Алтынньы 2

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="sah">
  <siteinfo>
    <sitename>Бикипиэдьийэ</sitename>
    <dbname>sahwiki</dbname>
    <base>https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D2%AF%D1%80%D2%AF%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D1%80%D1%8D%D0%B9</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.22</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Миэдьийэ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Аналлаах</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Ырытыы</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Кыттааччы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Кыттааччы ырытыыта</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Бикипиэдьийэ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Бикипиэдьийэ ырытыыта</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Билэ</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Билэ ырытыыта</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki-ни ырытыы</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Халыып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Халыыбы ырытыы</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Көмө</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Көмөнү ырытыы</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категорияны ырытыы</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Обсуждение модуля</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Алтынньы 2</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7955</id>
    <revision>
      <id>430907</id>
      <parentid>425510</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T01:51:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Түбэлтэлэр */</comment>
      <origin>430907</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7983" sha1="go0uwqw0j6frcyxrwolm7gs1gge6bqq" xml:space="preserve">'''Алтынньы 2''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 275-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 276-c күнэ). Сыл бүтүө 90 күн баар.

== Бэлиэ күннэр ==
&lt;!-- '''[[Быраас күнэ]]''' — [[ВОЗ]] быһаарыытынан алтынньы бастакы бэнидиэнньигэр бэлиэтэнэр. Бу күн аан дойду быраастара көхтөөхтүк уонна сомоҕолоһон үлэлииллэригэр болҕомто ууруллар.--&gt;
* {{Флагификация|ХНТ}} — [[Эйэлээх утарылаһыы күнэ]] ({{lang-ru|День ненасилия}}). [[Махатма Ганди]] төрөөбүт күнүгэр бэлиэтэнэр. Олоҕу уонна былааһы уларытыыны хайаан да өлөрөн-өһөрөн буолбакка, саа-саадах тутан күүһүнэн өттөйбөккө, аҥардас эйэлээх дьайыыларынан ситиһиэхэ сөп диэн бөлүһүөпүйэлээх хамсааһын күнэ. [[Күүһү туһаммакка утарсыы аан дойдутааҕы күнэ]]. Международный день ненасилия (A/RES/61/271)

* {{Флагификация|Гвинея}} — Тутулуга суох буолуу күнэ (Францияттан, 1958)
* {{Флагификация|Италия}} — Эбэлэр уонна эһэлэр күннэрэ
* {{Флагификация|СНГ}} — Идэтийбит техническэй үөрэх күнэ
* {{Флагификация|Финляндия}} — Сөлүөккэ балык күнэ

== Түбэлтэлэр ==
* [[1187]] — 88 сыл христианнар салайан олорбут [[Иерусалим]] куораттарын Эгиипэт уонна Сиирийэ султаана [[Саладин]] ылбыт, бу түбэлтэ [[Үһүс Кириэстээх бохуот]] төрүөтүнэн буолбута.
* [[1409]] — [[Германия]] кырдьаҕас университеттарыттан биирдэстэрэ [[Лейпциг университета]] төрүттэммит. Ол саҕана [[Прага университета|Прага университетыгар]] итэҕэлтэн сылтаан хайдыһыы тахсыбыт, [[Ян Гус]] реформаларыттан сылтаан преподавателлэр уонна устудьуоннар сорохторо [[Лейпциг]]кэ көһөн хаалбыттар.
* [[1552]] — Нуучча ыраахтааҕыта [[Уордаах Уйбаан]] сэриилэрэ [[Казан]] куораты ылбыттар, ''Казан ханлыга'' [[Арассыыйа]]ҕа холбоммут.
* [[1836]] — [[Чарльз Дарвин]] «Бигль» хараабылынан 5 сыл кэриҥэ устубут айаныттан дьиэтигэр төннүбүт, кини бу айан кэмигэр муспут билиитэ эволюция түөрүйэтин олохтууругар олук буолбута.
* [[1944]] — Аан дойду иккис сэриитэ: Ньиэмэстэр Варшаватааҕы өрө турууну хам баттаабыттар.
* [[1946]] — [[АХШ]]-га «Ыраах томтор» диэн бастакы «мыыла операта» жанрдаах сериал премьерата буолбут.
* [[1974]] — Саха сиригэр сир аннынааҕы саахаллаах ядернай дэлби тэптэриилэртэн биирдэстэрэ 1,7 килотонналаах «Кристалл» оҥоһуллубут. Билиҥҥи [[Мирнэй улууһа|Мирнэй улууһун]] [[Удачнай]] куоратыттан 2,5 км хоту диэки 98 метр дириҥҥэ Хайа-байытар комбинат хвостохранилищетын быһытын тутаары дэлби тэптэриллибит. Былаан быһыытынан бу 8 дэлби тэптэрииттэн бастакыта эбит. Ол эрээри бастакы сырыыга радиациялаах былыт халлааҥҥа өрө күөрэйэн тахсыбыт уонна тыалынан тулалыыр иччитэх сирдэринэн тарҕаммыт. 5 хонугунан радиация таһыма намтаан дьон бу территорияҕа киирэр кыахтаммыттар. 1992 сылтан саҕалаан радиациялаах буору Удачнай карьерын отвалынан саба көмөн, тоҥ буорунан дьапталҕа оҥорон «саркофаг» туппуттара.
* [[1987]] — ССРС Киин тэлэбиидэнньэтигэр «Взгляд» бырагыраамма аан бастаан тахсыбыт.
* [[2004]] — [[Лондон|Лондоҥҥа]] бастакы пааркаҕа сүүрүү, о.э. ''паркран'' ([[ааҥыл тыла|ааҥыл.]] parkrun), тэрээһинэ буолбут. ''Паркран'' диэн аан дойду үрдүнэнэн куорат пааркаларыгар ыытыллар 5 килэмиэтирдээх сүүрүү. Бу сүүрүү күрэхтэһии буолбатах, ол эрээри бириэмэни ааҕаллар. [[Дьокуускай]]га ''паркран'' 2018 сылтан ыла кыһыннары-сайыннары субуота аайы сарсыарда 9 чааска куорат пааркатыгар ыытыллар.
* [[2006]] — 2942 №-дээх «[[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Кыһыл кинигэтэ|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Кыһыл кинигэтин]] туһунан» Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бэрэсидьиэнин Ыйааҕа тахсыбыт. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Кыһыл кинигэтигэр барыта 367 үүнээйи уонна тэллэй (337 тымырдаахтар, 13 муох, 7 лабыкта, 10 тэллэй); 112 харамай (16 үөн-көйүүр, 6 балык, 3 уу-хонуу харамайдара, 2 сыылааччылар, 68 көтөр, 17 үүтүнэн иитээччилэр) көрүҥнэрэ киирбиттэр.

== Төрөөбүттэр ==
* [[1858]] — [[Урсик|Константин Неустроев - Урсик]] — народник-революционер, сахаттан биир бастакы учуонай. 1881 сыллаахха Петербурдааҕы университет физика-математика факультетын ситиһиилээхтик бүтэрбит саха бастакы үрдүк үөрэхтээхтэриттэн биирдэстэрэ. 
* [[1869]] — [[Махатма Ганди]] (дьиҥнээх аата Моhандас Карамчанд Ганди) — [[Ииндийэ]] тутулуга суох буолуутун хамсааhынын тутаах басхана. [[Сатьяграhа]] диэн [[тирания]]ны күргүөмнээх [[олохтоох бас бэринимии]]нэн утарылаhыы бөлүһүөпүйэтин айааччыта.

== Өлбүттэр ==

* [[1974]] — [[Шукшин Василий Макарович|Василий Шукшин]] (1929 төр.), суруйааччы, киинэ артыыһа, киинэ режиссера, сценарист.
* [[1985]] — [[Бурцева Елизавета Ивановна|Елизавета Бурцева]] (12.07.1912 төр.) — ыанньыксыт, [[Социалистыы Үлэ Дьоруойа]], [[Уус-Алдан улууһа|Уус-Алдан улууһун]] Ытык киһитэ.


{{ыйдар}}

[[Категория:Алтынньы 2]]</text>
      <sha1>go0uwqw0j6frcyxrwolm7gs1gge6bqq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>430908</id>
      <parentid>430907</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T02:00:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Түбэлтэлэр */</comment>
      <origin>430908</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8336" sha1="r1sc5za550fjwd4cm77wwmftft4u001" xml:space="preserve">'''Алтынньы 2''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 275-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 276-c күнэ). Сыл бүтүө 90 күн баар.

== Бэлиэ күннэр ==
&lt;!-- '''[[Быраас күнэ]]''' — [[ВОЗ]] быһаарыытынан алтынньы бастакы бэнидиэнньигэр бэлиэтэнэр. Бу күн аан дойду быраастара көхтөөхтүк уонна сомоҕолоһон үлэлииллэригэр болҕомто ууруллар.--&gt;
* {{Флагификация|ХНТ}} — [[Эйэлээх утарылаһыы күнэ]] ({{lang-ru|День ненасилия}}). [[Махатма Ганди]] төрөөбүт күнүгэр бэлиэтэнэр. Олоҕу уонна былааһы уларытыыны хайаан да өлөрөн-өһөрөн буолбакка, саа-саадах тутан күүһүнэн өттөйбөккө, аҥардас эйэлээх дьайыыларынан ситиһиэхэ сөп диэн бөлүһүөпүйэлээх хамсааһын күнэ. [[Күүһү туһаммакка утарсыы аан дойдутааҕы күнэ]]. Международный день ненасилия (A/RES/61/271)

* {{Флагификация|Гвинея}} — Тутулуга суох буолуу күнэ (Францияттан, 1958)
* {{Флагификация|Италия}} — Эбэлэр уонна эһэлэр күннэрэ
* {{Флагификация|СНГ}} — Идэтийбит техническэй үөрэх күнэ
* {{Флагификация|Финляндия}} — Сөлүөккэ балык күнэ

== Түбэлтэлэр ==
* [[1187]] — 88 сыл христианнар салайан олорбут [[Иерусалим]] куораттарын Эгиипэт уонна Сиирийэ султаана [[Саладин]] ылбыт, бу түбэлтэ [[Үһүс Кириэстээх бохуот]] төрүөтүнэн буолбута.
* [[1409]] — [[Германия]] кырдьаҕас университеттарыттан биирдэстэрэ [[Лейпциг университета]] төрүттэммит. Ол саҕана [[Прага университета|Прага университетыгар]] итэҕэлтэн сылтаан хайдыһыы тахсыбыт, [[Ян Гус]] реформаларыттан сылтаан преподавателлэр уонна устудьуоннар сорохторо [[Лейпциг]]кэ көһөн хаалбыттар.
* [[1552]] — Нуучча ыраахтааҕыта [[Уордаах Уйбаан]] сэриилэрэ хас да ый төгүрүктээһин кэнниттэн [[Казан]] куораты ылбыттар, урусхаллаабыттар, олохтоохторун үксүн өлөрбүттэр. Манан сүүстэн тахса сыл устата күөдьүйэ-күөдьүйэ тохтообут сэрии түмүктэммит, ''Казан ханлыга'' [[Арассыыйа]]ҕа холбоммут, [[Сибиир]]гэ суол аһыллыбыт. 
* [[1836]] — [[Чарльз Дарвин]] «Бигль» хараабылынан 5 сыл кэриҥэ устубут айаныттан дьиэтигэр төннүбүт, кини бу айан кэмигэр муспут билиитэ эволюция түөрүйэтин олохтууругар олук буолбута.
* [[1944]] — Аан дойду иккис сэриитэ: Ньиэмэстэр Варшаватааҕы өрө турууну хам баттаабыттар.
* [[1946]] — [[АХШ]]-га «Ыраах томтор» диэн бастакы «мыыла операта» жанрдаах сериал премьерата буолбут.
* [[1974]] — Саха сиригэр сир аннынааҕы саахаллаах ядернай дэлби тэптэриилэртэн биирдэстэрэ 1,7 килотонналаах «Кристалл» оҥоһуллубут. Билиҥҥи [[Мирнэй улууһа|Мирнэй улууһун]] [[Удачнай]] куоратыттан 2,5 км хоту диэки 98 метр дириҥҥэ Хайа-байытар комбинат хвостохранилищетын быһытын тутаары дэлби тэптэриллибит. Былаан быһыытынан бу 8 дэлби тэптэрииттэн бастакыта эбит. Ол эрээри бастакы сырыыга радиациялаах былыт халлааҥҥа өрө күөрэйэн тахсыбыт уонна тыалынан тулалыыр иччитэх сирдэринэн тарҕаммыт. 5 хонугунан радиация таһыма намтаан дьон бу территорияҕа киирэр кыахтаммыттар. 1992 сылтан саҕалаан радиациялаах буору Удачнай карьерын отвалынан саба көмөн, тоҥ буорунан дьапталҕа оҥорон «саркофаг» туппуттара.
* [[1987]] — ССРС Киин тэлэбиидэнньэтигэр «Взгляд» бырагыраамма аан бастаан тахсыбыт.
* [[2004]] — [[Лондон|Лондоҥҥа]] бастакы пааркаҕа сүүрүү, о.э. ''паркран'' ([[ааҥыл тыла|ааҥыл.]] parkrun), тэрээһинэ буолбут. ''Паркран'' диэн аан дойду үрдүнэнэн куорат пааркаларыгар ыытыллар 5 килэмиэтирдээх сүүрүү. Бу сүүрүү күрэхтэһии буолбатах, ол эрээри бириэмэни ааҕаллар. [[Дьокуускай]]га ''паркран'' 2018 сылтан ыла кыһыннары-сайыннары субуота аайы сарсыарда 9 чааска куорат пааркатыгар ыытыллар.
* [[2006]] — 2942 №-дээх «[[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Кыһыл кинигэтэ|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Кыһыл кинигэтин]] туһунан» Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бэрэсидьиэнин Ыйааҕа тахсыбыт. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Кыһыл кинигэтигэр барыта 367 үүнээйи уонна тэллэй (337 тымырдаахтар, 13 муох, 7 лабыкта, 10 тэллэй); 112 харамай (16 үөн-көйүүр, 6 балык, 3 уу-хонуу харамайдара, 2 сыылааччылар, 68 көтөр, 17 үүтүнэн иитээччилэр) көрүҥнэрэ киирбиттэр.

== Төрөөбүттэр ==
* [[1858]] — [[Урсик|Константин Неустроев - Урсик]] — народник-революционер, сахаттан биир бастакы учуонай. 1881 сыллаахха Петербурдааҕы университет физика-математика факультетын ситиһиилээхтик бүтэрбит саха бастакы үрдүк үөрэхтээхтэриттэн биирдэстэрэ. 
* [[1869]] — [[Махатма Ганди]] (дьиҥнээх аата Моhандас Карамчанд Ганди) — [[Ииндийэ]] тутулуга суох буолуутун хамсааhынын тутаах басхана. [[Сатьяграhа]] диэн [[тирания]]ны күргүөмнээх [[олохтоох бас бэринимии]]нэн утарылаhыы бөлүһүөпүйэтин айааччыта.

== Өлбүттэр ==

* [[1974]] — [[Шукшин Василий Макарович|Василий Шукшин]] (1929 төр.), суруйааччы, киинэ артыыһа, киинэ режиссера, сценарист.
* [[1985]] — [[Бурцева Елизавета Ивановна|Елизавета Бурцева]] (12.07.1912 төр.) — ыанньыксыт, [[Социалистыы Үлэ Дьоруойа]], [[Уус-Алдан улууһа|Уус-Алдан улууһун]] Ытык киһитэ.


{{ыйдар}}

[[Категория:Алтынньы 2]]</text>
      <sha1>r1sc5za550fjwd4cm77wwmftft4u001</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Авраам Линкольн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35132</id>
    <revision>
      <id>430906</id>
      <parentid>430856</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T16:36:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>20075</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261001)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>430906</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18881" sha1="f9wwf773lw5wpcfoxvigvxy25xl3nwl" xml:space="preserve">[[Билэ:Abraham Lincoln November 1863.jpg|мини|Авраам Линкольн 1863 сыл сэтинньи ыйыгар]]

'''Авраам Линкольн ''' (1809 Олунньу 12&amp;nbsp;– 1865 муус устар 15) [[АХШ]] 16-с президена этэ. Президент быһыытынан 1861 сыллаахтан 1865 сыллаахха дылы үлэлээбитэ, кини бириэмэтигэр [[АХШ Гражданскай сэриитэ]] буолбута. Конфедераттар улахан аҥара хотторбуттарын кэнниттэн кинини өлөрбүттэрэ. Линкольн АХШ-га кулут суох буолуутун иһин үлэлээбитэ, ол иһин &quot;Улуу босхолооччу&quot; дииллэр. АХШ-га бастакы өлөрүллүбүт президент буолар.

== Олоҕо ==
Авраам Линкольн 1809 сыл олунньу 12 күнүгэр АХШ Кентаки штатыгар Ходгенвилль диэн сиргэ төрөөбүтэ. Аҕата Томас Линкольн фермер этэ, ийэтэ Нэнси Хэнкс. Дьиэ кэргэнэ олус дьадьаҥы этэ.&lt;ref name=&quot;lincolnbook&quot;&gt;{{cite book|last=Thornton|first=Brian|coauthors=Richard W. Donley|title=101 things you didn't know about Lincoln: loves and losses, political power|url=https://archive.org/details/101thingsyoudidn0000thor|publisher=Adams Media|date=October 31, 2005|isbn=9781593373993|language=English}}&lt;/ref&gt; Авраам биир бырааттаах уонна биир балтылаах этэ. Быраата кыра эрдэҕинэ өлбүтэ. Кинилэр кыра тыаҕа баар дьиэҕэ улааппыттара. Ол бириэмэҕэ кулут тутуу сокуоннаах этэ да, аҕата Баптист итэҕэйээччи кулуту тутары аккаастаммыта. Линкольн сэттэ саастааҕар дьиэ кэргэнэ Индиана штатыгар көспүттэрэ, онтон кэлин Иллинойс куоракка.

Кэлин, оскуолаҕа биир эрэ сыл сылдьыбытын туһунан кэпсиирэ, ол гынан баран ол сыл иһигэр ааҕарга, суруйарга уонна арифметика эпирэссийэлэрин оҥорорго үөрэммитэ.1842 сыллааъъа Мэри Тодд Линкольны кэргэн ылбыта. Түөрт оҕоломмуттара, ол гынан баран үһэ кыра эрдэхтэринэ өлбүттэрэ.&lt;ref name=&quot;teamofrivals&quot;&gt;
{{cite book
|last=Goodwin
|first=Doris Kearns 
|title=Team of Rivals
|url=https://archive.org/details/teamofrivalspoli0000good_f2e0
|location=New York, NY
|publisher=Simon &amp; Schuster, Inc.
|year=2005}}
&lt;/ref&gt;
Авраам Линкольн сороҕор Эйб Линкольн эбэтэр &quot;Чиэһинэй Эйб&quot;диэн ааттанара, тоҕо диэн сөп харчы ордугун биэрээри 2 километр кэриҥэ сүүрэн биэрбит туһунан кэпсээн биллэр. Кыра уурбаны арыйбыта, ол гынан баран эстибитэ. Атын дьон эстэн баран куотар буоллахтарына кини хаалан иэстэрин барытын төлөөбүтэ.&lt;ref&gt;White, Jr., Ronald C. (2009). A. Lincoln: A Biography. Random House, Inc. ISBN 9781400064991&lt;/ref&gt; 

== Политика карьератыгар бастакы хардыылар==
Линкольн политика карьератын 1832 сыллаахха саҕалаабыта, ол сыллаахха Иллинойс уопсай ассамблеятыгар кытта сатаабыта, даҕаны хотторбута. Армияҕа баран Америка индеецтарын кытта сэриигэ капитаанынан сулууспалаабыта. 1837 сыллахха [[Иллинойс]] штатын Спрингфилд куоратыгар көспүтэ уонна юристаабата. Сотору буолан баран Иллинойс штатын биир көстөр юриһынан ааҕыллара.&lt;ref&gt;
{{cite book |last=Frank |first=John |title=Lincoln as a Lawyer |url=https://archive.org/details/lincolnaslawyer0000fran |publisher=Americana House |year=1991 |isbn=0962529028}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{citeweb|url=http://www.quotablelincoln.com/lincoln2_books.php|publisher=Quotable Lincoln|title=Biography of Lincoln|accessdate=2009-08-28}}
&lt;/ref&gt;
1837 сыллаахха Иллинойс Ассамблеятыгар чилиэн буола сылдьан [[Вашингтон|Вашингтоҥҥа]] кулут тутуу суох буолара табыллыбатын туһунан резолюциятыгар протест суруйбута.&lt;ref&gt;
{{cite web |url=http://www.nps.gov/liho/historyculture/slavery.htm |title=Lincoln on Slavery |accessdate=2009-NOV-15}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite web |accessdate=2009-NOV-15 |url=http://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/text-idx?c=lincoln;cc=lincoln;type=simple;rgn=div1;q1=founded%20on%20both%20injustice%20and%20bad%20policy;view=text;subview=detail;sort=occur;idno=lincoln1;node=lincoln1%3A101 |title=Protest in Illinois Legislature on Slavery |publisher=University of Michigan Library |date=1937-03-03}}
&lt;/ref&gt;
1841 сыллаахха Бэйли Кромуэлл дьыалатын сүүйбүтэ. Кини хара дьахтары көрдөрөр этэ, онно кини номнуо босхолонон кулут буола атыыланана табыллыбатын дакаастаабыта. 1847 сыллаахха Мэтсон Рутерфорд утары дьыалатыгар хотторбута, онно кини кулут хаһаайынын Роберт Мэтсоны көрдөрөр этэ, куоппут кулуттары төнүннэрэрин диэн. Иллинойска көспүтүн кэнниттэн маҕаһыыннаах этэ уонна почтаны тутар этэ. Кэлин Республиканскай партия чилиэнэ буолбута. АХШ Сенатыгар Стивен Дуглаһы кытта куоталаспыта даҕаны хотторбута.

1846 сыллахха Уиг партиятыгар холбоспута уонна Бэрэстэбиитэллэр палаататыгар биир срок устата үлэлээбитэ. Ол кынниттэн политика карьератын быраҕан тимир суол юриһа буолбута. 1854 сыллаахха Канзас-Небраска укааһыгар кыттар политикаҕа иккистээн киирбитэ. Республиканскай партияҕа холбоһон кулуттааһын утарыы хамсааһын олохтообута. 1858 сыллаахха Сенатор буола сатаабыта даҕаны табыллыбатаҕа, ол гынан баран дойду болҕомтотун кулуттааһын боппуруоһугар тардыбыта. .&lt;ref&gt;
{{cite web |accessdate=2008-05-21 |url=http://www.nationalcenter.org/HouseDivided.html |title=A House Divided Against Itself Cannot Stand |publisher=National Center for Public Policy Research |month=June |year=1858 |author=Lincoln, Abraham}}
&lt;/ref&gt;
1960 сыллаахха АХШ Президенын быыбарыгар Республиканскай партияттан ыытыллыбыта.&lt;ref&gt;{{Cite web|URL = http://www.history.com/topics/us-presidents/abraham-lincoln}}&lt;/ref&gt;

== Президент буолар бириэмэтэ ==
[[Билэ:Thomas Hicks - Leopold Grozelier - Presidential Candidate Abraham Lincoln 1860.jpg|thumb|left|upright|Авраам Линкольн хандьыдаат буолар бириэмэтигэр]]
Араас биричиинэнэн Республиканскай паартияттан хандьыдаатынан талыллыбыта. Кулуттааһын боппуруоһугар санаалара атын хандьыдааттары кытта тэҥнээтэххэ сымнаҕас этэ. Линкольн арҕаа штаттарга сыһыаннааҕыттан онно өйөөһүнү хомуйо, уонна атын хандьыдаттар номнуо кырдбаҕас этилэр. &lt;ref&gt;{{cite book |title=Why the Civil War Came |url=https://archive.org/details/whycivilwarcame0000unse_m1s6 |author=Boritt, Gabor S. |publisher=Oxford University Press|date=1997|isbn=0195113764 |pages=[https://archive.org/details/whycivilwarcame0000unse_m1s6/page/n22 3]–30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nationalexperience&quot;&gt;
{{cite book
|last=Blum
|first=John M. 
|title=Team of Rivals
|location=New York, NY
|publisher=Harcourt Brace Jovanovich
|year=1981
|pages=340—342}}
&lt;/ref&gt;  Линкольн дьиэ кэргэнэ дьадаҥы этэ, ол иһин Республиканскай паартия босхолооһун позициятыгар туруорар этэ. 1860 сыллаах быыбары хотон АХШ 16-с Президенынан талыллыбыта. Кини соҕуруу штаттарга ап-аҕыйах куолаһы хомуйбута. Президент сорох штаттарга толору өйөөһүн баарыттан кыайбыта бастакыта буолара. .&lt;ref name=&quot;nationalexperience&quot; /&gt; Наар үрдүк шляпаны кэтэринэн биллэрэ. Айанныырыгар шляпатын иһигэр докумуоннары угара.&lt;ref&gt;[http://www.epinions.com/review/Abe_Lincoln_s_Hat__Step_into_Reading_Books_Series_A_Step_2_Book_by_Martha_Brenner_Books/content_347421773444?sb=1 Abe Lincoln's Hat Step into Reading Books Series A Step 2 Book by Martha Brenner Books] at epinions.com&lt;/ref&gt;

=== Линкольн уонна АХШ Гражданскай сэриитэ ===
[[Билэ:Abraham Lincoln O-55, 1861-crop.jpg|thumb|250px|Саҥа президент буоларыгар оҥоһуллубут хаартыска]]
Линкольн быыбары кыайбытын кэнниттэн сэттэ штат (Соҕуруу Каролина, Миссиссиппи, Алабама, Флорида, Джорджия, Техас уонна Луизиана) Конфедерацияны олохтообуттара. АХШ Соҕуруу Каролинаҕа баар Форт Сумтеры биэрэри аккаастаабыттарын кэнниттэн Конфедераттар ону саба түспүттэрэ. Онон АХШ Гражданскай сэриитэ саҕаламмыта. Сотору буолан баран өссө түөрт штат (Арканзас, Вирджиния, Теннеси уонна Хоту Каролина Конфедерацияҕа холбоспуттара.Инньэ гынан Конфедерацияҕа 11 штат баар буолбута.Президент буолар бириэмэтигэр Хоту штаттары холбоон Сойууһу олохтоон сэриигэ бэлэмнээбитэ. Ону тэҥэ &quot;кыраныыссалыыр штаттар&quot; (Кентуки, Миссури уонна Мэрилэнд) Сойуустан тахсыбаттарын уонна Конфедерацияҕа холбоспотторун үрдүгэр үлэлээбитэ.

Линкольн генерал буолбатах этэ, кини индеецтары кытта сэриигэ икки сыл сулууспалаабыта..&lt;ref name=ilng&gt;&quot;[http://www.il.ngb.army.mil/Museum/HistPeople/Lincoln.htm Captain Abraham Lincoln] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060718033854/http://www.il.ngb.army.mil/Museum/HistPeople/Lincoln.htm |date=2006-07-18 }}&quot;, ''Illinois State Military Museum'', [[Illinois National Guard]], accessed April 12, 2009.&lt;/ref&gt;  Ол гынан баран сотору буолан баран сэриигэ сүрүн оруолу ооннььур буолбута, сэрии департамынагар күннэринэн үлэлиирэ. Кини  Соҕуруу штаттары төгүрүтэн баран Миссиссиппи өрүһү хонтуруоллууру, уона Ричмонд - Конфедераттар киин куораттарын ыларга былааннааҕа. Атын генераллары кытта утарсара, ол курдук Джордж МакКеллан, сорох генераллары уурайтарар, тоҕо диэн кыргыһыыга хотторбуттарын иһин. Сотору буолан баран армия үрдүкү генералынан Улисс Гранты туруорбута. 

=== Кулуттары босхолооһүн прокламацията ===
[[Кулуттары босхолооһүн прокламацията]] 1863 сыл тохсунньу 1 күнүгэр илии баттаабыта, онно утарсар штаттар кулуттара босхолоноллорун туһунан этиллэрэ. Бастаан аҕыйах кулут босхоломмута, тоҕо диэн Сойууска кулут ахсаана аҕыйах этэ. Онтон Сойуус армията кыайан истэҕин аайы босхолонор кулут ахсаана улаатара. Конфедераттар штаттарыгар баар кулуттар босхолоноллорор ыарахан этэ, тоҕо диэн Сойуус сокуоннарын билиммэттэр этэ..&lt;ref name=yale&gt;{{citeweb|url=http://www.yale.edu/ynhti/curriculum/units/1985/5/85.05.03.x.html|title=Lincoln|accessdate=2009-08-22|publisher=Yale University}}&lt;/ref&gt; АХШ Конституциятатын 13-с көннөрүү киириэҕэр дылы кулут боппуруоһунан штат дьарыктанара. Ол аата ити прокламациятын сэриигэ туттара.

Инньэ гынан Прокламация баар буолбутун кэнниттэн сэрии сыала уларыйан кулуттары босхолооһун буолбута. Онно атын дойдулар, ол курдук Британия уонн Франция Конфедерация өйөбүллэрин суох оҥорбута. Линкольн кэлин Конституция уларытыыны этии киллэрбитэ, инньэ гынан АХШ-га кулуттааһын бобуллубута, 1865 сыллаахха иллии баттаммыта.

=== Геттисбург тыла ===
Биир биллэр тылынан Линкольн Геттисбургка эппитэ. 1863 сыллаахха Геттисбург аттыгар улахан кыргыһыыга икки өттүттэн элбэх киһи өлбүтэ, онно киһи уҥуоҕа тутуллар сиригэр тыл эппитэ. Ол тыл билиҥҥигэ дылы АХШ историятыгар биир сүдү миэстэни тутар.&lt;ref&gt;{{cite web|publisher=[[United States Department of State]]|title=Outline of U.S. History|page=73|url=http://www.america.gov/st/educ-english/2008/April/20080407120920eaifas0.4535639.html|accessdate=2009-01-03}}&lt;/ref&gt;

=== Иккис срога уонна өлөрүүтэ ===
Линкольн иккистээн президеҥҥа 1864 сыллаахха талыллыбыта уонна кулун тутар 4 күнүгэр инаугурацияламмыта. Ол бириэмэҕэ Сойуус Гражданскай сэриигэ кыайара чугас этэ. Линкольн сэриини тохтотор уонна былааһы олохтуур этиилэри киллэрбитэ. 1865 сыл муус устар 9 күнүгэр Конфедераттар генерала Роберт Ли армиятын кытары бэлиммиттэрэ. 1865 сыл муус устар 11 күнүгэр хара тириилээх дьоҥҥо быыбарга талар быраабы биэрэр тылы эппитэ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Last Public Address |url=http://showcase.netins.net/web/creative/lincoln/speeches/last.htm |date=April 11, 1865 |accessdate=2008-09-15 |work=Speeches and Writings |publisher=[http://showcase.netins.net/web/creative/lincoln.html Abraham Lincoln Online]}}
&lt;/ref&gt;

[[Билэ:The Assassination of President Lincoln - Currier and Ives 2.png|thumb|200px|right| [[Муус устар 14]]: Линкольн ытыллыбыт.]]

Муус устар 14 күнүгэр Линкольн Вашингтоҥҥа баар Форд театрын кэргэнин ооннььуутугар көрө барбыта. Үһүс акта бириэмэтигэр артыыс уонна Конфедераттар өспүйүөнэ Джон Вилкес Бус президент балконугар тахсан кэнниттэн төбөтүгэр пистэлиэттэн ыппыта,&lt;ref&gt;Swanson, James. ''Manhunt: The 12-Day Chase for Lincoln's Killer''. Harper Collins, 2006. pp. 42–3. ISBN 978-0-06-051849-3&lt;/ref&gt; уонна тута өлөрбүтэ. Линкольну утары турар балыыһаҕа укпуттара, &lt;ref&gt;Steers, Edward. ''Blood on the Moon: The Assassination of Abraham Lincoln''. University Press of Kentucky, 2001. p.&amp;nbsp;123–24. ISBN 978-0-8131-9151-5&lt;/ref&gt; Линкольн секретаара Джон Хэй өлөрүгэр аттыгар баара.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Hay|first=John|title=The Life and Letters of John Hay Volume 1 (quote's original source is Hay's diary which is quoted in &quot;Abraham Lincoln: A History&quot;, Volume 10, Page 292 by John G. Nicolay and John Hay)|date=1915 (1890)|publisher=Houghton Mifflin Company|url=http://archive.org/stream/lifeandlettersof007751mbp/lifeandlettersof007751mbp_djvu.txt|accessdate=April 25, 2014}}&lt;/ref&gt; Бус куоппута, ол гынан баран муус устар 26 күнүгэр тутуллар эпирэссийэҕэ ытыллыбыта.

Линкольн АХШ Президеннарыттан өлөрүллүбүт бастакы Президент этэ.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Manhunt: The 12-Day Chase for Lincoln's Killer|url=https://archive.org/details/manhunt12daychas0000jame|last=Swanson|first=James|year=2006|publisher=Harper Collins|isbn=9780060518493}}&lt;/ref&gt;

== Быһаарыылар ==
{{Быһаарыылар}}

[[Category:1809 сыллаахха төрөөбүттэр‏‎]]
[[Категория:1865 сыллаахха өлбүттэр]]
[[Category:Авраам Линкольн]]
[[Category:АХШ Президеннара]]</text>
      <sha1>f9wwf773lw5wpcfoxvigvxy25xl3nwl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Моҕоллор</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58201</id>
    <revision>
      <id>430909</id>
      <parentid>430591</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T02:17:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xaahax</username>
        <id>10090</id>
      </contributor>
      <comment>Тупсарыы</comment>
      <origin>430909</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15128" sha1="ef3ti303d94lff3zldorq0ena59bkg7" xml:space="preserve">Урукку кэмнэргэ Россия элбэх омуктара уһун үйэлэр тухары бииргэ олороллоругар конфедерация сокуоннарынан туһанан салаллан олорбуттар эбит. Элбэх омуктар холбоһон, бииргэ түмсэн Или тэрийэллэрэ, сайдыыны ситиспит омук ону салайара. Онно кыттыспатах омуктары туораталлара, киэр үүрэллэрэ.

Монголлар конфедерацияларыгар кыттыспатах, холбоспотох половецтар, куманнар олорор сирдэриттэн үүрүллүбүттэрэ. 1206 сыллаахха саҥа үөскээбит омуктар моҕоллор диэн ааты ылыммыттара, саҥа тэрийбит конфедерацияларын Мэҥэ Ил диэн сахалыы тылларынан ааттаабыттара уонна “Дьаһах” диэн ааттаах сокуоннары ылыммыттара сахалар салгыы сайдыбыттарын биллэрэр. 

Моҕол диэн ааты ылыныахха диэн Темучин 1206 сыллаахха бэйэтин биир санаалаахтарын курултаайга түмэн олорон иһитиннэрбитэ, ону бары ылыммыттара биллэр. Бу кэмтэн саҕалаан моҕоллор диэн саҥа омуктар ааттара үөскээн киэҥник тарҕаммыта. 

Бу курултаайга Чыҥыс Хаан моҕоллор конфедерацияларын тэрийбитэ, саҥа ааты моҕоллор диэни иҥэрбитэ, саҥа омук аатын үөскэппитэ. Бу кэмтэн ыла нууччалар монгол диэн ааттаабыт моҕол омуктара үөскээн күүһүрбүттэрин биллэрбиттэрэ, сахалыы “ҕ” дорҕоону кыайан саҥарбаккалар “нг” диэн суруйаннар моҕол диэни уларытан монгол диэнинэн сурукка киллэрбиттэрэ иҥэн хаалбыт.

Сахалыы моҕол диэн кыахтааҕы, күүстээҕи, сайдыылаах өйдөөҕү-санаалааҕы уонна бастаан иһэри бэлиэтиир тыл буолар. Россия территориятыгар уһун үйэлэргэ баһылыыр омуктар ааттара уларыйан испиттэрэ биллэр. 2 тыһыынча сыллар анараа өттүлэриттэн сахалар, онтон түүрдэр, татаардар, моҕоллор баһылыыр оруолу ыла сылдьыбыттара. Билигин нууччалар баһылыыр оруолу ылаллар.

Омуктар хаһан үөскээбиттэрэ быһаарыллыыта уустуктардаах. Омук аата хаһан сурукка киирбитинэн билигин ааҕан ылыналлар. 1206 сыллаахтан сурукка киирбитинэн, бу кэмтэн монголлар диэн омуктар үөскээбиттэрэ билиниллэрэ сөптөөх.

Омук саҥа үөскээһин кэмин, 300 сыл курдугу ааһан ахсааннара эбиллэн,бэйэтин уратытын, күүһүн, кыаҕын атыттарга биллэрдэҕинэ сурукка киллэриллэн бэлиэтэнэр.

Билигин геннэри үөрэтии сайдыбытынан ханнык омук олус уһун үйэлээҕин ааҕан билии кыаллар буолла. Нууччалар тоҕо биһиэхэ моҕоллор геннэрэ суоҕуй диэн мунаараллара бэрт судургутук быһаарыллар. Ол моҕол диэн сахалыы ааты мунньахтаан ылыммыттарынан чуолкайданар, онтон монголлар бары сэрииһиттэрэ былыргы сахалар, татаардар уонна түүрдэр эбиттэрэ геннэри үөрэтиинэн дакаастанан эрэр. Төһө эрэ кэминэн бу олохтоох омуктар геннэрэ нууччаларга элбээбиттэр.

Бу курултаайга Темучин Чыҥыс Хаан диэн бочуоттаах ааты ылыммыта. Чыҥыс диэн сахалыы тылы нууччалар “ҥ” дорҕоонун кыайан сурукка киллэрбэккэлэр “нг” дорҕоонноон суруйбуттарыттан Чыҥыс диэн аата билигин Чингис диэҥҥэ уларыйан сылдьар.

Хаан диэн ааттаах салайааччылаах дойдулар сахалыы систиэмэни тутуһан, ол аата биир хаан аймахтар солбуйса сылдьан салайыыларын тутуһан дойдуларын барытын салайаллар этэ. Бу салайыы систиэмэтин Чыҥыс Хаан тутуспутуттан оҕолоро, сиэннэрэ бары хааннар диэн ааттаналлар уонна дойдулары салайбыттара. 

Сахалар саҥа үөскээбит моҕоллорго сыһыаннара хайдаҕын туһунан моҕоллорго сыһыаннаах тыллары үөрэтэн дакаастыахпыт:

- Керулен диэн Темучин дойдутун өрүһүн биллэр аата. Сахалыы Көрүлүүр диэн түргэн сүүрүктээҕин уонна эргиирэ элбэҕин иһин ааттаабыттара сөп. 

- Моҕол диэн саха тыла. Кыахтаах, барыны кыайар диэн суолталаах. Бу тыл “ҕ” дорҕоонун нууччалар кыайан саҥарбаккалар “монгол” диэҥҥэ уларытаннар Аан дойду билиитигэр таһааран кэбиспиттэрэ. Орто Азияҕа бу тылы моҕол диэнинэн уларыппакка туһаммыттара, оннооҕор Индийэҕэ дойду аатыгар киирбитэ. Бу моҕол диэн ааты 1206 сыллаахха Темучин биир санаалаахтара курултайга мунньустаннар ылыммыттара.

- Темучин диэн аат сахалыы Тимирчээн диэн буолар. Чыҥыс Хаан аҕата тимир уустарын кытта сибээһин, саха буоларын быһаарар. Кыра эрдэҕинэ ааттаабыттарын кэлин уларытан бочуоттаах Чыҥыс Хаан диэн ааты ылыммыта билигин Аан дойдуга биллэр.

- Хаан диэн саха тыла. Тыынар-тыыннаахтар хааннарын уонна онтон холбуу тутулуктарын биллэрэр. Хаан – эт-сиин биир тутаах симэһинэ, биир аймах дьоҥҥо биир буолар диэн өйдөбүлтэн хаан аймах диэн быһаарыы үөскээбит. Былыргы кэмнэргэ биир хаан аймахтар баһылыыр былааһы ылан дойдуларын салайалларын биллэрэн хаан диэн баһылык аатын ылыналлар. Хаан диэн сахалыы саҥарар омуктар үрдүкү баһылыктара ааттанар.

- Чыҥыс диэн биллэр суолталаах саха тыла. Сахалыы өйдөбүлэ бу аакка олус сөп түбэһэр. Кытаанах, дьэбир майгылааҕы, ылыммыт сыалын ситиһиигэ ураты дьулуурдааҕы бэлиэтиир. Чыҥыс – сахалыы чыҥ, олус кытаанах чиҥ диэн өйдөбүллээх тыл. Чыҥкынас тыас - хатарыылаах тимир тыаһа. 

- Аҕаларын ууһа Борджигин диэн ааттаах. (1). Сахалыы Бордьугунай диэн аакка сөп түбэһэр. 

- Тимирчээн ийэтэ Одьулуун диэн ааттааҕа остуоруйаҕа биллэр. Бу аат туспа олохтоох ойоҕу бэлиэтиир өйдөбүллээх саха тыла.

- Аҕата Есугэй багатур диэн ааттаах. Есугэй диэн Үчүгэй диэн сахалыы аат буолар. Багатур диэн бухатыыр диэн сахалыы тыл.

- Кэргэнин аата Бортя диэн. 

-  Джучи диэн улахан уолларын сурукка киирбит аата. Дьуур диэн буолуон сөп.

- Үгэдэй. Үгэс диэнтэн үөскээбит аат буолуон сөп.

- Чагатай. Чаҕытар диэн дьиҥнээх сахалыы аат.

- Тулуй диэн ааттаах кыра уол аата биллэр сахалыы. Тулуурдаах буол диэн баҕа санааны тириэрдии буолар. 

- Моҕол ураһа диэн сайын көһөн кэлэн олорорго аналлаах туоһунан тигэн, бүрүйэн оҥоруллубут улахан ураһа ааттанар. Сахалар моҕоллору кытта бииргэ олоро сылдьыбыттарын биллэрэн сайыҥҥы кэмҥэ туруораллар эбит.

Тус-туспа омуктар уһун кэмҥэ, үс үйэ курдук, бииргэ, эйэлээхтик олордохторуна икки ардыларыгар бааһынайдар элбээн, сыыйа баһылаан бараллар. Сахалар оччотооҕу кэмҥэ меркиттэр диэн ааттанар омуктары кытта уһуннук бииргэ олороннор саҥа, моҕол диэн ааттаммыт омуктары үөскэппиттэрэ салгыы сайдыбыт.

Остуоруйа үөрэхтээхтэрэ билинэллэринэн моҕоллор аан маҥнай түүрдүү саҥараллар, итэҕэллэрэ эмиэ сахалыы, таҥара үөрэҕэ эбит. Таҥара үөрэҕин билэллэриттэн, тутуһалларыттан ханнык да православнай, мусульманскай таҥаралары туораппатахтар, суох оҥоро сатаабатахтар. Кэлин хас эмэ үйэлэринэн саҥарар, суруйар тыллара, итэҕэллэрэ уларыйбыт, уһуннук, ыараханнык сэриилэһэннэр бары кэриэтэ ордук кытаанах ирдэбили тутуһар мусульманнар итэҕэллэригэр көспүттэр.

Билигин нууччалар “русы” диэн ааттаах былыргы төрүттэрин украинецтарга былдьатаннар саҥа төрүттэрин көрдүү сатаан эрэллэр. Манна аныгы наука сайдыытын генофонданы үөрэтиини киэҥник туһана сатыыллар. Бэйэлэриттэн түүр омуктар уонна финн төрүттээх омуктар геннэрин элбэҕи буланнар хомойуох курдуктар. 

Геннэри чинчийэн үөрэтиигэ нууччаларга монголлар геннэрин булбаттар. Итини тэҥэ, монгол тыллара нуучча тылыгар суохтар эбит. Арай остуоруйаны дьиҥнээхтик үөрэтэн моҕоллор диэн кимнээхтэрин, сахалартан үөскээбиттэрин билэллэрэ эбитэ буоллар бэйэлэрэ эмиэ сахалартан төрүттээхтэрин билиниэ этилэр. 

Омуктар төрүттэрин ааттарыттан быһаарыахха сөп. Монгол-татаар диэн ааттарыттан ханнык омуктара чуолкайданар. Моҕоллор диэн үгүстэрэ татаардар уонна сахалар буолаллара сотору дакаастанар кыахтаах. Салайааччылара Чыҥыс Хаан саха, уолаттара сахалыы ааттаахтар - төрүттэриттэн ыла сахалар. Моҕол диэн төрүт сахалыы тыл буолар.

Нуучча үөрэхтээхтэрэ бу чахчылары билэллэрэ буоллар бэйэлэрэ сахалартан төрүттээхтэрин быһаарыа этилэр. Сакалар диэн сахалар төрүттэрэ ааттаналларын билигин быһааран эрэллэр. 

Хаан диэн салайааччылаах былыргы дойдулар сахалар дойдулара буолаллар. Хаан диэн оннугар саар, “царь”, аһара улахан диэн сахалыы ааты ылынаннар нууччалар сайдан иһэр кэмнэригэр дойдуларын салайааччыны ааттыы сылдьыбыттара. (2,33).

Сахалар үөрэхтэринэн биир хаан аймахтар солбуйса сылдьан салайар дойдулара ханство диэн ааттанар. Ханствоны хаан диэн дуоһунастаах киһи салайар.

Аттила хан Европаны баһылаабыта.

Кубрат хан болгардары салайбыта.

Чыҥыс хан моҕоллору үөскэтэн таһаарбыта.

Абдалла хан узбектары сайыннарбыта.

Абылай хан уонна Касым хан казахтары үөскэппиттэрэ.

Дойдуну салайарга сахалыы систиэмэни, ол аата сайдыылаах буор куттаах биир хаан аймахтар салайыыларын, үгүс дойдулар хойукку кэмҥэ диэри ситиһиилээхтик туһана сылдьыбыттарын ити хааннар ааттара иҥэн сылдьара биллэрэр.

== Туһаныллыбыт литература. ==
1. Материал из Википедии.

2. Каженкин И.И. Тыл санааны салайар. – Дьокуускай: Триада, 2003. - 76 с.

[[Категорияларынан көрдөөһүн]]: Омуктар.</text>
      <sha1>ef3ti303d94lff3zldorq0ena59bkg7</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>