Бикипиэдьийэ sahwiki https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D2%AF%D1%80%D2%AF%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D1%80%D1%8D%D0%B9 MediaWiki 1.47.0-wmf.21 first-letter Миэдьийэ Аналлаах Ырытыы Кыттааччы Кыттааччы ырытыыта Бикипиэдьийэ Бикипиэдьийэ ырытыыта Билэ Билэ ырытыыта MediaWiki MediaWiki-ни ырытыы Халыып Халыыбы ырытыы Көмө Көмөнү ырытыы Категория Категорияны ырытыы TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 12751 430888 430886 2026-09-26T13:01:40Z Sauit 26795 /* Устуоруйата */ 430888 wikitext text/x-wiki {{Булкуйума|Ил Түмэн (хаһыат)|Ил Түмэн|хаһыат буолар, оттон бу — Саха Өрөспүүбүлүкэтин [[Түмэн|парламена]]}} [[Билэ:State Assembly of Yakutia 2026, after by-elections.svg|мини|{{legend|#CC1111|[[КПРФ]]: 4 дьокутаат}} {{legend|#FF9933|[[Сиэрдээх Арассыыйа]]: 3 дьокутаат}} {{legend|#47C2C0|[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]: 6 дьокутаат}} {{legend|#2E4EA4|[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]: 56 дьокутаат}} {{legend|#4488CC|[[ЛДПР]]: 1 дьокутаат}}]] '''Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнэ''' ({{Lang-ru|Государственное собрание (Ил Тумэн) Республики Саха (Якутия)}}) диэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин биир палаталаах парламена. Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай былааһын хонтуруоллуур представительнэй уонна сокуоннары оҥорор уоргана буолар. Ил Түмэн туһунан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 4 баһыгар сурунар<ref>[[s:Саха_Өрөспүүбүлүкэтин_Төрүт_Сокуона#54_%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B9%D0%B0|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 54 ыстатыйата]] — Бикитиэкэ</ref>. Саха Өрөспүүбүлүкэтин нэһилиэнньэтинэн биэс сыллаах болдьоххо талыллар. 70 бар дьонун дьокутаатыттан турар, олортон 35 дьокутаат биир мандааттаах уокуруктарынан талыллар, оттон хаалбыт 35 — партийнай испииһэктэринэн<ref>[[s:Саха_Өрөспүүбүлүкэтин_Төрүт_Сокуона#55_%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B9%D0%B0|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 55 ыстатыйата]] — Бикитиэкэ</ref>. == Устуоруйата == {{Main|Саха сиригэр олохтоох салайыныы үөскээһинэ, сайдыыта}} Бэйэтин силиһин Ил Түмэн былыргы [[Арассыыйа]] империятыгар баар буола сылдьыбыт [[Степной Дуума]]тыттан тардар. Онтон Сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэннэ норуот бэрэстэбиитэллэрэ 1922 с. сэтинньитигэр ыҥырыллыбыт Сэбиэттэргэ киирбиттэрэ. Ол Сэбиэттэр I Бүтүн Саха сиринээҕи Тэрийэр (Учредительнай) Сийиэскэ дэлэгээттэри талбыттара. Бу сийиэс [[1922]] сыл [[ахсынньы 27]] күнүттэн [[1923]] сыл [[тохсунньу 19]] күнүгэр дылы буолбута. [[1937]] сыллаахха [[Саха АССР Конституцията]] уларыйбытын түмүгэр [[Саха АССР]] Үрдүкү Сэбиэтэ олохтоммута уонна [[1938]] сыл [[кулун тутар 26]] күнүгэр быыбар түмүгэр 130 киһилээх састааба талыллыбыта. [[1992]] сыл [[муус устар 27]] күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтин XII уочарата суох сиэссийэтигэр саҥа Конституция олоххо киирбитэ (бу туһунан быһаарыныы муус устар 4 күнүгэр Үрдүкү Сэбиэтинэн ылыныллыбыт эбит). Бу Конституция нуорматынан үрдүкү сокуону оҥорор (законодательный, представительный) уонна хонтуруоллуур өрөспүүбүлүкэ уорганынан Ил Түмэн буолбута — норуот талар Судаарыстыба Мунньаҕа. Кини бу иннинэ боломуочуйатын тохтоппут СӨ Үрдүкү Сэбиэтин салҕааччыта (преемнига) буолар. Ил Түмэн үлэтэ Конституцияннан уонна СӨ «Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин туһунан» сокуонунан барар. [[1993]] сыл [[ахсынньы 12]] күнүгэр Ил Түмэн бастакы састаабыгар 56 дьокутаат талыллыбыт: Өрөспүүбүлүкэ палаататыгар — 35, Бэрэстэбиитэллэр Палааталарыгар — 21. [[2002]] сыл [[ахсынньы 29]] күнүгэр биир палааталаах парлаамеҥҥа быыбар буолбута (III ыҥырыы). [[Билэ:Parliament Yakutia building.jpg|мини|Ил Түмэн (2009)]] [[2008]] сыл [[кулун тутар 2]] күнүгэр төрдүс ыҥырыылаах быыбар буолбута. Манна саҥа булкаас систиэмэ киллэриллибитэ: дьокутааттар куорпустарын аҥаара (35 киһи) урукку курдук биирдии мандааттаах уокуруктартан талыллыбыттара, оттон иккис аҥаара — баартыйалар испииһэктэринэн. == Быыбар бэрээдэгэ == 1993 сыллаахтан Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара буолар. Маҥнайгы быыбардар мажоритарнай систиэмэнэн буолбуттара. Өрөспүүбүлүкэ Палаататыгар улуустан, куораттааҕы уокуруктан биир дьокутаат барар. Бэрэстэбиитэллэр Палааталарыгар Саха сирин биир мандааттаах уокуруктарга араарбыттар, уопсайа 21 дьокутаат алын палаатаҕа киирбитэ. Быыбар икки туурунан буолуон сөп этэ. Уопсайа уокурукка 50% дьон куоластаабатах буоллаҕына быыбары табыллыбатах курдук ааҕар этилэр<ref>{{Cite web|url=https://yagtik.ru/vybory-i-referendumy/vybory-1993/|title=Выборы — 1993|work=Дьокуускай куорат быыбардыыр коммиссията|lang=ru|accessdate=2026-09-26}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=http://old.sakhaparliament.ru/istoriya/2019/04/i-chetvert-veka-dlitsya-put/|title=И четверть века длится путь|date=2019-04-26|lang=ru|work=«Ил Түмэн» хаһыат|accessdate=2026-09-26}}</ref>. Ил Түмэн 4 сылга талыллыбыта. 1997 сыллаахха икки палаатаҕа тэҥ дьокутаат ахсаанын оҥорбуттара: 35 уонна 35<ref name=":2">{{Cite web|url=https://iltumen.ru/historical-review/ykt|title=Историяны анааран көрдөххө|work=Ил Түмэн официальнай саайта|lang=sah|accessdate=2026-09-26}}</ref>. Ил Түмэн 5 сылга талыллар буолбута<ref name=":1" />. {| class="wikitable" |+ ! rowspan="3" |Быыбар ! colspan="2" rowspan="2" |Биир палааталаах Ил Түмэн (2002&nbsp;сылтан) ! colspan="4" |Икки палааталаахИл Түмэн (1993—2002) |- ! colspan="2" |Өрөспүүбүлүкэ Палаатата ! colspan="2" |Бэрэстэбиитэллэр Палааталара |- !Партияларынан !Уокуруктарынан !Партияларынан !Уокуруктарынан !Партияларынан !Уокуруктарынан |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (1993)|I ыҥырыы (1993 ахсынньы 12)]] | rowspan="2" |— | rowspan="2" |— | rowspan="2" |0 | rowspan="2" |35 (улуустан, куораттааҕы уокуруктан биирдии) | rowspan="2" |0 |21 |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (1997)|II ыҥырыы (1997 ахсынньы 28)]] |35 |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2002)|III ыҥырыы (2002 ахсынньы 29)]] |0 |70 | rowspan="5" |— | rowspan="5" |— | rowspan="5" |— | rowspan="5" |— |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2008)|IV ыҥырыы (2008 кулун тутар 2)]] |35 (7 %-наах боруок) | rowspan="4" |35 |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2013)|V ыҥырыы (2013 балаҕан ыйын 8)]] | rowspan="3" |35 (5 %-наах боруок) |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2018)|VI ыҥырыы (2018 балаҕан ыйын 9)]] |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2023)|VII ыҥырыы (2023 балаҕан ыйын 10)]] |} == Фракциялар == === V ыҥырыы (2013—2018) === <center> {| class="wikitable" |+ ! colspan="2" |Фракция !Дьокутаат !Диаграмма |- |bgcolor="#2E4EA4"| |Биир ньыгыл Арассыыйа |51 | rowspan="5" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2013.svg|раамката_суох]] |- |bgcolor="#FF9933"| |Сиэрдээх Арассыыйа |9 |- |bgcolor="#CC1111"| |КПРФ |8 |- |bgcolor="#4488CC"| |ЛДПР |1 |- |bgcolor="#ff496c"| |Арассыыйа дьахталларын туһугар |1 |} </center> === VI ыҥырыы (2018—2023) === <center> {| class="wikitable" ! colspan="2" |Фракция !Дьокутаат !Диаграмма |- |bgcolor="#2E4EA4"| |Биир ньыгыл Арассыыйа |47 | rowspan="4" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2018.svg|раамката_суох]] |- |bgcolor="#CC1111"| |КПРФ |10 |- |bgcolor="#FF9933"| |Сиэрдээх Арассыыйа |9 |- |bgcolor="#4488CC"| |ЛДПР |4 |} </center> === VII ыҥырыы (2023—2028) === <center> {| class="wikitable" ! colspan="2" |Фракция !Дьокутаат !Диаграмма |- |bgcolor="#2E4EA4"| |Биир ньыгыл Арассыыйа |57 | rowspan="5" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2026, after by-elections.svg|раамката_суох]] |- |bgcolor="#47C2C0"| |Саҥа дьон |6 |- |bgcolor="#CC1111"| |КПРФ |4 |- |bgcolor="#FF9933"| |Сиэрдээх Арассыыйа |3 |- |bgcolor="#4488CC"| |ЛДПР |1 |} </center> == Тутула == === Ил Түмэн Бэрэсэдээтэллэрэ === {| class="wikitable" |+Ил Түмэн бары палааталарын уонна ыҥырыыларын Бэрэсэдээтэллэрэ<ref name=":2" /> !Ыҥырыы !Парламент (палаата) аата !Бэрэсэдээтэл аата !Талыллыбыт күнэ ! colspan="2" |Фракция |- ! rowspan="2" |I (1993—1997) |Өрөспүүбүлүкэ Палаатата |[[Ларионов Егор Михайлович]] | rowspan="2" |[[1994]] сыл [[тохсунньу 25]] күнэ | | |- |Бэрэстэбиитэллэр Палааталара |[[Илларионов Афанасий Петрович]] | | |- ! rowspan="2" |II (1997—2002) |Өрөспүүбүлүкэ Палаатата |[[Филиппов Василий Васильевич]] | rowspan="2" |[[1998 сыл|1998]] сыл [[тохсунньу 22]] күнэ | | |- |Бэрэстэбиитэллэр Палааталара |[[Соломов Николай Иванович]] | | |- ! rowspan="2" |III (2002—2008) | rowspan="7" |Ил Түмэн |[[Соломов Николай Иванович]] |[[2003 сыл|2003]] сыл [[тохсунньу 23]] күнэ | | |- |[[Тимофеев Ньургун Семенович]] |[[2005 сыл|2005]] сыл [[ыам ыйын 19]] күнэ | | |- !IV (2008—2013) |[[Басыгысов Виталий Николаевич]] |[[2008]] сыл [[кулун тутар 20]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |- !V (2013—2018) |[[Жирков Александр Николаевич]] |[[2013 сыл|2013]] сыл [[алтынньы 2]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |- ! rowspan="2" |VI (2018—2023) |[[Гоголев Петр Васильевич]] |[[2018 сыл|2018]] сыл [[балаҕан ыйын 25]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |- | rowspan="2" |[[Еремеев Алексей Ильич]] |[[2021 сыл|2021]] сыл [[бэс ыйын 30]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |- !VII (2023—) |[[2023 сыл|2023]] сыл [[балаҕан ыйын 25]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |} === Ил Түмэн кэмитиэттэрэ уонна хамыыһыйалара === === Эдэр ыччат парламена === == Омугунан == Ылыллыбыт сирэ<ref>http://cyberleninka.ru/article/n/etnicheskiy-sostav-politicheskih-elit-polietnicheskih-regionov-rossii</ref> {| class="wikitable" |- ! rowspan="2" | Омуктара !! colspan="2" | I ыҥырыыта !! colspan="2" |II ыҥырыыта !! colspan="2" | III ыҥырыыта |- | ахсааннара || % || ахсааннара || % || ахсааннара || % |- | [[Сахалар]] ||31 || 60,7 || 49 || 73,2 || 38 || 55,0 |- | [[Нууччалар]] || 14 || 27,4 || 13 || 19,4 || 27 || 39,2 |- | [[Эбээннэр]] || 1 || 1,9 || 2 || 3,0 || 2 || 2,8 |- | [[Эбэҥкилэр]] || 1 || 1,9 || - || - || 1 || 1,4 |- | [[Украиналар]] || 3 || 5,8 || 3 || 4,5 || 1 || 1,4 |- | [[Ньиэмэстэр]] || 1 || 1,9 || - || - || - || - |- | Барыта || 51 || - || 67 || - || 69 || - |} == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Өссө маны көр == * [[Ил Түмэн (хаһыат)]] * [[Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтэ]] * [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтэ]] * [[Ил Түмэн бастакы ыҥырыытын дьокутааттара]] * [[Ил Түмэн иккис ыҥырыытын дьокутааттара]] {{Саха сирэ тиэмэлэргэ}} [[Категория:Саха Өрөспүүбүлүкэтэ]] [[Категория:Түмэн]] a0vm66rg7xa5x205j3xs1acv2racqac 430889 430888 2026-09-26T13:06:37Z Sauit 26795 /* Быыбар бэрээдэгэ */ 430889 wikitext text/x-wiki {{Булкуйума|Ил Түмэн (хаһыат)|Ил Түмэн|хаһыат буолар, оттон бу — Саха Өрөспүүбүлүкэтин [[Түмэн|парламена]]}} [[Билэ:State Assembly of Yakutia 2026, after by-elections.svg|мини|{{legend|#CC1111|[[КПРФ]]: 4 дьокутаат}} {{legend|#FF9933|[[Сиэрдээх Арассыыйа]]: 3 дьокутаат}} {{legend|#47C2C0|[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]: 6 дьокутаат}} {{legend|#2E4EA4|[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]: 56 дьокутаат}} {{legend|#4488CC|[[ЛДПР]]: 1 дьокутаат}}]] '''Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнэ''' ({{Lang-ru|Государственное собрание (Ил Тумэн) Республики Саха (Якутия)}}) диэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин биир палаталаах парламена. Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай былааһын хонтуруоллуур представительнэй уонна сокуоннары оҥорор уоргана буолар. Ил Түмэн туһунан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 4 баһыгар сурунар<ref>[[s:Саха_Өрөспүүбүлүкэтин_Төрүт_Сокуона#54_%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B9%D0%B0|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 54 ыстатыйата]] — Бикитиэкэ</ref>. Саха Өрөспүүбүлүкэтин нэһилиэнньэтинэн биэс сыллаах болдьоххо талыллар. 70 бар дьонун дьокутаатыттан турар, олортон 35 дьокутаат биир мандааттаах уокуруктарынан талыллар, оттон хаалбыт 35 — партийнай испииһэктэринэн<ref>[[s:Саха_Өрөспүүбүлүкэтин_Төрүт_Сокуона#55_%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B9%D0%B0|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 55 ыстатыйата]] — Бикитиэкэ</ref>. == Устуоруйата == {{Main|Саха сиригэр олохтоох салайыныы үөскээһинэ, сайдыыта}} Бэйэтин силиһин Ил Түмэн былыргы [[Арассыыйа]] империятыгар баар буола сылдьыбыт [[Степной Дуума]]тыттан тардар. Онтон Сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэннэ норуот бэрэстэбиитэллэрэ 1922 с. сэтинньитигэр ыҥырыллыбыт Сэбиэттэргэ киирбиттэрэ. Ол Сэбиэттэр I Бүтүн Саха сиринээҕи Тэрийэр (Учредительнай) Сийиэскэ дэлэгээттэри талбыттара. Бу сийиэс [[1922]] сыл [[ахсынньы 27]] күнүттэн [[1923]] сыл [[тохсунньу 19]] күнүгэр дылы буолбута. [[1937]] сыллаахха [[Саха АССР Конституцията]] уларыйбытын түмүгэр [[Саха АССР]] Үрдүкү Сэбиэтэ олохтоммута уонна [[1938]] сыл [[кулун тутар 26]] күнүгэр быыбар түмүгэр 130 киһилээх састааба талыллыбыта. [[1992]] сыл [[муус устар 27]] күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтин XII уочарата суох сиэссийэтигэр саҥа Конституция олоххо киирбитэ (бу туһунан быһаарыныы муус устар 4 күнүгэр Үрдүкү Сэбиэтинэн ылыныллыбыт эбит). Бу Конституция нуорматынан үрдүкү сокуону оҥорор (законодательный, представительный) уонна хонтуруоллуур өрөспүүбүлүкэ уорганынан Ил Түмэн буолбута — норуот талар Судаарыстыба Мунньаҕа. Кини бу иннинэ боломуочуйатын тохтоппут СӨ Үрдүкү Сэбиэтин салҕааччыта (преемнига) буолар. Ил Түмэн үлэтэ Конституцияннан уонна СӨ «Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин туһунан» сокуонунан барар. [[1993]] сыл [[ахсынньы 12]] күнүгэр Ил Түмэн бастакы састаабыгар 56 дьокутаат талыллыбыт: Өрөспүүбүлүкэ палаататыгар — 35, Бэрэстэбиитэллэр Палааталарыгар — 21. [[2002]] сыл [[ахсынньы 29]] күнүгэр биир палааталаах парлаамеҥҥа быыбар буолбута (III ыҥырыы). [[Билэ:Parliament Yakutia building.jpg|мини|Ил Түмэн (2009)]] [[2008]] сыл [[кулун тутар 2]] күнүгэр төрдүс ыҥырыылаах быыбар буолбута. Манна саҥа булкаас систиэмэ киллэриллибитэ: дьокутааттар куорпустарын аҥаара (35 киһи) урукку курдук биирдии мандааттаах уокуруктартан талыллыбыттара, оттон иккис аҥаара — баартыйалар испииһэктэринэн. == Быыбар бэрээдэгэ == 1993 сыллаахтан Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара буолар. Маҥнайгы быыбардар мажоритарнай систиэмэнэн буолбуттара. Өрөспүүбүлүкэ Палаататыгар улуустан, куораттааҕы уокуруктан биир дьокутаат барар. Бэрэстэбиитэллэр Палааталарыгар Саха сирин биир мандааттаах уокуруктарга араарбыттар, уопсайа 21 дьокутаат алын палаатаҕа киирбитэ. Быыбар икки туурунан буолуон сөп этэ. Уопсайа уокурукка 50% дьон куоластаабатах буоллаҕына быыбары табыллыбатах курдук ааҕар этилэр<ref>{{Cite web|url=https://yagtik.ru/vybory-i-referendumy/vybory-1993/|title=Выборы — 1993|work=Дьокуускай куорат быыбардыыр коммиссията|lang=ru|accessdate=2026-09-26}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=http://old.sakhaparliament.ru/istoriya/2019/04/i-chetvert-veka-dlitsya-put/|title=И четверть века длится путь|date=2019-04-26|lang=ru|work=«Ил Түмэн» хаһыат|accessdate=2026-09-26}}</ref>. Ил Түмэн 4 сылга талыллыбыта. 1997 сыллаахха икки палаатаҕа тэҥ дьокутаат ахсаанын оҥорбуттара: 35 уонна 35<ref name=":2">{{Cite web|url=https://iltumen.ru/historical-review/ykt|title=Историяны анааран көрдөххө|work=Ил Түмэн официальнай саайта|lang=sah|accessdate=2026-09-26}}</ref>. Ил Түмэн 5 сылга талыллар буолбута<ref name=":1" />. Быыбарга 35% киһи эрэ кыттыбыт буоллаҕына, быыбары буолбут уонна табыллыбыт курдук ааҕыллар буолбут. 2002 сыллаахха Ил Түмэн биир палааталаах буолбута. Партийнай испииһэктэр уонна бүтүн Өрөспүүбүлүкэтээҕи уокурук диэн суох этэ. 2008 сыллаахтан быыбар смешаннай систиэмэнэн буолар буолбут: 35 уокуруктарынан, 35 партийнай испииһэктэринэн. Партийнай чааска 7 %-наах боруок баар буолбута. 2013 сыллаахтан боруок 5% буолбута. {| class="wikitable" |+ ! rowspan="3" |Быыбар ! colspan="2" rowspan="2" |Биир палааталаах Ил Түмэн (2002&nbsp;сылтан) ! colspan="2" |Икки палааталаахИл Түмэн (1993—2002) |- !Өрөспүүбүлүкэ Палаатата !Бэрэстэбиитэллэр Палааталара |- !Партияларынан !Уокуруктарынан !Уокуруктарынан !Уокуруктарынан |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (1993)|I ыҥырыы (1993 ахсынньы 12)]] | rowspan="2" |— | rowspan="2" |— | rowspan="2" |35 (улуустан, куораттааҕы уокуруктан биирдии) |21 |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (1997)|II ыҥырыы (1997 ахсынньы 28)]] |35 |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2002)|III ыҥырыы (2002 ахсынньы 29)]] |0 |70 | rowspan="5" |— | rowspan="5" |— |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2008)|IV ыҥырыы (2008 кулун тутар 2)]] |35 (7 %-наах боруок) | rowspan="4" |35 |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2013)|V ыҥырыы (2013 балаҕан ыйын 8)]] | rowspan="3" |35 (5 %-наах боруок) |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2018)|VI ыҥырыы (2018 балаҕан ыйын 9)]] |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2023)|VII ыҥырыы (2023 балаҕан ыйын 10)]] |} == Фракциялар == === V ыҥырыы (2013—2018) === <center> {| class="wikitable" |+ ! colspan="2" |Фракция !Дьокутаат !Диаграмма |- |bgcolor="#2E4EA4"| |Биир ньыгыл Арассыыйа |51 | rowspan="5" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2013.svg|раамката_суох]] |- |bgcolor="#FF9933"| |Сиэрдээх Арассыыйа |9 |- |bgcolor="#CC1111"| |КПРФ |8 |- |bgcolor="#4488CC"| |ЛДПР |1 |- |bgcolor="#ff496c"| |Арассыыйа дьахталларын туһугар |1 |} </center> === VI ыҥырыы (2018—2023) === <center> {| class="wikitable" ! colspan="2" |Фракция !Дьокутаат !Диаграмма |- |bgcolor="#2E4EA4"| |Биир ньыгыл Арассыыйа |47 | rowspan="4" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2018.svg|раамката_суох]] |- |bgcolor="#CC1111"| |КПРФ |10 |- |bgcolor="#FF9933"| |Сиэрдээх Арассыыйа |9 |- |bgcolor="#4488CC"| |ЛДПР |4 |} </center> === VII ыҥырыы (2023—2028) === <center> {| class="wikitable" ! colspan="2" |Фракция !Дьокутаат !Диаграмма |- |bgcolor="#2E4EA4"| |Биир ньыгыл Арассыыйа |57 | rowspan="5" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2026, after by-elections.svg|раамката_суох]] |- |bgcolor="#47C2C0"| |Саҥа дьон |6 |- |bgcolor="#CC1111"| |КПРФ |4 |- |bgcolor="#FF9933"| |Сиэрдээх Арассыыйа |3 |- |bgcolor="#4488CC"| |ЛДПР |1 |} </center> == Тутула == === Ил Түмэн Бэрэсэдээтэллэрэ === {| class="wikitable" |+Ил Түмэн бары палааталарын уонна ыҥырыыларын Бэрэсэдээтэллэрэ<ref name=":2" /> !Ыҥырыы !Парламент (палаата) аата !Бэрэсэдээтэл аата !Талыллыбыт күнэ ! colspan="2" |Фракция |- ! rowspan="2" |I (1993—1997) |Өрөспүүбүлүкэ Палаатата |[[Ларионов Егор Михайлович]] | rowspan="2" |[[1994]] сыл [[тохсунньу 25]] күнэ | | |- |Бэрэстэбиитэллэр Палааталара |[[Илларионов Афанасий Петрович]] | | |- ! rowspan="2" |II (1997—2002) |Өрөспүүбүлүкэ Палаатата |[[Филиппов Василий Васильевич]] | rowspan="2" |[[1998 сыл|1998]] сыл [[тохсунньу 22]] күнэ | | |- |Бэрэстэбиитэллэр Палааталара |[[Соломов Николай Иванович]] | | |- ! rowspan="2" |III (2002—2008) | rowspan="7" |Ил Түмэн |[[Соломов Николай Иванович]] |[[2003 сыл|2003]] сыл [[тохсунньу 23]] күнэ | | |- |[[Тимофеев Ньургун Семенович]] |[[2005 сыл|2005]] сыл [[ыам ыйын 19]] күнэ | | |- !IV (2008—2013) |[[Басыгысов Виталий Николаевич]] |[[2008]] сыл [[кулун тутар 20]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |- !V (2013—2018) |[[Жирков Александр Николаевич]] |[[2013 сыл|2013]] сыл [[алтынньы 2]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |- ! rowspan="2" |VI (2018—2023) |[[Гоголев Петр Васильевич]] |[[2018 сыл|2018]] сыл [[балаҕан ыйын 25]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |- | rowspan="2" |[[Еремеев Алексей Ильич]] |[[2021 сыл|2021]] сыл [[бэс ыйын 30]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |- !VII (2023—) |[[2023 сыл|2023]] сыл [[балаҕан ыйын 25]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |} === Ил Түмэн кэмитиэттэрэ уонна хамыыһыйалара === === Эдэр ыччат парламена === == Омугунан == Ылыллыбыт сирэ<ref>http://cyberleninka.ru/article/n/etnicheskiy-sostav-politicheskih-elit-polietnicheskih-regionov-rossii</ref> {| class="wikitable" |- ! rowspan="2" | Омуктара !! colspan="2" | I ыҥырыыта !! colspan="2" |II ыҥырыыта !! colspan="2" | III ыҥырыыта |- | ахсааннара || % || ахсааннара || % || ахсааннара || % |- | [[Сахалар]] ||31 || 60,7 || 49 || 73,2 || 38 || 55,0 |- | [[Нууччалар]] || 14 || 27,4 || 13 || 19,4 || 27 || 39,2 |- | [[Эбээннэр]] || 1 || 1,9 || 2 || 3,0 || 2 || 2,8 |- | [[Эбэҥкилэр]] || 1 || 1,9 || - || - || 1 || 1,4 |- | [[Украиналар]] || 3 || 5,8 || 3 || 4,5 || 1 || 1,4 |- | [[Ньиэмэстэр]] || 1 || 1,9 || - || - || - || - |- | Барыта || 51 || - || 67 || - || 69 || - |} == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Өссө маны көр == * [[Ил Түмэн (хаһыат)]] * [[Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтэ]] * [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтэ]] * [[Ил Түмэн бастакы ыҥырыытын дьокутааттара]] * [[Ил Түмэн иккис ыҥырыытын дьокутааттара]] {{Саха сирэ тиэмэлэргэ}} [[Категория:Саха Өрөспүүбүлүкэтэ]] [[Категория:Түмэн]] 6gyv84kdr1obribp03rm953k7sftp4y 430890 430889 2026-09-26T13:37:48Z Sauit 26795 /* Ил Түмэн Бэрэсэдээтэллэрэ */ 430890 wikitext text/x-wiki {{Булкуйума|Ил Түмэн (хаһыат)|Ил Түмэн|хаһыат буолар, оттон бу — Саха Өрөспүүбүлүкэтин [[Түмэн|парламена]]}} [[Билэ:State Assembly of Yakutia 2026, after by-elections.svg|мини|{{legend|#CC1111|[[КПРФ]]: 4 дьокутаат}} {{legend|#FF9933|[[Сиэрдээх Арассыыйа]]: 3 дьокутаат}} {{legend|#47C2C0|[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]: 6 дьокутаат}} {{legend|#2E4EA4|[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]: 56 дьокутаат}} {{legend|#4488CC|[[ЛДПР]]: 1 дьокутаат}}]] '''Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнэ''' ({{Lang-ru|Государственное собрание (Ил Тумэн) Республики Саха (Якутия)}}) диэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин биир палаталаах парламена. Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай былааһын хонтуруоллуур представительнэй уонна сокуоннары оҥорор уоргана буолар. Ил Түмэн туһунан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 4 баһыгар сурунар<ref>[[s:Саха_Өрөспүүбүлүкэтин_Төрүт_Сокуона#54_%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B9%D0%B0|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 54 ыстатыйата]] — Бикитиэкэ</ref>. Саха Өрөспүүбүлүкэтин нэһилиэнньэтинэн биэс сыллаах болдьоххо талыллар. 70 бар дьонун дьокутаатыттан турар, олортон 35 дьокутаат биир мандааттаах уокуруктарынан талыллар, оттон хаалбыт 35 — партийнай испииһэктэринэн<ref>[[s:Саха_Өрөспүүбүлүкэтин_Төрүт_Сокуона#55_%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B9%D0%B0|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 55 ыстатыйата]] — Бикитиэкэ</ref>. == Устуоруйата == {{Main|Саха сиригэр олохтоох салайыныы үөскээһинэ, сайдыыта}} Бэйэтин силиһин Ил Түмэн былыргы [[Арассыыйа]] империятыгар баар буола сылдьыбыт [[Степной Дуума]]тыттан тардар. Онтон Сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэннэ норуот бэрэстэбиитэллэрэ 1922 с. сэтинньитигэр ыҥырыллыбыт Сэбиэттэргэ киирбиттэрэ. Ол Сэбиэттэр I Бүтүн Саха сиринээҕи Тэрийэр (Учредительнай) Сийиэскэ дэлэгээттэри талбыттара. Бу сийиэс [[1922]] сыл [[ахсынньы 27]] күнүттэн [[1923]] сыл [[тохсунньу 19]] күнүгэр дылы буолбута. [[1937]] сыллаахха [[Саха АССР Конституцията]] уларыйбытын түмүгэр [[Саха АССР]] Үрдүкү Сэбиэтэ олохтоммута уонна [[1938]] сыл [[кулун тутар 26]] күнүгэр быыбар түмүгэр 130 киһилээх састааба талыллыбыта. [[1992]] сыл [[муус устар 27]] күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтин XII уочарата суох сиэссийэтигэр саҥа Конституция олоххо киирбитэ (бу туһунан быһаарыныы муус устар 4 күнүгэр Үрдүкү Сэбиэтинэн ылыныллыбыт эбит). Бу Конституция нуорматынан үрдүкү сокуону оҥорор (законодательный, представительный) уонна хонтуруоллуур өрөспүүбүлүкэ уорганынан Ил Түмэн буолбута — норуот талар Судаарыстыба Мунньаҕа. Кини бу иннинэ боломуочуйатын тохтоппут СӨ Үрдүкү Сэбиэтин салҕааччыта (преемнига) буолар. Ил Түмэн үлэтэ Конституцияннан уонна СӨ «Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин туһунан» сокуонунан барар. [[1993]] сыл [[ахсынньы 12]] күнүгэр Ил Түмэн бастакы састаабыгар 56 дьокутаат талыллыбыт: Өрөспүүбүлүкэ палаататыгар — 35, Бэрэстэбиитэллэр Палааталарыгар — 21. [[2002]] сыл [[ахсынньы 29]] күнүгэр биир палааталаах парлаамеҥҥа быыбар буолбута (III ыҥырыы). [[Билэ:Parliament Yakutia building.jpg|мини|Ил Түмэн (2009)]] [[2008]] сыл [[кулун тутар 2]] күнүгэр төрдүс ыҥырыылаах быыбар буолбута. Манна саҥа булкаас систиэмэ киллэриллибитэ: дьокутааттар куорпустарын аҥаара (35 киһи) урукку курдук биирдии мандааттаах уокуруктартан талыллыбыттара, оттон иккис аҥаара — баартыйалар испииһэктэринэн. == Быыбар бэрээдэгэ == 1993 сыллаахтан Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара буолар. Маҥнайгы быыбардар мажоритарнай систиэмэнэн буолбуттара. Өрөспүүбүлүкэ Палаататыгар улуустан, куораттааҕы уокуруктан биир дьокутаат барар. Бэрэстэбиитэллэр Палааталарыгар Саха сирин биир мандааттаах уокуруктарга араарбыттар, уопсайа 21 дьокутаат алын палаатаҕа киирбитэ. Быыбар икки туурунан буолуон сөп этэ. Уопсайа уокурукка 50% дьон куоластаабатах буоллаҕына быыбары табыллыбатах курдук ааҕар этилэр<ref>{{Cite web|url=https://yagtik.ru/vybory-i-referendumy/vybory-1993/|title=Выборы — 1993|work=Дьокуускай куорат быыбардыыр коммиссията|lang=ru|accessdate=2026-09-26}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=http://old.sakhaparliament.ru/istoriya/2019/04/i-chetvert-veka-dlitsya-put/|title=И четверть века длится путь|date=2019-04-26|lang=ru|work=«Ил Түмэн» хаһыат|accessdate=2026-09-26}}</ref>. Ил Түмэн 4 сылга талыллыбыта. 1997 сыллаахха икки палаатаҕа тэҥ дьокутаат ахсаанын оҥорбуттара: 35 уонна 35<ref name=":2">{{Cite web|url=https://iltumen.ru/historical-review/ykt|title=Историяны анааран көрдөххө|work=Ил Түмэн официальнай саайта|lang=sah|accessdate=2026-09-26}}</ref>. Ил Түмэн 5 сылга талыллар буолбута<ref name=":1" />. Быыбарга 35% киһи эрэ кыттыбыт буоллаҕына, быыбары буолбут уонна табыллыбыт курдук ааҕыллар буолбут. 2002 сыллаахха Ил Түмэн биир палааталаах буолбута. Партийнай испииһэктэр уонна бүтүн Өрөспүүбүлүкэтээҕи уокурук диэн суох этэ. 2008 сыллаахтан быыбар смешаннай систиэмэнэн буолар буолбут: 35 уокуруктарынан, 35 партийнай испииһэктэринэн. Партийнай чааска 7 %-наах боруок баар буолбута. 2013 сыллаахтан боруок 5% буолбута. {| class="wikitable" |+ ! rowspan="3" |Быыбар ! colspan="2" rowspan="2" |Биир палааталаах Ил Түмэн (2002&nbsp;сылтан) ! colspan="2" |Икки палааталаахИл Түмэн (1993—2002) |- !Өрөспүүбүлүкэ Палаатата !Бэрэстэбиитэллэр Палааталара |- !Партияларынан !Уокуруктарынан !Уокуруктарынан !Уокуруктарынан |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (1993)|I ыҥырыы (1993 ахсынньы 12)]] | rowspan="2" |— | rowspan="2" |— | rowspan="2" |35 (улуустан, куораттааҕы уокуруктан биирдии) |21 |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (1997)|II ыҥырыы (1997 ахсынньы 28)]] |35 |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2002)|III ыҥырыы (2002 ахсынньы 29)]] |0 |70 | rowspan="5" |— | rowspan="5" |— |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2008)|IV ыҥырыы (2008 кулун тутар 2)]] |35 (7 %-наах боруок) | rowspan="4" |35 |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2013)|V ыҥырыы (2013 балаҕан ыйын 8)]] | rowspan="3" |35 (5 %-наах боруок) |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2018)|VI ыҥырыы (2018 балаҕан ыйын 9)]] |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2023)|VII ыҥырыы (2023 балаҕан ыйын 10)]] |} == Кэнники быыбар == {{Main|Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2023)}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="11" |[[Билэ:2023 Yakutia legislative election diagram.svg|раамката_суох]] |- ! colspan="2" rowspan="2" |Партия ! colspan="5" |Партияларынан ! colspan="2" |Уокуруктарынан ! rowspan="2" |{{Abbr|Миэстэ|Ылыллыбыт дьокутааттар мандааттара|0}} ! rowspan="2" |± |- !Куолас !% !± % !{{Abbr|Миэстэ|Ылыллыбыт дьокутааттар мандааттара|0}} !± !{{Abbr|Миэстэ|Ылыллыбыт дьокутааттар мандааттара|0}} !± |- | |«Биир ньыгыл Арассыыйа» |170&nbsp;832 |54,36 |{{Profit}}3,52 |22 |{{Profit}}2 |33 |{{Profit}}6 |'''55''' |{{Profit}}8 |- | |«Саҥа дьон» |44&nbsp;528 |14,17 |''Саҥа'' |5 |{{Profit}}5 |1 |{{Profit}}1 |'''6''' |{{Profit}}6 |- | |КПРФ |41&nbsp;344 |13,16 |{{Decrease}}6,28 |4 |{{Decrease}}3 |0 |{{Decrease}}3 |'''4''' |{{Decrease}}6 |- | |«Сиэрдээх Арассыыйа» |29&nbsp;503 |9,39 |{{Decrease}}6,95 |3 |{{Decrease}}2 |0 |{{Decrease}}4 |'''3''' |{{Decrease}}6 |- | |ЛДПР |16&nbsp;928 |5,39 |{{Decrease}}4,18 |1 |{{Decrease}}2 |0 |{{Decrease}}1 |'''1''' |{{Decrease}}3 |- | |«Родина» |3&nbsp;201 |1,02 |''Саҥа'' |0 |0 |0 |0 |'''0''' |0 |- | |Тутулуга суох хандьыдааттар |— |— |— |— |— |1 |{{Profit}}1 |'''1''' |{{Profit}}1 |- ! colspan="11" | |- ! colspan="2" |Ааҕыллыбыт куоластар !306&nbsp;336 !97,49 !{{Profit}}1,31 !— !— !— !— !— !— |- ! colspan="2" |Ааҕыллыбатах куоластар !7&nbsp;900 !2,51 !{{Decrease}}1,31 !— !— !— !— !— !— |- ! colspan="2" |Барытын холбоон !314&nbsp;236 !100 !0 !35 !0 !35 !0 !70 !0 |- ! colspan="2" |Куоластыыр бырааптаах дьон, явка ! ! ! !— !— !— !— !— !— |} == Фракциялар == === V ыҥырыы (2013—2018) === <center> {| class="wikitable" |+ ! colspan="2" |Фракция !Дьокутаат !Диаграмма |- |bgcolor="#2E4EA4"| |Биир ньыгыл Арассыыйа |51 | rowspan="5" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2013.svg|раамката_суох]] |- |bgcolor="#FF9933"| |Сиэрдээх Арассыыйа |9 |- |bgcolor="#CC1111"| |КПРФ |8 |- |bgcolor="#4488CC"| |ЛДПР |1 |- |bgcolor="#ff496c"| |Арассыыйа дьахталларын туһугар |1 |} </center> === VI ыҥырыы (2018—2023) === <center> {| class="wikitable" ! colspan="2" |Фракция !Дьокутаат !Диаграмма |- |bgcolor="#2E4EA4"| |Биир ньыгыл Арассыыйа |47 | rowspan="4" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2018.svg|раамката_суох]] |- |bgcolor="#CC1111"| |КПРФ |10 |- |bgcolor="#FF9933"| |Сиэрдээх Арассыыйа |9 |- |bgcolor="#4488CC"| |ЛДПР |4 |} </center> === VII ыҥырыы (2023—2028) === <center> {| class="wikitable" ! colspan="2" |Фракция !Дьокутаат !Диаграмма |- |bgcolor="#2E4EA4"| |Биир ньыгыл Арассыыйа |56 | rowspan="5" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2026, after by-elections.svg|раамката_суох]] |- |bgcolor="#47C2C0"| |Саҥа дьон |6 |- |bgcolor="#CC1111"| |КПРФ |4 |- |bgcolor="#FF9933"| |Сиэрдээх Арассыыйа |3 |- |bgcolor="#4488CC"| |ЛДПР |1 |} </center> == Тутула == === Ил Түмэн Бэрэсэдээтэллэрэ === {| class="wikitable" |+Ил Түмэн бары палааталарын уонна ыҥырыыларын Бэрэсэдээтэллэрэ<ref name=":2" /> !Ыҥырыы !Парламент (палаата) аата !Бэрэсэдээтэл аата !Талыллыбыт күнэ ! colspan="2" |Фракция |- ! rowspan="2" |I (1993—1997) |Өрөспүүбүлүкэ Палаатата |[[Ларионов Егор Михайлович]] | rowspan="2" |[[1994]] сыл [[тохсунньу 25]] күнэ | | |- |Бэрэстэбиитэллэр Палааталара |[[Илларионов Афанасий Петрович]] | | |- ! rowspan="2" |II (1997—2002) |Өрөспүүбүлүкэ Палаатата |[[Филиппов Василий Васильевич]] | rowspan="2" |[[1998 сыл|1998]] сыл [[тохсунньу 22]] күнэ | | |- |Бэрэстэбиитэллэр Палааталара | rowspan="2" |[[Соломов Николай Иванович]] | | |- ! rowspan="2" |III (2002—2008) | rowspan="7" |Ил Түмэн |[[2003 сыл|2003]] сыл [[тохсунньу 23]] күнэ | | |- |[[Тимофеев Ньургун Семенович]] |[[2005 сыл|2005]] сыл [[ыам ыйын 19]] күнэ | | |- !IV (2008—2013) |[[Басыгысов Виталий Николаевич]] |[[2008]] сыл [[кулун тутар 20]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |- !V (2013—2018) |[[Жирков Александр Николаевич]] |[[2013 сыл|2013]] сыл [[алтынньы 2]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |- ! rowspan="2" |VI (2018—2023) |[[Гоголев Петр Васильевич]] |[[2018 сыл|2018]] сыл [[балаҕан ыйын 25]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |- | rowspan="2" |[[Еремеев Алексей Ильич]] |[[2021 сыл|2021]] сыл [[бэс ыйын 30]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |- !VII (2023—) |[[2023 сыл|2023]] сыл [[балаҕан ыйын 25]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |} === Ил Түмэн кэмитиэттэрэ уонна хамыыһыйалара === === Эдэр ыччат парламена === == Омугунан == Ылыллыбыт сирэ<ref>http://cyberleninka.ru/article/n/etnicheskiy-sostav-politicheskih-elit-polietnicheskih-regionov-rossii</ref> {| class="wikitable" |- ! rowspan="2" | Омуктара !! colspan="2" | I ыҥырыыта !! colspan="2" |II ыҥырыыта !! colspan="2" | III ыҥырыыта |- | ахсааннара || % || ахсааннара || % || ахсааннара || % |- | [[Сахалар]] ||31 || 60,7 || 49 || 73,2 || 38 || 55,0 |- | [[Нууччалар]] || 14 || 27,4 || 13 || 19,4 || 27 || 39,2 |- | [[Эбээннэр]] || 1 || 1,9 || 2 || 3,0 || 2 || 2,8 |- | [[Эбэҥкилэр]] || 1 || 1,9 || - || - || 1 || 1,4 |- | [[Украиналар]] || 3 || 5,8 || 3 || 4,5 || 1 || 1,4 |- | [[Ньиэмэстэр]] || 1 || 1,9 || - || - || - || - |- | Барыта || 51 || - || 67 || - || 69 || - |} == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Өссө маны көр == * [[Ил Түмэн (хаһыат)]] * [[Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтэ]] * [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтэ]] * [[Ил Түмэн бастакы ыҥырыытын дьокутааттара]] * [[Ил Түмэн иккис ыҥырыытын дьокутааттара]] {{Саха сирэ тиэмэлэргэ}} [[Категория:Саха Өрөспүүбүлүкэтэ]] [[Категория:Түмэн]] dyvemmh6faifcd9p8ttdlx32e5yyiwq 430891 430890 2026-09-26T13:38:13Z Sauit 26795 /* Кэнники быыбар */ 430891 wikitext text/x-wiki {{Булкуйума|Ил Түмэн (хаһыат)|Ил Түмэн|хаһыат буолар, оттон бу — Саха Өрөспүүбүлүкэтин [[Түмэн|парламена]]}} [[Билэ:State Assembly of Yakutia 2026, after by-elections.svg|мини|{{legend|#CC1111|[[КПРФ]]: 4 дьокутаат}} {{legend|#FF9933|[[Сиэрдээх Арассыыйа]]: 3 дьокутаат}} {{legend|#47C2C0|[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]: 6 дьокутаат}} {{legend|#2E4EA4|[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]: 56 дьокутаат}} {{legend|#4488CC|[[ЛДПР]]: 1 дьокутаат}}]] '''Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнэ''' ({{Lang-ru|Государственное собрание (Ил Тумэн) Республики Саха (Якутия)}}) диэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин биир палаталаах парламена. Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай былааһын хонтуруоллуур представительнэй уонна сокуоннары оҥорор уоргана буолар. Ил Түмэн туһунан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 4 баһыгар сурунар<ref>[[s:Саха_Өрөспүүбүлүкэтин_Төрүт_Сокуона#54_%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B9%D0%B0|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 54 ыстатыйата]] — Бикитиэкэ</ref>. Саха Өрөспүүбүлүкэтин нэһилиэнньэтинэн биэс сыллаах болдьоххо талыллар. 70 бар дьонун дьокутаатыттан турар, олортон 35 дьокутаат биир мандааттаах уокуруктарынан талыллар, оттон хаалбыт 35 — партийнай испииһэктэринэн<ref>[[s:Саха_Өрөспүүбүлүкэтин_Төрүт_Сокуона#55_%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B9%D0%B0|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 55 ыстатыйата]] — Бикитиэкэ</ref>. == Устуоруйата == {{Main|Саха сиригэр олохтоох салайыныы үөскээһинэ, сайдыыта}} Бэйэтин силиһин Ил Түмэн былыргы [[Арассыыйа]] империятыгар баар буола сылдьыбыт [[Степной Дуума]]тыттан тардар. Онтон Сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэннэ норуот бэрэстэбиитэллэрэ 1922 с. сэтинньитигэр ыҥырыллыбыт Сэбиэттэргэ киирбиттэрэ. Ол Сэбиэттэр I Бүтүн Саха сиринээҕи Тэрийэр (Учредительнай) Сийиэскэ дэлэгээттэри талбыттара. Бу сийиэс [[1922]] сыл [[ахсынньы 27]] күнүттэн [[1923]] сыл [[тохсунньу 19]] күнүгэр дылы буолбута. [[1937]] сыллаахха [[Саха АССР Конституцията]] уларыйбытын түмүгэр [[Саха АССР]] Үрдүкү Сэбиэтэ олохтоммута уонна [[1938]] сыл [[кулун тутар 26]] күнүгэр быыбар түмүгэр 130 киһилээх састааба талыллыбыта. [[1992]] сыл [[муус устар 27]] күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтин XII уочарата суох сиэссийэтигэр саҥа Конституция олоххо киирбитэ (бу туһунан быһаарыныы муус устар 4 күнүгэр Үрдүкү Сэбиэтинэн ылыныллыбыт эбит). Бу Конституция нуорматынан үрдүкү сокуону оҥорор (законодательный, представительный) уонна хонтуруоллуур өрөспүүбүлүкэ уорганынан Ил Түмэн буолбута — норуот талар Судаарыстыба Мунньаҕа. Кини бу иннинэ боломуочуйатын тохтоппут СӨ Үрдүкү Сэбиэтин салҕааччыта (преемнига) буолар. Ил Түмэн үлэтэ Конституцияннан уонна СӨ «Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин туһунан» сокуонунан барар. [[1993]] сыл [[ахсынньы 12]] күнүгэр Ил Түмэн бастакы састаабыгар 56 дьокутаат талыллыбыт: Өрөспүүбүлүкэ палаататыгар — 35, Бэрэстэбиитэллэр Палааталарыгар — 21. [[2002]] сыл [[ахсынньы 29]] күнүгэр биир палааталаах парлаамеҥҥа быыбар буолбута (III ыҥырыы). [[Билэ:Parliament Yakutia building.jpg|мини|Ил Түмэн (2009)]] [[2008]] сыл [[кулун тутар 2]] күнүгэр төрдүс ыҥырыылаах быыбар буолбута. Манна саҥа булкаас систиэмэ киллэриллибитэ: дьокутааттар куорпустарын аҥаара (35 киһи) урукку курдук биирдии мандааттаах уокуруктартан талыллыбыттара, оттон иккис аҥаара — баартыйалар испииһэктэринэн. == Быыбар бэрээдэгэ == 1993 сыллаахтан Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара буолар. Маҥнайгы быыбардар мажоритарнай систиэмэнэн буолбуттара. Өрөспүүбүлүкэ Палаататыгар улуустан, куораттааҕы уокуруктан биир дьокутаат барар. Бэрэстэбиитэллэр Палааталарыгар Саха сирин биир мандааттаах уокуруктарга араарбыттар, уопсайа 21 дьокутаат алын палаатаҕа киирбитэ. Быыбар икки туурунан буолуон сөп этэ. Уопсайа уокурукка 50% дьон куоластаабатах буоллаҕына быыбары табыллыбатах курдук ааҕар этилэр<ref>{{Cite web|url=https://yagtik.ru/vybory-i-referendumy/vybory-1993/|title=Выборы — 1993|work=Дьокуускай куорат быыбардыыр коммиссията|lang=ru|accessdate=2026-09-26}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=http://old.sakhaparliament.ru/istoriya/2019/04/i-chetvert-veka-dlitsya-put/|title=И четверть века длится путь|date=2019-04-26|lang=ru|work=«Ил Түмэн» хаһыат|accessdate=2026-09-26}}</ref>. Ил Түмэн 4 сылга талыллыбыта. 1997 сыллаахха икки палаатаҕа тэҥ дьокутаат ахсаанын оҥорбуттара: 35 уонна 35<ref name=":2">{{Cite web|url=https://iltumen.ru/historical-review/ykt|title=Историяны анааран көрдөххө|work=Ил Түмэн официальнай саайта|lang=sah|accessdate=2026-09-26}}</ref>. Ил Түмэн 5 сылга талыллар буолбута<ref name=":1" />. Быыбарга 35% киһи эрэ кыттыбыт буоллаҕына, быыбары буолбут уонна табыллыбыт курдук ааҕыллар буолбут. 2002 сыллаахха Ил Түмэн биир палааталаах буолбута. Партийнай испииһэктэр уонна бүтүн Өрөспүүбүлүкэтээҕи уокурук диэн суох этэ. 2008 сыллаахтан быыбар смешаннай систиэмэнэн буолар буолбут: 35 уокуруктарынан, 35 партийнай испииһэктэринэн. Партийнай чааска 7 %-наах боруок баар буолбута. 2013 сыллаахтан боруок 5% буолбута. {| class="wikitable" |+ ! rowspan="3" |Быыбар ! colspan="2" rowspan="2" |Биир палааталаах Ил Түмэн (2002&nbsp;сылтан) ! colspan="2" |Икки палааталаахИл Түмэн (1993—2002) |- !Өрөспүүбүлүкэ Палаатата !Бэрэстэбиитэллэр Палааталара |- !Партияларынан !Уокуруктарынан !Уокуруктарынан !Уокуруктарынан |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (1993)|I ыҥырыы (1993 ахсынньы 12)]] | rowspan="2" |— | rowspan="2" |— | rowspan="2" |35 (улуустан, куораттааҕы уокуруктан биирдии) |21 |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (1997)|II ыҥырыы (1997 ахсынньы 28)]] |35 |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2002)|III ыҥырыы (2002 ахсынньы 29)]] |0 |70 | rowspan="5" |— | rowspan="5" |— |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2008)|IV ыҥырыы (2008 кулун тутар 2)]] |35 (7 %-наах боруок) | rowspan="4" |35 |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2013)|V ыҥырыы (2013 балаҕан ыйын 8)]] | rowspan="3" |35 (5 %-наах боруок) |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2018)|VI ыҥырыы (2018 балаҕан ыйын 9)]] |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2023)|VII ыҥырыы (2023 балаҕан ыйын 10)]] |} == Кэнники быыбар == {{Main|Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2023)}} <center> {| class="wikitable" |+ ! colspan="11" |[[Билэ:2023 Yakutia legislative election diagram.svg|раамката_суох]] |- ! colspan="2" rowspan="2" |Партия ! colspan="5" |Партияларынан ! colspan="2" |Уокуруктарынан ! rowspan="2" |{{Abbr|Миэстэ|Ылыллыбыт дьокутааттар мандааттара|0}} ! rowspan="2" |± |- !Куолас !% !± % !{{Abbr|Миэстэ|Ылыллыбыт дьокутааттар мандааттара|0}} !± !{{Abbr|Миэстэ|Ылыллыбыт дьокутааттар мандааттара|0}} !± |- | |«Биир ньыгыл Арассыыйа» |170&nbsp;832 |54,36 |{{Profit}}3,52 |22 |{{Profit}}2 |33 |{{Profit}}6 |'''55''' |{{Profit}}8 |- | |«Саҥа дьон» |44&nbsp;528 |14,17 |''Саҥа'' |5 |{{Profit}}5 |1 |{{Profit}}1 |'''6''' |{{Profit}}6 |- | |КПРФ |41&nbsp;344 |13,16 |{{Decrease}}6,28 |4 |{{Decrease}}3 |0 |{{Decrease}}3 |'''4''' |{{Decrease}}6 |- | |«Сиэрдээх Арассыыйа» |29&nbsp;503 |9,39 |{{Decrease}}6,95 |3 |{{Decrease}}2 |0 |{{Decrease}}4 |'''3''' |{{Decrease}}6 |- | |ЛДПР |16&nbsp;928 |5,39 |{{Decrease}}4,18 |1 |{{Decrease}}2 |0 |{{Decrease}}1 |'''1''' |{{Decrease}}3 |- | |«Родина» |3&nbsp;201 |1,02 |''Саҥа'' |0 |0 |0 |0 |'''0''' |0 |- | |Тутулуга суох хандьыдааттар |— |— |— |— |— |1 |{{Profit}}1 |'''1''' |{{Profit}}1 |- ! colspan="11" | |- ! colspan="2" |Ааҕыллыбыт куоластар !306&nbsp;336 !97,49 !{{Profit}}1,31 !— !— !— !— !— !— |- ! colspan="2" |Ааҕыллыбатах куоластар !7&nbsp;900 !2,51 !{{Decrease}}1,31 !— !— !— !— !— !— |- ! colspan="2" |Барытын холбоон !314&nbsp;236 !100 !0 !35 !0 !35 !0 !70 !0 |- ! colspan="2" |Куоластыыр бырааптаах дьон, явка ! ! ! !— !— !— !— !— !— |} </center> == Фракциялар == === V ыҥырыы (2013—2018) === <center> {| class="wikitable" |+ ! colspan="2" |Фракция !Дьокутаат !Диаграмма |- |bgcolor="#2E4EA4"| |Биир ньыгыл Арассыыйа |51 | rowspan="5" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2013.svg|раамката_суох]] |- |bgcolor="#FF9933"| |Сиэрдээх Арассыыйа |9 |- |bgcolor="#CC1111"| |КПРФ |8 |- |bgcolor="#4488CC"| |ЛДПР |1 |- |bgcolor="#ff496c"| |Арассыыйа дьахталларын туһугар |1 |} </center> === VI ыҥырыы (2018—2023) === <center> {| class="wikitable" ! colspan="2" |Фракция !Дьокутаат !Диаграмма |- |bgcolor="#2E4EA4"| |Биир ньыгыл Арассыыйа |47 | rowspan="4" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2018.svg|раамката_суох]] |- |bgcolor="#CC1111"| |КПРФ |10 |- |bgcolor="#FF9933"| |Сиэрдээх Арассыыйа |9 |- |bgcolor="#4488CC"| |ЛДПР |4 |} </center> === VII ыҥырыы (2023—2028) === <center> {| class="wikitable" ! colspan="2" |Фракция !Дьокутаат !Диаграмма |- |bgcolor="#2E4EA4"| |Биир ньыгыл Арассыыйа |56 | rowspan="5" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2026, after by-elections.svg|раамката_суох]] |- |bgcolor="#47C2C0"| |Саҥа дьон |6 |- |bgcolor="#CC1111"| |КПРФ |4 |- |bgcolor="#FF9933"| |Сиэрдээх Арассыыйа |3 |- |bgcolor="#4488CC"| |ЛДПР |1 |} </center> == Тутула == === Ил Түмэн Бэрэсэдээтэллэрэ === {| class="wikitable" |+Ил Түмэн бары палааталарын уонна ыҥырыыларын Бэрэсэдээтэллэрэ<ref name=":2" /> !Ыҥырыы !Парламент (палаата) аата !Бэрэсэдээтэл аата !Талыллыбыт күнэ ! colspan="2" |Фракция |- ! rowspan="2" |I (1993—1997) |Өрөспүүбүлүкэ Палаатата |[[Ларионов Егор Михайлович]] | rowspan="2" |[[1994]] сыл [[тохсунньу 25]] күнэ | | |- |Бэрэстэбиитэллэр Палааталара |[[Илларионов Афанасий Петрович]] | | |- ! rowspan="2" |II (1997—2002) |Өрөспүүбүлүкэ Палаатата |[[Филиппов Василий Васильевич]] | rowspan="2" |[[1998 сыл|1998]] сыл [[тохсунньу 22]] күнэ | | |- |Бэрэстэбиитэллэр Палааталара | rowspan="2" |[[Соломов Николай Иванович]] | | |- ! rowspan="2" |III (2002—2008) | rowspan="7" |Ил Түмэн |[[2003 сыл|2003]] сыл [[тохсунньу 23]] күнэ | | |- |[[Тимофеев Ньургун Семенович]] |[[2005 сыл|2005]] сыл [[ыам ыйын 19]] күнэ | | |- !IV (2008—2013) |[[Басыгысов Виталий Николаевич]] |[[2008]] сыл [[кулун тутар 20]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |- !V (2013—2018) |[[Жирков Александр Николаевич]] |[[2013 сыл|2013]] сыл [[алтынньы 2]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |- ! rowspan="2" |VI (2018—2023) |[[Гоголев Петр Васильевич]] |[[2018 сыл|2018]] сыл [[балаҕан ыйын 25]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |- | rowspan="2" |[[Еремеев Алексей Ильич]] |[[2021 сыл|2021]] сыл [[бэс ыйын 30]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |- !VII (2023—) |[[2023 сыл|2023]] сыл [[балаҕан ыйын 25]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |} === Ил Түмэн кэмитиэттэрэ уонна хамыыһыйалара === === Эдэр ыччат парламена === == Омугунан == Ылыллыбыт сирэ<ref>http://cyberleninka.ru/article/n/etnicheskiy-sostav-politicheskih-elit-polietnicheskih-regionov-rossii</ref> {| class="wikitable" |- ! rowspan="2" | Омуктара !! colspan="2" | I ыҥырыыта !! colspan="2" |II ыҥырыыта !! colspan="2" | III ыҥырыыта |- | ахсааннара || % || ахсааннара || % || ахсааннара || % |- | [[Сахалар]] ||31 || 60,7 || 49 || 73,2 || 38 || 55,0 |- | [[Нууччалар]] || 14 || 27,4 || 13 || 19,4 || 27 || 39,2 |- | [[Эбээннэр]] || 1 || 1,9 || 2 || 3,0 || 2 || 2,8 |- | [[Эбэҥкилэр]] || 1 || 1,9 || - || - || 1 || 1,4 |- | [[Украиналар]] || 3 || 5,8 || 3 || 4,5 || 1 || 1,4 |- | [[Ньиэмэстэр]] || 1 || 1,9 || - || - || - || - |- | Барыта || 51 || - || 67 || - || 69 || - |} == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Өссө маны көр == * [[Ил Түмэн (хаһыат)]] * [[Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтэ]] * [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтэ]] * [[Ил Түмэн бастакы ыҥырыытын дьокутааттара]] * [[Ил Түмэн иккис ыҥырыытын дьокутааттара]] {{Саха сирэ тиэмэлэргэ}} [[Категория:Саха Өрөспүүбүлүкэтэ]] [[Категория:Түмэн]] 8n0dx6uaghqslujg2hue38usxhtj0nd 430892 430891 2026-09-26T13:39:49Z Sauit 26795 430892 wikitext text/x-wiki {{Булкуйума|Ил Түмэн (хаһыат)|Ил Түмэн|хаһыат буолар, оттон бу — Саха Өрөспүүбүлүкэтин [[Түмэн|парламена]]}} [[Билэ:State Assembly of Yakutia 2026, after by-elections.svg|мини|{{legend|#CC1111|[[КПРФ]]: 4 дьокутаат}} {{legend|#FF9933|[[Сиэрдээх Арассыыйа]]: 3 дьокутаат}} {{legend|#47C2C0|[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]: 6 дьокутаат}} {{legend|#2E4EA4|[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]: 56 дьокутаат}} {{legend|#4488CC|[[ЛДПР]]: 1 дьокутаат}}]] '''Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнэ''' ({{Lang-ru|Государственное собрание (Ил Тумэн) Республики Саха (Якутия)}}) диэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин биир палаталаах парламена. Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай былааһын хонтуруоллуур представительнэй уонна сокуоннары оҥорор уоргана буолар. Ил Түмэн туһунан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 4 баһыгар сурунар<ref>[[s:Саха_Өрөспүүбүлүкэтин_Төрүт_Сокуона#54_%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B9%D0%B0|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 54 ыстатыйата]] — Бикитиэкэ</ref>. Саха Өрөспүүбүлүкэтин нэһилиэнньэтинэн биэс сыллаах болдьоххо талыллар. 70 бар дьонун дьокутаатыттан турар, олортон 35 дьокутаат биир мандааттаах уокуруктарынан талыллар, оттон хаалбыт 35 — партийнай испииһэктэринэн<ref>[[s:Саха_Өрөспүүбүлүкэтин_Төрүт_Сокуона#55_%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B9%D0%B0|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 55 ыстатыйата]] — Бикитиэкэ</ref>. == Устуоруйата == {{Main|Саха сиригэр олохтоох салайыныы үөскээһинэ, сайдыыта}} Бэйэтин силиһин Ил Түмэн былыргы [[Арассыыйа]] империятыгар баар буола сылдьыбыт [[Степной Дуума]]тыттан тардар. Онтон Сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэннэ норуот бэрэстэбиитэллэрэ 1922 с. сэтинньитигэр ыҥырыллыбыт Сэбиэттэргэ киирбиттэрэ. Ол Сэбиэттэр I Бүтүн Саха сиринээҕи Тэрийэр (Учредительнай) Сийиэскэ дэлэгээттэри талбыттара. Бу сийиэс [[1922]] сыл [[ахсынньы 27]] күнүттэн [[1923]] сыл [[тохсунньу 19]] күнүгэр дылы буолбута. [[1937]] сыллаахха [[Саха АССР Конституцията]] уларыйбытын түмүгэр [[Саха АССР]] Үрдүкү Сэбиэтэ олохтоммута уонна [[1938]] сыл [[кулун тутар 26]] күнүгэр быыбар түмүгэр 130 киһилээх састааба талыллыбыта. [[1992]] сыл [[муус устар 27]] күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтин XII уочарата суох сиэссийэтигэр саҥа Конституция олоххо киирбитэ (бу туһунан быһаарыныы муус устар 4 күнүгэр Үрдүкү Сэбиэтинэн ылыныллыбыт эбит). Бу Конституция нуорматынан үрдүкү сокуону оҥорор (законодательный, представительный) уонна хонтуруоллуур өрөспүүбүлүкэ уорганынан Ил Түмэн буолбута — норуот талар Судаарыстыба Мунньаҕа. Кини бу иннинэ боломуочуйатын тохтоппут СӨ Үрдүкү Сэбиэтин салҕааччыта (преемнига) буолар. Ил Түмэн үлэтэ Конституцияннан уонна СӨ «Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин туһунан» сокуонунан барар. [[1993]] сыл [[ахсынньы 12]] күнүгэр Ил Түмэн бастакы састаабыгар 56 дьокутаат талыллыбыт: Өрөспүүбүлүкэ палаататыгар — 35, Бэрэстэбиитэллэр Палааталарыгар — 21. [[2002]] сыл [[ахсынньы 29]] күнүгэр биир палааталаах парлаамеҥҥа быыбар буолбута (III ыҥырыы). [[Билэ:Parliament Yakutia building.jpg|мини|Ил Түмэн (2009)]] [[2008]] сыл [[кулун тутар 2]] күнүгэр төрдүс ыҥырыылаах быыбар буолбута. Манна саҥа булкаас систиэмэ киллэриллибитэ: дьокутааттар куорпустарын аҥаара (35 киһи) урукку курдук биирдии мандааттаах уокуруктартан талыллыбыттара, оттон иккис аҥаара — баартыйалар испииһэктэринэн. == Быыбар бэрээдэгэ == 1993 сыллаахтан Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара буолар. Маҥнайгы быыбардар мажоритарнай систиэмэнэн буолбуттара. Өрөспүүбүлүкэ Палаататыгар улуустан, куораттааҕы уокуруктан биир дьокутаат барар. Бэрэстэбиитэллэр Палааталарыгар Саха сирин биир мандааттаах уокуруктарга араарбыттар, уопсайа 21 дьокутаат алын палаатаҕа киирбитэ. Быыбар икки туурунан буолуон сөп этэ. Уопсайа уокурукка 50% дьон куоластаабатах буоллаҕына быыбары табыллыбатах курдук ааҕар этилэр<ref>{{Cite web|url=https://yagtik.ru/vybory-i-referendumy/vybory-1993/|title=Выборы — 1993|work=Дьокуускай куорат быыбардыыр коммиссията|lang=ru|accessdate=2026-09-26}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=http://old.sakhaparliament.ru/istoriya/2019/04/i-chetvert-veka-dlitsya-put/|title=И четверть века длится путь|date=2019-04-26|lang=ru|work=«Ил Түмэн» хаһыат|accessdate=2026-09-26}}</ref>. Ил Түмэн 4 сылга талыллыбыта. 1997 сыллаахха икки палаатаҕа тэҥ дьокутаат ахсаанын оҥорбуттара: 35 уонна 35<ref name=":2">{{Cite web|url=https://iltumen.ru/historical-review/ykt|title=Историяны анааран көрдөххө|work=Ил Түмэн официальнай саайта|lang=sah|accessdate=2026-09-26}}</ref>. Ил Түмэн 5 сылга талыллар буолбута<ref name=":1" />. Быыбарга 35% киһи эрэ кыттыбыт буоллаҕына, быыбары буолбут уонна табыллыбыт курдук ааҕыллар буолбут. 2002 сыллаахха Ил Түмэн биир палааталаах буолбута. Партийнай испииһэктэр уонна бүтүн Өрөспүүбүлүкэтээҕи уокурук диэн суох этэ. 2008 сыллаахтан быыбар смешаннай систиэмэнэн буолар буолбут: 35 уокуруктарынан, 35 партийнай испииһэктэринэн. Партийнай чааска 7 %-наах боруок баар буолбута. 2013 сыллаахтан боруок 5% буолбута. {| class="wikitable" |+ ! rowspan="3" |Быыбар ! colspan="2" rowspan="2" |Биир палааталаах Ил Түмэн (2002&nbsp;сылтан) ! colspan="2" |Икки палааталаахИл Түмэн (1993—2002) |- !Өрөспүүбүлүкэ Палаатата !Бэрэстэбиитэллэр Палааталара |- !Партияларынан !Уокуруктарынан !Уокуруктарынан !Уокуруктарынан |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (1993)|I ыҥырыы (1993 ахсынньы 12)]] | rowspan="2" |— | rowspan="2" |— | rowspan="2" |35 (улуустан, куораттааҕы уокуруктан биирдии) |21 |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (1997)|II ыҥырыы (1997 ахсынньы 28)]] |35 |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2002)|III ыҥырыы (2002 ахсынньы 29)]] |0 |70 | rowspan="5" |— | rowspan="5" |— |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2008)|IV ыҥырыы (2008 кулун тутар 2)]] |35 (7 %-наах боруок) | rowspan="4" |35 |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2013)|V ыҥырыы (2013 балаҕан ыйын 8)]] | rowspan="3" |35 (5 %-наах боруок) |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2018)|VI ыҥырыы (2018 балаҕан ыйын 9)]] |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2023)|VII ыҥырыы (2023 балаҕан ыйын 10)]] |} == Кэнники быыбар == {{Main|Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2023)}} <center> {| class="wikitable" |+ ! colspan="11" |[[Билэ:2023 Yakutia legislative election diagram.svg|раамката_суох]] |- ! colspan="2" rowspan="2" |Партия ! colspan="5" |Партияларынан ! colspan="2" |Уокуруктарынан ! rowspan="2" |{{Abbr|Миэстэ|Ылыллыбыт дьокутааттар мандааттара|0}} ! rowspan="2" |± |- !Куолас !% !± % !{{Abbr|Миэстэ|Ылыллыбыт дьокутааттар мандааттара|0}} !± !{{Abbr|Миэстэ|Ылыллыбыт дьокутааттар мандааттара|0}} !± |- |bgcolor="#2E4EA4"| |«Биир ньыгыл Арассыыйа» |170&nbsp;832 |54,36 |{{Profit}}3,52 |22 |{{Profit}}2 |33 |{{Profit}}6 |'''55''' |{{Profit}}8 |- |bgcolor="#47C2C0"| |«Саҥа дьон» |44&nbsp;528 |14,17 |''Саҥа'' |5 |{{Profit}}5 |1 |{{Profit}}1 |'''6''' |{{Profit}}6 |- |bgcolor="#CC1111"| |КПРФ |41&nbsp;344 |13,16 |{{Decrease}}6,28 |4 |{{Decrease}}3 |0 |{{Decrease}}3 |'''4''' |{{Decrease}}6 |- |bgcolor="#FF9933"| |«Сиэрдээх Арассыыйа» |29&nbsp;503 |9,39 |{{Decrease}}6,95 |3 |{{Decrease}}2 |0 |{{Decrease}}4 |'''3''' |{{Decrease}}6 |- |bgcolor="#4488CC"| |ЛДПР |16&nbsp;928 |5,39 |{{Decrease}}4,18 |1 |{{Decrease}}2 |0 |{{Decrease}}1 |'''1''' |{{Decrease}}3 |- | |«Родина» |3&nbsp;201 |1,02 |''Саҥа'' |0 |0 |0 |0 |'''0''' |0 |- | |Тутулуга суох хандьыдааттар |— |— |— |— |— |1 |{{Profit}}1 |'''1''' |{{Profit}}1 |- ! colspan="11" | |- ! colspan="2" |Ааҕыллыбыт куоластар !306&nbsp;336 !97,49 !{{Profit}}1,31 !— !— !— !— !— !— |- ! colspan="2" |Ааҕыллыбатах куоластар !7&nbsp;900 !2,51 !{{Decrease}}1,31 !— !— !— !— !— !— |- ! colspan="2" |Барытын холбоон !314&nbsp;236 !100 !0 !35 !0 !35 !0 !70 !0 |- ! colspan="2" |Куоластыыр бырааптаах дьон, явка ! ! ! !— !— !— !— !— !— |} </center> == Фракциялар == === V ыҥырыы (2013—2018) === <center> {| class="wikitable" |+ ! colspan="2" |Фракция !Дьокутаат !Диаграмма |- |bgcolor="#2E4EA4"| |Биир ньыгыл Арассыыйа |51 | rowspan="5" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2013.svg|раамката_суох]] |- |bgcolor="#FF9933"| |Сиэрдээх Арассыыйа |9 |- |bgcolor="#CC1111"| |КПРФ |8 |- |bgcolor="#4488CC"| |ЛДПР |1 |- |bgcolor="#ff496c"| |Арассыыйа дьахталларын туһугар |1 |} </center> === VI ыҥырыы (2018—2023) === <center> {| class="wikitable" ! colspan="2" |Фракция !Дьокутаат !Диаграмма |- |bgcolor="#2E4EA4"| |Биир ньыгыл Арассыыйа |47 | rowspan="4" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2018.svg|раамката_суох]] |- |bgcolor="#CC1111"| |КПРФ |10 |- |bgcolor="#FF9933"| |Сиэрдээх Арассыыйа |9 |- |bgcolor="#4488CC"| |ЛДПР |4 |} </center> === VII ыҥырыы (2023—2028) === <center> {| class="wikitable" ! colspan="2" |Фракция !Дьокутаат !Диаграмма |- |bgcolor="#2E4EA4"| |Биир ньыгыл Арассыыйа |56 | rowspan="5" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2026, after by-elections.svg|раамката_суох]] |- |bgcolor="#47C2C0"| |Саҥа дьон |6 |- |bgcolor="#CC1111"| |КПРФ |4 |- |bgcolor="#FF9933"| |Сиэрдээх Арассыыйа |3 |- |bgcolor="#4488CC"| |ЛДПР |1 |} </center> == Тутула == === Ил Түмэн Бэрэсэдээтэллэрэ === {| class="wikitable" |+Ил Түмэн бары палааталарын уонна ыҥырыыларын Бэрэсэдээтэллэрэ<ref name=":2" /> !Ыҥырыы !Парламент (палаата) аата !Бэрэсэдээтэл аата !Талыллыбыт күнэ ! colspan="2" |Фракция |- ! rowspan="2" |I (1993—1997) |Өрөспүүбүлүкэ Палаатата |[[Ларионов Егор Михайлович]] | rowspan="2" |[[1994]] сыл [[тохсунньу 25]] күнэ | | |- |Бэрэстэбиитэллэр Палааталара |[[Илларионов Афанасий Петрович]] | | |- ! rowspan="2" |II (1997—2002) |Өрөспүүбүлүкэ Палаатата |[[Филиппов Василий Васильевич]] | rowspan="2" |[[1998 сыл|1998]] сыл [[тохсунньу 22]] күнэ | | |- |Бэрэстэбиитэллэр Палааталара | rowspan="2" |[[Соломов Николай Иванович]] | | |- ! rowspan="2" |III (2002—2008) | rowspan="7" |Ил Түмэн |[[2003 сыл|2003]] сыл [[тохсунньу 23]] күнэ | | |- |[[Тимофеев Ньургун Семенович]] |[[2005 сыл|2005]] сыл [[ыам ыйын 19]] күнэ | | |- !IV (2008—2013) |[[Басыгысов Виталий Николаевич]] |[[2008]] сыл [[кулун тутар 20]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |- !V (2013—2018) |[[Жирков Александр Николаевич]] |[[2013 сыл|2013]] сыл [[алтынньы 2]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |- ! rowspan="2" |VI (2018—2023) |[[Гоголев Петр Васильевич]] |[[2018 сыл|2018]] сыл [[балаҕан ыйын 25]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |- | rowspan="2" |[[Еремеев Алексей Ильич]] |[[2021 сыл|2021]] сыл [[бэс ыйын 30]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |- !VII (2023—) |[[2023 сыл|2023]] сыл [[балаҕан ыйын 25]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |} === Ил Түмэн кэмитиэттэрэ уонна хамыыһыйалара === === Эдэр ыччат парламена === == Омугунан == Ылыллыбыт сирэ<ref>http://cyberleninka.ru/article/n/etnicheskiy-sostav-politicheskih-elit-polietnicheskih-regionov-rossii</ref> {| class="wikitable" |- ! rowspan="2" | Омуктара !! colspan="2" | I ыҥырыыта !! colspan="2" |II ыҥырыыта !! colspan="2" | III ыҥырыыта |- | ахсааннара || % || ахсааннара || % || ахсааннара || % |- | [[Сахалар]] ||31 || 60,7 || 49 || 73,2 || 38 || 55,0 |- | [[Нууччалар]] || 14 || 27,4 || 13 || 19,4 || 27 || 39,2 |- | [[Эбээннэр]] || 1 || 1,9 || 2 || 3,0 || 2 || 2,8 |- | [[Эбэҥкилэр]] || 1 || 1,9 || - || - || 1 || 1,4 |- | [[Украиналар]] || 3 || 5,8 || 3 || 4,5 || 1 || 1,4 |- | [[Ньиэмэстэр]] || 1 || 1,9 || - || - || - || - |- | Барыта || 51 || - || 67 || - || 69 || - |} == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Өссө маны көр == * [[Ил Түмэн (хаһыат)]] * [[Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтэ]] * [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтэ]] * [[Ил Түмэн бастакы ыҥырыытын дьокутааттара]] * [[Ил Түмэн иккис ыҥырыытын дьокутааттара]] {{Саха сирэ тиэмэлэргэ}} [[Категория:Саха Өрөспүүбүлүкэтэ]] [[Категория:Түмэн]] r147roy3v45mpopfgvnqwqp8rlk249g 430893 430892 2026-09-26T13:40:20Z Sauit 26795 /* Кэнники быыбар */ 430893 wikitext text/x-wiki {{Булкуйума|Ил Түмэн (хаһыат)|Ил Түмэн|хаһыат буолар, оттон бу — Саха Өрөспүүбүлүкэтин [[Түмэн|парламена]]}} [[Билэ:State Assembly of Yakutia 2026, after by-elections.svg|мини|{{legend|#CC1111|[[КПРФ]]: 4 дьокутаат}} {{legend|#FF9933|[[Сиэрдээх Арассыыйа]]: 3 дьокутаат}} {{legend|#47C2C0|[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]: 6 дьокутаат}} {{legend|#2E4EA4|[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]: 56 дьокутаат}} {{legend|#4488CC|[[ЛДПР]]: 1 дьокутаат}}]] '''Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнэ''' ({{Lang-ru|Государственное собрание (Ил Тумэн) Республики Саха (Якутия)}}) диэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин биир палаталаах парламена. Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай былааһын хонтуруоллуур представительнэй уонна сокуоннары оҥорор уоргана буолар. Ил Түмэн туһунан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 4 баһыгар сурунар<ref>[[s:Саха_Өрөспүүбүлүкэтин_Төрүт_Сокуона#54_%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B9%D0%B0|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 54 ыстатыйата]] — Бикитиэкэ</ref>. Саха Өрөспүүбүлүкэтин нэһилиэнньэтинэн биэс сыллаах болдьоххо талыллар. 70 бар дьонун дьокутаатыттан турар, олортон 35 дьокутаат биир мандааттаах уокуруктарынан талыллар, оттон хаалбыт 35 — партийнай испииһэктэринэн<ref>[[s:Саха_Өрөспүүбүлүкэтин_Төрүт_Сокуона#55_%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B9%D0%B0|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 55 ыстатыйата]] — Бикитиэкэ</ref>. == Устуоруйата == {{Main|Саха сиригэр олохтоох салайыныы үөскээһинэ, сайдыыта}} Бэйэтин силиһин Ил Түмэн былыргы [[Арассыыйа]] империятыгар баар буола сылдьыбыт [[Степной Дуума]]тыттан тардар. Онтон Сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэннэ норуот бэрэстэбиитэллэрэ 1922 с. сэтинньитигэр ыҥырыллыбыт Сэбиэттэргэ киирбиттэрэ. Ол Сэбиэттэр I Бүтүн Саха сиринээҕи Тэрийэр (Учредительнай) Сийиэскэ дэлэгээттэри талбыттара. Бу сийиэс [[1922]] сыл [[ахсынньы 27]] күнүттэн [[1923]] сыл [[тохсунньу 19]] күнүгэр дылы буолбута. [[1937]] сыллаахха [[Саха АССР Конституцията]] уларыйбытын түмүгэр [[Саха АССР]] Үрдүкү Сэбиэтэ олохтоммута уонна [[1938]] сыл [[кулун тутар 26]] күнүгэр быыбар түмүгэр 130 киһилээх састааба талыллыбыта. [[1992]] сыл [[муус устар 27]] күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтин XII уочарата суох сиэссийэтигэр саҥа Конституция олоххо киирбитэ (бу туһунан быһаарыныы муус устар 4 күнүгэр Үрдүкү Сэбиэтинэн ылыныллыбыт эбит). Бу Конституция нуорматынан үрдүкү сокуону оҥорор (законодательный, представительный) уонна хонтуруоллуур өрөспүүбүлүкэ уорганынан Ил Түмэн буолбута — норуот талар Судаарыстыба Мунньаҕа. Кини бу иннинэ боломуочуйатын тохтоппут СӨ Үрдүкү Сэбиэтин салҕааччыта (преемнига) буолар. Ил Түмэн үлэтэ Конституцияннан уонна СӨ «Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин туһунан» сокуонунан барар. [[1993]] сыл [[ахсынньы 12]] күнүгэр Ил Түмэн бастакы састаабыгар 56 дьокутаат талыллыбыт: Өрөспүүбүлүкэ палаататыгар — 35, Бэрэстэбиитэллэр Палааталарыгар — 21. [[2002]] сыл [[ахсынньы 29]] күнүгэр биир палааталаах парлаамеҥҥа быыбар буолбута (III ыҥырыы). [[Билэ:Parliament Yakutia building.jpg|мини|Ил Түмэн (2009)]] [[2008]] сыл [[кулун тутар 2]] күнүгэр төрдүс ыҥырыылаах быыбар буолбута. Манна саҥа булкаас систиэмэ киллэриллибитэ: дьокутааттар куорпустарын аҥаара (35 киһи) урукку курдук биирдии мандааттаах уокуруктартан талыллыбыттара, оттон иккис аҥаара — баартыйалар испииһэктэринэн. == Быыбар бэрээдэгэ == 1993 сыллаахтан Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара буолар. Маҥнайгы быыбардар мажоритарнай систиэмэнэн буолбуттара. Өрөспүүбүлүкэ Палаататыгар улуустан, куораттааҕы уокуруктан биир дьокутаат барар. Бэрэстэбиитэллэр Палааталарыгар Саха сирин биир мандааттаах уокуруктарга араарбыттар, уопсайа 21 дьокутаат алын палаатаҕа киирбитэ. Быыбар икки туурунан буолуон сөп этэ. Уопсайа уокурукка 50% дьон куоластаабатах буоллаҕына быыбары табыллыбатах курдук ааҕар этилэр<ref>{{Cite web|url=https://yagtik.ru/vybory-i-referendumy/vybory-1993/|title=Выборы — 1993|work=Дьокуускай куорат быыбардыыр коммиссията|lang=ru|accessdate=2026-09-26}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=http://old.sakhaparliament.ru/istoriya/2019/04/i-chetvert-veka-dlitsya-put/|title=И четверть века длится путь|date=2019-04-26|lang=ru|work=«Ил Түмэн» хаһыат|accessdate=2026-09-26}}</ref>. Ил Түмэн 4 сылга талыллыбыта. 1997 сыллаахха икки палаатаҕа тэҥ дьокутаат ахсаанын оҥорбуттара: 35 уонна 35<ref name=":2">{{Cite web|url=https://iltumen.ru/historical-review/ykt|title=Историяны анааран көрдөххө|work=Ил Түмэн официальнай саайта|lang=sah|accessdate=2026-09-26}}</ref>. Ил Түмэн 5 сылга талыллар буолбута<ref name=":1" />. Быыбарга 35% киһи эрэ кыттыбыт буоллаҕына, быыбары буолбут уонна табыллыбыт курдук ааҕыллар буолбут. 2002 сыллаахха Ил Түмэн биир палааталаах буолбута. Партийнай испииһэктэр уонна бүтүн Өрөспүүбүлүкэтээҕи уокурук диэн суох этэ. 2008 сыллаахтан быыбар смешаннай систиэмэнэн буолар буолбут: 35 уокуруктарынан, 35 партийнай испииһэктэринэн. Партийнай чааска 7 %-наах боруок баар буолбута. 2013 сыллаахтан боруок 5% буолбута. {| class="wikitable" |+ ! rowspan="3" |Быыбар ! colspan="2" rowspan="2" |Биир палааталаах Ил Түмэн (2002&nbsp;сылтан) ! colspan="2" |Икки палааталаахИл Түмэн (1993—2002) |- !Өрөспүүбүлүкэ Палаатата !Бэрэстэбиитэллэр Палааталара |- !Партияларынан !Уокуруктарынан !Уокуруктарынан !Уокуруктарынан |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (1993)|I ыҥырыы (1993 ахсынньы 12)]] | rowspan="2" |— | rowspan="2" |— | rowspan="2" |35 (улуустан, куораттааҕы уокуруктан биирдии) |21 |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (1997)|II ыҥырыы (1997 ахсынньы 28)]] |35 |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2002)|III ыҥырыы (2002 ахсынньы 29)]] |0 |70 | rowspan="5" |— | rowspan="5" |— |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2008)|IV ыҥырыы (2008 кулун тутар 2)]] |35 (7 %-наах боруок) | rowspan="4" |35 |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2013)|V ыҥырыы (2013 балаҕан ыйын 8)]] | rowspan="3" |35 (5 %-наах боруок) |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2018)|VI ыҥырыы (2018 балаҕан ыйын 9)]] |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2023)|VII ыҥырыы (2023 балаҕан ыйын 10)]] |} == Кэнники быыбар == {{Main|Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2023)}} <center> {| class="wikitable" |+ ! colspan="11" |[[Билэ:2023 Yakutia legislative election diagram.svg|раамката_суох]] |- ! colspan="2" rowspan="2" |Партия ! colspan="5" |Партияларынан ! colspan="2" |Уокуруктарынан ! rowspan="2" |{{Abbr|Миэстэ|Ылыллыбыт дьокутааттар мандааттара|0}} ! rowspan="2" |± |- !Куолас !% !± % !{{Abbr|Миэстэ|Ылыллыбыт дьокутааттар мандааттара|0}} !± !{{Abbr|Миэстэ|Ылыллыбыт дьокутааттар мандааттара|0}} !± |- |bgcolor="#2E4EA4"| |«Биир ньыгыл Арассыыйа» |170&nbsp;832 |54,36 |{{Profit}}3,52 |22 |{{Profit}}2 |33 |{{Profit}}6 |'''55''' |{{Profit}}8 |- |bgcolor="#47C2C0"| |«Саҥа дьон» |44&nbsp;528 |14,17 |''Саҥа'' |5 |''Саҥа'' |1 |''Саҥа'' |'''6''' |''Саҥа'' |- |bgcolor="#CC1111"| |КПРФ |41&nbsp;344 |13,16 |{{Decrease}}6,28 |4 |{{Decrease}}3 |0 |{{Decrease}}3 |'''4''' |{{Decrease}}6 |- |bgcolor="#FF9933"| |«Сиэрдээх Арассыыйа» |29&nbsp;503 |9,39 |{{Decrease}}6,95 |3 |{{Decrease}}2 |0 |{{Decrease}}4 |'''3''' |{{Decrease}}6 |- |bgcolor="#4488CC"| |ЛДПР |16&nbsp;928 |5,39 |{{Decrease}}4,18 |1 |{{Decrease}}2 |0 |{{Decrease}}1 |'''1''' |{{Decrease}}3 |- | |«Родина» |3&nbsp;201 |1,02 |''Саҥа'' |0 |''Саҥа'' |0 |''Саҥа'' |'''0''' |''Саҥа'' |- | |Тутулуга суох хандьыдааттар |— |— |— |— |— |1 |{{Profit}}1 |'''1''' |{{Profit}}1 |- ! colspan="11" | |- ! colspan="2" |Ааҕыллыбыт куоластар !306&nbsp;336 !97,49 !{{Profit}}1,31 !— !— !— !— !— !— |- ! colspan="2" |Ааҕыллыбатах куоластар !7&nbsp;900 !2,51 !{{Decrease}}1,31 !— !— !— !— !— !— |- ! colspan="2" |Барытын холбоон !314&nbsp;236 !100 !0 !35 !0 !35 !0 !70 !0 |- ! colspan="2" |Куоластыыр бырааптаах дьон, явка ! ! ! !— !— !— !— !— !— |} </center> == Фракциялар == === V ыҥырыы (2013—2018) === <center> {| class="wikitable" |+ ! colspan="2" |Фракция !Дьокутаат !Диаграмма |- |bgcolor="#2E4EA4"| |Биир ньыгыл Арассыыйа |51 | rowspan="5" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2013.svg|раамката_суох]] |- |bgcolor="#FF9933"| |Сиэрдээх Арассыыйа |9 |- |bgcolor="#CC1111"| |КПРФ |8 |- |bgcolor="#4488CC"| |ЛДПР |1 |- |bgcolor="#ff496c"| |Арассыыйа дьахталларын туһугар |1 |} </center> === VI ыҥырыы (2018—2023) === <center> {| class="wikitable" ! colspan="2" |Фракция !Дьокутаат !Диаграмма |- |bgcolor="#2E4EA4"| |Биир ньыгыл Арассыыйа |47 | rowspan="4" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2018.svg|раамката_суох]] |- |bgcolor="#CC1111"| |КПРФ |10 |- |bgcolor="#FF9933"| |Сиэрдээх Арассыыйа |9 |- |bgcolor="#4488CC"| |ЛДПР |4 |} </center> === VII ыҥырыы (2023—2028) === <center> {| class="wikitable" ! colspan="2" |Фракция !Дьокутаат !Диаграмма |- |bgcolor="#2E4EA4"| |Биир ньыгыл Арассыыйа |56 | rowspan="5" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2026, after by-elections.svg|раамката_суох]] |- |bgcolor="#47C2C0"| |Саҥа дьон |6 |- |bgcolor="#CC1111"| |КПРФ |4 |- |bgcolor="#FF9933"| |Сиэрдээх Арассыыйа |3 |- |bgcolor="#4488CC"| |ЛДПР |1 |} </center> == Тутула == === Ил Түмэн Бэрэсэдээтэллэрэ === {| class="wikitable" |+Ил Түмэн бары палааталарын уонна ыҥырыыларын Бэрэсэдээтэллэрэ<ref name=":2" /> !Ыҥырыы !Парламент (палаата) аата !Бэрэсэдээтэл аата !Талыллыбыт күнэ ! colspan="2" |Фракция |- ! rowspan="2" |I (1993—1997) |Өрөспүүбүлүкэ Палаатата |[[Ларионов Егор Михайлович]] | rowspan="2" |[[1994]] сыл [[тохсунньу 25]] күнэ | | |- |Бэрэстэбиитэллэр Палааталара |[[Илларионов Афанасий Петрович]] | | |- ! rowspan="2" |II (1997—2002) |Өрөспүүбүлүкэ Палаатата |[[Филиппов Василий Васильевич]] | rowspan="2" |[[1998 сыл|1998]] сыл [[тохсунньу 22]] күнэ | | |- |Бэрэстэбиитэллэр Палааталара | rowspan="2" |[[Соломов Николай Иванович]] | | |- ! rowspan="2" |III (2002—2008) | rowspan="7" |Ил Түмэн |[[2003 сыл|2003]] сыл [[тохсунньу 23]] күнэ | | |- |[[Тимофеев Ньургун Семенович]] |[[2005 сыл|2005]] сыл [[ыам ыйын 19]] күнэ | | |- !IV (2008—2013) |[[Басыгысов Виталий Николаевич]] |[[2008]] сыл [[кулун тутар 20]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |- !V (2013—2018) |[[Жирков Александр Николаевич]] |[[2013 сыл|2013]] сыл [[алтынньы 2]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |- ! rowspan="2" |VI (2018—2023) |[[Гоголев Петр Васильевич]] |[[2018 сыл|2018]] сыл [[балаҕан ыйын 25]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |- | rowspan="2" |[[Еремеев Алексей Ильич]] |[[2021 сыл|2021]] сыл [[бэс ыйын 30]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |- !VII (2023—) |[[2023 сыл|2023]] сыл [[балаҕан ыйын 25]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |} === Ил Түмэн кэмитиэттэрэ уонна хамыыһыйалара === === Эдэр ыччат парламена === == Омугунан == Ылыллыбыт сирэ<ref>http://cyberleninka.ru/article/n/etnicheskiy-sostav-politicheskih-elit-polietnicheskih-regionov-rossii</ref> {| class="wikitable" |- ! rowspan="2" | Омуктара !! colspan="2" | I ыҥырыыта !! colspan="2" |II ыҥырыыта !! colspan="2" | III ыҥырыыта |- | ахсааннара || % || ахсааннара || % || ахсааннара || % |- | [[Сахалар]] ||31 || 60,7 || 49 || 73,2 || 38 || 55,0 |- | [[Нууччалар]] || 14 || 27,4 || 13 || 19,4 || 27 || 39,2 |- | [[Эбээннэр]] || 1 || 1,9 || 2 || 3,0 || 2 || 2,8 |- | [[Эбэҥкилэр]] || 1 || 1,9 || - || - || 1 || 1,4 |- | [[Украиналар]] || 3 || 5,8 || 3 || 4,5 || 1 || 1,4 |- | [[Ньиэмэстэр]] || 1 || 1,9 || - || - || - || - |- | Барыта || 51 || - || 67 || - || 69 || - |} == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Өссө маны көр == * [[Ил Түмэн (хаһыат)]] * [[Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтэ]] * [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтэ]] * [[Ил Түмэн бастакы ыҥырыытын дьокутааттара]] * [[Ил Түмэн иккис ыҥырыытын дьокутааттара]] {{Саха сирэ тиэмэлэргэ}} [[Категория:Саха Өрөспүүбүлүкэтэ]] [[Категория:Түмэн]] r6w1hxemoodldp38mwbw6kl6fw01ay3 430894 430893 2026-09-26T13:41:07Z Sauit 26795 /* Кэнники быыбар */ 430894 wikitext text/x-wiki {{Булкуйума|Ил Түмэн (хаһыат)|Ил Түмэн|хаһыат буолар, оттон бу — Саха Өрөспүүбүлүкэтин [[Түмэн|парламена]]}} [[Билэ:State Assembly of Yakutia 2026, after by-elections.svg|мини|{{legend|#CC1111|[[КПРФ]]: 4 дьокутаат}} {{legend|#FF9933|[[Сиэрдээх Арассыыйа]]: 3 дьокутаат}} {{legend|#47C2C0|[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]: 6 дьокутаат}} {{legend|#2E4EA4|[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]: 56 дьокутаат}} {{legend|#4488CC|[[ЛДПР]]: 1 дьокутаат}}]] '''Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнэ''' ({{Lang-ru|Государственное собрание (Ил Тумэн) Республики Саха (Якутия)}}) диэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин биир палаталаах парламена. Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай былааһын хонтуруоллуур представительнэй уонна сокуоннары оҥорор уоргана буолар. Ил Түмэн туһунан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 4 баһыгар сурунар<ref>[[s:Саха_Өрөспүүбүлүкэтин_Төрүт_Сокуона#54_%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B9%D0%B0|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 54 ыстатыйата]] — Бикитиэкэ</ref>. Саха Өрөспүүбүлүкэтин нэһилиэнньэтинэн биэс сыллаах болдьоххо талыллар. 70 бар дьонун дьокутаатыттан турар, олортон 35 дьокутаат биир мандааттаах уокуруктарынан талыллар, оттон хаалбыт 35 — партийнай испииһэктэринэн<ref>[[s:Саха_Өрөспүүбүлүкэтин_Төрүт_Сокуона#55_%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B9%D0%B0|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 55 ыстатыйата]] — Бикитиэкэ</ref>. == Устуоруйата == {{Main|Саха сиригэр олохтоох салайыныы үөскээһинэ, сайдыыта}} Бэйэтин силиһин Ил Түмэн былыргы [[Арассыыйа]] империятыгар баар буола сылдьыбыт [[Степной Дуума]]тыттан тардар. Онтон Сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэннэ норуот бэрэстэбиитэллэрэ 1922 с. сэтинньитигэр ыҥырыллыбыт Сэбиэттэргэ киирбиттэрэ. Ол Сэбиэттэр I Бүтүн Саха сиринээҕи Тэрийэр (Учредительнай) Сийиэскэ дэлэгээттэри талбыттара. Бу сийиэс [[1922]] сыл [[ахсынньы 27]] күнүттэн [[1923]] сыл [[тохсунньу 19]] күнүгэр дылы буолбута. [[1937]] сыллаахха [[Саха АССР Конституцията]] уларыйбытын түмүгэр [[Саха АССР]] Үрдүкү Сэбиэтэ олохтоммута уонна [[1938]] сыл [[кулун тутар 26]] күнүгэр быыбар түмүгэр 130 киһилээх састааба талыллыбыта. [[1992]] сыл [[муус устар 27]] күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтин XII уочарата суох сиэссийэтигэр саҥа Конституция олоххо киирбитэ (бу туһунан быһаарыныы муус устар 4 күнүгэр Үрдүкү Сэбиэтинэн ылыныллыбыт эбит). Бу Конституция нуорматынан үрдүкү сокуону оҥорор (законодательный, представительный) уонна хонтуруоллуур өрөспүүбүлүкэ уорганынан Ил Түмэн буолбута — норуот талар Судаарыстыба Мунньаҕа. Кини бу иннинэ боломуочуйатын тохтоппут СӨ Үрдүкү Сэбиэтин салҕааччыта (преемнига) буолар. Ил Түмэн үлэтэ Конституцияннан уонна СӨ «Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин туһунан» сокуонунан барар. [[1993]] сыл [[ахсынньы 12]] күнүгэр Ил Түмэн бастакы састаабыгар 56 дьокутаат талыллыбыт: Өрөспүүбүлүкэ палаататыгар — 35, Бэрэстэбиитэллэр Палааталарыгар — 21. [[2002]] сыл [[ахсынньы 29]] күнүгэр биир палааталаах парлаамеҥҥа быыбар буолбута (III ыҥырыы). [[Билэ:Parliament Yakutia building.jpg|мини|Ил Түмэн (2009)]] [[2008]] сыл [[кулун тутар 2]] күнүгэр төрдүс ыҥырыылаах быыбар буолбута. Манна саҥа булкаас систиэмэ киллэриллибитэ: дьокутааттар куорпустарын аҥаара (35 киһи) урукку курдук биирдии мандааттаах уокуруктартан талыллыбыттара, оттон иккис аҥаара — баартыйалар испииһэктэринэн. == Быыбар бэрээдэгэ == 1993 сыллаахтан Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара буолар. Маҥнайгы быыбардар мажоритарнай систиэмэнэн буолбуттара. Өрөспүүбүлүкэ Палаататыгар улуустан, куораттааҕы уокуруктан биир дьокутаат барар. Бэрэстэбиитэллэр Палааталарыгар Саха сирин биир мандааттаах уокуруктарга араарбыттар, уопсайа 21 дьокутаат алын палаатаҕа киирбитэ. Быыбар икки туурунан буолуон сөп этэ. Уопсайа уокурукка 50% дьон куоластаабатах буоллаҕына быыбары табыллыбатах курдук ааҕар этилэр<ref>{{Cite web|url=https://yagtik.ru/vybory-i-referendumy/vybory-1993/|title=Выборы — 1993|work=Дьокуускай куорат быыбардыыр коммиссията|lang=ru|accessdate=2026-09-26}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=http://old.sakhaparliament.ru/istoriya/2019/04/i-chetvert-veka-dlitsya-put/|title=И четверть века длится путь|date=2019-04-26|lang=ru|work=«Ил Түмэн» хаһыат|accessdate=2026-09-26}}</ref>. Ил Түмэн 4 сылга талыллыбыта. 1997 сыллаахха икки палаатаҕа тэҥ дьокутаат ахсаанын оҥорбуттара: 35 уонна 35<ref name=":2">{{Cite web|url=https://iltumen.ru/historical-review/ykt|title=Историяны анааран көрдөххө|work=Ил Түмэн официальнай саайта|lang=sah|accessdate=2026-09-26}}</ref>. Ил Түмэн 5 сылга талыллар буолбута<ref name=":1" />. Быыбарга 35% киһи эрэ кыттыбыт буоллаҕына, быыбары буолбут уонна табыллыбыт курдук ааҕыллар буолбут. 2002 сыллаахха Ил Түмэн биир палааталаах буолбута. Партийнай испииһэктэр уонна бүтүн Өрөспүүбүлүкэтээҕи уокурук диэн суох этэ. 2008 сыллаахтан быыбар смешаннай систиэмэнэн буолар буолбут: 35 уокуруктарынан, 35 партийнай испииһэктэринэн. Партийнай чааска 7 %-наах боруок баар буолбута. 2013 сыллаахтан боруок 5% буолбута. {| class="wikitable" |+ ! rowspan="3" |Быыбар ! colspan="2" rowspan="2" |Биир палааталаах Ил Түмэн (2002&nbsp;сылтан) ! colspan="2" |Икки палааталаахИл Түмэн (1993—2002) |- !Өрөспүүбүлүкэ Палаатата !Бэрэстэбиитэллэр Палааталара |- !Партияларынан !Уокуруктарынан !Уокуруктарынан !Уокуруктарынан |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (1993)|I ыҥырыы (1993 ахсынньы 12)]] | rowspan="2" |— | rowspan="2" |— | rowspan="2" |35 (улуустан, куораттааҕы уокуруктан биирдии) |21 |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (1997)|II ыҥырыы (1997 ахсынньы 28)]] |35 |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2002)|III ыҥырыы (2002 ахсынньы 29)]] |0 |70 | rowspan="5" |— | rowspan="5" |— |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2008)|IV ыҥырыы (2008 кулун тутар 2)]] |35 (7 %-наах боруок) | rowspan="4" |35 |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2013)|V ыҥырыы (2013 балаҕан ыйын 8)]] | rowspan="3" |35 (5 %-наах боруок) |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2018)|VI ыҥырыы (2018 балаҕан ыйын 9)]] |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2023)|VII ыҥырыы (2023 балаҕан ыйын 10)]] |} == Кэнники быыбар == {{Main|Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2023)}} <center> {| class="wikitable" |+ ! colspan="11" |[[Билэ:2023 Yakutia legislative election diagram.svg|раамката_суох]] |- ! colspan="2" rowspan="2" |Партия ! colspan="5" |Партияларынан ! colspan="2" |Уокуруктарынан ! rowspan="2" |{{Abbr|Миэстэ|Ылыллыбыт дьокутааттар мандааттара|0}} ! rowspan="2" |± |- !Куолас !% !± % !{{Abbr|Миэстэ|Ылыллыбыт дьокутааттар мандааттара|0}} !± !{{Abbr|Миэстэ|Ылыллыбыт дьокутааттар мандааттара|0}} !± |- |bgcolor="#2E4EA4"| |«Биир ньыгыл Арассыыйа» |170&nbsp;832 |54,36 |{{Profit}}3,52 |22 |{{Profit}}2 |33 |{{Profit}}6 |'''55''' |{{Profit}}8 |- |bgcolor="#47C2C0"| |«Саҥа дьон» |44&nbsp;528 |14,17 |''Саҥа'' |5 |''Саҥа'' |1 |''Саҥа'' |'''6''' |''Саҥа'' |- |bgcolor="#CC1111"| |КПРФ |41&nbsp;344 |13,16 |{{Decrease}}6,28 |4 |{{Decrease}}3 |0 |{{Decrease}}3 |'''4''' |{{Decrease}}6 |- |bgcolor="#FF9933"| |«Сиэрдээх Арассыыйа» |29&nbsp;503 |9,39 |{{Decrease}}6,95 |3 |{{Decrease}}2 |0 |{{Decrease}}4 |'''3''' |{{Decrease}}6 |- |bgcolor="#4488CC"| |ЛДПР |16&nbsp;928 |5,39 |{{Decrease}}4,18 |1 |{{Decrease}}2 |0 |{{Decrease}}1 |'''1''' |{{Decrease}}3 |- | |«Родина» |3&nbsp;201 |1,02 |''Саҥа'' |0 |''Саҥа'' |0 |''Саҥа'' |'''0''' |''Саҥа'' |- |bgcolor="#AAAAAA"| |Тутулуга суох хандьыдааттар |— |— |— |— |— |1 |{{Profit}}1 |'''1''' |{{Profit}}1 |- ! colspan="11" | |- ! colspan="2" |Ааҕыллыбыт куоластар !306&nbsp;336 !97,49 !{{Profit}}1,31 !— !— !— !— !— !— |- ! colspan="2" |Ааҕыллыбатах куоластар !7&nbsp;900 !2,51 !{{Decrease}}1,31 !— !— !— !— !— !— |- ! colspan="2" |Барытын холбоон !314&nbsp;236 !100 !0 !35 !0 !35 !0 !70 !0 |- ! colspan="2" |Куоластыыр бырааптаах дьон, явка ! ! ! !— !— !— !— !— !— |} </center> == Фракциялар == === V ыҥырыы (2013—2018) === <center> {| class="wikitable" |+ ! colspan="2" |Фракция !Дьокутаат !Диаграмма |- |bgcolor="#2E4EA4"| |Биир ньыгыл Арассыыйа |51 | rowspan="5" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2013.svg|раамката_суох]] |- |bgcolor="#FF9933"| |Сиэрдээх Арассыыйа |9 |- |bgcolor="#CC1111"| |КПРФ |8 |- |bgcolor="#4488CC"| |ЛДПР |1 |- |bgcolor="#ff496c"| |Арассыыйа дьахталларын туһугар |1 |} </center> === VI ыҥырыы (2018—2023) === <center> {| class="wikitable" ! colspan="2" |Фракция !Дьокутаат !Диаграмма |- |bgcolor="#2E4EA4"| |Биир ньыгыл Арассыыйа |47 | rowspan="4" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2018.svg|раамката_суох]] |- |bgcolor="#CC1111"| |КПРФ |10 |- |bgcolor="#FF9933"| |Сиэрдээх Арассыыйа |9 |- |bgcolor="#4488CC"| |ЛДПР |4 |} </center> === VII ыҥырыы (2023—2028) === <center> {| class="wikitable" ! colspan="2" |Фракция !Дьокутаат !Диаграмма |- |bgcolor="#2E4EA4"| |Биир ньыгыл Арассыыйа |56 | rowspan="5" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2026, after by-elections.svg|раамката_суох]] |- |bgcolor="#47C2C0"| |Саҥа дьон |6 |- |bgcolor="#CC1111"| |КПРФ |4 |- |bgcolor="#FF9933"| |Сиэрдээх Арассыыйа |3 |- |bgcolor="#4488CC"| |ЛДПР |1 |} </center> == Тутула == === Ил Түмэн Бэрэсэдээтэллэрэ === {| class="wikitable" |+Ил Түмэн бары палааталарын уонна ыҥырыыларын Бэрэсэдээтэллэрэ<ref name=":2" /> !Ыҥырыы !Парламент (палаата) аата !Бэрэсэдээтэл аата !Талыллыбыт күнэ ! colspan="2" |Фракция |- ! rowspan="2" |I (1993—1997) |Өрөспүүбүлүкэ Палаатата |[[Ларионов Егор Михайлович]] | rowspan="2" |[[1994]] сыл [[тохсунньу 25]] күнэ | | |- |Бэрэстэбиитэллэр Палааталара |[[Илларионов Афанасий Петрович]] | | |- ! rowspan="2" |II (1997—2002) |Өрөспүүбүлүкэ Палаатата |[[Филиппов Василий Васильевич]] | rowspan="2" |[[1998 сыл|1998]] сыл [[тохсунньу 22]] күнэ | | |- |Бэрэстэбиитэллэр Палааталара | rowspan="2" |[[Соломов Николай Иванович]] | | |- ! rowspan="2" |III (2002—2008) | rowspan="7" |Ил Түмэн |[[2003 сыл|2003]] сыл [[тохсунньу 23]] күнэ | | |- |[[Тимофеев Ньургун Семенович]] |[[2005 сыл|2005]] сыл [[ыам ыйын 19]] күнэ | | |- !IV (2008—2013) |[[Басыгысов Виталий Николаевич]] |[[2008]] сыл [[кулун тутар 20]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |- !V (2013—2018) |[[Жирков Александр Николаевич]] |[[2013 сыл|2013]] сыл [[алтынньы 2]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |- ! rowspan="2" |VI (2018—2023) |[[Гоголев Петр Васильевич]] |[[2018 сыл|2018]] сыл [[балаҕан ыйын 25]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |- | rowspan="2" |[[Еремеев Алексей Ильич]] |[[2021 сыл|2021]] сыл [[бэс ыйын 30]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |- !VII (2023—) |[[2023 сыл|2023]] сыл [[балаҕан ыйын 25]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |} === Ил Түмэн кэмитиэттэрэ уонна хамыыһыйалара === === Эдэр ыччат парламена === == Омугунан == Ылыллыбыт сирэ<ref>http://cyberleninka.ru/article/n/etnicheskiy-sostav-politicheskih-elit-polietnicheskih-regionov-rossii</ref> {| class="wikitable" |- ! rowspan="2" | Омуктара !! colspan="2" | I ыҥырыыта !! colspan="2" |II ыҥырыыта !! colspan="2" | III ыҥырыыта |- | ахсааннара || % || ахсааннара || % || ахсааннара || % |- | [[Сахалар]] ||31 || 60,7 || 49 || 73,2 || 38 || 55,0 |- | [[Нууччалар]] || 14 || 27,4 || 13 || 19,4 || 27 || 39,2 |- | [[Эбээннэр]] || 1 || 1,9 || 2 || 3,0 || 2 || 2,8 |- | [[Эбэҥкилэр]] || 1 || 1,9 || - || - || 1 || 1,4 |- | [[Украиналар]] || 3 || 5,8 || 3 || 4,5 || 1 || 1,4 |- | [[Ньиэмэстэр]] || 1 || 1,9 || - || - || - || - |- | Барыта || 51 || - || 67 || - || 69 || - |} == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Өссө маны көр == * [[Ил Түмэн (хаһыат)]] * [[Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтэ]] * [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтэ]] * [[Ил Түмэн бастакы ыҥырыытын дьокутааттара]] * [[Ил Түмэн иккис ыҥырыытын дьокутааттара]] {{Саха сирэ тиэмэлэргэ}} [[Категория:Саха Өрөспүүбүлүкэтэ]] [[Категория:Түмэн]] nokdtejygfgg5jsjh2p9vkujxdd18q8 0 58212 430887 430515 2026-09-26T12:18:06Z Sauit 26795 430887 wikitext text/x-wiki [[Билэ:Gosduma logo.svg|мини|Госдуума бэлиэтэ]] '''Арассыыйа Федерациятын Федеральнай мунньаҕын (собраниятын) Судаарыстыбанай Дуумата'''<ref>[https://kyym.ru/sonunnar/cakha-tyla/14609-fedot-tumusov-rf-sudaarystybannaj-duuma-a-sakhalyy-tyyn-killerer Сахалыы иһитиннэрэр-биллэрэр эйгэлэрэ] «Дуума» тылы улахан буукубаттан суруйаллар, оттон [http://old-rozental.ru/orfografia.php?sid=20 Д. Э. Розенталь ыйынньыгар] уонна [https://sakhatyla.ru/books/pekarskiy-1/405 Э. К. Пекарскай тылдьытыгар] «Дуума» тылы кыра буукубаттан суруллар</ref><ref>[https://sakha.ysia.ru/il-darhan-nedielete-kiliimet-ularyjyytyn-munna-ar-saha-sirin-uratytyn-kepsettiler/ Сорох төрүттэр] «Дуума» тылы биир ''у'' буукубалаах суруйаллар</ref>, эбэтэр '''Государственнай дума'''<ref>[https://sakhatyla.ru/translate?q=%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 Дума] — СахаТыла.ру</ref> (кылгатыллыбыта: '''Госдуума'''<ref>{{Cite web|url=https://kyym.ru/tags/gosduuma|title=Госдуума|publisher=[[Кыым (хаһыат)]]|accessdate=2026-03-30|lang=sah}}</ref> уонна '''ГД'''<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/obschestvo/26926405|title=В ГД рассказали, какие работники обязаны проходить медосмотр|lang=ru|publisher=[[ТАСС]]|accessdate=2026-03-30}}</ref>) — [[Арассыыйа]] [[Парламент|парламенын]] — Федеральнай мунньах алын палатата. Үрдүкү быыбарданар уонна сокуон таһаарар былаас уоргана, [[Федерация Совета|Федерация Советын]] кытта<ref>{{Cite web|url=http://www.constitution.ru/10003000/10003000-7.htm|title=Конституция Российской Федерации|subtitle=Глава 5. Федеральное Собрание|quote='''Статья 94.''' Федеральное Собрание - парламент Российской Федерации - является представительным и законодательным органом Российской Федерации. '''Статья 95.''' 1. Федеральное Собрание состоит из двух палат - Совета Федерации и Государственной Думы.|lang=ru|accessdate=2026-03-30}}</ref>. Госдуума дьокутааттара Арассыыйа олохтоохторунан бүттүүн уонна көнө избирательнай быраап көмөтүнэн 5 сылга быыбарданаллар<ref>{{Cite web|url=http://www.constitution.ru/10003000/10003000-7.htm|title=Конституция Российской Федерации|subtitle=Глава 5. Федеральное Собрание|quote='''Статья 96.''' 1. Государственная Дума избирается сроком на пять лет. 2. Порядок формирования Совета Федерации и порядок выборов депутатов Государственной Думы устанавливается федеральными законами.|lang=ru|accessdate=2026-03-30}}</ref>. == Устуоруйа == «Дуума» тыл өссө [[Киевскай Русь|Киевскай Руська]] баар этэ, онно сүбэлэһэр уонна быыбарданар уорганнар «Дуума» ааттанар этилэр. [[Арассыыйа импиэрийэтэ|Арассыыйа импиэрийэтигэр]] куораттааҕы бэйэни салайыытыгар куораттааҕы дуумалар баар этилэр. [[Арассыыйа импиэрийэтин Судаарыстыбынай Дуумата|«Судаарыстыбынай Дуума» ааттаах уорган]] аан-маҥнайгынан 1905 сыллаахха үөскээбитэ уонна 1917 сыллаахха диэри үлэлээбитэ. [[Сэбиэскэй Социалистыы Республикалар Сойуустара|ССРС-га]] уонна [[РСФСР|РСФСР-га]] Госдуума суох этэ, ол оннугар Үрдүкү Сэбиэттэр баар этилэр, оттон 1989 сыллаахтан Народнай дьокутааттар сийиэстэрэ үлэлээбиттэрэ. [[Билэ:Building of Council of Labor and Defense, Moscow.jpg|мини|Госдуума дьиэтэ 2016 сыллаахха]] 1400-с нүөмэрдээх [[Ельцин Борис Николаевич|Борис Ельцин]] ыйааҕынан Үрдүкү Сэбиэт уонна Дьокутааттар сийиэстэрэ суох буолбуттара, ол оннугар саҥа Федеральнай мунньах алын палататын быыбардара анаммыттара. Госдуума I ыҥырыытын быыбардара 1993 сылын ахсынньы 13 күнүгэр буолбуттара, саҥа [[Арассыыйа Конституцията|Төрүт Сокуону]] ылынар референдуму кытта. Ол Төрүт Сокуон Госдуума статуһун туруорбута. Госдуума [[Москва|Москубаҕа]] үлэлиир, бу аадырыһынан: Охотный Ряд уул. 1, былыр онно ССРС үлэ уонна көмүскэл сэбиэтэ, ССРС миниистэрдэрин сэбиэтэ, Госплан ССРС үлэлии сылдьыбыттара. == Кэнники быыбардар == Госдуума VIII ыҥырыытын дьокутааттарын быыбардара балаҕан ыйын 17—19 күннэригэр буолбуттара. Быыбардар булкуллубут быыбардар систематынан ааспыттара: аҥара партийнай испииһэктэринэн (225 миэстэ), атын аҥара биир мандааттаах уокуруктарынан (225 миэстэ).<center> {| class="wikitable sortable" ! colspan="10" |[[Билэ:State Duma updated.svg|орто|Госдуума VIII ыҥырыытын састааба]] |- ! colspan="2" rowspan="2" |Партия ! colspan="3" |Партийнай испииһэктэринэн ! colspan="3" |Биир мандааттаах<br>уокуруктарынан ! rowspan="2" |{{Abbr|Миэстэ|Ылыллыбыт дьокутааттар мандааттара|0}} ! rowspan="2" |{{Abbr|+/–|Бу быыбардар инники буолбут быыбардартан арааһа|0}} |- ! rowspan="1" |Куолас ! rowspan="1" |% ! rowspan="1" |{{Abbr|Миэстэ|Ылыллыбыт дьокутааттар мандааттара|0}} ! rowspan="1" |Куолас ! rowspan="1" |% ! rowspan="1" |{{Abbr|Миэстэ|Ылыллыбыт дьокутааттар мандааттара|0}} |- | bgcolor="#2E4EA4" | |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |28 064 200 |50,88 |126 |25 201 048 |47,46 |198 |'''324''' |–19 |- | bgcolor="#CC1111" | |[[КПРФ]] |10 660 669 |19,33 |48 |8 984 506 |16,92 |9 |'''57''' | +15 |- | bgcolor="#4488CC" | |[[ЛДПР]] |4 252 252 |7,71 |19 |3 234 113 |6,09 |2 |'''21''' |–18 |- | bgcolor="#FFC003" | |«[[Сиэрдээх Арассыыйа]]» |4 201 744 |7,62 |19 |4 882 518 |9,19 |8 |'''27''' | +4 |- | bgcolor="#47C2C0" | |«[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]» |2 997 744 |5,43 |13 |2 684 082 |5,05 |0 |'''13''' |''Саҥа'' |- | |«[[Пенсионердар партиялара]]» |1 381 915 |2,51 |0 |1 969 986 |3,71 |0 |'''0''' |0 |- | |«[[Яблоко (партия)|Яблоко]]» |753 268 |1,37 |0 |1 091 837 |2,06 |0 |'''0''' |0 |- | |«[[Арассыыйа коммунистара]]» |715 621 |1,30 |0 |1 639 774 |3,09 |0 |'''0''' |0 |- | |«[[Арассыыйа экологическэй партията «От күөхтэр»|От күөхтэр]]» |512 418 |0,93 |0 |541 289 |1,02 |0 |'''0''' |0 |- | bgcolor="#E61B23" | |«[[Родина (партия, Арассыыйа)|Родина]]» |450 449 |0,82 |0 |829 303 |1,56 |1 |'''1''' |0 |- | |[[РПСС]] |431 530 |0,78 |0 |372 867 |0,70 |0 |'''0''' |''Саҥа'' |- | |«[[От күөх альтернатива (партия, Арассыыйа)|От күөх альтернатива]]» |357 870 |0,65 |0 |120 137 |0,23 |0 |'''0''' |''Саҥа'' |- | bgcolor="#0056B9" | |«[[Рост партията]]» |291 465 |0,53 |0 |515 020 |0,97 |1 |'''1''' | +1 |- | bgcolor="#420F77" | |«[[Гражданскай платформа]]» |86 964 |0,16 |0 |386 663 |0,73 |1 |'''1''' |0 |- | bgcolor="#CCCCCC" | |Тутулуга суох хандьыдааттар | colspan="3" |— |646 950 |1,22 |5 |'''5''' | +4 |- | colspan="2" |Барытын холбоон |55 158 109 |100,00 |225 |53 100 093 |100,00 |225 |'''450''' |0 |- ! colspan="10" | |- ! colspan="2" |Ааҕыллыбыт куоластар |55 158 109 |97,92 | |53 100 093 |96,52 | | colspan="2" | |- ! colspan="2" |Ааҕыллыбатах куоластар |1 171 581 |2,08 | |1 913 578 |3,48 | | colspan="2" | |- ! colspan="2" |Бары куоластар |56 329 690 |100,00 | |55 013 671 |100,00 | | colspan="2" | |- ! colspan="2" |Куоластыыр бырааптаах дьон |109 204 662 |51,58 | |108 231 085 |50,83 | | colspan="2" | |} </center> == Быһаарыылар == {{Быһаарыылар|colwidth=30em}} == Литэрэтиирэ == * ''Лолаева С., Чекрасов Г.'' Повседневная жизнь депутатов Государственной Думы. — Москва: Молодая гвардия, 2007—480 с. * ''Сахаров Н. А.'' [https://web.archive.org/web/20210205183048/https://www.gosduma.net/about/parl105/lesson/inform105/index.php К 105-летию парламентаризма в России.] — <abbr>М</abbr><abbr>осква</abbr>: Аппарат Государственной думы Федерального собрания Российской Федерации, 2011. == Тас сигэлэр == {{Commonscat|State Duma}} * [http://www.duma.gov.ru/ Госдуума официальнай саайта] * [https://dumatv.ru/ ДУМА ТВ — парламентскай телевидение] [[Категория:Госдуума]] p3iks9h9fp8crxcwbr5f2vm05txy863 0 59015 430895 2026-09-27T03:43:47Z ~2026-52202-02 29644 "'''Hugging Face''' (Һаггиҥ Фэйс) - ИИ инструменнар туттар платформата уонна опыт атастаһар сирдэрэ." саҥа сирэй оҥоһулунна 430895 wikitext text/x-wiki '''Hugging Face''' (Һаггиҥ Фэйс) - ИИ инструменнар туттар платформата уонна опыт атастаһар сирдэрэ. 5szq1lf8bg9washxrxmulpo0akeuz1e