Бикипиэдьийэ sahwiki https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D2%AF%D1%80%D2%AF%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D1%80%D1%8D%D0%B9 MediaWiki 1.47.0-wmf.22 first-letter Миэдьийэ Аналлаах Ырытыы Кыттааччы Кыттааччы ырытыыта Бикипиэдьийэ Бикипиэдьийэ ырытыыта Билэ Билэ ырытыыта MediaWiki MediaWiki-ни ырытыы Халыып Халыыбы ырытыы Көмө Көмөнү ырытыы Категория Категорияны ырытыы TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 43997 430910 424723 2026-10-02T20:26:51Z Amherst99 2805 /* */ 430910 wikitext text/x-wiki {{language |name=Удмуурт тыла |nativename=удмурт кыл |states=[[Арассыыйа]] |region=[[Удмуртия]] |ethnicity=[[Удмууртар]] |speakers=340,000 |date=2010 |familycolor=Uralic |fam1=[[Ураал тыллар|Ураал]] |fam2=[[Пермскай тыллар|Пермскай]] |nation={{Flag|Russia}} *{{Flag|Udmurtia}} |script=[[Кириллица]] |iso2=udm |iso3=udm |glottolog=udmu1245 |glottorefname=Udmurt }} '''Удмуурт тыла''' (''удмурт кыл'', ''Udmurt kyl'') — [[удмууртар]] тыллара, [[Удмуртия|Удмуурт Сиригэр]], [[Башкортостан|Башкортостааҥҥа]], [[Татарстаан|Татарстааҥҥа]], [[Марий Эл|Марий Элга]], [[Пермь кыраайа|Пермскай кыраайга]], Кировскай уонна [[Свердловскай уобалас|Свердловскай]] уобаластарга түөлбэлээн олорор омуктар. [[Ураал тылларын кэргэнэ|Ураал тылларын кэргэнин]] [[Финн-угор тыллар|финн-угор тылларын]] бөлөҕүн [[Перм тылларын салаата|перм салаатыгар]] киирэр тыл. Удмуурт атын перм тылларыттан тыл тиһэх сүһүөҕэр охсуулааҕынан, туохтуур морфологиятыгар, спряжение икки көрүҥэ баарынан уратылардаах. Лиэксикэтигэр атын перм тылларынааҕар [[Татаар тыла|татаар]] уонна [[Нуучча тыла|нуучча]] тылларыттан элбэхтик киирбит тыллаах-өстөөх. [[Билэ:Otiskom.jpg|уҥа|мини|400x400пкс|Ижевскай. Удмуурт тылын холобура]] Удмуурт тылын билээччилэр бары кэриэтэ икки тыллаахтар: 2010 с. биэрэпис көрдөрбүтүнэн, 552 299 киһи удмуурпун диэбит, онтон 58,7 % удмуурт тылын төрөөбүт тылым диэбит. Удмуурт уонна нуучча тылын билээччилэр 64,4 % ылаллар, атыннык эттэххэ удмуурпун дэммит дьонтон 92,8 % нуучча тылын билэр; маны таһынан [[Татаар тыла|татаар тылын]] билээччи удмууртар бааллар.<ref>{{Cite web|url=http://www.krugosvet.ru/enc/gumanitarnye_nauki/lingvistika/UDMURTSKI_YAZIK.html|title=Удмуртский язык|author=|work=Энциклопедия "Кругосвет"|date=|publisher=}}</ref> 2010 сыллааҕы биэрэпискэ 324 тыһ. киһи удмуурт тылын билэрин туһунан эппит<ref>{{Cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab6.xls|title=Перепись-2010|author=|work=|date=|publisher=}}</ref>. Удмуурт тыла [[Удмуртия|Удмуурт Өрөспүүбүлүкэтин]] ил тыла. Удмуурт тыла өрөспүүбүлүкэ оскуолаларыгар үөрэтиллэр<ref>{{Cite web|url=http://ciur.ru/zav/DocLib11/%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5/%D0%9E%D0%B1%20%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8%20%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%B2%20%D0%B8%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B%20%D0%B2%20%D0%9E%D0%A3%20%D0%A3%D0%A0.pdf|title=Об организации преподавания родных (нерусских) языков и литературы в образовательных организациях Удмуртской Республики|author=|work=|date=|publisher=}}</ref>. Кинигэлэр тахсаллар, ол иһигэр тылбаастаммыт айымньылар, тэлэбиидэнньэ уонна араадьыйа бааллар, хаһыаттар уонна сурунааллар тахсаллар. Ол эрээри, [Winkler, 6] дааннайынан удмуурт тылынан тэлэбиидэнньэ биэриитэ нэдиэлэҕэ биирдэ эрэ тахсар, уһуна 30 эрэ мүнүүтэ. ''Ethnologue'' ситим-сиргэ удмуурт тылыгар бэһис турук сыһыарыллыбыт (''Developing'')<ref>{{Cite news|title=Udmurt|url=https://www.ethnologue.com/language/udm|work=Ethnologue|accessdate=2016-12-02}}</ref>. === Диалектара === Удмуурт тыла биэс түөлбэ тылаах<ref>{{Кинигэ|автор=Eberhard Winkler|заглавие=Udmurt|ответственный=|издание=Languages of the World|место=|издательство=Lincom Europa|год=201|страницы=6|страниц=|isbn=}}</ref>: # хотугу диалект ( Удмуртия хоту өттө, ону таһынан Кировскай уобалас, диалект киинэ - Глазов куорат); # бесермян диалега; # киин диалект (Ижевскэй куораты кытта); # соҕуруу диалект; # аҕыс субдиалект кырыы диалект сорҕото буолаллар, Башкортостаан уонна Татарстаан. Бары түөлбэ тыллар уратылара кыра — сүнньүнэн фонетикаҕа; бэйэ бэйэлэрин бэркэ өйдөһөллөр. === Иһитиннэрэр-биллэрэр эйгэҕэ === * ГТРК «Удмуртия», «Моя Удмуртия» телерадиокомпания; * «Ошмес», «Сырдык суол», «Удмурт дунне», оройуон хаһыаттара. === Киинэҕэ === * «Узы-Боры» (киинэ), «''Пузкар''» (киинэ), «Алангасар күлүгэ» уонна «Соперницалар». == Фонетика == Удмуурт тылыгар аһаҕас дорҕоонноро кылгас эбэтэр уһатыылаах диэн арахсыбаттар, маны таһынан аһаҕас дорҕоон сингармонизма суох. {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" rowspan="2" | ! rowspan="2" |Уос ! colspan="2" |Альвеола ! rowspan="2" |Пост-<nowiki><br id="mwcA"></nowiki><nowiki><br></nowiki>альвеоляр ! rowspan="2" |Альвео-<nowiki><br id="mwcw"></nowiki><nowiki><br></nowiki>палаталь ! colspan="2" |Палатал ! rowspan="2" |Веляр |- class="small" ! !боковые ! !боковые |- ! rowspan="2" |Взрывные !<small>глухие</small> |p |t | | | | | |k |- !<small>звонкие</small> |b |d | | | | | |ɡ |- ! rowspan="2" |Аффрикаты !глухие | |(t͡s) | |t͡ʃ |t͡ɕ | | | |- !звонкие | |(d͡z) | |d͡ʒ |d͡ʑ | | | |- ! rowspan="2" |Фрикативные !глухие |(f) |s | |ʃ |ɕ | | |(x) |- !звонкие |v |z | |ʒ |ʑ | | | |- ! colspan="2" |Мурун |m |n | | | |ɲ | |ŋ |- ! colspan="2" |Аппроксиманнар | | |l | | |j |ʎ | |- ! colspan="2" |Дрожащие | |r | | | | | | |} /f/ уонна /t͡s/ бүтэй доҕооннор киирии тылларга эрэ көстөллөр уонна үгэс быһыытынан /p/ уонна /t͡ɕ/ дорҕоонунан солбуллаллар. {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" rowspan="2" | !Илин !Орто !Кэлин |- class="small" ! colspan="2" |Неогублённые !Огублённые |- ! colspan="2" |Үрдүк |i |ɨ |u |- ! colspan="2" |Орто |e |ɘ |o, (ɤ) |- ! colspan="2" |Алын | colspan="2" |a | |} == Сурук-бичик == [[XVIII үйэ|XVIII үйэттэн]] чинчийээччилэр латыын уонна кириллица буукубаларын туһаммыттара, ол эрээри ис туттууга кириллица эрэ тарҕаммыта. Бастакы удмууртуу кинигэлэр [[1847]] сыллаахха тахсыбыттара. [[1890-с|XIX үйэ тоҕуһуонус сылларыттан]] удмурт суруга-бичигэ билиҥҥитигэр чугаһыыр көрүҥнэнэр. [[1930-с|тридцатые годы XX үйэ отутус сылларыгар]] 38 буукубалаах аныгы удмуурт алпаабыта бүтэһиктээхтик олохсуйар, Онтон 33 буукубата нуучча алпаабытын киэнэ, онно эбии «умляут» диэн биэс диакрит бэлиэлээх (буукуба үрдүгэр икки туочука): ӝ /d͡ʒ/, ӟ /d͡ʑ/, ӥ /ɪ/, ӧ /ɘ/, ӵ /t͡ʃ/. {| style="font-family:Microsoft Sans Serif; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |А а | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Б б | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |В в | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Г г | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Д д | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Е е | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ё ё |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ж ж | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ӝ ӝ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |З з | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ӟ ӟ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |И и | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ӥ ӥ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Й й |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |К к | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Л л | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |М м | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Н н | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |О о | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ӧ ӧ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |П п |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Р р | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |С с | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Т т | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |У у | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ф ф | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Х х | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ц ц |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ч ч | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ӵ ӵ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ш ш | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Щ щ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ъ ъ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ы ы | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ь ь |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Э э | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ю ю | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Я я | colspan="4" | |} == Литэрэтиирэ == * {{Кинигэ|автор=Алатырев В. И.|часть=Краткий грамматический очерк удмуртского языка|заглавие=Удмуртско-русский словарь|ссылка часть=http://www.udmurt.info/pdf/library/alatyrev/alatyrev-grammar.pdf|место=М.|издательство=Русский язык|год=1983|страницы=561—591}} * {{Кинигэ|автор=Кельмаков В. Е.|часть=Удмуртский язык|заглавие=Языки мира: уральские языки|ответственный=ИЯ РАН|место=М.|издательство=Наука|год=1993|страницы=239—255|страниц=398|тираж=1100|isbn=5-02-011069-8|ref=}} * {{Кинигэ|автор=Тепляшина Т. И.|часть=Удмуртский язык|заглавие=Языки народов СССР|ответственный=ИЯ АН СССР|место=М.|издательство=Наука|год=1966|том=3: Финно-угорские и самодийские языки|страницы=261—280|страниц=464|тираж=6200|ref=}} * {{Кинигэ|автор=Тепляшина Т. И., Лыткин В. И.|часть=Пермские языки|заглавие=Основы финно-угорского языкознания|ответственный=ИЯ АН СССР|место=М.|издательство=Наука|год=1976|том=3|страницы=97—228|страниц=464|тираж=2000|ref=}} == Сигэлэр == * [http://www.udmurt.info/udmurt/ Изучение удмуртского языка] // Удмуртология (удмуртский научно-культурный информационный портал) * [http://www.fulib.ru/ Финно-угорская электронная библиотека] * [https://web.archive.org/web/20120413102425/http://dict.marlamuter.ru/ Удмуртско-русский онлайн-словарь] * [http://web-corpora.net/UdmurtCorpus/search/index.php?interface_language=ru Корпус удмуртского языка] == Быһаарыылар == {{Быһаарыылар}} [[Категория:Удмуурт тыла]] [[Категория:Тыллар]] 9u0rhmrsl0dztsk03mqiy3paceepi1j 430911 430910 2026-10-02T20:27:05Z Amherst99 2805 /* */ 430911 wikitext text/x-wiki {{language |name=Удмуурт тыла |nativename=удмурт кыл |states=[[Арассыыйа]] |region=[[Удмуртия]] |ethnicity=[[Удмууртар]] |speakers=340,000 |date=2010 |familycolor=Uralic |fam1=[[Ураал тыллар|Ураал]] |fam2=[[Пермскай тыллар|Пермскай]] |nation={{Flag|Russia}} *{{Flag|Udmurtia}} |script=[[Кириллица]] |iso2=udm |iso3=udm |glottolog=udmu1245 |glottorefname=Udmurt }} '''Удмуурт тыла''' (''удмурт кыл'', ''udmurt kyl'') — [[удмууртар]] тыллара, [[Удмуртия|Удмуурт Сиригэр]], [[Башкортостан|Башкортостааҥҥа]], [[Татарстаан|Татарстааҥҥа]], [[Марий Эл|Марий Элга]], [[Пермь кыраайа|Пермскай кыраайга]], Кировскай уонна [[Свердловскай уобалас|Свердловскай]] уобаластарга түөлбэлээн олорор омуктар. [[Ураал тылларын кэргэнэ|Ураал тылларын кэргэнин]] [[Финн-угор тыллар|финн-угор тылларын]] бөлөҕүн [[Перм тылларын салаата|перм салаатыгар]] киирэр тыл. Удмуурт атын перм тылларыттан тыл тиһэх сүһүөҕэр охсуулааҕынан, туохтуур морфологиятыгар, спряжение икки көрүҥэ баарынан уратылардаах. Лиэксикэтигэр атын перм тылларынааҕар [[Татаар тыла|татаар]] уонна [[Нуучча тыла|нуучча]] тылларыттан элбэхтик киирбит тыллаах-өстөөх. [[Билэ:Otiskom.jpg|уҥа|мини|400x400пкс|Ижевскай. Удмуурт тылын холобура]] Удмуурт тылын билээччилэр бары кэриэтэ икки тыллаахтар: 2010 с. биэрэпис көрдөрбүтүнэн, 552 299 киһи удмуурпун диэбит, онтон 58,7 % удмуурт тылын төрөөбүт тылым диэбит. Удмуурт уонна нуучча тылын билээччилэр 64,4 % ылаллар, атыннык эттэххэ удмуурпун дэммит дьонтон 92,8 % нуучча тылын билэр; маны таһынан [[Татаар тыла|татаар тылын]] билээччи удмууртар бааллар.<ref>{{Cite web|url=http://www.krugosvet.ru/enc/gumanitarnye_nauki/lingvistika/UDMURTSKI_YAZIK.html|title=Удмуртский язык|author=|work=Энциклопедия "Кругосвет"|date=|publisher=}}</ref> 2010 сыллааҕы биэрэпискэ 324 тыһ. киһи удмуурт тылын билэрин туһунан эппит<ref>{{Cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab6.xls|title=Перепись-2010|author=|work=|date=|publisher=}}</ref>. Удмуурт тыла [[Удмуртия|Удмуурт Өрөспүүбүлүкэтин]] ил тыла. Удмуурт тыла өрөспүүбүлүкэ оскуолаларыгар үөрэтиллэр<ref>{{Cite web|url=http://ciur.ru/zav/DocLib11/%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5/%D0%9E%D0%B1%20%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8%20%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%B2%20%D0%B8%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B%20%D0%B2%20%D0%9E%D0%A3%20%D0%A3%D0%A0.pdf|title=Об организации преподавания родных (нерусских) языков и литературы в образовательных организациях Удмуртской Республики|author=|work=|date=|publisher=}}</ref>. Кинигэлэр тахсаллар, ол иһигэр тылбаастаммыт айымньылар, тэлэбиидэнньэ уонна араадьыйа бааллар, хаһыаттар уонна сурунааллар тахсаллар. Ол эрээри, [Winkler, 6] дааннайынан удмуурт тылынан тэлэбиидэнньэ биэриитэ нэдиэлэҕэ биирдэ эрэ тахсар, уһуна 30 эрэ мүнүүтэ. ''Ethnologue'' ситим-сиргэ удмуурт тылыгар бэһис турук сыһыарыллыбыт (''Developing'')<ref>{{Cite news|title=Udmurt|url=https://www.ethnologue.com/language/udm|work=Ethnologue|accessdate=2016-12-02}}</ref>. === Диалектара === Удмуурт тыла биэс түөлбэ тылаах<ref>{{Кинигэ|автор=Eberhard Winkler|заглавие=Udmurt|ответственный=|издание=Languages of the World|место=|издательство=Lincom Europa|год=201|страницы=6|страниц=|isbn=}}</ref>: # хотугу диалект ( Удмуртия хоту өттө, ону таһынан Кировскай уобалас, диалект киинэ - Глазов куорат); # бесермян диалега; # киин диалект (Ижевскэй куораты кытта); # соҕуруу диалект; # аҕыс субдиалект кырыы диалект сорҕото буолаллар, Башкортостаан уонна Татарстаан. Бары түөлбэ тыллар уратылара кыра — сүнньүнэн фонетикаҕа; бэйэ бэйэлэрин бэркэ өйдөһөллөр. === Иһитиннэрэр-биллэрэр эйгэҕэ === * ГТРК «Удмуртия», «Моя Удмуртия» телерадиокомпания; * «Ошмес», «Сырдык суол», «Удмурт дунне», оройуон хаһыаттара. === Киинэҕэ === * «Узы-Боры» (киинэ), «''Пузкар''» (киинэ), «Алангасар күлүгэ» уонна «Соперницалар». == Фонетика == Удмуурт тылыгар аһаҕас дорҕоонноро кылгас эбэтэр уһатыылаах диэн арахсыбаттар, маны таһынан аһаҕас дорҕоон сингармонизма суох. {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" rowspan="2" | ! rowspan="2" |Уос ! colspan="2" |Альвеола ! rowspan="2" |Пост-<nowiki><br id="mwcA"></nowiki><nowiki><br></nowiki>альвеоляр ! rowspan="2" |Альвео-<nowiki><br id="mwcw"></nowiki><nowiki><br></nowiki>палаталь ! colspan="2" |Палатал ! rowspan="2" |Веляр |- class="small" ! !боковые ! !боковые |- ! rowspan="2" |Взрывные !<small>глухие</small> |p |t | | | | | |k |- !<small>звонкие</small> |b |d | | | | | |ɡ |- ! rowspan="2" |Аффрикаты !глухие | |(t͡s) | |t͡ʃ |t͡ɕ | | | |- !звонкие | |(d͡z) | |d͡ʒ |d͡ʑ | | | |- ! rowspan="2" |Фрикативные !глухие |(f) |s | |ʃ |ɕ | | |(x) |- !звонкие |v |z | |ʒ |ʑ | | | |- ! colspan="2" |Мурун |m |n | | | |ɲ | |ŋ |- ! colspan="2" |Аппроксиманнар | | |l | | |j |ʎ | |- ! colspan="2" |Дрожащие | |r | | | | | | |} /f/ уонна /t͡s/ бүтэй доҕооннор киирии тылларга эрэ көстөллөр уонна үгэс быһыытынан /p/ уонна /t͡ɕ/ дорҕоонунан солбуллаллар. {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" rowspan="2" | !Илин !Орто !Кэлин |- class="small" ! colspan="2" |Неогублённые !Огублённые |- ! colspan="2" |Үрдүк |i |ɨ |u |- ! colspan="2" |Орто |e |ɘ |o, (ɤ) |- ! colspan="2" |Алын | colspan="2" |a | |} == Сурук-бичик == [[XVIII үйэ|XVIII үйэттэн]] чинчийээччилэр латыын уонна кириллица буукубаларын туһаммыттара, ол эрээри ис туттууга кириллица эрэ тарҕаммыта. Бастакы удмууртуу кинигэлэр [[1847]] сыллаахха тахсыбыттара. [[1890-с|XIX үйэ тоҕуһуонус сылларыттан]] удмурт суруга-бичигэ билиҥҥитигэр чугаһыыр көрүҥнэнэр. [[1930-с|тридцатые годы XX үйэ отутус сылларыгар]] 38 буукубалаах аныгы удмуурт алпаабыта бүтэһиктээхтик олохсуйар, Онтон 33 буукубата нуучча алпаабытын киэнэ, онно эбии «умляут» диэн биэс диакрит бэлиэлээх (буукуба үрдүгэр икки туочука): ӝ /d͡ʒ/, ӟ /d͡ʑ/, ӥ /ɪ/, ӧ /ɘ/, ӵ /t͡ʃ/. {| style="font-family:Microsoft Sans Serif; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |А а | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Б б | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |В в | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Г г | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Д д | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Е е | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ё ё |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ж ж | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ӝ ӝ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |З з | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ӟ ӟ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |И и | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ӥ ӥ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Й й |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |К к | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Л л | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |М м | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Н н | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |О о | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ӧ ӧ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |П п |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Р р | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |С с | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Т т | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |У у | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ф ф | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Х х | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ц ц |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ч ч | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ӵ ӵ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ш ш | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Щ щ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ъ ъ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ы ы | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ь ь |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Э э | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ю ю | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Я я | colspan="4" | |} == Литэрэтиирэ == * {{Кинигэ|автор=Алатырев В. И.|часть=Краткий грамматический очерк удмуртского языка|заглавие=Удмуртско-русский словарь|ссылка часть=http://www.udmurt.info/pdf/library/alatyrev/alatyrev-grammar.pdf|место=М.|издательство=Русский язык|год=1983|страницы=561—591}} * {{Кинигэ|автор=Кельмаков В. Е.|часть=Удмуртский язык|заглавие=Языки мира: уральские языки|ответственный=ИЯ РАН|место=М.|издательство=Наука|год=1993|страницы=239—255|страниц=398|тираж=1100|isbn=5-02-011069-8|ref=}} * {{Кинигэ|автор=Тепляшина Т. И.|часть=Удмуртский язык|заглавие=Языки народов СССР|ответственный=ИЯ АН СССР|место=М.|издательство=Наука|год=1966|том=3: Финно-угорские и самодийские языки|страницы=261—280|страниц=464|тираж=6200|ref=}} * {{Кинигэ|автор=Тепляшина Т. И., Лыткин В. И.|часть=Пермские языки|заглавие=Основы финно-угорского языкознания|ответственный=ИЯ АН СССР|место=М.|издательство=Наука|год=1976|том=3|страницы=97—228|страниц=464|тираж=2000|ref=}} == Сигэлэр == * [http://www.udmurt.info/udmurt/ Изучение удмуртского языка] // Удмуртология (удмуртский научно-культурный информационный портал) * [http://www.fulib.ru/ Финно-угорская электронная библиотека] * [https://web.archive.org/web/20120413102425/http://dict.marlamuter.ru/ Удмуртско-русский онлайн-словарь] * [http://web-corpora.net/UdmurtCorpus/search/index.php?interface_language=ru Корпус удмуртского языка] == Быһаарыылар == {{Быһаарыылар}} [[Категория:Удмуурт тыла]] [[Категория:Тыллар]] b6b0xmypxgp3z11frbezesa1jft7ts7 0 58929 430912 430821 2026-10-03T11:23:01Z Sauit 26795 430912 wikitext text/x-wiki [[Билэ:Logo of the 2026 Russian State Duma election campaign.svg|мини|2026 сыллааҕы куоластааһын күннэрин логотиибэ]] '''Судаарыстыбаннай Дуума IX ыҥырыы дьокутааттарын быыбара''' 2026 сыллаахха балаҕан ыйын 18, 19 уонна 20 күннэригэр буолбута. Быыбарга 450 [[Госдуума]] дьокутаата биллиэҕэ, олортон 225 дьокутаат уопсай партийнай испииһэктэринэн талыллыбыта, оттон хаалбыт 225 дьокутаат биир мандааттаах уокуруктарынан талыллыбыта<ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/articles/2026/02/13/vybory-deputatov-gosdumy-v-2026-godu/|title=Выборы в Госдуму в 2026 году|author=Константин Николаев|date=2026-02-13|work=Lenta.ru|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Партийнай испииһэктэргэ 3133 хандьыдаат киирбитэ. 1667 хандьыдаат биир мандааттаах уокуруктарга кыттыбыта<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/politika/27963813|title=На выборы в ГД уже зарегистрированы федеральные списки семи партий|date=2026-07-29|work=ТАСС|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. == Быыбар иннинэ == Бүтэһик Госдуума дьокутааттарын быырбардара 2021 сыллаахха балаҕан ыйын 17, 18 уонна 19 күннэригэр буолбуттара. Онно «[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» 324 миэстэни ылбыта. Өссө [[КПРФ]], «[[Сиэрдээх Арассыыйа]]», [[ЛДПР]] уонна «[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]» баартыйалар 5%-наах боруогу ааспыттара. Өссө биир мандааттаах уокуруктарынан «[[Рост партията|Рост баартыйата]]», «[[Родина (партия)|Родина]]» уонна «[[Гражданскай платформа]]» баартыйалар ааспыттара. Биир мандааттаах уокуруктарынан 5 тутулуга суох хандьыдаат Дуумаҕа киирбитэ<ref>{{Cite web|url=http://www.cikrf.ru/activity/docs/postanovleniya/50580/|title=Об установлении общих результатов выборов депутатов Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации восьмого созыва|date=2021-09-24|work=Арассыыйа Центральнай избирательнай комиссията|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. <center> {| class="wikitable" |+Илии батааһыннарын хомуйумуохтарын сөп баартыйалар<ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/social/2025/09/16/21708806.shtml|title=Единый день голосования-2025: как изменится власть и общественная повестка?|work=Gazeta.ru|date=2025-09-16|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref> ! colspan="2" |Баартыйа !Госдуумаҕа<ref>VIII ыҥырыы кэмигэр буолбут уларытыылара суох</ref> !Региональнай парламеннарга !Бүтэһик быыбарга |- | bgcolor="#2E4EA4" | |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |324 |3165 |49,82% |- | bgcolor="#CC1111" | |[[КПРФ]] |57 |411 |18,93% |- |bgcolor="#4488CC" | |[[ЛДПР]] |21 |187 |7,55% |- | bgcolor="#FFC003" | |«[[Сиэрдээх Арассыыйа]]» |27 |191 |7,46% |- | bgcolor="#47C2C0" | |«[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]» |14 |74 |5,84%<ref>«[[Рост партията|Рост партиятын]]» кытта холбоотоххо</ref> |- | bgcolor="#FFB5A8" | |«[[Пенсионердар партиялара|Биэнсийэлээхтэр баартыйалара]]» |0 |28 |2,45% |- | bgcolor="#009933" | |«[[От күөхтэр (партия, Арассыыйа)|Күөхтэр]]» |0 |4 |1,55%<ref>«[[От күөх альтернатива (партия, Арассыыйа)|От күөх альтернативаны]]» кытта холбоотоххо</ref> |- | bgcolor="#00A23D" | |«[[Яблоко (партия)|Яблоко]]» |0 |5 |1,34% |- | bgcolor="#FF3322"| |«[[Арассыыйа коммунистара|Арассыыйа хомуньуустара]]» |0 |11 |1,27% |- | bgcolor="#E61B23" | |«[[Родина (партия)|Родина]]» |1 |9 |0,80% |- | bgcolor="#08457e" | |«[[Көнө демократия партията|Көнө демократия баартыйата]]» |0 |1 |''кыттыбатаҕа'' |} </center> === Быыбардарга бэлэмнэнии === Арассыыйа Центральнай избирательнай комиссията 2026 сыллаахха 28 миллиард солкуобай ылбыта, онтон 23 миллиард Госдуума быыбарыгар барыммыта<ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2023/12/13/tsentrizbirkom-raskryl-stoimost-vyborov-v-gosdumu-v-2026-godu/|title=Центризбирком раскрыл стоимость выборов в Госдуму в 2026 году|author=Анатолий Акулов|date=2023-12-13|work=Lenta.ru|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. 2026 сыллаахха бэс ыйын 16 күнүгэр Владимир Путин Госдуума дьокутааттарын быыбарын балаҕан ыйын 20 күнүгэр туруорар ыйааҕы таһаарбыта<ref>{{Cite web|url=http://duma.gov.ru/news/63722/|title=Президент России подписал Указ о назначении выборов в Государственную Думу|date=2026-06-16|work=[[Госдуума]] официальнай саайта|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Быыбардар официальнай слогана таһаарыллыбыта: «Эн куолаһыҥ — Арассыыйа күүһэ» ({{Lang-ru|«Твой голос — сила России»}})<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/politika/27788067|title=Выборы в Госдуму пройдут под слоганом "Твой голос - сила России!"|date=2026-06-17|work=ТАСС|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Атырдьах ыйын 5 күнүгэр Центральнай избирательнай комиссия баартыйалары наардаан уопсай партийнай испииһэктэргэ маннык бэрээдэгинэн бүлүтүөҥҥэ киирбиттэрэ<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/05/08/2026/6a7315249a794777a4417b22|title=ЦИК определил порядок партий в бюллетене на выборах в Думу|date=2026-08-05|work=РБК|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>: # «[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» # «[[Яблоко (партия)|Яблоко]]» ''(федеральнай испииһэктэртэн уһуллубута, ол эрээри иккис нүөмэр ЛДПР баартыйаҕа бэриллибэтэҕэ<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/18/08/2026/6a83fa919a794702dcbe9a8b|title=«Яблоко» исключили из бюллетеня на выборах в Госдуму|date=2026-08-18|work=РБК|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>)'' # [[ЛДПР]] # «[[Көнө демократия партията|Көнө демократия баартыйата]]» # «[[От күөхтэр (партия, Арассыыйа)|Күөхтэр]]» # «[[Сиэрдээх Арассыыйа]]» # «[[Родина (партия)|Родина]]» # [[КПРФ]] # «[[Пенсионердар партиялара|Биэнсийэлээхтэр баартыйалара]]» # «[[Арассыыйа коммунистара|Арассыыйа хомуньуустара]]» # «[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]» === «Яблоко» баартыйаны быыбартан устуу === [[Билэ:Nikolay Rybakov 05 (cropped).jpg|мини|[[Рыбаков Николай Игоревич]]. «Экстремистскэй бэлиэлэри көрдөрүү» ыстатыйанан административнай эппиэтнэскэ түбэспитэ, ол иһин быыбарга сатаан кыттыбат]] 2021 сыллаахтан 11 «[[Яблоко (партия)|Яблоко]]» баартыйа чилиэнэ холуобунай ыстатыйаларынан буруйдаммыттара. 12 баартыйа чилиэнэ «иностраннай агент» курдук ааҕыллар буолбуттар<ref>{{Cite web|url=https://www.yabloko.ru/%C2%AB%D0%A1%D0%BF%D0%B5%D1%86%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%C2%BB%20%D0%B8%20%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B2%20%C2%AB%D0%AF%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA%D0%B0%C2%BB.%20%D0%A5%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0|title=«Спецоперация» и преследования активистов «Яблока». Хроника|work=[[Яблоко (партия)|Яблоко]] партия|lang=ru|accessdate=2026-08-29|date=2026-06-06}}</ref>. Иностраннай агеннар уонна административнай «экстремистскэй бэлиэлэри көрдөрүү» ыстатыйанан буруйдаммыт дьон быыбарга көҥүллэммэт. Олорго баартыйа бэрэсэдээтэлэ, Николай Рыбаков, киирбит, өссө кини солбуйааччылара: Борис Вишневский уонна Владимир Дорохов<ref>{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/society/news/2026/03/17/1183544-peterburgskogo-deputata-obvinili|title=Петербургского депутата Шишлова обвинили в демонстрации запрещенной символики|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/7267318|title=«И я обязательно вернусь»|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tula.aif.ru/society/zagranica-ne-pomozhet-inoagent-vladimir-dorohov-hochet-suditsya-s-minyustom|title=Заграница не поможет. Иноагент Владимир Дорохов* хочет судиться с минюстом|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Өссө биир бэрэсэдээтэл солбуйааччыта, Лев Шлосберг, 11 сыл уонна 1 ыйга колонияҕа ыытыллыбыта<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/08/17/lva-shlosberga-prigovorili-k-11-godam-kolonii-za-antivoennuyu-pozitsiyu|title=Льва Шлосберга приговорили к 11 годам колонии за антивоенную позицию. Поводом для преследования политика стали участие в дебатах и репост обложки Daily Mirror с Путиным|work=Meduza|date=2026-08-17|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Өссө биир солбуйааччы, Максим Круглов, 7 сылга колонияҕа ыытыллыбыта<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/europe/russian-politician-who-favours-ukraine-ceasefire-is-jailed-seven-years-over-2026-06-24/|title=Russian anti-war politician jailed for seven years over social media posts|work=Reuters|date=2026-06-24|lang=en|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Сорох төрүттэр маны «эрдэттэн былааннаммыт уонна централизованнай репрессионнай уонна дискредитируйдуур хамсыы» диэн ааттыыллар. Онон «Госдуумаҕа ааспатын гына» уонна «бэлиитикэттэн таһаараары оҥоһуллар» эбит<ref>{{Cite web|url=https://novayagazeta.ru/articles/2025/12/02/iabloko-naidem-zamochim|title=«Яблоко» найдем — замочим. Решения закрыть партию пока нет, просто — не дают дышать|work=Новая газета|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/podgotovka-k-vyboram-pocemu-v-rossii-presleduut-clenov-partii-abloko/a-75247043|title="Подготовка" к выборам? Почему преследуют членов "Яблока"|work=dw.com|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. 2026 сааһыттан баартыйа чилиэннэрэ элбэхтэ обысктанар, штрафтанар уонна хаайыыга барар буолбуттар<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/05/04/v-rossii-vse-aktivnee-presleduyut-yabloko-vlasti-ne-hotyat-chtoby-partiya-uchastvovala-v-vyborah|title=Как ни удивительно, но кампания против «Яблока» в России становится все масштабнее (и все опаснее для рядовых партийцев). Четыре заметных примера|work=Meduza|date=2026-05-05|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Атырдьах ыйын 7 күнүгэр «[[Родина (партия)|Родина]]» баартыйа Арассыыйа Үрдүкү суутугар «Яблоко» баартыйаҕа үҥсүбүтэ<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/8874880|title=«Яблоко» требуют снять с выборов за экстремизм и нарушение авторских прав|date=2026-08-07|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Атырдьах ыйын 10 күнүгэр суут ирдэбили өйөөбүтэ уонна «Яблоко» баартыйаны партийнай испииһэктэн сотторбута. Атырдьах ыйын 17 күнүгэр Үрдүкү суут апелляционнай комиссията апелляцияны аккастаабыта уонна бастакы инстанция уурааҕын күүскэ хаалларбыта<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/8891467|title=Верховный суд утвердил снятие партии «Яблоко» с выборов в Госдуму|date=2026-08-17|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. == Быыбар систиэмэтэ == Госдуума 5 сылга таланар. Госдуума параллельнай компенсированнай быыбар систиэмэтин туттар. 225 миэстэ партийнай испииһэктэринэн таланар, оттон хаалбыт 225 миэстэ биир мандааттаах уокуруктарынан. === Федеральнай уокуруктар === Пропорциональнай систиэмэнэн хандьыдааттары баартыйалар эрэ таһаараллар. Федеральнай испииһэккэ 200-400 хандьыдаат буолуохтаах. Өссө баартыйаҕа киирбэт дьон хандьыдаат буолуон сөп, ол эрээри олор баартыйа испииһэгин 50% тахса буолуо суохтаах. Федеральнай испииһэк икки чааска араарыллар: бүтүн Арассыыйатааҕы уонна региональнай испииһэктэр. Бүтүн Арассыыйатааҕы чааска саамай элбэҕэ 15 хандьыдаат буолуон сөп. Биир региональнай бөлөх элбэх [[Арассыыйа субъега]], биир субъега, биир мандааттаах уокуруга эбэтэр хас даҕаны биир мандааттаах уокуруктар. Региональнай бөлөх Арассыыйаны толорутук хабыахтаах. 35-тэн элбэх региональнай бөлөх баар буолуохтаах. Бүлүтүөн халлан күөх буолбута<ref name=":0">{{Cite web|url=https://rapsinews.ru/election_right_news/20260427/311803824.html|title=ЦИК РФ утвердила формы бюллетеней на выборы в Госдуму|date=2026-04-27|work=РАПСИ|lang=ru|accessdate=2026-08-30}}</ref>. === Биир мандааттаах уокуруктар === [[Билэ:2026 Russian State Duma single-mandate constituencies map (color).svg|мини|450x450пкс|2026 сыллааҕы быыбар биир мандааттаах уокуруктара]] Мажоритарнай чааска хандьыдааттар тутулуга суох да буолуохтарын сөп. Тутулуга суох хандьыдаат, илии баттааһына хомуйуохтаах баартыйаттан хандьыдаат избиратель 3% илии батааһыннарын талыахтаах (уокурукка 100&nbsp;000 избирательтан кыра буоллаҕына, саамай кырата 3000 илии баттааһыны хомуйуохтаах). Биир мандааттаах уокурук атын уокурукка тэҥ буолуохтаах, ол эрээри эбэһээт биир субъекка биир биир мандааттаах уокурук буолуохтаах. Биир мандааттаах уокурукка кыайбыт киһи тута Дуумаҕа миэстэни ылар, иккис туур иҥин буолбат. Бүлүтүөн от күөх этэ<ref name=":0" />. == Быыбар хампаанньата == === Кыттааччылар === [[Билэ:Ballot paper Russian legislative election in 2026 for federal circuit.jpg|мини|Куоластыыр бүлүтүөн: федеральнай уокурук уонна [[Самара уобалаһа|Самара]] киирбит региональнай бөлөх хандьыдааттара]] {| class="wikitable" ! colspan="2" rowspan="2" |Баартыйа ! colspan="3" |Федеральнай уокурук ! rowspan="2" |Биир мандааттаах<br>уокуруктарга |- !№ !Бүтүн Арассыыйатааҕы хандьыдааттар !Барыта |- | bgcolor="#2E4EA4" | |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |1 |'''Сергей Лавров''', Сергей Собянин, Евгений Поддубный, Мария Львова-Белова, Владислав Головин |390 |220 |- | bgcolor="#00A23D" | |«[[Яблоко (партия)|Яблоко]]» |<s>2</s> |<s>'''Ярослав Щербаков''', Дмитрий Анисимов, Яна Иванова, Виталий Исаков, Иван Большаков, Татьяна Шнейдер, Кирилл Гончаров</s> |<s>274</s> |103 |- | bgcolor="#4488CC" | |[[ЛДПР]] |3 |'''Леонид Слуцкий''', Алексей Верещагин, Мария Воропаева, Андрей Луговой, Виктор Бут, Александр Курдюмов, Дмитрий Жирков, Дмитрий Свищёв, Сергей Козлов, Борис Чернышов |246 |224 |- | bgcolor="#08457e" | |«[[Көнө демократия партията|Көнө демократия баартыйата]]» |4 |''суох'' |240 |19 |- | bgcolor="#009933" | |«[[От күөхтэр (партия, Арассыыйа)|Күөхтэр]]» |5 |'''Марина Шишкина''', Александра Кудзагова, Руслан Хвостов, Андрей Нагибин, Сергей Шахматов |263 |135 |- | bgcolor="#FFC003" | |«[[Сиэрдээх Арассыыйа]]» |6 |'''Сергей Миронов''', Александр Бабаков, Марина Ким, Олег Чернышёв |263 |224 |- | bgcolor="#E61B23" | |«[[Родина (партия)|Родина]]» |7 |'''Алексей Журавлёв''', Эдуард Басурин, Евгений Ивлев, Иван Калегин, Алексей Рылеев, Никита Габов, Валерий Шинкаренко, Роман Лобзин, Константин Антонов, Астемир Штымов, Дмитрий Шуров, Олег Пахолков, Александр Заремба, Вячеслав Монахов, Александр Аргунов |289 |66 |- | bgcolor="#CC1111" | |[[КПРФ]] |8 |'''Геннадий Зюганов''', Валентин Коновалов, Юрий Афонин, Дмитрий Новиков, Иван Мельников, Владимир Кашин, Николай Харитонов, Леонид Калашников, Николай Коломейцев, Казбек Тайсаев, Мария Дробот, Борис Комоцкий, Сергей Гаврилов, Юрий Синельщиков, Алексей Куринный |333 |221 |- | bgcolor="#FFB5A8" | |«[[Пенсионердар партиялара|Биэнсийэлээхтэр баартыйалара]]» |9 |'''Эрик Праздников''', Юрий Шелыгин, Владимир Ворожцов, Александр Потапов, Анна Барабанова |268 |108 |- | bgcolor="#FF3322" | |«[[Арассыыйа коммунистара|Арассыыйа хомуньуустара]]» |10 |'''Сергей Малинкович''', Руслан Хугаев, Ярослав Сидоров, Илья Клеймёнов, Евгения Сафиева, Татьяна Гурьева, Анна Сидорова, Екатерина Миронова |270 |88 |- | bgcolor="#47C2C0" | |«[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]» |11 |'''Алексей Нечаев''', Владислав Даванков, [[Авксентьева Сардаана Владимировна|Сардаана Авксентьева]] |298 |215 |} <center> <gallery caption="Баартыйа испииһэктэрин салайар дьон мэтириэттэрэ"> Билэ:Сергей Лавров (21-01-2022) (cropped).jpg|Сергей Лавров. «Биир ньыгыл Арассыыйа» баартыйа испииһэгин салайар Билэ:Ярослав Щербаков - член федерального бюро "Яблока".webp|Ярослав Шербаков. «Яблоко» баартыйа испииһэгин салайар Билэ:Леонид Слуцкий (26-05-2025) (cropped).jpg|Леонид Слуцкий. ЛДПР испииһэгин салайар Билэ:Marina Shishkina - portrait.jpg|Марина Шишкина. «От күөхтэр» баартыйа испииһэгин салайар Билэ:Миронов Сергей Михайлович 2025 год (cropped).jpg|Сергей Миронов. «Сиэрдээх Арассыыйа» баартыйа испииһэгин салайар Билэ:Журавлёв А.А.jpg|Алексей Журавлев. «Родина» баартыйа испииһэгин салайар Билэ:Gennady Zyuganov 2022-09-20 (cropped).jpg|Геннадий Зюганов. КПРФ испииһэгин салайар Билэ:Erik Prazdnikov (cropped).jpg|Эрик Праздников. «Биэнсийэлээхтэр баартыйаларын» испииһэгин салайар Билэ:Alexey Nechayev (2026-02-25).jpg|Алексей Нечаев. «Саҥа дьон» баартыйа испииһэгин салайар </gallery> </center> ==== «Биир ньыгыл Арассыыйа» ==== [[Билэ:United Russia Congress, 28 June 2026 (06).jpg|мини|Владимир Путин «Биир ньыгыл Арассыыйа» сийиэһигэр]] 2026 сыл бэс ыйын 28 күнүгэр «Мегаспорт» диэн спорт дыбарыаһыгар баартыйа хандьыдааттарын испииһэгэ биллибитэ. Испииһэги Сергей Лавров, Арассыыйа тас дьыалаларын миниистэрэ, салайда<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.ru/society/563860-lavrov-sobanin-i-poddubnyj-vosli-v-paterku-edinoj-rossii-na-vyborah-v-gosdumu|title=Лавров, Собянин и Поддубный вошли в пятерку «Единой России» на выборах в Госдуму|author=Арпине Асатрян|date=2026-06-28|work=Forbes.ru|lang=ru|accessdate=2026-09-01}}</ref>. Өссө онно Сергей Собянин, Евгений Поддубный, Мария Львова-Белова уонна Владислав Головин киирбитэ. Уопсайа 390 хандьыдаат киирбитэ<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/8778986|title=В списки назначились|author=Андрей Колесников|date=2026-06-28|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-09-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/russias-ruling-party-runs-ukraine-war-veteran-among-lead-candidates-september-2026-06-28/|title=Russia's ruling party runs Ukraine war veteran among lead candidates for September election|date=2026-06-29|work=Reuters|lang=en|accessdate=2026-09-01}}</ref>. От ыйын 6 күнүгэр Арассыыйа Центральнай избирательнай комиссията баартыйа докумуоннарын ылбыта<ref>{{Cite web|url=http://cikrf.ru/news/cec/58796/|title=В ЦИК России состоится прием избирательных документов от Всероссийской политической партии «Единая Россия»|date=2026-07-03|work=Арассыыйа Центральнай избирательнай комиссията|lang=ru|accessdate=2026-09-01}}</ref>.[[Билэ:Билборд партии "Единая Россия" в Чурапче.jpg|мини|«Биир ньыгыл Арассыыйа» баартыйа билборда [[Чурапчы|Чурапчы сэлиэнньэтигэр]]|хаҥас]]Саха сиригэр «Сомоҕо норуот. Дьоҥҥо кыһамньы. Үтүө түмүктэр» диэн программанан быыбарга кыттыбыта<ref>{{Cite web|url=https://nikolaevcentre.ru/news/3091|title=«Сомоҕо норуот. Дьоҥҥо кыһамньы, үтүө түмүктэрэ».|date=2026-08-10|work=Николаев Центр|lang=sah|accessdate=2026-09-01}}</ref>. Атырдьах ыйын 22 күнүгэр «Биир ньыгыл Арассыыйа» «Народнай программатын» саҥартарбыта<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/8906325|title=Плановый ремонт|date=2026-08-23|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-09-17}}</ref>. Программалара аныгыскы 5 сылга аналлаах уонна 527 проблемардаҕа хоруйдаах. Ол хоруйдары 7 приоритеттарга араарбыттара: «Дьиэ кэргэн уонна норуоту көмүскүү» (88 хоруй), «Үчүгэй үлэ» (64), «Олорор сир» (111), «Күүстээх экэниэмикэ» (77), «Дьоҥҥо технологиялар» (134), «Биһиги ценностарбыт» (27) уонна «Биһиги кыайыыбыт» (26)<ref>{{Cite web|url=https://np.er.ru/#sec3|title=Народная программа «Единой России»|work=«Биир ньыгыл Арассыыйа» саайта|lang=ru|accessdate=2026-09-17}}</ref>. 29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «Биир ньыгыл Арассыыйаттан» [[Шамаев Петр Виталиевич]], Саха Өрөспүүбүлүкэтин эдэр ыччат дьыалаларын миниистэрэ, киирсибитэ<ref name=":1">{{Cite web|url=https://gogov.ru/election-gosduma-26/yak|title=Выборы в Госдуму 18-20 сентября 2026 года в Саха|date=2026-08-18|work=gogov.ru|lang=ru|accessdate=2026-09-01}}</ref>. ==== «Яблоко» ==== [[Билэ:23th Congress of the Yabloko party.jpg|мини|«Яблоко» баартыйа съезда. Баартыйа «Эйэҕэ уонна көҥүлгэ» диэн программаны ылыммыта.]]2026 сыл бэс ыйын 27 күнүгэр «Яблоко» баартыйа [[Московский (куорат)|Московскай куоракка]] съездтаабыта. Партийнай испииһэккэ 275 хандьыдаат киирбитэ, биир мандааттаах уокуруктарга 137 хандьыдаат биллибитэ. Партийнай испииһэги Ярослав Щербаков салайбыта<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/8778731|title=Сплав молодости без опыта|date=2026-06-28|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-09-02}}</ref>. Баартыйа программата бу этиилэртэн турар<ref>{{Cite web|url=https://www.yabloko.ru/elections/2026|title=Выборы-2026|work=Яблоко баартыйа|lang=ru|accessdate=2026-09-02}}</ref>: {{Цитата|'''Эйэҕэ уонна көҥүлгэ! '''|'''Куттала суох олоххо! '''|автор=«Яблоко» баартыйа|Сэрии бүтэрин, дипломатия уонна эйэ туһунан сөбүлэһии! |Ядернай сэрии буолбатын гына биһиги сыалбыт-сорукпут буолар! |Политическэй репрессията уонна куттала суох Арассыыйаҕа! |Киһи олоҕун, убаастабылын, үчүгэй өттүлэрин уонна үтүө туругун көмүскүүргэ! |Биһиги сыалбыт-сорукпут — процветающай уонна демократическэй Арассыыйа!}}29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «Яблоко» баартыйаттан [[Ноговицын Анатолий Григорьевич]] киирсибитэ<ref name=":1" />. ==== ЛДПР ==== 29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «ЛДПР» баартыйаттан [[Парахин Гаврил Павлович]] киирсибитэ<ref name=":1" />. ==== «Көнө демократия баартыйата» ==== ==== «От күөхтэр» ==== 29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «От күөхтэр» баартыйаттан [[Сыромятникова Анна Сергеевна]] киирсибитэ<ref name=":1" />. ==== «Сиэрдээх Арассыыйа» ==== 29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «Сиэрдээх Арассыыйаттан» [[Тумусов Федот Семенович]] киирсибитэ<ref name=":1" />. ==== «Родина» ==== 29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «Родина» баартыйаттан [[Лаптев Алексей Иванович]] киирсибитэ<ref name=":1" />. ==== КПРФ ==== 2026 сыл бэс ыйын 20 күнүгэр КПРФ 19-с сийиэһигэр делегаттар саҥа «Кыайыы программатын» ылбыттара. Кинилэр капителистическэй систиэмэттэн социалистическэй былааннааһын систиэмэтигэр көһөр санаалаахтар. Өссө кинилэр экэниэмикэни уонна сиртэн хостоноруй национализируйдуолларын баҕалаахтар. Өссө кинилэр НДС нолуогу кыччатаары гыналлар, оттон атын нолуоктары прогрессивнэй систиэмэҕэ көһөрөөрү гыналлар. Хомуньуустар эрдэтээҥҥи пенсионнай саастары төннөрөөрү гыналлар. Уонна өссө элбэх уларыыйыы киллэрэр былааннаахтар<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/russia/1097184|title=КПРФ представила программу, с которой идет на выборы в Госдуму|date=2026-06-20|work=Интерфакс|lang=ru|accessdate=2026-09-17}}</ref>. 29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «КПРФ» баартыйаттан [[Васильев Айаан Ильич]] киирсибитэ<ref name=":1" />. ==== «Биэнсийэлээхтэр баартыйалара» ==== ==== «Арассыыйа хомуньуустара» ==== 29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «Арассыыйа хомуньуустара» баартыйаттан [[Ю Владимир Шиндикиевич]] киирсиэҕэ<ref name=":1" />. ==== «Саҥа дьон» ==== [[Билэ:Агитационный плакат Новых Людей перед выборами в Госдуму 2026.jpg|мини|«Саҥа дьон» баартыйа хандьыдаатын агитацията]] 2026 сыл кулун тутар 5 күнүгэр Санкт-Петербургка баартыйа 6-с сийиэһэ буолбута. Онно федеральнай испииһэктэргэ Алексей Нечаев (баартыйа бэрэсэдээтэлэ), Владислав Даванков (Госдуума вице-спикера) уонна [[Авксентьева Сардаана Владимировна|Сардаана Авксентьева]] (эрдэтээҥҥи [[Дьокуускай мээрэ]])<ref>{{Cite web|url=https://tvspb.ru/news/2026/03/5/partiya-novye-lyudi-provela-vserossijskij-sezd-v-chest-svoego-shestiletiya|title=Партия «Новые люди» провела всероссийский съезд в Петербурге в честь своего шестилетия|date=2026-03-05|work=tvspb.ru|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/8480832|title=«Новые люди» объявили, кто возглавит список партии на думских выборах|date=2026-03-05|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}</ref>. Өссө сийиэскэ «олорор баҕалаах судаарыстыбаҕа 12 хардыы» диэн программаны ылбыттара<ref>{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2026/03/06/1181125-kak-proshel-sezd-novih-lyudei|title=«У каждого безумия есть граница»: как прошел съезд «Новых людей»|date=2026-03-06|work=Ведомости|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}</ref>. 29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «Саҥа дьон» баартыйаттан [[Заморщикова Ньургуйаана Юрьевна]], Саха Өрөспүүбүлүкэтин бар дьонун дьокутаата, киирсибитэ<ref name=":1" />. == Прогнозтар уонна опростар == [[Билэ:Independent and Opposition-affiliated opinion polling for 2026 Russian Legislative Election.svg|орто|раамка|Оппозиционнай уонна тутулуга суох ыстатыыстыка сулууспаларын дааннайдара]] [[Билэ:Opinion polling for the 2026 Russian legislative election.svg|орто|раамка|Бары сулууспалар дааннайдара (95% дылы ВЦИОМ уонна ФОМ опростара буолар)]] == Куоластааһын == Атырдьах ыйын 28 күнүгэр 4 байыаннай былаһыанньалаах региоҥҥа ([[ДНР]], [[ЛНР]], [[Запорожскай уобалас (Арассыыйа)|Запорожскай]] уонна [[Херсонскай уобалас (Арассыыйа)|Херсонскай]] уобаластар) уонна 8 «орто реакцияланардаах» региоҥҥа куоластааһын саҕаламмыта ([[Кырыым Өрөспүүбүлүкэтэ]], [[Севастополь|Севастополь куорат]], [[Краснодарскай кыраай]], [[Белгородскай уобалас|Белгородскай]], [[Брянскай уобалас|Брянскай]], [[Воронежскай уобалас|Воронежскай]], [[Курскай уобалас|Курскай]], [[Ростовскай уобалас|Ростовскай]] уобаластар)<ref>{{Cite web|url=https://asafov.ru/news/v-12-regionax-rossii-proslo-dosrocnoe-golosovanie-na-vyborax-v-gosdumu|title=В 12 регионах России прошло досрочное голосование на выборах в Госдуму|date=2026-08-28|lang=ru|accessdate=2026-09-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.m24.ru/news/28082026/935312|title=Досрочное голосование на выборах ЕДГ-2026 началось в 12 регионах России|date=2026-08-28|work=Москва 24|lang=ru|accessdate=2026-09-20}}</ref>. Атырдьах ыйын 30 күнүгэр тиийэргэ эрэйдээх оройуоннарга куоластааһын саҕаламмыта<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/politika/28057407|title=В РФ стартовало досрочное голосование на выборах в Думу в труднодоступных местах|date=2026-08-30|work=ТАСС|lang=ru|location=Москва|accessdate=2026-09-20}}</ref>. Балаҕан ыйын 4 күнүгэр досрочнай куоластааһын омук сирдэргэ (6 судаарыстыбаҕа, 14 участокка) уонна 45 омук сирдэргэ баар туспа куоластааччы бөлөхтөрүгэр саҕаламмыта<ref>{{Cite web|url=https://www.mk.ru/politics/2026/09/04/vybory-v-gosdumu-startovali-za-rubezhom.html|title=Выборы в Госдуму стартовали за рубежом|date=2026-09-04|work=Московский комсомолец|lang=ru|accessdate=2026-09-20}}</ref>. Балаҕан ыйын 18 күнүгэр үс күннээх куоластааһын саҕаланна<ref>{{Cite web|url=https://rtvi.com/news/v-rossii-nachalis-vybory-v-gosdumu-18-20-sentyabrya-2026/|title=В России начались выборы в Госдуму 18-20 сентября 2026|work=RTVI|lang=ru|accessdate=2026-09-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://sakha.ysia.ru/dokuuskaj-byybary-sa-alaata-haartyska/|title=Дьокуускай быыбары саҕалаата (хаартыска)|date=2026-09-18|work=[[СИА]]|lang=sah|accessdate=2026-09-20}}</ref>, балаҕан ыйын 20 күнүгэр бүппүтэ<ref>{{Cite web|url=https://ysia.ru/v-yakutii-zakrylis-vse-izbiratelnye-uchastki-nachat-podschet-golosov/|title=В Якутии закрылись все избирательные участки: начат подсчет голосов|date=2026-09-20|work=[[СИА]]|lang=ru|accessdate=2026-09-20}}</ref>. 152 судаарыстыбаҕа куоластыыр участоктар аһыллыбыттара<ref>{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2026/09/18/1229891-golosovanie-za-rubezhom|title=От Абхазии до Канады: где россияне могут проголосовать за пределами страны|date=2026-09-18|work=Ведомости|lang=ru|accessdate=2026-09-20}}</ref>. Маҥнайгы күҥҥэ 15:00 чааска 20,27% куоластыыр киһи куоластаабыта, оттон 20:00 чааска — 29,21%. Иккис күҥҥэ 14:07 чааска 32,87% киһи куоластаабыта<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/8970543|title=Явка на выборы в Госдуму приблизилась к 33%|lang=ru|work=Коммерсантъ|date=2026-09-19}}</ref>, 15:00 чааска — 38,30%, оттон 20:00 чааска — 44,34%<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/russia/1117108|title=Явка на выборах в Госдуму превысила 40%|date=2026-09-19|work=Интерфакс|lang=ru|accessdate=2026-09-20}}</ref>. Бүтэһик күҥҥэ 10:00 чааска 46,05% куоластаабыта, 12:00 — 48,68%, оттон 15:00 чааска — 52,85%. Уопсайа 59,80% куоластаабыта (бүтэһик быыбарга явка 51,72% буолбута)<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/18/09/2026/6aa940649a7947803fdcc142#dcc142-contents-3|title=Чем закончились выборы в Госдуму. Главное|subtitle=«Единая Россия» получила самую большую фракцию в своей истории, а партия Сергея Миронова — самую маленькую. Главное об итогах выборов — в материале РБК|date=2026-09-25|work=РБК|lang=ru|accessdate=2026-10-03}}</ref>. == Түмүктэр == <center> {| class="wikitable" |+Судаарыстабаннай Дуума IX ыҥырыы дьокутааттарын быыбарын түмүгэ<ref>{{Cite web|url=http://izbirkom.ru/election/587813923/commission/f0130cef-663a-4c57-b8ff-17054f8fa34e/results?type=6&report=242|title=Выборы депутатов Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации девятого созыва|lang=ru|accessdate=2026-10-03|work=Арассыыйа киин быыбардыыр комиссията}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.cikrf.ru/news/cec/59421/|title=ЦИК России огласила результаты выборов депутатов Государственной Думы девятого созыва|date=2026-09-25|work=Арассыыйа киин быыбардыыр комиссията|lang=ru|accessdate=2026-10-03}}</ref> ! colspan="11" |[[Билэ:2026 Russia State Duma.svg|орто|раамката_суох]] |- ! colspan="2" rowspan="2" |Баартыйа ! colspan="5" |Партийнай испииһэктэринэн ! colspan="2" |Биир мандааттаах уокуруктарынан ! rowspan="2" |{{Abbr|Миэстэ|Ылыллыбыт дьокутааттар мандааттара|0}} ! rowspan="2" |± |- !Куолас !% !±&nbsp;% ! rowspan="1" |{{Abbr|Миэстэ|Ылыллыбыт дьокутааттар мандааттара|0}} !± !{{Abbr|Миэстэ|Ылыллыбыт дьокутааттар мандааттара|0}} !± |- |bgcolor="#2E4EA4" | |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |39&nbsp;118&nbsp;497 |58,21 |{{Profit}}8,39 |140 |{{Profit}}14 |209 |{{Profit}}11 |349 |{{Profit}}25 |- |bgcolor="#CC1111" | |[[КПРФ]] |9&nbsp;051&nbsp;776 |13,47 |{{Decrease}}5,46 |32 |{{Decrease}}16 |5 |{{Decrease}}4 |37 |{{Decrease}}20 |- |bgcolor="#4488CC" | |[[ЛДПР]] |5&nbsp;970&nbsp;578 |8,88 |{{Profit}}1,33 |21 |{{Profit}}2 |2 |{{Steady}} |23 |{{Profit}}2 |- | bgcolor="#47C2C0" | |«[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]» |5&nbsp;253&nbsp;202 |7,82 |{{Profit}}2,50 |19 |{{Profit}}6 |0 |{{Steady}} |19 |{{Profit}}6 |- | bgcolor="#FFC003" | |«[[Сиэрдээх Арассыыйа]]» |3&nbsp;589&nbsp;806 |5,34 |{{Decrease}}2,12 |13 |{{Decrease}}6 |4 |{{Decrease}}4 |17 |{{Decrease}}10 |- | |«Биэнсийэлээхтэр баартыйалара» |1&nbsp;286&nbsp;329 |1,91 |{{Decrease}}0,54 |0 |{{Steady}} |0 |{{Steady}} |0 |{{Steady}} |- | |«От күөхтэр» |761&nbsp;542 |1,13 |{{Profit}}0,22 |0 |{{Steady}} |0 |{{Steady}} |0 |{{Steady}} |- | |«Арассыыйа хомуньуустара» |555&nbsp;943 |0,83 |{{Decrease}}0,44 |0 |{{Steady}} |0 |{{Steady}} |0 |{{Steady}} |- | bgcolor="#E61B23" | |«Родина» |469&nbsp;972 |0,70 |{{Decrease}}0,10 |0 |{{Steady}} |1 |{{Steady}} |1 |{{Steady}} |- | |«Көнө демократия баартыйата» |231&nbsp;011 |0,34 |''Саҥа'' |0 |''Саҥа'' |0 |''Саҥа'' |0 |''Саҥа'' |- | |«Яблоко» | colspan="5" |— |0 |{{Steady}} |0 |{{Steady}} |- | bgcolor="#CCCCCC" | |Тутулуга суох хандьыдааттар | colspan="5" |— |4 |{{Decrease}}1 |4 |{{Decrease}}1 |- | colspan="2" |Барытын холбоон |67&nbsp;202&nbsp;227 |100,00 |{{Steady}} |225 |{{Steady}} |225 |{{Steady}} |450 |{{Steady}} |- ! colspan="11" | |- ! colspan="2" |Ааҕыллыбыт куоластар |66&nbsp;288&nbsp;656 |98,64 |{{Profit}}0,72 | colspan="6" |— |- ! colspan="2" |Ааҕыллыбатах куоластар |913&nbsp;571 |1,36 |{{Decrease}}0,72 | colspan="6" |— |- ! colspan="2" |Куоластыыр бырааптаах дьон, явка |112&nbsp;789&nbsp;817 |59,80 |{{Profit}}8,08 | colspan="6" |— |} </center> == Быһаарыылар == {{Быһаарыылар|colwidth=30em}} [[Категория:Госдуума дьокутааттарын быыбардара]] [[Категория:2026 сыл Арассыыйаҕа]] bitlk3ou4kcskbie8w2ialheegc5zvk 430913 430912 2026-10-03T11:42:48Z Sauit 26795 /* «Саҥа дьон» */ 430913 wikitext text/x-wiki [[Билэ:Logo of the 2026 Russian State Duma election campaign.svg|мини|2026 сыллааҕы куоластааһын күннэрин логотиибэ]] '''Судаарыстыбаннай Дуума IX ыҥырыы дьокутааттарын быыбара''' 2026 сыллаахха балаҕан ыйын 18, 19 уонна 20 күннэригэр буолбута. Быыбарга 450 [[Госдуума]] дьокутаата биллиэҕэ, олортон 225 дьокутаат уопсай партийнай испииһэктэринэн талыллыбыта, оттон хаалбыт 225 дьокутаат биир мандааттаах уокуруктарынан талыллыбыта<ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/articles/2026/02/13/vybory-deputatov-gosdumy-v-2026-godu/|title=Выборы в Госдуму в 2026 году|author=Константин Николаев|date=2026-02-13|work=Lenta.ru|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Партийнай испииһэктэргэ 3133 хандьыдаат киирбитэ. 1667 хандьыдаат биир мандааттаах уокуруктарга кыттыбыта<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/politika/27963813|title=На выборы в ГД уже зарегистрированы федеральные списки семи партий|date=2026-07-29|work=ТАСС|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. == Быыбар иннинэ == Бүтэһик Госдуума дьокутааттарын быырбардара 2021 сыллаахха балаҕан ыйын 17, 18 уонна 19 күннэригэр буолбуттара. Онно «[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» 324 миэстэни ылбыта. Өссө [[КПРФ]], «[[Сиэрдээх Арассыыйа]]», [[ЛДПР]] уонна «[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]» баартыйалар 5%-наах боруогу ааспыттара. Өссө биир мандааттаах уокуруктарынан «[[Рост партията|Рост баартыйата]]», «[[Родина (партия)|Родина]]» уонна «[[Гражданскай платформа]]» баартыйалар ааспыттара. Биир мандааттаах уокуруктарынан 5 тутулуга суох хандьыдаат Дуумаҕа киирбитэ<ref>{{Cite web|url=http://www.cikrf.ru/activity/docs/postanovleniya/50580/|title=Об установлении общих результатов выборов депутатов Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации восьмого созыва|date=2021-09-24|work=Арассыыйа Центральнай избирательнай комиссията|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. <center> {| class="wikitable" |+Илии батааһыннарын хомуйумуохтарын сөп баартыйалар<ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/social/2025/09/16/21708806.shtml|title=Единый день голосования-2025: как изменится власть и общественная повестка?|work=Gazeta.ru|date=2025-09-16|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref> ! colspan="2" |Баартыйа !Госдуумаҕа<ref>VIII ыҥырыы кэмигэр буолбут уларытыылара суох</ref> !Региональнай парламеннарга !Бүтэһик быыбарга |- | bgcolor="#2E4EA4" | |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |324 |3165 |49,82% |- | bgcolor="#CC1111" | |[[КПРФ]] |57 |411 |18,93% |- |bgcolor="#4488CC" | |[[ЛДПР]] |21 |187 |7,55% |- | bgcolor="#FFC003" | |«[[Сиэрдээх Арассыыйа]]» |27 |191 |7,46% |- | bgcolor="#47C2C0" | |«[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]» |14 |74 |5,84%<ref>«[[Рост партията|Рост партиятын]]» кытта холбоотоххо</ref> |- | bgcolor="#FFB5A8" | |«[[Пенсионердар партиялара|Биэнсийэлээхтэр баартыйалара]]» |0 |28 |2,45% |- | bgcolor="#009933" | |«[[От күөхтэр (партия, Арассыыйа)|Күөхтэр]]» |0 |4 |1,55%<ref>«[[От күөх альтернатива (партия, Арассыыйа)|От күөх альтернативаны]]» кытта холбоотоххо</ref> |- | bgcolor="#00A23D" | |«[[Яблоко (партия)|Яблоко]]» |0 |5 |1,34% |- | bgcolor="#FF3322"| |«[[Арассыыйа коммунистара|Арассыыйа хомуньуустара]]» |0 |11 |1,27% |- | bgcolor="#E61B23" | |«[[Родина (партия)|Родина]]» |1 |9 |0,80% |- | bgcolor="#08457e" | |«[[Көнө демократия партията|Көнө демократия баартыйата]]» |0 |1 |''кыттыбатаҕа'' |} </center> === Быыбардарга бэлэмнэнии === Арассыыйа Центральнай избирательнай комиссията 2026 сыллаахха 28 миллиард солкуобай ылбыта, онтон 23 миллиард Госдуума быыбарыгар барыммыта<ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2023/12/13/tsentrizbirkom-raskryl-stoimost-vyborov-v-gosdumu-v-2026-godu/|title=Центризбирком раскрыл стоимость выборов в Госдуму в 2026 году|author=Анатолий Акулов|date=2023-12-13|work=Lenta.ru|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. 2026 сыллаахха бэс ыйын 16 күнүгэр Владимир Путин Госдуума дьокутааттарын быыбарын балаҕан ыйын 20 күнүгэр туруорар ыйааҕы таһаарбыта<ref>{{Cite web|url=http://duma.gov.ru/news/63722/|title=Президент России подписал Указ о назначении выборов в Государственную Думу|date=2026-06-16|work=[[Госдуума]] официальнай саайта|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Быыбардар официальнай слогана таһаарыллыбыта: «Эн куолаһыҥ — Арассыыйа күүһэ» ({{Lang-ru|«Твой голос — сила России»}})<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/politika/27788067|title=Выборы в Госдуму пройдут под слоганом "Твой голос - сила России!"|date=2026-06-17|work=ТАСС|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Атырдьах ыйын 5 күнүгэр Центральнай избирательнай комиссия баартыйалары наардаан уопсай партийнай испииһэктэргэ маннык бэрээдэгинэн бүлүтүөҥҥэ киирбиттэрэ<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/05/08/2026/6a7315249a794777a4417b22|title=ЦИК определил порядок партий в бюллетене на выборах в Думу|date=2026-08-05|work=РБК|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>: # «[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» # «[[Яблоко (партия)|Яблоко]]» ''(федеральнай испииһэктэртэн уһуллубута, ол эрээри иккис нүөмэр ЛДПР баартыйаҕа бэриллибэтэҕэ<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/18/08/2026/6a83fa919a794702dcbe9a8b|title=«Яблоко» исключили из бюллетеня на выборах в Госдуму|date=2026-08-18|work=РБК|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>)'' # [[ЛДПР]] # «[[Көнө демократия партията|Көнө демократия баартыйата]]» # «[[От күөхтэр (партия, Арассыыйа)|Күөхтэр]]» # «[[Сиэрдээх Арассыыйа]]» # «[[Родина (партия)|Родина]]» # [[КПРФ]] # «[[Пенсионердар партиялара|Биэнсийэлээхтэр баартыйалара]]» # «[[Арассыыйа коммунистара|Арассыыйа хомуньуустара]]» # «[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]» === «Яблоко» баартыйаны быыбартан устуу === [[Билэ:Nikolay Rybakov 05 (cropped).jpg|мини|[[Рыбаков Николай Игоревич]]. «Экстремистскэй бэлиэлэри көрдөрүү» ыстатыйанан административнай эппиэтнэскэ түбэспитэ, ол иһин быыбарга сатаан кыттыбат]] 2021 сыллаахтан 11 «[[Яблоко (партия)|Яблоко]]» баартыйа чилиэнэ холуобунай ыстатыйаларынан буруйдаммыттара. 12 баартыйа чилиэнэ «иностраннай агент» курдук ааҕыллар буолбуттар<ref>{{Cite web|url=https://www.yabloko.ru/%C2%AB%D0%A1%D0%BF%D0%B5%D1%86%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%C2%BB%20%D0%B8%20%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B2%20%C2%AB%D0%AF%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA%D0%B0%C2%BB.%20%D0%A5%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0|title=«Спецоперация» и преследования активистов «Яблока». Хроника|work=[[Яблоко (партия)|Яблоко]] партия|lang=ru|accessdate=2026-08-29|date=2026-06-06}}</ref>. Иностраннай агеннар уонна административнай «экстремистскэй бэлиэлэри көрдөрүү» ыстатыйанан буруйдаммыт дьон быыбарга көҥүллэммэт. Олорго баартыйа бэрэсэдээтэлэ, Николай Рыбаков, киирбит, өссө кини солбуйааччылара: Борис Вишневский уонна Владимир Дорохов<ref>{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/society/news/2026/03/17/1183544-peterburgskogo-deputata-obvinili|title=Петербургского депутата Шишлова обвинили в демонстрации запрещенной символики|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/7267318|title=«И я обязательно вернусь»|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tula.aif.ru/society/zagranica-ne-pomozhet-inoagent-vladimir-dorohov-hochet-suditsya-s-minyustom|title=Заграница не поможет. Иноагент Владимир Дорохов* хочет судиться с минюстом|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Өссө биир бэрэсэдээтэл солбуйааччыта, Лев Шлосберг, 11 сыл уонна 1 ыйга колонияҕа ыытыллыбыта<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/08/17/lva-shlosberga-prigovorili-k-11-godam-kolonii-za-antivoennuyu-pozitsiyu|title=Льва Шлосберга приговорили к 11 годам колонии за антивоенную позицию. Поводом для преследования политика стали участие в дебатах и репост обложки Daily Mirror с Путиным|work=Meduza|date=2026-08-17|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Өссө биир солбуйааччы, Максим Круглов, 7 сылга колонияҕа ыытыллыбыта<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/europe/russian-politician-who-favours-ukraine-ceasefire-is-jailed-seven-years-over-2026-06-24/|title=Russian anti-war politician jailed for seven years over social media posts|work=Reuters|date=2026-06-24|lang=en|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Сорох төрүттэр маны «эрдэттэн былааннаммыт уонна централизованнай репрессионнай уонна дискредитируйдуур хамсыы» диэн ааттыыллар. Онон «Госдуумаҕа ааспатын гына» уонна «бэлиитикэттэн таһаараары оҥоһуллар» эбит<ref>{{Cite web|url=https://novayagazeta.ru/articles/2025/12/02/iabloko-naidem-zamochim|title=«Яблоко» найдем — замочим. Решения закрыть партию пока нет, просто — не дают дышать|work=Новая газета|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/podgotovka-k-vyboram-pocemu-v-rossii-presleduut-clenov-partii-abloko/a-75247043|title="Подготовка" к выборам? Почему преследуют членов "Яблока"|work=dw.com|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. 2026 сааһыттан баартыйа чилиэннэрэ элбэхтэ обысктанар, штрафтанар уонна хаайыыга барар буолбуттар<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/05/04/v-rossii-vse-aktivnee-presleduyut-yabloko-vlasti-ne-hotyat-chtoby-partiya-uchastvovala-v-vyborah|title=Как ни удивительно, но кампания против «Яблока» в России становится все масштабнее (и все опаснее для рядовых партийцев). Четыре заметных примера|work=Meduza|date=2026-05-05|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Атырдьах ыйын 7 күнүгэр «[[Родина (партия)|Родина]]» баартыйа Арассыыйа Үрдүкү суутугар «Яблоко» баартыйаҕа үҥсүбүтэ<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/8874880|title=«Яблоко» требуют снять с выборов за экстремизм и нарушение авторских прав|date=2026-08-07|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Атырдьах ыйын 10 күнүгэр суут ирдэбили өйөөбүтэ уонна «Яблоко» баартыйаны партийнай испииһэктэн сотторбута. Атырдьах ыйын 17 күнүгэр Үрдүкү суут апелляционнай комиссията апелляцияны аккастаабыта уонна бастакы инстанция уурааҕын күүскэ хаалларбыта<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/8891467|title=Верховный суд утвердил снятие партии «Яблоко» с выборов в Госдуму|date=2026-08-17|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. == Быыбар систиэмэтэ == Госдуума 5 сылга таланар. Госдуума параллельнай компенсированнай быыбар систиэмэтин туттар. 225 миэстэ партийнай испииһэктэринэн таланар, оттон хаалбыт 225 миэстэ биир мандааттаах уокуруктарынан. === Федеральнай уокуруктар === Пропорциональнай систиэмэнэн хандьыдааттары баартыйалар эрэ таһаараллар. Федеральнай испииһэккэ 200-400 хандьыдаат буолуохтаах. Өссө баартыйаҕа киирбэт дьон хандьыдаат буолуон сөп, ол эрээри олор баартыйа испииһэгин 50% тахса буолуо суохтаах. Федеральнай испииһэк икки чааска араарыллар: бүтүн Арассыыйатааҕы уонна региональнай испииһэктэр. Бүтүн Арассыыйатааҕы чааска саамай элбэҕэ 15 хандьыдаат буолуон сөп. Биир региональнай бөлөх элбэх [[Арассыыйа субъега]], биир субъега, биир мандааттаах уокуруга эбэтэр хас даҕаны биир мандааттаах уокуруктар. Региональнай бөлөх Арассыыйаны толорутук хабыахтаах. 35-тэн элбэх региональнай бөлөх баар буолуохтаах. Бүлүтүөн халлан күөх буолбута<ref name=":0">{{Cite web|url=https://rapsinews.ru/election_right_news/20260427/311803824.html|title=ЦИК РФ утвердила формы бюллетеней на выборы в Госдуму|date=2026-04-27|work=РАПСИ|lang=ru|accessdate=2026-08-30}}</ref>. === Биир мандааттаах уокуруктар === [[Билэ:2026 Russian State Duma single-mandate constituencies map (color).svg|мини|450x450пкс|2026 сыллааҕы быыбар биир мандааттаах уокуруктара]] Мажоритарнай чааска хандьыдааттар тутулуга суох да буолуохтарын сөп. Тутулуга суох хандьыдаат, илии баттааһына хомуйуохтаах баартыйаттан хандьыдаат избиратель 3% илии батааһыннарын талыахтаах (уокурукка 100&nbsp;000 избирательтан кыра буоллаҕына, саамай кырата 3000 илии баттааһыны хомуйуохтаах). Биир мандааттаах уокурук атын уокурукка тэҥ буолуохтаах, ол эрээри эбэһээт биир субъекка биир биир мандааттаах уокурук буолуохтаах. Биир мандааттаах уокурукка кыайбыт киһи тута Дуумаҕа миэстэни ылар, иккис туур иҥин буолбат. Бүлүтүөн от күөх этэ<ref name=":0" />. == Быыбар хампаанньата == === Кыттааччылар === [[Билэ:Ballot paper Russian legislative election in 2026 for federal circuit.jpg|мини|Куоластыыр бүлүтүөн: федеральнай уокурук уонна [[Самара уобалаһа|Самара]] киирбит региональнай бөлөх хандьыдааттара]] {| class="wikitable" ! colspan="2" rowspan="2" |Баартыйа ! colspan="3" |Федеральнай уокурук ! rowspan="2" |Биир мандааттаах<br>уокуруктарга |- !№ !Бүтүн Арассыыйатааҕы хандьыдааттар !Барыта |- | bgcolor="#2E4EA4" | |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |1 |'''Сергей Лавров''', Сергей Собянин, Евгений Поддубный, Мария Львова-Белова, Владислав Головин |390 |220 |- | bgcolor="#00A23D" | |«[[Яблоко (партия)|Яблоко]]» |<s>2</s> |<s>'''Ярослав Щербаков''', Дмитрий Анисимов, Яна Иванова, Виталий Исаков, Иван Большаков, Татьяна Шнейдер, Кирилл Гончаров</s> |<s>274</s> |103 |- | bgcolor="#4488CC" | |[[ЛДПР]] |3 |'''Леонид Слуцкий''', Алексей Верещагин, Мария Воропаева, Андрей Луговой, Виктор Бут, Александр Курдюмов, Дмитрий Жирков, Дмитрий Свищёв, Сергей Козлов, Борис Чернышов |246 |224 |- | bgcolor="#08457e" | |«[[Көнө демократия партията|Көнө демократия баартыйата]]» |4 |''суох'' |240 |19 |- | bgcolor="#009933" | |«[[От күөхтэр (партия, Арассыыйа)|Күөхтэр]]» |5 |'''Марина Шишкина''', Александра Кудзагова, Руслан Хвостов, Андрей Нагибин, Сергей Шахматов |263 |135 |- | bgcolor="#FFC003" | |«[[Сиэрдээх Арассыыйа]]» |6 |'''Сергей Миронов''', Александр Бабаков, Марина Ким, Олег Чернышёв |263 |224 |- | bgcolor="#E61B23" | |«[[Родина (партия)|Родина]]» |7 |'''Алексей Журавлёв''', Эдуард Басурин, Евгений Ивлев, Иван Калегин, Алексей Рылеев, Никита Габов, Валерий Шинкаренко, Роман Лобзин, Константин Антонов, Астемир Штымов, Дмитрий Шуров, Олег Пахолков, Александр Заремба, Вячеслав Монахов, Александр Аргунов |289 |66 |- | bgcolor="#CC1111" | |[[КПРФ]] |8 |'''Геннадий Зюганов''', Валентин Коновалов, Юрий Афонин, Дмитрий Новиков, Иван Мельников, Владимир Кашин, Николай Харитонов, Леонид Калашников, Николай Коломейцев, Казбек Тайсаев, Мария Дробот, Борис Комоцкий, Сергей Гаврилов, Юрий Синельщиков, Алексей Куринный |333 |221 |- | bgcolor="#FFB5A8" | |«[[Пенсионердар партиялара|Биэнсийэлээхтэр баартыйалара]]» |9 |'''Эрик Праздников''', Юрий Шелыгин, Владимир Ворожцов, Александр Потапов, Анна Барабанова |268 |108 |- | bgcolor="#FF3322" | |«[[Арассыыйа коммунистара|Арассыыйа хомуньуустара]]» |10 |'''Сергей Малинкович''', Руслан Хугаев, Ярослав Сидоров, Илья Клеймёнов, Евгения Сафиева, Татьяна Гурьева, Анна Сидорова, Екатерина Миронова |270 |88 |- | bgcolor="#47C2C0" | |«[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]» |11 |'''Алексей Нечаев''', Владислав Даванков, [[Авксентьева Сардаана Владимировна|Сардаана Авксентьева]] |298 |215 |} <center> <gallery caption="Баартыйа испииһэктэрин салайар дьон мэтириэттэрэ"> Билэ:Сергей Лавров (21-01-2022) (cropped).jpg|Сергей Лавров. «Биир ньыгыл Арассыыйа» баартыйа испииһэгин салайар Билэ:Ярослав Щербаков - член федерального бюро "Яблока".webp|Ярослав Шербаков. «Яблоко» баартыйа испииһэгин салайар Билэ:Леонид Слуцкий (26-05-2025) (cropped).jpg|Леонид Слуцкий. ЛДПР испииһэгин салайар Билэ:Marina Shishkina - portrait.jpg|Марина Шишкина. «От күөхтэр» баартыйа испииһэгин салайар Билэ:Миронов Сергей Михайлович 2025 год (cropped).jpg|Сергей Миронов. «Сиэрдээх Арассыыйа» баартыйа испииһэгин салайар Билэ:Журавлёв А.А.jpg|Алексей Журавлев. «Родина» баартыйа испииһэгин салайар Билэ:Gennady Zyuganov 2022-09-20 (cropped).jpg|Геннадий Зюганов. КПРФ испииһэгин салайар Билэ:Erik Prazdnikov (cropped).jpg|Эрик Праздников. «Биэнсийэлээхтэр баартыйаларын» испииһэгин салайар Билэ:Alexey Nechayev (2026-02-25).jpg|Алексей Нечаев. «Саҥа дьон» баартыйа испииһэгин салайар </gallery> </center> ==== «Биир ньыгыл Арассыыйа» ==== [[Билэ:United Russia Congress, 28 June 2026 (06).jpg|мини|Владимир Путин «Биир ньыгыл Арассыыйа» сийиэһигэр]] 2026 сыл бэс ыйын 28 күнүгэр «Мегаспорт» диэн спорт дыбарыаһыгар баартыйа хандьыдааттарын испииһэгэ биллибитэ. Испииһэги Сергей Лавров, Арассыыйа тас дьыалаларын миниистэрэ, салайда<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.ru/society/563860-lavrov-sobanin-i-poddubnyj-vosli-v-paterku-edinoj-rossii-na-vyborah-v-gosdumu|title=Лавров, Собянин и Поддубный вошли в пятерку «Единой России» на выборах в Госдуму|author=Арпине Асатрян|date=2026-06-28|work=Forbes.ru|lang=ru|accessdate=2026-09-01}}</ref>. Өссө онно Сергей Собянин, Евгений Поддубный, Мария Львова-Белова уонна Владислав Головин киирбитэ. Уопсайа 390 хандьыдаат киирбитэ<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/8778986|title=В списки назначились|author=Андрей Колесников|date=2026-06-28|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-09-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/russias-ruling-party-runs-ukraine-war-veteran-among-lead-candidates-september-2026-06-28/|title=Russia's ruling party runs Ukraine war veteran among lead candidates for September election|date=2026-06-29|work=Reuters|lang=en|accessdate=2026-09-01}}</ref>. От ыйын 6 күнүгэр Арассыыйа Центральнай избирательнай комиссията баартыйа докумуоннарын ылбыта<ref>{{Cite web|url=http://cikrf.ru/news/cec/58796/|title=В ЦИК России состоится прием избирательных документов от Всероссийской политической партии «Единая Россия»|date=2026-07-03|work=Арассыыйа Центральнай избирательнай комиссията|lang=ru|accessdate=2026-09-01}}</ref>.[[Билэ:Билборд партии "Единая Россия" в Чурапче.jpg|мини|«Биир ньыгыл Арассыыйа» баартыйа билборда [[Чурапчы|Чурапчы сэлиэнньэтигэр]]|хаҥас]]Саха сиригэр «Сомоҕо норуот. Дьоҥҥо кыһамньы. Үтүө түмүктэр» диэн программанан быыбарга кыттыбыта<ref>{{Cite web|url=https://nikolaevcentre.ru/news/3091|title=«Сомоҕо норуот. Дьоҥҥо кыһамньы, үтүө түмүктэрэ».|date=2026-08-10|work=Николаев Центр|lang=sah|accessdate=2026-09-01}}</ref>. Атырдьах ыйын 22 күнүгэр «Биир ньыгыл Арассыыйа» «Народнай программатын» саҥартарбыта<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/8906325|title=Плановый ремонт|date=2026-08-23|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-09-17}}</ref>. Программалара аныгыскы 5 сылга аналлаах уонна 527 проблемардаҕа хоруйдаах. Ол хоруйдары 7 приоритеттарга араарбыттара: «Дьиэ кэргэн уонна норуоту көмүскүү» (88 хоруй), «Үчүгэй үлэ» (64), «Олорор сир» (111), «Күүстээх экэниэмикэ» (77), «Дьоҥҥо технологиялар» (134), «Биһиги ценностарбыт» (27) уонна «Биһиги кыайыыбыт» (26)<ref>{{Cite web|url=https://np.er.ru/#sec3|title=Народная программа «Единой России»|work=«Биир ньыгыл Арассыыйа» саайта|lang=ru|accessdate=2026-09-17}}</ref>. 29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «Биир ньыгыл Арассыыйаттан» [[Шамаев Петр Виталиевич]], Саха Өрөспүүбүлүкэтин эдэр ыччат дьыалаларын миниистэрэ, киирсибитэ<ref name=":1">{{Cite web|url=https://gogov.ru/election-gosduma-26/yak|title=Выборы в Госдуму 18-20 сентября 2026 года в Саха|date=2026-08-18|work=gogov.ru|lang=ru|accessdate=2026-09-01}}</ref>. ==== «Яблоко» ==== [[Билэ:23th Congress of the Yabloko party.jpg|мини|«Яблоко» баартыйа съезда. Баартыйа «Эйэҕэ уонна көҥүлгэ» диэн программаны ылыммыта.]]2026 сыл бэс ыйын 27 күнүгэр «Яблоко» баартыйа [[Московский (куорат)|Московскай куоракка]] съездтаабыта. Партийнай испииһэккэ 275 хандьыдаат киирбитэ, биир мандааттаах уокуруктарга 137 хандьыдаат биллибитэ. Партийнай испииһэги Ярослав Щербаков салайбыта<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/8778731|title=Сплав молодости без опыта|date=2026-06-28|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-09-02}}</ref>. Баартыйа программата бу этиилэртэн турар<ref>{{Cite web|url=https://www.yabloko.ru/elections/2026|title=Выборы-2026|work=Яблоко баартыйа|lang=ru|accessdate=2026-09-02}}</ref>: {{Цитата|'''Эйэҕэ уонна көҥүлгэ! '''|'''Куттала суох олоххо! '''|автор=«Яблоко» баартыйа|Сэрии бүтэрин, дипломатия уонна эйэ туһунан сөбүлэһии! |Ядернай сэрии буолбатын гына биһиги сыалбыт-сорукпут буолар! |Политическэй репрессията уонна куттала суох Арассыыйаҕа! |Киһи олоҕун, убаастабылын, үчүгэй өттүлэрин уонна үтүө туругун көмүскүүргэ! |Биһиги сыалбыт-сорукпут — процветающай уонна демократическэй Арассыыйа!}}29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «Яблоко» баартыйаттан [[Ноговицын Анатолий Григорьевич]] киирсибитэ<ref name=":1" />. ==== ЛДПР ==== 29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «ЛДПР» баартыйаттан [[Парахин Гаврил Павлович]] киирсибитэ<ref name=":1" />. ==== «Көнө демократия баартыйата» ==== ==== «От күөхтэр» ==== 29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «От күөхтэр» баартыйаттан [[Сыромятникова Анна Сергеевна]] киирсибитэ<ref name=":1" />. ==== «Сиэрдээх Арассыыйа» ==== 29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «Сиэрдээх Арассыыйаттан» [[Тумусов Федот Семенович]] киирсибитэ<ref name=":1" />. ==== «Родина» ==== 29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «Родина» баартыйаттан [[Лаптев Алексей Иванович]] киирсибитэ<ref name=":1" />. ==== КПРФ ==== 2026 сыл бэс ыйын 20 күнүгэр КПРФ 19-с сийиэһигэр делегаттар саҥа «Кыайыы программатын» ылбыттара. Кинилэр капителистическэй систиэмэттэн социалистическэй былааннааһын систиэмэтигэр көһөр санаалаахтар. Өссө кинилэр экэниэмикэни уонна сиртэн хостоноруй национализируйдуолларын баҕалаахтар. Өссө кинилэр НДС нолуогу кыччатаары гыналлар, оттон атын нолуоктары прогрессивнэй систиэмэҕэ көһөрөөрү гыналлар. Хомуньуустар эрдэтээҥҥи пенсионнай саастары төннөрөөрү гыналлар. Уонна өссө элбэх уларыыйыы киллэрэр былааннаахтар<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/russia/1097184|title=КПРФ представила программу, с которой идет на выборы в Госдуму|date=2026-06-20|work=Интерфакс|lang=ru|accessdate=2026-09-17}}</ref>. 29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «КПРФ» баартыйаттан [[Васильев Айаан Ильич]] киирсибитэ<ref name=":1" />. ==== «Биэнсийэлээхтэр баартыйалара» ==== ==== «Арассыыйа хомуньуустара» ==== 29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «Арассыыйа хомуньуустара» баартыйаттан [[Ю Владимир Шиндикиевич]] киирсиэҕэ<ref name=":1" />. ==== «Саҥа дьон» ==== [[Билэ:Агитационный плакат Новых Людей перед выборами в Госдуму 2026.jpg|мини|«Саҥа дьон» баартыйа хандьыдаатын агитацията]] 2026 сыл кулун тутар 5 күнүгэр Санкт-Петербургка баартыйа 6-с сийиэһэ буолбута. Онно федеральнай испииһэктэргэ Алексей Нечаев (баартыйа бэрэсэдээтэлэ), Владислав Даванков (Госдуума вице-спикера) уонна [[Авксентьева Сардаана Владимировна|Сардаана Авксентьева]] (эрдэтээҥҥи [[Дьокуускай куорат баһылыга]])<ref>{{Cite web|url=https://tvspb.ru/news/2026/03/5/partiya-novye-lyudi-provela-vserossijskij-sezd-v-chest-svoego-shestiletiya|title=Партия «Новые люди» провела всероссийский съезд в Петербурге в честь своего шестилетия|date=2026-03-05|work=tvspb.ru|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/8480832|title=«Новые люди» объявили, кто возглавит список партии на думских выборах|date=2026-03-05|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}</ref>. Өссө сийиэскэ «олорор баҕалаах судаарыстыбаҕа 12 хардыы» диэн программаны ылбыттара<ref>{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2026/03/06/1181125-kak-proshel-sezd-novih-lyudei|title=«У каждого безумия есть граница»: как прошел съезд «Новых людей»|date=2026-03-06|work=Ведомости|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}</ref>. 29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «Саҥа дьон» баартыйаттан [[Заморщикова Ньургуйаана Юрьевна]], Саха Өрөспүүбүлүкэтин бар дьонун дьокутаата, киирсибитэ<ref name=":1" />. == Прогнозтар уонна опростар == [[Билэ:Independent and Opposition-affiliated opinion polling for 2026 Russian Legislative Election.svg|орто|раамка|Оппозиционнай уонна тутулуга суох ыстатыыстыка сулууспаларын дааннайдара]] [[Билэ:Opinion polling for the 2026 Russian legislative election.svg|орто|раамка|Бары сулууспалар дааннайдара (95% дылы ВЦИОМ уонна ФОМ опростара буолар)]] == Куоластааһын == Атырдьах ыйын 28 күнүгэр 4 байыаннай былаһыанньалаах региоҥҥа ([[ДНР]], [[ЛНР]], [[Запорожскай уобалас (Арассыыйа)|Запорожскай]] уонна [[Херсонскай уобалас (Арассыыйа)|Херсонскай]] уобаластар) уонна 8 «орто реакцияланардаах» региоҥҥа куоластааһын саҕаламмыта ([[Кырыым Өрөспүүбүлүкэтэ]], [[Севастополь|Севастополь куорат]], [[Краснодарскай кыраай]], [[Белгородскай уобалас|Белгородскай]], [[Брянскай уобалас|Брянскай]], [[Воронежскай уобалас|Воронежскай]], [[Курскай уобалас|Курскай]], [[Ростовскай уобалас|Ростовскай]] уобаластар)<ref>{{Cite web|url=https://asafov.ru/news/v-12-regionax-rossii-proslo-dosrocnoe-golosovanie-na-vyborax-v-gosdumu|title=В 12 регионах России прошло досрочное голосование на выборах в Госдуму|date=2026-08-28|lang=ru|accessdate=2026-09-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.m24.ru/news/28082026/935312|title=Досрочное голосование на выборах ЕДГ-2026 началось в 12 регионах России|date=2026-08-28|work=Москва 24|lang=ru|accessdate=2026-09-20}}</ref>. Атырдьах ыйын 30 күнүгэр тиийэргэ эрэйдээх оройуоннарга куоластааһын саҕаламмыта<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/politika/28057407|title=В РФ стартовало досрочное голосование на выборах в Думу в труднодоступных местах|date=2026-08-30|work=ТАСС|lang=ru|location=Москва|accessdate=2026-09-20}}</ref>. Балаҕан ыйын 4 күнүгэр досрочнай куоластааһын омук сирдэргэ (6 судаарыстыбаҕа, 14 участокка) уонна 45 омук сирдэргэ баар туспа куоластааччы бөлөхтөрүгэр саҕаламмыта<ref>{{Cite web|url=https://www.mk.ru/politics/2026/09/04/vybory-v-gosdumu-startovali-za-rubezhom.html|title=Выборы в Госдуму стартовали за рубежом|date=2026-09-04|work=Московский комсомолец|lang=ru|accessdate=2026-09-20}}</ref>. Балаҕан ыйын 18 күнүгэр үс күннээх куоластааһын саҕаланна<ref>{{Cite web|url=https://rtvi.com/news/v-rossii-nachalis-vybory-v-gosdumu-18-20-sentyabrya-2026/|title=В России начались выборы в Госдуму 18-20 сентября 2026|work=RTVI|lang=ru|accessdate=2026-09-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://sakha.ysia.ru/dokuuskaj-byybary-sa-alaata-haartyska/|title=Дьокуускай быыбары саҕалаата (хаартыска)|date=2026-09-18|work=[[СИА]]|lang=sah|accessdate=2026-09-20}}</ref>, балаҕан ыйын 20 күнүгэр бүппүтэ<ref>{{Cite web|url=https://ysia.ru/v-yakutii-zakrylis-vse-izbiratelnye-uchastki-nachat-podschet-golosov/|title=В Якутии закрылись все избирательные участки: начат подсчет голосов|date=2026-09-20|work=[[СИА]]|lang=ru|accessdate=2026-09-20}}</ref>. 152 судаарыстыбаҕа куоластыыр участоктар аһыллыбыттара<ref>{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2026/09/18/1229891-golosovanie-za-rubezhom|title=От Абхазии до Канады: где россияне могут проголосовать за пределами страны|date=2026-09-18|work=Ведомости|lang=ru|accessdate=2026-09-20}}</ref>. Маҥнайгы күҥҥэ 15:00 чааска 20,27% куоластыыр киһи куоластаабыта, оттон 20:00 чааска — 29,21%. Иккис күҥҥэ 14:07 чааска 32,87% киһи куоластаабыта<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/8970543|title=Явка на выборы в Госдуму приблизилась к 33%|lang=ru|work=Коммерсантъ|date=2026-09-19}}</ref>, 15:00 чааска — 38,30%, оттон 20:00 чааска — 44,34%<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/russia/1117108|title=Явка на выборах в Госдуму превысила 40%|date=2026-09-19|work=Интерфакс|lang=ru|accessdate=2026-09-20}}</ref>. Бүтэһик күҥҥэ 10:00 чааска 46,05% куоластаабыта, 12:00 — 48,68%, оттон 15:00 чааска — 52,85%. Уопсайа 59,80% куоластаабыта (бүтэһик быыбарга явка 51,72% буолбута)<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/18/09/2026/6aa940649a7947803fdcc142#dcc142-contents-3|title=Чем закончились выборы в Госдуму. Главное|subtitle=«Единая Россия» получила самую большую фракцию в своей истории, а партия Сергея Миронова — самую маленькую. Главное об итогах выборов — в материале РБК|date=2026-09-25|work=РБК|lang=ru|accessdate=2026-10-03}}</ref>. == Түмүктэр == <center> {| class="wikitable" |+Судаарыстабаннай Дуума IX ыҥырыы дьокутааттарын быыбарын түмүгэ<ref>{{Cite web|url=http://izbirkom.ru/election/587813923/commission/f0130cef-663a-4c57-b8ff-17054f8fa34e/results?type=6&report=242|title=Выборы депутатов Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации девятого созыва|lang=ru|accessdate=2026-10-03|work=Арассыыйа киин быыбардыыр комиссията}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.cikrf.ru/news/cec/59421/|title=ЦИК России огласила результаты выборов депутатов Государственной Думы девятого созыва|date=2026-09-25|work=Арассыыйа киин быыбардыыр комиссията|lang=ru|accessdate=2026-10-03}}</ref> ! colspan="11" |[[Билэ:2026 Russia State Duma.svg|орто|раамката_суох]] |- ! colspan="2" rowspan="2" |Баартыйа ! colspan="5" |Партийнай испииһэктэринэн ! colspan="2" |Биир мандааттаах уокуруктарынан ! rowspan="2" |{{Abbr|Миэстэ|Ылыллыбыт дьокутааттар мандааттара|0}} ! rowspan="2" |± |- !Куолас !% !±&nbsp;% ! rowspan="1" |{{Abbr|Миэстэ|Ылыллыбыт дьокутааттар мандааттара|0}} !± !{{Abbr|Миэстэ|Ылыллыбыт дьокутааттар мандааттара|0}} !± |- |bgcolor="#2E4EA4" | |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |39&nbsp;118&nbsp;497 |58,21 |{{Profit}}8,39 |140 |{{Profit}}14 |209 |{{Profit}}11 |349 |{{Profit}}25 |- |bgcolor="#CC1111" | |[[КПРФ]] |9&nbsp;051&nbsp;776 |13,47 |{{Decrease}}5,46 |32 |{{Decrease}}16 |5 |{{Decrease}}4 |37 |{{Decrease}}20 |- |bgcolor="#4488CC" | |[[ЛДПР]] |5&nbsp;970&nbsp;578 |8,88 |{{Profit}}1,33 |21 |{{Profit}}2 |2 |{{Steady}} |23 |{{Profit}}2 |- | bgcolor="#47C2C0" | |«[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]» |5&nbsp;253&nbsp;202 |7,82 |{{Profit}}2,50 |19 |{{Profit}}6 |0 |{{Steady}} |19 |{{Profit}}6 |- | bgcolor="#FFC003" | |«[[Сиэрдээх Арассыыйа]]» |3&nbsp;589&nbsp;806 |5,34 |{{Decrease}}2,12 |13 |{{Decrease}}6 |4 |{{Decrease}}4 |17 |{{Decrease}}10 |- | |«Биэнсийэлээхтэр баартыйалара» |1&nbsp;286&nbsp;329 |1,91 |{{Decrease}}0,54 |0 |{{Steady}} |0 |{{Steady}} |0 |{{Steady}} |- | |«От күөхтэр» |761&nbsp;542 |1,13 |{{Profit}}0,22 |0 |{{Steady}} |0 |{{Steady}} |0 |{{Steady}} |- | |«Арассыыйа хомуньуустара» |555&nbsp;943 |0,83 |{{Decrease}}0,44 |0 |{{Steady}} |0 |{{Steady}} |0 |{{Steady}} |- | bgcolor="#E61B23" | |«Родина» |469&nbsp;972 |0,70 |{{Decrease}}0,10 |0 |{{Steady}} |1 |{{Steady}} |1 |{{Steady}} |- | |«Көнө демократия баартыйата» |231&nbsp;011 |0,34 |''Саҥа'' |0 |''Саҥа'' |0 |''Саҥа'' |0 |''Саҥа'' |- | |«Яблоко» | colspan="5" |— |0 |{{Steady}} |0 |{{Steady}} |- | bgcolor="#CCCCCC" | |Тутулуга суох хандьыдааттар | colspan="5" |— |4 |{{Decrease}}1 |4 |{{Decrease}}1 |- | colspan="2" |Барытын холбоон |67&nbsp;202&nbsp;227 |100,00 |{{Steady}} |225 |{{Steady}} |225 |{{Steady}} |450 |{{Steady}} |- ! colspan="11" | |- ! colspan="2" |Ааҕыллыбыт куоластар |66&nbsp;288&nbsp;656 |98,64 |{{Profit}}0,72 | colspan="6" |— |- ! colspan="2" |Ааҕыллыбатах куоластар |913&nbsp;571 |1,36 |{{Decrease}}0,72 | colspan="6" |— |- ! colspan="2" |Куоластыыр бырааптаах дьон, явка |112&nbsp;789&nbsp;817 |59,80 |{{Profit}}8,08 | colspan="6" |— |} </center> == Быһаарыылар == {{Быһаарыылар|colwidth=30em}} [[Категория:Госдуума дьокутааттарын быыбардара]] [[Категория:2026 сыл Арассыыйаҕа]] 6jevrapu33ibiiwutpfvk99bjr4hkpk