Ил Түмэн

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="sah">
  <siteinfo>
    <sitename>Бикипиэдьийэ</sitename>
    <dbname>sahwiki</dbname>
    <base>https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D2%AF%D1%80%D2%AF%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D1%80%D1%8D%D0%B9</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Миэдьийэ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Аналлаах</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Ырытыы</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Кыттааччы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Кыттааччы ырытыыта</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Бикипиэдьийэ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Бикипиэдьийэ ырытыыта</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Билэ</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Билэ ырытыыта</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki-ни ырытыы</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Халыып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Халыыбы ырытыы</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Көмө</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Көмөнү ырытыы</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категорияны ырытыы</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Обсуждение модуля</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Ил Түмэн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12751</id>
    <revision>
      <id>431111</id>
      <parentid>430894</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T09:02:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sauit</username>
        <id>26795</id>
      </contributor>
      <origin>431111</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17492" sha1="3g3i86lrhemxzbhbmooggqnscjri3nz" xml:space="preserve">{{Булкуйума|Ил Түмэн (хаһыат)|Ил Түмэн|хаһыат буолар, оттон бу — Саха Өрөспүүбүлүкэтин [[Түмэн|парламена]]}}
[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2026, after by-elections.svg|мини|{{legend|#CC1111|[[КПРФ]]: 4 дьокутаат}} {{legend|#FF9933|[[Сиэрдээх Арассыыйа]]: 3 дьокутаат}} {{legend|#47C2C0|[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]: 6 дьокутаат}} {{legend|#2E4EA4|[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]: 56 дьокутаат}} {{legend|#4488CC|[[ЛДПР]]: 1 дьокутаат}}]]
'''Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнэ''' ({{Lang-ru|Государственное собрание (Ил Тумэн) Республики Саха (Якутия)}}) диэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин биир палаталаах парламена. Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай былааһын хонтуруоллуур представительнэй уонна сокуоннары оҥорор уоргана буолар. Ил Түмэн туһунан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 4 баһыгар сурунар&lt;ref&gt;[[s:Саха_Өрөспүүбүлүкэтин_Төрүт_Сокуона#54_%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B9%D0%B0|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 54 ыстатыйата]] — Бикитиэкэ&lt;/ref&gt;.

Саха Өрөспүүбүлүкэтин нэһилиэнньэтинэн биэс сыллаах болдьоххо талыллар. 70 бар дьонун дьокутаатыттан турар, олортон 35 дьокутаат биир мандааттаах уокуруктарынан талыллар, оттон хаалбыт 35 — партийнай испииһэктэринэн&lt;ref&gt;[[s:Саха_Өрөспүүбүлүкэтин_Төрүт_Сокуона#55_%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B9%D0%B0|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 55 ыстатыйата]] — Бикитиэкэ&lt;/ref&gt;.

== Устуоруйата ==
{{Main|Саха сиригэр олохтоох салайыныы үөскээһинэ, сайдыыта}}
Бэйэтин силиһин Ил Түмэн былыргы [[Арассыыйа]] империятыгар баар буола сылдьыбыт [[Степной Дуума]]тыттан тардар. Онтон 

Сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэннэ норуот бэрэстэбиитэллэрэ 1922 с. сэтинньитигэр ыҥырыллыбыт Сэбиэттэргэ киирбиттэрэ. Ол Сэбиэттэр I Бүтүн Саха сиринээҕи Тэрийэр (Учредительнай) Сийиэскэ дэлэгээттэри талбыттара. Бу сийиэс [[1922]] сыл [[ахсынньы 27]] күнүттэн [[1923]] сыл [[тохсунньу 19]] күнүгэр дылы буолбута.

[[1937]] сыллаахха [[Саха АССР Конституцията]] уларыйбытын түмүгэр [[Саха АССР]] Үрдүкү Сэбиэтэ олохтоммута уонна [[1938]] сыл [[кулун тутар 26]] күнүгэр быыбар түмүгэр 130 киһилээх састааба талыллыбыта.

[[1992]] сыл [[муус устар 27]] күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтин XII уочарата суох сиэссийэтигэр саҥа Конституция олоххо киирбитэ (бу туһунан быһаарыныы муус устар 4 күнүгэр Үрдүкү Сэбиэтинэн ылыныллыбыт эбит). Бу Конституция нуорматынан үрдүкү сокуону оҥорор (законодательный, представительный) уонна хонтуруоллуур өрөспүүбүлүкэ уорганынан Ил Түмэн буолбута — норуот талар Судаарыстыба Мунньаҕа. Кини бу иннинэ боломуочуйатын тохтоппут СӨ Үрдүкү Сэбиэтин салҕааччыта (преемнига) буолар. Ил Түмэн үлэтэ Конституцияннан уонна СӨ «Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин туһунан» сокуонунан барар.

[[1993]] сыл [[ахсынньы 12]] күнүгэр Ил Түмэн бастакы састаабыгар 56 дьокутаат талыллыбыт: Өрөспүүбүлүкэ палаататыгар — 35, Бэрэстэбиитэллэр Палааталарыгар — 21.

[[2002]] сыл [[ахсынньы 29]] күнүгэр биир палааталаах парлаамеҥҥа быыбар буолбута (III ыҥырыы).
[[Билэ:Parliament Yakutia building.jpg|мини|Ил Түмэн (2009)]]
[[2008]] сыл [[кулун тутар 2]] күнүгэр төрдүс ыҥырыылаах быыбар буолбута. Манна саҥа булкаас систиэмэ киллэриллибитэ: дьокутааттар куорпустарын аҥаара (35 киһи) урукку курдук биирдии мандааттаах уокуруктартан талыллыбыттара, оттон иккис аҥаара — баартыйалар испииһэктэринэн.

== Быыбар бэрээдэгэ ==
1993 сыллаахтан Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара буолар. Маҥнайгы быыбардар мажоритарнай систиэмэнэн буолбуттара. Өрөспүүбүлүкэ Палаататыгар улуустан, куораттааҕы уокуруктан биир дьокутаат барар. Бэрэстэбиитэллэр Палааталарыгар Саха сирин биир мандааттаах уокуруктарга араарбыттар, уопсайа 21 дьокутаат алын палаатаҕа киирбитэ. Быыбар икки туурунан буолуон сөп этэ. Уопсайа уокурукка 50% дьон куоластаабатах буоллаҕына быыбары табыллыбатах курдук ааҕар этилэр&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://yagtik.ru/vybory-i-referendumy/vybory-1993/|title=Выборы — 1993|work=Дьокуускай куорат быыбардыыр коммиссията|lang=ru|accessdate=2026-09-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://old.sakhaparliament.ru/istoriya/2019/04/i-chetvert-veka-dlitsya-put/|title=И четверть века длится путь|date=2019-04-26|lang=ru|work=«Ил Түмэн» хаһыат|accessdate=2026-09-26}}&lt;/ref&gt;. Ил Түмэн 4 сылга талыллыбыта.

1997 сыллаахха икки палаатаҕа тэҥ дьокутаат ахсаанын оҥорбуттара: 35 уонна 35&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://iltumen.ru/historical-review/ykt|title=Историяны анааран көрдөххө|work=Ил Түмэн официальнай саайта|lang=sah|accessdate=2026-09-26}}&lt;/ref&gt;. Ил Түмэн 5 сылга талыллар буолбута&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Быыбарга 35% киһи эрэ кыттыбыт буоллаҕына, быыбары буолбут уонна табыллыбыт курдук ааҕыллар буолбут.

2002 сыллаахха Ил Түмэн биир палааталаах буолбута. Партийнай испииһэктэр уонна бүтүн Өрөспүүбүлүкэтээҕи уокурук диэн суох этэ.

2008 сыллаахтан быыбар смешаннай систиэмэнэн буолар буолбут: 35 уокуруктарынан, 35 партийнай испииһэктэринэн. Партийнай чааска 7 %-наах боруок баар буолбута. 2013 сыллаахтан боруок 5% буолбута.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! rowspan=&quot;3&quot; |Быыбар
! colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; |Биир палааталаах Ил Түмэн (2002&amp;nbsp;сылтан)
! colspan=&quot;2&quot; |Икки палааталаахИл Түмэн (1993—2002)
|-
!Өрөспүүбүлүкэ Палаатата
!Бэрэстэбиитэллэр Палааталара
|-
!Партияларынан
!Уокуруктарынан
!Уокуруктарынан
!Уокуруктарынан
|-
|[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (1993)|I ыҥырыы (1993 ахсынньы 12)]]
| rowspan=&quot;2&quot; |—
| rowspan=&quot;2&quot; |—
| rowspan=&quot;2&quot; |35 (улуустан, куораттааҕы уокуруктан биирдии)
|21
|-
|[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (1997)|II ыҥырыы (1997 ахсынньы 28)]]
|35
|-
|[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2002)|III ыҥырыы (2002 ахсынньы 29)]]
|0
|70
| rowspan=&quot;5&quot; |—
| rowspan=&quot;5&quot; |—
|-
|[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2008)|IV ыҥырыы (2008 кулун тутар 2)]]
|35 (7 %-наах боруок)
| rowspan=&quot;4&quot; |35
|-
|[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2013)|V ыҥырыы (2013 балаҕан ыйын 8)]]
| rowspan=&quot;3&quot; |35 (5 %-наах боруок)
|-
|[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2018)|VI ыҥырыы (2018 балаҕан ыйын 9)]]
|-
|[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2023)|VII ыҥырыы (2023 балаҕан ыйын 10)]]
|}

== Кэнники быыбар ==
{{Main|Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2023)}}
&lt;center&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;11&quot; |[[Билэ:2023 Yakutia legislative election diagram.svg|раамката_суох]]
|-
! colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; |Партия
! colspan=&quot;5&quot; |Партияларынан
! colspan=&quot;2&quot; |Уокуруктарынан
! rowspan=&quot;2&quot; |{{Abbr|Миэстэ|Ылыллыбыт дьокутааттар мандааттара|0}}
! rowspan=&quot;2&quot; |±
|-
!Куолас
!%
!± %
!{{Abbr|Миэстэ|Ылыллыбыт дьокутааттар мандааттара|0}}
!±
!{{Abbr|Миэстэ|Ылыллыбыт дьокутааттар мандааттара|0}}
!±
|-
|bgcolor=&quot;#2E4EA4&quot;|
|«Биир ньыгыл Арассыыйа»
|170&amp;nbsp;832
|54,36
|{{Profit}}3,52
|22
|{{Profit}}2
|33
|{{Profit}}6
|'''55'''
|{{Profit}}8
|-
|bgcolor=&quot;#47C2C0&quot;|
|«Саҥа дьон»
|44&amp;nbsp;528
|14,17
|''Саҥа''
|5
|''Саҥа''
|1
|''Саҥа''
|'''6'''
|''Саҥа''
|-
|bgcolor=&quot;#CC1111&quot;|
|КПРФ
|41&amp;nbsp;344
|13,16
|{{Decrease}}6,28
|4
|{{Decrease}}3
|0
|{{Decrease}}3
|'''4'''
|{{Decrease}}6
|-
|bgcolor=&quot;#FF9933&quot;|
|«Сиэрдээх Арассыыйа»
|29&amp;nbsp;503
|9,39
|{{Decrease}}6,95
|3
|{{Decrease}}2
|0
|{{Decrease}}4
|'''3'''
|{{Decrease}}6
|-
|bgcolor=&quot;#4488CC&quot;|
|ЛДПР
|16&amp;nbsp;928
|5,39
|{{Decrease}}4,18
|1
|{{Decrease}}2
|0
|{{Decrease}}1
|'''1'''
|{{Decrease}}3
|-
|
|«Родина»
|3&amp;nbsp;201
|1,02
|''Саҥа''
|0
|''Саҥа''
|0
|''Саҥа''
|'''0'''
|''Саҥа''
|-
|bgcolor=&quot;#AAAAAA&quot;|
|Тутулуга суох хандьыдааттар
|—
|—
|—
|—
|—
|1
|{{Profit}}1
|'''1'''
|{{Profit}}1
|-
! colspan=&quot;11&quot; |
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Ааҕыллыбыт куоластар
!306&amp;nbsp;336
!97,49
!{{Profit}}1,31
!—
!—
!—
!—
!—
!—
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Ааҕыллыбатах куоластар
!7&amp;nbsp;900
!2,51
!{{Decrease}}1,31
!—
!—
!—
!—
!—
!—
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Барытын холбоон
!314&amp;nbsp;236
!100
!0
!35
!0
!35
!0
!70
!0
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Куоластыыр бырааптаах дьон, явка
!
!
!
!—
!—
!—
!—
!—
!—
|}
&lt;/center&gt;

== Фракциялар ==

=== V ыҥырыы (2013—2018) ===
&lt;center&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;2&quot; |Фракция
!Дьокутаат
!Диаграмма
|-
|bgcolor=&quot;#2E4EA4&quot;|
|Биир ньыгыл Арассыыйа
|51
| rowspan=&quot;5&quot; |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2013.svg|раамката_суох]]
|-
|bgcolor=&quot;#FF9933&quot;|
|Сиэрдээх Арассыыйа
|9
|-
|bgcolor=&quot;#CC1111&quot;|
|КПРФ
|8
|-
|bgcolor=&quot;#4488CC&quot;|
|ЛДПР
|1
|-
|bgcolor=&quot;#ff496c&quot;|
|Арассыыйа дьахталларын туһугар
|1
|}
&lt;/center&gt;
=== VI ыҥырыы (2018—2023) ===
&lt;center&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |Фракция
!Дьокутаат
!Диаграмма
|-
|bgcolor=&quot;#2E4EA4&quot;|
|Биир ньыгыл Арассыыйа
|47
| rowspan=&quot;4&quot; |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2018.svg|раамката_суох]]
|-
|bgcolor=&quot;#CC1111&quot;|
|КПРФ
|10
|-
|bgcolor=&quot;#FF9933&quot;|
|Сиэрдээх Арассыыйа
|9
|-
|bgcolor=&quot;#4488CC&quot;|
|ЛДПР
|4
|}
&lt;/center&gt;
=== VII ыҥырыы (2023—2028) ===
&lt;center&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |Фракция
!Дьокутаат
!Диаграмма
|-
|bgcolor=&quot;#2E4EA4&quot;|
|Биир ньыгыл Арассыыйа
|56
| rowspan=&quot;5&quot; |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2026, after by-elections.svg|раамката_суох]]
|-
|bgcolor=&quot;#47C2C0&quot;|
|Саҥа дьон
|6
|-
|bgcolor=&quot;#CC1111&quot;|
|КПРФ
|4
|-
|bgcolor=&quot;#FF9933&quot;|
|Сиэрдээх Арассыыйа
|3
|-
|bgcolor=&quot;#4488CC&quot;|
|ЛДПР
|1
|}
&lt;/center&gt;

== Тутула ==

=== Ил Түмэн Бэрэсэдээтэллэрэ ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Ил Түмэн бары палааталарын уонна ыҥырыыларын Бэрэсэдээтэллэрэ&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
!Ыҥырыы
!Парламент (палаата) аата
!Бэрэсэдээтэл аата
!Талыллыбыт күнэ
! colspan=&quot;2&quot; |Фракция
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |I (1993—1997)
|Өрөспүүбүлүкэ Палаатата
|[[Ларионов Егор Михайлович]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[1994]] сыл [[тохсунньу 25]] күнэ
|
|
|-
|Бэрэстэбиитэллэр Палааталара
|[[Илларионов Афанасий Петрович]]
|
|
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |II (1997—2002)
|Өрөспүүбүлүкэ Палаатата
|[[Филиппов Василий Васильевич]] 
| rowspan=&quot;2&quot; |[[1998 сыл|1998]] сыл [[тохсунньу 22]] күнэ
|
|
|-
|Бэрэстэбиитэллэр Палааталара
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Соломов Николай Иванович]]
|
|
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |III (2002—2008)
| rowspan=&quot;7&quot; |Ил Түмэн
|[[2003 сыл|2003]] сыл [[тохсунньу 23]] күнэ
|
|
|-
|[[Тимофеев Ньургун Семенович]]
|[[2005 сыл|2005]] сыл [[ыам ыйын 19]] күнэ
|
|
|-
!IV (2008—2013)
|[[Басыгысов Виталий Николаевич]]
|[[2008]] сыл [[кулун тутар 20]] күнэ
|bgcolor=&quot;#2E4EA4&quot;|
|«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]»
|-
!V (2013—2018)
|[[Жирков Александр Николаевич]]
|[[2013 сыл|2013]] сыл [[алтынньы 2]] күнэ
|bgcolor=&quot;#2E4EA4&quot;|
|«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]»
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |VI (2018—2023)
|[[Гоголев Петр Васильевич]]
|[[2018 сыл|2018]] сыл [[балаҕан ыйын 25]] күнэ
|bgcolor=&quot;#2E4EA4&quot;|
|«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]»
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Еремеев Алексей Ильич]]
|[[2021 сыл|2021]] сыл [[бэс ыйын 30]] күнэ 
|bgcolor=&quot;#2E4EA4&quot;|
|«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]»
|-
!VII (2023—)
|[[2023 сыл|2023]] сыл [[балаҕан ыйын 25]] күнэ
|bgcolor=&quot;#2E4EA4&quot;|
|«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]»
|}

=== Ил Түмэн кэмитиэттэрэ уонна хамыыһыйалара ===

=== Эдэр ыччат парламена ===

== Дьокутааттар ==
{{Main|Ил Түмэн сэттис ыҥырыытын дьокутааттара}}

== Омугунан ==
Ылыллыбыт сирэ&lt;ref&gt;http://cyberleninka.ru/article/n/etnicheskiy-sostav-politicheskih-elit-polietnicheskih-regionov-rossii&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | Омуктара !! colspan=&quot;2&quot; | I ыҥырыыта !! colspan=&quot;2&quot; |II ыҥырыыта !! colspan=&quot;2&quot; | III ыҥырыыта 
|-
| ахсааннара || % || ахсааннара || % || ахсааннара || % 
|-
| [[Сахалар]] ||31 || 60,7 || 49 || 73,2 || 38 || 55,0
|-
| [[Нууччалар]] || 14 || 27,4 || 13 || 19,4 || 27 || 39,2
|-
| [[Эбээннэр]] || 1 || 1,9 || 2 || 3,0 || 2 || 2,8
|-
| [[Эбэҥкилэр]] || 1 || 1,9 || - || - || 1 || 1,4
|-
| [[Украиналар]] || 3 || 5,8 || 3 || 4,5 || 1 || 1,4
|-
| [[Ньиэмэстэр]] || 1 || 1,9 || - || - || - || -
|-
| Барыта || 51 || - || 67 || - || 69 || -
|}

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

== Өссө маны көр ==
* [[Ил Түмэн (хаһыат)]]
* [[Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтэ]]
* [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтэ]]
* [[Ил Түмэн бастакы ыҥырыытын дьокутааттара]]
* [[Ил Түмэн иккис ыҥырыытын дьокутааттара]]
{{Саха сирэ тиэмэлэргэ}}
[[Категория:Саха Өрөспүүбүлүкэтэ]]
[[Категория:Түмэн]]</text>
      <sha1>3g3i86lrhemxzbhbmooggqnscjri3nz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ил Түмэн сэттис ыҥырыытын дьокутааттара</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59033</id>
    <revision>
      <id>431112</id>
      <parentid>431045</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T09:08:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sauit</username>
        <id>26795</id>
      </contributor>
      <comment>/* Билиҥҥи дьокуттааттар */</comment>
      <origin>431112</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13471" sha1="6mdtuabcdlt0udtr5ggyi3u5v6vf28w" xml:space="preserve">Бу ыстатыйаҕа [[Ил Түмэн|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин]] сэттис ыҥырыы дьокутааттарын испииһэктэммиттэр. Ил Түмэн сэттис ыҥырыы дьокутаттара [[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2023)|2023 сыл балаҕан ыйын 8, 9 уонна 10 күннэригэр буолбут быыбар]] түмүгүнэн биллибиттэрэ. Билиҥҥи дьокутааттар талыллыбыттарыттан уратылаах буолуон сөп (холобура, өлбүтүттэн салтаан).

== Билиҥҥи дьокуттааттар ==

=== «Биир ньыгыл Арассыыйа» баартыйа фракцията ===
[[Билэ:ЕдРо (лог).svg|уҥа|раамката_суох|150x150пкс]]
[[Биир ньыгыл Арассыыйа|«Биир ньыгыл Арассыыйа» баартыйа]] фракциятыгар 56 Саха Өрөспүүбүлүкэтин бар дьонун дьокутаата киирэр. Олортон 22 партийнай испииһэктэринэн быыбардаммыттара, оттон 34 биир мандааттаах уокуруктарынан талыллыбыттара&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iltumen.ru/fractions/1|title=Фракция «Единая Россия» в Государственном Собрании (Ил Тумэн) Республики Саха (Якутия)|lang=ru|work=Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин официальнай саайта|accessdate=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;.

# [[Колодезников Алексей Засимович]] (фракция салайааччыта)
# [[Алексеев Гаврил Николаевич]] (фракция салайааччытын солбуйааччыта)
# [[Владимиров Афанасий Семенович]] (Ил Түмэн Бэрэсэдээтэлин солбуйааччыта, фракция салайааччытын солбуйааччыта)
# [[Голомарева Елена Христофоровна]] (фракция салайааччытын солбуйааччыта)
# [[Луцкан Иван Петрович]] (фракция салайааччытын солбуйааччыта)
# [[Атласов Александр Павлович]]
# [[Атласова Алена Николаевна]]
# [[Балакшин Георгий Русланович]]
# [[Бугаев Николай Дмитриевич]]
# [[Васильев Геннадий Анатольевич]]
# [[Гоголев Александр Васильевич]]
# [[Горюнова Ольга Викторовна]]
# [[Григорьев Егор Анатольевич]]
# [[Григорьева Антонина Афанасьевна]]
# [[Давыдова Светлана Николаевна]]
# [[Данилов Иван Иванович]]
# [[Долгунов Николай Николаевич]]
# [[Домброван Сергей Алексеевич]]
# [[Егоров Василий Иванович]]
# [[Егоров Владимир Анатольевич]]
# [[Еремеев Алексей Ильич]] (Ил Түмэн Бэрэсэдээтэлэ)
# [[Жирков Александр Николаевич]] (Ил Түмэн Бэрэсэдээтэлин солбуйааччыта)
# [[Ковальчук Павел Васильевич]]
# [[Колесов Александр Гаврильевич]]
# [[Корякин Александр Иванович]]
# [[Кошуков Александр Андреевич]]
# [[Кульбертинов Николай Иванович]]
# [[Ларионов Сергей Александрович]]
# [[Лебедев Виктор Николаевич]]
# [[Мазурок Вадим Владимирович]]
# [[Мамедов Алиш|Мамедов Алиш Забид оглы]]
# [[Марков Олег Олегович]]
# [[Находкин Андрей Михайлович]]
# [[Никитин Захар Николаевич]]
# [[Николаев Анатолий Николаевич]]
# [[Николаев Андрей Юрьевич]]
# [[Николаев Юрий Михайлович]] (Ил Түмэн Бэрэсэдээтэлин бастакы солбуйааччыта)
# [[Ноттосов Николай Макарович]]
# [[Паньков Дмитрий Александрович]]
# [[Петров Павел Петрович]]
# [[Пинигин Павел Павлович]]
# [[Подголов Александр Григорьевич]] (Ил Түмэн Бэрэсэдээтэлин солбуйааччыта)
# [[Поисеев Дмитрий Николаевич]]
# [[Постников Афанасий Васильевич]]
# [[Прокопьев Владимир Михайлович]]
# [[Рахлеев Прокопий Дмитриевич]]
# [[Сивцев Сергей Афанасьевич]]
# [[Скрябин Тихон Николаевич]]
# [[Слепцов Евгений Михайлович]]
# [[Сусоев Александр Владимирович]]
# [[Тарасов Алквиад Александрович]]
# [[Федоров Валерий Иннокентьевич]]
# [[Федоров Виктор Николаевич]]
# [[Федоров Владимир Юрьевич]]
# [[Чикачев Виталий Семенович]]
# [[Шарова Татьяна Борисовна]]

=== «Саҥа дьон» баартыйа фракцията ===
[[Билэ:Logo of the New People (political party).svg|уҥа|раамката_суох|150x150пкс]]
[[Саҥа дьон (партия)|«Саҥа дьон» баартыйа]] фракциятыгар 6 Саха Өрөспүүбүлүкэтин бар дьонун дьокутаата киирэр. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнигэр иккис улахан фракция буолар. Олортон 5 партийнай испииһэктэринэн быыбардаммыттара, оттон 1 биир мандааттаах уокуруктарынан талыллыбыттара&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iltumen.ru/fractions/7|title=Фракция «НОВЫЕ ЛЮДИ» в Государственном Собрании (Ил Тумэн) Республики Саха (Якутия)|work=Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин официальнай саайта|lang=ru|accessdate=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;.

# [[Заморщикова Ньургуйаана Юрьевна]] (фракция салайааччыта)
# [[Корнилов Алексей Дмитриевич]]
# [[Николаев Василий Петрович]]
# [[Сидоркина Наталья Константиновна]]
# [[Тимофеев Никита Васильевич]]
# [[Тымырова Татьяна Александровна]]

=== КПРФ фракцията ===
[[Билэ:Logo of the Communist Party of the Russian Federation.svg|уҥа|раамката_суох|168x168пкс]]
[[КПРФ]] фракциятыгар 4 киһи киирэр. Бары партийнай испииһэктэринэн талыллыбыттара&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iltumen.ru/fractions/2|title=Фракция политической партии «Коммунистическая партия Российской Федерации» в Государственном Собрании (Ил Тумэн) Республики Саха (Якутия)|lang=ru|work=Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин официальнай саайта|accessdate=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;.

# [[Константинов Эдгар Валентинович]]
# [[Куличкин Вячеслав Семенович]]
# [[Романов Иннокентий Иванович]]
# [[Степанов Вячеслав Владимирович]]

=== «Сиэрдээх Арассыыйа» баартыйа фракцията ===
[[Билэ:Справедливая Россия 2025.svg|уҥа|раамката_суох|150x150пкс]]
[[Сиэрдээх Арассыыйа|«Сиэрдээх Арассыыйа» баартыйа]] фракциятыгар 3 киһи киирэр. Бары партийнай испииһэктэринэн талыллыбыттара&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iltumen.ru/fractions/9|title=«СПРАВЕДЛИВАЯ РОССИЯ»|work=Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин официальнай саайта|lang=ru|accessdate=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;.

# [[Филиппов Федот Сергеевич]] (фракция салайааччыта)
# [[Хусаинов Ренат Равильевич]] (фракция салайааччытын солбуйааччыта)
# [[Григорьев Игорь Иннокентьевич]]

=== Фракцията суох дьокутааттар ===

# [[Парахин Гаврил Павлович]] (ЛДПР партийнай испииһэктэринэн ааспыта, фракцияны оҥорору боппуттара&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://yakutia.info/news/odin-deputat-ne-frakciya-v-il-tumen-otkazyvayut-registrirovat-frakciyu-ldpr-iz-odnogo-cheloveka-211673|title=Один депутат не фракция: В Ил Тумэн отказывают регистрировать фракцию ЛДПР из одного человека|date=2024-04-05|author=Тимофей Ефремов|lang=ru|accessdate=2026-10-18|work=Якутия.инфо}}&lt;/ref&gt;)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iltumen.ru/deputies/45|title=Парахин Гаврил Павлович|lang=ru|accessdate=2026-10-18|work=Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин официальнай саайта}}&lt;/ref&gt;.

== Боломуочуйалара ылыллыбыт дьокутааттар ==

=== «Биир ньыгыл Арассыыйа» баартыйа фракцията ===

# [[Афанасьев Сахамин Миланович]] — 2023 сыл алтынньы 4 күнүгэр мандаатын ылбыттара&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://iltumen.ru/deputies|title=Депутаты|work=Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин официальнай саайта|lang=ru|accessdate=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;. [[Федерация Сэбиэтэ|Федерация Сэбиэтигэр]] Саха Өрөспүүбүлүкэтин сокуону таһаарар (представительнай) уорганыттан представитель буолбута. Кини оннугар 34-с №-дээх биир мандааттаах уокурук (Халыма-Индигиир уокуруга) 2024 сыллааҕы быыбар түмүгүнэн «[[Биир ньыгыл Арассыыйа|Биир ньыгыл Арассыыйаттан]]» [[Слепцов Евгений Михайлович]] буолбута.

=== «Саҥа дьон» баартыйа фракцията ===

# [[Иванов Александр Игнатьевич]] — 2026 сыл кулун тутар 25 күнүгэр мандаатын ылбыттара&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. «Иностраннай агент» статуһун ылбытын салтаан сатаан публичнай былаас уорганнарыгар кыттыбат буолбута. Кини оннугар [[Тымырова Татьяна Александровна]] дьокутаат буолбута (партийнай испииһэгинэн).

=== КПРФ фракцията ===

# [[Филиппов Семен Васильевич]] — 2025 сыл ахсынньы 23 күнүгэр мандаатын ылбыттара&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Суут ирдэбилинэн. Кини оннугар Степанов Вячеслав Владимирович бар дьон дьокутаата буолбута (партийнай испииһэгинэн).
# [[Губарев Виктор Николаевич]] — 2025 сыл ахсынньы 22 күнүгэр өлбүтэ. 2026 сыл олунньу 25 күнүгэр мандаатын ылбыттара&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Кини оннугар Куличкин Вячеслав Семенович Ил Түмэҥҥэ киирбитэ (партийнай испииһэгинэн).

=== Фракцията суох дьокутааттар ===

# [[Поскачин Владимир Семенович]] — 2026 сыл кулун тутар 25 күнүгэр мандаатын ылбыттара&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Суут ирдэбилинэн. Кини оннугар 15-с №-дээх биир мандааттаах уокурук (Үөһээ Бүлүү-Горнай уокуруга) 2026 сыллаҕы быыбар түмүгүнэн «[[Биир ньыгыл Арассыыйа|Биир ньыгыл Арассыыйаттан]]» [[Долгунов Николай Николаевич]] буолбута.

== Быһаарыылар ==
{{Быһаарыылар}}

== Тас сигэлэр ==

* [https://iltumen.ru/deputies Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин дьокутааттарын испииһэгэ]

[[Категория:Ил Түмэн сэттис ыҥырыытын дьокутааттара| ]]</text>
      <sha1>6mdtuabcdlt0udtr5ggyi3u5v6vf28w</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>