Бикипиэдьийэ
sahwiki
https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D2%AF%D1%80%D2%AF%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D1%80%D1%8D%D0%B9
MediaWiki 1.47.0-wmf.21
first-letter
Миэдьийэ
Аналлаах
Ырытыы
Кыттааччы
Кыттааччы ырытыыта
Бикипиэдьийэ
Бикипиэдьийэ ырытыыта
Билэ
Билэ ырытыыта
MediaWiki
MediaWiki-ни ырытыы
Халыып
Халыыбы ырытыы
Көмө
Көмөнү ырытыы
Категория
Категорияны ырытыы
TimedText
TimedText talk
Модуль
Обсуждение модуля
Event
Event talk
Ил Түмэн
0
12751
430878
430721
2026-09-26T09:28:59Z
Sauit
26795
430878
wikitext
text/x-wiki
{{Булкуйума|Ил Түмэн (хаһыат)|Ил Түмэн|хаһыат буолар, оттон бу — Саха Өрөспүүбүлүкэтин [[Түмэн|парламена]]}}
[[Билэ:2023 Yakutia legislative election diagram.svg|мини|{{legend|#CC1111|[[КПРФ]]: 4 дьокутаат}} {{legend|#FF9933|[[Сиэрдээх Арассыыйа]]: 3 дьокутаат}} {{legend|#47C2C0|[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]: 6 дьокутаат}} {{legend|#2E4EA4|[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]: 55 дьокутаат}} {{legend|#4488CC|[[ЛДПР]]: 1 дьокутаат}} {{legend|#AAAAAA|Тутулуга суох дьокутааттар: 1 дьокутаат}}]]
'''Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнэ''' ({{Lang-ru|Государственное собрание (Ил Тумэн) Республики Саха (Якутия)}}) диэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин биир палаталаах парламена. Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай былааһын хонтуруоллуур представительнэй уонна сокуоннары оҥорор уоргана буолар. Ил Түмэн туһунан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 4 баһыгар сурунар<ref>[[s:Саха_Өрөспүүбүлүкэтин_Төрүт_Сокуона#54_%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B9%D0%B0|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 54 ыстатыйата]] — Бикитиэкэ</ref>.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин нэһилиэнньэтинэн биэс сыллаах болдьоххо талыллар. 70 бар дьонун дьокутаатыттан турар, олортон 35 дьокутаат биир мандааттаах уокуруктарынан талыллар, оттон хаалбыт 35 — партийнай испииһэктэринэн<ref>[[s:Саха_Өрөспүүбүлүкэтин_Төрүт_Сокуона#55_%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B9%D0%B0|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 55 ыстатыйата]] — Бикитиэкэ</ref>.
== Устуоруйата ==
{{Main|Саха сиригэр олохтоох салайыныы үөскээһинэ, сайдыыта}}
Бэйэтин силиһин Ил Түмэн былыргы [[Арассыыйа]] империятыгар баар буола сылдьыбыт [[Степной Дуума]]тыттан тардар. Онтон
Сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэннэ норуот бэрэстэбиитэллэрэ 1922 с. сэтинньитигэр ыҥырыллыбыт Сэбиэттэргэ киирбиттэрэ. Ол Сэбиэттэр I Бүтүн Саха сиринээҕи Тэрийэр (Учредительнай) Сийиэскэ дэлэгээттэри талбыттара. Бу сийиэс [[1922]] сыл [[ахсынньы 27]] күнүттэн [[1923]] сыл [[тохсунньу 19]] күнүгэр дылы буолбута.
[[1937]] сыллаахха [[Саха АССР Конституцията]] уларыйбытын түмүгэр [[Саха АССР]] Үрдүкү Сэбиэтэ олохтоммута уонна [[1938]] сыл [[кулун тутар 26]] күнүгэр быыбар түмүгэр 130 киһилээх састааба талыллыбыта.
[[1992]] сыл [[муус устар 27]] күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтин XII уочарата суох сиэссийэтигэр саҥа Конституция олоххо киирбитэ (бу туһунан быһаарыныы муус устар 4 күнүгэр Үрдүкү Сэбиэтинэн ылыныллыбыт эбит). Бу Конституция нуорматынан үрдүкү сокуону оҥорор (законодательный, представительный) уонна хонтуруоллуур өрөспүүбүлүкэ уорганынан Ил Түмэн буолбута — норуот талар Судаарыстыба Мунньаҕа. Кини бу иннинэ боломуочуйатын тохтоппут СӨ Үрдүкү Сэбиэтин салҕааччыта (преемнига) буолар. Ил Түмэн үлэтэ Конституцияннан уонна СӨ «Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин туһунан» сокуонунан барар.
[[1993]] сыл [[ахсынньы 12]] күнүгэр Ил Түмэн бастакы састаабыгар 56 дьокутаат талыллыбыт: Өрөспүүбүлүкэ палаататыгар — 35, Бэрэстэбиитэллэр Палааталарыгар — 21.
[[2002]] сыл [[ахсынньы 29]] күнүгэр биир палааталаах парлаамеҥҥа быыбар буолбута (III ыҥырыы).
[[2008]] сыл [[кулун тутар 2]] күнүгэр төрдүс ыҥырыылаах быыбар буолбута. Манна саҥа булкаас систиэмэ киллэриллибитэ: дьокутааттар куорпустарын аҥаара (35 киһи) урукку курдук биирдии мандааттаах уокуруктартан талыллыбыттара, оттон иккис аҥаара — баартыйалар испииһэктэринэн.
== Фракциялар ==
=== V ыҥырыы (2013—2018) ===
{| class="wikitable"
|+
! colspan="2" |Фракция
!Дьокутаат
!Диаграмма
|-
|
|Биир ньыгыл Арассыыйа
|52
| rowspan="5" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2013.svg|раамката_суох]]
|-
|
|Сиэрдээх Арассыыйа
|9
|-
|
|КПРФ
|5
|-
|
|ЛДПР
|1
|-
|
|Арассыыйа дьахталларын туһугар
|1
|}
=== VI ыҥырыы (2018—2023) ===
{| class="wikitable"
! colspan="2" |Фракция
!Дьокутаат
!Диаграмма
|-
|
|Биир ньыгыл Арассыыйа
|47
| rowspan="4" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2018.svg|раамката_суох]]
|-
|
|КПРФ
|10
|-
|
|Сиэрдээх Арассыыйа
|9
|-
|
|ЛДПР
|4
|}
=== VII ыҥырыы (2023—2028) ===
{| class="wikitable"
! colspan="2" |Фракция
!Дьокутаат
!Диаграмма
|-
|
|Биир ньыгыл Арассыыйа
|57
| rowspan="5" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2026, after by-elections.svg|раамката_суох]]
|-
|
|Саҥа дьон
|6
|-
|
|КПРФ
|4
|-
|
|Сиэрдээх Арассыыйа
|3
|-
|
|ЛДПР
|1
|}
== Омугунан ==
Ылыллыбыт сирэ<ref>http://cyberleninka.ru/article/n/etnicheskiy-sostav-politicheskih-elit-polietnicheskih-regionov-rossii</ref>
{| class="wikitable"
|-
! rowspan="2" | Омуктара !! colspan="2" | I ыҥырыыта !! colspan="2" |II ыҥырыыта !! colspan="2" | III ыҥырыыта
|-
| ахсааннара || % || ахсааннара || % || ахсааннара || %
|-
| [[Сахалар]] ||31 || 60,7 || 49 || 73,2 || 38 || 55,0
|-
| [[Нууччалар]] || 14 || 27,4 || 13 || 19,4 || 27 || 39,2
|-
| [[Эбээннэр]] || 1 || 1,9 || 2 || 3,0 || 2 || 2,8
|-
| [[Эбэҥкилэр]] || 1 || 1,9 || - || - || 1 || 1,4
|-
| [[Украиналар]] || 3 || 5,8 || 3 || 4,5 || 1 || 1,4
|-
| [[Ньиэмэстэр]] || 1 || 1,9 || - || - || - || -
|-
| Барыта || 51 || - || 67 || - || 69 || -
|}
== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}
== Сигэлэр ==
Официальнай саайта: http://il-tumen.sakha.ru/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110421225742/http://il-tumen.sakha.ru/ |date=2011-04-21 }}
== Өссө маны көр ==
* [[Ил Түмэн (хаһыат)]]
* [[Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтэ]]
* [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтэ]]
* [[Ил Түмэн бастакы ыҥырыытын дьокутааттара]]
* [[Ил Түмэн иккис ыҥырыытын дьокутааттара]]
{{Саха сирэ тиэмэлэргэ}}
[[Категория:Саха Өрөспүүбүлүкэтэ]]
[[Категория:Түмэн]]
br3lpm29661g35xar73j32bj5jgj5qr
430879
430878
2026-09-26T09:40:45Z
Sauit
26795
430879
wikitext
text/x-wiki
{{Булкуйума|Ил Түмэн (хаһыат)|Ил Түмэн|хаһыат буолар, оттон бу — Саха Өрөспүүбүлүкэтин [[Түмэн|парламена]]}}
[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2026, after by-elections.svg|мини|{{legend|#CC1111|[[КПРФ]]: 4 дьокутаат}} {{legend|#FF9933|[[Сиэрдээх Арассыыйа]]: 3 дьокутаат}} {{legend|#47C2C0|[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]: 6 дьокутаат}} {{legend|#2E4EA4|[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]: 56 дьокутаат}} {{legend|#4488CC|[[ЛДПР]]: 1 дьокутаат}}]]
'''Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнэ''' ({{Lang-ru|Государственное собрание (Ил Тумэн) Республики Саха (Якутия)}}) диэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин биир палаталаах парламена. Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай былааһын хонтуруоллуур представительнэй уонна сокуоннары оҥорор уоргана буолар. Ил Түмэн туһунан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 4 баһыгар сурунар<ref>[[s:Саха_Өрөспүүбүлүкэтин_Төрүт_Сокуона#54_%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B9%D0%B0|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 54 ыстатыйата]] — Бикитиэкэ</ref>.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин нэһилиэнньэтинэн биэс сыллаах болдьоххо талыллар. 70 бар дьонун дьокутаатыттан турар, олортон 35 дьокутаат биир мандааттаах уокуруктарынан талыллар, оттон хаалбыт 35 — партийнай испииһэктэринэн<ref>[[s:Саха_Өрөспүүбүлүкэтин_Төрүт_Сокуона#55_%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B9%D0%B0|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 55 ыстатыйата]] — Бикитиэкэ</ref>.
== Устуоруйата ==
{{Main|Саха сиригэр олохтоох салайыныы үөскээһинэ, сайдыыта}}
Бэйэтин силиһин Ил Түмэн былыргы [[Арассыыйа]] империятыгар баар буола сылдьыбыт [[Степной Дуума]]тыттан тардар. Онтон
Сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэннэ норуот бэрэстэбиитэллэрэ 1922 с. сэтинньитигэр ыҥырыллыбыт Сэбиэттэргэ киирбиттэрэ. Ол Сэбиэттэр I Бүтүн Саха сиринээҕи Тэрийэр (Учредительнай) Сийиэскэ дэлэгээттэри талбыттара. Бу сийиэс [[1922]] сыл [[ахсынньы 27]] күнүттэн [[1923]] сыл [[тохсунньу 19]] күнүгэр дылы буолбута.
[[1937]] сыллаахха [[Саха АССР Конституцията]] уларыйбытын түмүгэр [[Саха АССР]] Үрдүкү Сэбиэтэ олохтоммута уонна [[1938]] сыл [[кулун тутар 26]] күнүгэр быыбар түмүгэр 130 киһилээх састааба талыллыбыта.
[[1992]] сыл [[муус устар 27]] күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтин XII уочарата суох сиэссийэтигэр саҥа Конституция олоххо киирбитэ (бу туһунан быһаарыныы муус устар 4 күнүгэр Үрдүкү Сэбиэтинэн ылыныллыбыт эбит). Бу Конституция нуорматынан үрдүкү сокуону оҥорор (законодательный, представительный) уонна хонтуруоллуур өрөспүүбүлүкэ уорганынан Ил Түмэн буолбута — норуот талар Судаарыстыба Мунньаҕа. Кини бу иннинэ боломуочуйатын тохтоппут СӨ Үрдүкү Сэбиэтин салҕааччыта (преемнига) буолар. Ил Түмэн үлэтэ Конституцияннан уонна СӨ «Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин туһунан» сокуонунан барар.
[[1993]] сыл [[ахсынньы 12]] күнүгэр Ил Түмэн бастакы састаабыгар 56 дьокутаат талыллыбыт: Өрөспүүбүлүкэ палаататыгар — 35, Бэрэстэбиитэллэр Палааталарыгар — 21.
[[2002]] сыл [[ахсынньы 29]] күнүгэр биир палааталаах парлаамеҥҥа быыбар буолбута (III ыҥырыы).
[[2008]] сыл [[кулун тутар 2]] күнүгэр төрдүс ыҥырыылаах быыбар буолбута. Манна саҥа булкаас систиэмэ киллэриллибитэ: дьокутааттар куорпустарын аҥаара (35 киһи) урукку курдук биирдии мандааттаах уокуруктартан талыллыбыттара, оттон иккис аҥаара — баартыйалар испииһэктэринэн.
== Фракциялар ==
=== V ыҥырыы (2013—2018) ===
{| class="wikitable"
|+
! colspan="2" |Фракция
!Дьокутаат
!Диаграмма
|-
|
|Биир ньыгыл Арассыыйа
|52
| rowspan="5" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2013.svg|раамката_суох]]
|-
|
|Сиэрдээх Арассыыйа
|9
|-
|
|КПРФ
|5
|-
|
|ЛДПР
|1
|-
|
|Арассыыйа дьахталларын туһугар
|1
|}
=== VI ыҥырыы (2018—2023) ===
{| class="wikitable"
! colspan="2" |Фракция
!Дьокутаат
!Диаграмма
|-
|
|Биир ньыгыл Арассыыйа
|47
| rowspan="4" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2018.svg|раамката_суох]]
|-
|
|КПРФ
|10
|-
|
|Сиэрдээх Арассыыйа
|9
|-
|
|ЛДПР
|4
|}
=== VII ыҥырыы (2023—2028) ===
{| class="wikitable"
! colspan="2" |Фракция
!Дьокутаат
!Диаграмма
|-
|
|Биир ньыгыл Арассыыйа
|57
| rowspan="5" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2026, after by-elections.svg|раамката_суох]]
|-
|
|Саҥа дьон
|6
|-
|
|КПРФ
|4
|-
|
|Сиэрдээх Арассыыйа
|3
|-
|
|ЛДПР
|1
|}
== Омугунан ==
Ылыллыбыт сирэ<ref>http://cyberleninka.ru/article/n/etnicheskiy-sostav-politicheskih-elit-polietnicheskih-regionov-rossii</ref>
{| class="wikitable"
|-
! rowspan="2" | Омуктара !! colspan="2" | I ыҥырыыта !! colspan="2" |II ыҥырыыта !! colspan="2" | III ыҥырыыта
|-
| ахсааннара || % || ахсааннара || % || ахсааннара || %
|-
| [[Сахалар]] ||31 || 60,7 || 49 || 73,2 || 38 || 55,0
|-
| [[Нууччалар]] || 14 || 27,4 || 13 || 19,4 || 27 || 39,2
|-
| [[Эбээннэр]] || 1 || 1,9 || 2 || 3,0 || 2 || 2,8
|-
| [[Эбэҥкилэр]] || 1 || 1,9 || - || - || 1 || 1,4
|-
| [[Украиналар]] || 3 || 5,8 || 3 || 4,5 || 1 || 1,4
|-
| [[Ньиэмэстэр]] || 1 || 1,9 || - || - || - || -
|-
| Барыта || 51 || - || 67 || - || 69 || -
|}
== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}
== Сигэлэр ==
Официальнай саайта: http://il-tumen.sakha.ru/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110421225742/http://il-tumen.sakha.ru/ |date=2011-04-21 }}
== Өссө маны көр ==
* [[Ил Түмэн (хаһыат)]]
* [[Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтэ]]
* [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтэ]]
* [[Ил Түмэн бастакы ыҥырыытын дьокутааттара]]
* [[Ил Түмэн иккис ыҥырыытын дьокутааттара]]
{{Саха сирэ тиэмэлэргэ}}
[[Категория:Саха Өрөспүүбүлүкэтэ]]
[[Категория:Түмэн]]
fv9sjyth7bz3xpis10rbcywltj1r6bn
430880
430879
2026-09-26T10:39:43Z
Sauit
26795
430880
wikitext
text/x-wiki
{{Булкуйума|Ил Түмэн (хаһыат)|Ил Түмэн|хаһыат буолар, оттон бу — Саха Өрөспүүбүлүкэтин [[Түмэн|парламена]]}}
[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2026, after by-elections.svg|мини|{{legend|#CC1111|[[КПРФ]]: 4 дьокутаат}} {{legend|#FF9933|[[Сиэрдээх Арассыыйа]]: 3 дьокутаат}} {{legend|#47C2C0|[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]: 6 дьокутаат}} {{legend|#2E4EA4|[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]: 56 дьокутаат}} {{legend|#4488CC|[[ЛДПР]]: 1 дьокутаат}}]]
'''Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнэ''' ({{Lang-ru|Государственное собрание (Ил Тумэн) Республики Саха (Якутия)}}) диэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин биир палаталаах парламена. Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай былааһын хонтуруоллуур представительнэй уонна сокуоннары оҥорор уоргана буолар. Ил Түмэн туһунан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 4 баһыгар сурунар<ref>[[s:Саха_Өрөспүүбүлүкэтин_Төрүт_Сокуона#54_%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B9%D0%B0|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 54 ыстатыйата]] — Бикитиэкэ</ref>.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин нэһилиэнньэтинэн биэс сыллаах болдьоххо талыллар. 70 бар дьонун дьокутаатыттан турар, олортон 35 дьокутаат биир мандааттаах уокуруктарынан талыллар, оттон хаалбыт 35 — партийнай испииһэктэринэн<ref>[[s:Саха_Өрөспүүбүлүкэтин_Төрүт_Сокуона#55_%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B9%D0%B0|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 55 ыстатыйата]] — Бикитиэкэ</ref>.
== Устуоруйата ==
{{Main|Саха сиригэр олохтоох салайыныы үөскээһинэ, сайдыыта}}
Бэйэтин силиһин Ил Түмэн былыргы [[Арассыыйа]] империятыгар баар буола сылдьыбыт [[Степной Дуума]]тыттан тардар. Онтон
Сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэннэ норуот бэрэстэбиитэллэрэ 1922 с. сэтинньитигэр ыҥырыллыбыт Сэбиэттэргэ киирбиттэрэ. Ол Сэбиэттэр I Бүтүн Саха сиринээҕи Тэрийэр (Учредительнай) Сийиэскэ дэлэгээттэри талбыттара. Бу сийиэс [[1922]] сыл [[ахсынньы 27]] күнүттэн [[1923]] сыл [[тохсунньу 19]] күнүгэр дылы буолбута.
[[1937]] сыллаахха [[Саха АССР Конституцията]] уларыйбытын түмүгэр [[Саха АССР]] Үрдүкү Сэбиэтэ олохтоммута уонна [[1938]] сыл [[кулун тутар 26]] күнүгэр быыбар түмүгэр 130 киһилээх састааба талыллыбыта.
[[1992]] сыл [[муус устар 27]] күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтин XII уочарата суох сиэссийэтигэр саҥа Конституция олоххо киирбитэ (бу туһунан быһаарыныы муус устар 4 күнүгэр Үрдүкү Сэбиэтинэн ылыныллыбыт эбит). Бу Конституция нуорматынан үрдүкү сокуону оҥорор (законодательный, представительный) уонна хонтуруоллуур өрөспүүбүлүкэ уорганынан Ил Түмэн буолбута — норуот талар Судаарыстыба Мунньаҕа. Кини бу иннинэ боломуочуйатын тохтоппут СӨ Үрдүкү Сэбиэтин салҕааччыта (преемнига) буолар. Ил Түмэн үлэтэ Конституцияннан уонна СӨ «Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин туһунан» сокуонунан барар.
[[1993]] сыл [[ахсынньы 12]] күнүгэр Ил Түмэн бастакы састаабыгар 56 дьокутаат талыллыбыт: Өрөспүүбүлүкэ палаататыгар — 35, Бэрэстэбиитэллэр Палааталарыгар — 21.
[[2002]] сыл [[ахсынньы 29]] күнүгэр биир палааталаах парлаамеҥҥа быыбар буолбута (III ыҥырыы).
[[2008]] сыл [[кулун тутар 2]] күнүгэр төрдүс ыҥырыылаах быыбар буолбута. Манна саҥа булкаас систиэмэ киллэриллибитэ: дьокутааттар куорпустарын аҥаара (35 киһи) урукку курдук биирдии мандааттаах уокуруктартан талыллыбыттара, оттон иккис аҥаара — баартыйалар испииһэктэринэн.
== Фракциялар ==
=== V ыҥырыы (2013—2018) ===
{| class="wikitable"
|+
! colspan="2" |Фракция
!Дьокутаат
!Диаграмма
|-
|
|Биир ньыгыл Арассыыйа
|51
| rowspan="5" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2013.svg|раамката_суох]]
|-
|
|Сиэрдээх Арассыыйа
|9
|-
|
|КПРФ
|8
|-
|
|ЛДПР
|1
|-
|
|Арассыыйа дьахталларын туһугар
|1
|}
=== VI ыҥырыы (2018—2023) ===
{| class="wikitable"
! colspan="2" |Фракция
!Дьокутаат
!Диаграмма
|-
|
|Биир ньыгыл Арассыыйа
|47
| rowspan="4" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2018.svg|раамката_суох]]
|-
|
|КПРФ
|10
|-
|
|Сиэрдээх Арассыыйа
|9
|-
|
|ЛДПР
|4
|}
=== VII ыҥырыы (2023—2028) ===
{| class="wikitable"
! colspan="2" |Фракция
!Дьокутаат
!Диаграмма
|-
|
|Биир ньыгыл Арассыыйа
|57
| rowspan="5" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2026, after by-elections.svg|раамката_суох]]
|-
|
|Саҥа дьон
|6
|-
|
|КПРФ
|4
|-
|
|Сиэрдээх Арассыыйа
|3
|-
|
|ЛДПР
|1
|}
== Тутула ==
=== Ил Түмэн Бэрэсэдээтэллэрэ ===
{| class="wikitable"
|+
!Ыҥырыы
!Парламент (палаата) аата
!Бэрэсэдээтэл аата
!Хаартыска
!Талыллыбыт күнэ
!Фракция
|-
! rowspan="2" |I (1993—1997)
|Өрөспүүбүлүкэ Палаатата
|[[Ларионов Егор Михайлович]]
|[[Билэ:Ларионов2.jpg|раамката_суох|80x80пкс]]
| rowspan="2" |[[1994]] сыл [[тохсунньу 25]] күнэ
|
|-
|Бэрэстэбиитэллэр Палааталара
|[[Илларионов Афанасий Петрович]]
|
|
|-
! rowspan="2" |II (1997—2002)
|Өрөспүүбүлүкэ Палаатата
|[[Филиппов Василий Васильевич]]
|[[Билэ:ФилипповВВ.jpg|раамката_суох|120x120пкс]]
| rowspan="2" |[[1998 сыл|1998]] сыл [[тохсунньу 22]] күнэ
|
|-
|Бэрэстэбиитэллэр Палааталара
|[[Соломов Николай Иванович]]
|
|
|-
! rowspan="2" |III (2002—2007)
| rowspan="7" |Ил Түмэн
|[[Соломов Николай Иванович]]
|
|[[2003 сыл|2003]] сыл [[тохсунньу 23]] күнэ
|
|-
|[[Тимофеев Ньургун Семенович]]
|
|[[2005 сыл|2005]] сыл [[ыам ыйын 19]] күнэ
|
|-
!IV (2008—2013)
|[[Басыгысов Виталий Николаевич]]
|
|[[2008]] сыл [[кулун тутар 20]] күнэ
|«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]»
|-
!V (2013—2018)
|[[Жирков Александр Николаевич]]
|
|[[2013 сыл|2013]] сыл [[алтынньы 2]] күнэ
|«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]»
|-
! rowspan="2" |VI (2018—2023)
|[[Гоголев Петр Васильевич]]
|
|[[2018 сыл|2018]] сыл [[балаҕан ыйын 25]] күнэ
|«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]»
|-
| rowspan="2" |[[Еремеев Алексей Ильич]]
|
|[[2021 сыл|2021]] сыл [[бэс ыйын 30]] күнэ
|«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]»
|-
!VII (2023—)
|
|[[2023 сыл|2023]] сыл [[балаҕан ыйын 25]] күнэ
|«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]»
|}
== Омугунан ==
Ылыллыбыт сирэ<ref>http://cyberleninka.ru/article/n/etnicheskiy-sostav-politicheskih-elit-polietnicheskih-regionov-rossii</ref>
{| class="wikitable"
|-
! rowspan="2" | Омуктара !! colspan="2" | I ыҥырыыта !! colspan="2" |II ыҥырыыта !! colspan="2" | III ыҥырыыта
|-
| ахсааннара || % || ахсааннара || % || ахсааннара || %
|-
| [[Сахалар]] ||31 || 60,7 || 49 || 73,2 || 38 || 55,0
|-
| [[Нууччалар]] || 14 || 27,4 || 13 || 19,4 || 27 || 39,2
|-
| [[Эбээннэр]] || 1 || 1,9 || 2 || 3,0 || 2 || 2,8
|-
| [[Эбэҥкилэр]] || 1 || 1,9 || - || - || 1 || 1,4
|-
| [[Украиналар]] || 3 || 5,8 || 3 || 4,5 || 1 || 1,4
|-
| [[Ньиэмэстэр]] || 1 || 1,9 || - || - || - || -
|-
| Барыта || 51 || - || 67 || - || 69 || -
|}
== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}
== Сигэлэр ==
Официальнай саайта: http://il-tumen.sakha.ru/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110421225742/http://il-tumen.sakha.ru/ |date=2011-04-21 }}
== Өссө маны көр ==
* [[Ил Түмэн (хаһыат)]]
* [[Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтэ]]
* [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтэ]]
* [[Ил Түмэн бастакы ыҥырыытын дьокутааттара]]
* [[Ил Түмэн иккис ыҥырыытын дьокутааттара]]
{{Саха сирэ тиэмэлэргэ}}
[[Категория:Саха Өрөспүүбүлүкэтэ]]
[[Категория:Түмэн]]
hxyd0bjjk9st84db7bxqor184vxhr1z
430881
430880
2026-09-26T10:41:54Z
Sauit
26795
430881
wikitext
text/x-wiki
{{Булкуйума|Ил Түмэн (хаһыат)|Ил Түмэн|хаһыат буолар, оттон бу — Саха Өрөспүүбүлүкэтин [[Түмэн|парламена]]}}
[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2026, after by-elections.svg|мини|{{legend|#CC1111|[[КПРФ]]: 4 дьокутаат}} {{legend|#FF9933|[[Сиэрдээх Арассыыйа]]: 3 дьокутаат}} {{legend|#47C2C0|[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]: 6 дьокутаат}} {{legend|#2E4EA4|[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]: 56 дьокутаат}} {{legend|#4488CC|[[ЛДПР]]: 1 дьокутаат}}]]
'''Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнэ''' ({{Lang-ru|Государственное собрание (Ил Тумэн) Республики Саха (Якутия)}}) диэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин биир палаталаах парламена. Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай былааһын хонтуруоллуур представительнэй уонна сокуоннары оҥорор уоргана буолар. Ил Түмэн туһунан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 4 баһыгар сурунар<ref>[[s:Саха_Өрөспүүбүлүкэтин_Төрүт_Сокуона#54_%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B9%D0%B0|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 54 ыстатыйата]] — Бикитиэкэ</ref>.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин нэһилиэнньэтинэн биэс сыллаах болдьоххо талыллар. 70 бар дьонун дьокутаатыттан турар, олортон 35 дьокутаат биир мандааттаах уокуруктарынан талыллар, оттон хаалбыт 35 — партийнай испииһэктэринэн<ref>[[s:Саха_Өрөспүүбүлүкэтин_Төрүт_Сокуона#55_%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B9%D0%B0|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 55 ыстатыйата]] — Бикитиэкэ</ref>.
== Устуоруйата ==
{{Main|Саха сиригэр олохтоох салайыныы үөскээһинэ, сайдыыта}}
Бэйэтин силиһин Ил Түмэн былыргы [[Арассыыйа]] империятыгар баар буола сылдьыбыт [[Степной Дуума]]тыттан тардар. Онтон
Сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэннэ норуот бэрэстэбиитэллэрэ 1922 с. сэтинньитигэр ыҥырыллыбыт Сэбиэттэргэ киирбиттэрэ. Ол Сэбиэттэр I Бүтүн Саха сиринээҕи Тэрийэр (Учредительнай) Сийиэскэ дэлэгээттэри талбыттара. Бу сийиэс [[1922]] сыл [[ахсынньы 27]] күнүттэн [[1923]] сыл [[тохсунньу 19]] күнүгэр дылы буолбута.
[[1937]] сыллаахха [[Саха АССР Конституцията]] уларыйбытын түмүгэр [[Саха АССР]] Үрдүкү Сэбиэтэ олохтоммута уонна [[1938]] сыл [[кулун тутар 26]] күнүгэр быыбар түмүгэр 130 киһилээх састааба талыллыбыта.
[[1992]] сыл [[муус устар 27]] күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтин XII уочарата суох сиэссийэтигэр саҥа Конституция олоххо киирбитэ (бу туһунан быһаарыныы муус устар 4 күнүгэр Үрдүкү Сэбиэтинэн ылыныллыбыт эбит). Бу Конституция нуорматынан үрдүкү сокуону оҥорор (законодательный, представительный) уонна хонтуруоллуур өрөспүүбүлүкэ уорганынан Ил Түмэн буолбута — норуот талар Судаарыстыба Мунньаҕа. Кини бу иннинэ боломуочуйатын тохтоппут СӨ Үрдүкү Сэбиэтин салҕааччыта (преемнига) буолар. Ил Түмэн үлэтэ Конституцияннан уонна СӨ «Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин туһунан» сокуонунан барар.
[[1993]] сыл [[ахсынньы 12]] күнүгэр Ил Түмэн бастакы састаабыгар 56 дьокутаат талыллыбыт: Өрөспүүбүлүкэ палаататыгар — 35, Бэрэстэбиитэллэр Палааталарыгар — 21.
[[2002]] сыл [[ахсынньы 29]] күнүгэр биир палааталаах парлаамеҥҥа быыбар буолбута (III ыҥырыы).
[[2008]] сыл [[кулун тутар 2]] күнүгэр төрдүс ыҥырыылаах быыбар буолбута. Манна саҥа булкаас систиэмэ киллэриллибитэ: дьокутааттар куорпустарын аҥаара (35 киһи) урукку курдук биирдии мандааттаах уокуруктартан талыллыбыттара, оттон иккис аҥаара — баартыйалар испииһэктэринэн.
== Фракциялар ==
=== V ыҥырыы (2013—2018) ===
<center>
{| class="wikitable"
|+
! colspan="2" |Фракция
!Дьокутаат
!Диаграмма
|-
|
|Биир ньыгыл Арассыыйа
|51
| rowspan="5" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2013.svg|раамката_суох]]
|-
|
|Сиэрдээх Арассыыйа
|9
|-
|
|КПРФ
|8
|-
|
|ЛДПР
|1
|-
|
|Арассыыйа дьахталларын туһугар
|1
|}
</center>
=== VI ыҥырыы (2018—2023) ===
<center>
{| class="wikitable"
! colspan="2" |Фракция
!Дьокутаат
!Диаграмма
|-
|
|Биир ньыгыл Арассыыйа
|47
| rowspan="4" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2018.svg|раамката_суох]]
|-
|
|КПРФ
|10
|-
|
|Сиэрдээх Арассыыйа
|9
|-
|
|ЛДПР
|4
|}
</center>
=== VII ыҥырыы (2023—2028) ===
<center>
{| class="wikitable"
! colspan="2" |Фракция
!Дьокутаат
!Диаграмма
|-
|
|Биир ньыгыл Арассыыйа
|57
| rowspan="5" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2026, after by-elections.svg|раамката_суох]]
|-
|
|Саҥа дьон
|6
|-
|
|КПРФ
|4
|-
|
|Сиэрдээх Арассыыйа
|3
|-
|
|ЛДПР
|1
|}
</center>
== Тутула ==
=== Ил Түмэн Бэрэсэдээтэллэрэ ===
{| class="wikitable"
|+
!Ыҥырыы
!Парламент (палаата) аата
!Бэрэсэдээтэл аата
!Хаартыска
!Талыллыбыт күнэ
!Фракция
|-
! rowspan="2" |I (1993—1997)
|Өрөспүүбүлүкэ Палаатата
|[[Ларионов Егор Михайлович]]
|[[Билэ:Ларионов2.jpg|раамката_суох|80x80пкс]]
| rowspan="2" |[[1994]] сыл [[тохсунньу 25]] күнэ
|
|-
|Бэрэстэбиитэллэр Палааталара
|[[Илларионов Афанасий Петрович]]
|
|
|-
! rowspan="2" |II (1997—2002)
|Өрөспүүбүлүкэ Палаатата
|[[Филиппов Василий Васильевич]]
|[[Билэ:ФилипповВВ.jpg|раамката_суох|120x120пкс]]
| rowspan="2" |[[1998 сыл|1998]] сыл [[тохсунньу 22]] күнэ
|
|-
|Бэрэстэбиитэллэр Палааталара
|[[Соломов Николай Иванович]]
|
|
|-
! rowspan="2" |III (2002—2007)
| rowspan="7" |Ил Түмэн
|[[Соломов Николай Иванович]]
|
|[[2003 сыл|2003]] сыл [[тохсунньу 23]] күнэ
|
|-
|[[Тимофеев Ньургун Семенович]]
|
|[[2005 сыл|2005]] сыл [[ыам ыйын 19]] күнэ
|
|-
!IV (2008—2013)
|[[Басыгысов Виталий Николаевич]]
|
|[[2008]] сыл [[кулун тутар 20]] күнэ
|«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]»
|-
!V (2013—2018)
|[[Жирков Александр Николаевич]]
|
|[[2013 сыл|2013]] сыл [[алтынньы 2]] күнэ
|«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]»
|-
! rowspan="2" |VI (2018—2023)
|[[Гоголев Петр Васильевич]]
|
|[[2018 сыл|2018]] сыл [[балаҕан ыйын 25]] күнэ
|«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]»
|-
| rowspan="2" |[[Еремеев Алексей Ильич]]
|
|[[2021 сыл|2021]] сыл [[бэс ыйын 30]] күнэ
|«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]»
|-
!VII (2023—)
|
|[[2023 сыл|2023]] сыл [[балаҕан ыйын 25]] күнэ
|«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]»
|}
== Омугунан ==
Ылыллыбыт сирэ<ref>http://cyberleninka.ru/article/n/etnicheskiy-sostav-politicheskih-elit-polietnicheskih-regionov-rossii</ref>
{| class="wikitable"
|-
! rowspan="2" | Омуктара !! colspan="2" | I ыҥырыыта !! colspan="2" |II ыҥырыыта !! colspan="2" | III ыҥырыыта
|-
| ахсааннара || % || ахсааннара || % || ахсааннара || %
|-
| [[Сахалар]] ||31 || 60,7 || 49 || 73,2 || 38 || 55,0
|-
| [[Нууччалар]] || 14 || 27,4 || 13 || 19,4 || 27 || 39,2
|-
| [[Эбээннэр]] || 1 || 1,9 || 2 || 3,0 || 2 || 2,8
|-
| [[Эбэҥкилэр]] || 1 || 1,9 || - || - || 1 || 1,4
|-
| [[Украиналар]] || 3 || 5,8 || 3 || 4,5 || 1 || 1,4
|-
| [[Ньиэмэстэр]] || 1 || 1,9 || - || - || - || -
|-
| Барыта || 51 || - || 67 || - || 69 || -
|}
== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}
== Сигэлэр ==
Официальнай саайта: http://il-tumen.sakha.ru/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110421225742/http://il-tumen.sakha.ru/ |date=2011-04-21 }}
== Өссө маны көр ==
* [[Ил Түмэн (хаһыат)]]
* [[Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтэ]]
* [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтэ]]
* [[Ил Түмэн бастакы ыҥырыытын дьокутааттара]]
* [[Ил Түмэн иккис ыҥырыытын дьокутааттара]]
{{Саха сирэ тиэмэлэргэ}}
[[Категория:Саха Өрөспүүбүлүкэтэ]]
[[Категория:Түмэн]]
sm2rtvl5323wc698x68mqmu5j6okjk6
430882
430881
2026-09-26T10:42:43Z
Sauit
26795
/* Ил Түмэн Бэрэсэдээтэллэрэ */
430882
wikitext
text/x-wiki
{{Булкуйума|Ил Түмэн (хаһыат)|Ил Түмэн|хаһыат буолар, оттон бу — Саха Өрөспүүбүлүкэтин [[Түмэн|парламена]]}}
[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2026, after by-elections.svg|мини|{{legend|#CC1111|[[КПРФ]]: 4 дьокутаат}} {{legend|#FF9933|[[Сиэрдээх Арассыыйа]]: 3 дьокутаат}} {{legend|#47C2C0|[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]: 6 дьокутаат}} {{legend|#2E4EA4|[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]: 56 дьокутаат}} {{legend|#4488CC|[[ЛДПР]]: 1 дьокутаат}}]]
'''Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнэ''' ({{Lang-ru|Государственное собрание (Ил Тумэн) Республики Саха (Якутия)}}) диэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин биир палаталаах парламена. Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай былааһын хонтуруоллуур представительнэй уонна сокуоннары оҥорор уоргана буолар. Ил Түмэн туһунан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 4 баһыгар сурунар<ref>[[s:Саха_Өрөспүүбүлүкэтин_Төрүт_Сокуона#54_%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B9%D0%B0|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 54 ыстатыйата]] — Бикитиэкэ</ref>.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин нэһилиэнньэтинэн биэс сыллаах болдьоххо талыллар. 70 бар дьонун дьокутаатыттан турар, олортон 35 дьокутаат биир мандааттаах уокуруктарынан талыллар, оттон хаалбыт 35 — партийнай испииһэктэринэн<ref>[[s:Саха_Өрөспүүбүлүкэтин_Төрүт_Сокуона#55_%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B9%D0%B0|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 55 ыстатыйата]] — Бикитиэкэ</ref>.
== Устуоруйата ==
{{Main|Саха сиригэр олохтоох салайыныы үөскээһинэ, сайдыыта}}
Бэйэтин силиһин Ил Түмэн былыргы [[Арассыыйа]] империятыгар баар буола сылдьыбыт [[Степной Дуума]]тыттан тардар. Онтон
Сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэннэ норуот бэрэстэбиитэллэрэ 1922 с. сэтинньитигэр ыҥырыллыбыт Сэбиэттэргэ киирбиттэрэ. Ол Сэбиэттэр I Бүтүн Саха сиринээҕи Тэрийэр (Учредительнай) Сийиэскэ дэлэгээттэри талбыттара. Бу сийиэс [[1922]] сыл [[ахсынньы 27]] күнүттэн [[1923]] сыл [[тохсунньу 19]] күнүгэр дылы буолбута.
[[1937]] сыллаахха [[Саха АССР Конституцията]] уларыйбытын түмүгэр [[Саха АССР]] Үрдүкү Сэбиэтэ олохтоммута уонна [[1938]] сыл [[кулун тутар 26]] күнүгэр быыбар түмүгэр 130 киһилээх састааба талыллыбыта.
[[1992]] сыл [[муус устар 27]] күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтин XII уочарата суох сиэссийэтигэр саҥа Конституция олоххо киирбитэ (бу туһунан быһаарыныы муус устар 4 күнүгэр Үрдүкү Сэбиэтинэн ылыныллыбыт эбит). Бу Конституция нуорматынан үрдүкү сокуону оҥорор (законодательный, представительный) уонна хонтуруоллуур өрөспүүбүлүкэ уорганынан Ил Түмэн буолбута — норуот талар Судаарыстыба Мунньаҕа. Кини бу иннинэ боломуочуйатын тохтоппут СӨ Үрдүкү Сэбиэтин салҕааччыта (преемнига) буолар. Ил Түмэн үлэтэ Конституцияннан уонна СӨ «Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин туһунан» сокуонунан барар.
[[1993]] сыл [[ахсынньы 12]] күнүгэр Ил Түмэн бастакы састаабыгар 56 дьокутаат талыллыбыт: Өрөспүүбүлүкэ палаататыгар — 35, Бэрэстэбиитэллэр Палааталарыгар — 21.
[[2002]] сыл [[ахсынньы 29]] күнүгэр биир палааталаах парлаамеҥҥа быыбар буолбута (III ыҥырыы).
[[2008]] сыл [[кулун тутар 2]] күнүгэр төрдүс ыҥырыылаах быыбар буолбута. Манна саҥа булкаас систиэмэ киллэриллибитэ: дьокутааттар куорпустарын аҥаара (35 киһи) урукку курдук биирдии мандааттаах уокуруктартан талыллыбыттара, оттон иккис аҥаара — баартыйалар испииһэктэринэн.
== Фракциялар ==
=== V ыҥырыы (2013—2018) ===
<center>
{| class="wikitable"
|+
! colspan="2" |Фракция
!Дьокутаат
!Диаграмма
|-
|
|Биир ньыгыл Арассыыйа
|51
| rowspan="5" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2013.svg|раамката_суох]]
|-
|
|Сиэрдээх Арассыыйа
|9
|-
|
|КПРФ
|8
|-
|
|ЛДПР
|1
|-
|
|Арассыыйа дьахталларын туһугар
|1
|}
</center>
=== VI ыҥырыы (2018—2023) ===
<center>
{| class="wikitable"
! colspan="2" |Фракция
!Дьокутаат
!Диаграмма
|-
|
|Биир ньыгыл Арассыыйа
|47
| rowspan="4" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2018.svg|раамката_суох]]
|-
|
|КПРФ
|10
|-
|
|Сиэрдээх Арассыыйа
|9
|-
|
|ЛДПР
|4
|}
</center>
=== VII ыҥырыы (2023—2028) ===
<center>
{| class="wikitable"
! colspan="2" |Фракция
!Дьокутаат
!Диаграмма
|-
|
|Биир ньыгыл Арассыыйа
|57
| rowspan="5" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2026, after by-elections.svg|раамката_суох]]
|-
|
|Саҥа дьон
|6
|-
|
|КПРФ
|4
|-
|
|Сиэрдээх Арассыыйа
|3
|-
|
|ЛДПР
|1
|}
</center>
== Тутула ==
=== Ил Түмэн Бэрэсэдээтэллэрэ ===
{| class="wikitable"
|+
!Ыҥырыы
!Парламент (палаата) аата
!Бэрэсэдээтэл аата
!Талыллыбыт күнэ
! colspan="2" |Фракция
|-
! rowspan="2" |I (1993—1997)
|Өрөспүүбүлүкэ Палаатата
|[[Ларионов Егор Михайлович]]
| rowspan="2" |[[1994]] сыл [[тохсунньу 25]] күнэ
|
|
|-
|Бэрэстэбиитэллэр Палааталара
|[[Илларионов Афанасий Петрович]]
|
|
|-
! rowspan="2" |II (1997—2002)
|Өрөспүүбүлүкэ Палаатата
|[[Филиппов Василий Васильевич]]
| rowspan="2" |[[1998 сыл|1998]] сыл [[тохсунньу 22]] күнэ
|
|
|-
|Бэрэстэбиитэллэр Палааталара
|[[Соломов Николай Иванович]]
|
|
|-
! rowspan="2" |III (2002—2007)
| rowspan="7" |Ил Түмэн
|[[Соломов Николай Иванович]]
|[[2003 сыл|2003]] сыл [[тохсунньу 23]] күнэ
|
|
|-
|[[Тимофеев Ньургун Семенович]]
|[[2005 сыл|2005]] сыл [[ыам ыйын 19]] күнэ
|
|
|-
!IV (2008—2013)
|[[Басыгысов Виталий Николаевич]]
|[[2008]] сыл [[кулун тутар 20]] күнэ
|
|«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]»
|-
!V (2013—2018)
|[[Жирков Александр Николаевич]]
|[[2013 сыл|2013]] сыл [[алтынньы 2]] күнэ
|
|«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]»
|-
! rowspan="2" |VI (2018—2023)
|[[Гоголев Петр Васильевич]]
|[[2018 сыл|2018]] сыл [[балаҕан ыйын 25]] күнэ
|
|«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]»
|-
| rowspan="2" |[[Еремеев Алексей Ильич]]
|[[2021 сыл|2021]] сыл [[бэс ыйын 30]] күнэ
|
|«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]»
|-
!VII (2023—)
|[[2023 сыл|2023]] сыл [[балаҕан ыйын 25]] күнэ
|
|«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]»
|}
== Омугунан ==
Ылыллыбыт сирэ<ref>http://cyberleninka.ru/article/n/etnicheskiy-sostav-politicheskih-elit-polietnicheskih-regionov-rossii</ref>
{| class="wikitable"
|-
! rowspan="2" | Омуктара !! colspan="2" | I ыҥырыыта !! colspan="2" |II ыҥырыыта !! colspan="2" | III ыҥырыыта
|-
| ахсааннара || % || ахсааннара || % || ахсааннара || %
|-
| [[Сахалар]] ||31 || 60,7 || 49 || 73,2 || 38 || 55,0
|-
| [[Нууччалар]] || 14 || 27,4 || 13 || 19,4 || 27 || 39,2
|-
| [[Эбээннэр]] || 1 || 1,9 || 2 || 3,0 || 2 || 2,8
|-
| [[Эбэҥкилэр]] || 1 || 1,9 || - || - || 1 || 1,4
|-
| [[Украиналар]] || 3 || 5,8 || 3 || 4,5 || 1 || 1,4
|-
| [[Ньиэмэстэр]] || 1 || 1,9 || - || - || - || -
|-
| Барыта || 51 || - || 67 || - || 69 || -
|}
== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}
== Сигэлэр ==
Официальнай саайта: http://il-tumen.sakha.ru/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110421225742/http://il-tumen.sakha.ru/ |date=2011-04-21 }}
== Өссө маны көр ==
* [[Ил Түмэн (хаһыат)]]
* [[Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтэ]]
* [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтэ]]
* [[Ил Түмэн бастакы ыҥырыытын дьокутааттара]]
* [[Ил Түмэн иккис ыҥырыытын дьокутааттара]]
{{Саха сирэ тиэмэлэргэ}}
[[Категория:Саха Өрөспүүбүлүкэтэ]]
[[Категория:Түмэн]]
ht2iy9nm7tm05lblqnkyd9o2q5i28hx
430883
430882
2026-09-26T11:53:10Z
Sauit
26795
430883
wikitext
text/x-wiki
{{Булкуйума|Ил Түмэн (хаһыат)|Ил Түмэн|хаһыат буолар, оттон бу — Саха Өрөспүүбүлүкэтин [[Түмэн|парламена]]}}
[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2026, after by-elections.svg|мини|{{legend|#CC1111|[[КПРФ]]: 4 дьокутаат}} {{legend|#FF9933|[[Сиэрдээх Арассыыйа]]: 3 дьокутаат}} {{legend|#47C2C0|[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]: 6 дьокутаат}} {{legend|#2E4EA4|[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]: 56 дьокутаат}} {{legend|#4488CC|[[ЛДПР]]: 1 дьокутаат}}]]
'''Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнэ''' ({{Lang-ru|Государственное собрание (Ил Тумэн) Республики Саха (Якутия)}}) диэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин биир палаталаах парламена. Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай былааһын хонтуруоллуур представительнэй уонна сокуоннары оҥорор уоргана буолар. Ил Түмэн туһунан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 4 баһыгар сурунар<ref>[[s:Саха_Өрөспүүбүлүкэтин_Төрүт_Сокуона#54_%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B9%D0%B0|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 54 ыстатыйата]] — Бикитиэкэ</ref>.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин нэһилиэнньэтинэн биэс сыллаах болдьоххо талыллар. 70 бар дьонун дьокутаатыттан турар, олортон 35 дьокутаат биир мандааттаах уокуруктарынан талыллар, оттон хаалбыт 35 — партийнай испииһэктэринэн<ref>[[s:Саха_Өрөспүүбүлүкэтин_Төрүт_Сокуона#55_%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B9%D0%B0|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 55 ыстатыйата]] — Бикитиэкэ</ref>.
== Устуоруйата ==
{{Main|Саха сиригэр олохтоох салайыныы үөскээһинэ, сайдыыта}}
Бэйэтин силиһин Ил Түмэн былыргы [[Арассыыйа]] империятыгар баар буола сылдьыбыт [[Степной Дуума]]тыттан тардар. Онтон
Сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэннэ норуот бэрэстэбиитэллэрэ 1922 с. сэтинньитигэр ыҥырыллыбыт Сэбиэттэргэ киирбиттэрэ. Ол Сэбиэттэр I Бүтүн Саха сиринээҕи Тэрийэр (Учредительнай) Сийиэскэ дэлэгээттэри талбыттара. Бу сийиэс [[1922]] сыл [[ахсынньы 27]] күнүттэн [[1923]] сыл [[тохсунньу 19]] күнүгэр дылы буолбута.
[[1937]] сыллаахха [[Саха АССР Конституцията]] уларыйбытын түмүгэр [[Саха АССР]] Үрдүкү Сэбиэтэ олохтоммута уонна [[1938]] сыл [[кулун тутар 26]] күнүгэр быыбар түмүгэр 130 киһилээх састааба талыллыбыта.
[[1992]] сыл [[муус устар 27]] күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтин XII уочарата суох сиэссийэтигэр саҥа Конституция олоххо киирбитэ (бу туһунан быһаарыныы муус устар 4 күнүгэр Үрдүкү Сэбиэтинэн ылыныллыбыт эбит). Бу Конституция нуорматынан үрдүкү сокуону оҥорор (законодательный, представительный) уонна хонтуруоллуур өрөспүүбүлүкэ уорганынан Ил Түмэн буолбута — норуот талар Судаарыстыба Мунньаҕа. Кини бу иннинэ боломуочуйатын тохтоппут СӨ Үрдүкү Сэбиэтин салҕааччыта (преемнига) буолар. Ил Түмэн үлэтэ Конституцияннан уонна СӨ «Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин туһунан» сокуонунан барар.
[[1993]] сыл [[ахсынньы 12]] күнүгэр Ил Түмэн бастакы састаабыгар 56 дьокутаат талыллыбыт: Өрөспүүбүлүкэ палаататыгар — 35, Бэрэстэбиитэллэр Палааталарыгар — 21.
[[2002]] сыл [[ахсынньы 29]] күнүгэр биир палааталаах парлаамеҥҥа быыбар буолбута (III ыҥырыы).
[[2008]] сыл [[кулун тутар 2]] күнүгэр төрдүс ыҥырыылаах быыбар буолбута. Манна саҥа булкаас систиэмэ киллэриллибитэ: дьокутааттар куорпустарын аҥаара (35 киһи) урукку курдук биирдии мандааттаах уокуруктартан талыллыбыттара, оттон иккис аҥаара — баартыйалар испииһэктэринэн.
== Фракциялар ==
=== V ыҥырыы (2013—2018) ===
<center>
{| class="wikitable"
|+
! colspan="2" |Фракция
!Дьокутаат
!Диаграмма
|-
|bgcolor="#2E4EA4"|
|Биир ньыгыл Арассыыйа
|51
| rowspan="5" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2013.svg|раамката_суох]]
|-
|bgcolor="#FF9933"|
|Сиэрдээх Арассыыйа
|9
|-
|bgcolor="#CC1111"|
|КПРФ
|8
|-
|bgcolor="#4488CC"|
|ЛДПР
|1
|-
|
|Арассыыйа дьахталларын туһугар
|1
|}
</center>
=== VI ыҥырыы (2018—2023) ===
<center>
{| class="wikitable"
! colspan="2" |Фракция
!Дьокутаат
!Диаграмма
|-
|bgcolor="#2E4EA4"|
|Биир ньыгыл Арассыыйа
|47
| rowspan="4" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2018.svg|раамката_суох]]
|-
|bgcolor="#CC1111"|
|КПРФ
|10
|-
|bgcolor="#FF9933"|
|Сиэрдээх Арассыыйа
|9
|-
|bgcolor="#4488CC"|
|ЛДПР
|4
|}
</center>
=== VII ыҥырыы (2023—2028) ===
<center>
{| class="wikitable"
! colspan="2" |Фракция
!Дьокутаат
!Диаграмма
|-
|bgcolor="#2E4EA4"|
|Биир ньыгыл Арассыыйа
|57
| rowspan="5" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2026, after by-elections.svg|раамката_суох]]
|-
|bgcolor="#47C2C0"|
|Саҥа дьон
|6
|-
|bgcolor="#CC1111"|
|КПРФ
|4
|-
|bgcolor="#FF9933"|
|Сиэрдээх Арассыыйа
|3
|-
|bgcolor="#4488CC"|
|ЛДПР
|1
|}
</center>
== Тутула ==
=== Ил Түмэн Бэрэсэдээтэллэрэ ===
{| class="wikitable"
|+
!Ыҥырыы
!Парламент (палаата) аата
!Бэрэсэдээтэл аата
!Талыллыбыт күнэ
! colspan="2" |Фракция
|-
! rowspan="2" |I (1993—1997)
|Өрөспүүбүлүкэ Палаатата
|[[Ларионов Егор Михайлович]]
| rowspan="2" |[[1994]] сыл [[тохсунньу 25]] күнэ
|
|
|-
|Бэрэстэбиитэллэр Палааталара
|[[Илларионов Афанасий Петрович]]
|
|
|-
! rowspan="2" |II (1997—2002)
|Өрөспүүбүлүкэ Палаатата
|[[Филиппов Василий Васильевич]]
| rowspan="2" |[[1998 сыл|1998]] сыл [[тохсунньу 22]] күнэ
|
|
|-
|Бэрэстэбиитэллэр Палааталара
|[[Соломов Николай Иванович]]
|
|
|-
! rowspan="2" |III (2002—2007)
| rowspan="7" |Ил Түмэн
|[[Соломов Николай Иванович]]
|[[2003 сыл|2003]] сыл [[тохсунньу 23]] күнэ
|
|
|-
|[[Тимофеев Ньургун Семенович]]
|[[2005 сыл|2005]] сыл [[ыам ыйын 19]] күнэ
|
|
|-
!IV (2008—2013)
|[[Басыгысов Виталий Николаевич]]
|[[2008]] сыл [[кулун тутар 20]] күнэ
|
|«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]»
|-
!V (2013—2018)
|[[Жирков Александр Николаевич]]
|[[2013 сыл|2013]] сыл [[алтынньы 2]] күнэ
|
|«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]»
|-
! rowspan="2" |VI (2018—2023)
|[[Гоголев Петр Васильевич]]
|[[2018 сыл|2018]] сыл [[балаҕан ыйын 25]] күнэ
|
|«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]»
|-
| rowspan="2" |[[Еремеев Алексей Ильич]]
|[[2021 сыл|2021]] сыл [[бэс ыйын 30]] күнэ
|
|«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]»
|-
!VII (2023—)
|[[2023 сыл|2023]] сыл [[балаҕан ыйын 25]] күнэ
|
|«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]»
|}
== Омугунан ==
Ылыллыбыт сирэ<ref>http://cyberleninka.ru/article/n/etnicheskiy-sostav-politicheskih-elit-polietnicheskih-regionov-rossii</ref>
{| class="wikitable"
|-
! rowspan="2" | Омуктара !! colspan="2" | I ыҥырыыта !! colspan="2" |II ыҥырыыта !! colspan="2" | III ыҥырыыта
|-
| ахсааннара || % || ахсааннара || % || ахсааннара || %
|-
| [[Сахалар]] ||31 || 60,7 || 49 || 73,2 || 38 || 55,0
|-
| [[Нууччалар]] || 14 || 27,4 || 13 || 19,4 || 27 || 39,2
|-
| [[Эбээннэр]] || 1 || 1,9 || 2 || 3,0 || 2 || 2,8
|-
| [[Эбэҥкилэр]] || 1 || 1,9 || - || - || 1 || 1,4
|-
| [[Украиналар]] || 3 || 5,8 || 3 || 4,5 || 1 || 1,4
|-
| [[Ньиэмэстэр]] || 1 || 1,9 || - || - || - || -
|-
| Барыта || 51 || - || 67 || - || 69 || -
|}
== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}
== Сигэлэр ==
Официальнай саайта: http://il-tumen.sakha.ru/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110421225742/http://il-tumen.sakha.ru/ |date=2011-04-21 }}
== Өссө маны көр ==
* [[Ил Түмэн (хаһыат)]]
* [[Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтэ]]
* [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтэ]]
* [[Ил Түмэн бастакы ыҥырыытын дьокутааттара]]
* [[Ил Түмэн иккис ыҥырыытын дьокутааттара]]
{{Саха сирэ тиэмэлэргэ}}
[[Категория:Саха Өрөспүүбүлүкэтэ]]
[[Категория:Түмэн]]
tov9k58q1mm66ufe32ie7qsz2xp6e1z
430884
430883
2026-09-26T11:54:20Z
Sauit
26795
/* Фракциялар */
430884
wikitext
text/x-wiki
{{Булкуйума|Ил Түмэн (хаһыат)|Ил Түмэн|хаһыат буолар, оттон бу — Саха Өрөспүүбүлүкэтин [[Түмэн|парламена]]}}
[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2026, after by-elections.svg|мини|{{legend|#CC1111|[[КПРФ]]: 4 дьокутаат}} {{legend|#FF9933|[[Сиэрдээх Арассыыйа]]: 3 дьокутаат}} {{legend|#47C2C0|[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]: 6 дьокутаат}} {{legend|#2E4EA4|[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]: 56 дьокутаат}} {{legend|#4488CC|[[ЛДПР]]: 1 дьокутаат}}]]
'''Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнэ''' ({{Lang-ru|Государственное собрание (Ил Тумэн) Республики Саха (Якутия)}}) диэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин биир палаталаах парламена. Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай былааһын хонтуруоллуур представительнэй уонна сокуоннары оҥорор уоргана буолар. Ил Түмэн туһунан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 4 баһыгар сурунар<ref>[[s:Саха_Өрөспүүбүлүкэтин_Төрүт_Сокуона#54_%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B9%D0%B0|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 54 ыстатыйата]] — Бикитиэкэ</ref>.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин нэһилиэнньэтинэн биэс сыллаах болдьоххо талыллар. 70 бар дьонун дьокутаатыттан турар, олортон 35 дьокутаат биир мандааттаах уокуруктарынан талыллар, оттон хаалбыт 35 — партийнай испииһэктэринэн<ref>[[s:Саха_Өрөспүүбүлүкэтин_Төрүт_Сокуона#55_%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B9%D0%B0|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 55 ыстатыйата]] — Бикитиэкэ</ref>.
== Устуоруйата ==
{{Main|Саха сиригэр олохтоох салайыныы үөскээһинэ, сайдыыта}}
Бэйэтин силиһин Ил Түмэн былыргы [[Арассыыйа]] империятыгар баар буола сылдьыбыт [[Степной Дуума]]тыттан тардар. Онтон
Сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэннэ норуот бэрэстэбиитэллэрэ 1922 с. сэтинньитигэр ыҥырыллыбыт Сэбиэттэргэ киирбиттэрэ. Ол Сэбиэттэр I Бүтүн Саха сиринээҕи Тэрийэр (Учредительнай) Сийиэскэ дэлэгээттэри талбыттара. Бу сийиэс [[1922]] сыл [[ахсынньы 27]] күнүттэн [[1923]] сыл [[тохсунньу 19]] күнүгэр дылы буолбута.
[[1937]] сыллаахха [[Саха АССР Конституцията]] уларыйбытын түмүгэр [[Саха АССР]] Үрдүкү Сэбиэтэ олохтоммута уонна [[1938]] сыл [[кулун тутар 26]] күнүгэр быыбар түмүгэр 130 киһилээх састааба талыллыбыта.
[[1992]] сыл [[муус устар 27]] күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтин XII уочарата суох сиэссийэтигэр саҥа Конституция олоххо киирбитэ (бу туһунан быһаарыныы муус устар 4 күнүгэр Үрдүкү Сэбиэтинэн ылыныллыбыт эбит). Бу Конституция нуорматынан үрдүкү сокуону оҥорор (законодательный, представительный) уонна хонтуруоллуур өрөспүүбүлүкэ уорганынан Ил Түмэн буолбута — норуот талар Судаарыстыба Мунньаҕа. Кини бу иннинэ боломуочуйатын тохтоппут СӨ Үрдүкү Сэбиэтин салҕааччыта (преемнига) буолар. Ил Түмэн үлэтэ Конституцияннан уонна СӨ «Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин туһунан» сокуонунан барар.
[[1993]] сыл [[ахсынньы 12]] күнүгэр Ил Түмэн бастакы састаабыгар 56 дьокутаат талыллыбыт: Өрөспүүбүлүкэ палаататыгар — 35, Бэрэстэбиитэллэр Палааталарыгар — 21.
[[2002]] сыл [[ахсынньы 29]] күнүгэр биир палааталаах парлаамеҥҥа быыбар буолбута (III ыҥырыы).
[[2008]] сыл [[кулун тутар 2]] күнүгэр төрдүс ыҥырыылаах быыбар буолбута. Манна саҥа булкаас систиэмэ киллэриллибитэ: дьокутааттар куорпустарын аҥаара (35 киһи) урукку курдук биирдии мандааттаах уокуруктартан талыллыбыттара, оттон иккис аҥаара — баартыйалар испииһэктэринэн.
== Фракциялар ==
=== V ыҥырыы (2013—2018) ===
<center>
{| class="wikitable"
|+
! colspan="2" |Фракция
!Дьокутаат
!Диаграмма
|-
|bgcolor="#2E4EA4"|
|Биир ньыгыл Арассыыйа
|51
| rowspan="5" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2013.svg|раамката_суох]]
|-
|bgcolor="#FF9933"|
|Сиэрдээх Арассыыйа
|9
|-
|bgcolor="#CC1111"|
|КПРФ
|8
|-
|bgcolor="#4488CC"|
|ЛДПР
|1
|-
|bgcolor="#ff496c"|
|Арассыыйа дьахталларын туһугар
|1
|}
</center>
=== VI ыҥырыы (2018—2023) ===
<center>
{| class="wikitable"
! colspan="2" |Фракция
!Дьокутаат
!Диаграмма
|-
|bgcolor="#2E4EA4"|
|Биир ньыгыл Арассыыйа
|47
| rowspan="4" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2018.svg|раамката_суох]]
|-
|bgcolor="#CC1111"|
|КПРФ
|10
|-
|bgcolor="#FF9933"|
|Сиэрдээх Арассыыйа
|9
|-
|bgcolor="#4488CC"|
|ЛДПР
|4
|}
</center>
=== VII ыҥырыы (2023—2028) ===
<center>
{| class="wikitable"
! colspan="2" |Фракция
!Дьокутаат
!Диаграмма
|-
|bgcolor="#2E4EA4"|
|Биир ньыгыл Арассыыйа
|57
| rowspan="5" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2026, after by-elections.svg|раамката_суох]]
|-
|bgcolor="#47C2C0"|
|Саҥа дьон
|6
|-
|bgcolor="#CC1111"|
|КПРФ
|4
|-
|bgcolor="#FF9933"|
|Сиэрдээх Арассыыйа
|3
|-
|bgcolor="#4488CC"|
|ЛДПР
|1
|}
</center>
== Тутула ==
=== Ил Түмэн Бэрэсэдээтэллэрэ ===
{| class="wikitable"
|+
!Ыҥырыы
!Парламент (палаата) аата
!Бэрэсэдээтэл аата
!Талыллыбыт күнэ
! colspan="2" |Фракция
|-
! rowspan="2" |I (1993—1997)
|Өрөспүүбүлүкэ Палаатата
|[[Ларионов Егор Михайлович]]
| rowspan="2" |[[1994]] сыл [[тохсунньу 25]] күнэ
|
|
|-
|Бэрэстэбиитэллэр Палааталара
|[[Илларионов Афанасий Петрович]]
|
|
|-
! rowspan="2" |II (1997—2002)
|Өрөспүүбүлүкэ Палаатата
|[[Филиппов Василий Васильевич]]
| rowspan="2" |[[1998 сыл|1998]] сыл [[тохсунньу 22]] күнэ
|
|
|-
|Бэрэстэбиитэллэр Палааталара
|[[Соломов Николай Иванович]]
|
|
|-
! rowspan="2" |III (2002—2007)
| rowspan="7" |Ил Түмэн
|[[Соломов Николай Иванович]]
|[[2003 сыл|2003]] сыл [[тохсунньу 23]] күнэ
|
|
|-
|[[Тимофеев Ньургун Семенович]]
|[[2005 сыл|2005]] сыл [[ыам ыйын 19]] күнэ
|
|
|-
!IV (2008—2013)
|[[Басыгысов Виталий Николаевич]]
|[[2008]] сыл [[кулун тутар 20]] күнэ
|
|«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]»
|-
!V (2013—2018)
|[[Жирков Александр Николаевич]]
|[[2013 сыл|2013]] сыл [[алтынньы 2]] күнэ
|
|«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]»
|-
! rowspan="2" |VI (2018—2023)
|[[Гоголев Петр Васильевич]]
|[[2018 сыл|2018]] сыл [[балаҕан ыйын 25]] күнэ
|
|«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]»
|-
| rowspan="2" |[[Еремеев Алексей Ильич]]
|[[2021 сыл|2021]] сыл [[бэс ыйын 30]] күнэ
|
|«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]»
|-
!VII (2023—)
|[[2023 сыл|2023]] сыл [[балаҕан ыйын 25]] күнэ
|
|«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]»
|}
== Омугунан ==
Ылыллыбыт сирэ<ref>http://cyberleninka.ru/article/n/etnicheskiy-sostav-politicheskih-elit-polietnicheskih-regionov-rossii</ref>
{| class="wikitable"
|-
! rowspan="2" | Омуктара !! colspan="2" | I ыҥырыыта !! colspan="2" |II ыҥырыыта !! colspan="2" | III ыҥырыыта
|-
| ахсааннара || % || ахсааннара || % || ахсааннара || %
|-
| [[Сахалар]] ||31 || 60,7 || 49 || 73,2 || 38 || 55,0
|-
| [[Нууччалар]] || 14 || 27,4 || 13 || 19,4 || 27 || 39,2
|-
| [[Эбээннэр]] || 1 || 1,9 || 2 || 3,0 || 2 || 2,8
|-
| [[Эбэҥкилэр]] || 1 || 1,9 || - || - || 1 || 1,4
|-
| [[Украиналар]] || 3 || 5,8 || 3 || 4,5 || 1 || 1,4
|-
| [[Ньиэмэстэр]] || 1 || 1,9 || - || - || - || -
|-
| Барыта || 51 || - || 67 || - || 69 || -
|}
== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}
== Сигэлэр ==
Официальнай саайта: http://il-tumen.sakha.ru/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110421225742/http://il-tumen.sakha.ru/ |date=2011-04-21 }}
== Өссө маны көр ==
* [[Ил Түмэн (хаһыат)]]
* [[Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтэ]]
* [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтэ]]
* [[Ил Түмэн бастакы ыҥырыытын дьокутааттара]]
* [[Ил Түмэн иккис ыҥырыытын дьокутааттара]]
{{Саха сирэ тиэмэлэргэ}}
[[Категория:Саха Өрөспүүбүлүкэтэ]]
[[Категория:Түмэн]]
944c1ncp9984wzjkxnusk9x1kbvt5bj
430885
430884
2026-09-26T11:55:36Z
Sauit
26795
430885
wikitext
text/x-wiki
{{Булкуйума|Ил Түмэн (хаһыат)|Ил Түмэн|хаһыат буолар, оттон бу — Саха Өрөспүүбүлүкэтин [[Түмэн|парламена]]}}
[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2026, after by-elections.svg|мини|{{legend|#CC1111|[[КПРФ]]: 4 дьокутаат}} {{legend|#FF9933|[[Сиэрдээх Арассыыйа]]: 3 дьокутаат}} {{legend|#47C2C0|[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]: 6 дьокутаат}} {{legend|#2E4EA4|[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]: 56 дьокутаат}} {{legend|#4488CC|[[ЛДПР]]: 1 дьокутаат}}]]
'''Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнэ''' ({{Lang-ru|Государственное собрание (Ил Тумэн) Республики Саха (Якутия)}}) диэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин биир палаталаах парламена. Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай былааһын хонтуруоллуур представительнэй уонна сокуоннары оҥорор уоргана буолар. Ил Түмэн туһунан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 4 баһыгар сурунар<ref>[[s:Саха_Өрөспүүбүлүкэтин_Төрүт_Сокуона#54_%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B9%D0%B0|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 54 ыстатыйата]] — Бикитиэкэ</ref>.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин нэһилиэнньэтинэн биэс сыллаах болдьоххо талыллар. 70 бар дьонун дьокутаатыттан турар, олортон 35 дьокутаат биир мандааттаах уокуруктарынан талыллар, оттон хаалбыт 35 — партийнай испииһэктэринэн<ref>[[s:Саха_Өрөспүүбүлүкэтин_Төрүт_Сокуона#55_%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B9%D0%B0|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 55 ыстатыйата]] — Бикитиэкэ</ref>.
== Устуоруйата ==
{{Main|Саха сиригэр олохтоох салайыныы үөскээһинэ, сайдыыта}}
Бэйэтин силиһин Ил Түмэн былыргы [[Арассыыйа]] империятыгар баар буола сылдьыбыт [[Степной Дуума]]тыттан тардар. Онтон
Сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэннэ норуот бэрэстэбиитэллэрэ 1922 с. сэтинньитигэр ыҥырыллыбыт Сэбиэттэргэ киирбиттэрэ. Ол Сэбиэттэр I Бүтүн Саха сиринээҕи Тэрийэр (Учредительнай) Сийиэскэ дэлэгээттэри талбыттара. Бу сийиэс [[1922]] сыл [[ахсынньы 27]] күнүттэн [[1923]] сыл [[тохсунньу 19]] күнүгэр дылы буолбута.
[[1937]] сыллаахха [[Саха АССР Конституцията]] уларыйбытын түмүгэр [[Саха АССР]] Үрдүкү Сэбиэтэ олохтоммута уонна [[1938]] сыл [[кулун тутар 26]] күнүгэр быыбар түмүгэр 130 киһилээх састааба талыллыбыта.
[[1992]] сыл [[муус устар 27]] күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтин XII уочарата суох сиэссийэтигэр саҥа Конституция олоххо киирбитэ (бу туһунан быһаарыныы муус устар 4 күнүгэр Үрдүкү Сэбиэтинэн ылыныллыбыт эбит). Бу Конституция нуорматынан үрдүкү сокуону оҥорор (законодательный, представительный) уонна хонтуруоллуур өрөспүүбүлүкэ уорганынан Ил Түмэн буолбута — норуот талар Судаарыстыба Мунньаҕа. Кини бу иннинэ боломуочуйатын тохтоппут СӨ Үрдүкү Сэбиэтин салҕааччыта (преемнига) буолар. Ил Түмэн үлэтэ Конституцияннан уонна СӨ «Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин туһунан» сокуонунан барар.
[[1993]] сыл [[ахсынньы 12]] күнүгэр Ил Түмэн бастакы састаабыгар 56 дьокутаат талыллыбыт: Өрөспүүбүлүкэ палаататыгар — 35, Бэрэстэбиитэллэр Палааталарыгар — 21.
[[2002]] сыл [[ахсынньы 29]] күнүгэр биир палааталаах парлаамеҥҥа быыбар буолбута (III ыҥырыы).
[[2008]] сыл [[кулун тутар 2]] күнүгэр төрдүс ыҥырыылаах быыбар буолбута. Манна саҥа булкаас систиэмэ киллэриллибитэ: дьокутааттар куорпустарын аҥаара (35 киһи) урукку курдук биирдии мандааттаах уокуруктартан талыллыбыттара, оттон иккис аҥаара — баартыйалар испииһэктэринэн.
== Фракциялар ==
=== V ыҥырыы (2013—2018) ===
<center>
{| class="wikitable"
|+
! colspan="2" |Фракция
!Дьокутаат
!Диаграмма
|-
|bgcolor="#2E4EA4"|
|Биир ньыгыл Арассыыйа
|51
| rowspan="5" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2013.svg|раамката_суох]]
|-
|bgcolor="#FF9933"|
|Сиэрдээх Арассыыйа
|9
|-
|bgcolor="#CC1111"|
|КПРФ
|8
|-
|bgcolor="#4488CC"|
|ЛДПР
|1
|-
|bgcolor="#ff496c"|
|Арассыыйа дьахталларын туһугар
|1
|}
</center>
=== VI ыҥырыы (2018—2023) ===
<center>
{| class="wikitable"
! colspan="2" |Фракция
!Дьокутаат
!Диаграмма
|-
|bgcolor="#2E4EA4"|
|Биир ньыгыл Арассыыйа
|47
| rowspan="4" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2018.svg|раамката_суох]]
|-
|bgcolor="#CC1111"|
|КПРФ
|10
|-
|bgcolor="#FF9933"|
|Сиэрдээх Арассыыйа
|9
|-
|bgcolor="#4488CC"|
|ЛДПР
|4
|}
</center>
=== VII ыҥырыы (2023—2028) ===
<center>
{| class="wikitable"
! colspan="2" |Фракция
!Дьокутаат
!Диаграмма
|-
|bgcolor="#2E4EA4"|
|Биир ньыгыл Арассыыйа
|57
| rowspan="5" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2026, after by-elections.svg|раамката_суох]]
|-
|bgcolor="#47C2C0"|
|Саҥа дьон
|6
|-
|bgcolor="#CC1111"|
|КПРФ
|4
|-
|bgcolor="#FF9933"|
|Сиэрдээх Арассыыйа
|3
|-
|bgcolor="#4488CC"|
|ЛДПР
|1
|}
</center>
== Тутула ==
=== Ил Түмэн Бэрэсэдээтэллэрэ ===
{| class="wikitable"
|+
!Ыҥырыы
!Парламент (палаата) аата
!Бэрэсэдээтэл аата
!Талыллыбыт күнэ
! colspan="2" |Фракция
|-
! rowspan="2" |I (1993—1997)
|Өрөспүүбүлүкэ Палаатата
|[[Ларионов Егор Михайлович]]
| rowspan="2" |[[1994]] сыл [[тохсунньу 25]] күнэ
|
|
|-
|Бэрэстэбиитэллэр Палааталара
|[[Илларионов Афанасий Петрович]]
|
|
|-
! rowspan="2" |II (1997—2002)
|Өрөспүүбүлүкэ Палаатата
|[[Филиппов Василий Васильевич]]
| rowspan="2" |[[1998 сыл|1998]] сыл [[тохсунньу 22]] күнэ
|
|
|-
|Бэрэстэбиитэллэр Палааталара
|[[Соломов Николай Иванович]]
|
|
|-
! rowspan="2" |III (2002—2007)
| rowspan="7" |Ил Түмэн
|[[Соломов Николай Иванович]]
|[[2003 сыл|2003]] сыл [[тохсунньу 23]] күнэ
|
|
|-
|[[Тимофеев Ньургун Семенович]]
|[[2005 сыл|2005]] сыл [[ыам ыйын 19]] күнэ
|
|
|-
!IV (2008—2013)
|[[Басыгысов Виталий Николаевич]]
|[[2008]] сыл [[кулун тутар 20]] күнэ
|bgcolor="#2E4EA4"|
|«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]»
|-
!V (2013—2018)
|[[Жирков Александр Николаевич]]
|[[2013 сыл|2013]] сыл [[алтынньы 2]] күнэ
|bgcolor="#2E4EA4"|
|«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]»
|-
! rowspan="2" |VI (2018—2023)
|[[Гоголев Петр Васильевич]]
|[[2018 сыл|2018]] сыл [[балаҕан ыйын 25]] күнэ
|
|«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]»
|-
| rowspan="2" |[[Еремеев Алексей Ильич]]
|[[2021 сыл|2021]] сыл [[бэс ыйын 30]] күнэ
|bgcolor="#2E4EA4"|
|«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]»
|-
!VII (2023—)
|[[2023 сыл|2023]] сыл [[балаҕан ыйын 25]] күнэ
|bgcolor="#2E4EA4"|
|«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]»
|}
== Омугунан ==
Ылыллыбыт сирэ<ref>http://cyberleninka.ru/article/n/etnicheskiy-sostav-politicheskih-elit-polietnicheskih-regionov-rossii</ref>
{| class="wikitable"
|-
! rowspan="2" | Омуктара !! colspan="2" | I ыҥырыыта !! colspan="2" |II ыҥырыыта !! colspan="2" | III ыҥырыыта
|-
| ахсааннара || % || ахсааннара || % || ахсааннара || %
|-
| [[Сахалар]] ||31 || 60,7 || 49 || 73,2 || 38 || 55,0
|-
| [[Нууччалар]] || 14 || 27,4 || 13 || 19,4 || 27 || 39,2
|-
| [[Эбээннэр]] || 1 || 1,9 || 2 || 3,0 || 2 || 2,8
|-
| [[Эбэҥкилэр]] || 1 || 1,9 || - || - || 1 || 1,4
|-
| [[Украиналар]] || 3 || 5,8 || 3 || 4,5 || 1 || 1,4
|-
| [[Ньиэмэстэр]] || 1 || 1,9 || - || - || - || -
|-
| Барыта || 51 || - || 67 || - || 69 || -
|}
== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}
== Сигэлэр ==
Официальнай саайта: http://il-tumen.sakha.ru/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110421225742/http://il-tumen.sakha.ru/ |date=2011-04-21 }}
== Өссө маны көр ==
* [[Ил Түмэн (хаһыат)]]
* [[Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтэ]]
* [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтэ]]
* [[Ил Түмэн бастакы ыҥырыытын дьокутааттара]]
* [[Ил Түмэн иккис ыҥырыытын дьокутааттара]]
{{Саха сирэ тиэмэлэргэ}}
[[Категория:Саха Өрөспүүбүлүкэтэ]]
[[Категория:Түмэн]]
hvmf2lwsb9toh19l0f2jdmzo5fzmukj
430886
430885
2026-09-26T11:55:46Z
Sauit
26795
/* Ил Түмэн Бэрэсэдээтэллэрэ */
430886
wikitext
text/x-wiki
{{Булкуйума|Ил Түмэн (хаһыат)|Ил Түмэн|хаһыат буолар, оттон бу — Саха Өрөспүүбүлүкэтин [[Түмэн|парламена]]}}
[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2026, after by-elections.svg|мини|{{legend|#CC1111|[[КПРФ]]: 4 дьокутаат}} {{legend|#FF9933|[[Сиэрдээх Арассыыйа]]: 3 дьокутаат}} {{legend|#47C2C0|[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]: 6 дьокутаат}} {{legend|#2E4EA4|[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]: 56 дьокутаат}} {{legend|#4488CC|[[ЛДПР]]: 1 дьокутаат}}]]
'''Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнэ''' ({{Lang-ru|Государственное собрание (Ил Тумэн) Республики Саха (Якутия)}}) диэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин биир палаталаах парламена. Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай былааһын хонтуруоллуур представительнэй уонна сокуоннары оҥорор уоргана буолар. Ил Түмэн туһунан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 4 баһыгар сурунар<ref>[[s:Саха_Өрөспүүбүлүкэтин_Төрүт_Сокуона#54_%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B9%D0%B0|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 54 ыстатыйата]] — Бикитиэкэ</ref>.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин нэһилиэнньэтинэн биэс сыллаах болдьоххо талыллар. 70 бар дьонун дьокутаатыттан турар, олортон 35 дьокутаат биир мандааттаах уокуруктарынан талыллар, оттон хаалбыт 35 — партийнай испииһэктэринэн<ref>[[s:Саха_Өрөспүүбүлүкэтин_Төрүт_Сокуона#55_%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B9%D0%B0|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 55 ыстатыйата]] — Бикитиэкэ</ref>.
== Устуоруйата ==
{{Main|Саха сиригэр олохтоох салайыныы үөскээһинэ, сайдыыта}}
Бэйэтин силиһин Ил Түмэн былыргы [[Арассыыйа]] империятыгар баар буола сылдьыбыт [[Степной Дуума]]тыттан тардар. Онтон
Сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэннэ норуот бэрэстэбиитэллэрэ 1922 с. сэтинньитигэр ыҥырыллыбыт Сэбиэттэргэ киирбиттэрэ. Ол Сэбиэттэр I Бүтүн Саха сиринээҕи Тэрийэр (Учредительнай) Сийиэскэ дэлэгээттэри талбыттара. Бу сийиэс [[1922]] сыл [[ахсынньы 27]] күнүттэн [[1923]] сыл [[тохсунньу 19]] күнүгэр дылы буолбута.
[[1937]] сыллаахха [[Саха АССР Конституцията]] уларыйбытын түмүгэр [[Саха АССР]] Үрдүкү Сэбиэтэ олохтоммута уонна [[1938]] сыл [[кулун тутар 26]] күнүгэр быыбар түмүгэр 130 киһилээх састааба талыллыбыта.
[[1992]] сыл [[муус устар 27]] күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтин XII уочарата суох сиэссийэтигэр саҥа Конституция олоххо киирбитэ (бу туһунан быһаарыныы муус устар 4 күнүгэр Үрдүкү Сэбиэтинэн ылыныллыбыт эбит). Бу Конституция нуорматынан үрдүкү сокуону оҥорор (законодательный, представительный) уонна хонтуруоллуур өрөспүүбүлүкэ уорганынан Ил Түмэн буолбута — норуот талар Судаарыстыба Мунньаҕа. Кини бу иннинэ боломуочуйатын тохтоппут СӨ Үрдүкү Сэбиэтин салҕааччыта (преемнига) буолар. Ил Түмэн үлэтэ Конституцияннан уонна СӨ «Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин туһунан» сокуонунан барар.
[[1993]] сыл [[ахсынньы 12]] күнүгэр Ил Түмэн бастакы састаабыгар 56 дьокутаат талыллыбыт: Өрөспүүбүлүкэ палаататыгар — 35, Бэрэстэбиитэллэр Палааталарыгар — 21.
[[2002]] сыл [[ахсынньы 29]] күнүгэр биир палааталаах парлаамеҥҥа быыбар буолбута (III ыҥырыы).
[[2008]] сыл [[кулун тутар 2]] күнүгэр төрдүс ыҥырыылаах быыбар буолбута. Манна саҥа булкаас систиэмэ киллэриллибитэ: дьокутааттар куорпустарын аҥаара (35 киһи) урукку курдук биирдии мандааттаах уокуруктартан талыллыбыттара, оттон иккис аҥаара — баартыйалар испииһэктэринэн.
== Фракциялар ==
=== V ыҥырыы (2013—2018) ===
<center>
{| class="wikitable"
|+
! colspan="2" |Фракция
!Дьокутаат
!Диаграмма
|-
|bgcolor="#2E4EA4"|
|Биир ньыгыл Арассыыйа
|51
| rowspan="5" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2013.svg|раамката_суох]]
|-
|bgcolor="#FF9933"|
|Сиэрдээх Арассыыйа
|9
|-
|bgcolor="#CC1111"|
|КПРФ
|8
|-
|bgcolor="#4488CC"|
|ЛДПР
|1
|-
|bgcolor="#ff496c"|
|Арассыыйа дьахталларын туһугар
|1
|}
</center>
=== VI ыҥырыы (2018—2023) ===
<center>
{| class="wikitable"
! colspan="2" |Фракция
!Дьокутаат
!Диаграмма
|-
|bgcolor="#2E4EA4"|
|Биир ньыгыл Арассыыйа
|47
| rowspan="4" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2018.svg|раамката_суох]]
|-
|bgcolor="#CC1111"|
|КПРФ
|10
|-
|bgcolor="#FF9933"|
|Сиэрдээх Арассыыйа
|9
|-
|bgcolor="#4488CC"|
|ЛДПР
|4
|}
</center>
=== VII ыҥырыы (2023—2028) ===
<center>
{| class="wikitable"
! colspan="2" |Фракция
!Дьокутаат
!Диаграмма
|-
|bgcolor="#2E4EA4"|
|Биир ньыгыл Арассыыйа
|57
| rowspan="5" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2026, after by-elections.svg|раамката_суох]]
|-
|bgcolor="#47C2C0"|
|Саҥа дьон
|6
|-
|bgcolor="#CC1111"|
|КПРФ
|4
|-
|bgcolor="#FF9933"|
|Сиэрдээх Арассыыйа
|3
|-
|bgcolor="#4488CC"|
|ЛДПР
|1
|}
</center>
== Тутула ==
=== Ил Түмэн Бэрэсэдээтэллэрэ ===
{| class="wikitable"
|+
!Ыҥырыы
!Парламент (палаата) аата
!Бэрэсэдээтэл аата
!Талыллыбыт күнэ
! colspan="2" |Фракция
|-
! rowspan="2" |I (1993—1997)
|Өрөспүүбүлүкэ Палаатата
|[[Ларионов Егор Михайлович]]
| rowspan="2" |[[1994]] сыл [[тохсунньу 25]] күнэ
|
|
|-
|Бэрэстэбиитэллэр Палааталара
|[[Илларионов Афанасий Петрович]]
|
|
|-
! rowspan="2" |II (1997—2002)
|Өрөспүүбүлүкэ Палаатата
|[[Филиппов Василий Васильевич]]
| rowspan="2" |[[1998 сыл|1998]] сыл [[тохсунньу 22]] күнэ
|
|
|-
|Бэрэстэбиитэллэр Палааталара
|[[Соломов Николай Иванович]]
|
|
|-
! rowspan="2" |III (2002—2007)
| rowspan="7" |Ил Түмэн
|[[Соломов Николай Иванович]]
|[[2003 сыл|2003]] сыл [[тохсунньу 23]] күнэ
|
|
|-
|[[Тимофеев Ньургун Семенович]]
|[[2005 сыл|2005]] сыл [[ыам ыйын 19]] күнэ
|
|
|-
!IV (2008—2013)
|[[Басыгысов Виталий Николаевич]]
|[[2008]] сыл [[кулун тутар 20]] күнэ
|bgcolor="#2E4EA4"|
|«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]»
|-
!V (2013—2018)
|[[Жирков Александр Николаевич]]
|[[2013 сыл|2013]] сыл [[алтынньы 2]] күнэ
|bgcolor="#2E4EA4"|
|«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]»
|-
! rowspan="2" |VI (2018—2023)
|[[Гоголев Петр Васильевич]]
|[[2018 сыл|2018]] сыл [[балаҕан ыйын 25]] күнэ
|bgcolor="#2E4EA4"|
|«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]»
|-
| rowspan="2" |[[Еремеев Алексей Ильич]]
|[[2021 сыл|2021]] сыл [[бэс ыйын 30]] күнэ
|bgcolor="#2E4EA4"|
|«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]»
|-
!VII (2023—)
|[[2023 сыл|2023]] сыл [[балаҕан ыйын 25]] күнэ
|bgcolor="#2E4EA4"|
|«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]»
|}
== Омугунан ==
Ылыллыбыт сирэ<ref>http://cyberleninka.ru/article/n/etnicheskiy-sostav-politicheskih-elit-polietnicheskih-regionov-rossii</ref>
{| class="wikitable"
|-
! rowspan="2" | Омуктара !! colspan="2" | I ыҥырыыта !! colspan="2" |II ыҥырыыта !! colspan="2" | III ыҥырыыта
|-
| ахсааннара || % || ахсааннара || % || ахсааннара || %
|-
| [[Сахалар]] ||31 || 60,7 || 49 || 73,2 || 38 || 55,0
|-
| [[Нууччалар]] || 14 || 27,4 || 13 || 19,4 || 27 || 39,2
|-
| [[Эбээннэр]] || 1 || 1,9 || 2 || 3,0 || 2 || 2,8
|-
| [[Эбэҥкилэр]] || 1 || 1,9 || - || - || 1 || 1,4
|-
| [[Украиналар]] || 3 || 5,8 || 3 || 4,5 || 1 || 1,4
|-
| [[Ньиэмэстэр]] || 1 || 1,9 || - || - || - || -
|-
| Барыта || 51 || - || 67 || - || 69 || -
|}
== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}
== Сигэлэр ==
Официальнай саайта: http://il-tumen.sakha.ru/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110421225742/http://il-tumen.sakha.ru/ |date=2011-04-21 }}
== Өссө маны көр ==
* [[Ил Түмэн (хаһыат)]]
* [[Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтэ]]
* [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтэ]]
* [[Ил Түмэн бастакы ыҥырыытын дьокутааттара]]
* [[Ил Түмэн иккис ыҥырыытын дьокутааттара]]
{{Саха сирэ тиэмэлэргэ}}
[[Категория:Саха Өрөспүүбүлүкэтэ]]
[[Категория:Түмэн]]
4fbz62zm4mj7cdvus1pngw3wtur0znh