Кыра лыглыйа

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="sah">
  <siteinfo>
    <sitename>Бикипиэдьийэ</sitename>
    <dbname>sahwiki</dbname>
    <base>https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D2%AF%D1%80%D2%AF%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D1%80%D1%8D%D0%B9</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Миэдьийэ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Аналлаах</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Ырытыы</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Кыттааччы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Кыттааччы ырытыыта</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Бикипиэдьийэ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Бикипиэдьийэ ырытыыта</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Билэ</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Билэ ырытыыта</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki-ни ырытыы</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Халыып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Халыыбы ырытыы</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Көмө</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Көмөнү ырытыы</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категорияны ырытыы</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Обсуждение модуля</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Кыра лыглыйа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11877</id>
    <revision>
      <id>431035</id>
      <parentid>368619</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T04:16:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>20075</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>431035</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2679" sha1="8fip282jtbsm1z7voqcl400z1ooydyp" xml:space="preserve">[[Билэ:Ente unbekannt 1.jpg|thumb|240px]]
[[File:Dwerggans-4961623.webm |thumb |Anser erythropus]]
[[File:Anser erythropus MHNT.ZOO.2010.11.14.6.jpg|thumb| ''Anser erythropus'']]

'''Кыра лыглыйа''' эбэтэр '''алтан харах''', '''дыллык'''&lt;ref&gt;Саха тылын быһаарыылаах улахан тылдьыта. III туом, Новосибирскай, Наука, 2006 ISBN 5-02-032332-2&lt;/ref&gt;  ({{lang-ru|пискулька}}, {{lang-la|}}) - [[лыглыйа|лыглыйаҕа]] майгынныыр кытархай тумустаах, харахтарын тулатынан араҕас тиэрбэс курдуктаах кыра хаас. Улахан көтөр сүүһүгэр үрүҥ туоһахталаах, онто оройугар тиийэ сыһар буолар. Этин-сиинин уһуна  53 - 66 см, кынатын даллаҕа — 120 - 135 см. Улахан көтөр ыйааһына 1,6 киилэттэн 2,5 киилэҕэ диэри.

=== Тарҕаныыта ===

Кыра лыглыйа Евразия хотугу өттүэр туундара кирбиитигэр, ойуурдаах туундараҕа уйаланар. Арассыыйаҕа [[Кольскай тумул]] арыыттан [[Анаадыр хомото|Анаадыр хомотугар]] тиийэ көстөр. Скандинавия тумул арыытыгар эмиэ баар. [[Хара байҕал|Хара]] уонна [[Каспий байҕала|Каспий]] байҕалларга, [[Венгрия|Венгрияҕа]], [[Румыния|Румынияҕа]], [[Болгария|Болгарияҕа]], Грецияҕа, Балкаан тумул арыытыгар, Азербайджааҥҥа уонна Кытайга уйаланар&lt;ref&gt;Lengyel S, Tar J, Rózsa L. Flock size measures of migrating Lesser White-fronted Geese Anser erythropus. Acta Zoologica Academiae Scientiarum Hungaricae. 2012| vol.58,  pag.:297–303 http://www.zoologia.hu/list/LWfG.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230721022820/http://www.zoologia.hu/list/LWfG.pdf |date=2023-07-21 }}&lt;/ref&gt;.

Бөдөҥ өрүстэр хочолоругар, күөллэргэ уонна үрүйэлэргэ көстөр, хайалаах сир ордорор. Маны таһынан күөл арыыларыгар олохсуйар. Оҕотун хонууга уонна уу кытыытынааҕы сэппэрээккэ мэччитэр.

== Өссө маны көр ==
* [[Лыглыйа]]

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

{{rq|stub}}

[[Категория:Хаастар]]</text>
      <sha1>8fip282jtbsm1z7voqcl400z1ooydyp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Руслана</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30899</id>
    <revision>
      <id>431036</id>
      <parentid>420226</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T06:10:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>20075</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>431036</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3082" sha1="l3gsezx4us73lyv8ndppdds9c5zm7tw" xml:space="preserve">[[Билэ:Ruslana Hamburg 06.03.2008 -03.jpg|right|thumb|Руслана (2008)]]
'''Руслана Степановна Лыжичко''' ([[1973]] сыл ыам ыйын 24 күнүгэр төрөөбүт, ) Украина биллэр поп ырыаһыта, композитора, продюсера, дирижера уонна үҥкүүһүтэ. [[Украина]] [[Львов]] куоратыгар төрөөбүтэ. [[2004]] сыллаахха  [[Стамбул]] куоракка ааспыт [[Евровидение]] ырыа конкурсун кыайбытынан биллибитэ.

== Тахсыбыт диискэлэрэ==
=== Альбомнар===
* 1998 — Миг весны. Звонкий ветер (Мить весни. Дзвінкий вітер)
* 1999 — Последнее рождество 90-х (Останнє Різдво 90-х)
* 2003 — Добрый Вечер Тебе…- (Добрий Вечір Тобі…)
* 2003 — Дикие Танцы - (Дикі Танці)
* 2004 — [[Wild Dances]]
* 2008 — Амазонка (альбом)
* 2008 — Wild Energy
* 2012 — Мій Брат! (в первом издании &quot;Ей-форі-Я&quot;)

=== Ремиксы ===
* 2005 — Club’In

=== Хомуурунньуктара===
* 2001 — Найкраще

=== Видеоклиптара===
* Tи (1998)
* Мить весни (1998)
* Світанок (1998)
* Вам і не снилось (1998)
* Балада про принцесу (1998)
* Колискова (1998)
* Прощання з диско (2001)
* Знаю я (2001)
* Добрий вечір тобі (2002)
* Коломийка (2003)
* Ой, заграй ми (2003)
* Дикі танці (2004)
* Wild Dances (2004)
* Dance with the Wolves (2004)
* Ring Dance with the Wolves (2005)
* Wind song (2005)
* В ритмі серця (2005)
* Ми будем перші(New energy generation)(2005)
* Скажи мені (2005)
* The Same Star (2005)
* Дика енергія (2006)
* Відлуння мрій [Ukr. version of «Moon of Dreams»] (2008)
* Moon of Dreams (feat. T-Pain) (2008)
* Вогонь чи лід (Все не те…) (2008)
* Дикий ангел [Ukr. Version of «Silent Angel»] (2008)
* Silent Angel (2008)
* Wow [Ukr. Version of «I’m so amazing»](2011)
* I’m so amazing (2011)
* Шалала (2011)
* Давай, грай! (2012)
* Мій брат (2012)
* Це — Ей-форі-Я! (2012)
* Рахманінов (2013)

== Тас сигэлэр ==
{{Commons|Ruslana}}
*[http://www.ruslana.ua Руслана официальнай страницата]
*[https://web.archive.org/web/20121008003503/http://fanclub.ruslana.ua/ Фан-кулуубун сайта]
*[http://www.ruslanatv.com RuslanaTV] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120630103736/http://www.ruslanatv.com/ |date=2012-06-30 }}
*[http://www.youtube.com/RuslanaTube RuslanaTube (YouTube)]


[[Category:1973 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Category:Украина ырыаһыттара]]
[[Category:Поп музыканнар]]</text>
      <sha1>l3gsezx4us73lyv8ndppdds9c5zm7tw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сойутар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45388</id>
    <revision>
      <id>431037</id>
      <parentid>406717</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T06:42:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>20075</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>431037</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6261" sha1="troopp6byd9xvrbxeawhf4h8jjt4ioi" xml:space="preserve">'''Сойутар''' эбэтэр Сөрүүкэтэр (''тоҥтурар'', ''тоҥ турар'', ''халадыынньык'', ''рефрижератор''), сойутар тэрил, аһы тоҥорор эбэтэр сөрүүкэтэр тэрил [[ас астыыр хос]]ко туттуллар. Билиҥҥи сайдыылаах дойдуларга аһы үөлү туруорар үгүстүк туттуллар тэрил буолар.

Бастакы Сойутар тэриллэр Германияҕа, Дьоппуон дойдуларыгар үөскээбиттэрэ. Билигин сайдыылаах дойдуларга барыларыгар тарҕаммыт, Саха Сиригэр эмиэ.

Сойутар тэрили үксүн [[Samsung]], [[LG]], [[Saratov Refrigerator]], [[Haier]], [[Gorenje]], [[Bosch]], [[Ariston]], [[Electrolux]], [[Бирюса]], [[Stinol]] тэрилтэлэр оҥороллор. 

Сойутар тэриллэр үксүн [[фреон]] тутталлар.

Морозильник-туспа прибор эбэтэр састааптаах чааһа. Кэнники кэмҥэ саамай элбэх камералаах холодильниктар, икки компонент киирэр буоллулар. Бастакы икки сылга холодильниктары фирмаҕа Сыыһа- халты таһаарбыттар.&lt;ref&gt;[https://originalpoddelka.ru/ratings/luchshie-morozilnye-kamery/ Тымныы камераны хайдах талар?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220203193321/https://originalpoddelka.ru/ratings/luchshie-morozilnye-kamery/ |date=2022-02-03 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://kupyansk.com.ua/yak-rozmorozyty-holodylnyk-nezvychajni-ekspres-sposoby/ Холодильник тоҥорбутун курдук: ураты экспресс- ньыма] {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;

== Холодильниктары туһаныы ==
Сибиэһэй аһы- үөлү харыстыырга холодильникка харайыы быраабылатын тутуһуохтаахпыт. Аныгы холодильник араас аһы- үөлү харайар аналлаах элбэх камералардаах: хас биирдии камераҕа температура, ону эбэтэр атын тииптээх бородуукта барыта сөптөөх. Ол гынан баран, сир циркуляциялаах холодильниктарга салгын температурата араастаһар, онон аһы- үөлү сөпкө түһэриэххэ наада.

Ордук тымныы (температура 0 °C) зонаҕа түргэнник буортуйар бородуукталар: сибиэһэй эт, балыгы уонна да атын. Бэлэм аһылыгы (салаты, кисели уо. д. А) төттөрүтүн үрдүк температуралаах отделениеларга (+8 °C) ууруохтаахтар. Олус сытыытык сыттаах (эт, балык, сорох фрукта), эбэтэр саппааһы (үүт, арыы) сиир бородуукталар, туспа суураллан, сабыылаах (Амма сыһыарыыта суох) табаҕа буолуохтарын сөп. Оҥоһуллубут аһы- үөлү кэмигэр өрүһүйүөххэ наада.

Ас- үөл автоматическай оттуга суох холодильник иһигэр туруоруллуо суохтаах, тоҕо диэтэххэ, дьиэ иһинээҕи температурата биллэ үрдүүрүгэр, үлэ көдьүүһэ намтыырыгар уонна электроэнергия ороскуота биллэрдик улаатарыгар көмөлөһөр. Кэнники кэмҥэ автоматическай өттүнэн холодильниктары эмиэ сыһыаннаах. Тоҥоруллубут бородуукталары холодильнай камераҕа угаллар: тымныы бириэмэттэн ордук кэмҥэ ылар эрээри, электроэнергияны кэмчилиир кыах бэриллэр.

Холодильник автотранивания ситиминэн хааччыллыбатах буоллаҕына, инеяны тутан- хабан араарарга тиһигин быспакка араарыахха наада. Ол гынан баран, бэл, автотранспорт холодильниктара куруутун сууйуохтаахтар уонна ыар сыта тахсарын быһаарарга. Холодильник арааран бүтэрдэҕинэ ааны аһан, ас ууран кэбиһиэххэ наада. Ону тэҥэ куһаҕан сытыыны- хотууну утары охсуһарга сыта эҥин барыта туһанар. Бу сыалга эмиэ активированнай чоҕу, эбэтэр норуот средствота-дьэбиннээх килиэп хас да ломтатын туһаныахха сөп.

Европейскай статистика көрдөрөрүнэн, биир киһиэхэ холодильник кээмэйэ 150 л, икки- түөрт киһиэхэ-200-280 л, биэс уонна онтон элбэх киһиэхэ — 300-320 Л тиийэр&lt;ref&gt;[https://cenakachestvo.com/luchshie-nedorogie-holodilniki.html Туох холодильник таларый?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211024085930/https://cenakachestvo.com/luchshie-nedorogie-holodilniki.html |date=2021-10-24 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Кызытсе холодильник-влак тӱрлӧ продуктым аралаш ышталтше шуко камер улыт: кажне камерыште температур, оптимальный але моло продуктын типан улмыжо кучалтеш.&lt;ref&gt;[https://24kp.com.ua/yak-pravylno-skladaty-ratsion-u-speku/ Холодильник-влакым эксплуатацийлымаш]&lt;/ref&gt;

== Быһаарыылар ==
{{Быһаарыылар}}

[[Категория:Технология]]</text>
      <sha1>troopp6byd9xvrbxeawhf4h8jjt4ioi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>И. П. Павлов аатынан Рязаннааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46742</id>
    <revision>
      <id>431034</id>
      <parentid>389993</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T03:27:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>20075</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>431034</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4757" sha1="5c8rnfv7boqxy45w4tir6pf6df0vqy3" xml:space="preserve">И. П. Павлов аатынан Рязаннааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета

[[Билэ:Физиологический корпус РязГМУ.jpg|мини|Физиология куорпуһа]]

Акадьыамык И. П. Павлов аатынан Рязаннааҕы судаарыстыбаннай [[мэдиссиинэ]]  университета - [[Арассыыйа]]ҕа [[Рязань]] куоракка баар үрдүк [[үөрэх]] тэрилтэтэ.

==Устуоруйата==

1943 с.РСФСР доруобуйа харысталын министиэристибэтин Москватааҕы мэдиссиинэ институтун аатынан төрүттэммит, 1950 с. Рязань куоракка көһөрүллүбүт уонна акадьыамык И. П. Павлов аатынан  Рязаннааҕы мэдиссиинэ института диэн ааттаммыт.
1993 с.университет буолбут.

1960 с. университекка апитерапия хайысхата үөрэтиллэ сылдьар.

Билиҥҥи кэмҥэ РСМУ быраастары уонна научнай-педагогическай каадырдары үөрэтэн таһаарар уонна 50- тан тахса тас дойдуга мэдиссиинэ испэссэлиистэрин,  бэлэмниир.
Үөрэх күнүскү, кэтэх уонна сирэй-кэтэх салааларынан ыытыллар.

==Факультеттара==

1. Лечебнай факультет
2. Педиатрическай факультет
3. Медико-профилактическай факультет
4. Фармацевтическай факультет
5. Стоматологическай факультет
6. Клиническай психология факультета
7. Орто проф.үөрэхтээһин уонна бакалавриат факультета
8. Эбии профүөрэхтээһин факультета
9. Тас дойду устудьуоннарын үөрэтэр факультет

==Рейтиннэрэ==

Арассыыйа уопсастыбаннай палататын  үлэҕинэн &quot;РИА новости&quot; Арассыыйатааҕы норуоттар ыккардыларынааҕы сонуннар агенствота уонна ВШЭ кытиыһан таһаарбыт рейтиннарын түмүгүнэн Арассыыйа судаарыстыбаннай үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр РСМУ 17-с миэстэлээх, онтон Арассыыйа мэдиссинэ үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 2010 с. БСЭ баалынан 9-с миэстэлээх.
RUR агенство Round University Ranking диэн норуоттар ыккардыларынааҕы рейтини таһаарбыт. Быйыл 71 дойдуттан 829 университет кыттыыны ылбыт. RUR рейтинигэр университеттар 4 бөлөххө араарыллыбыт 20 параметрынан тургутуллубуттар.
РСМУ 2018 сыллаахтан рейтиҥҥэ Рязантан соҕотох кыттар.
2020 с.&quot;чинчийиилэр хаачыстыбалара&quot; бөлөххө көрдөрүүтүн тупсаран, Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 26-с миэстэлээх.
&quot;Международное разнообразие&quot; хайысхаҕа көрдөрүүтүн 9 устуруокаанан тупсарбыт.
Арассыыйаттан кыттыбыт үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр уопсай рейтиҥҥэ 35-с миэстэлээх уонна &quot;Качество преподавания&quot; хайысхаҕа 29-с миэстэни ылбыт.
РязСМУ Рязань үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр 2-с, Арассыыйаҕа 112-с миэстэлэрдээх.

==Ссылкалара==

https://web.archive.org/web/20201020055702/https://ryazan.postupi.online/vuz/ryazanskij-gosudarstvennyj-medicinskij-universitet-imeni-akademika-i-p-pavlova/
https://ryazan.ucheba.ru/uz/9315
http://rzgmu.ru/
http://www.rzgmu.ru/news/2020/05/3926/

[[Категория:Университеттар алпаабытынан]]
[[Категория:Рязань куорат үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэрэ]]
[[Категория:Рязанскай уобалас үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэрэ]]
[[Категория:Арассыыйа мэдиссиинэ үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэрэ]]</text>
      <sha1>5c8rnfv7boqxy45w4tir6pf6df0vqy3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алтайдааҕы судаарыстыбаннай педагогическай университет</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46813</id>
    <revision>
      <id>431033</id>
      <parentid>402042</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T00:46:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>20075</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>431033</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4713" sha1="75cj350xawytv56wlxli2pv0kaeesd3" xml:space="preserve">Алтайдааҕы судаарыстыбаннай педагогическай университет

АлтСПУ - [[Арассыыйа]]ҕа [[Барнаул]] куоракка баар бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэр үрдүк [[үөрэх]] тэрилтэтэ.

Устуоруйата

1915 с.ыам ыйын 20 күнүгэр начаалынай училищелаах учуутал сэминээрийэтин олохтуурга быһаарыы ылыныллыбыт.
1933 с.балаҕан ыйын1 күнүгэр Барнауллааҕы учуутал института төрүттэммит уонна 1941 с. Барнауллааҕы педагогическай институт буолбут.
1935 с. Бастакы выпусниктары - 17 историгы, 30 физик-математигы, 22 тыл үөрэхтээҕи таһаарбыттар.
1947 с. күнүскү салаа 720 , кэтэх салаа 409, онуоха эбии киэһээҥҥи салаа 39 үрдүк үөрэхтээх учууталы үөрэтэн таһаарбыттар.
1983 с.институт Үлэ Кыһыл Знамята уордьанынан наҕараадаламмыт.
1993 с.ахсынньы 15 күнүгэр институт университет статуһун ылбыт. Ол эрээри, 2008 с.аккредитацияны ааһан баран акадьыамыйа буолбут.
2014 с. ахсынньы 8 күнүгэр Үөрэх уонна наука министиэристибэтин 1550 нүөмэрдээх бирикээһинэн
Алтайдааҕы судаарыстыбаннай педагогическай акадьыамыйа аата уларыйан, Алтайдааҕы судаарыстыбаннай педагогическай университет буолбут.

==Структурата==

Институттара, факультеттара

-эбии үөрэхтээһин института
-психология уонна педагогика института
-физико-математическай институт
-физическай культура уонна успуорт института
-лингвистическай институт
-историческай факультет
-үрдүк үөрэххэ киириэх иннинээҕи бэлэмнэнии факультета
-филологическай факультет
-култуурнай-маасабай үлэ Киинэ
-33 кафедра

==Рейтиннэрэ==

АлтайСПУ


Арассыыйа университеттарын рейтинигэр(Интерфакс)

2018 сылга.

1. Барнаул куорат үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 3-с миэстэ.
2. Алтаайыскай кыраай үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 4-с миэстэ.
3. Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 261-262-с миэстэ.

2019 сылга

1. Барнаул куорат үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 3-с миэстэ.
2. Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 272-273-с миэстэ.

Педагогическай үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 2020 с.

1. Алтаайыскай кыраайга 2-с миэстэ.
2. Арассыыйаҕа 170 үөрэх тэрилтэтиттэн 54-с миэстэ.

Үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр.

1.Алтаайыскай кыраайга  27 үрдүк үөрэх тэрилтэтиттэн 7-с миэстэ.
2. Арассыыйаҕа 2168 үрдүк үөрэх тэрилтэтиттэн 345-с миэстэ.

==Ссылкалара==

https://www.altspu.ru/sveden/struct/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201020174941/https://www.altspu.ru/sveden/struct/ |date=2020-10-20 }}
https://www.altspu.ru/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181104173825/https://www.altspu.ru/ |date=2018-11-04 }}
https://web.archive.org/web/20120924073859/http://enc.uni-altai.ru/
https://web.archive.org/web/20090609090731/http://www.informika.ru/text/magaz/pedagog/pedagog_6/a01.html

[[Категория:Университеттар алпаабытынан]]
[[Категория:Алтайскай кыраай үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэрэ]
[[Категория:Барнаул куорат үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэрэ]]
[[Категория:Арассыыйа педагогическай үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэрэ]]</text>
      <sha1>75cj350xawytv56wlxli2pv0kaeesd3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Түмэт тэрилтэлэр аан дойдутааҕы күннэрэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49414</id>
    <revision>
      <id>431038</id>
      <parentid>377388</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T07:29:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>20075</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>431038</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1559" sha1="cqul0mpg5mr3uhmzi2o2t9kdlrqy97l" xml:space="preserve">'''Түмэт тэрилтэлэр аан дойдутааҕы күннэрэ''' — сылын ахсын [[олунньу 27]] күнүгэр түмэт тэрилтэлэргэ болҕомто тардаары бэлиэтэнэр. Эдэр филантроп Марсис Лиорс Скадманис (Marcis Liors Skadmanis) көҕүлээбитэ. 

Аан бастаан 2010 сыл муус устар 17 күнүгэр Балтика дойдуларын коллегиятын Балтика түмэт тэрилтэлэрин IX Форумугар билиниллибитэ. Аан дойду таһымыгар бастаан 2014 сыллаахха [[Хельсинки]] куоракка Финляндия тас дьыалатын министиэристибэтэ бэлиэтээбитэ. Ол кэнниттэн элбэх дойдуга түмэт тэрилтэлэрэ, аан дойду таһымнаах салайааччылар, куораттар баһылыктара, корпорациялар уонна элбэх эгэлгэ тэрилтэлэр киэҥник бэлиэтиир буолбуттара&lt;ref&gt;[https://worldngoday.org/ru/ Түмэт тэрилтэлэр аан дойдутааҕы күннэрин ситим-сирэ (нуучч.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220226221527/https://worldngoday.org/ru/ |date=2022-02-26 }}&lt;/ref&gt;. 

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

[[Категория:Түмэт тэрилтэлэр]]
[[Категория:Олунньу 27]]</text>
      <sha1>cqul0mpg5mr3uhmzi2o2t9kdlrqy97l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Өчпочмак</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59029</id>
    <revision>
      <id>431027</id>
      <parentid>431017</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T17:23:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-55168-20</username>
        <id>29724</id>
      </contributor>
      <comment>таба суруйуу</comment>
      <origin>431027</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6127" sha1="s6lkfu7406vt4k77wvp85imtxhvl04c" xml:space="preserve">'''Өчпочмак''' (аатын суолтата &quot;үс муннук&quot; диэн: өч — &quot;үс&quot;, почмак — &quot;муннук&quot;)  — [[Татаардар|татаар]], башкорт национальнай аһылыга. Үксүгэр, [[хой]] (ону сэргэ [[Хаас (көтөр)|хаас]], [[Ынах|ынах)]] [[Эт|эттиттэн]], лууктан уонна [[Хортуоппуй|хортуоппуйтан]] буһарыллар бурдук аһа.

Кэлиҥҥи сылларга башкорт куукунатыгар өсбосмаҡ диэн аатынан (башкорт тылыгар &quot;босмаҡ&quot; диэн тыл суох) киирбит.

== Өчпочмагы буһарарга бэлэмнэнии ==

=== Тиэстэ уонна эт ===
Өчпочмак таһа үксүгэр доруоһаламмыт тиэстэттэн оҥоһуллар. Тиэтэйэр буоллаххына, доруоһата суох тиэстэттэн эмиэ оҥоруохха сөп.

Өчпочмакка сыалаах эт быдан барсар. Хой, ынах эбэтэр тыһаҕас этин ылаллар. Эти сууйаллар уонна уҥуохтарыттан араараллар. Ол эти кыра гына (мас туорааҕын саҕа) кырбыыллар.

=== Хортуоппуйдаах фаршы оҥоруу ===
Хортуоппуйу үчүгэйдик ыраастаан, каҕын хастаан баран, кырбас эт саҕа кырбыыр ирдэнэр. Ол кэннэ хортуоппуйдаах эти бииргэ булкуйан, баһырга уган сиидэлииллэр. Убаҕаһын өтүтэн баран, ол онно кыра гына быһыллыбыт луугу, тууһу уонна туманы эбэллэр. Бу барыта бииргэ үчүгэйдик быланыахтах.

== Өчпочмактары оҥоруу ==
Тиэстэни бастаан сүүсчүкэ гыраам кэриҥэ тэҥ гына үллэрэн баран, төгүрүк гына эрийэллэр. Хас биирдии төгүрүк тиэстэтин кээмэйэ бүлүүһэ саҕа буолар. Бу төгүрүктэр ортолоругар бэлэм фаршы уураллар. Онтон тиэстэни кытыыларыттан көтөҕөн, ойоҕос өрүттэрин уун-утарыта аҕалан сыһыаран сабаллар. Онуоха ортотугар дьөлөҕөс хаалыахтаах. Ол курдук тэҥ өрүттээх үс муннук үөскүүр. Ол иһин &quot;өчпочмак&quot; (сах. &quot;үс муннук&quot;: өч — &quot;үс&quot;, почмак — &quot;муннук&quot;) дэнэр. Оҥоһуллубуттарын кэннэ өчпочмактары арыыламмыт тимир лиискэ (нууч. &quot;противень&quot;) эбэтэр хобоордооххо уураллар. Өчпочмактары үрдүлэрин сымыытынан эбэтэр арыынан сыбыыллар уонна сылытыллыбыт оһоххо угаллар. Өчпочмак чаас курдук буолан баран буһар. Оһоххо ууруллубуттарыттан чаас аҥаара буолан баран, өчпочмактары таһаараллар, истэригэр миини куталлар, онтон эмиэ төттөрү оһоххо угаллар. Буспуттарын билэр туһугар быһах төбөтүнэн хортуоппуйу, эти уонна луугу анньан көрөр ирдэнэр.

== Атын сүбэлэр ==
Өчпочмагы буһарыыга сыалаах хаас уонна кус этэ даҕаны бэртээхэйдик барсар. Идэһэлэммит хаас эбэтэр кус хаалбыт түүтүн кэҥэрдииллэр. Иһин ыраастаан уонна баһын-атаҕын быһан баран, ону үчүгэйдик сууйаллар. Онтон кутуругуттан төбөтүгэр диэри икки аҥы араараллар. Кынаттарын уонна бууттарын быһан, эти уҥуохтарыттан арааран кыра гына кырбыыллар. Кыра уҥуохтааҕы уҥуоҕун кытта хаалларыахха сөп. Бэлэм эккэ кырбаммыт хортуоппуйу, луугу, тууһу, туманы кутан баран үчүгэйдик булкуйар ирдэнэр. Онтон сүөһү этиттэн астаммыт курдук өчпочмактары оҥороллор. Ол гынан баран кус этэ сүөһү этиттэн 10-15 гыраамынан (ол аата 75-80 гыраам) ыйааһына элбэх буолуохтаах.

=== Өчпочмагы сандалыга биэрии ===
Өчпочмактаах тэриэлкэни сандалыга уураллар. Онуоха истэригэр миини кутан уонна кыратык арыылаан биэрэллэр.

=== Эрэсиэп ===
Биир өчпочмакка: 90-100 гыраам тиэстэ, 65 гыраам эт, 80 гыраам хортуоппуй, 15 гыраам луук, төһө ирдэнэринэн туус уонна тума, арыы (хобордооҕу арыылыырга ирдэнэр), ону кытары сымыыт (үрдүтүн сыбыырга ирдэнэр). Эт сыата суох буоллаҕына, өчпочмак иһигэр 10-15 гыраам үүт арыытын угар ирдэнэр.

== Бэлиэтээһиннэр ==

== Төрдүлүктэр: ==

* Юныс Әхмәтҗанов. Татар халык ашлары. К: ТКН, 1969 ел.
* Татар халык ашлары. Руcчадан Р.Х. Камалова,, В.Р. Шәрипова тәрҗемәсе. - Казан:Татарстан китап нәшрияты, 1987.
[[Категория:Татаар аһылыга]]
[[Категория:Татаар култуурата]]</text>
      <sha1>s6lkfu7406vt4k77wvp85imtxhvl04c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431028</id>
      <parentid>431027</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T17:50:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Soldatov Timur</username>
        <id>23703</id>
      </contributor>
      <comment>ойууну эптим</comment>
      <origin>431028</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6215" sha1="fdehcgqm6x4341d4fle1yroxyasnmk4" xml:space="preserve">'''Өчпочмак''' (аатын суолтата &quot;үс муннук&quot; диэн: өч — &quot;үс&quot;, почмак — &quot;муннук&quot;)  — [[Татаардар|татаар]], башкорт национальнай аһылыга. Үксүгэр, [[хой]] (ону сэргэ [[Хаас (көтөр)|хаас]], [[Ынах|ынах)]] [[Эт|эттиттэн]], лууктан уонна [[Хортуоппуй|хортуоппуйтан]] буһарыллар бурдук аһа.
[[Билэ:Echpochmak-wiki.jpg|мини|Өчпочмак (сах. &quot;Үс муннук&quot;)]]
Кэлиҥҥи сылларга башкорт куукунатыгар өсбосмаҡ диэн аатынан (башкорт тылыгар &quot;босмаҡ&quot; диэн тыл суох) киирбит.

== Өчпочмагы буһарарга бэлэмнэнии ==

=== Тиэстэ уонна эт ===
Өчпочмак таһа үксүгэр доруоһаламмыт тиэстэттэн оҥоһуллар. Тиэтэйэр буоллаххына, доруоһата суох тиэстэттэн эмиэ оҥоруохха сөп.

Өчпочмакка сыалаах эт быдан барсар. Хой, ынах эбэтэр тыһаҕас этин ылаллар. Эти сууйаллар уонна уҥуохтарыттан араараллар. Ол эти кыра гына (мас туорааҕын саҕа) кырбыыллар.

=== Хортуоппуйдаах фаршы оҥоруу ===
Хортуоппуйу үчүгэйдик ыраастаан, каҕын хастаан баран, кырбас эт саҕа кырбыыр ирдэнэр. Ол кэннэ хортуоппуйдаах эти бииргэ булкуйан, баһырга уган сиидэлииллэр. Убаҕаһын өтүтэн баран, ол онно кыра гына быһыллыбыт луугу, тууһу уонна туманы эбэллэр. Бу барыта бииргэ үчүгэйдик быланыахтах.

== Өчпочмактары оҥоруу ==
Тиэстэни бастаан сүүсчүкэ гыраам кэриҥэ тэҥ гына үллэрэн баран, төгүрүк гына эрийэллэр. Хас биирдии төгүрүк тиэстэтин кээмэйэ бүлүүһэ саҕа буолар. Бу төгүрүктэр ортолоругар бэлэм фаршы уураллар. Онтон тиэстэни кытыыларыттан көтөҕөн, ойоҕос өрүттэрин уун-утарыта аҕалан сыһыаран сабаллар. Онуоха ортотугар дьөлөҕөс хаалыахтаах. Ол курдук тэҥ өрүттээх үс муннук үөскүүр. Ол иһин &quot;өчпочмак&quot; (сах. &quot;үс муннук&quot;: өч — &quot;үс&quot;, почмак — &quot;муннук&quot;) дэнэр. Оҥоһуллубуттарын кэннэ өчпочмактары арыыламмыт тимир лиискэ (нууч. &quot;противень&quot;) эбэтэр хобоордооххо уураллар. Өчпочмактары үрдүлэрин сымыытынан эбэтэр арыынан сыбыыллар уонна сылытыллыбыт оһоххо угаллар. Өчпочмак чаас курдук буолан баран буһар. Оһоххо ууруллубуттарыттан чаас аҥаара буолан баран, өчпочмактары таһаараллар, истэригэр миини куталлар, онтон эмиэ төттөрү оһоххо угаллар. Буспуттарын билэр туһугар быһах төбөтүнэн хортуоппуйу, эти уонна луугу анньан көрөр ирдэнэр.

== Атын сүбэлэр ==
Өчпочмагы буһарыыга сыалаах хаас уонна кус этэ даҕаны бэртээхэйдик барсар. Идэһэлэммит хаас эбэтэр кус хаалбыт түүтүн кэҥэрдииллэр. Иһин ыраастаан уонна баһын-атаҕын быһан баран, ону үчүгэйдик сууйаллар. Онтон кутуругуттан төбөтүгэр диэри икки аҥы араараллар. Кынаттарын уонна бууттарын быһан, эти уҥуохтарыттан арааран кыра гына кырбыыллар. Кыра уҥуохтааҕы уҥуоҕун кытта хаалларыахха сөп. Бэлэм эккэ кырбаммыт хортуоппуйу, луугу, тууһу, туманы кутан баран үчүгэйдик булкуйар ирдэнэр. Онтон сүөһү этиттэн астаммыт курдук өчпочмактары оҥороллор. Ол гынан баран кус этэ сүөһү этиттэн 10-15 гыраамынан (ол аата 75-80 гыраам) ыйааһына элбэх буолуохтаах.

=== Өчпочмагы сандалыга биэрии ===
Өчпочмактаах тэриэлкэни сандалыга уураллар. Онуоха истэригэр миини кутан уонна кыратык арыылаан биэрэллэр.

=== Эрэсиэп ===
Биир өчпочмакка: 90-100 гыраам тиэстэ, 65 гыраам эт, 80 гыраам хортуоппуй, 15 гыраам луук, төһө ирдэнэринэн туус уонна тума, арыы (хобордооҕу арыылыырга ирдэнэр), ону кытары сымыыт (үрдүтүн сыбыырга ирдэнэр). Эт сыата суох буоллаҕына, өчпочмак иһигэр 10-15 гыраам үүт арыытын угар ирдэнэр.

== Бэлиэтээһиннэр ==

== Төрдүлүктэр: ==

* Юныс Әхмәтҗанов. Татар халык ашлары. К: ТКН, 1969 ел.
* Татар халык ашлары. Руcчадан Р.Х. Камалова,, В.Р. Шәрипова тәрҗемәсе. - Казан:Татарстан китап нәшрияты, 1987.
[[Категория:Татаар аһылыга]]
[[Категория:Татаар култуурата]]</text>
      <sha1>fdehcgqm6x4341d4fle1yroxyasnmk4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431029</id>
      <parentid>431028</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T17:53:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Soldatov Timur</username>
        <id>23703</id>
      </contributor>
      <comment>көннөрүү</comment>
      <origin>431029</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6216" sha1="5sssqtx9zk8h2zk21ytq3hdfxp64x34" xml:space="preserve">'''Өчпочмак''' (аатын суолтата &quot;үс муннук&quot; диэн: өч — &quot;үс&quot;, почмак — &quot;муннук&quot;)  — [[Татаардар|татаар]], башкорт национальнай аһылыга. Үксүгэр, [[хой]] (ону сэргэ [[Хаас (көтөр)|хаас]], [[Ынах|ынах)]] [[Эт|эттиттэн]], лууктан уонна [[Хортуоппуй|хортуоппуйтан]] буһарыллар бурдук аһа.
[[Билэ:Echpochmak-wiki.jpg|мини|Өчпочмак (сах. &quot;Үс муннук&quot;)]]
Кэлиҥҥи сылларга башкорт куукунатыгар өсбосмаҡ диэн аатынан (башкорт тылыгар &quot;босмаҡ&quot; диэн тыл суох) киирбит.

== Өчпочмагы буһарарга бэлэмнэнии ==

=== Тиэстэ уонна эт ===
Өчпочмак таһа үксүгэр доруоһаламмыт тиэстэттэн оҥоһуллар. Тиэтэйэр буоллаххына, доруоһата суох тиэстэттэн эмиэ оҥоруохха сөп.

Өчпочмакка сыалаах эт быдан барсар. Хой, ынах эбэтэр тыһаҕас этин ылаллар. Эти сууйаллар уонна уҥуохтарыттан араараллар. Ол эти кыра гына (мас туорааҕын саҕа) кырбыыллар.

=== Хортуоппуйдаах фаршы оҥоруу ===
Хортуоппуйу үчүгэйдик ыраастаан, каҕын хастаан баран, кырбас эт саҕа кырбыыр ирдэнэр. Ол кэннэ хортуоппуйдаах эти бииргэ булкуйан, баһырга уган сиидэлииллэр. Убаҕаһын өтүтэн баран, ол онно кыра гына быһыллыбыт луугу, тууһу уонна туманы эбэллэр. Бу барыта бииргэ үчүгэйдик быланыахтах.

== Өчпочмактары оҥоруу ==
Тиэстэни бастаан сүүсчүкэ гыраам кэриҥэ тэҥ гына үллэрэн баран, төгүрүк гына эрийэллэр. Хас биирдии төгүрүк тиэстэтин кээмэйэ бүлүүһэ саҕа буолар. Бу төгүрүктэр ортолоругар бэлэм фаршы уураллар. Онтон тиэстэни кытыыларыттан көтөҕөн, ойоҕос өрүттэрин уун-утарыта аҕалан сыһыаран сабаллар. Онуоха ортотугар дьөлөҕөс хаалыахтаах. Ол курдук тэҥ өрүттээх үс муннук үөскүүр. Ол иһин &quot;өчпочмак&quot; (сах. &quot;үс муннук&quot;: өч — &quot;үс&quot;, почмак — &quot;муннук&quot;) дэнэр. Оҥоһуллубуттарын кэннэ өчпочмактары арыыламмыт тимир лиискэ (нууч. &quot;противень&quot;) эбэтэр хобоордооххо уураллар. Өчпочмактары үрдүлэрин сымыытынан эбэтэр арыынан сыбыыллар уонна сылытыллыбыт оһоххо угаллар. Өчпочмак чаас курдук буолан баран буһар. Оһоххо ууруллубуттарыттан чаас аҥаара буолан баран, өчпочмактары таһаараллар, истэригэр миини куталлар, онтон эмиэ төттөрү оһоххо угаллар. Буспуттарын билэр туһугар быһах төбөтүнэн хортуоппуйу, эти уонна луугу анньан көрөр ирдэнэр.

== Атын сүбэлэр ==
Өчпочмагы буһарыыга сыалаах хаас уонна кус этэ даҕаны бэртээхэйдик барсар. Идэһэлэммит хаас эбэтэр кус хаалбыт түүтүн кэҥэрдииллэр. Иһин ыраастаан уонна баһын-атаҕын быһан баран, ону үчүгэйдик сууйаллар. Онтон кутуругуттан төбөтүгэр диэри икки аҥы араараллар. Кынаттарын уонна бууттарын быһан, эти уҥуохтарыттан арааран кыра гына кырбыыллар. Кыра уҥуохтааҕы уҥуоҕун кытта хаалларыахха сөп. Бэлэм эккэ кырбаммыт хортуоппуйу, луугу, тууһу, туманы кутан баран үчүгэйдик булкуйар ирдэнэр. Онтон сүөһү этиттэн астаммыт курдук үс муннуктары оҥороллор. Ол гынан баран кус этэ сүөһү этиттэн 10-15 гыраамынан (ол аата 75-80 гыраам) ыйааһына элбэх буолуохтаах.

=== Өчпочмагы сандалыга биэрии ===
Өчпочмактаах тэриэлкэни сандалыга уураллар. Онуоха истэригэр миини кутан уонна кыратык арыылаан биэрэллэр.

=== Эрэсиэп ===
Биир өчпочмакка: 90-100 гыраам тиэстэ, 65 гыраам эт, 80 гыраам хортуоппуй, 15 гыраам луук, төһө ирдэнэринэн туус уонна тума, арыы (хобордооҕу арыылыырга ирдэнэр), ону кытары сымыыт (үрдүтүн сыбыырга ирдэнэр). Эт сыата суох буоллаҕына, өчпочмак иһигэр 10-15 гыраам үүт арыытын угар ирдэнэр.

== Бэлиэтээһиннэр ==

== Төрдүлүктэр: ==

* Юныс Әхмәтҗанов. Татар халык ашлары. К: ТКН, 1969 ел.
* Татар халык ашлары. Руcчадан Р.Х. Камалова,, В.Р. Шәрипова тәрҗемәсе. - Казан:Татарстан китап нәшрияты, 1987.
[[Категория:Татаар аһылыга]]
[[Категория:Татаар култуурата]]</text>
      <sha1>5sssqtx9zk8h2zk21ytq3hdfxp64x34</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431030</id>
      <parentid>431029</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T17:54:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Soldatov Timur</username>
        <id>23703</id>
      </contributor>
      <comment>эмиэ көннөрүү</comment>
      <origin>431030</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6220" sha1="04mkh8ut82br6hzg3agnwfmf7l0rkog" xml:space="preserve">'''Өчпочмак''' (аатын суолтата &quot;үс муннук&quot; диэн: өч — &quot;үс&quot;, почмак — &quot;муннук&quot;)  — [[Татаардар|татаар]], башкорт национальнай аһылыга. Үксүгэр, [[хой]] (ону сэргэ [[Хаас (көтөр)|хаас]], [[Ынах|ынах)]] [[Эт|эттиттэн]], лууктан уонна [[Хортуоппуй|хортуоппуйтан]] буһарыллар бурдук аһа.
[[Билэ:Echpochmak-wiki.jpg|мини|Өчпочмак (сах. &quot;Үс муннук&quot;)]]
Кэлиҥҥи сылларга башкорт куукунатыгар өсбосмаҡ диэн аатынан (башкорт тылыгар &quot;босмаҡ&quot; диэн тыл суох) киирбит.

== Өчпочмагы буһарарга бэлэмнэнии ==

=== Тиэстэ уонна эт ===
Өчпочмак таһа үксүгэр доруоһаламмыт тиэстэттэн оҥоһуллар. Тиэтэйэр буоллаххына, доруоһата суох тиэстэттэн эмиэ оҥоруохха сөп.

Өчпочмакка сыалаах эт быдан барсар. Хой, ынах эбэтэр тыһаҕас этин ылаллар. Эти сууйаллар уонна уҥуохтарыттан араараллар. Ол эти кыра гына (мас туорааҕын саҕа) кырбыыллар.

=== Хортуоппуйдаах фаршы оҥоруу ===
Хортуоппуйу үчүгэйдик ыраастаан, каҕын хастаан баран, кырбас эт саҕа кырбыыр ирдэнэр. Ол кэннэ хортуоппуйдаах эти бииргэ булкуйан, баһырга уган сиидэлииллэр. Убаҕаһын өтүтэн баран, ол онно кыра гына быһыллыбыт луугу, тууһу уонна туманы эбэллэр. Бу барыта бииргэ үчүгэйдик быланыахтах.

== Өчпочмактары оҥоруу ==
Тиэстэни бастаан сүүсчүкэ гыраам кэриҥэ тэҥ гына үллэрэн баран, төгүрүк гына эрийэллэр. Хас биирдии төгүрүк тиэстэтин кээмэйэ бүлүүһэ саҕа буолар. Бу төгүрүктэр ортолоругар бэлэм фаршы уураллар. Онтон тиэстэни кытыыларыттан көтөҕөн, ойоҕос өрүттэрин уун-утарыта аҕалан сыһыаран сабаллар. Онуоха ортотугар дьөлөҕөс хаалыахтаах. Ол курдук тэҥ өрүттээх үс муннук үөскүүр. Ол иһин &quot;өчпочмак&quot; (сах. &quot;үс муннук&quot;: өч — &quot;үс&quot;, почмак — &quot;муннук&quot;) дэнэр. Оҥоһуллубуттарын кэннэ өчпочмактары арыыламмыт тимир лиискэ (нууч. &quot;противень&quot;) эбэтэр хобоордооххо уураллар. Өчпочмактары үрдүлэрин сымыытынан эбэтэр арыынан сыбыыллар уонна сылытыллыбыт оһоххо угаллар. Өчпочмак чаас курдук буолан баран буһар. Оһоххо ууруллубуттарыттан чаас аҥаара буолан баран, өчпочмактары таһаараллар, истэригэр миини куталлар, онтон эмиэ төттөрү оһоххо угаллар. Буспуттарын билэр туһугар быһах төбөтүнэн хортуоппуйу, эти уонна луугу анньан көрөр ирдэнэр.

== Атын сүбэлэр ==
Өчпочмагы буһарыыга сыалаах хаас уонна кус этэ даҕаны бэртээхэйдик барсар. Идэһэлэммит хаас эбэтэр кус хаалбыт түүтүн кэҥэрдииллэр. Иһин ыраастаан уонна баһын-атаҕын быһан баран, ону үчүгэйдик сууйаллар. Онтон кутуругуттан төбөтүгэр диэри икки аҥы араараллар. Кынаттарын уонна бууттарын быһан, эти уҥуохтарыттан арааран кыра гына кырбыыллар. Кыра уҥуохтааҕы уҥуоҕун кытта хаалларыахха сөп. Бэлэм эккэ кырбаммыт хортуоппуйу, луугу, тууһу, туманы кутан баран үчүгэйдик булкуйар ирдэнэр. Онтон сүөһү этиттэн астаммыт курдук үс муннуктары оҥороллор. Ол гынан баран көтөр этэ сүөһү этиттэн 10-15 гыраамынан (ол аата 75-80 гыраам) ыйааһына элбэх буолуохтаах.

=== Өчпочмагы сандалыга биэрии ===
Өчпочмактаах тэриэлкэни сандалыга уураллар. Онуоха истэригэр миини кутан уонна кыратык арыылаан биэрэллэр.

=== Эрэсиэп ===
Биир өчпочмакка: 90-100 гыраам тиэстэ, 65 гыраам эт, 80 гыраам хортуоппуй, 15 гыраам луук, төһө ирдэнэринэн туус уонна тума, арыы (хобордооҕу арыылыырга ирдэнэр), ону кытары сымыыт (үрдүтүн сыбыырга ирдэнэр). Эт сыата суох буоллаҕына, өчпочмак иһигэр 10-15 гыраам үүт арыытын угар ирдэнэр.

== Бэлиэтээһиннэр ==

== Төрдүлүктэр: ==

* Юныс Әхмәтҗанов. Татар халык ашлары. К: ТКН, 1969 ел.
* Татар халык ашлары. Руcчадан Р.Х. Камалова,, В.Р. Шәрипова тәрҗемәсе. - Казан:Татарстан китап нәшрияты, 1987.
[[Категория:Татаар аһылыга]]
[[Категория:Татаар култуурата]]</text>
      <sha1>04mkh8ut82br6hzg3agnwfmf7l0rkog</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431031</id>
      <parentid>431030</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T17:55:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Soldatov Timur</username>
        <id>23703</id>
      </contributor>
      <comment>сааһылааһын</comment>
      <origin>431031</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6216" sha1="ouk8gcqi0nmekuy7e9bjff5binmhppy" xml:space="preserve">'''Өчпочмак''' (аатын суолтата &quot;үс муннук&quot; диэн: өч — &quot;үс&quot;, почмак — &quot;муннук&quot;)  — [[Татаардар|татаар]], башкорт национальнай аһылыга. Үксүгэр, [[хой]] (ону сэргэ [[Хаас (көтөр)|хаас]], [[Ынах|ынах)]] [[Эт|эттиттэн]], лууктан уонна [[Хортуоппуй|хортуоппуйтан]] буһарыллар бурдук аһа.
[[Билэ:Echpochmak-wiki.jpg|мини|Өчпочмак (сах. &quot;Үс муннук&quot;)]]
Кэлиҥҥи сылларга башкорт куукунатыгар өсбосмаҡ диэн аатынан (башкорт тылыгар &quot;босмаҡ&quot; диэн тыл суох) киирбит.

== Өчпочмагы буһарарга бэлэмнэнии ==

=== Тиэстэ уонна эт ===
Өчпочмак таһа үксүгэр доруоһаламмыт тиэстэттэн оҥоһуллар. Тиэтэйэр буоллаххына, доруоһата суох тиэстэттэн эмиэ оҥоруохха сөп.

Өчпочмакка сыалаах эт быдан барсар. Хой, ынах эбэтэр тыһаҕас этин ылаллар. Эти сууйаллар уонна уҥуохтарыттан араараллар. Ол эти кыра гына (мас туорааҕын саҕа) кырбыыллар.

=== Хортуоппуйдаах фаршы оҥоруу ===
Хортуоппуйу үчүгэйдик ыраастаан, каҕын хастаан баран, кырбас эт саҕа кырбыыр ирдэнэр. Ол кэннэ хортуоппуйдаах эти бииргэ булкуйан, баһырга уган сиидэлииллэр. Убаҕаһын өтүтэн баран, ол онно кыра гына быһыллыбыт луугу, тууһу уонна туманы эбэллэр. Бу барыта бииргэ үчүгэйдик быланыахтах.

== Өчпочмактары оҥоруу ==
Тиэстэни бастаан сүүсчүкэ гыраам кэриҥэ тэҥ гына үллэрэн баран, төгүрүк гына эрийэллэр. Хас биирдии төгүрүк тиэстэтин кээмэйэ бүлүүһэ саҕа буолар. Бу төгүрүктэр ортолоругар бэлэм фаршы уураллар. Онтон тиэстэни кытыыларыттан көтөҕөн, ойоҕос өрүттэрин уун-утарыта аҕалан сыһыаран сабаллар. Онуоха ортотугар дьөлөҕөс хаалыахтаах. Ол курдук тэҥ өрүттээх үс муннук үөскүүр. Ол иһин &quot;өчпочмак&quot; (сах. &quot;үс муннук&quot;: өч — &quot;үс&quot;, почмак — &quot;муннук&quot;) дэнэр. Оҥоһуллубуттарын кэннэ өчпочмактары арыыламмыт тимир лиискэ (нууч. &quot;противень&quot;) эбэтэр хобоордооххо уураллар. Өчпочмактары үрдүлэрин сымыытынан эбэтэр арыынан сыбыыллар уонна сылытыллыбыт оһоххо угаллар. Өчпочмак чаас курдук буолан баран буһар. Оһоххо ууруллубуттарыттан чаас аҥаара буолан баран, өчпочмактары таһаараллар, истэригэр миини куталлар, онтон эмиэ төттөрү оһоххо угаллар. Буспуттарын билэр туһугар быһах төбөтүнэн хортуоппуйу, эти уонна луугу анньан көрөр ирдэнэр.

== Атын сүбэлэр ==
Өчпочмагы буһарыыга сыалаах хаас уонна кус этэ даҕаны бэртээхэйдик барсар. Идэһэлэммит хаас эбэтэр кус хаалбыт түүтүн кэҥэрдииллэр. Иһин ыраастаан уонна баһын-атаҕын быһан баран, ону үчүгэйдик сууйаллар. Онтон кутуругуттан төбөтүгэр диэри икки аҥы араараллар. Кынаттарын уонна бууттарын быһан, эти уҥуохтарыттан арааран кыра гына кырбыыллар. Кыра уҥуохтааҕы уҥуоҕун кытта хаалларыахха сөп. Бэлэм эккэ кырбаммыт хортуоппуйу, луугу, тууһу, туманы кутан баран үчүгэйдик булкуйар ирдэнэр. Онтон сүөһү этиттэн астаммыт курдук үс муннуктары оҥороллор. Ол гынан баран көтөр этэ сүөһү этиттэн 10-15 гыраамынан (ол аата 75-80 гыраам) ыйааһына элбэх буолуохтаах.

== Өчпочмагы сандалыга биэрии ==
Өчпочмактаах тэриэлкэни сандалыга уураллар. Онуоха истэригэр миини кутан уонна кыратык арыылаан биэрэллэр.

== Эрэсиэп ==
Биир өчпочмакка: 90-100 гыраам тиэстэ, 65 гыраам эт, 80 гыраам хортуоппуй, 15 гыраам луук, төһө ирдэнэринэн туус уонна тума, арыы (хобордооҕу арыылыырга ирдэнэр), ону кытары сымыыт (үрдүтүн сыбыырга ирдэнэр). Эт сыата суох буоллаҕына, өчпочмак иһигэр 10-15 гыраам үүт арыытын угар ирдэнэр.

== Бэлиэтээһиннэр ==

== Төрдүлүктэр: ==

* Юныс Әхмәтҗанов. Татар халык ашлары. К: ТКН, 1969 ел.
* Татар халык ашлары. Руcчадан Р.Х. Камалова,, В.Р. Шәрипова тәрҗемәсе. - Казан:Татарстан китап нәшрияты, 1987.
[[Категория:Татаар аһылыга]]
[[Категория:Татаар култуурата]]</text>
      <sha1>ouk8gcqi0nmekuy7e9bjff5binmhppy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431032</id>
      <parentid>431031</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T18:13:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Soldatov Timur</username>
        <id>23703</id>
      </contributor>
      <origin>431032</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6215" sha1="3hi1h80cr255pybmez1bij58bvsaggb" xml:space="preserve">'''Өчпочмак''' (аатын суолтата &quot;үс муннук&quot; диэн: өч — &quot;үс&quot;, почмак — &quot;муннук&quot;)  — [[Татаардар|татаар]], башкорт национальнай аһылыга. Үксүгэр, [[хой]] (ону сэргэ [[Хаас (көтөр)|хаас]], [[Ынах|ынах)]] [[Эт|эттиттэн]], лууктан уонна [[Хортуоппуй|хортуоппуйтан]] буһарыллар бурдук аһа.
[[Билэ:Echpochmak-wiki.jpg|мини|Өчпочмак (сах. &quot;Үс муннук&quot;)]]
Кэлиҥҥи сылларга башкорт куукунатыгар өсбосмаҡ диэн аатынан (башкорт тылыгар &quot;босмаҡ&quot; диэн тыл суох) киирбит.

== Өчпочмагы буһарарга бэлэмнэнии ==

=== Тиэстэ уонна эт ===
Өчпочмак таһа үксүгэр доруоһаламмыт тиэстэттэн оҥоһуллар. Тиэтэйэр буоллаххына, доруоһата суох тиэстэттэн эмиэ оҥоруохха сөп.

Өчпочмакка сыалаах эт быдан барсар. Хой, ынах эбэтэр тыһаҕас этин ылаллар. Эти сууйаллар уонна уҥуохтарыттан араараллар. Ол эти кыра гына (мас туорааҕын саҕа) кырбыыллар.

=== Хортуоппуйдаах фаршы оҥоруу ===
Хортуоппуйу үчүгэйдик ыраастаан, каҕын хастаан баран, кырбас эт саҕа кырбыыр ирдэнэр. Ол кэннэ хортуоппуйдаах эти бииргэ булкуйан, баһырга уган сиидэлииллэр. Убаҕаһын өтүтэн баран, ол онно кыра гына быһыллыбыт луугу, тууһу уонна туманы эбэллэр. Бу барыта бииргэ үчүгэйдик быланыахтах.

== Өчпочмактары оҥоруу ==
Тиэстэни бастаан сүүсчүкэ гыраам кэриҥэ тэҥ гына үллэрэн баран, төгүрүк гына эрийэллэр. Хас биирдии төгүрүк тиэстэтин кээмэйэ бүлүүһэ саҕа буолар. Бу төгүрүктэр ортолоругар бэлэм фаршы уураллар. Онтон тиэстэни кытыыларыттан көтөҕөн, ойоҕос өрүттэрин уун-утарыта аҕалан сыһыаран сабаллар. Онуоха ортотугар дьөлөҕөс хаалыахтаах. Ол курдук тэҥ өрүттээх үс муннук үөскүүр. Ол иһин &quot;өчпочмак&quot; (сах. &quot;үс муннук&quot;: өч — &quot;үс&quot;, почмак — &quot;муннук&quot;) дэнэр. Оҥоһуллубуттарын кэннэ өчпочмактары арыыламмыт тимир лиискэ (нууч. &quot;противень&quot;) эбэтэр хобоордооххо уураллар. Өчпочмактары үрдүлэрин сымыытынан эбэтэр арыынан сыбыыллар уонна сылытыллыбыт оһоххо угаллар. Өчпочмак чаас курдук буолан баран буһар. Оһоххо ууруллубуттарыттан чаас аҥаара буолан баран, өчпочмактары таһаараллар, истэригэр миини куталлар, онтон эмиэ төттөрү оһоххо угаллар. Буспуттарын билэр туһугар быһах төбөтүнэн хортуоппуйу, эти уонна луугу анньан көрөр ирдэнэр.

== Атын сүбэлэр ==
Өчпочмагы буһарыыга сыалаах хаас уонна кус этэ даҕаны бэртээхэйдик барсар. Идэһэлэммит хаас эбэтэр кус хаалбыт түүтүн кэҥэрдииллэр. Иһин ыраастаан уонна баһын-атаҕын быһан баран, ону үчүгэйдик сууйаллар. Онтон кутуругуттан төбөтүгэр диэри икки аҥы араараллар. Кынаттарын уонна бууттарын быһан, эти уҥуохтарыттан арааран кыра гына кырбыыллар. Кыра уҥуохтааҕы уҥуоҕун кытта хаалларыахха сөп. Бэлэм эккэ кырбаммыт хортуоппуйу, луугу, тууһу, туманы кутан баран үчүгэйдик булкуйар ирдэнэр. Онтон сүөһү этиттэн астаммыт курдук үс муннуктары оҥороллор. Ол гынан баран көтөр этэ сүөһү этиттэн 10-15 гыраамынан (ол аата 75-80 гыраам) ыйааһына элбэх буолуохтаах.

== Өчпочмагы сандалыга биэрии ==
Өчпочмактаах тэриэлкэни сандалыга уураллар. Онуоха истэригэр миини кутан уонна кыратык арыылаан биэрэллэр.

== Эрэсиэп ==
Биир өчпочмакка: 90-100 гыраам тиэстэ, 65 гыраам эт, 80 гыраам хортуоппуй, 15 гыраам луук, төһө ирдэнэринэн туус уонна тума, арыы (хобордооҕу арыылыырга ирдэнэр), ону кытары сымыыт (үрдүтүн сыбыырга ирдэнэр). Эт сыата суох буоллаҕына, өчпочмак иһигэр 10-15 гыраам үүт арыытын угар ирдэнэр.

== Бэлиэтээһиннэр ==

== Төрдүлүктэр ==

* Юныс Әхмәтҗанов. Татар халык ашлары. К: ТКН, 1969 ел.
* Татар халык ашлары. Руcчадан Р.Х. Камалова,, В.Р. Шәрипова тәрҗемәсе. - Казан:Татарстан китап нәшрияты, 1987.
[[Категория:Татаар аһылыга]]
[[Категория:Татаар култуурата]]</text>
      <sha1>3hi1h80cr255pybmez1bij58bvsaggb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ноговицын Анатолий Григорьевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59030</id>
    <revision>
      <id>431023</id>
      <timestamp>2026-10-15T13:14:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sauit</username>
        <id>26795</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[Билэ:Anatoly Nogovitsyn (2026-05-22) (cropped).jpg|мини|Анатолий Григорьевич Ноговицын 2021 сыллаахха]] '''Ноговицын Анатолий Григорьевич''' (төр. [[1987 сыл|1987]] сыл [[сэтинньи 6]] күнүгэр, [[Бүлүү (куорат)|Бүлүү]], [[Бүлүү улууһа]], [[Саха АССР]], Сэбиэскэй Социалистыы Республикал...&quot; саҥа сирэй оҥоһулунна</comment>
      <origin>431023</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1485" sha1="3s0tw4wg7dvx49wfhybjax7wvawnvdb" xml:space="preserve">[[Билэ:Anatoly Nogovitsyn (2026-05-22) (cropped).jpg|мини|Анатолий Григорьевич Ноговицын 2021 сыллаахха]]
'''Ноговицын Анатолий Григорьевич''' (төр. [[1987 сыл|1987]] сыл [[сэтинньи 6]] күнүгэр, [[Бүлүү (куорат)|Бүлүү]], [[Бүлүү улууһа]], [[Саха АССР]], [[Сэбиэскэй Социалистыы Республикалар Сойуустара|ССРС]]) диэн саха бэлиитигэ уонна общественнай диэйэтэлэ. [[Яблоко (баартыйа)|«Яблоко» баартыйа]] Саха Өрөспүүбүлүкэтээҕи салаатын Бэрэсэдээтэлэ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.yabloko.ru/regnews/yakutiya/2024/06/24|title=Якутское «Яблоко» продолжит работу под руководством Анатолия Ноговицына|date=2024-06-24|work=«Яблоко» баартыйа официальнай саайта|lang=ru|accessdate=2026-10-15}}&lt;/ref&gt;.

== Быһаарыылар ==
{{Быһаарыылар}}
[[Категория:1987 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:Сэтинньи 6 күнүгэр төрөөбүттэр]]
[[Категория:Бүлүүгэ төрөөбүттэр]]
[[Категория:Саха политиктара]]
[[Категория:«Яблоко» баартыйа чилиэннэрэ]]</text>
      <sha1>3s0tw4wg7dvx49wfhybjax7wvawnvdb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431024</id>
      <parentid>431023</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T13:20:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sauit</username>
        <id>26795</id>
      </contributor>
      <origin>431024</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1570" sha1="fitea2rigmwtfoozi362ww5n3d2noc9" xml:space="preserve">[[Билэ:Anatoly Nogovitsyn (2026-05-22) (cropped).jpg|мини|Анатолий Григорьевич Ноговицын 2021 сыллаахха]]
'''Ноговицын Анатолий Григорьевич''' (төр. [[1987 сыл|1987]] сыл [[сэтинньи 6]] күнүгэр, [[Бүлүү (куорат)|Бүлүү]], [[Бүлүү улууһа]], [[Саха АССР]], [[Сэбиэскэй Социалистыы Республикалар Сойуустара|ССРС]]) диэн саха бэлиитигэ, общественнай диэйэтэлэ уонна урбаанньыт буолар. [[Яблоко (баартыйа)|«Яблоко» баартыйа]] Саха Өрөспүүбүлүкэтээҕи салаатын Бэрэсэдээтэлэ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.yabloko.ru/regnews/yakutiya/2024/06/24|title=Якутское «Яблоко» продолжит работу под руководством Анатолия Ноговицына|date=2024-06-24|work=«Яблоко» баартыйа официальнай саайта|lang=ru|accessdate=2026-10-15}}&lt;/ref&gt;.

== Олоҕо ==

=== Бэлиитикэҕэ ===

== Быһаарыылар ==
{{Быһаарыылар}}
[[Категория:1987 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:Сэтинньи 6 күнүгэр төрөөбүттэр]]
[[Категория:Бүлүүгэ төрөөбүттэр]]
[[Категория:Саха политиктара]]
[[Категория:«Яблоко» баартыйа чилиэннэрэ]]</text>
      <sha1>fitea2rigmwtfoozi362ww5n3d2noc9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431039</id>
      <parentid>431024</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T10:16:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sauit</username>
        <id>26795</id>
      </contributor>
      <comment>/* Бэлиитикэҕэ */</comment>
      <origin>431039</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5032" sha1="4irn1xc2jdw6rjt3gnugllr16qjpw2g" xml:space="preserve">[[Билэ:Anatoly Nogovitsyn (2026-05-22) (cropped).jpg|мини|Анатолий Григорьевич Ноговицын 2021 сыллаахха]]
'''Ноговицын Анатолий Григорьевич''' (төр. [[1987 сыл|1987]] сыл [[сэтинньи 6]] күнүгэр, [[Бүлүү (куорат)|Бүлүү]], [[Бүлүү улууһа]], [[Саха АССР]], [[Сэбиэскэй Социалистыы Республикалар Сойуустара|ССРС]]) диэн саха бэлиитигэ, общественнай диэйэтэлэ уонна урбаанньыт буолар. [[Яблоко (баартыйа)|«Яблоко» баартыйа]] Саха Өрөспүүбүлүкэтээҕи салаатын Бэрэсэдээтэлэ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.yabloko.ru/regnews/yakutiya/2024/06/24|title=Якутское «Яблоко» продолжит работу под руководством Анатолия Ноговицына|date=2024-06-24|work=«Яблоко» баартыйа официальнай саайта|lang=ru|accessdate=2026-10-15}}&lt;/ref&gt;.

== Олоҕо ==
1987 сыл сэтинньи 6 күнүгэр [[Бүлүү (куорат)|Бүлүү куоракка]] төрөөбүтэ.

=== Бэлиитикэҕэ ===
Анатолий Ноговицын бэлиитикэҕэ 2017 сыллаахха кэлбитэ, онно кини Саха Өрөспүүбүлүкэтээҕи [[Навальнай Алексей|Алексей Навальнай]] штабын салайбыта. Анатолий Ноговицын Навальнай кандидатуратын [[Арассыыйа Бэрэсидьиэнин быыбара (2024)|Арассыыйа Бэрэсидьиэнин быыбарыгар]] көҥүллээбэтэхтэрин кэннэ штабы саппыта&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://echofm.online/portret-dnya/portret-dnya-anatolij-nogoviczyn-lider-yakutskogo-yabloka-i-protivnik-vojny-kotorogo-zaregistrirovali-kandidatom-v-deputaty-gosdumy|title=Портрет дня: Анатолий Ноговицын — лидер якутского «Яблока» и противник войны, которого зарегистрировали кандидатом в депутаты Госдумы|date=2026-07-28|lang=ru|accessdate=2026-10-16|work=Эхо}}&lt;/ref&gt;.

2018 сыллаахха [[Яблоко (баартыйа)|«Яблоко» баартыйаҕа]] киирбитэ уонна баартыйа региональнай салаатын Бэрэсэдээтэлинэн буолбута&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

2024 сыл сэтинньи 24 күнүгэр [[Дьокуускай|Дьокуускай куорат]] Гагарин искибиэригэр [[Дьокуускай куорат баһылыга|Дьокуускай куорат баһылыгын]] көнө быыбар быыраабын көмүскүүр митинг хомуйбута, онно 30 диэки киһи мустубута. Ол кэнниттэн Ноговицын кинини 30 тыһ. солкуобайгар штрафтаабыттарын туһунан кэпсээбитэ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ng.ru/politics/2024-11-24/1_9141_yakutia.html|title=В Якутске митинг за выборы мэра не собрал народ|date=2024-11-24|lang=ru|accessdate=2026-10-16|author=Дарья Гармоненко|work=Независимая газета}}&lt;/ref&gt;.

2026 сыл от ыйын 28 күнүгэр [[Госдуума дьокутааттарын быыбара (2026)|Госдуума дьокутааттарын быыбарын]] 29-с №-дээх биир мандааттаах уокурукка (Саха Өрөспүүбүлүкэтэ) хандьыдаат буолбута&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sakhaday.ru/news/ne-ozhidal-kandidat-ot-yabloka-anatoliy-nogovicyn-zaregistrirovan-na-vyborah-v-gosdumu?from=copy|title=&quot;Не ожидал&quot;. Кандидат от «Яблока» Анатолий Ноговицын зарегистрирован на выборах в Госдуму|work=SakhaDay|lang=ru|accessdate=2026-10-16|date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;. Онно кини бэһис миэстэ буолбута уонна 20&amp;nbsp;626 куолаһы (6,55%) хомуйбута, кини кандидатуратын «Өйдөөх куоластааһын» ({{Lang-ru|«Умное голосование»}}) өйөөбүтэ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iditena.org/districts/29/|title=Якутский округ №29|lang=ru|accessdate=2026-10-16|work=iditena.org}}&lt;/ref&gt;.

== Быһаарыылар ==
{{Быһаарыылар}}
[[Категория:1987 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:Сэтинньи 6 күнүгэр төрөөбүттэр]]
[[Категория:Бүлүүгэ төрөөбүттэр]]
[[Категория:Саха политиктара]]
[[Категория:«Яблоко» баартыйа чилиэннэрэ]]</text>
      <sha1>4irn1xc2jdw6rjt3gnugllr16qjpw2g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431040</id>
      <parentid>431039</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T10:45:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sauit</username>
        <id>26795</id>
      </contributor>
      <origin>431040</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6473" sha1="9lgescb3esxtl3sepctmb7k0srwjz14" xml:space="preserve">[[Билэ:Anatoly Nogovitsyn (2026-05-22) (cropped).jpg|мини|Анатолий Григорьевич Ноговицын 2021 сыллаахха]]
'''Ноговицын Анатолий Григорьевич''' (төр. [[1987 сыл|1987]] сыл [[сэтинньи 6]] күнүгэр, [[Бүлүү (куорат)|Бүлүү]], [[Бүлүү улууһа]], [[Саха АССР]], [[Сэбиэскэй Социалистыы Республикалар Сойуустара|ССРС]]) диэн саха бэлиитигэ, общественнай диэйэтэлэ уонна урбаанньыт буолар. [[Яблоко (баартыйа)|«Яблоко» баартыйа]] Саха Өрөспүүбүлүкэтээҕи салаатын Бэрэсэдээтэлэ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.yabloko.ru/regnews/yakutiya/2024/06/24|title=Якутское «Яблоко» продолжит работу под руководством Анатолия Ноговицына|date=2024-06-24|work=«Яблоко» баартыйа официальнай саайта|lang=ru|accessdate=2026-10-15}}&lt;/ref&gt;.

== Олоҕо ==
1987 сыл сэтинньи 6 күнүгэр [[Бүлүү (куорат)|Бүлүү куоракка]] төрөөбүтэ.

=== Бэлиитикэҕэ ===
Анатолий Ноговицын бэлиитикэҕэ 2017 сыллаахха кэлбитэ, онно кини Саха Өрөспүүбүлүкэтээҕи [[Навальнай Алексей|Алексей Навальнай]] штабын салайбыта. Анатолий Ноговицын Навальнай кандидатуратын [[Арассыыйа Бэрэсидьиэнин быыбара (2024)|Арассыыйа Бэрэсидьиэнин быыбарыгар]] көҥүллээбэтэхтэрин кэннэ штабы саппыта&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://echofm.online/portret-dnya/portret-dnya-anatolij-nogoviczyn-lider-yakutskogo-yabloka-i-protivnik-vojny-kotorogo-zaregistrirovali-kandidatom-v-deputaty-gosdumy|title=Портрет дня: Анатолий Ноговицын — лидер якутского «Яблока» и противник войны, которого зарегистрировали кандидатом в депутаты Госдумы|date=2026-07-28|lang=ru|accessdate=2026-10-16|work=Эхо}}&lt;/ref&gt;.

2018 сыллаахха [[Яблоко (баартыйа)|«Яблоко» баартыйаҕа]] киирбитэ уонна баартыйа региональнай салаатын Бэрэсэдээтэлинэн буолбута&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

2021 сыл от ыйын 4 күнүгэр «Яблоко» баартыйа Анатолий Ноговицыны [[Госдуума дьокутааттарын быыбара (2021)|Госдуума дьокутааттарын быыбарыгар]] 24-с №-дээх биир мандааттаах уокурукка (Саха Өрөспүүбүлүкэтэ) хандьыдаат курдук таһаарбыта. Кини өссө федеральнай испииһэккэ киирбитэ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sakhaday.ru/news/partiya-yabloko-vydvinula-v-gosdumu-anatoliya-nogovicyna|title=Партия &quot;Яблоко&quot; выдвинула в Госдуму Анатолия Ноговицына|date=2021-07-04|lang=ru|accessdate=2026-10-16|work=SakhaDay}}&lt;/ref&gt;.

2021 сыл атырдьах ыйыгар Анатолий Ноговицын [[Ykt|Ykt.ru]] портаал ыыппыт куоластааһыныгар кыайбыта. Киниэхэ 662 киһи куоластаабыта, ол аата куоластаабыт дьон 37,13 быраһыана&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://news.ykt.ru/article/124736|title=Итоги голосования: самый достойный кандидат в Госдуму от Якутии|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210918052856/https://news.ykt.ru/article/124736|archivedate=2021-09-18|accessdate=2026-10-16|lang=ru|date=2021-08-09|work=NewsYkt}}&lt;/ref&gt;.

2024 сыл сэтинньи 24 күнүгэр [[Дьокуускай|Дьокуускай куорат]] Гагарин искибиэригэр [[Дьокуускай куорат баһылыга|Дьокуускай куорат баһылыгын]] көнө быыбар быыраабын көмүскүүр митинг хомуйбута, онно 30 диэки киһи мустубута. Ол кэнниттэн Ноговицын кинини 30 тыһ. солкуобайгар штрафтаабыттарын туһунан кэпсээбитэ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ng.ru/politics/2024-11-24/1_9141_yakutia.html|title=В Якутске митинг за выборы мэра не собрал народ|date=2024-11-24|lang=ru|accessdate=2026-10-16|author=Дарья Гармоненко|work=Независимая газета}}&lt;/ref&gt;.

2026 сыл от ыйын 28 күнүгэр [[Госдуума дьокутааттарын быыбара (2026)|Госдуума дьокутааттарын быыбарын]] 29-с №-дээх биир мандааттаах уокурукка (Саха Өрөспүүбүлүкэтэ) хандьыдаат буолбута&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sakhaday.ru/news/ne-ozhidal-kandidat-ot-yabloka-anatoliy-nogovicyn-zaregistrirovan-na-vyborah-v-gosdumu?from=copy|title=&quot;Не ожидал&quot;. Кандидат от «Яблока» Анатолий Ноговицын зарегистрирован на выборах в Госдуму|work=SakhaDay|lang=ru|accessdate=2026-10-16|date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;. Онно кини бэһис миэстэ буолбута уонна 20&amp;nbsp;626 куолаһы (6,55%) хомуйбута, кини кандидатуратын «Өйдөөх куоластааһын» ({{Lang-ru|«Умное голосование»}}) өйөөбүтэ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iditena.org/districts/29/|title=Якутский округ №29|lang=ru|accessdate=2026-10-16|work=iditena.org}}&lt;/ref&gt;.

== Быһаарыылар ==
{{Быһаарыылар}}
[[Категория:1987 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:Сэтинньи 6 күнүгэр төрөөбүттэр]]
[[Категория:Бүлүүгэ төрөөбүттэр]]
[[Категория:Саха политиктара]]
[[Категория:«Яблоко» баартыйа чилиэннэрэ]]</text>
      <sha1>9lgescb3esxtl3sepctmb7k0srwjz14</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431041</id>
      <parentid>431040</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T11:09:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sauit</username>
        <id>26795</id>
      </contributor>
      <comment>/* Олоҕо */</comment>
      <origin>431041</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7623" sha1="nhgibgbh9du2bknz5mk7b58z4vzafuk" xml:space="preserve">[[Билэ:Anatoly Nogovitsyn (2026-05-22) (cropped).jpg|мини|Анатолий Григорьевич Ноговицын 2021 сыллаахха]]
'''Ноговицын Анатолий Григорьевич''' (төр. [[1987 сыл|1987]] сыл [[сэтинньи 6]] күнүгэр, [[Бүлүү (куорат)|Бүлүү]], [[Бүлүү улууһа]], [[Саха АССР]], [[Сэбиэскэй Социалистыы Республикалар Сойуустара|ССРС]]) диэн саха бэлиитигэ, общественнай диэйэтэлэ уонна урбаанньыт буолар. [[Яблоко (баартыйа)|«Яблоко» баартыйа]] Саха Өрөспүүбүлүкэтээҕи салаатын Бэрэсэдээтэлэ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.yabloko.ru/regnews/yakutiya/2024/06/24|title=Якутское «Яблоко» продолжит работу под руководством Анатолия Ноговицына|date=2024-06-24|work=«Яблоко» баартыйа официальнай саайта|lang=ru|accessdate=2026-10-15}}&lt;/ref&gt;.

== Олоҕо ==
1987 сыл сэтинньи 6 күнүгэр [[Бүлүү (куорат)|Бүлүү куоракка]] төрөөбүтэ.

=== Бэлиитикэҕэ ===
Анатолий Ноговицын бэлиитикэҕэ 2017 сыллаахха кэлбитэ, онно кини Саха Өрөспүүбүлүкэтээҕи [[Навальнай Алексей|Алексей Навальнай]] штабын салайбыта. Анатолий Ноговицын Навальнай кандидатуратын [[Арассыыйа Бэрэсидьиэнин быыбара (2024)|Арассыыйа Бэрэсидьиэнин быыбарыгар]] көҥүллээбэтэхтэрин кэннэ штабы саппыта&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://echofm.online/portret-dnya/portret-dnya-anatolij-nogoviczyn-lider-yakutskogo-yabloka-i-protivnik-vojny-kotorogo-zaregistrirovali-kandidatom-v-deputaty-gosdumy|title=Портрет дня: Анатолий Ноговицын — лидер якутского «Яблока» и противник войны, которого зарегистрировали кандидатом в депутаты Госдумы|date=2026-07-28|lang=ru|accessdate=2026-10-16|work=Эхо}}&lt;/ref&gt;.

2018 сыллаахха [[Яблоко (баартыйа)|«Яблоко» баартыйаҕа]] киирбитэ уонна баартыйа региональнай салаатын Бэрэсэдээтэлинэн буолбута&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

2021 сыл от ыйын 4 күнүгэр «Яблоко» баартыйа Анатолий Ноговицыны [[Госдуума дьокутааттарын быыбара (2021)|Госдуума дьокутааттарын быыбарыгар]] 24-с №-дээх биир мандааттаах уокурукка (Саха Өрөспүүбүлүкэтэ) хандьыдаат курдук таһаарбыта. Кини өссө федеральнай испииһэккэ киирбитэ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sakhaday.ru/news/partiya-yabloko-vydvinula-v-gosdumu-anatoliya-nogovicyna|title=Партия &quot;Яблоко&quot; выдвинула в Госдуму Анатолия Ноговицына|date=2021-07-04|lang=ru|accessdate=2026-10-16|work=SakhaDay}}&lt;/ref&gt;.

2021 сыл атырдьах ыйыгар Анатолий Ноговицын [[Ykt|Ykt.ru]] портаал ыыппыт куоластааһыныгар кыайбыта. Киниэхэ 662 киһи куоластаабыта, ол аата куоластаабыт дьон 37,13 быраһыана&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://news.ykt.ru/article/124736|title=Итоги голосования: самый достойный кандидат в Госдуму от Якутии|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210918052856/https://news.ykt.ru/article/124736|archivedate=2021-09-18|accessdate=2026-10-16|lang=ru|date=2021-08-09|work=NewsYkt}}&lt;/ref&gt;.

Ол быыбарга кини 18&amp;nbsp;322 куолаһы ылбыта, ол аата 5,72 быраһыан&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.yakut.izbirkom.ru/arkhiv-vyborov-i-referendumov/2021/19.09.2021/vybory-deputatov-gosudarstvennoy-dumy.php|title=Выборы депутатов Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации восьмого созыва 19 сентября 2021 года|lang=ru|accessdate=2026-10-16|work=Саха Өрөспүүбүлүкэтин быыбардыыр комиссията}}&lt;/ref&gt;. [[Дьокуускай|Дьокуускай куоракка]] кини 10 бырыаһыан ылбыта, сорох иһитиннэрэр-биллэрэр эйгэлэр Дьокуускайы «оппозиционнай» курдук аахпыттара&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://yakutia.info/news/yakutsk-progolosoval-protestno-pobedu-oderzhal-fedot-tumusov-201172|title=Якутск проголосовал протестно — победу одержал Федот Тумусов|date=2021-09-19|lang=ru|accessdate=2026-10-16|work=Якутия.инфо}}&lt;/ref&gt;.

2024 сыл сэтинньи 24 күнүгэр Дьокуускай куорат Гагарин искибиэригэр [[Дьокуускай куорат баһылыга|Дьокуускай куорат баһылыгын]] көнө быыбар быыраабын көмүскүүр митинг хомуйбута, онно 30 диэки киһи мустубута. Ол кэнниттэн Ноговицын кинини 30 тыһ. солкуобайгар штрафтаабыттарын туһунан кэпсээбитэ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ng.ru/politics/2024-11-24/1_9141_yakutia.html|title=В Якутске митинг за выборы мэра не собрал народ|date=2024-11-24|lang=ru|accessdate=2026-10-16|author=Дарья Гармоненко|work=Независимая газета}}&lt;/ref&gt;.

2026 сыл от ыйын 28 күнүгэр [[Госдуума дьокутааттарын быыбара (2026)|Госдуума дьокутааттарын быыбарын]] 29-с №-дээх биир мандааттаах уокурукка (Саха Өрөспүүбүлүкэтэ) хандьыдаат буолбута&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sakhaday.ru/news/ne-ozhidal-kandidat-ot-yabloka-anatoliy-nogovicyn-zaregistrirovan-na-vyborah-v-gosdumu?from=copy|title=&quot;Не ожидал&quot;. Кандидат от «Яблока» Анатолий Ноговицын зарегистрирован на выборах в Госдуму|work=SakhaDay|lang=ru|accessdate=2026-10-16|date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;. Онно кини бэһис миэстэ буолбута уонна 20&amp;nbsp;626 куолаһы (6,55%) хомуйбута, кини кандидатуратын «Өйдөөх куоластааһын» ({{Lang-ru|«Умное голосование»}}) өйөөбүтэ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iditena.org/districts/29/|title=Якутский округ №29|lang=ru|accessdate=2026-10-16|work=iditena.org}}&lt;/ref&gt;.

== Быһаарыылар ==
{{Быһаарыылар}}
[[Категория:1987 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:Сэтинньи 6 күнүгэр төрөөбүттэр]]
[[Категория:Бүлүүгэ төрөөбүттэр]]
[[Категория:Саха политиктара]]
[[Категория:«Яблоко» баартыйа чилиэннэрэ]]</text>
      <sha1>nhgibgbh9du2bknz5mk7b58z4vzafuk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яблоко (баартыйа)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59031</id>
    <revision>
      <id>431025</id>
      <timestamp>2026-10-15T13:42:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sauit</username>
        <id>26795</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[Билэ:Yabloko logo 2018.svg|мини|«Яблоко» баартыйа бэлиэтэ]] '''«Яблоко» Арассыыйа холбоһуктаах демократическэй баартыйата''' ({{Lang-ru|Российская объединенная демократическая партия «Яблоко»}}) диэн [[Арассыыйа|Арассыыйаҕа]] үлэлиир левоцентристскэй бэлиити...&quot; саҥа сирэй оҥоһулунна</comment>
      <origin>431025</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1596" sha1="5fo6v8wop6j4prwu5pia27qfogwmf63" xml:space="preserve">[[Билэ:Yabloko logo 2018.svg|мини|«Яблоко» баартыйа бэлиэтэ]]
'''«Яблоко» Арассыыйа холбоһуктаах демократическэй баартыйата''' ({{Lang-ru|Российская объединенная демократическая партия «Яблоко»}}) диэн [[Арассыыйа|Арассыыйаҕа]] үлэлиир левоцентристскэй [[бэлиитикэ баартыйата]]. [[Пацифизм]], социал-либерализм, проевропеизм уонна прогрессивизм идеологиятыгар чугас буолар, өссө иһинээҕи фракциялар [[социал-демократия]], күөх уонна [[феминизм]] идеологиятыгар чугастар.

Баартыйа 1993 сыллаахха «Блок: [[Явлинский Григорий Алексеевич|Явлинский]] — [[Болдырев Юрий Юрьевич|Болдырев]] — [[Лукин Владимир Петрович|Лукин]]» диэн ааттаах избирательнай блок курдук төрүттэммитэ. Баартыйа курдук 2002 сыллаахха регистрацияламмыта. Билигин баартыйа Бэрэсэдээтэлинэн [[Рыбаков Николай Игоревич]] буолар.

== Быһаарыылар ==
{{Быһаарыылар}}
[[Категория:Бэлиитикэ баартыйалара]]
[[Категория:«Яблоко» баартыйа]]</text>
      <sha1>5fo6v8wop6j4prwu5pia27qfogwmf63</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яблоко (партия)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59032</id>
    <redirect title="Яблоко (баартыйа)" />
    <revision>
      <id>431026</id>
      <timestamp>2026-10-15T13:44:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sauit</username>
        <id>26795</id>
      </contributor>
      <comment>Утаарыы: [[Яблоко (баартыйа)]]</comment>
      <origin>431026</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51" sha1="knjm9u4i5iookxvgn70ynl0c7rvq64d" xml:space="preserve">#утаарыы [[Яблоко (баартыйа)]]</text>
      <sha1>knjm9u4i5iookxvgn70ynl0c7rvq64d</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>