович]] | |- |[[Санников Михаил Семенович]] | |- |[[Филиппов Василий Васильевич]] |[[Билэ:ФилипповВВ.jpg|кирбии|120x120пкс]] |- |[[Шипков Руслан Юрьевич]] | |- | colspan="2" |Кими даҕаны талбатахтар |7,71% |} {| class="wikitable" |+Быыбар-2002. Иккис туур !Хандьыдаат !Хаартыска !% |- |[[Штыров Вячеслав Анатольевич]] |[[Билэ:ShtyrovVA.JPG|кирбии|113x113пкс]] |59,25% |- |[[Тумусов Федот Семенович]] |[[Билэ:Fedot_Tumusov.jpg|кирбии|105x105пкс]] |34,59% |- | colspan="2" |Кими даҕаны талбатахтар |3,89% |} 2006 уонна 2010 сыллаахха быыбардар буолбатахтара. Сокуон быһыытынан [[Ил Түмэн]] бэрэсидьиэннэри быһаарар этэ. === 2014. Төрдүс быыбардар === 2014 сыллаахха, балаҕан ыйын 14 күнүгэр, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын быыбардара буолбуттара. Итиннэ 5 хандьыдаат кыттыбыта. Быыбар түмүктэринэн [[Борисов Егор Афанасьевич|Егор Борисов]] кыайбыта<ref name=":0" /><ref>[https://yagtik.ru/vybory-i-referendumy/vybory-2014/vybory-glavy-respubliki-saxa-yakutiya-14-sentyabrya-2014-goda/ ВЫБОРЫ ГЛАВЫ РЕСПУБЛИКИ САХА (ЯКУТИЯ) 14 СЕНТЯБРЯ 2014 ГОДА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230129223120/https://yagtik.ru/vybory-i-referendumy/vybory-2014/vybory-glavy-respubliki-saxa-yakutiya-14-sentyabrya-2014-goda/ |date=2023-01-29 }}</ref>. {| class="wikitable" |+Быыбар-2014 !Хандьыдаат !Хаартыска !% !Партията |- |[[Борисов Егор Афанасьевич]] |[[Билэ:Yegor_Borisov_2016.jpg|кирбии|120x120пкс]] |58,79% |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа|ЕР]]» |- |[[Березкин Эрнст Борисович]] |[[Билэ:Березкин.jpg|кирбии|107x107пкс]] |29,49% |«[[Гражданская Платформа]]» |- |[[Губарев Виктор Николаевич]] |[[Билэ:Губарев.jpg|кирбии|80x80пкс]] |5,31% |«[[КПРФ]]» |- |[[Максимов Владимир Юрьевич]] | |1,34% |«РППС» |- |[[Парахин Гаврил Павлович]] |[[Билэ:Парахин Гаврил Павлович.jpg|раамката_суох|80x80пкс]] |3,19% |«[[ЛДПР]]» |} === 2018. Бэһис быыбардар === 2018 сыллаахха, балаҕан ыйын 9 күнүгэр, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын досрочнай быыбардара буолбуттара. Итиннэ 4 хандьыдаат кыттыбыта. Быыбар түмүгүнэн [[Николаев Айсен Сергеевич|Айсен Николаев]] кыайбыта<ref name=":0" /><ref>[https://ria.ru/20180910/1528173921.html Врио главы Якутии Николаев победил на выборах с 71,41% голосов]</ref><ref>[https://yagtik.ru/2018/09/13/svodnaya-tablica-territorialnoj-komissii-po-itogam-golosovaniya-na-vyborax-glavy-respubliki-saxa-yakutiya-na-territorii-goroda-yakutska/ Сводная таблица территориальной комиссии по итогам голосования на выборах Главы Республики Саха (Якутия) на территории города Якутска] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230129230021/https://yagtik.ru/2018/09/13/svodnaya-tablica-territorialnoj-komissii-po-itogam-golosovaniya-na-vyborax-glavy-respubliki-saxa-yakutiya-na-territorii-goroda-yakutska/ |date=2023-01-29 }}</ref>. {| class="wikitable" |+ !Хандьыдаат !Хаартыска !% !Партията |- |[[Богданов Владимир Николаевич]] | |6,58% |«СР» |- |[[Губарев Виктор Николаевич]] |[[Билэ:Губарев.jpg|кирбии|80x80пкс]] |12,03% |«[[КПРФ]]» |- |[[Николаев Айсен Сергеевич]] |[[Билэ:Aysen_Nikolayev_(kremlin.ru).jpg|раамката_суох|107x107пкс]] |71,40% |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа|ЕР]]» |- |[[Парахин Гаврил Павлович]] |[[Билэ:Парахин Гаврил Павлович.jpg|раамката_суох|80x80пкс]] |6,22% |«[[ЛДПР]]» |} === 2023. Алтыс быыбардар === 2023 сыллаахха, балаҕан ыйын 8, 9 уонна 10 күннэригэр, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын быыбардара буолбуттара. Итиннэ 4 хандьыдаат кыттыбыта. Быыбар түмүгүнэн [[Николаев Айсен Сергеевич|Айсен Николаев]] кыайбыта<ref name=":0" /><ref>[https://yagtik.ru/vybory-2023/vybory-glavy-rsya/ Выборы Главы Республики Саха (Якутия)]</ref>. {| class="wikitable" |+Быыбар официальнай түмүгэ<ref>{{Cite web|url=http://www.yakut.izbirkom.ru/izbirkom_pages/|title=Результаты Выборов Главы Республики Саха (Якутия)|date=2023-09-13|work=Саха Өрөспүүбүлүкэтин киин быыбардыыр комиссията|lang=ru|accessdate=2026-09-23}}</ref> ! colspan="2" |Хандьыдаат !Баартыйа !Куолас !% |- |bgcolor="#2E4EA4" | |[[Николаев Айсен Сергеевич|Айсен Николаев]] |Биир ньыгыл Арассыыйа |238&nbsp;432 |75,77 |- | bgcolor="#CC1111" | |[[Губарев Виктор Николаевич|Виктор Губарев]] |КПРФ |32&nbsp;750 |10,41 |- |bgcolor="#4488CC" | |[[Парахин Гаврил Павлович|Гаврил Парахин]] |ЛДПР |17&nbsp;914 |5,69 |- | bgcolor="#FF3322" | |[[Борисов Игорь Алексеевич|Игорь Борисов]] |Арассыыйа хомуньуустара |16&nbsp;378 |5,20 |- | colspan="3" |Ааҕыллыбатах бүлүтүөн ахсаана |9189 |2,92 |- | colspan="3" |Ааҕыллыбыт бүлүтүөн ахсаана |305&nbsp;474 |97,08 |- | colspan="3" |'''Куоластаабыт дьон ахсаана''' |'''314&nbsp;663''' |'''100''' |- | colspan="3" |Бүлүтүөн ылбыт дьон ахсаана, явка |314&nbsp;926 |48,41 |- | colspan="3" |Куоластыыр бырааптаах дьон ахсаана |650&nbsp;535 |100 |} == Ил Дарханнар тиһиктэрэ == {| class="wikitable sortable" |+ ! rowspan="2" |№ ! rowspan="2" |Хаартыска ! rowspan="2" |Аата ! rowspan="2" |Олорбут кэмэ ! rowspan="2" |Срок ! colspan="2" |Болномуочуйа ! colspan="2" |Быыбар |- !Саҕаланыыта !Бүтүүтэ !Партията !Түмүк |- | rowspan="2" |1 | rowspan="2" |[[Билэ:Mikhail Nikolayev-1.jpg|кирбии|120x120пкс]] | rowspan="2" |[[Николаев Михаил Ефимович]] | rowspan="2" |[[1937]] — [[2023 сыл|2023]] |Бастакы |1991, ахсынньы 20 күнэ |1996, ахсынньы 21 күнэ | rowspan="2" |— |76,7% |- |Иккис |1996, ахсынньы 21 күнэ |2002, тохсунньу 21 күнэ |58,96% |- | rowspan="2" |2 | rowspan="2" |[[Билэ:ShtyrovVA.JPG|кирбии|113x113пкс]] | rowspan="2" |[[Штыров Вячеслав Анатольевич]] | rowspan="2" |төр. [[1953 сыл|1953]] |Бастакы |2002, тохсунньу 21 күнэ |2007, тохсунньу 22 күнэ |— |45,54% (I туур),<br>59,25% (II туур) |- |Иккис |2007, тохсунньу 22 күнэ |2010, ыам ыйын 31 күнэ |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа|ЕР]]» |— |- |{{Abbr|ВРИО|Временно работающий, исполняющий обязанности|0}} |[[Билэ:Yegor_Borisov_2016.jpg|кирбии|120x120пкс]] |[[Борисов Егор Афанасьевич]] |төр. [[1954]] |— |2010, ыам ыйын 31 күнэ |2010, бэс ыйын 27 күнэ |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа|ЕР]]» |— |- | rowspan="2" |3 | rowspan="2" |[[Билэ:Yegor_Borisov_2016.jpg|кирбии|120x120пкс]] | rowspan="2" |[[Борисов Егор Афанасьевич]] | rowspan="2" |төр. [[1954]] |Бастакы |2010, бэс ыйын 27 күнэ |2014, балаҕан ыйын 14 күнэ | rowspan="2" |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа|ЕР]]» |— |- |Иккис |2014, балаҕан ыйын 14 күнэ |2018, ыам ыйын 28 күнэ |58,79% |- |{{Abbr|ВРИО|Временно работающий, исполняющий обязанности|0}} |[[Билэ:Aysen_Nikolayev_(kremlin.ru).jpg|раамката_суох|107x107пкс]] |[[Николаев Айсен Сергеевич]] |төр. [[1972]] |— |2018, ыам ыйын 28 күнэ |2018, балаҕан ыйын 9 күнэ |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа|ЕР]]» |— |- | rowspan="2" |4 | rowspan="2" |[[Билэ:Aysen_Nikolayev_(kremlin.ru).jpg|раамката_суох|107x107пкс]] | rowspan="2" |[[Николаев Айсен Сергеевич]] | rowspan="2" |төр. [[1972]] |Бастакы |2018, балаҕан ыйын 9 күнэ |2023, балаҕан ыйын 10 күнэ | rowspan="2" |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа|ЕР]]» |71,40% |- |Иккис |2023, балаҕан ыйын 10 күнэ | |58% |} == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} {{Саха сирэ тиэмэлэргэ}} [[Категория:Саха Сирин политиката]] [[Категория:Арассыыйа регионнарын кулубалара]] tjf78eieg2qo58z63rqwzx6a20u0mn4 430831 430830 2026-09-23T01:49:01Z Sauit 26795 /* 2023. Алтыс быыбардар */ 430831 wikitext text/x-wiki [[Билэ:Standard of the Head of the Sakha (Yakut) Republic.svg|мини|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханы штандара.|250px]] '''Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана''' диэн ордук үрдүк [[Саха Сирэ|Саха Өрөспүүбүлүкэтин]] дуоһунастаах сирэйэ. Өрөспүүбүлүкэ исполнительнэй былааһы сүгэр. Соруогун уһуна — 5 сыл. 2014 муус устарыгар диэри — '''Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бэрэсидьиэнэ'''<ref>[https://ria.ru/20101221/311661282.html Госдума запретила главам регионов называться президентами]</ref>. Билигин дуоһунаска олорор — [[Николаев Айсен Сергеевич]]. == Устуоруйа == 1990 сыллаахха, балаҕан ыйын 27 күнүгэр, [[Саха АССР]] судаарыстыбынай суверенитетын декларацията таҕыспыта. 1991 сыллаахха, олунньу 26 күнүгэр [[Николаев Михаил Ефимович|Саха АССР сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ]] [[Саха АССР]] судаарыстыбынай статуһун туһунан сокуну тааһарбыта. Бу сокуон [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт Сокуона|Саха Өрөспүүбүлүкэтин төрүт сокуонун]] тахсыаҕын илигинэ, [[Саха Сирэ|Саха Сирин]] [[Арассыыйа]] састаабыгар сувереннай өрөспүүбүлүкэ статуһун туруорбута<ref>[http://pravo.levonevsky.org/bazazru/texts25/txt25557.htm ЗАКОН ЯКУТСКОЙ-САХА ССР ОТ 26.02.91 N 386-XII О ГОСУДАРСТВЕННОМ СТАТУСЕ ЯКУТСКОЙ-САХА СОВЕТСКОЙ СОЦИАЛИСТИЧЕСКОЙ РЕСПУБЛИКИ]</ref>. 1991 сыллахха, алтынньы 17 күнүгэр, Саха АССР бэрэсидьиэнэ диэн дуоһунас баар буолбута<ref name=":0">[https://tass.ru/info/18665705 История выборов и назначений глав Якутии]</ref>. === 1991. Бастакы быыбардар === 1991 сыллаахха, ахсынньы 20 күнүгэр, Саха Өрөспүүбүлүкэтин бэрэсидьиэнин быыбардара буолбуттара. Бастакы быыбардарга икки эрэ хандьыдаат кыттыбыта. Итиннэ [[Николаев Михаил Ефимович|Михаил Николаев]] кыайбыта<ref>{{Cite news |title=1991 сыл ахсынньы 20 күнүгэр буолбут Саха ССР Президенин быыбардарын түмүктэрин туһунан Саха ССР Президенин быыбардарыгар быыбар киин комиссиятын иһитиннэриитэ |date=1991-12-26 |url=https://e.nlrs.ru/online2/71130 |access-date=2026-09-20 |work=Саха сирэ |page=1 |issue=115}}</ref><ref name=":0" /><ref>[http://www.politika.su/vybory/rre91t.html Губернаторские выборы - 1991]</ref>. {| class="wikitable" |+Быыбар-1991 !Хандьыдаат !Хаартыска !% |- |[[Николаев Михаил Ефимович]] |[[Билэ:Mikhail Nikolayev-1.jpg|кирбии|120x120пкс]] |76,7% |- |[[Черов Иван Данилович]] | |7,3% |- | colspan="2" |Кими даҕаны талбатахтар |14% |} === 1996. Иккис быыбардар === 1996 сыллаахха, ахсынньы 22 күнүгэр, Саха Өрөспүүбүлүкэтин бэрэсидьиэнин быыбардара буолбуттара. Быыбардарга 5 хандьыдаат кыттыбыта. Итиннэ Михаил Николаев кыайбыта<ref name=":0" /><ref>[https://yagtik.ru/vybory-i-referendumy/vybory-1996/ Выборы — 1996] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230207124006/https://yagtik.ru/vybory-i-referendumy/vybory-1996/ |date=2023-02-07 }}</ref>. {| class="wikitable" |+Быыбар-1996 !Хандьыдаат !Хаартыска !% |- |[[Николаев Михаил Ефимович]] |[[Билэ:Mikhail Nikolayev-1.jpg|кирбии|120x120пкс]] |58,96% |- |[[Алексеев Артур Николаевич]] | |25,46% |- |[[Архипов Николай Егорович]] | | rowspan="3" |11,84% |- |[[Осипов Прокопий Дмитриевич]] | |- |[[Санников Михаил Семенович]] | |- | colspan="2" |Кими даҕаны талбатахтар |3,74% |} === 2001 — 2002. Үһүс быыбардар === 2001 сыллаахха, ахсынньы 23 күнүгэр, Саха Өрөспүүбүлүкэтин бэрэсидьиэнин быыбардара буолбуттара. Бастакы туурга 7 хандьыдаат кыттыбыта. Иккис туур 2002 сыллаахха, тохсунньу 13 күнүгэр [[Штыров Вячеслав Анатольевич|Вячеслав Штыров]] кыайбыта<ref name=":0" />. {| class="wikitable" |+Быыбар-2001. Бастакы туур !Хандьыдаат !Хаартыска !% |- |[[Штыров Вячеслав Анатольевич]] |[[Билэ:ShtyrovVA.JPG|кирбии|113x113пкс]] |45,54% |- |[[Тумусов Федот Семенович]] |[[Билэ:Fedot_Tumusov.jpg|кирбии|105x105пкс]] |17% |- |[[Борисов Спартак Степанович]] | | rowspan="5" |29,75% |- |[[Максимов Афанасий Степанович]] | |- |[[Санников Михаил Семенович]] | |- |[[Филиппов Василий Васильевич]] |[[Билэ:ФилипповВВ.jpg|кирбии|120x120пкс]] |- |[[Шипков Руслан Юрьевич]] | |- | colspan="2" |Кими даҕаны талбатахтар |7,71% |} {| class="wikitable" |+Быыбар-2002. Иккис туур !Хандьыдаат !Хаартыска !% |- |[[Штыров Вячеслав Анатольевич]] |[[Билэ:ShtyrovVA.JPG|кирбии|113x113пкс]] |59,25% |- |[[Тумусов Федот Семенович]] |[[Билэ:Fedot_Tumusov.jpg|кирбии|105x105пкс]] |34,59% |- | colspan="2" |Кими даҕаны талбатахтар |3,89% |} 2006 уонна 2010 сыллаахха быыбардар буолбатахтара. Сокуон быһыытынан [[Ил Түмэн]] бэрэсидьиэннэри быһаарар этэ. === 2014. Төрдүс быыбардар === 2014 сыллаахха, балаҕан ыйын 14 күнүгэр, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын быыбардара буолбуттара. Итиннэ 5 хандьыдаат кыттыбыта. Быыбар түмүктэринэн [[Борисов Егор Афанасьевич|Егор Борисов]] кыайбыта<ref name=":0" /><ref>[https://yagtik.ru/vybory-i-referendumy/vybory-2014/vybory-glavy-respubliki-saxa-yakutiya-14-sentyabrya-2014-goda/ ВЫБОРЫ ГЛАВЫ РЕСПУБЛИКИ САХА (ЯКУТИЯ) 14 СЕНТЯБРЯ 2014 ГОДА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230129223120/https://yagtik.ru/vybory-i-referendumy/vybory-2014/vybory-glavy-respubliki-saxa-yakutiya-14-sentyabrya-2014-goda/ |date=2023-01-29 }}</ref>. {| class="wikitable" |+Быыбар-2014 !Хандьыдаат !Хаартыска !% !Партията |- |[[Борисов Егор Афанасьевич]] |[[Билэ:Yegor_Borisov_2016.jpg|кирбии|120x120пкс]] |58,79% |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа|ЕР]]» |- |[[Березкин Эрнст Борисович]] |[[Билэ:Березкин.jpg|кирбии|107x107пкс]] |29,49% |«[[Гражданская Платформа]]» |- |[[Губарев Виктор Николаевич]] |[[Билэ:Губарев.jpg|кирбии|80x80пкс]] |5,31% |«[[КПРФ]]» |- |[[Максимов Владимир Юрьевич]] | |1,34% |«РППС» |- |[[Парахин Гаврил Павлович]] |[[Билэ:Парахин Гаврил Павлович.jpg|раамката_суох|80x80пкс]] |3,19% |«[[ЛДПР]]» |} === 2018. Бэһис быыбардар === 2018 сыллаахха, балаҕан ыйын 9 күнүгэр, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын досрочнай быыбардара буолбуттара. Итиннэ 4 хандьыдаат кыттыбыта. Быыбар түмүгүнэн [[Николаев Айсен Сергеевич|Айсен Николаев]] кыайбыта<ref name=":0" /><ref>[https://ria.ru/20180910/1528173921.html Врио главы Якутии Николаев победил на выборах с 71,41% голосов]</ref><ref>[https://yagtik.ru/2018/09/13/svodnaya-tablica-territorialnoj-komissii-po-itogam-golosovaniya-na-vyborax-glavy-respubliki-saxa-yakutiya-na-territorii-goroda-yakutska/ Сводная таблица территориальной комиссии по итогам голосования на выборах Главы Республики Саха (Якутия) на территории города Якутска] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230129230021/https://yagtik.ru/2018/09/13/svodnaya-tablica-territorialnoj-komissii-po-itogam-golosovaniya-na-vyborax-glavy-respubliki-saxa-yakutiya-na-territorii-goroda-yakutska/ |date=2023-01-29 }}</ref>. {| class="wikitable" |+ !Хандьыдаат !Хаартыска !% !Партията |- |[[Богданов Владимир Николаевич]] | |6,58% |«СР» |- |[[Губарев Виктор Николаевич]] |[[Билэ:Губарев.jpg|кирбии|80x80пкс]] |12,03% |«[[КПРФ]]» |- |[[Николаев Айсен Сергеевич]] |[[Билэ:Aysen_Nikolayev_(kremlin.ru).jpg|раамката_суох|107x107пкс]] |71,40% |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа|ЕР]]» |- |[[Парахин Гаврил Павлович]] |[[Билэ:Парахин Гаврил Павлович.jpg|раамката_суох|80x80пкс]] |6,22% |«[[ЛДПР]]» |} === 2023. Алтыс быыбардар === {{Main|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын быыбара (2023)}} 2023 сыллаахха, балаҕан ыйын 8, 9 уонна 10 күннэригэр, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын быыбардара буолбуттара. Итиннэ 4 хандьыдаат кыттыбыта. Быыбар түмүгүнэн [[Николаев Айсен Сергеевич|Айсен Николаев]] кыайбыта<ref name=":0" /><ref>[https://yagtik.ru/vybory-2023/vybory-glavy-rsya/ Выборы Главы Республики Саха (Якутия)]</ref>. {| class="wikitable" |+2023 сыллааҕы быыбар түмүгэ<ref>{{Cite web|url=http://www.yakut.izbirkom.ru/izbirkom_pages/|title=Результаты Выборов Главы Республики Саха (Якутия)|date=2023-09-13|work=Саха Өрөспүүбүлүкэтин киин быыбардыыр комиссията|lang=ru|accessdate=2026-09-23}}</ref> ! colspan="2" |Хандьыдаат !Хаартыска !Баартыйа !Куолас !% |- |bgcolor="#2E4EA4" | |[[Николаев Айсен Сергеевич|Айсен Николаев]] |[[Билэ:Aysen_Nikolayev_(kremlin.ru).jpg|раамката_суох|107x107пкс]] |Биир ньыгыл Арассыыйа |238&nbsp;432 |75,77 |- | bgcolor="#CC1111" | |[[Губарев Виктор Николаевич|Виктор Губарев]] |[[Билэ:Губарев.jpg|кирбии|80x80пкс]] |КПРФ |32&nbsp;750 |10,41 |- |bgcolor="#4488CC" | |[[Парахин Гаврил Павлович|Гаврил Парахин]] |[[Билэ:Парахин Гаврил Павлович.jpg|раамката_суох|80x80пкс]] |ЛДПР |17&nbsp;914 |5,69 |- | bgcolor="#FF3322" | |[[Борисов Игорь Алексеевич|Игорь Борисов]] |[[Билэ:No free image - man.svg|раамката_суох|80x80пкс]] |Арассыыйа хомуньуустара |16&nbsp;378 |5,20 |- | colspan="4" |Ааҕыллыбатах бүлүтүөн ахсаана |9189 |2,92 |- | colspan="4" |Ааҕыллыбыт бүлүтүөн ахсаана |305&nbsp;474 |97,08 |- | colspan="4" |'''Куоластаабыт дьон ахсаана''' |'''314&nbsp;663''' |'''100''' |- | colspan="4" |Бүлүтүөн ылбыт дьон ахсаана, явка |314&nbsp;926 |48,41 |- | colspan="4" |Куоластыыр бырааптаах дьон ахсаана |650&nbsp;535 |100 |} == Ил Дарханнар тиһиктэрэ == {| class="wikitable sortable" |+ ! rowspan="2" |№ ! rowspan="2" |Хаартыска ! rowspan="2" |Аата ! rowspan="2" |Олорбут кэмэ ! rowspan="2" |Срок ! colspan="2" |Болномуочуйа ! colspan="2" |Быыбар |- !Саҕаланыыта !Бүтүүтэ !Партията !Түмүк |- | rowspan="2" |1 | rowspan="2" |[[Билэ:Mikhail Nikolayev-1.jpg|кирбии|120x120пкс]] | rowspan="2" |[[Николаев Михаил Ефимович]] | rowspan="2" |[[1937]] — [[2023 сыл|2023]] |Бастакы |1991, ахсынньы 20 күнэ |1996, ахсынньы 21 күнэ | rowspan="2" |— |76,7% |- |Иккис |1996, ахсынньы 21 күнэ |2002, тохсунньу 21 күнэ |58,96% |- | rowspan="2" |2 | rowspan="2" |[[Билэ:ShtyrovVA.JPG|кирбии|113x113пкс]] | rowspan="2" |[[Штыров Вячеслав Анатольевич]] | rowspan="2" |төр. [[1953 сыл|1953]] |Бастакы |2002, тохсунньу 21 күнэ |2007, тохсунньу 22 күнэ |— |45,54% (I туур),<br>59,25% (II туур) |- |Иккис |2007, тохсунньу 22 күнэ |2010, ыам ыйын 31 күнэ |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа|ЕР]]» |— |- |{{Abbr|ВРИО|Временно работающий, исполняющий обязанности|0}} |[[Билэ:Yegor_Borisov_2016.jpg|кирбии|120x120пкс]] |[[Борисов Егор Афанасьевич]] |төр. [[1954]] |— |2010, ыам ыйын 31 күнэ |2010, бэс ыйын 27 күнэ |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа|ЕР]]» |— |- | rowspan="2" |3 | rowspan="2" |[[Билэ:Yegor_Borisov_2016.jpg|кирбии|120x120пкс]] | rowspan="2" |[[Борисов Егор Афанасьевич]] | rowspan="2" |төр. [[1954]] |Бастакы |2010, бэс ыйын 27 күнэ |2014, балаҕан ыйын 14 күнэ | rowspan="2" |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа|ЕР]]» |— |- |Иккис |2014, балаҕан ыйын 14 күнэ |2018, ыам ыйын 28 күнэ |58,79% |- |{{Abbr|ВРИО|Временно работающий, исполняющий обязанности|0}} |[[Билэ:Aysen_Nikolayev_(kremlin.ru).jpg|раамката_суох|107x107пкс]] |[[Николаев Айсен Сергеевич]] |төр. [[1972]] |— |2018, ыам ыйын 28 күнэ |2018, балаҕан ыйын 9 күнэ |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа|ЕР]]» |— |- | rowspan="2" |4 | rowspan="2" |[[Билэ:Aysen_Nikolayev_(kremlin.ru).jpg|раамката_суох|107x107пкс]] | rowspan="2" |[[Николаев Айсен Сергеевич]] | rowspan="2" |төр. [[1972]] |Бастакы |2018, балаҕан ыйын 9 күнэ |2023, балаҕан ыйын 10 күнэ | rowspan="2" |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа|ЕР]]» |71,40% |- |Иккис |2023, балаҕан ыйын 10 күнэ | |58% |} == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} {{Саха сирэ тиэмэлэргэ}} [[Категория:Саха Сирин политиката]] [[Категория:Арассыыйа регионнарын кулубалара]] byfo7ekygkmxbucr5z1ao6m3ltz7h34 430832 430831 2026-09-23T01:49:23Z Sauit 26795 /* 2023. Алтыс быыбардар */ 430832 wikitext text/x-wiki [[Билэ:Standard of the Head of the Sakha (Yakut) Republic.svg|мини|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханы штандара.|250px]] '''Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана''' диэн ордук үрдүк [[Саха Сирэ|Саха Өрөспүүбүлүкэтин]] дуоһунастаах сирэйэ. Өрөспүүбүлүкэ исполнительнэй былааһы сүгэр. Соруогун уһуна — 5 сыл. 2014 муус устарыгар диэри — '''Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бэрэсидьиэнэ'''<ref>[https://ria.ru/20101221/311661282.html Госдума запретила главам регионов называться президентами]</ref>. Билигин дуоһунаска олорор — [[Николаев Айсен Сергеевич]]. == Устуоруйа == 1990 сыллаахха, балаҕан ыйын 27 күнүгэр, [[Саха АССР]] судаарыстыбынай суверенитетын декларацията таҕыспыта. 1991 сыллаахха, олунньу 26 күнүгэр [[Николаев Михаил Ефимович|Саха АССР сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ]] [[Саха АССР]] судаарыстыбынай статуһун туһунан сокуну тааһарбыта. Бу сокуон [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт Сокуона|Саха Өрөспүүбүлүкэтин төрүт сокуонун]] тахсыаҕын илигинэ, [[Саха Сирэ|Саха Сирин]] [[Арассыыйа]] састаабыгар сувереннай өрөспүүбүлүкэ статуһун туруорбута<ref>[http://pravo.levonevsky.org/bazazru/texts25/txt25557.htm ЗАКОН ЯКУТСКОЙ-САХА ССР ОТ 26.02.91 N 386-XII О ГОСУДАРСТВЕННОМ СТАТУСЕ ЯКУТСКОЙ-САХА СОВЕТСКОЙ СОЦИАЛИСТИЧЕСКОЙ РЕСПУБЛИКИ]</ref>. 1991 сыллахха, алтынньы 17 күнүгэр, Саха АССР бэрэсидьиэнэ диэн дуоһунас баар буолбута<ref name=":0">[https://tass.ru/info/18665705 История выборов и назначений глав Якутии]</ref>. === 1991. Бастакы быыбардар === 1991 сыллаахха, ахсынньы 20 күнүгэр, Саха Өрөспүүбүлүкэтин бэрэсидьиэнин быыбардара буолбуттара. Бастакы быыбардарга икки эрэ хандьыдаат кыттыбыта. Итиннэ [[Николаев Михаил Ефимович|Михаил Николаев]] кыайбыта<ref>{{Cite news |title=1991 сыл ахсынньы 20 күнүгэр буолбут Саха ССР Президенин быыбардарын түмүктэрин туһунан Саха ССР Президенин быыбардарыгар быыбар киин комиссиятын иһитиннэриитэ |date=1991-12-26 |url=https://e.nlrs.ru/online2/71130 |access-date=2026-09-20 |work=Саха сирэ |page=1 |issue=115}}</ref><ref name=":0" /><ref>[http://www.politika.su/vybory/rre91t.html Губернаторские выборы - 1991]</ref>. {| class="wikitable" |+Быыбар-1991 !Хандьыдаат !Хаартыска !% |- |[[Николаев Михаил Ефимович]] |[[Билэ:Mikhail Nikolayev-1.jpg|кирбии|120x120пкс]] |76,7% |- |[[Черов Иван Данилович]] | |7,3% |- | colspan="2" |Кими даҕаны талбатахтар |14% |} === 1996. Иккис быыбардар === 1996 сыллаахха, ахсынньы 22 күнүгэр, Саха Өрөспүүбүлүкэтин бэрэсидьиэнин быыбардара буолбуттара. Быыбардарга 5 хандьыдаат кыттыбыта. Итиннэ Михаил Николаев кыайбыта<ref name=":0" /><ref>[https://yagtik.ru/vybory-i-referendumy/vybory-1996/ Выборы — 1996] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230207124006/https://yagtik.ru/vybory-i-referendumy/vybory-1996/ |date=2023-02-07 }}</ref>. {| class="wikitable" |+Быыбар-1996 !Хандьыдаат !Хаартыска !% |- |[[Николаев Михаил Ефимович]] |[[Билэ:Mikhail Nikolayev-1.jpg|кирбии|120x120пкс]] |58,96% |- |[[Алексеев Артур Николаевич]] | |25,46% |- |[[Архипов Николай Егорович]] | | rowspan="3" |11,84% |- |[[Осипов Прокопий Дмитриевич]] | |- |[[Санников Михаил Семенович]] | |- | colspan="2" |Кими даҕаны талбатахтар |3,74% |} === 2001 — 2002. Үһүс быыбардар === 2001 сыллаахха, ахсынньы 23 күнүгэр, Саха Өрөспүүбүлүкэтин бэрэсидьиэнин быыбардара буолбуттара. Бастакы туурга 7 хандьыдаат кыттыбыта. Иккис туур 2002 сыллаахха, тохсунньу 13 күнүгэр [[Штыров Вячеслав Анатольевич|Вячеслав Штыров]] кыайбыта<ref name=":0" />. {| class="wikitable" |+Быыбар-2001. Бастакы туур !Хандьыдаат !Хаартыска !% |- |[[Штыров Вячеслав Анатольевич]] |[[Билэ:ShtyrovVA.JPG|кирбии|113x113пкс]] |45,54% |- |[[Тумусов Федот Семенович]] |[[Билэ:Fedot_Tumusov.jpg|кирбии|105x105пкс]] |17% |- |[[Борисов Спартак Степанович]] | | rowspan="5" |29,75% |- |[[Максимов Афанасий Степанович]] | |- |[[Санников Михаил Семенович]] | |- |[[Филиппов Василий Васильевич]] |[[Билэ:ФилипповВВ.jpg|кирбии|120x120пкс]] |- |[[Шипков Руслан Юрьевич]] | |- | colspan="2" |Кими даҕаны талбатахтар |7,71% |} {| class="wikitable" |+Быыбар-2002. Иккис туур !Хандьыдаат !Хаартыска !% |- |[[Штыров Вячеслав Анатольевич]] |[[Билэ:ShtyrovVA.JPG|кирбии|113x113пкс]] |59,25% |- |[[Тумусов Федот Семенович]] |[[Билэ:Fedot_Tumusov.jpg|кирбии|105x105пкс]] |34,59% |- | colspan="2" |Кими даҕаны талбатахтар |3,89% |} 2006 уонна 2010 сыллаахха быыбардар буолбатахтара. Сокуон быһыытынан [[Ил Түмэн]] бэрэсидьиэннэри быһаарар этэ. === 2014. Төрдүс быыбардар === 2014 сыллаахха, балаҕан ыйын 14 күнүгэр, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын быыбардара буолбуттара. Итиннэ 5 хандьыдаат кыттыбыта. Быыбар түмүктэринэн [[Борисов Егор Афанасьевич|Егор Борисов]] кыайбыта<ref name=":0" /><ref>[https://yagtik.ru/vybory-i-referendumy/vybory-2014/vybory-glavy-respubliki-saxa-yakutiya-14-sentyabrya-2014-goda/ ВЫБОРЫ ГЛАВЫ РЕСПУБЛИКИ САХА (ЯКУТИЯ) 14 СЕНТЯБРЯ 2014 ГОДА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230129223120/https://yagtik.ru/vybory-i-referendumy/vybory-2014/vybory-glavy-respubliki-saxa-yakutiya-14-sentyabrya-2014-goda/ |date=2023-01-29 }}</ref>. {| class="wikitable" |+Быыбар-2014 !Хандьыдаат !Хаартыска !% !Партията |- |[[Борисов Егор Афанасьевич]] |[[Билэ:Yegor_Borisov_2016.jpg|кирбии|120x120пкс]] |58,79% |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа|ЕР]]» |- |[[Березкин Эрнст Борисович]] |[[Билэ:Березкин.jpg|кирбии|107x107пкс]] |29,49% |«[[Гражданская Платформа]]» |- |[[Губарев Виктор Николаевич]] |[[Билэ:Губарев.jpg|кирбии|80x80пкс]] |5,31% |«[[КПРФ]]» |- |[[Максимов Владимир Юрьевич]] | |1,34% |«РППС» |- |[[Парахин Гаврил Павлович]] |[[Билэ:Парахин Гаврил Павлович.jpg|раамката_суох|80x80пкс]] |3,19% |«[[ЛДПР]]» |} === 2018. Бэһис быыбардар === 2018 сыллаахха, балаҕан ыйын 9 күнүгэр, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын досрочнай быыбардара буолбуттара. Итиннэ 4 хандьыдаат кыттыбыта. Быыбар түмүгүнэн [[Николаев Айсен Сергеевич|Айсен Николаев]] кыайбыта<ref name=":0" /><ref>[https://ria.ru/20180910/1528173921.html Врио главы Якутии Николаев победил на выборах с 71,41% голосов]</ref><ref>[https://yagtik.ru/2018/09/13/svodnaya-tablica-territorialnoj-komissii-po-itogam-golosovaniya-na-vyborax-glavy-respubliki-saxa-yakutiya-na-territorii-goroda-yakutska/ Сводная таблица территориальной комиссии по итогам голосования на выборах Главы Республики Саха (Якутия) на территории города Якутска] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230129230021/https://yagtik.ru/2018/09/13/svodnaya-tablica-territorialnoj-komissii-po-itogam-golosovaniya-na-vyborax-glavy-respubliki-saxa-yakutiya-na-territorii-goroda-yakutska/ |date=2023-01-29 }}</ref>. {| class="wikitable" |+ !Хандьыдаат !Хаартыска !% !Партията |- |[[Богданов Владимир Николаевич]] | |6,58% |«СР» |- |[[Губарев Виктор Николаевич]] |[[Билэ:Губарев.jpg|кирбии|80x80пкс]] |12,03% |«[[КПРФ]]» |- |[[Николаев Айсен Сергеевич]] |[[Билэ:Aysen_Nikolayev_(kremlin.ru).jpg|раамката_суох|107x107пкс]] |71,40% |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа|ЕР]]» |- |[[Парахин Гаврил Павлович]] |[[Билэ:Парахин Гаврил Павлович.jpg|раамката_суох|80x80пкс]] |6,22% |«[[ЛДПР]]» |} === 2023. Алтыс быыбардар === {{Main|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын быыбара (2023)}} 2023 сыллаахха, балаҕан ыйын 8, 9 уонна 10 күннэригэр, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын быыбардара буолбуттара. Итиннэ 4 хандьыдаат кыттыбыта. Быыбар түмүгүнэн [[Николаев Айсен Сергеевич|Айсен Николаев]] кыайбыта<ref name=":0" /><ref>[https://yagtik.ru/vybory-2023/vybory-glavy-rsya/ Выборы Главы Республики Саха (Якутия)]</ref>. {| class="wikitable" |+2023 сыллааҕы быыбар официальнай түмүгэ<ref>{{Cite web|url=http://www.yakut.izbirkom.ru/izbirkom_pages/|title=Результаты Выборов Главы Республики Саха (Якутия)|date=2023-09-13|work=Саха Өрөспүүбүлүкэтин киин быыбардыыр комиссията|lang=ru|accessdate=2026-09-23}}</ref> ! colspan="2" |Хандьыдаат !Хаартыска !Баартыйа !Куолас !% |- |bgcolor="#2E4EA4" | |[[Николаев Айсен Сергеевич|Айсен Николаев]] |[[Билэ:Aysen_Nikolayev_(kremlin.ru).jpg|раамката_суох|107x107пкс]] |Биир ньыгыл Арассыыйа |238&nbsp;432 |75,77 |- | bgcolor="#CC1111" | |[[Губарев Виктор Николаевич|Виктор Губарев]] |[[Билэ:Губарев.jpg|кирбии|80x80пкс]] |КПРФ |32&nbsp;750 |10,41 |- |bgcolor="#4488CC" | |[[Парахин Гаврил Павлович|Гаврил Парахин]] |[[Билэ:Парахин Гаврил Павлович.jpg|раамката_суох|80x80пкс]] |ЛДПР |17&nbsp;914 |5,69 |- | bgcolor="#FF3322" | |[[Борисов Игорь Алексеевич|Игорь Борисов]] |[[Билэ:No free image - man.svg|раамката_суох|80x80пкс]] |Арассыыйа хомуньуустара |16&nbsp;378 |5,20 |- | colspan="4" |Ааҕыллыбатах бүлүтүөн ахсаана |9189 |2,92 |- | colspan="4" |Ааҕыллыбыт бүлүтүөн ахсаана |305&nbsp;474 |97,08 |- | colspan="4" |'''Куоластаабыт дьон ахсаана''' |'''314&nbsp;663''' |'''100''' |- | colspan="4" |Бүлүтүөн ылбыт дьон ахсаана, явка |314&nbsp;926 |48,41 |- | colspan="4" |Куоластыыр бырааптаах дьон ахсаана |650&nbsp;535 |100 |} == Ил Дарханнар тиһиктэрэ == {| class="wikitable sortable" |+ ! rowspan="2" |№ ! rowspan="2" |Хаартыска ! rowspan="2" |Аата ! rowspan="2" |Олорбут кэмэ ! rowspan="2" |Срок ! colspan="2" |Болномуочуйа ! colspan="2" |Быыбар |- !Саҕаланыыта !Бүтүүтэ !Партията !Түмүк |- | rowspan="2" |1 | rowspan="2" |[[Билэ:Mikhail Nikolayev-1.jpg|кирбии|120x120пкс]] | rowspan="2" |[[Николаев Михаил Ефимович]] | rowspan="2" |[[1937]] — [[2023 сыл|2023]] |Бастакы |1991, ахсынньы 20 күнэ |1996, ахсынньы 21 күнэ | rowspan="2" |— |76,7% |- |Иккис |1996, ахсынньы 21 күнэ |2002, тохсунньу 21 күнэ |58,96% |- | rowspan="2" |2 | rowspan="2" |[[Билэ:ShtyrovVA.JPG|кирбии|113x113пкс]] | rowspan="2" |[[Штыров Вячеслав Анатольевич]] | rowspan="2" |төр. [[1953 сыл|1953]] |Бастакы |2002, тохсунньу 21 күнэ |2007, тохсунньу 22 күнэ |— |45,54% (I туур),<br>59,25% (II туур) |- |Иккис |2007, тохсунньу 22 күнэ |2010, ыам ыйын 31 күнэ |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа|ЕР]]» |— |- |{{Abbr|ВРИО|Временно работающий, исполняющий обязанности|0}} |[[Билэ:Yegor_Borisov_2016.jpg|кирбии|120x120пкс]] |[[Борисов Егор Афанасьевич]] |төр. [[1954]] |— |2010, ыам ыйын 31 күнэ |2010, бэс ыйын 27 күнэ |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа|ЕР]]» |— |- | rowspan="2" |3 | rowspan="2" |[[Билэ:Yegor_Borisov_2016.jpg|кирбии|120x120пкс]] | rowspan="2" |[[Борисов Егор Афанасьевич]] | rowspan="2" |төр. [[1954]] |Бастакы |2010, бэс ыйын 27 күнэ |2014, балаҕан ыйын 14 күнэ | rowspan="2" |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа|ЕР]]» |— |- |Иккис |2014, балаҕан ыйын 14 күнэ |2018, ыам ыйын 28 күнэ |58,79% |- |{{Abbr|ВРИО|Временно работающий, исполняющий обязанности|0}} |[[Билэ:Aysen_Nikolayev_(kremlin.ru).jpg|раамката_суох|107x107пкс]] |[[Николаев Айсен Сергеевич]] |төр. [[1972]] |— |2018, ыам ыйын 28 күнэ |2018, балаҕан ыйын 9 күнэ |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа|ЕР]]» |— |- | rowspan="2" |4 | rowspan="2" |[[Билэ:Aysen_Nikolayev_(kremlin.ru).jpg|раамката_суох|107x107пкс]] | rowspan="2" |[[Николаев Айсен Сергеевич]] | rowspan="2" |төр. [[1972]] |Бастакы |2018, балаҕан ыйын 9 күнэ |2023, балаҕан ыйын 10 күнэ | rowspan="2" |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа|ЕР]]» |71,40% |- |Иккис |2023, балаҕан ыйын 10 күнэ | |58% |} == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} {{Саха сирэ тиэмэлэргэ}} [[Категория:Саха Сирин политиката]] [[Категория:Арассыыйа регионнарын кулубалара]] i0ajmky0fm0l2btqf9n7qexvd1ekenq 0 58929 430818 430809 2026-09-22T23:37:37Z Sauit 26795 430818 wikitext text/x-wiki [[Билэ:Logo of the 2026 Russian State Duma election campaign.svg|мини|2026 сыллааҕы куоластааһын күннэрин логотиибэ]] '''Судаарыстыбаннай Дуума IX ыҥырыы дьокутааттарын быыбара''' 2026 сыллаахха балаҕан ыйын 18, 19 уонна 20 күннэригэр буолбуттара. Быыбардарга 450 [[Госдуума]] дьокутаата биллиэҕэ, олортон 225 дьокутаат уопсай партийнай испииһэктэринэн талыллар, оттон хаалбыт 225 дьокутаат биир мандааттаах уокуруктарынан талыллар<ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/articles/2026/02/13/vybory-deputatov-gosdumy-v-2026-godu/|title=Выборы в Госдуму в 2026 году|author=Константин Николаев|date=2026-02-13|work=Lenta.ru|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Партийнай испииһэктэргэ 3133 хандьыдаат киирбитэ. 1667 хандьыдаат биир мандааттаах уокуруктарга кыттыбыта<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/politika/27963813|title=На выборы в ГД уже зарегистрированы федеральные списки семи партий|date=2026-07-29|work=ТАСС|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. == Быыбар иннинэ == Бүтэһик Госдуума дьокутааттарын быырбардара 2021 сыллаахха балаҕан ыйын 17, 18 уонна 19 күннэригэр буолбуттара. Онно «[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» 324 миэстэни ылбыта. Өссө [[КПРФ]], «[[Сиэрдээх Арассыыйа]]», [[ЛДПР]] уонна «[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]» баартыйалар 5%-наах боруогу ааспыттара. Өссө биир мандааттаах уокуруктарынан «[[Рост партията|Рост баартыйата]]», «[[Родина (партия)|Родина]]» уонна «[[Гражданскай платформа]]» баартыйалар ааспыттара. Биир мандааттаах уокуруктарынан 5 тутулуга суох хандьыдаат Дуумаҕа киирбитэ<ref>{{Cite web|url=http://www.cikrf.ru/activity/docs/postanovleniya/50580/|title=Об установлении общих результатов выборов депутатов Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации восьмого созыва|date=2021-09-24|work=Арассыыйа Центральнай избирательнай комиссията|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. <center> {| class="wikitable" |+Илии батааһыннарын хомуйумуохтарын сөп баартыйалар<ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/social/2025/09/16/21708806.shtml|title=Единый день голосования-2025: как изменится власть и общественная повестка?|work=Gazeta.ru|date=2025-09-16|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref> ! colspan="2" |Баартыйа !Госдуумаҕа<ref>VIII ыҥырыы кэмигэр буолбут уларытыылара суох</ref> !Региональнай парламеннарга !Бүтэһик быыбарга |- | bgcolor="#2E4EA4" | |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |324 |3165 |49,82% |- | bgcolor="#CC1111" | |[[КПРФ]] |57 |411 |18,93% |- |bgcolor="#4488CC" | |[[ЛДПР]] |21 |187 |7,55% |- | bgcolor="#FFC003" | |«[[Сиэрдээх Арассыыйа]]» |27 |191 |7,46% |- | bgcolor="#47C2C0" | |«[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]» |14 |74 |5,84%<ref>«[[Рост партията|Рост партиятын]]» кытта холбоотоххо</ref> |- | bgcolor="#FFB5A8" | |«[[Пенсионердар партиялара|Биэнсийэлээхтэр баартыйалара]]» |0 |28 |2,45% |- | bgcolor="#009933" | |«[[От күөхтэр (партия, Арассыыйа)|Күөхтэр]]» |0 |4 |1,55%<ref>«[[От күөх альтернатива (партия, Арассыыйа)|От күөх альтернативаны]]» кытта холбоотоххо</ref> |- | bgcolor="#00A23D" | |«[[Яблоко (партия)|Яблоко]]» |0 |5 |1,34% |- | bgcolor="#FF3322"| |«[[Арассыыйа коммунистара|Арассыыйа хомуньуустара]]» |0 |11 |1,27% |- | bgcolor="#E61B23" | |«[[Родина (партия)|Родина]]» |1 |9 |0,80% |- | bgcolor="#08457e" | |«[[Көнө демократия партията|Көнө демократия баартыйата]]» |0 |1 |''кыттыбатаҕа'' |} </center> === Быыбардарга бэлэмнэнии === Арассыыйа Центральнай избирательнай комиссията 2026 сыллаахха 28 миллиард солкуобай ылбыта, онтон 23 миллиард Госдуума быыбарыгар барыммыта<ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2023/12/13/tsentrizbirkom-raskryl-stoimost-vyborov-v-gosdumu-v-2026-godu/|title=Центризбирком раскрыл стоимость выборов в Госдуму в 2026 году|author=Анатолий Акулов|date=2023-12-13|work=Lenta.ru|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. 2026 сыллаахха бэс ыйын 16 күнүгэр Владимир Путин Госдуума дьокутааттарын быыбарын балаҕан ыйын 20 күнүгэр туруорар ыйааҕы таһаарбыта<ref>{{Cite web|url=http://duma.gov.ru/news/63722/|title=Президент России подписал Указ о назначении выборов в Государственную Думу|date=2026-06-16|work=[[Госдуума]] официальнай саайта|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Быыбардар официальнай слогана таһаарыллыбыта: «Эн куолаһыҥ — Арассыыйа күүһэ» ({{Lang-ru|«Твой голос — сила России»}})<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/politika/27788067|title=Выборы в Госдуму пройдут под слоганом "Твой голос - сила России!"|date=2026-06-17|work=ТАСС|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Атырдьах ыйын 5 күнүгэр Центральнай избирательнай комиссия баартыйалары наардаан уопсай партийнай испииһэктэргэ маннык бэрээдэгинэн бюллетеҥҥэ киириэхтэрэ<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/05/08/2026/6a7315249a794777a4417b22|title=ЦИК определил порядок партий в бюллетене на выборах в Думу|date=2026-08-05|work=РБК|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>: # «[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» # «[[Яблоко (партия)|Яблоко]]» ''(федеральнай испииһэктэртэн уһуллубута, ол эрээри иккис нүөмэр ЛДПР баартыйаҕа бэриллибэтэҕэ<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/18/08/2026/6a83fa919a794702dcbe9a8b|title=«Яблоко» исключили из бюллетеня на выборах в Госдуму|date=2026-08-18|work=РБК|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>)'' # [[ЛДПР]] # «[[Көнө демократия партията|Көнө демократия баартыйата]]» # «[[От күөхтэр (партия, Арассыыйа)|Күөхтэр]]» # «[[Сиэрдээх Арассыыйа]]» # «[[Родина (партия)|Родина]]» # [[КПРФ]] # «[[Пенсионердар партиялара|Биэнсийэлээхтэр баартыйалара]]» # «[[Арассыыйа коммунистара|Арассыыйа хомуньуустара]]» # «[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]» === «Яблоко» баартыйаны быыбартан устуу === [[Билэ:Nikolay Rybakov 05 (cropped).jpg|мини|[[Рыбаков Николай Игоревич]]. «Экстремистскэй бэлиэлэри көрдөрүү» ыстатыйанан административнай эппиэтнэскэ түбэспитэ, ол иһин быыбарга сатаан кыттыбат]] 2021 сыллаахтан 11 «[[Яблоко (партия)|Яблоко]]» баартыйа чилиэнэ холуобунай ыстатыйаларынан буруйдаммыттара. 12 баартыйа чилиэнэ «иностраннай агент» курдук ааҕыллар буолбуттар<ref>{{Cite web|url=https://www.yabloko.ru/%C2%AB%D0%A1%D0%BF%D0%B5%D1%86%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%C2%BB%20%D0%B8%20%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B2%20%C2%AB%D0%AF%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA%D0%B0%C2%BB.%20%D0%A5%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0|title=«Спецоперация» и преследования активистов «Яблока». Хроника|work=[[Яблоко (партия)|Яблоко]] партия|lang=ru|accessdate=2026-08-29|date=2026-06-06}}</ref>. Иностраннай агеннар уонна административнай «экстремистскэй бэлиэлэри көрдөрүү» ыстатыйанан буруйдаммыт дьон быыбарга көҥүллэммэт. Олорго баартыйа бэрэсэдээтэлэ, Николай Рыбаков, киирбит, өссө кини солбуйааччылара: Борис Вишневский уонна Владимир Дорохов<ref>{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/society/news/2026/03/17/1183544-peterburgskogo-deputata-obvinili|title=Петербургского депутата Шишлова обвинили в демонстрации запрещенной символики|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/7267318|title=«И я обязательно вернусь»|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tula.aif.ru/society/zagranica-ne-pomozhet-inoagent-vladimir-dorohov-hochet-suditsya-s-minyustom|title=Заграница не поможет. Иноагент Владимир Дорохов* хочет судиться с минюстом|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Өссө биир бэрэсэдээтэл солбуйааччыта, Лев Шлосберг, 11 сыл уонна 1 ыйга колонияҕа ыытыллыбыта<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/08/17/lva-shlosberga-prigovorili-k-11-godam-kolonii-za-antivoennuyu-pozitsiyu|title=Льва Шлосберга приговорили к 11 годам колонии за антивоенную позицию. Поводом для преследования политика стали участие в дебатах и репост обложки Daily Mirror с Путиным|work=Meduza|date=2026-08-17|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Өссө биир солбуйааччы, Максим Круглов, 7 сылга колонияҕа ыытыллыбыта<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/europe/russian-politician-who-favours-ukraine-ceasefire-is-jailed-seven-years-over-2026-06-24/|title=Russian anti-war politician jailed for seven years over social media posts|work=Reuters|date=2026-06-24|lang=en|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Сорох төрүттэр маны «эрдэттэн былааннаммыт уонна централизованнай репрессионнай уонна дискредитируйдуур хамсыы» диэн ааттыыллар. Онон «Госдуумаҕа ааспатын гына» уонна «бэлиитикэттэн таһаараары оҥоһуллар» эбит<ref>{{Cite web|url=https://novayagazeta.ru/articles/2025/12/02/iabloko-naidem-zamochim|title=«Яблоко» найдем — замочим. Решения закрыть партию пока нет, просто — не дают дышать|work=Новая газета|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/podgotovka-k-vyboram-pocemu-v-rossii-presleduut-clenov-partii-abloko/a-75247043|title="Подготовка" к выборам? Почему преследуют членов "Яблока"|work=dw.com|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. 2026 сааһыттан баартыйа чилиэннэрэ элбэхтэ обысктанар, штрафтанар уонна хаайыыга барар буолбуттар<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/05/04/v-rossii-vse-aktivnee-presleduyut-yabloko-vlasti-ne-hotyat-chtoby-partiya-uchastvovala-v-vyborah|title=Как ни удивительно, но кампания против «Яблока» в России становится все масштабнее (и все опаснее для рядовых партийцев). Четыре заметных примера|work=Meduza|date=2026-05-05|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Атырдьах ыйын 7 күнүгэр «[[Родина (партия)|Родина]]» баартыйа Арассыыйа Үрдүкү суутугар «Яблоко» баартыйаҕа үҥсүбүтэ<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/8874880|title=«Яблоко» требуют снять с выборов за экстремизм и нарушение авторских прав|date=2026-08-07|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Атырдьах ыйын 10 күнүгэр суут ирдэбили өйөөбүтэ уонна «Яблоко» баартыйаны партийнай испииһэктэн сотторбута. Атырдьах ыйын 17 күнүгэр Үрдүкү суут апелляционнай комиссията апелляцияны аккастаабыта уонна бастакы инстанция уурааҕын күүскэ хаалларбыта<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/8891467|title=Верховный суд утвердил снятие партии «Яблоко» с выборов в Госдуму|date=2026-08-17|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. == Быыбар систиэмэтэ == Госдуума 5 сылга таланар. Госдуума параллельнай компенсированнай быыбар систиэмэтин туттар. 225 миэстэ партийнай испииһэктэринэн таланар, оттон хаалбыт 225 миэстэ биир мандааттаах уокуруктарынан. === Федеральнай уокуруктар === Пропорциональнай систиэмэнэн хандьыдааттары баартыйалар эрэ таһаараллар. Федеральнай испииһэккэ 200-400 хандьыдаат буолуохтаах. Өссө баартыйаҕа киирбэт дьон хандьыдаат буолуон сөп, ол эрээри олор баартыйа испииһэгин 50% тахса буолуо суохтаах. Федеральнай испииһэк икки чааска араарыллар: бүтүн Арассыыйатааҕы уонна региональнай испииһэктэр. Бүтүн Арассыыйатааҕы чааска саамай элбэҕэ 15 хандьыдаат буолуон сөп. Биир региональнай бөлөх элбэх [[Арассыыйа субъега]], биир субъега, биир мандааттаах уокуруга эбэтэр хас даҕаны биир мандааттаах уокуруктар. Региональнай бөлөх Арассыыйаны толорутук хабыахтаах. 35-тэн элбэх региональнай бөлөх баар буолуохтаах. Бюллетень халлан күөх буолуохтаах<ref name=":0">{{Cite web|url=https://rapsinews.ru/election_right_news/20260427/311803824.html|title=ЦИК РФ утвердила формы бюллетеней на выборы в Госдуму|date=2026-04-27|work=РАПСИ|lang=ru|accessdate=2026-08-30}}</ref>. === Биир мандааттаах уокуруктар === [[Билэ:2026 Russian State Duma single-mandate constituencies map (color).svg|мини|450x450пкс|2026 сыллааҕы быыбар биир мандааттаах уокуруктара]] Мажоритарнай чааска хандьыдааттар тутулуга суох да буолуохтарын сөп. Тутулуга суох хандьыдаат, илии баттааһына хомуйуохтаах баартыйаттан хандьыдаат избиратель 3% илии батааһыннарын талыахтаах (уокурукка 100&nbsp;000 избирательтан кыра буоллаҕына, саамай кырата 3000 илии баттааһыны хомуйуохтаах). Биир мандааттаах уокурук атын уокурукка тэҥ буолуохтаах, ол эрээри эбэһээт биир субъекка биир биир мандааттаах уокурук буолуохтаах. Биир мандааттаах уокурукка кыайбыт киһи тута Дуумаҕа миэстэни ылар, иккис туур иҥин буолбат. Бюллетень от күөх буолуохтаах<ref name=":0" />. == Быыбар хампаанньата == === Кыттааччылар === [[Билэ:Ballot paper Russian legislative election in 2026 for federal circuit.jpg|мини|Куоластыыр бүлүтүөн: федеральнай уокурук уонна [[Самара уобалаһа|Самара]] киирбит региональнай бөлөх хандьыдааттара]] {| class="wikitable" ! colspan="2" rowspan="2" |Баартыйа ! colspan="3" |Федеральнай уокурук ! rowspan="2" |Биир мандааттаах<br>уокуруктарга |- !№ !Бүтүн Арассыыйатааҕы хандьыдааттар !Барыта |- | bgcolor="#2E4EA4" | |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |1 |'''Сергей Лавров''', Сергей Собянин, Евгений Поддубный, Мария Львова-Белова, Владислав Головин |390 |220 |- | bgcolor="#00A23D" | |«[[Яблоко (партия)|Яблоко]]» |<s>2</s> |<s>'''Ярослав Щербаков''', Дмитрий Анисимов, Яна Иванова, Виталий Исаков, Иван Большаков, Татьяна Шнейдер, Кирилл Гончаров</s> |<s>274</s> |103 |- | bgcolor="#4488CC" | |[[ЛДПР]] |3 |'''Леонид Слуцкий''', Алексей Верещагин, Мария Воропаева, Андрей Луговой, Виктор Бут, Александр Курдюмов, Дмитрий Жирков, Дмитрий Свищёв, Сергей Козлов, Борис Чернышов |247 |224 |- | bgcolor="#08457e" | |«[[Көнө демократия партията|Көнө демократия баартыйата]]» |4 |''суох'' |240 |19 |- | bgcolor="#009933" | |«[[От күөхтэр (партия, Арассыыйа)|Күөхтэр]]» |5 |'''Марина Шишкина''', Александра Кудзагова, Руслан Хвостов, Андрей Нагибин, Сергей Шахматов |263 |135 |- | bgcolor="#FFC003" | |«[[Сиэрдээх Арассыыйа]]» |6 |'''Сергей Миронов''', Александр Бабаков, Марина Ким, Олег Чернышёв |263 |224 |- | bgcolor="#E61B23" | |«[[Родина (партия)|Родина]]» |7 |'''Алексей Журавлёв''', Эдуард Басурин, Евгений Ивлев, Иван Калегин, Алексей Рылеев, Никита Габов, Валерий Шинкаренко, Роман Лобзин, Константин Антонов, Астемир Штымов, Дмитрий Шуров, Олег Пахолков, Александр Заремба, Вячеслав Монахов, Александр Аргунов |289 |66 |- | bgcolor="#CC1111" | |[[КПРФ]] |8 |'''Геннадий Зюганов''', Валентин Коновалов, Юрий Афонин, Дмитрий Новиков, Иван Мельников, Владимир Кашин, Николай Харитонов, Леонид Калашников, Николай Коломейцев, Казбек Тайсаев, Мария Дробот, Борис Комоцкий, Сергей Гаврилов, Юрий Синельщиков, Алексей Куринный |333 |221 |- | bgcolor="#FFB5A8" | |«[[Пенсионердар партиялара|Биэнсийэлээхтэр баартыйалара]]» |9 |'''Эрик Праздников''', Юрий Шелыгин, Владимир Ворожцов, Александр Потапов, Анна Барабанова |268 |108 |- | bgcolor="#FF3322" | |«[[Арассыыйа коммунистара|Арассыыйа хомуньуустара]]» |10 |'''Сергей Малинкович''', Руслан Хугаев, Ярослав Сидоров, Илья Клеймёнов, Евгения Сафиева, Татьяна Гурьева, Анна Сидорова, Екатерина Миронова |270 |88 |- | bgcolor="#47C2C0" | |«[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]» |11 |'''Алексей Нечаев''', Владислав Даванков, [[Авксентьева Сардаана Владимировна|Сардаана Авксентьева]] |298 |215 |} <center> <gallery caption="Баартыйа испииһэктэрин салайар дьон мэтириэттэрэ"> Билэ:Сергей Лавров (21-01-2022) (cropped).jpg|Сергей Лавров. «Биир ньыгыл Арассыыйа» баартыйа испииһэгин салайар Билэ:Ярослав Щербаков - член федерального бюро "Яблока".webp|Ярослав Шербаков. «Яблоко» баартыйа испииһэгин салайар Билэ:Леонид Слуцкий (26-05-2025) (cropped).jpg|Леонид Слуцкий. ЛДПР испииһэгин салайар Билэ:Marina Shishkina - portrait.jpg|Марина Шишкина. «От күөхтэр» баартыйа испииһэгин салайар Билэ:Миронов Сергей Михайлович 2025 год (cropped).jpg|Сергей Миронов. «Сиэрдээх Арассыыйа» баартыйа испииһэгин салайар Билэ:Журавлёв А.А.jpg|Алексей Журавлев. «Родина» баартыйа испииһэгин салайар Билэ:Gennady Zyuganov 2022-09-20 (cropped).jpg|Геннадий Зюганов. КПРФ испииһэгин салайар Билэ:Erik Prazdnikov (cropped).jpg|Эрик Праздников. «Биэнсийэлээхтэр баартыйаларын» испииһэгин салайар Билэ:Alexey Nechayev (2026-02-25).jpg|Алексей Нечаев. «Саҥа дьон» баартыйа испииһэгин салайар </gallery> </center> ==== «Биир ньыгыл Арассыыйа» ==== [[Билэ:United Russia Congress, 28 June 2026 (06).jpg|мини|Владимир Путин «Биир ньыгыл Арассыыйа» сийиэһигэр]] 2026 сыл бэс ыйын 28 күнүгэр «Мегаспорт» диэн спорт дыбарыаһыгар баартыйа хандьыдааттарын испииһэгэ биллибитэ. Испииһэги Сергей Лавров, Арассыыйа тас дьыалаларын миниистэрэ, салайда<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.ru/society/563860-lavrov-sobanin-i-poddubnyj-vosli-v-paterku-edinoj-rossii-na-vyborah-v-gosdumu|title=Лавров, Собянин и Поддубный вошли в пятерку «Единой России» на выборах в Госдуму|author=Арпине Асатрян|date=2026-06-28|work=Forbes.ru|lang=ru|accessdate=2026-09-01}}</ref>. Өссө онно Сергей Собянин, Евгений Поддубный, Мария Львова-Белова уонна Владислав Головин киирбитэ. Уопсайа 390 хандьыдаат киирбитэ<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/8778986|title=В списки назначились|author=Андрей Колесников|date=2026-06-28|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-09-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/russias-ruling-party-runs-ukraine-war-veteran-among-lead-candidates-september-2026-06-28/|title=Russia's ruling party runs Ukraine war veteran among lead candidates for September election|date=2026-06-29|work=Reuters|lang=en|accessdate=2026-09-01}}</ref>. От ыйын 6 күнүгэр Арассыыйа Центральнай избирательнай комиссията баартыйа докумуоннарын ылбыта<ref>{{Cite web|url=http://cikrf.ru/news/cec/58796/|title=В ЦИК России состоится прием избирательных документов от Всероссийской политической партии «Единая Россия»|date=2026-07-03|work=Арассыыйа Центральнай избирательнай комиссията|lang=ru|accessdate=2026-09-01}}</ref>.[[Билэ:Билборд партии "Единая Россия" в Чурапче.jpg|мини|«Биир ньыгыл Арассыыйа» баартыйа билборда [[Чурапчы|Чурапчы сэлиэнньэтигэр]]|хаҥас]]Саха сиригэр «Сомоҕо норуот. Дьоҥҥо кыһамньы. Үтүө түмүктэр» диэн программанан быыбарга кыттар<ref>{{Cite web|url=https://nikolaevcentre.ru/news/3091|title=«Сомоҕо норуот. Дьоҥҥо кыһамньы, үтүө түмүктэрэ».|date=2026-08-10|work=Николаев Центр|lang=sah|accessdate=2026-09-01}}</ref>. Атырдьах ыйын 22 күнүгэр «Биир ньыгыл Арассыыйа» «Народнай программатын» саҥартарбыта<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/8906325|title=Плановый ремонт|date=2026-08-23|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-09-17}}</ref>. Программалара аныгыскы 5 сылга аналлаах уонна 527 проблемардаҕа хоруйдаах. Ол хоруйдары 7 приоритеттарга араарбыттара: «Дьиэ кэргэн уонна норуоту көмүскүү» (88 хоруй), «Үчүгэй үлэ» (64), «Олорор сир» (111), «Күүстээх экэниэмикэ» (77), «Дьоҥҥо технологиялар» (134), «Биһиги ценностарбыт» (27) уонна «Биһиги кыайыыбыт» (26)<ref>{{Cite web|url=https://np.er.ru/#sec3|title=Народная программа «Единой России»|work=«Биир ньыгыл Арассыыйа» саайта|lang=ru|accessdate=2026-09-17}}</ref>. 29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «Биир ньыгыл Арассыыйаттан» [[Шамаев Петр Виталиевич]], Саха Өрөспүүбүлүкэтин эдэр ыччат дьыалаларын миниистэрэ, киирсибитэ<ref name=":1">{{Cite web|url=https://gogov.ru/election-gosduma-26/yak|title=Выборы в Госдуму 18-20 сентября 2026 года в Саха|date=2026-08-18|work=gogov.ru|lang=ru|accessdate=2026-09-01}}</ref>. ==== «Яблоко» ==== [[Билэ:23th Congress of the Yabloko party.jpg|мини|«Яблоко» баартыйа съезда. Баартыйа «Эйэҕэ уонна көҥүлгэ» диэн программаны ылыммыта.]]2026 сыл бэс ыйын 27 күнүгэр «Яблоко» баартыйа [[Московский (куорат)|Московскай куоракка]] съездтаабыта. Партийнай испииһэккэ 275 хандьыдаат киирбитэ, биир мандааттаах уокуруктарга 137 хандьыдаат биллибитэ. Партийнай испииһэги Ярослав Щербаков салайбыта<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/8778731|title=Сплав молодости без опыта|date=2026-06-28|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-09-02}}</ref>. [[Билэ:Агитация партии РОДП"Яблоко" на выборах в ГосДуму РФ 2026 года (часть1).jpg|хаҥас|мини|«Яблоко» программата]] Баартыйа программата бу этиилэртэн турар<ref>{{Cite web|url=https://www.yabloko.ru/elections/2026|title=Выборы-2026|work=Яблоко баартыйа|lang=ru|accessdate=2026-09-02}}</ref>: {{Цитата|'''Эйэҕэ уонна көҥүлгэ! '''|'''Куттала суох олоххо! '''|автор=«Яблоко» баартыйа|Сэрии бүтэрин, дипломатия уонна эйэ туһунан сөбүлэһии! |Ядернай сэрии буолбатын гына биһиги сыалбыт-сорукпут буолар! |Политическэй репрессията уонна куттала суох Арассыыйаҕа! |Киһи олоҕун, убаастабылын, үчүгэй өттүлэрин уонна үтүө туругун көмүскүүргэ! |Биһиги сыалбыт-сорукпут — процветающай уонна демократическэй Арассыыйа!}}29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «Яблоко» баартыйаттан [[Ноговицын Анатолий Григорьевич]] киирсибитэ<ref name=":1" />. ==== ЛДПР ==== 29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «ЛДПР» баартыйаттан [[Парахин Гаврил Павлович]] киирсибитэ<ref name=":1" />. ==== «Көнө демократия баартыйата» ==== ==== «От күөхтэр» ==== 29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «От күөхтэр» баартыйаттан [[Сыромятникова Анна Сергеевна]] киирсибитэ<ref name=":1" />. ==== «Сиэрдээх Арассыыйа» ==== 29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «Сиэрдээх Арассыыйаттан» [[Тумусов Федот Семенович]] киирсибитэ<ref name=":1" />. ==== «Родина» ==== 29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «Родина» баартыйаттан [[Лаптев Алексей Иванович]] киирсибитэ<ref name=":1" />. ==== КПРФ ==== 2026 сыл бэс ыйын 20 күнүгэр КПРФ 19-с сийиэһигэр делегаттар саҥа «Кыайыы программатын» ылбыттара. Кинилэр капителистическэй систиэмэттэн социалистическэй былааннааһын систиэмэтигэр көһөр санаалаахтар. Өссө кинилэр экэниэмикэни уонна сиртэн хостоноруй национализируйдуолларын баҕалаахтар. Өссө кинилэр НДС нолуогу кыччатаары гыналлар, оттон атын нолуоктары прогрессивнэй систиэмэҕэ көһөрөөрү гыналлар. Хомуньуустар эрдэтээҥҥи пенсионнай саастары төннөрөөрү гыналлар. Уонна өссө элбэх уларыыйыы киллэрэр былааннаахтар<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/russia/1097184|title=КПРФ представила программу, с которой идет на выборы в Госдуму|date=2026-06-20|work=Интерфакс|lang=ru|accessdate=2026-09-17}}</ref>. 29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «КПРФ» баартыйаттан [[Васильев Айаан Ильич]] киирсибитэ<ref name=":1" />. ==== «Биэнсийэлээхтэр баартыйалара» ==== ==== «Арассыыйа хомуньуустара» ==== 29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «Арассыыйа хомуньуустара» баартыйаттан [[Ю Владимир Шиндикиевич]] киирсиэҕэ<ref name=":1" />. ==== «Саҥа дьон» ==== [[Билэ:Агитационный плакат Новых Людей перед выборами в Госдуму 2026.jpg|мини|«Саҥа дьон» баартыйа хандьыдаатын агитацията]] 2026 сыл кулун тутар 5 күнүгэр Санкт-Петербургка баартыйа 6-с сийиэһэ буолбута. Онно федеральнай испииһэктэргэ Алексей Нечаев (баартыйа бэрэсэдээтэлэ), Владислав Даванков (Госдуума вице-спикера) уонна [[Авксентьева Сардаана Владимировна|Сардаана Авксентьева]] (эрдэтээҥҥи [[Дьокуускай мээрэ]])<ref>{{Cite web|url=https://tvspb.ru/news/2026/03/5/partiya-novye-lyudi-provela-vserossijskij-sezd-v-chest-svoego-shestiletiya|title=Партия «Новые люди» провела всероссийский съезд в Петербурге в честь своего шестилетия|date=2026-03-05|work=tvspb.ru|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/8480832|title=«Новые люди» объявили, кто возглавит список партии на думских выборах|date=2026-03-05|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}</ref>. Өссө сийиэскэ «олорор баҕалаах судаарыстыбаҕа 12 хардыы» диэн программаны ылбыттара<ref>{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2026/03/06/1181125-kak-proshel-sezd-novih-lyudei|title=«У каждого безумия есть граница»: как прошел съезд «Новых людей»|date=2026-03-06|work=Ведомости|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}</ref>. 29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «Саҥа дьон» баартыйаттан [[Заморщикова Ньургуйаана Юрьевна]], Саха Өрөспүүбүлүкэтин бар дьонун дьокутаата, киирсибитэ<ref name=":1" />. == Прогнозтар уонна опростар == [[Билэ:Independent and Opposition-affiliated opinion polling for 2026 Russian Legislative Election.svg|орто|раамка|Оппозиционнай уонна тутулуга суох ыстатыыстыка сулууспаларын дааннайдара]] [[Билэ:Opinion polling for the 2026 Russian legislative election.svg|орто|раамка|Бары сулууспалар дааннайдара (95% дылы ВЦИОМ уонна ФОМ опростара буолар)]] == Куоластааһын == Атырдьах ыйын 28 күнүгэр 4 байыаннай былаһыанньалаах региоҥҥа ([[ДНР]], [[ЛНР]], [[Запорожскай уобалас (Арассыыйа)|Запорожскай]] уонна [[Херсонскай уобалас (Арассыыйа)|Херсонскай]] уобаластар) уонна 8 «орто реакцияланардаах» региоҥҥа куоластааһын саҕаламмыта ([[Кырыым Өрөспүүбүлүкэтэ]], [[Севастополь|Севастополь куорат]], [[Краснодарскай кыраай]], [[Белгородскай уобалас|Белгородскай]], [[Брянскай уобалас|Брянскай]], [[Воронежскай уобалас|Воронежскай]], [[Курскай уобалас|Курскай]], [[Ростовскай уобалас|Ростовскай]] уобаластар)<ref>{{Cite web|url=https://asafov.ru/news/v-12-regionax-rossii-proslo-dosrocnoe-golosovanie-na-vyborax-v-gosdumu|title=В 12 регионах России прошло досрочное голосование на выборах в Госдуму|date=2026-08-28|lang=ru|accessdate=2026-09-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.m24.ru/news/28082026/935312|title=Досрочное голосование на выборах ЕДГ-2026 началось в 12 регионах России|date=2026-08-28|work=Москва 24|lang=ru|accessdate=2026-09-20}}</ref>. Атырдьах ыйын 30 күнүгэр тиийэргэ эрэйдээх оройуоннарга куоластааһын саҕаламмыта<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/politika/28057407|title=В РФ стартовало досрочное голосование на выборах в Думу в труднодоступных местах|date=2026-08-30|work=ТАСС|lang=ru|location=Москва|accessdate=2026-09-20}}</ref>. Балаҕан ыйын 4 күнүгэр досрочнай куоластааһын омук сирдэргэ (6 судаарыстыбаҕа, 14 участокка) уонна 45 омук сирдэргэ баар туспа куоластааччы бөлөхтөрүгэр саҕаламмыта<ref>{{Cite web|url=https://www.mk.ru/politics/2026/09/04/vybory-v-gosdumu-startovali-za-rubezhom.html|title=Выборы в Госдуму стартовали за рубежом|date=2026-09-04|work=Московский комсомолец|lang=ru|accessdate=2026-09-20}}</ref>. Балаҕан ыйын 18 күнүгэр үс күннээх куоластааһын саҕаланна<ref>{{Cite web|url=https://rtvi.com/news/v-rossii-nachalis-vybory-v-gosdumu-18-20-sentyabrya-2026/|title=В России начались выборы в Госдуму 18-20 сентября 2026|work=RTVI|lang=ru|accessdate=2026-09-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://sakha.ysia.ru/dokuuskaj-byybary-sa-alaata-haartyska/|title=Дьокуускай быыбары саҕалаата (хаартыска)|date=2026-09-18|work=[[СИА]]|lang=sah|accessdate=2026-09-20}}</ref>, балаҕан ыйын 20 күнүгэр бүппүтэ<ref>{{Cite web|url=https://ysia.ru/v-yakutii-zakrylis-vse-izbiratelnye-uchastki-nachat-podschet-golosov/|title=В Якутии закрылись все избирательные участки: начат подсчет голосов|date=2026-09-20|work=[[СИА]]|lang=ru|accessdate=2026-09-20}}</ref>. 152 судаарыстыбаҕа куоластыыр участоктар аһыллыбыттара<ref>{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2026/09/18/1229891-golosovanie-za-rubezhom|title=От Абхазии до Канады: где россияне могут проголосовать за пределами страны|date=2026-09-18|work=Ведомости|lang=ru|accessdate=2026-09-20}}</ref>. Маҥнайгы күҥҥэ 15:00 чааска 20,27% куоластыыр киһи куоластаабыта, оттон 20:00 чааска — 29,21%. Иккис күҥҥэ 14:07 чааска 32,87% киһи куоластаабыта<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/8970543|title=Явка на выборы в Госдуму приблизилась к 33%|lang=ru|work=Коммерсантъ|date=2026-09-19}}</ref>, 15:00 чааска — 38,30%, оттон 20:00 чааска — 44,34%<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/russia/1117108|title=Явка на выборах в Госдуму превысила 40%|date=2026-09-19|work=Интерфакс|lang=ru|accessdate=2026-09-20}}</ref>. Бүтэһик күҥҥэ 10:00 чааска 46,05% куоластаабыта, 12:00 — 48,68%, оттон 15:00 чааска — 52,85%. Уопсайынан 56,66% куоластыыр киһи куоластаабыта<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20260921/vybory-2119015873.html|title=Рекордная явка, несмотря на провокации: как прошли выборы в Госдуму|author=Татьяна Мишина|date=2026-09-20|work=Москва|lang=ru|accessdate=2026-09-21}}</ref>. == Түмүктэр == <center> {| class="wikitable" |+ ! colspan="14" |[[Билэ:2026 Russia State Duma.svg|орто|раамката_суох]] |- ! colspan="2" rowspan="2" |Баартыйа ! colspan="5" |Партийнай испииһэктэринэн ! colspan="5" |Биир мандааттаах уокуруктарынан ! rowspan="2" |{{Abbr|Миэстэ|Ылыллыбыт дьокутааттар мандааттара|0}} ! rowspan="2" |± |- !Куолас !% !±&nbsp;% ! rowspan="1" |{{Abbr|Миэстэ|Ылыллыбыт дьокутааттар мандааттара|0}} !± !Куолас !% !±&nbsp;% !{{Abbr|Миэстэ|Ылыллыбыт дьокутааттар мандааттара|0}} !± |- |bgcolor="#2E4EA4" | |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» | | | |147 |{{Profit}}21 | | | |208 |{{Profit}}10 |355 |{{Profit}}31 |- |bgcolor="#CC1111" | |[[КПРФ]] | | | |35 |{{Decrease}}13 | | | |5 |{{Decrease}}4 |40 |{{Decrease}}17 |- |bgcolor="#4488CC" | |[[ЛДПР]] | | | |23 |{{Profit}}4 | | | |2 |0 |25 |{{Profit}}4 |- | bgcolor="#47C2C0" | |«[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]» | | | |20 |{{Profit}}7 | | | |0 |0 |20 |{{Profit}}7 |- | bgcolor="#FFC003" | |«[[Сиэрдээх Арассыыйа]]» | | | |0 |{{Decrease}}19 | | | |4 |{{Decrease}}4 |4 |{{Decrease}}23 |- | bgcolor="#E61B23" | |«Родина» | | | |0 |0 | | | |1 |0 |1 |0 |- | |«Биэнсийэлээхтэр баартыйалара» | | | |0 |0 | | | |0 |0 |0 |0 |- | |«От күөхтэр» | | | |0 |0 | | | |0 |0 |0 |0 |- | |«Арассыыйа хомуньуустара» | | | |0 |0 | | | |0 |0 |0 |0 |- | |«Көнө демократия баартыйата» | | | |0 |0 | | | |0 |0 |0 |''Саҥа'' |- | |«Яблоко» | colspan="5" |— | | | |0 |0 |0 |0 |- | bgcolor="#CCCCCC" | |Тутулуга суох хандьыдааттар | colspan="5" |— | | | |4 |{{Decrease}}1 |4 |{{Decrease}}1 |- | colspan="2" |Барытын холбоон | | | |225 | | | | |224<ref>Биир дьокутаат биллэ илик</ref> | |449 |0 |- ! colspan="14" | |- ! colspan="2" |Ааҕыллыбыт куоластар | | | | | | | | | | | | |- ! colspan="2" |Ааҕыллыбатах куоластар | | | | | | | | | | | | |- ! colspan="2" |Бары куоластар | | | | | | | | | | | | |- ! colspan="2" |Куоластыыр бырааптаах дьон, явка | | | | | | | | | | | | |} </center> == Быһаарыылар == {{Быһаарыылар|colwidth=30em}} [[Категория:Госдуума дьокутааттарын быыбардара]] [[Категория:2026 сыл Арассыыйаҕа]] ldi06g6gcm3cog0ed24asiiwl5vr2t7 430821 430818 2026-09-23T00:04:15Z Sauit 26795 430821 wikitext text/x-wiki [[Билэ:Logo of the 2026 Russian State Duma election campaign.svg|мини|2026 сыллааҕы куоластааһын күннэрин логотиибэ]] '''Судаарыстыбаннай Дуума IX ыҥырыы дьокутааттарын быыбара''' 2026 сыллаахха балаҕан ыйын 18, 19 уонна 20 күннэригэр буолбута. Быыбарга 450 [[Госдуума]] дьокутаата биллиэҕэ, олортон 225 дьокутаат уопсай партийнай испииһэктэринэн талыллар, оттон хаалбыт 225 дьокутаат биир мандааттаах уокуруктарынан талыллар<ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/articles/2026/02/13/vybory-deputatov-gosdumy-v-2026-godu/|title=Выборы в Госдуму в 2026 году|author=Константин Николаев|date=2026-02-13|work=Lenta.ru|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Партийнай испииһэктэргэ 3133 хандьыдаат киирбитэ. 1667 хандьыдаат биир мандааттаах уокуруктарга кыттыбыта<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/politika/27963813|title=На выборы в ГД уже зарегистрированы федеральные списки семи партий|date=2026-07-29|work=ТАСС|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. == Быыбар иннинэ == Бүтэһик Госдуума дьокутааттарын быырбардара 2021 сыллаахха балаҕан ыйын 17, 18 уонна 19 күннэригэр буолбуттара. Онно «[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» 324 миэстэни ылбыта. Өссө [[КПРФ]], «[[Сиэрдээх Арассыыйа]]», [[ЛДПР]] уонна «[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]» баартыйалар 5%-наах боруогу ааспыттара. Өссө биир мандааттаах уокуруктарынан «[[Рост партията|Рост баартыйата]]», «[[Родина (партия)|Родина]]» уонна «[[Гражданскай платформа]]» баартыйалар ааспыттара. Биир мандааттаах уокуруктарынан 5 тутулуга суох хандьыдаат Дуумаҕа киирбитэ<ref>{{Cite web|url=http://www.cikrf.ru/activity/docs/postanovleniya/50580/|title=Об установлении общих результатов выборов депутатов Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации восьмого созыва|date=2021-09-24|work=Арассыыйа Центральнай избирательнай комиссията|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. <center> {| class="wikitable" |+Илии батааһыннарын хомуйумуохтарын сөп баартыйалар<ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/social/2025/09/16/21708806.shtml|title=Единый день голосования-2025: как изменится власть и общественная повестка?|work=Gazeta.ru|date=2025-09-16|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref> ! colspan="2" |Баартыйа !Госдуумаҕа<ref>VIII ыҥырыы кэмигэр буолбут уларытыылара суох</ref> !Региональнай парламеннарга !Бүтэһик быыбарга |- | bgcolor="#2E4EA4" | |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |324 |3165 |49,82% |- | bgcolor="#CC1111" | |[[КПРФ]] |57 |411 |18,93% |- |bgcolor="#4488CC" | |[[ЛДПР]] |21 |187 |7,55% |- | bgcolor="#FFC003" | |«[[Сиэрдээх Арассыыйа]]» |27 |191 |7,46% |- | bgcolor="#47C2C0" | |«[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]» |14 |74 |5,84%<ref>«[[Рост партията|Рост партиятын]]» кытта холбоотоххо</ref> |- | bgcolor="#FFB5A8" | |«[[Пенсионердар партиялара|Биэнсийэлээхтэр баартыйалара]]» |0 |28 |2,45% |- | bgcolor="#009933" | |«[[От күөхтэр (партия, Арассыыйа)|Күөхтэр]]» |0 |4 |1,55%<ref>«[[От күөх альтернатива (партия, Арассыыйа)|От күөх альтернативаны]]» кытта холбоотоххо</ref> |- | bgcolor="#00A23D" | |«[[Яблоко (партия)|Яблоко]]» |0 |5 |1,34% |- | bgcolor="#FF3322"| |«[[Арассыыйа коммунистара|Арассыыйа хомуньуустара]]» |0 |11 |1,27% |- | bgcolor="#E61B23" | |«[[Родина (партия)|Родина]]» |1 |9 |0,80% |- | bgcolor="#08457e" | |«[[Көнө демократия партията|Көнө демократия баартыйата]]» |0 |1 |''кыттыбатаҕа'' |} </center> === Быыбардарга бэлэмнэнии === Арассыыйа Центральнай избирательнай комиссията 2026 сыллаахха 28 миллиард солкуобай ылбыта, онтон 23 миллиард Госдуума быыбарыгар барыммыта<ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2023/12/13/tsentrizbirkom-raskryl-stoimost-vyborov-v-gosdumu-v-2026-godu/|title=Центризбирком раскрыл стоимость выборов в Госдуму в 2026 году|author=Анатолий Акулов|date=2023-12-13|work=Lenta.ru|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. 2026 сыллаахха бэс ыйын 16 күнүгэр Владимир Путин Госдуума дьокутааттарын быыбарын балаҕан ыйын 20 күнүгэр туруорар ыйааҕы таһаарбыта<ref>{{Cite web|url=http://duma.gov.ru/news/63722/|title=Президент России подписал Указ о назначении выборов в Государственную Думу|date=2026-06-16|work=[[Госдуума]] официальнай саайта|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Быыбардар официальнай слогана таһаарыллыбыта: «Эн куолаһыҥ — Арассыыйа күүһэ» ({{Lang-ru|«Твой голос — сила России»}})<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/politika/27788067|title=Выборы в Госдуму пройдут под слоганом "Твой голос - сила России!"|date=2026-06-17|work=ТАСС|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Атырдьах ыйын 5 күнүгэр Центральнай избирательнай комиссия баартыйалары наардаан уопсай партийнай испииһэктэргэ маннык бэрээдэгинэн бюллетеҥҥэ киириэхтэрэ<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/05/08/2026/6a7315249a794777a4417b22|title=ЦИК определил порядок партий в бюллетене на выборах в Думу|date=2026-08-05|work=РБК|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>: # «[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» # «[[Яблоко (партия)|Яблоко]]» ''(федеральнай испииһэктэртэн уһуллубута, ол эрээри иккис нүөмэр ЛДПР баартыйаҕа бэриллибэтэҕэ<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/18/08/2026/6a83fa919a794702dcbe9a8b|title=«Яблоко» исключили из бюллетеня на выборах в Госдуму|date=2026-08-18|work=РБК|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>)'' # [[ЛДПР]] # «[[Көнө демократия партията|Көнө демократия баартыйата]]» # «[[От күөхтэр (партия, Арассыыйа)|Күөхтэр]]» # «[[Сиэрдээх Арассыыйа]]» # «[[Родина (партия)|Родина]]» # [[КПРФ]] # «[[Пенсионердар партиялара|Биэнсийэлээхтэр баартыйалара]]» # «[[Арассыыйа коммунистара|Арассыыйа хомуньуустара]]» # «[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]» === «Яблоко» баартыйаны быыбартан устуу === [[Билэ:Nikolay Rybakov 05 (cropped).jpg|мини|[[Рыбаков Николай Игоревич]]. «Экстремистскэй бэлиэлэри көрдөрүү» ыстатыйанан административнай эппиэтнэскэ түбэспитэ, ол иһин быыбарга сатаан кыттыбат]] 2021 сыллаахтан 11 «[[Яблоко (партия)|Яблоко]]» баартыйа чилиэнэ холуобунай ыстатыйаларынан буруйдаммыттара. 12 баартыйа чилиэнэ «иностраннай агент» курдук ааҕыллар буолбуттар<ref>{{Cite web|url=https://www.yabloko.ru/%C2%AB%D0%A1%D0%BF%D0%B5%D1%86%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%C2%BB%20%D0%B8%20%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B2%20%C2%AB%D0%AF%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA%D0%B0%C2%BB.%20%D0%A5%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0|title=«Спецоперация» и преследования активистов «Яблока». Хроника|work=[[Яблоко (партия)|Яблоко]] партия|lang=ru|accessdate=2026-08-29|date=2026-06-06}}</ref>. Иностраннай агеннар уонна административнай «экстремистскэй бэлиэлэри көрдөрүү» ыстатыйанан буруйдаммыт дьон быыбарга көҥүллэммэт. Олорго баартыйа бэрэсэдээтэлэ, Николай Рыбаков, киирбит, өссө кини солбуйааччылара: Борис Вишневский уонна Владимир Дорохов<ref>{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/society/news/2026/03/17/1183544-peterburgskogo-deputata-obvinili|title=Петербургского депутата Шишлова обвинили в демонстрации запрещенной символики|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/7267318|title=«И я обязательно вернусь»|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tula.aif.ru/society/zagranica-ne-pomozhet-inoagent-vladimir-dorohov-hochet-suditsya-s-minyustom|title=Заграница не поможет. Иноагент Владимир Дорохов* хочет судиться с минюстом|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Өссө биир бэрэсэдээтэл солбуйааччыта, Лев Шлосберг, 11 сыл уонна 1 ыйга колонияҕа ыытыллыбыта<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/08/17/lva-shlosberga-prigovorili-k-11-godam-kolonii-za-antivoennuyu-pozitsiyu|title=Льва Шлосберга приговорили к 11 годам колонии за антивоенную позицию. Поводом для преследования политика стали участие в дебатах и репост обложки Daily Mirror с Путиным|work=Meduza|date=2026-08-17|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Өссө биир солбуйааччы, Максим Круглов, 7 сылга колонияҕа ыытыллыбыта<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/europe/russian-politician-who-favours-ukraine-ceasefire-is-jailed-seven-years-over-2026-06-24/|title=Russian anti-war politician jailed for seven years over social media posts|work=Reuters|date=2026-06-24|lang=en|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Сорох төрүттэр маны «эрдэттэн былааннаммыт уонна централизованнай репрессионнай уонна дискредитируйдуур хамсыы» диэн ааттыыллар. Онон «Госдуумаҕа ааспатын гына» уонна «бэлиитикэттэн таһаараары оҥоһуллар» эбит<ref>{{Cite web|url=https://novayagazeta.ru/articles/2025/12/02/iabloko-naidem-zamochim|title=«Яблоко» найдем — замочим. Решения закрыть партию пока нет, просто — не дают дышать|work=Новая газета|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/podgotovka-k-vyboram-pocemu-v-rossii-presleduut-clenov-partii-abloko/a-75247043|title="Подготовка" к выборам? Почему преследуют членов "Яблока"|work=dw.com|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. 2026 сааһыттан баартыйа чилиэннэрэ элбэхтэ обысктанар, штрафтанар уонна хаайыыга барар буолбуттар<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/05/04/v-rossii-vse-aktivnee-presleduyut-yabloko-vlasti-ne-hotyat-chtoby-partiya-uchastvovala-v-vyborah|title=Как ни удивительно, но кампания против «Яблока» в России становится все масштабнее (и все опаснее для рядовых партийцев). Четыре заметных примера|work=Meduza|date=2026-05-05|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Атырдьах ыйын 7 күнүгэр «[[Родина (партия)|Родина]]» баартыйа Арассыыйа Үрдүкү суутугар «Яблоко» баартыйаҕа үҥсүбүтэ<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/8874880|title=«Яблоко» требуют снять с выборов за экстремизм и нарушение авторских прав|date=2026-08-07|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Атырдьах ыйын 10 күнүгэр суут ирдэбили өйөөбүтэ уонна «Яблоко» баартыйаны партийнай испииһэктэн сотторбута. Атырдьах ыйын 17 күнүгэр Үрдүкү суут апелляционнай комиссията апелляцияны аккастаабыта уонна бастакы инстанция уурааҕын күүскэ хаалларбыта<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/8891467|title=Верховный суд утвердил снятие партии «Яблоко» с выборов в Госдуму|date=2026-08-17|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. == Быыбар систиэмэтэ == Госдуума 5 сылга таланар. Госдуума параллельнай компенсированнай быыбар систиэмэтин туттар. 225 миэстэ партийнай испииһэктэринэн таланар, оттон хаалбыт 225 миэстэ биир мандааттаах уокуруктарынан. === Федеральнай уокуруктар === Пропорциональнай систиэмэнэн хандьыдааттары баартыйалар эрэ таһаараллар. Федеральнай испииһэккэ 200-400 хандьыдаат буолуохтаах. Өссө баартыйаҕа киирбэт дьон хандьыдаат буолуон сөп, ол эрээри олор баартыйа испииһэгин 50% тахса буолуо суохтаах. Федеральнай испииһэк икки чааска араарыллар: бүтүн Арассыыйатааҕы уонна региональнай испииһэктэр. Бүтүн Арассыыйатааҕы чааска саамай элбэҕэ 15 хандьыдаат буолуон сөп. Биир региональнай бөлөх элбэх [[Арассыыйа субъега]], биир субъега, биир мандааттаах уокуруга эбэтэр хас даҕаны биир мандааттаах уокуруктар. Региональнай бөлөх Арассыыйаны толорутук хабыахтаах. 35-тэн элбэх региональнай бөлөх баар буолуохтаах. Бюллетень халлан күөх буолуохтаах<ref name=":0">{{Cite web|url=https://rapsinews.ru/election_right_news/20260427/311803824.html|title=ЦИК РФ утвердила формы бюллетеней на выборы в Госдуму|date=2026-04-27|work=РАПСИ|lang=ru|accessdate=2026-08-30}}</ref>. === Биир мандааттаах уокуруктар === [[Билэ:2026 Russian State Duma single-mandate constituencies map (color).svg|мини|450x450пкс|2026 сыллааҕы быыбар биир мандааттаах уокуруктара]] Мажоритарнай чааска хандьыдааттар тутулуга суох да буолуохтарын сөп. Тутулуга суох хандьыдаат, илии баттааһына хомуйуохтаах баартыйаттан хандьыдаат избиратель 3% илии батааһыннарын талыахтаах (уокурукка 100&nbsp;000 избирательтан кыра буоллаҕына, саамай кырата 3000 илии баттааһыны хомуйуохтаах). Биир мандааттаах уокурук атын уокурукка тэҥ буолуохтаах, ол эрээри эбэһээт биир субъекка биир биир мандааттаах уокурук буолуохтаах. Биир мандааттаах уокурукка кыайбыт киһи тута Дуумаҕа миэстэни ылар, иккис туур иҥин буолбат. Бюллетень от күөх буолуохтаах<ref name=":0" />. == Быыбар хампаанньата == === Кыттааччылар === [[Билэ:Ballot paper Russian legislative election in 2026 for federal circuit.jpg|мини|Куоластыыр бүлүтүөн: федеральнай уокурук уонна [[Самара уобалаһа|Самара]] киирбит региональнай бөлөх хандьыдааттара]] {| class="wikitable" ! colspan="2" rowspan="2" |Баартыйа ! colspan="3" |Федеральнай уокурук ! rowspan="2" |Биир мандааттаах<br>уокуруктарга |- !№ !Бүтүн Арассыыйатааҕы хандьыдааттар !Барыта |- | bgcolor="#2E4EA4" | |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |1 |'''Сергей Лавров''', Сергей Собянин, Евгений Поддубный, Мария Львова-Белова, Владислав Головин |390 |220 |- | bgcolor="#00A23D" | |«[[Яблоко (партия)|Яблоко]]» |<s>2</s> |<s>'''Ярослав Щербаков''', Дмитрий Анисимов, Яна Иванова, Виталий Исаков, Иван Большаков, Татьяна Шнейдер, Кирилл Гончаров</s> |<s>274</s> |103 |- | bgcolor="#4488CC" | |[[ЛДПР]] |3 |'''Леонид Слуцкий''', Алексей Верещагин, Мария Воропаева, Андрей Луговой, Виктор Бут, Александр Курдюмов, Дмитрий Жирков, Дмитрий Свищёв, Сергей Козлов, Борис Чернышов |247 |224 |- | bgcolor="#08457e" | |«[[Көнө демократия партията|Көнө демократия баартыйата]]» |4 |''суох'' |240 |19 |- | bgcolor="#009933" | |«[[От күөхтэр (партия, Арассыыйа)|Күөхтэр]]» |5 |'''Марина Шишкина''', Александра Кудзагова, Руслан Хвостов, Андрей Нагибин, Сергей Шахматов |263 |135 |- | bgcolor="#FFC003" | |«[[Сиэрдээх Арассыыйа]]» |6 |'''Сергей Миронов''', Александр Бабаков, Марина Ким, Олег Чернышёв |263 |224 |- | bgcolor="#E61B23" | |«[[Родина (партия)|Родина]]» |7 |'''Алексей Журавлёв''', Эдуард Басурин, Евгений Ивлев, Иван Калегин, Алексей Рылеев, Никита Габов, Валерий Шинкаренко, Роман Лобзин, Константин Антонов, Астемир Штымов, Дмитрий Шуров, Олег Пахолков, Александр Заремба, Вячеслав Монахов, Александр Аргунов |289 |66 |- | bgcolor="#CC1111" | |[[КПРФ]] |8 |'''Геннадий Зюганов''', Валентин Коновалов, Юрий Афонин, Дмитрий Новиков, Иван Мельников, Владимир Кашин, Николай Харитонов, Леонид Калашников, Николай Коломейцев, Казбек Тайсаев, Мария Дробот, Борис Комоцкий, Сергей Гаврилов, Юрий Синельщиков, Алексей Куринный |333 |221 |- | bgcolor="#FFB5A8" | |«[[Пенсионердар партиялара|Биэнсийэлээхтэр баартыйалара]]» |9 |'''Эрик Праздников''', Юрий Шелыгин, Владимир Ворожцов, Александр Потапов, Анна Барабанова |268 |108 |- | bgcolor="#FF3322" | |«[[Арассыыйа коммунистара|Арассыыйа хомуньуустара]]» |10 |'''Сергей Малинкович''', Руслан Хугаев, Ярослав Сидоров, Илья Клеймёнов, Евгения Сафиева, Татьяна Гурьева, Анна Сидорова, Екатерина Миронова |270 |88 |- | bgcolor="#47C2C0" | |«[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]» |11 |'''Алексей Нечаев''', Владислав Даванков, [[Авксентьева Сардаана Владимировна|Сардаана Авксентьева]] |298 |215 |} <center> <gallery caption="Баартыйа испииһэктэрин салайар дьон мэтириэттэрэ"> Билэ:Сергей Лавров (21-01-2022) (cropped).jpg|Сергей Лавров. «Биир ньыгыл Арассыыйа» баартыйа испииһэгин салайар Билэ:Ярослав Щербаков - член федерального бюро "Яблока".webp|Ярослав Шербаков. «Яблоко» баартыйа испииһэгин салайар Билэ:Леонид Слуцкий (26-05-2025) (cropped).jpg|Леонид Слуцкий. ЛДПР испииһэгин салайар Билэ:Marina Shishkina - portrait.jpg|Марина Шишкина. «От күөхтэр» баартыйа испииһэгин салайар Билэ:Миронов Сергей Михайлович 2025 год (cropped).jpg|Сергей Миронов. «Сиэрдээх Арассыыйа» баартыйа испииһэгин салайар Билэ:Журавлёв А.А.jpg|Алексей Журавлев. «Родина» баартыйа испииһэгин салайар Билэ:Gennady Zyuganov 2022-09-20 (cropped).jpg|Геннадий Зюганов. КПРФ испииһэгин салайар Билэ:Erik Prazdnikov (cropped).jpg|Эрик Праздников. «Биэнсийэлээхтэр баартыйаларын» испииһэгин салайар Билэ:Alexey Nechayev (2026-02-25).jpg|Алексей Нечаев. «Саҥа дьон» баартыйа испииһэгин салайар </gallery> </center> ==== «Биир ньыгыл Арассыыйа» ==== [[Билэ:United Russia Congress, 28 June 2026 (06).jpg|мини|Владимир Путин «Биир ньыгыл Арассыыйа» сийиэһигэр]] 2026 сыл бэс ыйын 28 күнүгэр «Мегаспорт» диэн спорт дыбарыаһыгар баартыйа хандьыдааттарын испииһэгэ биллибитэ. Испииһэги Сергей Лавров, Арассыыйа тас дьыалаларын миниистэрэ, салайда<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.ru/society/563860-lavrov-sobanin-i-poddubnyj-vosli-v-paterku-edinoj-rossii-na-vyborah-v-gosdumu|title=Лавров, Собянин и Поддубный вошли в пятерку «Единой России» на выборах в Госдуму|author=Арпине Асатрян|date=2026-06-28|work=Forbes.ru|lang=ru|accessdate=2026-09-01}}</ref>. Өссө онно Сергей Собянин, Евгений Поддубный, Мария Львова-Белова уонна Владислав Головин киирбитэ. Уопсайа 390 хандьыдаат киирбитэ<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/8778986|title=В списки назначились|author=Андрей Колесников|date=2026-06-28|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-09-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/russias-ruling-party-runs-ukraine-war-veteran-among-lead-candidates-september-2026-06-28/|title=Russia's ruling party runs Ukraine war veteran among lead candidates for September election|date=2026-06-29|work=Reuters|lang=en|accessdate=2026-09-01}}</ref>. От ыйын 6 күнүгэр Арассыыйа Центральнай избирательнай комиссията баартыйа докумуоннарын ылбыта<ref>{{Cite web|url=http://cikrf.ru/news/cec/58796/|title=В ЦИК России состоится прием избирательных документов от Всероссийской политической партии «Единая Россия»|date=2026-07-03|work=Арассыыйа Центральнай избирательнай комиссията|lang=ru|accessdate=2026-09-01}}</ref>.[[Билэ:Билборд партии "Единая Россия" в Чурапче.jpg|мини|«Биир ньыгыл Арассыыйа» баартыйа билборда [[Чурапчы|Чурапчы сэлиэнньэтигэр]]|хаҥас]]Саха сиригэр «Сомоҕо норуот. Дьоҥҥо кыһамньы. Үтүө түмүктэр» диэн программанан быыбарга кыттар<ref>{{Cite web|url=https://nikolaevcentre.ru/news/3091|title=«Сомоҕо норуот. Дьоҥҥо кыһамньы, үтүө түмүктэрэ».|date=2026-08-10|work=Николаев Центр|lang=sah|accessdate=2026-09-01}}</ref>. Атырдьах ыйын 22 күнүгэр «Биир ньыгыл Арассыыйа» «Народнай программатын» саҥартарбыта<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/8906325|title=Плановый ремонт|date=2026-08-23|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-09-17}}</ref>. Программалара аныгыскы 5 сылга аналлаах уонна 527 проблемардаҕа хоруйдаах. Ол хоруйдары 7 приоритеттарга араарбыттара: «Дьиэ кэргэн уонна норуоту көмүскүү» (88 хоруй), «Үчүгэй үлэ» (64), «Олорор сир» (111), «Күүстээх экэниэмикэ» (77), «Дьоҥҥо технологиялар» (134), «Биһиги ценностарбыт» (27) уонна «Биһиги кыайыыбыт» (26)<ref>{{Cite web|url=https://np.er.ru/#sec3|title=Народная программа «Единой России»|work=«Биир ньыгыл Арассыыйа» саайта|lang=ru|accessdate=2026-09-17}}</ref>. 29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «Биир ньыгыл Арассыыйаттан» [[Шамаев Петр Виталиевич]], Саха Өрөспүүбүлүкэтин эдэр ыччат дьыалаларын миниистэрэ, киирсибитэ<ref name=":1">{{Cite web|url=https://gogov.ru/election-gosduma-26/yak|title=Выборы в Госдуму 18-20 сентября 2026 года в Саха|date=2026-08-18|work=gogov.ru|lang=ru|accessdate=2026-09-01}}</ref>. ==== «Яблоко» ==== [[Билэ:23th Congress of the Yabloko party.jpg|мини|«Яблоко» баартыйа съезда. Баартыйа «Эйэҕэ уонна көҥүлгэ» диэн программаны ылыммыта.]]2026 сыл бэс ыйын 27 күнүгэр «Яблоко» баартыйа [[Московский (куорат)|Московскай куоракка]] съездтаабыта. Партийнай испииһэккэ 275 хандьыдаат киирбитэ, биир мандааттаах уокуруктарга 137 хандьыдаат биллибитэ. Партийнай испииһэги Ярослав Щербаков салайбыта<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/8778731|title=Сплав молодости без опыта|date=2026-06-28|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-09-02}}</ref>. [[Билэ:Агитация партии РОДП"Яблоко" на выборах в ГосДуму РФ 2026 года (часть1).jpg|хаҥас|мини|«Яблоко» программата]] Баартыйа программата бу этиилэртэн турар<ref>{{Cite web|url=https://www.yabloko.ru/elections/2026|title=Выборы-2026|work=Яблоко баартыйа|lang=ru|accessdate=2026-09-02}}</ref>: {{Цитата|'''Эйэҕэ уонна көҥүлгэ! '''|'''Куттала суох олоххо! '''|автор=«Яблоко» баартыйа|Сэрии бүтэрин, дипломатия уонна эйэ туһунан сөбүлэһии! |Ядернай сэрии буолбатын гына биһиги сыалбыт-сорукпут буолар! |Политическэй репрессията уонна куттала суох Арассыыйаҕа! |Киһи олоҕун, убаастабылын, үчүгэй өттүлэрин уонна үтүө туругун көмүскүүргэ! |Биһиги сыалбыт-сорукпут — процветающай уонна демократическэй Арассыыйа!}}29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «Яблоко» баартыйаттан [[Ноговицын Анатолий Григорьевич]] киирсибитэ<ref name=":1" />. ==== ЛДПР ==== 29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «ЛДПР» баартыйаттан [[Парахин Гаврил Павлович]] киирсибитэ<ref name=":1" />. ==== «Көнө демократия баартыйата» ==== ==== «От күөхтэр» ==== 29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «От күөхтэр» баартыйаттан [[Сыромятникова Анна Сергеевна]] киирсибитэ<ref name=":1" />. ==== «Сиэрдээх Арассыыйа» ==== 29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «Сиэрдээх Арассыыйаттан» [[Тумусов Федот Семенович]] киирсибитэ<ref name=":1" />. ==== «Родина» ==== 29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «Родина» баартыйаттан [[Лаптев Алексей Иванович]] киирсибитэ<ref name=":1" />. ==== КПРФ ==== 2026 сыл бэс ыйын 20 күнүгэр КПРФ 19-с сийиэһигэр делегаттар саҥа «Кыайыы программатын» ылбыттара. Кинилэр капителистическэй систиэмэттэн социалистическэй былааннааһын систиэмэтигэр көһөр санаалаахтар. Өссө кинилэр экэниэмикэни уонна сиртэн хостоноруй национализируйдуолларын баҕалаахтар. Өссө кинилэр НДС нолуогу кыччатаары гыналлар, оттон атын нолуоктары прогрессивнэй систиэмэҕэ көһөрөөрү гыналлар. Хомуньуустар эрдэтээҥҥи пенсионнай саастары төннөрөөрү гыналлар. Уонна өссө элбэх уларыыйыы киллэрэр былааннаахтар<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/russia/1097184|title=КПРФ представила программу, с которой идет на выборы в Госдуму|date=2026-06-20|work=Интерфакс|lang=ru|accessdate=2026-09-17}}</ref>. 29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «КПРФ» баартыйаттан [[Васильев Айаан Ильич]] киирсибитэ<ref name=":1" />. ==== «Биэнсийэлээхтэр баартыйалара» ==== ==== «Арассыыйа хомуньуустара» ==== 29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «Арассыыйа хомуньуустара» баартыйаттан [[Ю Владимир Шиндикиевич]] киирсиэҕэ<ref name=":1" />. ==== «Саҥа дьон» ==== [[Билэ:Агитационный плакат Новых Людей перед выборами в Госдуму 2026.jpg|мини|«Саҥа дьон» баартыйа хандьыдаатын агитацията]] 2026 сыл кулун тутар 5 күнүгэр Санкт-Петербургка баартыйа 6-с сийиэһэ буолбута. Онно федеральнай испииһэктэргэ Алексей Нечаев (баартыйа бэрэсэдээтэлэ), Владислав Даванков (Госдуума вице-спикера) уонна [[Авксентьева Сардаана Владимировна|Сардаана Авксентьева]] (эрдэтээҥҥи [[Дьокуускай мээрэ]])<ref>{{Cite web|url=https://tvspb.ru/news/2026/03/5/partiya-novye-lyudi-provela-vserossijskij-sezd-v-chest-svoego-shestiletiya|title=Партия «Новые люди» провела всероссийский съезд в Петербурге в честь своего шестилетия|date=2026-03-05|work=tvspb.ru|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/8480832|title=«Новые люди» объявили, кто возглавит список партии на думских выборах|date=2026-03-05|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}</ref>. Өссө сийиэскэ «олорор баҕалаах судаарыстыбаҕа 12 хардыы» диэн программаны ылбыттара<ref>{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2026/03/06/1181125-kak-proshel-sezd-novih-lyudei|title=«У каждого безумия есть граница»: как прошел съезд «Новых людей»|date=2026-03-06|work=Ведомости|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}</ref>. 29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «Саҥа дьон» баартыйаттан [[Заморщикова Ньургуйаана Юрьевна]], Саха Өрөспүүбүлүкэтин бар дьонун дьокутаата, киирсибитэ<ref name=":1" />. == Прогнозтар уонна опростар == [[Билэ:Independent and Opposition-affiliated opinion polling for 2026 Russian Legislative Election.svg|орто|раамка|Оппозиционнай уонна тутулуга суох ыстатыыстыка сулууспаларын дааннайдара]] [[Билэ:Opinion polling for the 2026 Russian legislative election.svg|орто|раамка|Бары сулууспалар дааннайдара (95% дылы ВЦИОМ уонна ФОМ опростара буолар)]] == Куоластааһын == Атырдьах ыйын 28 күнүгэр 4 байыаннай былаһыанньалаах региоҥҥа ([[ДНР]], [[ЛНР]], [[Запорожскай уобалас (Арассыыйа)|Запорожскай]] уонна [[Херсонскай уобалас (Арассыыйа)|Херсонскай]] уобаластар) уонна 8 «орто реакцияланардаах» региоҥҥа куоластааһын саҕаламмыта ([[Кырыым Өрөспүүбүлүкэтэ]], [[Севастополь|Севастополь куорат]], [[Краснодарскай кыраай]], [[Белгородскай уобалас|Белгородскай]], [[Брянскай уобалас|Брянскай]], [[Воронежскай уобалас|Воронежскай]], [[Курскай уобалас|Курскай]], [[Ростовскай уобалас|Ростовскай]] уобаластар)<ref>{{Cite web|url=https://asafov.ru/news/v-12-regionax-rossii-proslo-dosrocnoe-golosovanie-na-vyborax-v-gosdumu|title=В 12 регионах России прошло досрочное голосование на выборах в Госдуму|date=2026-08-28|lang=ru|accessdate=2026-09-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.m24.ru/news/28082026/935312|title=Досрочное голосование на выборах ЕДГ-2026 началось в 12 регионах России|date=2026-08-28|work=Москва 24|lang=ru|accessdate=2026-09-20}}</ref>. Атырдьах ыйын 30 күнүгэр тиийэргэ эрэйдээх оройуоннарга куоластааһын саҕаламмыта<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/politika/28057407|title=В РФ стартовало досрочное голосование на выборах в Думу в труднодоступных местах|date=2026-08-30|work=ТАСС|lang=ru|location=Москва|accessdate=2026-09-20}}</ref>. Балаҕан ыйын 4 күнүгэр досрочнай куоластааһын омук сирдэргэ (6 судаарыстыбаҕа, 14 участокка) уонна 45 омук сирдэргэ баар туспа куоластааччы бөлөхтөрүгэр саҕаламмыта<ref>{{Cite web|url=https://www.mk.ru/politics/2026/09/04/vybory-v-gosdumu-startovali-za-rubezhom.html|title=Выборы в Госдуму стартовали за рубежом|date=2026-09-04|work=Московский комсомолец|lang=ru|accessdate=2026-09-20}}</ref>. Балаҕан ыйын 18 күнүгэр үс күннээх куоластааһын саҕаланна<ref>{{Cite web|url=https://rtvi.com/news/v-rossii-nachalis-vybory-v-gosdumu-18-20-sentyabrya-2026/|title=В России начались выборы в Госдуму 18-20 сентября 2026|work=RTVI|lang=ru|accessdate=2026-09-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://sakha.ysia.ru/dokuuskaj-byybary-sa-alaata-haartyska/|title=Дьокуускай быыбары саҕалаата (хаартыска)|date=2026-09-18|work=[[СИА]]|lang=sah|accessdate=2026-09-20}}</ref>, балаҕан ыйын 20 күнүгэр бүппүтэ<ref>{{Cite web|url=https://ysia.ru/v-yakutii-zakrylis-vse-izbiratelnye-uchastki-nachat-podschet-golosov/|title=В Якутии закрылись все избирательные участки: начат подсчет голосов|date=2026-09-20|work=[[СИА]]|lang=ru|accessdate=2026-09-20}}</ref>. 152 судаарыстыбаҕа куоластыыр участоктар аһыллыбыттара<ref>{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2026/09/18/1229891-golosovanie-za-rubezhom|title=От Абхазии до Канады: где россияне могут проголосовать за пределами страны|date=2026-09-18|work=Ведомости|lang=ru|accessdate=2026-09-20}}</ref>. Маҥнайгы күҥҥэ 15:00 чааска 20,27% куоластыыр киһи куоластаабыта, оттон 20:00 чааска — 29,21%. Иккис күҥҥэ 14:07 чааска 32,87% киһи куоластаабыта<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/8970543|title=Явка на выборы в Госдуму приблизилась к 33%|lang=ru|work=Коммерсантъ|date=2026-09-19}}</ref>, 15:00 чааска — 38,30%, оттон 20:00 чааска — 44,34%<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/russia/1117108|title=Явка на выборах в Госдуму превысила 40%|date=2026-09-19|work=Интерфакс|lang=ru|accessdate=2026-09-20}}</ref>. Бүтэһик күҥҥэ 10:00 чааска 46,05% куоластаабыта, 12:00 — 48,68%, оттон 15:00 чааска — 52,85%. Уопсайынан 56,66% куоластыыр киһи куоластаабыта<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20260921/vybory-2119015873.html|title=Рекордная явка, несмотря на провокации: как прошли выборы в Госдуму|author=Татьяна Мишина|date=2026-09-20|work=Москва|lang=ru|accessdate=2026-09-21}}</ref>. == Түмүктэр == <center> {| class="wikitable" |+ ! colspan="14" |[[Билэ:2026 Russia State Duma.svg|орто|раамката_суох]] |- ! colspan="2" rowspan="2" |Баартыйа ! colspan="5" |Партийнай испииһэктэринэн ! colspan="5" |Биир мандааттаах уокуруктарынан ! rowspan="2" |{{Abbr|Миэстэ|Ылыллыбыт дьокутааттар мандааттара|0}} ! rowspan="2" |± |- !Куолас !% !±&nbsp;% ! rowspan="1" |{{Abbr|Миэстэ|Ылыллыбыт дьокутааттар мандааттара|0}} !± !Куолас !% !±&nbsp;% !{{Abbr|Миэстэ|Ылыллыбыт дьокутааттар мандааттара|0}} !± |- |bgcolor="#2E4EA4" | |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» | | | |147 |{{Profit}}21 | | | |208 |{{Profit}}10 |355 |{{Profit}}31 |- |bgcolor="#CC1111" | |[[КПРФ]] | | | |35 |{{Decrease}}13 | | | |5 |{{Decrease}}4 |40 |{{Decrease}}17 |- |bgcolor="#4488CC" | |[[ЛДПР]] | | | |23 |{{Profit}}4 | | | |2 |0 |25 |{{Profit}}4 |- | bgcolor="#47C2C0" | |«[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]» | | | |20 |{{Profit}}7 | | | |0 |0 |20 |{{Profit}}7 |- | bgcolor="#FFC003" | |«[[Сиэрдээх Арассыыйа]]» | | | |0 |{{Decrease}}19 | | | |4 |{{Decrease}}4 |4 |{{Decrease}}23 |- | bgcolor="#E61B23" | |«Родина» | | | |0 |0 | | | |1 |0 |1 |0 |- | |«Биэнсийэлээхтэр баартыйалара» | | | |0 |0 | | | |0 |0 |0 |0 |- | |«От күөхтэр» | | | |0 |0 | | | |0 |0 |0 |0 |- | |«Арассыыйа хомуньуустара» | | | |0 |0 | | | |0 |0 |0 |0 |- | |«Көнө демократия баартыйата» | | | |0 |0 | | | |0 |0 |0 |''Саҥа'' |- | |«Яблоко» | colspan="5" |— | | | |0 |0 |0 |0 |- | bgcolor="#CCCCCC" | |Тутулуга суох хандьыдааттар | colspan="5" |— | | | |4 |{{Decrease}}1 |4 |{{Decrease}}1 |- | colspan="2" |Барытын холбоон | | | |225 | | | | |224<ref>Биир дьокутаат биллэ илик</ref> | |449 |0 |- ! colspan="14" | |- ! colspan="2" |Ааҕыллыбыт куоластар | | | | | | | | | | | | |- ! colspan="2" |Ааҕыллыбатах куоластар | | | | | | | | | | | | |- ! colspan="2" |Бары куоластар | | | | | | | | | | | | |- ! colspan="2" |Куоластыыр бырааптаах дьон, явка | | | | | | | | | | | | |} </center> == Быһаарыылар == {{Быһаарыылар|colwidth=30em}} [[Категория:Госдуума дьокутааттарын быыбардара]] [[Категория:2026 сыл Арассыыйаҕа]] 2iyt9e1259hzrwsjeumazov5vf2d149 0 59012 430819 2026-09-23T00:01:19Z Sauit 26795 "[[Билэ:2023 inauguration of Aysen Nikolayev 01.jpg|мини|Айсен Николаев инаугурацията, балаҕан ыйын 27 күнэ]] '''Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын талар быыбар''' 2023 сыл балаҕан ыйын 10 күнүгэр ааспыта. [[Николаев Айсен Сергеевич|Айсен Николаев]] иккистээн Саха Өрөспүүбүл..." саҥа сирэй оҥоһулунна 430819 wikitext text/x-wiki [[Билэ:2023 inauguration of Aysen Nikolayev 01.jpg|мини|Айсен Николаев инаугурацията, балаҕан ыйын 27 күнэ]] '''Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын талар быыбар''' 2023 сыл балаҕан ыйын 10 күнүгэр ааспыта. [[Николаев Айсен Сергеевич|Айсен Николаев]] иккистээн [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана|Ил Дархаҥҥа]] талыллыбыта. Уопсайа 8 киһи быыбарга кытта сатаабыта, олортон 4 эрэ хандьыдаат регистрацияны ылбыта, бары баартыйалартан кытталар: Айсен Николаев («[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]»), [[Губарев Виктор Николаевич|Виктор Губарев]] ([[КПРФ]]), [[Парахин Гаврил Павлович|Гаврил Парахин]] ([[ЛДПР]]) уонна [[Борисов Игорь Алексеевич|Игорь Борисов]] («[[Арассыыйа хомуньуустара]]»). Быыбар биир туурунан бүппүтэ, онно Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана Айсен Николаев 238 432 куоластаах 75,77% ылбыта. Инаугурацията [[Суорун Омоллоон аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Опера уонна балет тыйаатыра|Суорун Омоллоон аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин опера уонна балет тыйаатарыгар]] 2023 сыл балаҕан ыйын 27 күнүгэр буолбута<ref>{{Cite web|url=https://exo-ykt.ru/articles/segodnya-sostoitsya-inauguraciya-glavy-yakutii|title=Сегодня состоится инаугурация главы Якутии|date=2023-09-27|work=EXO-YKT|lang=ru|accessdate=2026-09-23}}</ref>. Ол быыбарга сатаан кыттар дьон ахсаана 641 592 эбит. == Быһаарыылар == {{Быһаарыылар}} h94wbapmpme0av9icp62gd11pn2cj9u 430820 430819 2026-09-23T00:02:11Z Sauit 26795 430820 wikitext text/x-wiki [[Билэ:2023 inauguration of Aysen Nikolayev 01.jpg|мини|Айсен Николаев инаугурацията, балаҕан ыйын 27 күнэ]] '''Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын талар быыбар''' 2023 сыл балаҕан ыйын 10 күнүгэр ааспыта. [[Николаев Айсен Сергеевич|Айсен Николаев]] иккистээн [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана|Ил Дархаҥҥа]] талыллыбыта. Уопсайа 8 киһи быыбарга кытта сатаабыта, олортон 4 эрэ хандьыдаат регистрацияны ылбыта, бары баартыйалартан кытталар: Айсен Николаев («[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]»), [[Губарев Виктор Николаевич|Виктор Губарев]] ([[КПРФ]]), [[Парахин Гаврил Павлович|Гаврил Парахин]] ([[ЛДПР]]) уонна [[Борисов Игорь Алексеевич|Игорь Борисов]] («[[Арассыыйа хомуньуустара]]»). Быыбар биир туурунан бүппүтэ, онно Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана Айсен Николаев 238 432 куоластаах 75,77% ылбыта. Инаугурацията [[Суорун Омоллоон аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Опера уонна балет тыйаатыра|Суорун Омоллоон аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин опера уонна балет тыйаатарыгар]] 2023 сыл балаҕан ыйын 27 күнүгэр буолбута<ref>{{Cite web|url=https://exo-ykt.ru/articles/segodnya-sostoitsya-inauguraciya-glavy-yakutii|title=Сегодня состоится инаугурация главы Якутии|date=2023-09-27|work=EXO-YKT|lang=ru|accessdate=2026-09-23}}</ref>. Ол быыбарга сатаан кыттар дьон ахсаана 641 592 эбит. == Быһаарыылар == {{Быһаарыылар}} [[Категория:Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын быыбардара]] [[Категория:2023 сыл Саха сиригэр]] 2rxcx5o4s311qxj62q6uhknreue1meg 430822 430820 2026-09-23T00:14:51Z Sauit 26795 430822 wikitext text/x-wiki [[Билэ:2023 inauguration of Aysen Nikolayev 01.jpg|мини|Айсен Николаев инаугурацията, балаҕан ыйын 27 күнэ]] '''Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын талар быыбар''' 2023 сыл балаҕан ыйын 8, 9 уонна 10 күнүгэр ааспыта. [[Николаев Айсен Сергеевич|Айсен Николаев]] иккистээн [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана|Ил Дархаҥҥа]] талыллыбыта. Уопсайа 8 киһи быыбарга кытта сатаабыта, олортон 4 эрэ хандьыдаат регистрацияны ылбыта, бары баартыйалартан кытталар: Айсен Николаев («[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]»), [[Губарев Виктор Николаевич|Виктор Губарев]] ([[КПРФ]]), [[Парахин Гаврил Павлович|Гаврил Парахин]] ([[ЛДПР]]) уонна [[Борисов Игорь Алексеевич|Игорь Борисов]] («[[Арассыыйа хомуньуустара]]»). Быыбар биир туурунан бүппүтэ, онно Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана Айсен Николаев 238 432 куоластаах 75,77% ылбыта. Инаугурацията [[Суорун Омоллоон аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Опера уонна балет тыйаатыра|Суорун Омоллоон аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин опера уонна балет тыйаатарыгар]] 2023 сыл балаҕан ыйын 27 күнүгэр буолбута<ref>{{Cite web|url=https://exo-ykt.ru/articles/segodnya-sostoitsya-inauguraciya-glavy-yakutii|title=Сегодня состоится инаугурация главы Якутии|date=2023-09-27|work=EXO-YKT|lang=ru|accessdate=2026-09-23}}</ref>. Ол быыбарга сатаан кыттар дьон ахсаана 641 592 эбит. == Быыбар иннинэ == 2023 сыл бэс ыйын 8 күнүгэр [[Ил Түмэн|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнэ]] быыбары балаҕан ыйын 10 күнүгэр анаабыта<ref name=":1" details="с. 17">{{Cite web|url=http://www.yakut.izbirkom.ru/elektoralnaya-statistika/elect%202023%20site.pdf|title=Единый день голосования 10 сентября 2023 года в Республике Саха (Якутия). Электоральная статистика.|author=Саха Өрөспүүбүлүкэтин киин быыбардыыр коммиссията|date=2023|format=PDF|lang=ru|pages=|accessdate=2026-09-23}}</ref>. Ил Дархан быыбарын кытта [[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2023)|Ил Түмэн сэттис ыҥырыы дьокутааттарын быыбара]] тэҥҥэ буолбута<ref name=":1" details="с. 18" />. == Быһаарыылар == {{Быһаарыылар}} [[Категория:Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын быыбардара]] [[Категория:2023 сыл Саха сиригэр]] 5miz0qmxqhgno7z2d9erx42fwb57a2s 430823 430822 2026-09-23T00:24:28Z Sauit 26795 430823 wikitext text/x-wiki [[Билэ:2023 inauguration of Aysen Nikolayev 01.jpg|мини|Айсен Николаев инаугурацията, балаҕан ыйын 27 күнэ]] '''Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын талар быыбар''' 2023 сыл балаҕан ыйын 8, 9 уонна 10 күнүгэр ааспыта. [[Николаев Айсен Сергеевич|Айсен Николаев]] иккистээн [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана|Ил Дархаҥҥа]] талыллыбыта. Уопсайа 8 киһи быыбарга кытта сатаабыта, олортон 4 эрэ хандьыдаат регистрацияны ылбыта, бары баартыйалартан кытталар: Айсен Николаев («[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]»), [[Губарев Виктор Николаевич|Виктор Губарев]] ([[КПРФ]]), [[Парахин Гаврил Павлович|Гаврил Парахин]] ([[ЛДПР]]) уонна [[Борисов Игорь Алексеевич|Игорь Борисов]] («[[Арассыыйа хомуньуустара]]»)<ref>{{Cite web|url=http://www.yakut.izbirkom.ru/izbirkom_pages/|title=Сведения о кандидатах. Выборы Главы Республики Саха (Якутия)|work=Саха Өрөспүүбүлүкэтин киин быыбардыыр комиссията|lang=ru|accessdate=2026-09-23}}</ref>. Быыбар биир туурунан бүппүтэ, онно Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана Айсен Николаев 238 432 куоластаах 75,77% ылбыта. Инаугурацията [[Суорун Омоллоон аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Опера уонна балет тыйаатыра|Суорун Омоллоон аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин опера уонна балет тыйаатарыгар]] 2023 сыл балаҕан ыйын 27 күнүгэр буолбута<ref>{{Cite web|url=https://exo-ykt.ru/articles/segodnya-sostoitsya-inauguraciya-glavy-yakutii|title=Сегодня состоится инаугурация главы Якутии|date=2023-09-27|work=EXO-YKT|lang=ru|accessdate=2026-09-23}}</ref>. 2023 сыл от ыйын 1 күнүн дааннайдарынан, быыбарга сатаан кыттар дьон ахсаана 641 592 эбит<ref>{{Cite web|url=http://www.yakut.izbirkom.ru/chislennost-izbirateley/14010723.doc|title=Сведения о численности избирателей, участников референдума, зарегистрированных на территории Республики Саха (Якутия) по состоянию на 01.07.2023 г.|work=Саха Өрөспүүбүлүкэтээҕи киин быыбардыыр комиссията|lang=ru|accessdate=2026-09-23|format=DOC}}</ref>. == Быыбар иннинэ == 2018 сыллааҕы досрочнай быыбары [[Николаев Айсен Сергеевич|Айсен Николаев]] кыайбыта. Онно кини 229 314 куоластаах 71,40% ылбыта. 2023 сыл бэс ыйын 8 күнүгэр [[Ил Түмэн|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнэ]] быыбары балаҕан ыйын 10 күнүгэр анаабыта<ref name=":1" details="с. 17">{{Cite web|url=http://www.yakut.izbirkom.ru/elektoralnaya-statistika/elect%202023%20site.pdf|title=Единый день голосования 10 сентября 2023 года в Республике Саха (Якутия). Электоральная статистика.|author=Саха Өрөспүүбүлүкэтин киин быыбардыыр коммиссията|date=2023|format=PDF|lang=ru|pages=|accessdate=2026-09-23}}</ref>. Ил Дархан быыбарын кытта [[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2023)|Ил Түмэн сэттис ыҥырыы дьокутааттарын быыбара]] тэҥҥэ буолбута<ref name=":1" details="с. 18" />. == Быһаарыылар == {{Быһаарыылар}} [[Категория:Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын быыбардара]] [[Категория:2023 сыл Саха сиригэр]] 1ixcdow00pe942ftodnc3rjsxa8jgda 430824 430823 2026-09-23T00:57:33Z Sauit 26795 430824 wikitext text/x-wiki [[Билэ:2023 inauguration of Aysen Nikolayev 01.jpg|мини|Айсен Николаев инаугурацията, балаҕан ыйын 27 күнэ]] '''Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын талар быыбар''' 2023 сыл балаҕан ыйын 8, 9 уонна 10 күнүгэр ааспыта. [[Николаев Айсен Сергеевич|Айсен Николаев]] иккистээн [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана|Ил Дархаҥҥа]] талыллыбыта. Уопсайа 8 киһи быыбарга кытта сатаабыта, олортон 4 эрэ хандьыдаат регистрацияны ылбыта, бары баартыйалартан кытталар: Айсен Николаев («[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]»), [[Губарев Виктор Николаевич|Виктор Губарев]] ([[КПРФ]]), [[Парахин Гаврил Павлович|Гаврил Парахин]] ([[ЛДПР]]) уонна [[Борисов Игорь Алексеевич|Игорь Борисов]] («[[Арассыыйа хомуньуустара]]»)<ref name=":2">{{Cite web|url=http://www.yakut.izbirkom.ru/izbirkom_pages/|title=Сведения о кандидатах. Выборы Главы Республики Саха (Якутия)|work=Саха Өрөспүүбүлүкэтин киин быыбардыыр комиссията|lang=ru|accessdate=2026-09-23}}</ref>. Быыбар биир туурунан бүппүтэ, онно Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана Айсен Николаев 238 432 куоластаах 75,77% ылбыта. Инаугурацията [[Суорун Омоллоон аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Опера уонна балет тыйаатыра|Суорун Омоллоон аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин опера уонна балет тыйаатарыгар]] 2023 сыл балаҕан ыйын 27 күнүгэр буолбута<ref>{{Cite web|url=https://exo-ykt.ru/articles/segodnya-sostoitsya-inauguraciya-glavy-yakutii|title=Сегодня состоится инаугурация главы Якутии|date=2023-09-27|work=EXO-YKT|lang=ru|accessdate=2026-09-23}}</ref>. 2023 сыл от ыйын 1 күнүн дааннайдарынан, быыбарга сатаан кыттар дьон ахсаана 641 592 эбит<ref>{{Cite web|url=http://www.yakut.izbirkom.ru/chislennost-izbirateley/14010723.doc|title=Сведения о численности избирателей, участников референдума, зарегистрированных на территории Республики Саха (Якутия) по состоянию на 01.07.2023 г.|work=Саха Өрөспүүбүлүкэтээҕи киин быыбардыыр комиссията|lang=ru|accessdate=2026-09-23|format=DOC}}</ref>. == Быыбар иннинэ == 2018 сыллааҕы досрочнай быыбары [[Николаев Айсен Сергеевич|Айсен Николаев]] кыайбыта. Онно кини 229 314 куоластаах 71,40% ылбыта. 2023 сыл бэс ыйын 8 күнүгэр [[Ил Түмэн|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнэ]] быыбары балаҕан ыйын 10 күнүгэр анаабыта<ref name=":1" details="с. 17">{{Cite web|url=http://www.yakut.izbirkom.ru/elektoralnaya-statistika/elect%202023%20site.pdf|title=Единый день голосования 10 сентября 2023 года в Республике Саха (Якутия). Электоральная статистика.|author=Саха Өрөспүүбүлүкэтин киин быыбардыыр коммиссията|date=2023|format=PDF|lang=ru|pages=|accessdate=2026-09-23}}</ref>. Ил Дархан быыбарын кытта [[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2023)|Ил Түмэн сэттис ыҥырыы дьокутааттарын быыбара]] тэҥҥэ буолбута<ref name=":1" details="с. 18" />. == Хандьыдааттар == {| class="wikitable" |+Быыбарга кыттар хандьыдааттар<ref name=":2" /><ref name=":1" details="с. 95-96" /> !Хандьыдаат !Төрөөбүтэ !Дуоһунаһа<ref>{{Cite web|url=https://yagtik.ru/2023/07/06/svedeniya-o-vydvinutyx-i-zaregistrirovannyx-kandidatax-na-dolzhnost/|title=Сведения о выдвинутых и зарегистрированных кандидатах на должность|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251117123932/https://yagtik.ru/2023/07/06/svedeniya-o-vydvinutyx-i-zaregistrirovannyx-kandidatax-na-dolzhnost/|archivedate=2025-11-17|accessdate=2026-09-23|lang=ru|date=2023-07-06|work=Дьокуускай куорат быыбардыыр комиссията}}</ref> !Баартыйата !Статуһа |- |[[Борисов Игорь Алексеевич]] |1969 |[[Жатай|Жатайдааҕы]] судоремонтнай-судостроительнай собуот Комплектация бөлөҕүн салайааччыта |[[Арассыыйа хомуньуустара]] |Регистрацияламмыт |- |[[Вакарь Александр Васильевич]] |1969 |[[Мирнэй улууһа|Мирнэй оройуон]] [[Мирнэй|Мирнэй куоратын]] «Мемориал» муниципальнай бүддьүөт тэрилтэтин дириэктэрэ |[[От күөхтэр (баартыйа, Арассыыйа)|От күөхтэр]] |{{Abbr|УСВК|Таһаарыллыбыт хандьыдаат статуһун сүтэрбит (нууч. Утративший статус выдвинутого кандидата)|0}} |- |[[Губарев Виктор Николаевич]] |1949 |[[Ил Түмэн|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин]] Бэрэсэдээтэлин солбуйааччыта |[[КПРФ]] |Регистрацияламмыт |- |[[Маклашов Олег Геннадьевич]] |1978 |«[[Бүтүн Арассыыйатааҕы норуот фрона|"Арассыыйа туһугар" народнай фронт]]» исполкомун туспа структурнай подразделениятын организационнай ыйытыыларыгар координатор |[[Родина (баартыйа)|Родина]] |{{Abbr|УСВК|Таһаарыллыбыт хандьыдаат статуһун сүтэрбит (нууч. Утративший статус выдвинутого кандидата)|0}} |- |[[Николаев Айсен Сергеевич]] |1972 |[[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана]] |[[Биир ньыгыл Арассыыйа]] |Регистрацияламмыт |- |[[Парахин Гаврил Павлович]] |1972 |[[Селезнев Валерий Сергеевич]] [[Госдуума]] дьокутаатын көмөлөһөөччүтэ |[[ЛДПР]] |Регистрацияламмыт |- |[[Пшенников Юрий Владимирович]] |1958 |Биэнсийэлээх киһи |[[Гражданскай платформа]] |{{Abbr|УСВК|Таһаарыллыбыт хандьыдаат статуһун сүтэрбит (нууч. Утративший статус выдвинутого кандидата)|0}} |- |[[Тимофеев Владимир Иннокентьевич]] |1953 |[[Марсден Кэтт|Кэтти Марсден]] аатынан ВСДСОПИ психиатр-бырааһа |[[Биэнсийэлээхтэр баартыйалара]] |{{Abbr|УСВК|Таһаарыллыбыт хандьыдаат статуһун сүтэрбит (нууч. Утративший статус выдвинутого кандидата)|0}} |} == Быһаарыылар == {{Быһаарыылар}} [[Категория:Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын быыбардара]] [[Категория:2023 сыл Саха сиригэр]] e11sype1g7o1wsyi9s1glb3pnxthbvw 430825 430824 2026-09-23T01:00:47Z Sauit 26795 /* Хандьыдааттар */ 430825 wikitext text/x-wiki [[Билэ:2023 inauguration of Aysen Nikolayev 01.jpg|мини|Айсен Николаев инаугурацията, балаҕан ыйын 27 күнэ]] '''Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын талар быыбар''' 2023 сыл балаҕан ыйын 8, 9 уонна 10 күнүгэр ааспыта. [[Николаев Айсен Сергеевич|Айсен Николаев]] иккистээн [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана|Ил Дархаҥҥа]] талыллыбыта. Уопсайа 8 киһи быыбарга кытта сатаабыта, олортон 4 эрэ хандьыдаат регистрацияны ылбыта, бары баартыйалартан кытталар: Айсен Николаев («[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]»), [[Губарев Виктор Николаевич|Виктор Губарев]] ([[КПРФ]]), [[Парахин Гаврил Павлович|Гаврил Парахин]] ([[ЛДПР]]) уонна [[Борисов Игорь Алексеевич|Игорь Борисов]] («[[Арассыыйа хомуньуустара]]»)<ref name=":2">{{Cite web|url=http://www.yakut.izbirkom.ru/izbirkom_pages/|title=Сведения о кандидатах. Выборы Главы Республики Саха (Якутия)|work=Саха Өрөспүүбүлүкэтин киин быыбардыыр комиссията|lang=ru|accessdate=2026-09-23}}</ref>. Быыбар биир туурунан бүппүтэ, онно Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана Айсен Николаев 238 432 куоластаах 75,77% ылбыта. Инаугурацията [[Суорун Омоллоон аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Опера уонна балет тыйаатыра|Суорун Омоллоон аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин опера уонна балет тыйаатарыгар]] 2023 сыл балаҕан ыйын 27 күнүгэр буолбута<ref>{{Cite web|url=https://exo-ykt.ru/articles/segodnya-sostoitsya-inauguraciya-glavy-yakutii|title=Сегодня состоится инаугурация главы Якутии|date=2023-09-27|work=EXO-YKT|lang=ru|accessdate=2026-09-23}}</ref>. 2023 сыл от ыйын 1 күнүн дааннайдарынан, быыбарга сатаан кыттар дьон ахсаана 641 592 эбит<ref>{{Cite web|url=http://www.yakut.izbirkom.ru/chislennost-izbirateley/14010723.doc|title=Сведения о численности избирателей, участников референдума, зарегистрированных на территории Республики Саха (Якутия) по состоянию на 01.07.2023 г.|work=Саха Өрөспүүбүлүкэтээҕи киин быыбардыыр комиссията|lang=ru|accessdate=2026-09-23|format=DOC}}</ref>. == Быыбар иннинэ == 2018 сыллааҕы досрочнай быыбары [[Николаев Айсен Сергеевич|Айсен Николаев]] кыайбыта. Онно кини 229 314 куоластаах 71,40% ылбыта. 2023 сыл бэс ыйын 8 күнүгэр [[Ил Түмэн|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнэ]] быыбары балаҕан ыйын 10 күнүгэр анаабыта<ref name=":1" details="с. 17">{{Cite web|url=http://www.yakut.izbirkom.ru/elektoralnaya-statistika/elect%202023%20site.pdf|title=Единый день голосования 10 сентября 2023 года в Республике Саха (Якутия). Электоральная статистика.|author=Саха Өрөспүүбүлүкэтин киин быыбардыыр коммиссията|date=2023|format=PDF|lang=ru|pages=|accessdate=2026-09-23}}</ref>. Ил Дархан быыбарын кытта [[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2023)|Ил Түмэн сэттис ыҥырыы дьокутааттарын быыбара]] тэҥҥэ буолбута<ref name=":1" details="с. 18" />. == Хандьыдааттар == {| class="wikitable" |+Быыбарга кыттар хандьыдааттар<ref name=":2" /><ref name=":1" details="с. 95-96" /> !Хандьыдаат !Төрөөбүтэ !Дуоһунаһа<ref>{{Cite web|url=https://yagtik.ru/2023/07/06/svedeniya-o-vydvinutyx-i-zaregistrirovannyx-kandidatax-na-dolzhnost/|title=Сведения о выдвинутых и зарегистрированных кандидатах на должность|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251117123932/https://yagtik.ru/2023/07/06/svedeniya-o-vydvinutyx-i-zaregistrirovannyx-kandidatax-na-dolzhnost/|archivedate=2025-11-17|accessdate=2026-09-23|lang=ru|date=2023-07-06|work=Дьокуускай куорат быыбардыыр комиссията}}</ref> !Баартыйата !Статуһа |- |[[Борисов Игорь Алексеевич]] |1969 |[[Жатай|Жатайдааҕы]] судоремонтнай-судостроительнай собуот Комплектация бөлөҕүн салайааччыта |[[Арассыыйа хомуньуустара]] |bgcolor="lightgreen" |Регистрацияламмыт |- |[[Вакарь Александр Васильевич]] |1969 |[[Мирнэй улууһа|Мирнэй оройуон]] [[Мирнэй|Мирнэй куоратын]] «Мемориал» муниципальнай бүддьүөт тэрилтэтин дириэктэрэ |[[От күөхтэр (баартыйа, Арассыыйа)|От күөхтэр]] |{{Abbr|УСВК|Таһаарыллыбыт хандьыдаат статуһун сүтэрбит (нууч. Утративший статус выдвинутого кандидата)|0}} |- |[[Губарев Виктор Николаевич]] |1949 |[[Ил Түмэн|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин]] Бэрэсэдээтэлин солбуйааччыта |[[КПРФ]] |bgcolor="lightgreen" |Регистрацияламмыт |- |[[Маклашов Олег Геннадьевич]] |1978 |«[[Бүтүн Арассыыйатааҕы норуот фрона|"Арассыыйа туһугар" народнай фронт]]» исполкомун туспа структурнай подразделениятын организационнай ыйытыыларыгар координатор |[[Родина (баартыйа)|Родина]] |{{Abbr|УСВК|Таһаарыллыбыт хандьыдаат статуһун сүтэрбит (нууч. Утративший статус выдвинутого кандидата)|0}} |- |[[Николаев Айсен Сергеевич]] |1972 |[[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана]] |[[Биир ньыгыл Арассыыйа]] |bgcolor="lightgreen" |Регистрацияламмыт |- |[[Парахин Гаврил Павлович]] |1972 |[[Селезнев Валерий Сергеевич]] [[Госдуума]] дьокутаатын көмөлөһөөччүтэ |[[ЛДПР]] |bgcolor="lightgreen" |Регистрацияламмыт |- |[[Пшенников Юрий Владимирович]] |1958 |Биэнсийэлээх киһи |[[Гражданскай платформа]] |{{Abbr|УСВК|Таһаарыллыбыт хандьыдаат статуһун сүтэрбит (нууч. Утративший статус выдвинутого кандидата)|0}} |- |[[Тимофеев Владимир Иннокентьевич]] |1953 |[[Марсден Кэтт|Кэтти Марсден]] аатынан ВСДСОПИ психиатр-бырааһа |[[Биэнсийэлээхтэр баартыйалара]] |{{Abbr|УСВК|Таһаарыллыбыт хандьыдаат статуһун сүтэрбит (нууч. Утративший статус выдвинутого кандидата)|0}} |} == Быһаарыылар == {{Быһаарыылар}} [[Категория:Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын быыбардара]] [[Категория:2023 сыл Саха сиригэр]] l97isr056beoi9yv9cg0cdhz55805s2 430826 430825 2026-09-23T01:17:42Z Sauit 26795 /* Хандьыдааттар */ 430826 wikitext text/x-wiki [[Билэ:2023 inauguration of Aysen Nikolayev 01.jpg|мини|Айсен Николаев инаугурацията, балаҕан ыйын 27 күнэ]] '''Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын талар быыбар''' 2023 сыл балаҕан ыйын 8, 9 уонна 10 күнүгэр ааспыта. [[Николаев Айсен Сергеевич|Айсен Николаев]] иккистээн [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана|Ил Дархаҥҥа]] талыллыбыта. Уопсайа 8 киһи быыбарга кытта сатаабыта, олортон 4 эрэ хандьыдаат регистрацияны ылбыта, бары баартыйалартан кытталар: Айсен Николаев («[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]»), [[Губарев Виктор Николаевич|Виктор Губарев]] ([[КПРФ]]), [[Парахин Гаврил Павлович|Гаврил Парахин]] ([[ЛДПР]]) уонна [[Борисов Игорь Алексеевич|Игорь Борисов]] («[[Арассыыйа хомуньуустара]]»)<ref name=":2">{{Cite web|url=http://www.yakut.izbirkom.ru/izbirkom_pages/|title=Сведения о кандидатах. Выборы Главы Республики Саха (Якутия)|work=Саха Өрөспүүбүлүкэтин киин быыбардыыр комиссията|lang=ru|accessdate=2026-09-23}}</ref>. Быыбар биир туурунан бүппүтэ, онно Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана Айсен Николаев 238 432 куоластаах 75,77% ылбыта. Инаугурацията [[Суорун Омоллоон аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Опера уонна балет тыйаатыра|Суорун Омоллоон аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин опера уонна балет тыйаатарыгар]] 2023 сыл балаҕан ыйын 27 күнүгэр буолбута<ref>{{Cite web|url=https://exo-ykt.ru/articles/segodnya-sostoitsya-inauguraciya-glavy-yakutii|title=Сегодня состоится инаугурация главы Якутии|date=2023-09-27|work=EXO-YKT|lang=ru|accessdate=2026-09-23}}</ref>. 2023 сыл от ыйын 1 күнүн дааннайдарынан, быыбарга сатаан кыттар дьон ахсаана 641 592 эбит<ref>{{Cite web|url=http://www.yakut.izbirkom.ru/chislennost-izbirateley/14010723.doc|title=Сведения о численности избирателей, участников референдума, зарегистрированных на территории Республики Саха (Якутия) по состоянию на 01.07.2023 г.|work=Саха Өрөспүүбүлүкэтээҕи киин быыбардыыр комиссията|lang=ru|accessdate=2026-09-23|format=DOC}}</ref>. == Быыбар иннинэ == 2018 сыллааҕы досрочнай быыбары [[Николаев Айсен Сергеевич|Айсен Николаев]] кыайбыта. Онно кини 229 314 куоластаах 71,40% ылбыта. 2023 сыл бэс ыйын 8 күнүгэр [[Ил Түмэн|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнэ]] быыбары балаҕан ыйын 10 күнүгэр анаабыта<ref name=":1" details="с. 17">{{Cite web|url=http://www.yakut.izbirkom.ru/elektoralnaya-statistika/elect%202023%20site.pdf|title=Единый день голосования 10 сентября 2023 года в Республике Саха (Якутия). Электоральная статистика.|author=Саха Өрөспүүбүлүкэтин киин быыбардыыр коммиссията|date=2023|format=PDF|lang=ru|pages=|accessdate=2026-09-23}}</ref>. Ил Дархан быыбарын кытта [[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2023)|Ил Түмэн сэттис ыҥырыы дьокутааттарын быыбара]] тэҥҥэ буолбута<ref name=":1" details="с. 18" />. == Хандьыдааттар == {| class="wikitable" |+Быыбарга кыттар хандьыдааттар<ref name=":2" /><ref name=":1" details="с. 95-96" /> !Хандьыдаат !Төрөөбүтэ !Дуоһунаһа<ref>{{Cite web|url=https://yagtik.ru/2023/07/06/svedeniya-o-vydvinutyx-i-zaregistrirovannyx-kandidatax-na-dolzhnost/|title=Сведения о выдвинутых и зарегистрированных кандидатах на должность|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251117123932/https://yagtik.ru/2023/07/06/svedeniya-o-vydvinutyx-i-zaregistrirovannyx-kandidatax-na-dolzhnost/|archivedate=2025-11-17|accessdate=2026-09-23|lang=ru|date=2023-07-06|work=Дьокуускай куорат быыбардыыр комиссията}}</ref> !Баартыйата !Статуһа |- |[[Борисов Игорь Алексеевич]] |1969 |[[Жатай|Жатайдааҕы]] судоремонтнай-судостроительнай собуот Комплектация бөлөҕүн салайааччыта |[[Арассыыйа хомуньуустара]] |bgcolor="lightgreen" |Регистрацияламмыт |- |[[Вакарь Александр Васильевич]] |1969 |[[Мирнэй улууһа|Мирнэй оройуон]] [[Мирнэй|Мирнэй куоратын]] «Мемориал» муниципальнай бүддьүөт тэрилтэтин дириэктэрэ |[[От күөхтэр (баартыйа, Арассыыйа)|От күөхтэр]] |{{Abbr|УСВК|Таһаарыллыбыт хандьыдаат статуһун сүтэрбит (нууч. Утративший статус выдвинутого кандидата)|0}} |- |[[Губарев Виктор Николаевич]] |1949 |[[Ил Түмэн|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин]] Бэрэсэдээтэлин солбуйааччыта |[[КПРФ]] |bgcolor="lightgreen" |Регистрацияламмыт |- |[[Маклашов Олег Геннадьевич]] |1978 |«[[Бүтүн Арассыыйатааҕы норуот фрона|"Арассыыйа туһугар" народнай фронт]]» исполкомун туспа структурнай подразделениятын организационнай ыйытыыларыгар координатор |[[Родина (баартыйа)|Родина]] |{{Abbr|УСВК|Таһаарыллыбыт хандьыдаат статуһун сүтэрбит (нууч. Утративший статус выдвинутого кандидата)|0}} |- |[[Николаев Айсен Сергеевич]] |1972 |[[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана]] |[[Биир ньыгыл Арассыыйа]] |bgcolor="lightgreen" |Регистрацияламмыт |- |[[Парахин Гаврил Павлович]] |1972 |[[Селезнев Валерий Сергеевич]] [[Госдуума]] дьокутаатын көмөлөһөөччүтэ |[[ЛДПР]] |bgcolor="lightgreen" |Регистрацияламмыт |- |[[Пшенников Юрий Владимирович]] |1958 |Биэнсийэлээх киһи |[[Гражданскай платформа]] |{{Abbr|УСВК|Таһаарыллыбыт хандьыдаат статуһун сүтэрбит (нууч. Утративший статус выдвинутого кандидата)|0}} |- |[[Тимофеев Владимир Иннокентьевич]] |1953 |[[Марсден Кэтт|Кэтти Марсден]] аатынан ВСДСОПИ психиатр-бырааһа |[[Биэнсийэлээхтэр баартыйалара]] |{{Abbr|УСВК|Таһаарыллыбыт хандьыдаат статуһун сүтэрбит (нууч. Утративший статус выдвинутого кандидата)|0}} |} === Хандьыдааттары таһаарар уонна регистрациялыыр бэрээдэгэ === Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана|Ил Дархан]] быыбардарыгар хандьыдааттары быыбардарга кыттар бырааптаах баартыйалар эрэ таһаараллар. Тутулуга суох хандьыдааттар диэн суохтар. Ил Дарханынан 30 сааһыттан тахсыбыт [[Арассыыйа|Арассыыйа Федерациятын]] гражданина эрэ киһи буолуон сөп<ref name=":3">{{Cite web|url=https://glava.sakha.gov.ru/konstitutsionnyj-zakon-respubliki-saha-jakutija-o-glave-respubliki-saha-jakutija|title=Конституционный закон Республики Саха (Якутия) «О Главе Республики Саха (Якутия)»|date=2006-10-11|work=Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын саайта|lang=ru|accessdate=2026-09-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220207004745/https://glava.sakha.gov.ru/konstitutsionnyj-zakon-respubliki-saha-jakutija-o-glave-respubliki-saha-jakutija|archivedate=2022-02-07}}</ref>. Хас хандьыдаат аайы [[Федерация Сэбиэтэ|Федерация Сэбиэтигэр]] барар үс киһини көрдөрүөхтээх. Хандьыдаат талыллыбыт буоллаҕына, ол үс киһиттэн биирэ Федерация Сэбиэтигэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Быраабыытылыстыбатыттан барыахтаах<ref name=":3" />. Регистрацияланарга хандьыдаат 257 улуус уонна куораттааҕы уокурук баһылыгын, улуус уонна куораттааҕы уокурук дьокутааттарын илии баттааһынын хомуйуохтаах. 36 илии баттааһын быыбарга дьонунан талыллыбыт улуус уонна куораттааҕы уокурук баһылыгыттан, улуус уонна куораттааҕы уокурук дьокутааттарыттан буолуохтаах. Улуус эбэтэр куораттааҕы уокурук ахсаана 27-тэн тахсыахтаах<ref>{{Cite web|url=https://archive.baikal24.ru/text/09-06-2023/080/|title=В Якутии для кандидата в Ил Дарханы насчитали 257 подписей муниципального фильтра|date=2023-06-09|work=Байкал24|lang=2026-09-23}}</ref>. == Быһаарыылар == {{Быһаарыылар}} [[Категория:Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын быыбардара]] [[Категория:2023 сыл Саха сиригэр]] 5z95yk3tqtgcpf7jc891ss0bxw0tyoj 430827 430826 2026-09-23T01:19:09Z Sauit 26795 /* Хандьыдааттары таһаарар уонна регистрациялыыр бэрээдэгэ */ 430827 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын талар быыбар''' 2023 сыл балаҕан ыйын 8, 9 уонна 10 күнүгэр ааспыта. [[Николаев Айсен Сергеевич|Айсен Николаев]] иккистээн [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана|Ил Дархаҥҥа]] талыллыбыта. Уопсайа 8 киһи быыбарга кытта сатаабыта, олортон 4 эрэ хандьыдаат регистрацияны ылбыта, бары баартыйалартан кытталар: Айсен Николаев («[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]»), [[Губарев Виктор Николаевич|Виктор Губарев]] ([[КПРФ]]), [[Парахин Гаврил Павлович|Гаврил Парахин]] ([[ЛДПР]]) уонна [[Борисов Игорь Алексеевич|Игорь Борисов]] («[[Арассыыйа хомуньуустара]]»)<ref name=":2">{{Cite web|url=http://www.yakut.izbirkom.ru/izbirkom_pages/|title=Сведения о кандидатах. Выборы Главы Республики Саха (Якутия)|work=Саха Өрөспүүбүлүкэтин киин быыбардыыр комиссията|lang=ru|accessdate=2026-09-23}}</ref>.[[Билэ:2023 inauguration of Aysen Nikolayev 01.jpg|мини|Айсен Николаев инаугурацията, балаҕан ыйын 27 күнэ]]Быыбар биир туурунан бүппүтэ, онно Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана Айсен Николаев 238 432 куоластаах 75,77% ылбыта. Инаугурацията [[Суорун Омоллоон аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Опера уонна балет тыйаатыра|Суорун Омоллоон аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин опера уонна балет тыйаатарыгар]] 2023 сыл балаҕан ыйын 27 күнүгэр буолбута<ref>{{Cite web|url=https://exo-ykt.ru/articles/segodnya-sostoitsya-inauguraciya-glavy-yakutii|title=Сегодня состоится инаугурация главы Якутии|date=2023-09-27|work=EXO-YKT|lang=ru|accessdate=2026-09-23}}</ref>. 2023 сыл от ыйын 1 күнүн дааннайдарынан, быыбарга сатаан кыттар дьон ахсаана 641 592 эбит<ref>{{Cite web|url=http://www.yakut.izbirkom.ru/chislennost-izbirateley/14010723.doc|title=Сведения о численности избирателей, участников референдума, зарегистрированных на территории Республики Саха (Якутия) по состоянию на 01.07.2023 г.|work=Саха Өрөспүүбүлүкэтээҕи киин быыбардыыр комиссията|lang=ru|accessdate=2026-09-23|format=DOC}}</ref>. == Быыбар иннинэ == 2018 сыллааҕы досрочнай быыбары [[Николаев Айсен Сергеевич|Айсен Николаев]] кыайбыта. Онно кини 229 314 куоластаах 71,40% ылбыта. 2023 сыл бэс ыйын 8 күнүгэр [[Ил Түмэн|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнэ]] быыбары балаҕан ыйын 10 күнүгэр анаабыта<ref name=":1" details="с. 17">{{Cite web|url=http://www.yakut.izbirkom.ru/elektoralnaya-statistika/elect%202023%20site.pdf|title=Единый день голосования 10 сентября 2023 года в Республике Саха (Якутия). Электоральная статистика.|author=Саха Өрөспүүбүлүкэтин киин быыбардыыр коммиссията|date=2023|format=PDF|lang=ru|pages=|accessdate=2026-09-23}}</ref>. Ил Дархан быыбарын кытта [[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2023)|Ил Түмэн сэттис ыҥырыы дьокутааттарын быыбара]] тэҥҥэ буолбута<ref name=":1" details="с. 18" />. == Хандьыдааттар == {| class="wikitable" |+Быыбарга кыттар хандьыдааттар<ref name=":2" /><ref name=":1" details="с. 95-96" /> !Хандьыдаат !Төрөөбүтэ !Дуоһунаһа<ref>{{Cite web|url=https://yagtik.ru/2023/07/06/svedeniya-o-vydvinutyx-i-zaregistrirovannyx-kandidatax-na-dolzhnost/|title=Сведения о выдвинутых и зарегистрированных кандидатах на должность|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251117123932/https://yagtik.ru/2023/07/06/svedeniya-o-vydvinutyx-i-zaregistrirovannyx-kandidatax-na-dolzhnost/|archivedate=2025-11-17|accessdate=2026-09-23|lang=ru|date=2023-07-06|work=Дьокуускай куорат быыбардыыр комиссията}}</ref> !Баартыйата !Статуһа |- |[[Борисов Игорь Алексеевич]] |1969 |[[Жатай|Жатайдааҕы]] судоремонтнай-судостроительнай собуот Комплектация бөлөҕүн салайааччыта |[[Арассыыйа хомуньуустара]] |bgcolor="lightgreen" |Регистрацияламмыт |- |[[Вакарь Александр Васильевич]] |1969 |[[Мирнэй улууһа|Мирнэй оройуон]] [[Мирнэй|Мирнэй куоратын]] «Мемориал» муниципальнай бүддьүөт тэрилтэтин дириэктэрэ |[[От күөхтэр (баартыйа, Арассыыйа)|От күөхтэр]] |{{Abbr|УСВК|Таһаарыллыбыт хандьыдаат статуһун сүтэрбит (нууч. Утративший статус выдвинутого кандидата)|0}} |- |[[Губарев Виктор Николаевич]] |1949 |[[Ил Түмэн|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин]] Бэрэсэдээтэлин солбуйааччыта |[[КПРФ]] |bgcolor="lightgreen" |Регистрацияламмыт |- |[[Маклашов Олег Геннадьевич]] |1978 |«[[Бүтүн Арассыыйатааҕы норуот фрона|"Арассыыйа туһугар" народнай фронт]]» исполкомун туспа структурнай подразделениятын организационнай ыйытыыларыгар координатор |[[Родина (баартыйа)|Родина]] |{{Abbr|УСВК|Таһаарыллыбыт хандьыдаат статуһун сүтэрбит (нууч. Утративший статус выдвинутого кандидата)|0}} |- |[[Николаев Айсен Сергеевич]] |1972 |[[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана]] |[[Биир ньыгыл Арассыыйа]] |bgcolor="lightgreen" |Регистрацияламмыт |- |[[Парахин Гаврил Павлович]] |1972 |[[Селезнев Валерий Сергеевич]] [[Госдуума]] дьокутаатын көмөлөһөөччүтэ |[[ЛДПР]] |bgcolor="lightgreen" |Регистрацияламмыт |- |[[Пшенников Юрий Владимирович]] |1958 |Биэнсийэлээх киһи |[[Гражданскай платформа]] |{{Abbr|УСВК|Таһаарыллыбыт хандьыдаат статуһун сүтэрбит (нууч. Утративший статус выдвинутого кандидата)|0}} |- |[[Тимофеев Владимир Иннокентьевич]] |1953 |[[Марсден Кэтт|Кэтти Марсден]] аатынан ВСДСОПИ психиатр-бырааһа |[[Биэнсийэлээхтэр баартыйалара]] |{{Abbr|УСВК|Таһаарыллыбыт хандьыдаат статуһун сүтэрбит (нууч. Утративший статус выдвинутого кандидата)|0}} |} === Хандьыдааттары таһаарар уонна регистрациялыыр бэрээдэгэ === Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана|Ил Дархан]] быыбардарыгар хандьыдааттары быыбардарга кыттар бырааптаах баартыйалар эрэ таһаараллар. Тутулуга суох хандьыдааттар диэн суохтар. Ил Дарханынан 30 сааһыттан тахсыбыт [[Арассыыйа|Арассыыйа Федерациятын]] гражданина эрэ киһи буолуон сөп<ref name=":3">{{Cite web|url=https://glava.sakha.gov.ru/konstitutsionnyj-zakon-respubliki-saha-jakutija-o-glave-respubliki-saha-jakutija|title=Конституционный закон Республики Саха (Якутия) «О Главе Республики Саха (Якутия)»|date=2006-10-11|work=Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын саайта|lang=ru|accessdate=2026-09-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220207004745/https://glava.sakha.gov.ru/konstitutsionnyj-zakon-respubliki-saha-jakutija-o-glave-respubliki-saha-jakutija|archivedate=2022-02-07}}</ref>. Хас хандьыдаат аайы [[Федерация Сэбиэтэ|Федерация Сэбиэтигэр]] барар үс киһини көрдөрүөхтээх. Хандьыдаат талыллыбыт буоллаҕына, ол үс киһиттэн биирэ Федерация Сэбиэтигэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Быраабыытылыстыбатыттан барыахтаах<ref name=":3" />. Регистрацияланарга хандьыдаат 257 улуус уонна куораттааҕы уокурук баһылыгын, улуус уонна куораттааҕы уокурук дьокутааттарын илии баттааһынын хомуйуохтаах. 36 илии баттааһын быыбарга дьонунан талыллыбыт улуус уонна куораттааҕы уокурук баһылыгыттан, улуус уонна куораттааҕы уокурук дьокутааттарыттан буолуохтаах. Улуус эбэтэр куораттааҕы уокурук ахсаана 27-тэн тахсыахтаах<ref>{{Cite web|url=https://archive.baikal24.ru/text/09-06-2023/080/|title=В Якутии для кандидата в Ил Дарханы насчитали 257 подписей муниципального фильтра|date=2023-06-09|work=Байкал24|lang=2026-09-23}}</ref>. == Быһаарыылар == {{Быһаарыылар}} [[Категория:Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын быыбардара]] [[Категория:2023 сыл Саха сиригэр]] fh8i96ifjc9lq0my532tn8reissoky0 430828 430827 2026-09-23T01:36:58Z Sauit 26795 /* Хандьыдааттары таһаарар уонна регистрациялыыр бэрээдэгэ */ 430828 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын талар быыбар''' 2023 сыл балаҕан ыйын 8, 9 уонна 10 күнүгэр ааспыта. [[Николаев Айсен Сергеевич|Айсен Николаев]] иккистээн [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана|Ил Дархаҥҥа]] талыллыбыта. Уопсайа 8 киһи быыбарга кытта сатаабыта, олортон 4 эрэ хандьыдаат регистрацияны ылбыта, бары баартыйалартан кытталар: Айсен Николаев («[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]»), [[Губарев Виктор Николаевич|Виктор Губарев]] ([[КПРФ]]), [[Парахин Гаврил Павлович|Гаврил Парахин]] ([[ЛДПР]]) уонна [[Борисов Игорь Алексеевич|Игорь Борисов]] («[[Арассыыйа хомуньуустара]]»)<ref name=":2">{{Cite web|url=http://www.yakut.izbirkom.ru/izbirkom_pages/|title=Сведения о кандидатах. Выборы Главы Республики Саха (Якутия)|work=Саха Өрөспүүбүлүкэтин киин быыбардыыр комиссията|lang=ru|accessdate=2026-09-23}}</ref>.[[Билэ:2023 inauguration of Aysen Nikolayev 01.jpg|мини|Айсен Николаев инаугурацията, балаҕан ыйын 27 күнэ]]Быыбар биир туурунан бүппүтэ, онно Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана Айсен Николаев 238 432 куоластаах 75,77% ылбыта. Инаугурацията [[Суорун Омоллоон аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Опера уонна балет тыйаатыра|Суорун Омоллоон аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин опера уонна балет тыйаатарыгар]] 2023 сыл балаҕан ыйын 27 күнүгэр буолбута<ref>{{Cite web|url=https://exo-ykt.ru/articles/segodnya-sostoitsya-inauguraciya-glavy-yakutii|title=Сегодня состоится инаугурация главы Якутии|date=2023-09-27|work=EXO-YKT|lang=ru|accessdate=2026-09-23}}</ref>. 2023 сыл от ыйын 1 күнүн дааннайдарынан, быыбарга сатаан кыттар дьон ахсаана 641 592 эбит<ref>{{Cite web|url=http://www.yakut.izbirkom.ru/chislennost-izbirateley/14010723.doc|title=Сведения о численности избирателей, участников референдума, зарегистрированных на территории Республики Саха (Якутия) по состоянию на 01.07.2023 г.|work=Саха Өрөспүүбүлүкэтээҕи киин быыбардыыр комиссията|lang=ru|accessdate=2026-09-23|format=DOC}}</ref>. == Быыбар иннинэ == 2018 сыллааҕы досрочнай быыбары [[Николаев Айсен Сергеевич|Айсен Николаев]] кыайбыта. Онно кини 229 314 куоластаах 71,40% ылбыта. 2023 сыл бэс ыйын 8 күнүгэр [[Ил Түмэн|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнэ]] быыбары балаҕан ыйын 10 күнүгэр анаабыта<ref name=":1" details="с. 17">{{Cite web|url=http://www.yakut.izbirkom.ru/elektoralnaya-statistika/elect%202023%20site.pdf|title=Единый день голосования 10 сентября 2023 года в Республике Саха (Якутия). Электоральная статистика.|author=Саха Өрөспүүбүлүкэтин киин быыбардыыр коммиссията|date=2023|format=PDF|lang=ru|pages=|accessdate=2026-09-23}}</ref>. Ил Дархан быыбарын кытта [[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2023)|Ил Түмэн сэттис ыҥырыы дьокутааттарын быыбара]] тэҥҥэ буолбута<ref name=":1" details="с. 18" />. == Хандьыдааттар == {| class="wikitable" |+Быыбарга кыттар хандьыдааттар<ref name=":2" /><ref name=":1" details="с. 95-96" /> !Хандьыдаат !Төрөөбүтэ !Дуоһунаһа<ref>{{Cite web|url=https://yagtik.ru/2023/07/06/svedeniya-o-vydvinutyx-i-zaregistrirovannyx-kandidatax-na-dolzhnost/|title=Сведения о выдвинутых и зарегистрированных кандидатах на должность|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251117123932/https://yagtik.ru/2023/07/06/svedeniya-o-vydvinutyx-i-zaregistrirovannyx-kandidatax-na-dolzhnost/|archivedate=2025-11-17|accessdate=2026-09-23|lang=ru|date=2023-07-06|work=Дьокуускай куорат быыбардыыр комиссията}}</ref> !Баартыйата !Статуһа |- |[[Борисов Игорь Алексеевич]] |1969 |[[Жатай|Жатайдааҕы]] судоремонтнай-судостроительнай собуот Комплектация бөлөҕүн салайааччыта |[[Арассыыйа хомуньуустара]] |bgcolor="lightgreen" |Регистрацияламмыт |- |[[Вакарь Александр Васильевич]] |1969 |[[Мирнэй улууһа|Мирнэй оройуон]] [[Мирнэй|Мирнэй куоратын]] «Мемориал» муниципальнай бүддьүөт тэрилтэтин дириэктэрэ |[[От күөхтэр (баартыйа, Арассыыйа)|От күөхтэр]] |{{Abbr|УСВК|Таһаарыллыбыт хандьыдаат статуһун сүтэрбит (нууч. Утративший статус выдвинутого кандидата)|0}} |- |[[Губарев Виктор Николаевич]] |1949 |[[Ил Түмэн|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин]] Бэрэсэдээтэлин солбуйааччыта |[[КПРФ]] |bgcolor="lightgreen" |Регистрацияламмыт |- |[[Маклашов Олег Геннадьевич]] |1978 |«[[Бүтүн Арассыыйатааҕы норуот фрона|"Арассыыйа туһугар" народнай фронт]]» исполкомун туспа структурнай подразделениятын организационнай ыйытыыларыгар координатор |[[Родина (баартыйа)|Родина]] |{{Abbr|УСВК|Таһаарыллыбыт хандьыдаат статуһун сүтэрбит (нууч. Утративший статус выдвинутого кандидата)|0}} |- |[[Николаев Айсен Сергеевич]] |1972 |[[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана]] |[[Биир ньыгыл Арассыыйа]] |bgcolor="lightgreen" |Регистрацияламмыт |- |[[Парахин Гаврил Павлович]] |1972 |[[Селезнев Валерий Сергеевич]] [[Госдуума]] дьокутаатын көмөлөһөөччүтэ |[[ЛДПР]] |bgcolor="lightgreen" |Регистрацияламмыт |- |[[Пшенников Юрий Владимирович]] |1958 |Биэнсийэлээх киһи |[[Гражданскай платформа]] |{{Abbr|УСВК|Таһаарыллыбыт хандьыдаат статуһун сүтэрбит (нууч. Утративший статус выдвинутого кандидата)|0}} |- |[[Тимофеев Владимир Иннокентьевич]] |1953 |[[Марсден Кэтт|Кэтти Марсден]] аатынан ВСДСОПИ психиатр-бырааһа |[[Биэнсийэлээхтэр баартыйалара]] |{{Abbr|УСВК|Таһаарыллыбыт хандьыдаат статуһун сүтэрбит (нууч. Утративший статус выдвинутого кандидата)|0}} |} === Хандьыдааттары таһаарар уонна регистрациялыыр бэрээдэгэ === Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана|Ил Дархан]] быыбардарыгар хандьыдааттары быыбардарга кыттар бырааптаах баартыйалар эрэ таһаараллар. Тутулуга суох хандьыдааттар диэн суохтар. Ил Дарханынан 30 сааһыттан тахсыбыт [[Арассыыйа|Арассыыйа Федерациятын]] гражданина эрэ киһи буолуон сөп<ref name=":3">{{Cite web|url=https://glava.sakha.gov.ru/konstitutsionnyj-zakon-respubliki-saha-jakutija-o-glave-respubliki-saha-jakutija|title=Конституционный закон Республики Саха (Якутия) «О Главе Республики Саха (Якутия)»|date=2006-10-11|work=Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын саайта|lang=ru|accessdate=2026-09-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220207004745/https://glava.sakha.gov.ru/konstitutsionnyj-zakon-respubliki-saha-jakutija-o-glave-respubliki-saha-jakutija|archivedate=2022-02-07}}</ref>. Хас хандьыдаат аайы [[Федерация Сэбиэтэ|Федерация Сэбиэтигэр]] барар үс киһини көрдөрүөхтээх. Хандьыдаат талыллыбыт буоллаҕына, ол үс киһиттэн биирэ Федерация Сэбиэтигэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Быраабыытылыстыбатыттан барыахтаах<ref name=":3" />. Регистрацияланарга хандьыдаат 257 улуус уонна куораттааҕы уокурук баһылыгын, улуус уонна куораттааҕы уокурук дьокутааттарын илии баттааһынын хомуйуохтаах. 36 илии баттааһын быыбарга дьонунан талыллыбыт улуус уонна куораттааҕы уокурук баһылыгыттан, улуус уонна куораттааҕы уокурук дьокутааттарыттан буолуохтаах. Улуус эбэтэр куораттааҕы уокурук ахсаана 27-тэн тахсыахтаах<ref>{{Cite web|url=https://archive.baikal24.ru/text/09-06-2023/080/|title=В Якутии для кандидата в Ил Дарханы насчитали 257 подписей муниципального фильтра|date=2023-06-09|work=Байкал24|lang=2026-09-23}}</ref>. == Түмүктэр == {| class="wikitable" |+Быыбар официальнай түмүгэ<ref>{{Cite web|url=http://www.yakut.izbirkom.ru/izbirkom_pages/|title=Результаты Выборов Главы Республики Саха (Якутия)|date=2023-09-13|work=Саха Өрөспүүбүлүкэтин киин быыбардыыр комиссията|lang=ru|accessdate=2026-09-23}}</ref> ! colspan="2" |Хандьыдаат !Баартыйа !Куолас !% |- | |[[Николаев Айсен Сергеевич|Айсен Николаев]] |Биир ньыгыл Арассыыйа |238&nbsp;432 |75,77 |- | |[[Губарев Виктор Николаевич|Виктор Губарев]] |КПРФ |32&nbsp;750 |10,41 |- | |[[Парахин Гаврил Павлович|Гаврил Парахин]] |ЛДПР |17&nbsp;914 |5,69 |- | |[[Борисов Игорь Алексеевич|Игорь Борисов]] |Арассыыйа хомуньуустара |16&nbsp;378 |5,20 |- | colspan="3" |Ааҕыллыбатах бүлүтүөн ахсаана |9189 |2,92 |- | colspan="3" |Ааҕыллыбыт бүлүтүөн ахсаана |305&nbsp;474 |97,08 |- | colspan="3" |'''Куоластаабыт дьон ахсаана''' |'''314&nbsp;663''' |'''100''' |- | colspan="3" |Бүлүтүөн ылбыт дьон ахсаана, явка |314&nbsp;926 |48,41 |- | colspan="3" |Куоластыыр бырааптаах дьон ахсаана |650&nbsp;535 |100 |} == Быһаарыылар == {{Быһаарыылар}} [[Категория:Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын быыбардара]] [[Категория:2023 сыл Саха сиригэр]] 1pm92x5za8155jjaidlsiz59z1kvrqz 430829 430828 2026-09-23T01:38:05Z Sauit 26795 /* Түмүктэр */ 430829 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын талар быыбар''' 2023 сыл балаҕан ыйын 8, 9 уонна 10 күнүгэр ааспыта. [[Николаев Айсен Сергеевич|Айсен Николаев]] иккистээн [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана|Ил Дархаҥҥа]] талыллыбыта. Уопсайа 8 киһи быыбарга кытта сатаабыта, олортон 4 эрэ хандьыдаат регистрацияны ылбыта, бары баартыйалартан кытталар: Айсен Николаев («[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]»), [[Губарев Виктор Николаевич|Виктор Губарев]] ([[КПРФ]]), [[Парахин Гаврил Павлович|Гаврил Парахин]] ([[ЛДПР]]) уонна [[Борисов Игорь Алексеевич|Игорь Борисов]] («[[Арассыыйа хомуньуустара]]»)<ref name=":2">{{Cite web|url=http://www.yakut.izbirkom.ru/izbirkom_pages/|title=Сведения о кандидатах. Выборы Главы Республики Саха (Якутия)|work=Саха Өрөспүүбүлүкэтин киин быыбардыыр комиссията|lang=ru|accessdate=2026-09-23}}</ref>.[[Билэ:2023 inauguration of Aysen Nikolayev 01.jpg|мини|Айсен Николаев инаугурацията, балаҕан ыйын 27 күнэ]]Быыбар биир туурунан бүппүтэ, онно Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана Айсен Николаев 238 432 куоластаах 75,77% ылбыта. Инаугурацията [[Суорун Омоллоон аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Опера уонна балет тыйаатыра|Суорун Омоллоон аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин опера уонна балет тыйаатарыгар]] 2023 сыл балаҕан ыйын 27 күнүгэр буолбута<ref>{{Cite web|url=https://exo-ykt.ru/articles/segodnya-sostoitsya-inauguraciya-glavy-yakutii|title=Сегодня состоится инаугурация главы Якутии|date=2023-09-27|work=EXO-YKT|lang=ru|accessdate=2026-09-23}}</ref>. 2023 сыл от ыйын 1 күнүн дааннайдарынан, быыбарга сатаан кыттар дьон ахсаана 641 592 эбит<ref>{{Cite web|url=http://www.yakut.izbirkom.ru/chislennost-izbirateley/14010723.doc|title=Сведения о численности избирателей, участников референдума, зарегистрированных на территории Республики Саха (Якутия) по состоянию на 01.07.2023 г.|work=Саха Өрөспүүбүлүкэтээҕи киин быыбардыыр комиссията|lang=ru|accessdate=2026-09-23|format=DOC}}</ref>. == Быыбар иннинэ == 2018 сыллааҕы досрочнай быыбары [[Николаев Айсен Сергеевич|Айсен Николаев]] кыайбыта. Онно кини 229 314 куоластаах 71,40% ылбыта. 2023 сыл бэс ыйын 8 күнүгэр [[Ил Түмэн|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнэ]] быыбары балаҕан ыйын 10 күнүгэр анаабыта<ref name=":1" details="с. 17">{{Cite web|url=http://www.yakut.izbirkom.ru/elektoralnaya-statistika/elect%202023%20site.pdf|title=Единый день голосования 10 сентября 2023 года в Республике Саха (Якутия). Электоральная статистика.|author=Саха Өрөспүүбүлүкэтин киин быыбардыыр коммиссията|date=2023|format=PDF|lang=ru|pages=|accessdate=2026-09-23}}</ref>. Ил Дархан быыбарын кытта [[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2023)|Ил Түмэн сэттис ыҥырыы дьокутааттарын быыбара]] тэҥҥэ буолбута<ref name=":1" details="с. 18" />. == Хандьыдааттар == {| class="wikitable" |+Быыбарга кыттар хандьыдааттар<ref name=":2" /><ref name=":1" details="с. 95-96" /> !Хандьыдаат !Төрөөбүтэ !Дуоһунаһа<ref>{{Cite web|url=https://yagtik.ru/2023/07/06/svedeniya-o-vydvinutyx-i-zaregistrirovannyx-kandidatax-na-dolzhnost/|title=Сведения о выдвинутых и зарегистрированных кандидатах на должность|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251117123932/https://yagtik.ru/2023/07/06/svedeniya-o-vydvinutyx-i-zaregistrirovannyx-kandidatax-na-dolzhnost/|archivedate=2025-11-17|accessdate=2026-09-23|lang=ru|date=2023-07-06|work=Дьокуускай куорат быыбардыыр комиссията}}</ref> !Баартыйата !Статуһа |- |[[Борисов Игорь Алексеевич]] |1969 |[[Жатай|Жатайдааҕы]] судоремонтнай-судостроительнай собуот Комплектация бөлөҕүн салайааччыта |[[Арассыыйа хомуньуустара]] |bgcolor="lightgreen" |Регистрацияламмыт |- |[[Вакарь Александр Васильевич]] |1969 |[[Мирнэй улууһа|Мирнэй оройуон]] [[Мирнэй|Мирнэй куоратын]] «Мемориал» муниципальнай бүддьүөт тэрилтэтин дириэктэрэ |[[От күөхтэр (баартыйа, Арассыыйа)|От күөхтэр]] |{{Abbr|УСВК|Таһаарыллыбыт хандьыдаат статуһун сүтэрбит (нууч. Утративший статус выдвинутого кандидата)|0}} |- |[[Губарев Виктор Николаевич]] |1949 |[[Ил Түмэн|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин]] Бэрэсэдээтэлин солбуйааччыта |[[КПРФ]] |bgcolor="lightgreen" |Регистрацияламмыт |- |[[Маклашов Олег Геннадьевич]] |1978 |«[[Бүтүн Арассыыйатааҕы норуот фрона|"Арассыыйа туһугар" народнай фронт]]» исполкомун туспа структурнай подразделениятын организационнай ыйытыыларыгар координатор |[[Родина (баартыйа)|Родина]] |{{Abbr|УСВК|Таһаарыллыбыт хандьыдаат статуһун сүтэрбит (нууч. Утративший статус выдвинутого кандидата)|0}} |- |[[Николаев Айсен Сергеевич]] |1972 |[[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана]] |[[Биир ньыгыл Арассыыйа]] |bgcolor="lightgreen" |Регистрацияламмыт |- |[[Парахин Гаврил Павлович]] |1972 |[[Селезнев Валерий Сергеевич]] [[Госдуума]] дьокутаатын көмөлөһөөччүтэ |[[ЛДПР]] |bgcolor="lightgreen" |Регистрацияламмыт |- |[[Пшенников Юрий Владимирович]] |1958 |Биэнсийэлээх киһи |[[Гражданскай платформа]] |{{Abbr|УСВК|Таһаарыллыбыт хандьыдаат статуһун сүтэрбит (нууч. Утративший статус выдвинутого кандидата)|0}} |- |[[Тимофеев Владимир Иннокентьевич]] |1953 |[[Марсден Кэтт|Кэтти Марсден]] аатынан ВСДСОПИ психиатр-бырааһа |[[Биэнсийэлээхтэр баартыйалара]] |{{Abbr|УСВК|Таһаарыллыбыт хандьыдаат статуһун сүтэрбит (нууч. Утративший статус выдвинутого кандидата)|0}} |} === Хандьыдааттары таһаарар уонна регистрациялыыр бэрээдэгэ === Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана|Ил Дархан]] быыбардарыгар хандьыдааттары быыбардарга кыттар бырааптаах баартыйалар эрэ таһаараллар. Тутулуга суох хандьыдааттар диэн суохтар. Ил Дарханынан 30 сааһыттан тахсыбыт [[Арассыыйа|Арассыыйа Федерациятын]] гражданина эрэ киһи буолуон сөп<ref name=":3">{{Cite web|url=https://glava.sakha.gov.ru/konstitutsionnyj-zakon-respubliki-saha-jakutija-o-glave-respubliki-saha-jakutija|title=Конституционный закон Республики Саха (Якутия) «О Главе Республики Саха (Якутия)»|date=2006-10-11|work=Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын саайта|lang=ru|accessdate=2026-09-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220207004745/https://glava.sakha.gov.ru/konstitutsionnyj-zakon-respubliki-saha-jakutija-o-glave-respubliki-saha-jakutija|archivedate=2022-02-07}}</ref>. Хас хандьыдаат аайы [[Федерация Сэбиэтэ|Федерация Сэбиэтигэр]] барар үс киһини көрдөрүөхтээх. Хандьыдаат талыллыбыт буоллаҕына, ол үс киһиттэн биирэ Федерация Сэбиэтигэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Быраабыытылыстыбатыттан барыахтаах<ref name=":3" />. Регистрацияланарга хандьыдаат 257 улуус уонна куораттааҕы уокурук баһылыгын, улуус уонна куораттааҕы уокурук дьокутааттарын илии баттааһынын хомуйуохтаах. 36 илии баттааһын быыбарга дьонунан талыллыбыт улуус уонна куораттааҕы уокурук баһылыгыттан, улуус уонна куораттааҕы уокурук дьокутааттарыттан буолуохтаах. Улуус эбэтэр куораттааҕы уокурук ахсаана 27-тэн тахсыахтаах<ref>{{Cite web|url=https://archive.baikal24.ru/text/09-06-2023/080/|title=В Якутии для кандидата в Ил Дарханы насчитали 257 подписей муниципального фильтра|date=2023-06-09|work=Байкал24|lang=2026-09-23}}</ref>. == Түмүктэр == {| class="wikitable" |+Быыбар официальнай түмүгэ<ref>{{Cite web|url=http://www.yakut.izbirkom.ru/izbirkom_pages/|title=Результаты Выборов Главы Республики Саха (Якутия)|date=2023-09-13|work=Саха Өрөспүүбүлүкэтин киин быыбардыыр комиссията|lang=ru|accessdate=2026-09-23}}</ref> ! colspan="2" |Хандьыдаат !Баартыйа !Куолас !% |- |bgcolor="#2E4EA4" | |[[Николаев Айсен Сергеевич|Айсен Николаев]] |Биир ньыгыл Арассыыйа |238&nbsp;432 |75,77 |- | bgcolor="#CC1111" | |[[Губарев Виктор Николаевич|Виктор Губарев]] |КПРФ |32&nbsp;750 |10,41 |- |bgcolor="#4488CC" | |[[Парахин Гаврил Павлович|Гаврил Парахин]] |ЛДПР |17&nbsp;914 |5,69 |- | bgcolor="#FF3322" | |[[Борисов Игорь Алексеевич|Игорь Борисов]] |Арассыыйа хомуньуустара |16&nbsp;378 |5,20 |- | colspan="3" |Ааҕыллыбатах бүлүтүөн ахсаана |9189 |2,92 |- | colspan="3" |Ааҕыллыбыт бүлүтүөн ахсаана |305&nbsp;474 |97,08 |- | colspan="3" |'''Куоластаабыт дьон ахсаана''' |'''314&nbsp;663''' |'''100''' |- | colspan="3" |Бүлүтүөн ылбыт дьон ахсаана, явка |314&nbsp;926 |48,41 |- | colspan="3" |Куоластыыр бырааптаах дьон ахсаана |650&nbsp;535 |100 |} == Быһаарыылар == {{Быһаарыылар}} [[Категория:Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын быыбардара]] [[Категория:2023 сыл Саха сиригэр]] 0ih7ycqp6z1p9ycniyufkg1f6wbbis2 430833 430829 2026-09-23T01:49:45Z Sauit 26795 /* Түмүктэр */ 430833 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын талар быыбар''' 2023 сыл балаҕан ыйын 8, 9 уонна 10 күнүгэр ааспыта. [[Николаев Айсен Сергеевич|Айсен Николаев]] иккистээн [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана|Ил Дархаҥҥа]] талыллыбыта. Уопсайа 8 киһи быыбарга кытта сатаабыта, олортон 4 эрэ хандьыдаат регистрацияны ылбыта, бары баартыйалартан кытталар: Айсен Николаев («[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]»), [[Губарев Виктор Николаевич|Виктор Губарев]] ([[КПРФ]]), [[Парахин Гаврил Павлович|Гаврил Парахин]] ([[ЛДПР]]) уонна [[Борисов Игорь Алексеевич|Игорь Борисов]] («[[Арассыыйа хомуньуустара]]»)<ref name=":2">{{Cite web|url=http://www.yakut.izbirkom.ru/izbirkom_pages/|title=Сведения о кандидатах. Выборы Главы Республики Саха (Якутия)|work=Саха Өрөспүүбүлүкэтин киин быыбардыыр комиссията|lang=ru|accessdate=2026-09-23}}</ref>.[[Билэ:2023 inauguration of Aysen Nikolayev 01.jpg|мини|Айсен Николаев инаугурацията, балаҕан ыйын 27 күнэ]]Быыбар биир туурунан бүппүтэ, онно Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана Айсен Николаев 238 432 куоластаах 75,77% ылбыта. Инаугурацията [[Суорун Омоллоон аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Опера уонна балет тыйаатыра|Суорун Омоллоон аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин опера уонна балет тыйаатарыгар]] 2023 сыл балаҕан ыйын 27 күнүгэр буолбута<ref>{{Cite web|url=https://exo-ykt.ru/articles/segodnya-sostoitsya-inauguraciya-glavy-yakutii|title=Сегодня состоится инаугурация главы Якутии|date=2023-09-27|work=EXO-YKT|lang=ru|accessdate=2026-09-23}}</ref>. 2023 сыл от ыйын 1 күнүн дааннайдарынан, быыбарга сатаан кыттар дьон ахсаана 641 592 эбит<ref>{{Cite web|url=http://www.yakut.izbirkom.ru/chislennost-izbirateley/14010723.doc|title=Сведения о численности избирателей, участников референдума, зарегистрированных на территории Республики Саха (Якутия) по состоянию на 01.07.2023 г.|work=Саха Өрөспүүбүлүкэтээҕи киин быыбардыыр комиссията|lang=ru|accessdate=2026-09-23|format=DOC}}</ref>. == Быыбар иннинэ == 2018 сыллааҕы досрочнай быыбары [[Николаев Айсен Сергеевич|Айсен Николаев]] кыайбыта. Онно кини 229 314 куоластаах 71,40% ылбыта. 2023 сыл бэс ыйын 8 күнүгэр [[Ил Түмэн|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнэ]] быыбары балаҕан ыйын 10 күнүгэр анаабыта<ref name=":1" details="с. 17">{{Cite web|url=http://www.yakut.izbirkom.ru/elektoralnaya-statistika/elect%202023%20site.pdf|title=Единый день голосования 10 сентября 2023 года в Республике Саха (Якутия). Электоральная статистика.|author=Саха Өрөспүүбүлүкэтин киин быыбардыыр коммиссията|date=2023|format=PDF|lang=ru|pages=|accessdate=2026-09-23}}</ref>. Ил Дархан быыбарын кытта [[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2023)|Ил Түмэн сэттис ыҥырыы дьокутааттарын быыбара]] тэҥҥэ буолбута<ref name=":1" details="с. 18" />. == Хандьыдааттар == {| class="wikitable" |+Быыбарга кыттар хандьыдааттар<ref name=":2" /><ref name=":1" details="с. 95-96" /> !Хандьыдаат !Төрөөбүтэ !Дуоһунаһа<ref>{{Cite web|url=https://yagtik.ru/2023/07/06/svedeniya-o-vydvinutyx-i-zaregistrirovannyx-kandidatax-na-dolzhnost/|title=Сведения о выдвинутых и зарегистрированных кандидатах на должность|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251117123932/https://yagtik.ru/2023/07/06/svedeniya-o-vydvinutyx-i-zaregistrirovannyx-kandidatax-na-dolzhnost/|archivedate=2025-11-17|accessdate=2026-09-23|lang=ru|date=2023-07-06|work=Дьокуускай куорат быыбардыыр комиссията}}</ref> !Баартыйата !Статуһа |- |[[Борисов Игорь Алексеевич]] |1969 |[[Жатай|Жатайдааҕы]] судоремонтнай-судостроительнай собуот Комплектация бөлөҕүн салайааччыта |[[Арассыыйа хомуньуустара]] |bgcolor="lightgreen" |Регистрацияламмыт |- |[[Вакарь Александр Васильевич]] |1969 |[[Мирнэй улууһа|Мирнэй оройуон]] [[Мирнэй|Мирнэй куоратын]] «Мемориал» муниципальнай бүддьүөт тэрилтэтин дириэктэрэ |[[От күөхтэр (баартыйа, Арассыыйа)|От күөхтэр]] |{{Abbr|УСВК|Таһаарыллыбыт хандьыдаат статуһун сүтэрбит (нууч. Утративший статус выдвинутого кандидата)|0}} |- |[[Губарев Виктор Николаевич]] |1949 |[[Ил Түмэн|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин]] Бэрэсэдээтэлин солбуйааччыта |[[КПРФ]] |bgcolor="lightgreen" |Регистрацияламмыт |- |[[Маклашов Олег Геннадьевич]] |1978 |«[[Бүтүн Арассыыйатааҕы норуот фрона|"Арассыыйа туһугар" народнай фронт]]» исполкомун туспа структурнай подразделениятын организационнай ыйытыыларыгар координатор |[[Родина (баартыйа)|Родина]] |{{Abbr|УСВК|Таһаарыллыбыт хандьыдаат статуһун сүтэрбит (нууч. Утративший статус выдвинутого кандидата)|0}} |- |[[Николаев Айсен Сергеевич]] |1972 |[[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана]] |[[Биир ньыгыл Арассыыйа]] |bgcolor="lightgreen" |Регистрацияламмыт |- |[[Парахин Гаврил Павлович]] |1972 |[[Селезнев Валерий Сергеевич]] [[Госдуума]] дьокутаатын көмөлөһөөччүтэ |[[ЛДПР]] |bgcolor="lightgreen" |Регистрацияламмыт |- |[[Пшенников Юрий Владимирович]] |1958 |Биэнсийэлээх киһи |[[Гражданскай платформа]] |{{Abbr|УСВК|Таһаарыллыбыт хандьыдаат статуһун сүтэрбит (нууч. Утративший статус выдвинутого кандидата)|0}} |- |[[Тимофеев Владимир Иннокентьевич]] |1953 |[[Марсден Кэтт|Кэтти Марсден]] аатынан ВСДСОПИ психиатр-бырааһа |[[Биэнсийэлээхтэр баартыйалара]] |{{Abbr|УСВК|Таһаарыллыбыт хандьыдаат статуһун сүтэрбит (нууч. Утративший статус выдвинутого кандидата)|0}} |} === Хандьыдааттары таһаарар уонна регистрациялыыр бэрээдэгэ === Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана|Ил Дархан]] быыбардарыгар хандьыдааттары быыбардарга кыттар бырааптаах баартыйалар эрэ таһаараллар. Тутулуга суох хандьыдааттар диэн суохтар. Ил Дарханынан 30 сааһыттан тахсыбыт [[Арассыыйа|Арассыыйа Федерациятын]] гражданина эрэ киһи буолуон сөп<ref name=":3">{{Cite web|url=https://glava.sakha.gov.ru/konstitutsionnyj-zakon-respubliki-saha-jakutija-o-glave-respubliki-saha-jakutija|title=Конституционный закон Республики Саха (Якутия) «О Главе Республики Саха (Якутия)»|date=2006-10-11|work=Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын саайта|lang=ru|accessdate=2026-09-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220207004745/https://glava.sakha.gov.ru/konstitutsionnyj-zakon-respubliki-saha-jakutija-o-glave-respubliki-saha-jakutija|archivedate=2022-02-07}}</ref>. Хас хандьыдаат аайы [[Федерация Сэбиэтэ|Федерация Сэбиэтигэр]] барар үс киһини көрдөрүөхтээх. Хандьыдаат талыллыбыт буоллаҕына, ол үс киһиттэн биирэ Федерация Сэбиэтигэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Быраабыытылыстыбатыттан барыахтаах<ref name=":3" />. Регистрацияланарга хандьыдаат 257 улуус уонна куораттааҕы уокурук баһылыгын, улуус уонна куораттааҕы уокурук дьокутааттарын илии баттааһынын хомуйуохтаах. 36 илии баттааһын быыбарга дьонунан талыллыбыт улуус уонна куораттааҕы уокурук баһылыгыттан, улуус уонна куораттааҕы уокурук дьокутааттарыттан буолуохтаах. Улуус эбэтэр куораттааҕы уокурук ахсаана 27-тэн тахсыахтаах<ref>{{Cite web|url=https://archive.baikal24.ru/text/09-06-2023/080/|title=В Якутии для кандидата в Ил Дарханы насчитали 257 подписей муниципального фильтра|date=2023-06-09|work=Байкал24|lang=2026-09-23}}</ref>. == Түмүктэр == {| class="wikitable" |+2023 сыллааҕы быыбар официальнай түмүгэ<ref>{{Cite web|url=http://www.yakut.izbirkom.ru/izbirkom_pages/|title=Результаты Выборов Главы Республики Саха (Якутия)|date=2023-09-13|work=Саха Өрөспүүбүлүкэтин киин быыбардыыр комиссията|lang=ru|accessdate=2026-09-23}}</ref> ! colspan="2" |Хандьыдаат !Хаартыска !Баартыйа !Куолас !% |- |bgcolor="#2E4EA4" | |[[Николаев Айсен Сергеевич|Айсен Николаев]] |[[Билэ:Aysen_Nikolayev_(kremlin.ru).jpg|раамката_суох|107x107пкс]] |Биир ньыгыл Арассыыйа |238&nbsp;432 |75,77 |- | bgcolor="#CC1111" | |[[Губарев Виктор Николаевич|Виктор Губарев]] |[[Билэ:Губарев.jpg|кирбии|80x80пкс]] |КПРФ |32&nbsp;750 |10,41 |- |bgcolor="#4488CC" | |[[Парахин Гаврил Павлович|Гаврил Парахин]] |[[Билэ:Парахин Гаврил Павлович.jpg|раамката_суох|80x80пкс]] |ЛДПР |17&nbsp;914 |5,69 |- | bgcolor="#FF3322" | |[[Борисов Игорь Алексеевич|Игорь Борисов]] |[[Билэ:No free image - man.svg|раамката_суох|80x80пкс]] |Арассыыйа хомуньуустара |16&nbsp;378 |5,20 |- | colspan="4" |Ааҕыллыбатах бүлүтүөн ахсаана |9189 |2,92 |- | colspan="4" |Ааҕыллыбыт бүлүтүөн ахсаана |305&nbsp;474 |97,08 |- | colspan="4" |'''Куоластаабыт дьон ахсаана''' |'''314&nbsp;663''' |'''100''' |- | colspan="4" |Бүлүтүөн ылбыт дьон ахсаана, явка |314&nbsp;926 |48,41 |- | colspan="4" |Куоластыыр бырааптаах дьон ахсаана |650&nbsp;535 |100 |} == Быһаарыылар == {{Быһаарыылар}} [[Категория:Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын быыбардара]] [[Категория:2023 сыл Саха сиригэр]] llqvp626h76sqa61v1b39c2tboi57je 430834 430833 2026-09-23T03:08:27Z Sauit 26795 /* Түмүктэр */ 430834 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын талар быыбар''' 2023 сыл балаҕан ыйын 8, 9 уонна 10 күнүгэр ааспыта. [[Николаев Айсен Сергеевич|Айсен Николаев]] иккистээн [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана|Ил Дархаҥҥа]] талыллыбыта. Уопсайа 8 киһи быыбарга кытта сатаабыта, олортон 4 эрэ хандьыдаат регистрацияны ылбыта, бары баартыйалартан кытталар: Айсен Николаев («[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]»), [[Губарев Виктор Николаевич|Виктор Губарев]] ([[КПРФ]]), [[Парахин Гаврил Павлович|Гаврил Парахин]] ([[ЛДПР]]) уонна [[Борисов Игорь Алексеевич|Игорь Борисов]] («[[Арассыыйа хомуньуустара]]»)<ref name=":2">{{Cite web|url=http://www.yakut.izbirkom.ru/izbirkom_pages/|title=Сведения о кандидатах. Выборы Главы Республики Саха (Якутия)|work=Саха Өрөспүүбүлүкэтин киин быыбардыыр комиссията|lang=ru|accessdate=2026-09-23}}</ref>.[[Билэ:2023 inauguration of Aysen Nikolayev 01.jpg|мини|Айсен Николаев инаугурацията, балаҕан ыйын 27 күнэ]]Быыбар биир туурунан бүппүтэ, онно Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана Айсен Николаев 238 432 куоластаах 75,77% ылбыта. Инаугурацията [[Суорун Омоллоон аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Опера уонна балет тыйаатыра|Суорун Омоллоон аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин опера уонна балет тыйаатарыгар]] 2023 сыл балаҕан ыйын 27 күнүгэр буолбута<ref>{{Cite web|url=https://exo-ykt.ru/articles/segodnya-sostoitsya-inauguraciya-glavy-yakutii|title=Сегодня состоится инаугурация главы Якутии|date=2023-09-27|work=EXO-YKT|lang=ru|accessdate=2026-09-23}}</ref>. 2023 сыл от ыйын 1 күнүн дааннайдарынан, быыбарга сатаан кыттар дьон ахсаана 641 592 эбит<ref>{{Cite web|url=http://www.yakut.izbirkom.ru/chislennost-izbirateley/14010723.doc|title=Сведения о численности избирателей, участников референдума, зарегистрированных на территории Республики Саха (Якутия) по состоянию на 01.07.2023 г.|work=Саха Өрөспүүбүлүкэтээҕи киин быыбардыыр комиссията|lang=ru|accessdate=2026-09-23|format=DOC}}</ref>. == Быыбар иннинэ == 2018 сыллааҕы досрочнай быыбары [[Николаев Айсен Сергеевич|Айсен Николаев]] кыайбыта. Онно кини 229 314 куоластаах 71,40% ылбыта. 2023 сыл бэс ыйын 8 күнүгэр [[Ил Түмэн|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнэ]] быыбары балаҕан ыйын 10 күнүгэр анаабыта<ref name=":1" details="с. 17">{{Cite web|url=http://www.yakut.izbirkom.ru/elektoralnaya-statistika/elect%202023%20site.pdf|title=Единый день голосования 10 сентября 2023 года в Республике Саха (Якутия). Электоральная статистика.|author=Саха Өрөспүүбүлүкэтин киин быыбардыыр коммиссията|date=2023|format=PDF|lang=ru|pages=|accessdate=2026-09-23}}</ref>. Ил Дархан быыбарын кытта [[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2023)|Ил Түмэн сэттис ыҥырыы дьокутааттарын быыбара]] тэҥҥэ буолбута<ref name=":1" details="с. 18" />. == Хандьыдааттар == {| class="wikitable" |+Быыбарга кыттар хандьыдааттар<ref name=":2" /><ref name=":1" details="с. 95-96" /> !Хандьыдаат !Төрөөбүтэ !Дуоһунаһа<ref>{{Cite web|url=https://yagtik.ru/2023/07/06/svedeniya-o-vydvinutyx-i-zaregistrirovannyx-kandidatax-na-dolzhnost/|title=Сведения о выдвинутых и зарегистрированных кандидатах на должность|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251117123932/https://yagtik.ru/2023/07/06/svedeniya-o-vydvinutyx-i-zaregistrirovannyx-kandidatax-na-dolzhnost/|archivedate=2025-11-17|accessdate=2026-09-23|lang=ru|date=2023-07-06|work=Дьокуускай куорат быыбардыыр комиссията}}</ref> !Баартыйата !Статуһа |- |[[Борисов Игорь Алексеевич]] |1969 |[[Жатай|Жатайдааҕы]] судоремонтнай-судостроительнай собуот Комплектация бөлөҕүн салайааччыта |[[Арассыыйа хомуньуустара]] |bgcolor="lightgreen" |Регистрацияламмыт |- |[[Вакарь Александр Васильевич]] |1969 |[[Мирнэй улууһа|Мирнэй оройуон]] [[Мирнэй|Мирнэй куоратын]] «Мемориал» муниципальнай бүддьүөт тэрилтэтин дириэктэрэ |[[От күөхтэр (баартыйа, Арассыыйа)|От күөхтэр]] |{{Abbr|УСВК|Таһаарыллыбыт хандьыдаат статуһун сүтэрбит (нууч. Утративший статус выдвинутого кандидата)|0}} |- |[[Губарев Виктор Николаевич]] |1949 |[[Ил Түмэн|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин]] Бэрэсэдээтэлин солбуйааччыта |[[КПРФ]] |bgcolor="lightgreen" |Регистрацияламмыт |- |[[Маклашов Олег Геннадьевич]] |1978 |«[[Бүтүн Арассыыйатааҕы норуот фрона|"Арассыыйа туһугар" народнай фронт]]» исполкомун туспа структурнай подразделениятын организационнай ыйытыыларыгар координатор |[[Родина (баартыйа)|Родина]] |{{Abbr|УСВК|Таһаарыллыбыт хандьыдаат статуһун сүтэрбит (нууч. Утративший статус выдвинутого кандидата)|0}} |- |[[Николаев Айсен Сергеевич]] |1972 |[[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана]] |[[Биир ньыгыл Арассыыйа]] |bgcolor="lightgreen" |Регистрацияламмыт |- |[[Парахин Гаврил Павлович]] |1972 |[[Селезнев Валерий Сергеевич]] [[Госдуума]] дьокутаатын көмөлөһөөччүтэ |[[ЛДПР]] |bgcolor="lightgreen" |Регистрацияламмыт |- |[[Пшенников Юрий Владимирович]] |1958 |Биэнсийэлээх киһи |[[Гражданскай платформа]] |{{Abbr|УСВК|Таһаарыллыбыт хандьыдаат статуһун сүтэрбит (нууч. Утративший статус выдвинутого кандидата)|0}} |- |[[Тимофеев Владимир Иннокентьевич]] |1953 |[[Марсден Кэтт|Кэтти Марсден]] аатынан ВСДСОПИ психиатр-бырааһа |[[Биэнсийэлээхтэр баартыйалара]] |{{Abbr|УСВК|Таһаарыллыбыт хандьыдаат статуһун сүтэрбит (нууч. Утративший статус выдвинутого кандидата)|0}} |} === Хандьыдааттары таһаарар уонна регистрациялыыр бэрээдэгэ === Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана|Ил Дархан]] быыбардарыгар хандьыдааттары быыбардарга кыттар бырааптаах баартыйалар эрэ таһаараллар. Тутулуга суох хандьыдааттар диэн суохтар. Ил Дарханынан 30 сааһыттан тахсыбыт [[Арассыыйа|Арассыыйа Федерациятын]] гражданина эрэ киһи буолуон сөп<ref name=":3">{{Cite web|url=https://glava.sakha.gov.ru/konstitutsionnyj-zakon-respubliki-saha-jakutija-o-glave-respubliki-saha-jakutija|title=Конституционный закон Республики Саха (Якутия) «О Главе Республики Саха (Якутия)»|date=2006-10-11|work=Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын саайта|lang=ru|accessdate=2026-09-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220207004745/https://glava.sakha.gov.ru/konstitutsionnyj-zakon-respubliki-saha-jakutija-o-glave-respubliki-saha-jakutija|archivedate=2022-02-07}}</ref>. Хас хандьыдаат аайы [[Федерация Сэбиэтэ|Федерация Сэбиэтигэр]] барар үс киһини көрдөрүөхтээх. Хандьыдаат талыллыбыт буоллаҕына, ол үс киһиттэн биирэ Федерация Сэбиэтигэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Быраабыытылыстыбатыттан барыахтаах<ref name=":3" />. Регистрацияланарга хандьыдаат 257 улуус уонна куораттааҕы уокурук баһылыгын, улуус уонна куораттааҕы уокурук дьокутааттарын илии баттааһынын хомуйуохтаах. 36 илии баттааһын быыбарга дьонунан талыллыбыт улуус уонна куораттааҕы уокурук баһылыгыттан, улуус уонна куораттааҕы уокурук дьокутааттарыттан буолуохтаах. Улуус эбэтэр куораттааҕы уокурук ахсаана 27-тэн тахсыахтаах<ref>{{Cite web|url=https://archive.baikal24.ru/text/09-06-2023/080/|title=В Якутии для кандидата в Ил Дарханы насчитали 257 подписей муниципального фильтра|date=2023-06-09|work=Байкал24|lang=2026-09-23}}</ref>. == Түмүктэр == [[Билэ:2023 election of the Head of Yakutia map.svg|мини|Быыбар түмүктэрэ улуустарынан]] {| class="wikitable" |+2023 сыллааҕы быыбар официальнай түмүгэ<ref>{{Cite web|url=http://www.yakut.izbirkom.ru/izbirkom_pages/|title=Результаты Выборов Главы Республики Саха (Якутия)|date=2023-09-13|work=Саха Өрөспүүбүлүкэтин киин быыбардыыр комиссията|lang=ru|accessdate=2026-09-23}}</ref> ! colspan="2" |Хандьыдаат !Хаартыска !Баартыйа !Куолас !% |- |bgcolor="#2E4EA4" | |[[Николаев Айсен Сергеевич|Айсен Николаев]] |[[Билэ:Aysen_Nikolayev_(kremlin.ru).jpg|раамката_суох|107x107пкс]] |Биир ньыгыл Арассыыйа |238&nbsp;432 |75,77 |- | bgcolor="#CC1111" | |[[Губарев Виктор Николаевич|Виктор Губарев]] |[[Билэ:Губарев.jpg|кирбии|80x80пкс]] |КПРФ |32&nbsp;750 |10,41 |- |bgcolor="#4488CC" | |[[Парахин Гаврил Павлович|Гаврил Парахин]] |[[Билэ:Парахин Гаврил Павлович.jpg|раамката_суох|80x80пкс]] |ЛДПР |17&nbsp;914 |5,69 |- | bgcolor="#FF3322" | |[[Борисов Игорь Алексеевич|Игорь Борисов]] |[[Билэ:No free image - man.svg|раамката_суох|80x80пкс]] |Арассыыйа хомуньуустара |16&nbsp;378 |5,20 |- | colspan="4" |Ааҕыллыбатах бүлүтүөн ахсаана |9189 |2,92 |- | colspan="4" |Ааҕыллыбыт бүлүтүөн ахсаана |305&nbsp;474 |97,08 |- | colspan="4" |'''Куоластаабыт дьон ахсаана''' |'''314&nbsp;663''' |'''100''' |- | colspan="4" |Бүлүтүөн ылбыт дьон ахсаана, явка |314&nbsp;926 |48,41 |- | colspan="4" |Куоластыыр бырааптаах дьон ахсаана |650&nbsp;535 |100 |} == Быһаарыылар == {{Быһаарыылар}} [[Категория:Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын быыбардара]] [[Категория:2023 сыл Саха сиригэр]] 2ymwixrjavd4t89wixnztk2z4egufqx 430835 430834 2026-09-23T04:04:25Z Sauit 26795 /* Түмүктэр */ 430835 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын талар быыбар''' 2023 сыл балаҕан ыйын 8, 9 уонна 10 күнүгэр ааспыта. [[Николаев Айсен Сергеевич|Айсен Николаев]] иккистээн [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана|Ил Дархаҥҥа]] талыллыбыта. Уопсайа 8 киһи быыбарга кытта сатаабыта, олортон 4 эрэ хандьыдаат регистрацияны ылбыта, бары баартыйалартан кытталар: Айсен Николаев («[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]»), [[Губарев Виктор Николаевич|Виктор Губарев]] ([[КПРФ]]), [[Парахин Гаврил Павлович|Гаврил Парахин]] ([[ЛДПР]]) уонна [[Борисов Игорь Алексеевич|Игорь Борисов]] («[[Арассыыйа хомуньуустара]]»)<ref name=":2">{{Cite web|url=http://www.yakut.izbirkom.ru/izbirkom_pages/|title=Сведения о кандидатах. Выборы Главы Республики Саха (Якутия)|work=Саха Өрөспүүбүлүкэтин киин быыбардыыр комиссията|lang=ru|accessdate=2026-09-23}}</ref>.[[Билэ:2023 inauguration of Aysen Nikolayev 01.jpg|мини|Айсен Николаев инаугурацията, балаҕан ыйын 27 күнэ]]Быыбар биир туурунан бүппүтэ, онно Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана Айсен Николаев 238 432 куоластаах 75,77% ылбыта. Инаугурацията [[Суорун Омоллоон аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Опера уонна балет тыйаатыра|Суорун Омоллоон аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин опера уонна балет тыйаатарыгар]] 2023 сыл балаҕан ыйын 27 күнүгэр буолбута<ref>{{Cite web|url=https://exo-ykt.ru/articles/segodnya-sostoitsya-inauguraciya-glavy-yakutii|title=Сегодня состоится инаугурация главы Якутии|date=2023-09-27|work=EXO-YKT|lang=ru|accessdate=2026-09-23}}</ref>. 2023 сыл от ыйын 1 күнүн дааннайдарынан, быыбарга сатаан кыттар дьон ахсаана 641 592 эбит<ref>{{Cite web|url=http://www.yakut.izbirkom.ru/chislennost-izbirateley/14010723.doc|title=Сведения о численности избирателей, участников референдума, зарегистрированных на территории Республики Саха (Якутия) по состоянию на 01.07.2023 г.|work=Саха Өрөспүүбүлүкэтээҕи киин быыбардыыр комиссията|lang=ru|accessdate=2026-09-23|format=DOC}}</ref>. == Быыбар иннинэ == 2018 сыллааҕы досрочнай быыбары [[Николаев Айсен Сергеевич|Айсен Николаев]] кыайбыта. Онно кини 229 314 куоластаах 71,40% ылбыта. 2023 сыл бэс ыйын 8 күнүгэр [[Ил Түмэн|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнэ]] быыбары балаҕан ыйын 10 күнүгэр анаабыта<ref name=":1" details="с. 17">{{Cite web|url=http://www.yakut.izbirkom.ru/elektoralnaya-statistika/elect%202023%20site.pdf|title=Единый день голосования 10 сентября 2023 года в Республике Саха (Якутия). Электоральная статистика.|author=Саха Өрөспүүбүлүкэтин киин быыбардыыр коммиссията|date=2023|format=PDF|lang=ru|pages=|accessdate=2026-09-23}}</ref>. Ил Дархан быыбарын кытта [[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2023)|Ил Түмэн сэттис ыҥырыы дьокутааттарын быыбара]] тэҥҥэ буолбута<ref name=":1" details="с. 18" />. == Хандьыдааттар == {| class="wikitable" |+Быыбарга кыттар хандьыдааттар<ref name=":2" /><ref name=":1" details="с. 95-96" /> !Хандьыдаат !Төрөөбүтэ !Дуоһунаһа<ref>{{Cite web|url=https://yagtik.ru/2023/07/06/svedeniya-o-vydvinutyx-i-zaregistrirovannyx-kandidatax-na-dolzhnost/|title=Сведения о выдвинутых и зарегистрированных кандидатах на должность|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251117123932/https://yagtik.ru/2023/07/06/svedeniya-o-vydvinutyx-i-zaregistrirovannyx-kandidatax-na-dolzhnost/|archivedate=2025-11-17|accessdate=2026-09-23|lang=ru|date=2023-07-06|work=Дьокуускай куорат быыбардыыр комиссията}}</ref> !Баартыйата !Статуһа |- |[[Борисов Игорь Алексеевич]] |1969 |[[Жатай|Жатайдааҕы]] судоремонтнай-судостроительнай собуот Комплектация бөлөҕүн салайааччыта |[[Арассыыйа хомуньуустара]] |bgcolor="lightgreen" |Регистрацияламмыт |- |[[Вакарь Александр Васильевич]] |1969 |[[Мирнэй улууһа|Мирнэй оройуон]] [[Мирнэй|Мирнэй куоратын]] «Мемориал» муниципальнай бүддьүөт тэрилтэтин дириэктэрэ |[[От күөхтэр (баартыйа, Арассыыйа)|От күөхтэр]] |{{Abbr|УСВК|Таһаарыллыбыт хандьыдаат статуһун сүтэрбит (нууч. Утративший статус выдвинутого кандидата)|0}} |- |[[Губарев Виктор Николаевич]] |1949 |[[Ил Түмэн|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин]] Бэрэсэдээтэлин солбуйааччыта |[[КПРФ]] |bgcolor="lightgreen" |Регистрацияламмыт |- |[[Маклашов Олег Геннадьевич]] |1978 |«[[Бүтүн Арассыыйатааҕы норуот фрона|"Арассыыйа туһугар" народнай фронт]]» исполкомун туспа структурнай подразделениятын организационнай ыйытыыларыгар координатор |[[Родина (баартыйа)|Родина]] |{{Abbr|УСВК|Таһаарыллыбыт хандьыдаат статуһун сүтэрбит (нууч. Утративший статус выдвинутого кандидата)|0}} |- |[[Николаев Айсен Сергеевич]] |1972 |[[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана]] |[[Биир ньыгыл Арассыыйа]] |bgcolor="lightgreen" |Регистрацияламмыт |- |[[Парахин Гаврил Павлович]] |1972 |[[Селезнев Валерий Сергеевич]] [[Госдуума]] дьокутаатын көмөлөһөөччүтэ |[[ЛДПР]] |bgcolor="lightgreen" |Регистрацияламмыт |- |[[Пшенников Юрий Владимирович]] |1958 |Биэнсийэлээх киһи |[[Гражданскай платформа]] |{{Abbr|УСВК|Таһаарыллыбыт хандьыдаат статуһун сүтэрбит (нууч. Утративший статус выдвинутого кандидата)|0}} |- |[[Тимофеев Владимир Иннокентьевич]] |1953 |[[Марсден Кэтт|Кэтти Марсден]] аатынан ВСДСОПИ психиатр-бырааһа |[[Биэнсийэлээхтэр баартыйалара]] |{{Abbr|УСВК|Таһаарыллыбыт хандьыдаат статуһун сүтэрбит (нууч. Утративший статус выдвинутого кандидата)|0}} |} === Хандьыдааттары таһаарар уонна регистрациялыыр бэрээдэгэ === Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана|Ил Дархан]] быыбардарыгар хандьыдааттары быыбардарга кыттар бырааптаах баартыйалар эрэ таһаараллар. Тутулуга суох хандьыдааттар диэн суохтар. Ил Дарханынан 30 сааһыттан тахсыбыт [[Арассыыйа|Арассыыйа Федерациятын]] гражданина эрэ киһи буолуон сөп<ref name=":3">{{Cite web|url=https://glava.sakha.gov.ru/konstitutsionnyj-zakon-respubliki-saha-jakutija-o-glave-respubliki-saha-jakutija|title=Конституционный закон Республики Саха (Якутия) «О Главе Республики Саха (Якутия)»|date=2006-10-11|work=Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын саайта|lang=ru|accessdate=2026-09-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220207004745/https://glava.sakha.gov.ru/konstitutsionnyj-zakon-respubliki-saha-jakutija-o-glave-respubliki-saha-jakutija|archivedate=2022-02-07}}</ref>. Хас хандьыдаат аайы [[Федерация Сэбиэтэ|Федерация Сэбиэтигэр]] барар үс киһини көрдөрүөхтээх. Хандьыдаат талыллыбыт буоллаҕына, ол үс киһиттэн биирэ Федерация Сэбиэтигэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Быраабыытылыстыбатыттан барыахтаах<ref name=":3" />. Регистрацияланарга хандьыдаат 257 улуус уонна куораттааҕы уокурук баһылыгын, улуус уонна куораттааҕы уокурук дьокутааттарын илии баттааһынын хомуйуохтаах. 36 илии баттааһын быыбарга дьонунан талыллыбыт улуус уонна куораттааҕы уокурук баһылыгыттан, улуус уонна куораттааҕы уокурук дьокутааттарыттан буолуохтаах. Улуус эбэтэр куораттааҕы уокурук ахсаана 27-тэн тахсыахтаах<ref>{{Cite web|url=https://archive.baikal24.ru/text/09-06-2023/080/|title=В Якутии для кандидата в Ил Дарханы насчитали 257 подписей муниципального фильтра|date=2023-06-09|work=Байкал24|lang=2026-09-23}}</ref>. == Түмүктэр == [[Билэ:2023 election of the Head of Yakutia map.svg|мини|Быыбар түмүктэрэ улуустарынан]] {| class="wikitable" |+2023 сыллааҕы быыбар официальнай түмүгэ<ref>{{Cite web|url=http://www.yakut.izbirkom.ru/izbirkom_pages/|title=Результаты Выборов Главы Республики Саха (Якутия)|date=2023-09-13|work=Саха Өрөспүүбүлүкэтин киин быыбардыыр комиссията|lang=ru|accessdate=2026-09-23}}</ref> ! colspan="2" |Хандьыдаат !Хаартыска !Баартыйа !Куолас !% |- |bgcolor="#2E4EA4" | |[[Николаев Айсен Сергеевич|Айсен Николаев]] |[[Билэ:Aysen_Nikolayev_(kremlin.ru).jpg|раамката_суох|107x107пкс]] |Биир ньыгыл Арассыыйа |238&nbsp;432 |75,77 |- | bgcolor="#CC1111" | |[[Губарев Виктор Николаевич|Виктор Губарев]] |[[Билэ:Губарев.jpg|кирбии|80x80пкс]] |КПРФ |32&nbsp;750 |10,41 |- |bgcolor="#4488CC" | |[[Парахин Гаврил Павлович|Гаврил Парахин]] |[[Билэ:Парахин Гаврил Павлович.jpg|раамката_суох|80x80пкс]] |ЛДПР |17&nbsp;914 |5,69 |- | bgcolor="#FF3322" | |[[Борисов Игорь Алексеевич|Игорь Борисов]] |[[Билэ:No free image - man.svg|раамката_суох|80x80пкс]] |Арассыыйа хомуньуустара |16&nbsp;378 |5,20 |- | colspan="4" |Ааҕыллыбатах бүлүтүөн ахсаана |9189 |2,92 |- | colspan="4" |Ааҕыллыбыт бүлүтүөн ахсаана |305&nbsp;474 |97,08 |- | colspan="4" |'''Куоластаабыт дьон ахсаана''' |'''314&nbsp;663''' |'''100''' |- | colspan="4" |Бүлүтүөн ылбыт дьон ахсаана, явка |314&nbsp;926 |48,41 |- | colspan="4" |Куоластыыр бырааптаах дьон ахсаана |650&nbsp;535 |100 |} <gallery> Билэ:2023 election of the Head of Yakutia map.svg|Айсен Николаевка куоластаабыт дьон быраһыана, улуустарынан Билэ:2023 election of the Head of Yakutia map (Gubarev CPRF).svg|Виктор Губаревка куоластаабыт дьон быраһыана, улуустарынан </gallery> == Быһаарыылар == {{Быһаарыылар}} [[Категория:Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын быыбардара]] [[Категория:2023 сыл Саха сиригэр]] i4ilbd8icv64pq56wpylymbxu6eg73r 430836 430835 2026-09-23T04:05:01Z Sauit 26795 /* Түмүктэр */ 430836 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын талар быыбар''' 2023 сыл балаҕан ыйын 8, 9 уонна 10 күнүгэр ааспыта. [[Николаев Айсен Сергеевич|Айсен Николаев]] иккистээн [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана|Ил Дархаҥҥа]] талыллыбыта. Уопсайа 8 киһи быыбарга кытта сатаабыта, олортон 4 эрэ хандьыдаат регистрацияны ылбыта, бары баартыйалартан кытталар: Айсен Николаев («[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]»), [[Губарев Виктор Николаевич|Виктор Губарев]] ([[КПРФ]]), [[Парахин Гаврил Павлович|Гаврил Парахин]] ([[ЛДПР]]) уонна [[Борисов Игорь Алексеевич|Игорь Борисов]] («[[Арассыыйа хомуньуустара]]»)<ref name=":2">{{Cite web|url=http://www.yakut.izbirkom.ru/izbirkom_pages/|title=Сведения о кандидатах. Выборы Главы Республики Саха (Якутия)|work=Саха Өрөспүүбүлүкэтин киин быыбардыыр комиссията|lang=ru|accessdate=2026-09-23}}</ref>.[[Билэ:2023 inauguration of Aysen Nikolayev 01.jpg|мини|Айсен Николаев инаугурацията, балаҕан ыйын 27 күнэ]]Быыбар биир туурунан бүппүтэ, онно Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана Айсен Николаев 238 432 куоластаах 75,77% ылбыта. Инаугурацията [[Суорун Омоллоон аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Опера уонна балет тыйаатыра|Суорун Омоллоон аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин опера уонна балет тыйаатарыгар]] 2023 сыл балаҕан ыйын 27 күнүгэр буолбута<ref>{{Cite web|url=https://exo-ykt.ru/articles/segodnya-sostoitsya-inauguraciya-glavy-yakutii|title=Сегодня состоится инаугурация главы Якутии|date=2023-09-27|work=EXO-YKT|lang=ru|accessdate=2026-09-23}}</ref>. 2023 сыл от ыйын 1 күнүн дааннайдарынан, быыбарга сатаан кыттар дьон ахсаана 641 592 эбит<ref>{{Cite web|url=http://www.yakut.izbirkom.ru/chislennost-izbirateley/14010723.doc|title=Сведения о численности избирателей, участников референдума, зарегистрированных на территории Республики Саха (Якутия) по состоянию на 01.07.2023 г.|work=Саха Өрөспүүбүлүкэтээҕи киин быыбардыыр комиссията|lang=ru|accessdate=2026-09-23|format=DOC}}</ref>. == Быыбар иннинэ == 2018 сыллааҕы досрочнай быыбары [[Николаев Айсен Сергеевич|Айсен Николаев]] кыайбыта. Онно кини 229 314 куоластаах 71,40% ылбыта. 2023 сыл бэс ыйын 8 күнүгэр [[Ил Түмэн|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнэ]] быыбары балаҕан ыйын 10 күнүгэр анаабыта<ref name=":1" details="с. 17">{{Cite web|url=http://www.yakut.izbirkom.ru/elektoralnaya-statistika/elect%202023%20site.pdf|title=Единый день голосования 10 сентября 2023 года в Республике Саха (Якутия). Электоральная статистика.|author=Саха Өрөспүүбүлүкэтин киин быыбардыыр коммиссията|date=2023|format=PDF|lang=ru|pages=|accessdate=2026-09-23}}</ref>. Ил Дархан быыбарын кытта [[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2023)|Ил Түмэн сэттис ыҥырыы дьокутааттарын быыбара]] тэҥҥэ буолбута<ref name=":1" details="с. 18" />. == Хандьыдааттар == {| class="wikitable" |+Быыбарга кыттар хандьыдааттар<ref name=":2" /><ref name=":1" details="с. 95-96" /> !Хандьыдаат !Төрөөбүтэ !Дуоһунаһа<ref>{{Cite web|url=https://yagtik.ru/2023/07/06/svedeniya-o-vydvinutyx-i-zaregistrirovannyx-kandidatax-na-dolzhnost/|title=Сведения о выдвинутых и зарегистрированных кандидатах на должность|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251117123932/https://yagtik.ru/2023/07/06/svedeniya-o-vydvinutyx-i-zaregistrirovannyx-kandidatax-na-dolzhnost/|archivedate=2025-11-17|accessdate=2026-09-23|lang=ru|date=2023-07-06|work=Дьокуускай куорат быыбардыыр комиссията}}</ref> !Баартыйата !Статуһа |- |[[Борисов Игорь Алексеевич]] |1969 |[[Жатай|Жатайдааҕы]] судоремонтнай-судостроительнай собуот Комплектация бөлөҕүн салайааччыта |[[Арассыыйа хомуньуустара]] |bgcolor="lightgreen" |Регистрацияламмыт |- |[[Вакарь Александр Васильевич]] |1969 |[[Мирнэй улууһа|Мирнэй оройуон]] [[Мирнэй|Мирнэй куоратын]] «Мемориал» муниципальнай бүддьүөт тэрилтэтин дириэктэрэ |[[От күөхтэр (баартыйа, Арассыыйа)|От күөхтэр]] |{{Abbr|УСВК|Таһаарыллыбыт хандьыдаат статуһун сүтэрбит (нууч. Утративший статус выдвинутого кандидата)|0}} |- |[[Губарев Виктор Николаевич]] |1949 |[[Ил Түмэн|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин]] Бэрэсэдээтэлин солбуйааччыта |[[КПРФ]] |bgcolor="lightgreen" |Регистрацияламмыт |- |[[Маклашов Олег Геннадьевич]] |1978 |«[[Бүтүн Арассыыйатааҕы норуот фрона|"Арассыыйа туһугар" народнай фронт]]» исполкомун туспа структурнай подразделениятын организационнай ыйытыыларыгар координатор |[[Родина (баартыйа)|Родина]] |{{Abbr|УСВК|Таһаарыллыбыт хандьыдаат статуһун сүтэрбит (нууч. Утративший статус выдвинутого кандидата)|0}} |- |[[Николаев Айсен Сергеевич]] |1972 |[[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана]] |[[Биир ньыгыл Арассыыйа]] |bgcolor="lightgreen" |Регистрацияламмыт |- |[[Парахин Гаврил Павлович]] |1972 |[[Селезнев Валерий Сергеевич]] [[Госдуума]] дьокутаатын көмөлөһөөччүтэ |[[ЛДПР]] |bgcolor="lightgreen" |Регистрацияламмыт |- |[[Пшенников Юрий Владимирович]] |1958 |Биэнсийэлээх киһи |[[Гражданскай платформа]] |{{Abbr|УСВК|Таһаарыллыбыт хандьыдаат статуһун сүтэрбит (нууч. Утративший статус выдвинутого кандидата)|0}} |- |[[Тимофеев Владимир Иннокентьевич]] |1953 |[[Марсден Кэтт|Кэтти Марсден]] аатынан ВСДСОПИ психиатр-бырааһа |[[Биэнсийэлээхтэр баартыйалара]] |{{Abbr|УСВК|Таһаарыллыбыт хандьыдаат статуһун сүтэрбит (нууч. Утративший статус выдвинутого кандидата)|0}} |} === Хандьыдааттары таһаарар уонна регистрациялыыр бэрээдэгэ === Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана|Ил Дархан]] быыбардарыгар хандьыдааттары быыбардарга кыттар бырааптаах баартыйалар эрэ таһаараллар. Тутулуга суох хандьыдааттар диэн суохтар. Ил Дарханынан 30 сааһыттан тахсыбыт [[Арассыыйа|Арассыыйа Федерациятын]] гражданина эрэ киһи буолуон сөп<ref name=":3">{{Cite web|url=https://glava.sakha.gov.ru/konstitutsionnyj-zakon-respubliki-saha-jakutija-o-glave-respubliki-saha-jakutija|title=Конституционный закон Республики Саха (Якутия) «О Главе Республики Саха (Якутия)»|date=2006-10-11|work=Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын саайта|lang=ru|accessdate=2026-09-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220207004745/https://glava.sakha.gov.ru/konstitutsionnyj-zakon-respubliki-saha-jakutija-o-glave-respubliki-saha-jakutija|archivedate=2022-02-07}}</ref>. Хас хандьыдаат аайы [[Федерация Сэбиэтэ|Федерация Сэбиэтигэр]] барар үс киһини көрдөрүөхтээх. Хандьыдаат талыллыбыт буоллаҕына, ол үс киһиттэн биирэ Федерация Сэбиэтигэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Быраабыытылыстыбатыттан барыахтаах<ref name=":3" />. Регистрацияланарга хандьыдаат 257 улуус уонна куораттааҕы уокурук баһылыгын, улуус уонна куораттааҕы уокурук дьокутааттарын илии баттааһынын хомуйуохтаах. 36 илии баттааһын быыбарга дьонунан талыллыбыт улуус уонна куораттааҕы уокурук баһылыгыттан, улуус уонна куораттааҕы уокурук дьокутааттарыттан буолуохтаах. Улуус эбэтэр куораттааҕы уокурук ахсаана 27-тэн тахсыахтаах<ref>{{Cite web|url=https://archive.baikal24.ru/text/09-06-2023/080/|title=В Якутии для кандидата в Ил Дарханы насчитали 257 подписей муниципального фильтра|date=2023-06-09|work=Байкал24|lang=2026-09-23}}</ref>. == Түмүктэр == [[Билэ:2023 election of the Head of Yakutia map.svg|мини|Быыбар түмүктэрэ улуустарынан]] {| class="wikitable" |+2023 сыллааҕы быыбар официальнай түмүгэ<ref>{{Cite web|url=http://www.yakut.izbirkom.ru/izbirkom_pages/|title=Результаты Выборов Главы Республики Саха (Якутия)|date=2023-09-13|work=Саха Өрөспүүбүлүкэтин киин быыбардыыр комиссията|lang=ru|accessdate=2026-09-23}}</ref> ! colspan="2" |Хандьыдаат !Хаартыска !Баартыйа !Куолас !% |- |bgcolor="#2E4EA4" | |[[Николаев Айсен Сергеевич|Айсен Николаев]] |[[Билэ:Aysen_Nikolayev_(kremlin.ru).jpg|раамката_суох|107x107пкс]] |Биир ньыгыл Арассыыйа |238&nbsp;432 |75,77 |- | bgcolor="#CC1111" | |[[Губарев Виктор Николаевич|Виктор Губарев]] |[[Билэ:Губарев.jpg|кирбии|80x80пкс]] |КПРФ |32&nbsp;750 |10,41 |- |bgcolor="#4488CC" | |[[Парахин Гаврил Павлович|Гаврил Парахин]] |[[Билэ:Парахин Гаврил Павлович.jpg|раамката_суох|80x80пкс]] |ЛДПР |17&nbsp;914 |5,69 |- | bgcolor="#FF3322" | |[[Борисов Игорь Алексеевич|Игорь Борисов]] |[[Билэ:No free image - man.svg|раамката_суох|80x80пкс]] |Арассыыйа хомуньуустара |16&nbsp;378 |5,20 |- | colspan="4" |Ааҕыллыбатах бүлүтүөн ахсаана |9189 |2,92 |- | colspan="4" |Ааҕыллыбыт бүлүтүөн ахсаана |305&nbsp;474 |97,08 |- | colspan="4" |'''Куоластаабыт дьон ахсаана''' |'''314&nbsp;663''' |'''100''' |- | colspan="4" |Бүлүтүөн ылбыт дьон ахсаана, явка |314&nbsp;926 |48,41 |- | colspan="4" |Куоластыыр бырааптаах дьон ахсаана |650&nbsp;535 |100 |} <gallery widths="200" heights="200"> Билэ:2023 election of the Head of Yakutia map.svg|Айсен Николаевка куоластаабыт дьон быраһыана, улуустарынан Билэ:2023 election of the Head of Yakutia map (Gubarev CPRF).svg|Виктор Губаревка куоластаабыт дьон быраһыана, улуустарынан </gallery> == Быһаарыылар == {{Быһаарыылар}} [[Категория:Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын быыбардара]] [[Категория:2023 сыл Саха сиригэр]] 2ksh1d3fgof4vfxbsy6fv54jqyg69ni 430837 430836 2026-09-23T04:05:21Z Sauit 26795 /* Түмүктэр */ 430837 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын талар быыбар''' 2023 сыл балаҕан ыйын 8, 9 уонна 10 күнүгэр ааспыта. [[Николаев Айсен Сергеевич|Айсен Николаев]] иккистээн [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана|Ил Дархаҥҥа]] талыллыбыта. Уопсайа 8 киһи быыбарга кытта сатаабыта, олортон 4 эрэ хандьыдаат регистрацияны ылбыта, бары баартыйалартан кытталар: Айсен Николаев («[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]»), [[Губарев Виктор Николаевич|Виктор Губарев]] ([[КПРФ]]), [[Парахин Гаврил Павлович|Гаврил Парахин]] ([[ЛДПР]]) уонна [[Борисов Игорь Алексеевич|Игорь Борисов]] («[[Арассыыйа хомуньуустара]]»)<ref name=":2">{{Cite web|url=http://www.yakut.izbirkom.ru/izbirkom_pages/|title=Сведения о кандидатах. Выборы Главы Республики Саха (Якутия)|work=Саха Өрөспүүбүлүкэтин киин быыбардыыр комиссията|lang=ru|accessdate=2026-09-23}}</ref>.[[Билэ:2023 inauguration of Aysen Nikolayev 01.jpg|мини|Айсен Николаев инаугурацията, балаҕан ыйын 27 күнэ]]Быыбар биир туурунан бүппүтэ, онно Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана Айсен Николаев 238 432 куоластаах 75,77% ылбыта. Инаугурацията [[Суорун Омоллоон аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Опера уонна балет тыйаатыра|Суорун Омоллоон аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин опера уонна балет тыйаатарыгар]] 2023 сыл балаҕан ыйын 27 күнүгэр буолбута<ref>{{Cite web|url=https://exo-ykt.ru/articles/segodnya-sostoitsya-inauguraciya-glavy-yakutii|title=Сегодня состоится инаугурация главы Якутии|date=2023-09-27|work=EXO-YKT|lang=ru|accessdate=2026-09-23}}</ref>. 2023 сыл от ыйын 1 күнүн дааннайдарынан, быыбарга сатаан кыттар дьон ахсаана 641 592 эбит<ref>{{Cite web|url=http://www.yakut.izbirkom.ru/chislennost-izbirateley/14010723.doc|title=Сведения о численности избирателей, участников референдума, зарегистрированных на территории Республики Саха (Якутия) по состоянию на 01.07.2023 г.|work=Саха Өрөспүүбүлүкэтээҕи киин быыбардыыр комиссията|lang=ru|accessdate=2026-09-23|format=DOC}}</ref>. == Быыбар иннинэ == 2018 сыллааҕы досрочнай быыбары [[Николаев Айсен Сергеевич|Айсен Николаев]] кыайбыта. Онно кини 229 314 куоластаах 71,40% ылбыта. 2023 сыл бэс ыйын 8 күнүгэр [[Ил Түмэн|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнэ]] быыбары балаҕан ыйын 10 күнүгэр анаабыта<ref name=":1" details="с. 17">{{Cite web|url=http://www.yakut.izbirkom.ru/elektoralnaya-statistika/elect%202023%20site.pdf|title=Единый день голосования 10 сентября 2023 года в Республике Саха (Якутия). Электоральная статистика.|author=Саха Өрөспүүбүлүкэтин киин быыбардыыр коммиссията|date=2023|format=PDF|lang=ru|pages=|accessdate=2026-09-23}}</ref>. Ил Дархан быыбарын кытта [[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2023)|Ил Түмэн сэттис ыҥырыы дьокутааттарын быыбара]] тэҥҥэ буолбута<ref name=":1" details="с. 18" />. == Хандьыдааттар == {| class="wikitable" |+Быыбарга кыттар хандьыдааттар<ref name=":2" /><ref name=":1" details="с. 95-96" /> !Хандьыдаат !Төрөөбүтэ !Дуоһунаһа<ref>{{Cite web|url=https://yagtik.ru/2023/07/06/svedeniya-o-vydvinutyx-i-zaregistrirovannyx-kandidatax-na-dolzhnost/|title=Сведения о выдвинутых и зарегистрированных кандидатах на должность|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251117123932/https://yagtik.ru/2023/07/06/svedeniya-o-vydvinutyx-i-zaregistrirovannyx-kandidatax-na-dolzhnost/|archivedate=2025-11-17|accessdate=2026-09-23|lang=ru|date=2023-07-06|work=Дьокуускай куорат быыбардыыр комиссията}}</ref> !Баартыйата !Статуһа |- |[[Борисов Игорь Алексеевич]] |1969 |[[Жатай|Жатайдааҕы]] судоремонтнай-судостроительнай собуот Комплектация бөлөҕүн салайааччыта |[[Арассыыйа хомуньуустара]] |bgcolor="lightgreen" |Регистрацияламмыт |- |[[Вакарь Александр Васильевич]] |1969 |[[Мирнэй улууһа|Мирнэй оройуон]] [[Мирнэй|Мирнэй куоратын]] «Мемориал» муниципальнай бүддьүөт тэрилтэтин дириэктэрэ |[[От күөхтэр (баартыйа, Арассыыйа)|От күөхтэр]] |{{Abbr|УСВК|Таһаарыллыбыт хандьыдаат статуһун сүтэрбит (нууч. Утративший статус выдвинутого кандидата)|0}} |- |[[Губарев Виктор Николаевич]] |1949 |[[Ил Түмэн|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин]] Бэрэсэдээтэлин солбуйааччыта |[[КПРФ]] |bgcolor="lightgreen" |Регистрацияламмыт |- |[[Маклашов Олег Геннадьевич]] |1978 |«[[Бүтүн Арассыыйатааҕы норуот фрона|"Арассыыйа туһугар" народнай фронт]]» исполкомун туспа структурнай подразделениятын организационнай ыйытыыларыгар координатор |[[Родина (баартыйа)|Родина]] |{{Abbr|УСВК|Таһаарыллыбыт хандьыдаат статуһун сүтэрбит (нууч. Утративший статус выдвинутого кандидата)|0}} |- |[[Николаев Айсен Сергеевич]] |1972 |[[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана]] |[[Биир ньыгыл Арассыыйа]] |bgcolor="lightgreen" |Регистрацияламмыт |- |[[Парахин Гаврил Павлович]] |1972 |[[Селезнев Валерий Сергеевич]] [[Госдуума]] дьокутаатын көмөлөһөөччүтэ |[[ЛДПР]] |bgcolor="lightgreen" |Регистрацияламмыт |- |[[Пшенников Юрий Владимирович]] |1958 |Биэнсийэлээх киһи |[[Гражданскай платформа]] |{{Abbr|УСВК|Таһаарыллыбыт хандьыдаат статуһун сүтэрбит (нууч. Утративший статус выдвинутого кандидата)|0}} |- |[[Тимофеев Владимир Иннокентьевич]] |1953 |[[Марсден Кэтт|Кэтти Марсден]] аатынан ВСДСОПИ психиатр-бырааһа |[[Биэнсийэлээхтэр баартыйалара]] |{{Abbr|УСВК|Таһаарыллыбыт хандьыдаат статуһун сүтэрбит (нууч. Утративший статус выдвинутого кандидата)|0}} |} === Хандьыдааттары таһаарар уонна регистрациялыыр бэрээдэгэ === Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана|Ил Дархан]] быыбардарыгар хандьыдааттары быыбардарга кыттар бырааптаах баартыйалар эрэ таһаараллар. Тутулуга суох хандьыдааттар диэн суохтар. Ил Дарханынан 30 сааһыттан тахсыбыт [[Арассыыйа|Арассыыйа Федерациятын]] гражданина эрэ киһи буолуон сөп<ref name=":3">{{Cite web|url=https://glava.sakha.gov.ru/konstitutsionnyj-zakon-respubliki-saha-jakutija-o-glave-respubliki-saha-jakutija|title=Конституционный закон Республики Саха (Якутия) «О Главе Республики Саха (Якутия)»|date=2006-10-11|work=Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын саайта|lang=ru|accessdate=2026-09-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220207004745/https://glava.sakha.gov.ru/konstitutsionnyj-zakon-respubliki-saha-jakutija-o-glave-respubliki-saha-jakutija|archivedate=2022-02-07}}</ref>. Хас хандьыдаат аайы [[Федерация Сэбиэтэ|Федерация Сэбиэтигэр]] барар үс киһини көрдөрүөхтээх. Хандьыдаат талыллыбыт буоллаҕына, ол үс киһиттэн биирэ Федерация Сэбиэтигэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Быраабыытылыстыбатыттан барыахтаах<ref name=":3" />. Регистрацияланарга хандьыдаат 257 улуус уонна куораттааҕы уокурук баһылыгын, улуус уонна куораттааҕы уокурук дьокутааттарын илии баттааһынын хомуйуохтаах. 36 илии баттааһын быыбарга дьонунан талыллыбыт улуус уонна куораттааҕы уокурук баһылыгыттан, улуус уонна куораттааҕы уокурук дьокутааттарыттан буолуохтаах. Улуус эбэтэр куораттааҕы уокурук ахсаана 27-тэн тахсыахтаах<ref>{{Cite web|url=https://archive.baikal24.ru/text/09-06-2023/080/|title=В Якутии для кандидата в Ил Дарханы насчитали 257 подписей муниципального фильтра|date=2023-06-09|work=Байкал24|lang=2026-09-23}}</ref>. == Түмүктэр == [[Билэ:2023 election of the Head of Yakutia map.svg|мини|Быыбар түмүктэрэ улуустарынан]] {| class="wikitable" |+2023 сыллааҕы быыбар официальнай түмүгэ<ref>{{Cite web|url=http://www.yakut.izbirkom.ru/izbirkom_pages/|title=Результаты Выборов Главы Республики Саха (Якутия)|date=2023-09-13|work=Саха Өрөспүүбүлүкэтин киин быыбардыыр комиссията|lang=ru|accessdate=2026-09-23}}</ref> ! colspan="2" |Хандьыдаат !Хаартыска !Баартыйа !Куолас !% |- |bgcolor="#2E4EA4" | |[[Николаев Айсен Сергеевич|Айсен Николаев]] |[[Билэ:Aysen_Nikolayev_(kremlin.ru).jpg|раамката_суох|107x107пкс]] |Биир ньыгыл Арассыыйа |238&nbsp;432 |75,77 |- | bgcolor="#CC1111" | |[[Губарев Виктор Николаевич|Виктор Губарев]] |[[Билэ:Губарев.jpg|кирбии|80x80пкс]] |КПРФ |32&nbsp;750 |10,41 |- |bgcolor="#4488CC" | |[[Парахин Гаврил Павлович|Гаврил Парахин]] |[[Билэ:Парахин Гаврил Павлович.jpg|раамката_суох|80x80пкс]] |ЛДПР |17&nbsp;914 |5,69 |- | bgcolor="#FF3322" | |[[Борисов Игорь Алексеевич|Игорь Борисов]] |[[Билэ:No free image - man.svg|раамката_суох|80x80пкс]] |Арассыыйа хомуньуустара |16&nbsp;378 |5,20 |- | colspan="4" |Ааҕыллыбатах бүлүтүөн ахсаана |9189 |2,92 |- | colspan="4" |Ааҕыллыбыт бүлүтүөн ахсаана |305&nbsp;474 |97,08 |- | colspan="4" |'''Куоластаабыт дьон ахсаана''' |'''314&nbsp;663''' |'''100''' |- | colspan="4" |Бүлүтүөн ылбыт дьон ахсаана, явка |314&nbsp;926 |48,41 |- | colspan="4" |Куоластыыр бырааптаах дьон ахсаана |650&nbsp;535 |100 |} <center> <gallery widths="200" heights="200"> Билэ:2023 election of the Head of Yakutia map.svg|Айсен Николаевка куоластаабыт дьон быраһыана, улуустарынан Билэ:2023 election of the Head of Yakutia map (Gubarev CPRF).svg|Виктор Губаревка куоластаабыт дьон быраһыана, улуустарынан </gallery> </center> == Быһаарыылар == {{Быһаарыылар}} [[Категория:Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын быыбардара]] [[Категория:2023 сыл Саха сиригэр]] 1o5p1xb4tiz7so4vgwhg2z4aeo9osbh 430848 430837 2026-09-23T11:19:31Z Sauit 26795 /* Түмүктэр */ 430848 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын талар быыбар''' 2023 сыл балаҕан ыйын 8, 9 уонна 10 күнүгэр ааспыта. [[Николаев Айсен Сергеевич|Айсен Николаев]] иккистээн [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана|Ил Дархаҥҥа]] талыллыбыта. Уопсайа 8 киһи быыбарга кытта сатаабыта, олортон 4 эрэ хандьыдаат регистрацияны ылбыта, бары баартыйалартан кытталар: Айсен Николаев («[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]»), [[Губарев Виктор Николаевич|Виктор Губарев]] ([[КПРФ]]), [[Парахин Гаврил Павлович|Гаврил Парахин]] ([[ЛДПР]]) уонна [[Борисов Игорь Алексеевич|Игорь Борисов]] («[[Арассыыйа хомуньуустара]]»)<ref name=":2">{{Cite web|url=http://www.yakut.izbirkom.ru/izbirkom_pages/|title=Сведения о кандидатах. Выборы Главы Республики Саха (Якутия)|work=Саха Өрөспүүбүлүкэтин киин быыбардыыр комиссията|lang=ru|accessdate=2026-09-23}}</ref>.[[Билэ:2023 inauguration of Aysen Nikolayev 01.jpg|мини|Айсен Николаев инаугурацията, балаҕан ыйын 27 күнэ]]Быыбар биир туурунан бүппүтэ, онно Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана Айсен Николаев 238 432 куоластаах 75,77% ылбыта. Инаугурацията [[Суорун Омоллоон аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Опера уонна балет тыйаатыра|Суорун Омоллоон аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин опера уонна балет тыйаатарыгар]] 2023 сыл балаҕан ыйын 27 күнүгэр буолбута<ref>{{Cite web|url=https://exo-ykt.ru/articles/segodnya-sostoitsya-inauguraciya-glavy-yakutii|title=Сегодня состоится инаугурация главы Якутии|date=2023-09-27|work=EXO-YKT|lang=ru|accessdate=2026-09-23}}</ref>. 2023 сыл от ыйын 1 күнүн дааннайдарынан, быыбарга сатаан кыттар дьон ахсаана 641 592 эбит<ref>{{Cite web|url=http://www.yakut.izbirkom.ru/chislennost-izbirateley/14010723.doc|title=Сведения о численности избирателей, участников референдума, зарегистрированных на территории Республики Саха (Якутия) по состоянию на 01.07.2023 г.|work=Саха Өрөспүүбүлүкэтээҕи киин быыбардыыр комиссията|lang=ru|accessdate=2026-09-23|format=DOC}}</ref>. == Быыбар иннинэ == 2018 сыллааҕы досрочнай быыбары [[Николаев Айсен Сергеевич|Айсен Николаев]] кыайбыта. Онно кини 229 314 куоластаах 71,40% ылбыта. 2023 сыл бэс ыйын 8 күнүгэр [[Ил Түмэн|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнэ]] быыбары балаҕан ыйын 10 күнүгэр анаабыта<ref name=":1" details="с. 17">{{Cite web|url=http://www.yakut.izbirkom.ru/elektoralnaya-statistika/elect%202023%20site.pdf|title=Единый день голосования 10 сентября 2023 года в Республике Саха (Якутия). Электоральная статистика.|author=Саха Өрөспүүбүлүкэтин киин быыбардыыр коммиссията|date=2023|format=PDF|lang=ru|pages=|accessdate=2026-09-23}}</ref>. Ил Дархан быыбарын кытта [[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2023)|Ил Түмэн сэттис ыҥырыы дьокутааттарын быыбара]] тэҥҥэ буолбута<ref name=":1" details="с. 18" />. == Хандьыдааттар == {| class="wikitable" |+Быыбарга кыттар хандьыдааттар<ref name=":2" /><ref name=":1" details="с. 95-96" /> !Хандьыдаат !Төрөөбүтэ !Дуоһунаһа<ref>{{Cite web|url=https://yagtik.ru/2023/07/06/svedeniya-o-vydvinutyx-i-zaregistrirovannyx-kandidatax-na-dolzhnost/|title=Сведения о выдвинутых и зарегистрированных кандидатах на должность|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251117123932/https://yagtik.ru/2023/07/06/svedeniya-o-vydvinutyx-i-zaregistrirovannyx-kandidatax-na-dolzhnost/|archivedate=2025-11-17|accessdate=2026-09-23|lang=ru|date=2023-07-06|work=Дьокуускай куорат быыбардыыр комиссията}}</ref> !Баартыйата !Статуһа |- |[[Борисов Игорь Алексеевич]] |1969 |[[Жатай|Жатайдааҕы]] судоремонтнай-судостроительнай собуот Комплектация бөлөҕүн салайааччыта |[[Арассыыйа хомуньуустара]] |bgcolor="lightgreen" |Регистрацияламмыт |- |[[Вакарь Александр Васильевич]] |1969 |[[Мирнэй улууһа|Мирнэй оройуон]] [[Мирнэй|Мирнэй куоратын]] «Мемориал» муниципальнай бүддьүөт тэрилтэтин дириэктэрэ |[[От күөхтэр (баартыйа, Арассыыйа)|От күөхтэр]] |{{Abbr|УСВК|Таһаарыллыбыт хандьыдаат статуһун сүтэрбит (нууч. Утративший статус выдвинутого кандидата)|0}} |- |[[Губарев Виктор Николаевич]] |1949 |[[Ил Түмэн|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин]] Бэрэсэдээтэлин солбуйааччыта |[[КПРФ]] |bgcolor="lightgreen" |Регистрацияламмыт |- |[[Маклашов Олег Геннадьевич]] |1978 |«[[Бүтүн Арассыыйатааҕы норуот фрона|"Арассыыйа туһугар" народнай фронт]]» исполкомун туспа структурнай подразделениятын организационнай ыйытыыларыгар координатор |[[Родина (баартыйа)|Родина]] |{{Abbr|УСВК|Таһаарыллыбыт хандьыдаат статуһун сүтэрбит (нууч. Утративший статус выдвинутого кандидата)|0}} |- |[[Николаев Айсен Сергеевич]] |1972 |[[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана]] |[[Биир ньыгыл Арассыыйа]] |bgcolor="lightgreen" |Регистрацияламмыт |- |[[Парахин Гаврил Павлович]] |1972 |[[Селезнев Валерий Сергеевич]] [[Госдуума]] дьокутаатын көмөлөһөөччүтэ |[[ЛДПР]] |bgcolor="lightgreen" |Регистрацияламмыт |- |[[Пшенников Юрий Владимирович]] |1958 |Биэнсийэлээх киһи |[[Гражданскай платформа]] |{{Abbr|УСВК|Таһаарыллыбыт хандьыдаат статуһун сүтэрбит (нууч. Утративший статус выдвинутого кандидата)|0}} |- |[[Тимофеев Владимир Иннокентьевич]] |1953 |[[Марсден Кэтт|Кэтти Марсден]] аатынан ВСДСОПИ психиатр-бырааһа |[[Биэнсийэлээхтэр баартыйалара]] |{{Abbr|УСВК|Таһаарыллыбыт хандьыдаат статуһун сүтэрбит (нууч. Утративший статус выдвинутого кандидата)|0}} |} === Хандьыдааттары таһаарар уонна регистрациялыыр бэрээдэгэ === Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана|Ил Дархан]] быыбардарыгар хандьыдааттары быыбардарга кыттар бырааптаах баартыйалар эрэ таһаараллар. Тутулуга суох хандьыдааттар диэн суохтар. Ил Дарханынан 30 сааһыттан тахсыбыт [[Арассыыйа|Арассыыйа Федерациятын]] гражданина эрэ киһи буолуон сөп<ref name=":3">{{Cite web|url=https://glava.sakha.gov.ru/konstitutsionnyj-zakon-respubliki-saha-jakutija-o-glave-respubliki-saha-jakutija|title=Конституционный закон Республики Саха (Якутия) «О Главе Республики Саха (Якутия)»|date=2006-10-11|work=Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын саайта|lang=ru|accessdate=2026-09-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220207004745/https://glava.sakha.gov.ru/konstitutsionnyj-zakon-respubliki-saha-jakutija-o-glave-respubliki-saha-jakutija|archivedate=2022-02-07}}</ref>. Хас хандьыдаат аайы [[Федерация Сэбиэтэ|Федерация Сэбиэтигэр]] барар үс киһини көрдөрүөхтээх. Хандьыдаат талыллыбыт буоллаҕына, ол үс киһиттэн биирэ Федерация Сэбиэтигэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Быраабыытылыстыбатыттан барыахтаах<ref name=":3" />. Регистрацияланарга хандьыдаат 257 улуус уонна куораттааҕы уокурук баһылыгын, улуус уонна куораттааҕы уокурук дьокутааттарын илии баттааһынын хомуйуохтаах. 36 илии баттааһын быыбарга дьонунан талыллыбыт улуус уонна куораттааҕы уокурук баһылыгыттан, улуус уонна куораттааҕы уокурук дьокутааттарыттан буолуохтаах. Улуус эбэтэр куораттааҕы уокурук ахсаана 27-тэн тахсыахтаах<ref>{{Cite web|url=https://archive.baikal24.ru/text/09-06-2023/080/|title=В Якутии для кандидата в Ил Дарханы насчитали 257 подписей муниципального фильтра|date=2023-06-09|work=Байкал24|lang=2026-09-23}}</ref>. == Түмүктэр == [[Билэ:2023 election of the Head of Yakutia map.svg|мини|Быыбар түмүктэрэ улуустарынан]] {| class="wikitable" |+2023 сыллааҕы быыбар официальнай түмүгэ<ref>{{Cite web|url=http://www.yakut.izbirkom.ru/izbirkom_pages/|title=Результаты Выборов Главы Республики Саха (Якутия)|date=2023-09-13|work=Саха Өрөспүүбүлүкэтин киин быыбардыыр комиссията|lang=ru|accessdate=2026-09-23}}</ref> ! colspan="2" |Хандьыдаат !Хаартыска !Баартыйа !Куолас !% |- |bgcolor="#2E4EA4" | |[[Николаев Айсен Сергеевич|Айсен Николаев]] |[[Билэ:Aysen_Nikolayev_(kremlin.ru).jpg|раамката_суох|107x107пкс]] |Биир ньыгыл Арассыыйа |238&nbsp;432 |75,77 |- | bgcolor="#CC1111" | |[[Губарев Виктор Николаевич|Виктор Губарев]] |[[Билэ:Губарев.jpg|кирбии|80x80пкс]] |КПРФ |32&nbsp;750 |10,41 |- |bgcolor="#4488CC" | |[[Парахин Гаврил Павлович|Гаврил Парахин]] |[[Билэ:Парахин Гаврил Павлович.jpg|раамката_суох|80x80пкс]] |ЛДПР |17&nbsp;914 |5,69 |- | bgcolor="#FF3322" | |[[Борисов Игорь Алексеевич|Игорь Борисов]] |[[Билэ:No free image - man.svg|раамката_суох|80x80пкс]] |Арассыыйа хомуньуустара |16&nbsp;378 |5,20 |- | colspan="4" |Ааҕыллыбатах бүлүтүөн ахсаана |9189 |2,92 |- | colspan="4" |Ааҕыллыбыт бүлүтүөн ахсаана |305&nbsp;474 |97,08 |- | colspan="4" |'''Куоластаабыт дьон ахсаана''' |'''314&nbsp;663''' |'''100''' |- | colspan="4" |Бүлүтүөн ылбыт дьон ахсаана, явка |314&nbsp;926 |48,41 |- | colspan="4" |Куоластыыр бырааптаах дьон ахсаана |650&nbsp;535 |100 |} <center> <gallery widths="200" heights="200"> Билэ:2023 election of the Head of Yakutia map.svg|Айсен Николаевка куоластаабыт дьон быраһыана, улуустарынан Билэ:2023 election of the Head of Yakutia map (Gubarev CPRF).svg|Виктор Губаревка куоластаабыт дьон быраһыана, улуустарынан Билэ:2023 election of the Head of Yakutia map (Parakhin LDPR).svg|Гаврил Парахиҥҥа куоластаабыт дьон быраһыана, улуустарынан </gallery> </center> == Быһаарыылар == {{Быһаарыылар}} [[Категория:Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын быыбардара]] [[Категория:2023 сыл Саха сиригэр]] aqs82ua63wtvlrnclwkzwhm4cop59ft 0 59013 430838 2026-09-23T06:39:47Z Ojkhol 24881 "'''Сальса''' ({{lang-es|Salsa}} — «соус») — Латинскай Америка уонна Карибскай бассейн дойдуларыттан төрүттээх, XX үйэ 1960-с уонна 1970-с сылларыгар Нью-Йорк куоракка сиппит-хоппут аан дойдутааҕы музыка уонна үҥкүү жанра. Бу жанр куубалыы [[Сон (музыка)|сон]], Мам..." саҥа сирэй оҥоһулунна 430838 wikitext text/x-wiki '''Сальса''' ({{lang-es|Salsa}} — «соус») — Латинскай Америка уонна Карибскай бассейн дойдуларыттан төрүттээх, XX үйэ 1960-с уонна 1970-с сылларыгар Нью-Йорк куоракка сиппит-хоппут аан дойдутааҕы музыка уонна үҥкүү жанра. Бу жанр куубалыы [[Сон (музыка)|сон]], [[Мамбо]], [[Ча-ча-ча]] уонна пуэрто-рикотааҕы [[Бомба (үҥкүү)|бомба]], [[Плена]] курдук араас музыкальнай истииллэр булкаастарыттан үөскээбитэ [https://britannica.com]. Музыка олоҕун африкалыы төрүттээх [[Клаве (ритм)|клаве]] (clave) диэн анал ритм тэбэрэ быһаарар. == Устуоруйата == Сальса төрдө Кууба арыытыгар сытар. Кууба норуотун музыкальнай бөлөхтөрө, ордук [[Игнасио Пиньейро]] салайар ''Septeto Nacional'' бөлөҕө, өссө 1930-с сылларга бэйэлэрин ырыаларыгар «Échale salsita!» (сахалыы «Соустаан сырылат!») диэн тыллары тутталлара [https://secondhandsongs.com]. Бу тыл кэлин бүтүн жанр аата буолуохтааҕын ким да билбэтэ. 1960-с сыллар бүтүүлэригэр Нью-Йорк куоракка (ордук Латинскай Америкаран кэлбит мигранттар олорор Испанскай Гарлем оройуонугар) Куубаттан уонна Пуэрто-Рикоттан төрүттээх музыканнар бэйэлэрин төрүт дүрүллэрин американскай [[Джаз|джазтыын]] уонна [[Rhythm and blues|R&B-лыын]] холбообуттара. Сальсаны улахан аан дойду таһымыгар таһаарбыт уонна коммерческай өттүнэн биллэрбит дьонунан [[Fania Records]] лейблы олохтообут Джерри Масуччи уонна Джонни Пачеко буолаллар. Бу лейбл ''Fania All-Stars'' диэн супер-бөлөҕү тэрийэн, сальсаны [[АХШ]]-ка, Колумбияҕа, Венесуэлаҕа уонна Дьобуруопаҕа киэҥник тарппыта [https://fania.com]. == Музыка үнүстүрүмүөннэрэ == Сальса оркестрыгар (charanga эбэтэр conjunto) маннык үнүстүрүмүөннэр баар буолаллар: * '''Ударнайдар (перкуссия):''' [[Конга]], [[Тимбалес]], [[Бонго]], [[Маракас]], [[Гуиро]]. * '''Духовойдар:''' [[Тромбон]], [[Труба]], [[Саксофон]]. * '''Струннайдар уонна клавишнайдар:''' [[Фортепиано]], [[Бас-гитара]], Куба [[Тресы (гитара)|трес]] гитарата. == Үҥкүү истииллэрэ == Сальса үҥкүүтэ аан дойдуга хас да сүрүн көрүҥҥэ арахсар: * '''Линейнай сальса (Cross-body style):''' Үҥкүүһүттэр биир көнө линия устун хамсаналлар. Манна киирэллэр '''Нью-Йорк истиилэ''' (Salsa on 2) уонна '''Лос-Анджелес истиилэ''' (Salsa on 1). * '''Куба сальсата (Касино):''' Үҥкүүһүттэр бэйэ-бэйэлэрин тула эргийэ сылдьан, төгүрүччү (круг устун) үҥкүүлүүллэр. Бу истиил олус эриэккэс көрүҥэ — '''Руэда''' (Rueda de Casino) — хас да паара биир киһи хамаандатынан тэҥҥэ, эргийэ сылдьан үҥкүүлээһинэ буолар. * '''Колумбия сальсата (Кали истиилэ):''' Олус түргэн тэтимнээх, атах үлэтэ (footwork) уонна акробатика элбэх куората. == Биллэр сулустар == Сальса устуоруйатыгар саамай улахан сабыдыалы оҥорбут дьон: * [[Селия Крус]] (Celia Cruz) — «Сальса Королевата» диэн ааттаммыт Куба ырыаһыта. * [[Эктор Лаво]] (Héctor Lavoe) — Пуэрто-Рико саамай биллэр легендарнай вокалиһа. * [[Тито Пуэнте]] (Tito Puente) — Тимбалес үнүстүрүмүөн маастара, «Мамбо Короло». * [[Марк Энтони]] (Marc Anthony) — аныгы кэм саамай ситиһиилээх латин поп уонна сальса ырыаһыта. == Өссө көр == * [[Бачата]] * [[Меренге (музыка)|Меренге]] * [[Латинскай Америка музыката]] == Быһаарыылар == {{reflist}} [[Категория:Дьүрүл жанрдара]] [[Категория:Үҥкүүлэр]] [[Категория:Латинскай Америка култуурата]] daedr78t6u4ldos51v5llr4c5txncvv