Буркина Фасо

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="sah">
  <siteinfo>
    <sitename>Бикипиэдьийэ</sitename>
    <dbname>sahwiki</dbname>
    <base>https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D2%AF%D1%80%D2%AF%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D1%80%D1%8D%D0%B9</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Миэдьийэ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Аналлаах</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Ырытыы</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Кыттааччы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Кыттааччы ырытыыта</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Бикипиэдьийэ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Бикипиэдьийэ ырытыыта</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Билэ</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Билэ ырытыыта</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki-ни ырытыы</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Халыып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Халыыбы ырытыы</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Көмө</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Көмөнү ырытыы</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категорияны ырытыы</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Обсуждение модуля</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Буркина Фасо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7806</id>
    <revision>
      <id>431113</id>
      <parentid>430734</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T15:01:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>26566</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Coat of arms of Burkina Faso (1984-2025).svg]] → [[File:Coat of arms of Burkina Faso (1997–2025).svg]] → The file was renamed on Commons, but the filename in the language versions was not changed ([[c:c:GR]])</comment>
      <origin>431113</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4526" sha1="8nd5gtl1r60c42waw1047rkdjolizs6" xml:space="preserve">{{Infobox Country
|native_name              = Буркина Фасо&lt;/br&gt;Burkina Faso
|common_name              = Burkina Faso
|image_flag               = Flag of Burkina Faso.svg
|image_coat               = Coat of arms of Burkina Faso (1997–2025).svg
|national_motto           = ''&quot;Unité, Progrès, Justice&quot;''{{spaces|2}}&lt;small&gt;([[француз тыла|Французтуу]])&lt;br /&gt;&quot;Биир буолуу, сайдыы, кырдьыктабыл&quot;&lt;/small&gt;
|image_map                = Location Burkina Faso AU Africa.svg
|national_anthem          = ''[[Une Seule Nuit]]''{{spaces|2}}&lt;small&gt;([[француз тыла|Французтуу]])&lt;br /&gt;''Биир соҕотох түүн''&lt;/small&gt;
|official_languages       = [[Француз тыла]]
|regional_languages       = [[мооре тыла|Мооре]], [[диула тыла|Диула]]
|demonym                  = Буркинабе
|capital                  = [[Куагадугу]]
|latd=12 |latm=20 |latNS=N |longd=1 |longm=40 |longEW=W
|largest_city             = capital
|government_type          = [[Республика]]
|leader_title1            = [[Президент]]
|leader_name1             = [[Blaise Compaoré]]
|leader_title2            = [[Премьер миниистир]]
|leader_name2             = [[Tertius Zongo]]
|sovereignty_type         = [[Тутулуга суох буолуу]]
|sovereignty_note         = [[франция|Францияттан]]
|established_event1       = Даатата
|established_date1        = [[Атырдьах ыйын 5]], [[1960]]
|area_km2                     = 274,000
|area_sq_mi                  = 105,792 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
|area_rank                = 74th
|area_magnitude           = 1 E11
|percent_water            = 0.1%
|population_estimate      = 13,228,000 
|population_estimate_year = 2005
|population_estimate_rank = 66th
|population_census        = 10,312,669
|population_census_year   = 1996
|population_density_km2       = 48
|population_density_sq_mi    = 124 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
|population_density_rank  = 145th
|GDP_PPP_year             = 2007
|GDP_PPP                  = $16.561 billion
|GDP_PPP_rank             = 117th
|GDP_PPP_per_capita       = $1,206
|GDP_PPP_per_capita_rank  = 163rd
|GDP_nominal              = $6.751 billion
|GDP_nominal_year         = 2007
|GDP_nominal_per_capita   = $491
|HDI_year                 = 2007
|HDI                      = {{increase}} 0.372
|HDI_rank                 = 173rd
|HDI_category             = &lt;font color=&quot;#e0584e&quot;&gt;low&lt;/font&gt;
|Gini                     = 39.5
|Gini_year                = 2003
|Gini_category            = &lt;font color=&quot;#ffcc00&quot;&gt;medium&lt;/font&gt;
|currency                 = [[West African CFA franc]]
|currency_code            = XOF
|time_zone                = [[Greenwich Mean Time|GMT]]
|utc_offset               =
|time_zone_DST            = not observed
|utc_offset_DST           =
|drives_on                    = right 
|cctld                    = [[.bf]]
|calling_code             = 226
|footnote1                = 
}}
'''Буркина Фасо''' (''Burkina Faso'') диэн [[Арҕаа Африка]] дойдута. Алта дойдулуун кирбиилэhэр: [[Мали|Малилыын]] хоту, [[Нигер|Нигердыын]] илин, [[бенин|Бенинныын]] соҕуруулуу-илин, [[Того|Тоголыын]] уонна [[Гана|Ганалыын]] соҕуруу уонна [[Кот д'Ивуар|Кот д'Ивуардыын]] соҕуруулуу-арҕаа. Иэнэ 274,000 км², олохтоохторун ахсаана 13,200,000. Урукку аата '''Үөһээ Вольта Республиката''' ([[атырдьах ыйын 4]] [[1984]] дылы). Буркина Фасо олохтоохторо ''Burkinabè'' дэнэллэр.

Киин куората [[Куагадугу]]. [[франция|Францияттан]] [[1960]] сыллаахха тутулуга суох буолбута.

== Буркина Фасо бэлиэ күннэрэ ==
* [[Тохсунньу 3]] — Өрөбөлүүссүйэ күнэ

* [[Атырдьах ыйын 5]] — Тутулуга суох буолуу күнэ (1960, Францияттан)
* [[Ахсынньы 11]] — Өрөспүүбүлүкэ күнэ, 1958 сыллаахха Үөһээ Вольта Франция холбоһугун иһинэн автономияны ылбыт


{{африка}}
[[Категория:Африка дойдулара]]</text>
      <sha1>8nd5gtl1r60c42waw1047rkdjolizs6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Степанов Захар Константинович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13589</id>
    <revision>
      <id>431115</id>
      <parentid>295120</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T22:40:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56428-87</username>
        <id>29760</id>
      </contributor>
      <comment>/* Олоҕун олуктара */</comment>
      <origin>431115</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5827" sha1="tdgvkla09v4jomrmbb6klzwgfqhjpza" xml:space="preserve">[[Ойуу:СтепановЗахар.jpg|200px|thumb|right|Степанов Захар Константинович]]
'''Захар Константинович Степанов''' — композитор, педагог.

== Олоҕун олуктара ==
[[1932]] сыл [[алтынньы 22]] күнүгэр [[Кэбээйи улууһа|Кэбээйи улууһун]] [[Тыайа нэһилиэгэ (Кэбээйи улууһа)|Тыайа нэһилиэгэр]] (билигин Кэбээйи нэһилиэгэ) Маҥан Кэрэх диэн сиргэ төрөөбүтэ.

Аҕата Константин Романович Степанов – кыыл-сүөл саҥатын, тыа тыаһын-ууһун ураты тыыппалаахтык үтүктэр киһи эбит, ырыаһыт-импровизатор. Ийэтэ Фекла Ивановна Степанова  (Попова) былыргы норуот ырыаларын толорор эбит.

Дьүрүл суругар (музыкальнай грамотаҕа) уолу Серафим Иванович Гоголев үөрэппит – оскуола учуутала, скрипача уонна самодеятельнай композитор. Оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан З.К. Степанов байыаннай уонна балалаайкаҕа оонньуурга үөрэммит, самодеятельнос араас көрүҥнэригэр кыттар эбит, хуор тэрийбит, онно бэйэтэ ыллыыр эбит.

Оскуолаҕа 1940 с. киирбит, үчүгэйдик үөрэммит. Ону таһынан үчүгэйдик тустар эбит, үөлээннээхтэрин кыайарын иһин оҕолор Тустуук Сахаар диэн ааттаабыттар. 1942 с. аҕатын сэриигэ ыҥырбыттар, Сахаар ийэтигэр ынах ыырга, сүөһү көрөргө көмөлөһөр эбит, сайын от охсор, күһүн мас сатыыр эбит.

«Саҥа олох» диэн оройуон хаһыатыгар (02.08.1946) «Олох саҥардар» холкуос чилиэнэ 15 саастаах Захар Степанов биир күн иһигэр 5 ганы охсубутун иһин бириэмийэ ылбытын суруйбуттар — 4 м таҥас, 100 г чэй, 100 г табах.

Оскуола устуоруйатын туһунан кинигэҕэ  Захара Степанов хорсун быһыыта ойууланар: киинэ кэмигэр кулуупка уот турбутун умулларбыт, оскуола дириэктэрэ махтал биллэрбит.

Байаан уонна балалайка ансаамбылын тэрийбит, онто Кыайыы буолбутугар кэнсиэргэ кыттан эҕэрдэлээбит.   

Тыаҕа Кэбээйи сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрэн баран Санааларга үөрэммит. 1950 с. Сангаар оскуолатын 8-с кылааһын бүтэрбит. Интэринээккэ олорбут. 
 
* [[1957]]—[[1964]] сыллардаахха [[Кэбээйи]] орто оскуолатыгар муусука уонна ырыа учуутала.
* [[1972]] сылтан [[М. Н. Жирков аатынан муусука училищетыгар]] учуутал. 
* [[Новосибирскай]] М. И. Глинка аатынан Ил консерваториятын бүтэрбитэ, 
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин композитордарын Түмсүүтүн бэрэссэдээтэлэ.

== Айымнылара ==
* &quot;Колыбельная&quot;, опера (1985)
* &quot;Сказки старика Сээркээнэ&quot;, мюзикл (1987),
* &quot;Ярхадана&quot;, дьүкээгир эпос матыыбынан муусука спектаклэ (2001), 
* &quot;Волшебный олень&quot;, оҕолого балет (В. Федоров либреттота, 2001).
* &quot;Славься, земля олонхо&quot;, оратория (1972) 
* &quot;Встреча с Ойунским&quot;, кантата (1976). 
* Түөрт симфония концера (1973, 1979, 1980, 1992), 
* оркестрдаах тромбонҥа концерт (1977). 
* фортепьянолаах флейтаҕа, гобойга, контрабаска, хомуска инструмент пьесалар.
* 260 ырыалар. 
* эбэҥки ырыата &quot;Олененок&quot; В. Кейментинов тылыгар
* Дьүкээгир ырыата &quot;Юкагирская торжественная&quot; Г. Курилов тыллара
* Дьүкээрир үҥкүүтэ &quot;Лондол&quot;. 
* Чыычаахтар бары ыллыыллар: Ырыа хомуурунньуга. - Дьокуускай: Сахаполиграфиздат, 2000.  
* Чуопчаарар чоруостар: Ырыа хомуурунньуга. - Дьокуускай: Ситим, 1993.  
* Сайылык буруота: Ырыа хомуурунньуга. - Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1977. 

== Наҕараадалара уонна ытык ааттара ==
* Кэбээйи улууһун ытык олохтооҕо

== Ылыллыбыт сирэ ==
* ''Энциклопедия Якутии''. Якутск, 2000. 

{{Sakha-song-stub}}
[[Категория:Дьоннор алпабыытынан]]
[[Категория:1932 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:Алтынньы 22 күнүгэр төрөөбүттэр]]
[[Категория:Кэбээйи улууһугар төрөөбүттэр]]
[[Категория:Композитордар]]</text>
      <sha1>tdgvkla09v4jomrmbb6klzwgfqhjpza</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431116</id>
      <parentid>431115</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T22:53:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56428-87</username>
        <id>29760</id>
      </contributor>
      <comment>/* Олоҕун олуктара */</comment>
      <origin>431116</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7337" sha1="gkb9q004va0qlvtkxo4044tmb9h14o7" xml:space="preserve">[[Ойуу:СтепановЗахар.jpg|200px|thumb|right|Степанов Захар Константинович]]
'''Захар Константинович Степанов''' — композитор, педагог.

== Олоҕун олуктара ==
[[1932]] сыл [[алтынньы 22]] күнүгэр [[Кэбээйи улууһа|Кэбээйи улууһун]] [[Тыайа нэһилиэгэ (Кэбээйи улууһа)|Тыайа нэһилиэгэр]] (билигин Кэбээйи нэһилиэгэ) Маҥан Кэрэх диэн сиргэ төрөөбүтэ.

Аҕата Константин Романович Степанов – кыыл-сүөл саҥатын, тыа тыаһын-ууһун ураты тыыппалаахтык үтүктэр киһи эбит, ырыаһыт-импровизатор. Ийэтэ Фекла Ивановна Степанова  (Попова) былыргы норуот ырыаларын толорор эбит.

Дьүрүл суругар (музыкальнай грамотаҕа) уолу Серафим Иванович Гоголев үөрэппит – оскуола учуутала, скрипача уонна самодеятельнай композитор. Оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан З.К. Степанов байыаннай уонна балалаайкаҕа оонньуурга үөрэммит, самодеятельнос араас көрүҥнэригэр кыттар эбит, хуор тэрийбит, онно бэйэтэ ыллыыр эбит.

Оскуолаҕа 1940 с. киирбит, үчүгэйдик үөрэммит. Ону таһынан үчүгэйдик тустар эбит, үөлээннээхтэрин кыайарын иһин оҕолор Тустуук Сахаар диэн ааттаабыттар. 1942 с. аҕатын сэриигэ ыҥырбыттар, Сахаар ийэтигэр ынах ыырга, сүөһү көрөргө көмөлөһөр эбит, сайын от охсор, күһүн мас сатыыр эбит.

«Саҥа олох» диэн оройуон хаһыатыгар (02.08.1946) «Олох саҥардар» холкуос чилиэнэ 15 саастаах Захар Степанов биир күн иһигэр 5 ганы охсубутун иһин бириэмийэ ылбытын суруйбуттар — 4 м таҥас, 100 г чэй, 100 г табах.

Оскуола устуоруйатын туһунан кинигэҕэ  Захара Степанов хорсун быһыыта ойууланар: киинэ кэмигэр кулуупка уот турбутун умулларбыт, оскуола дириэктэрэ махтал биллэрбит.

Байаан уонна балалайка ансаамбылын тэрийбит, онто Кыайыы буолбутугар кэнсиэргэ кыттан эҕэрдэлээбит.   

Тыаҕа Кэбээйи сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрэн баран Санааларга үөрэммит. 1950 с. Сангаар оскуолатын 8-с кылааһын бүтэрбит. Интэринээккэ олорбут. 

1950 сыллаахха Дьокуускайдааҕы музыкальнай училищены бүтэрбит. Манна устудьуоннуу сылдьан дьүрүл айымньыларын айарын саҕалаабыт. Манна кэлин кинини уһуйбута киһилиин Г.А. Григорянныын билсибит. 1955 с. Атах оонньуутугар (национальнай виды спорта) Саха АССР чөмпүйүөнэ буолбут.

Музыкальнай училищены 1957 с. бүтэрбит.  
 
* [[1957]]—[[1964]] сыллардаахха [[Кэбээйи]] орто оскуолатыгар муусука уонна ырыа учуутала.
Манна бэйэтин чаҕылхай тэрийээччи быһыытынан көрдөрбүт. 100-тэн тахса киһилээх хуор уонна духовой оркестр тэрийбит, музыкальнай инструменннары булан оҕолору оонньуурга үөрэтэрэ эбит. Кэбээйигэ ССКП Саха сиринээҕи обкуомун I сэкиритээрэ Г.И. Чиряев кэлэ сылдьан учуутал үлэтин кытта билсэн барар консерваторияҕа үөрэнэ диэбит. Онон 1964 сылтан аҕыс сыл устата Захар Константинович Ноаосибирскайга бастаан устуудьуйаҕа онтон М.И. Глинка аатынан Новосибирскайдааҕы государственнай консерваторияҕа үөрэммит.

* [[1972]] сылтан [[М. Н. Жирков аатынан муусука училищетыгар]] учуутал. 
* [[Новосибирскай]] М. И. Глинка аатынан Ил консерваториятын бүтэрбитэ, 
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин композитордарын Түмсүүтүн бэрэссэдээтэлэ.

== Айымнылара ==
* &quot;Колыбельная&quot;, опера (1985)
* &quot;Сказки старика Сээркээнэ&quot;, мюзикл (1987),
* &quot;Ярхадана&quot;, дьүкээгир эпос матыыбынан муусука спектаклэ (2001), 
* &quot;Волшебный олень&quot;, оҕолого балет (В. Федоров либреттота, 2001).
* &quot;Славься, земля олонхо&quot;, оратория (1972) 
* &quot;Встреча с Ойунским&quot;, кантата (1976). 
* Түөрт симфония концера (1973, 1979, 1980, 1992), 
* оркестрдаах тромбонҥа концерт (1977). 
* фортепьянолаах флейтаҕа, гобойга, контрабаска, хомуска инструмент пьесалар.
* 260 ырыалар. 
* эбэҥки ырыата &quot;Олененок&quot; В. Кейментинов тылыгар
* Дьүкээгир ырыата &quot;Юкагирская торжественная&quot; Г. Курилов тыллара
* Дьүкээрир үҥкүүтэ &quot;Лондол&quot;. 
* Чыычаахтар бары ыллыыллар: Ырыа хомуурунньуга. - Дьокуускай: Сахаполиграфиздат, 2000.  
* Чуопчаарар чоруостар: Ырыа хомуурунньуга. - Дьокуускай: Ситим, 1993.  
* Сайылык буруота: Ырыа хомуурунньуга. - Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1977. 

== Наҕараадалара уонна ытык ааттара ==
* Кэбээйи улууһун ытык олохтооҕо

== Ылыллыбыт сирэ ==
* ''Энциклопедия Якутии''. Якутск, 2000. 

{{Sakha-song-stub}}
[[Категория:Дьоннор алпабыытынан]]
[[Категория:1932 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:Алтынньы 22 күнүгэр төрөөбүттэр]]
[[Категория:Кэбээйи улууһугар төрөөбүттэр]]
[[Категория:Композитордар]]</text>
      <sha1>gkb9q004va0qlvtkxo4044tmb9h14o7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431117</id>
      <parentid>431116</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T22:56:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56428-87</username>
        <id>29760</id>
      </contributor>
      <comment>/* Олоҕун олуктара */</comment>
      <origin>431117</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7495" sha1="qwnzrn8kjm2j8opn55z8j93wbq0clzu" xml:space="preserve">[[Ойуу:СтепановЗахар.jpg|200px|thumb|right|Степанов Захар Константинович]]
'''Захар Константинович Степанов''' — композитор, педагог.

== Олоҕун олуктара ==
[[1932]] сыл [[алтынньы 22]] күнүгэр [[Кэбээйи улууһа|Кэбээйи улууһун]] [[Тыайа нэһилиэгэ (Кэбээйи улууһа)|Тыайа нэһилиэгэр]] (билигин Кэбээйи нэһилиэгэ) Маҥан Кэрэх диэн сиргэ төрөөбүтэ.

Аҕата Константин Романович Степанов – кыыл-сүөл саҥатын, тыа тыаһын-ууһун ураты тыыппалаахтык үтүктэр киһи эбит, ырыаһыт-импровизатор. Ийэтэ Фекла Ивановна Степанова  (Попова) былыргы норуот ырыаларын толорор эбит.

Дьүрүл суругар (музыкальнай грамотаҕа) уолу Серафим Иванович Гоголев үөрэппит – оскуола учуутала, скрипача уонна самодеятельнай композитор. Оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан З.К. Степанов байыаннай уонна балалаайкаҕа оонньуурга үөрэммит, самодеятельнос араас көрүҥнэригэр кыттар эбит, хуор тэрийбит, онно бэйэтэ ыллыыр эбит.

Оскуолаҕа 1940 с. киирбит, үчүгэйдик үөрэммит. Ону таһынан үчүгэйдик тустар эбит, үөлээннээхтэрин кыайарын иһин оҕолор Тустуук Сахаар диэн ааттаабыттар. 1942 с. аҕатын сэриигэ ыҥырбыттар, Сахаар ийэтигэр ынах ыырга, сүөһү көрөргө көмөлөһөр эбит, сайын от охсор, күһүн мас сатыыр эбит.

«Саҥа олох» диэн оройуон хаһыатыгар (02.08.1946) «Олох саҥардар» холкуос чилиэнэ 15 саастаах Захар Степанов биир күн иһигэр 5 ганы охсубутун иһин бириэмийэ ылбытын суруйбуттар — 4 м таҥас, 100 г чэй, 100 г табах.

Оскуола устуоруйатын туһунан кинигэҕэ  Захара Степанов хорсун быһыыта ойууланар: киинэ кэмигэр кулуупка уот турбутун умулларбыт, оскуола дириэктэрэ махтал биллэрбит.

Байаан уонна балалайка ансаамбылын тэрийбит, онто Кыайыы буолбутугар кэнсиэргэ кыттан эҕэрдэлээбит.   

Тыаҕа Кэбээйи сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрэн баран Санааларга үөрэммит. 1950 с. Сангаар оскуолатын 8-с кылааһын бүтэрбит. Интэринээккэ олорбут. 

1950 сыллаахха Дьокуускайдааҕы музыкальнай училищены бүтэрбит. Манна устудьуоннуу сылдьан дьүрүл айымньыларын айарын саҕалаабыт. Манна кэлин кинини уһуйбута киһилиин Г.А. Григорянныын билсибит. 1955 с. Атах оонньуутугар (национальнай виды спорта) Саха АССР чөмпүйүөнэ буолбут.

Музыкальнай училищены 1957 с. бүтэрбит.  
 
* [[1957]]—[[1964]] сыллардаахха [[Кэбээйи]] орто оскуолатыгар муусука уонна ырыа учуутала.
Манна бэйэтин чаҕылхай тэрийээччи быһыытынан көрдөрбүт. 100-тэн тахса киһилээх хуор уонна духовой оркестр тэрийбит, музыкальнай инструменннары булан оҕолору оонньуурга үөрэтэрэ эбит. Кэбээйигэ ССКП Саха сиринээҕи обкуомун I сэкиритээрэ Г.И. Чиряев кэлэ сылдьан учуутал үлэтин кытта билсэн барар консерваторияҕа үөрэнэ диэбит. Онон 1964 сылтан аҕыс сыл устата Захар Константинович Ноаосибирскайга бастаан устуудьуйаҕа онтон М.И. Глинка аатынан Новосибирскайдааҕы государственнай консерваторияҕа үөрэммит.

Консерваторияны бүтэрэригэр суруйбут   «Славься, земля Олонхо!» диэн монументальнай ораторията 70-с сс. Өрөспүүбүлүкэ култууратыгар бөдөҥ көстүү буолбута.

* [[1972]] сылтан [[М. Н. Жирков аатынан муусука училищетыгар]] учуутал. 
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин композитордарын Түмсүүтүн бэрэссэдээтэлэ.

== Айымнылара ==
* &quot;Колыбельная&quot;, опера (1985)
* &quot;Сказки старика Сээркээнэ&quot;, мюзикл (1987),
* &quot;Ярхадана&quot;, дьүкээгир эпос матыыбынан муусука спектаклэ (2001), 
* &quot;Волшебный олень&quot;, оҕолого балет (В. Федоров либреттота, 2001).
* &quot;Славься, земля олонхо&quot;, оратория (1972) 
* &quot;Встреча с Ойунским&quot;, кантата (1976). 
* Түөрт симфония концера (1973, 1979, 1980, 1992), 
* оркестрдаах тромбонҥа концерт (1977). 
* фортепьянолаах флейтаҕа, гобойга, контрабаска, хомуска инструмент пьесалар.
* 260 ырыалар. 
* эбэҥки ырыата &quot;Олененок&quot; В. Кейментинов тылыгар
* Дьүкээгир ырыата &quot;Юкагирская торжественная&quot; Г. Курилов тыллара
* Дьүкээрир үҥкүүтэ &quot;Лондол&quot;. 
* Чыычаахтар бары ыллыыллар: Ырыа хомуурунньуга. - Дьокуускай: Сахаполиграфиздат, 2000.  
* Чуопчаарар чоруостар: Ырыа хомуурунньуга. - Дьокуускай: Ситим, 1993.  
* Сайылык буруота: Ырыа хомуурунньуга. - Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1977. 

== Наҕараадалара уонна ытык ааттара ==
* Кэбээйи улууһун ытык олохтооҕо

== Ылыллыбыт сирэ ==
* ''Энциклопедия Якутии''. Якутск, 2000. 

{{Sakha-song-stub}}
[[Категория:Дьоннор алпабыытынан]]
[[Категория:1932 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:Алтынньы 22 күнүгэр төрөөбүттэр]]
[[Категория:Кэбээйи улууһугар төрөөбүттэр]]
[[Категория:Композитордар]]</text>
      <sha1>qwnzrn8kjm2j8opn55z8j93wbq0clzu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431118</id>
      <parentid>431117</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T23:03:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56428-87</username>
        <id>29760</id>
      </contributor>
      <comment>/* Олоҕун олуктара */ сигэ</comment>
      <origin>431118</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7688" sha1="kko2p9ezk03ystja08hjtxtq0zx11f9" xml:space="preserve">[[Ойуу:СтепановЗахар.jpg|200px|thumb|right|Степанов Захар Константинович]]
'''Захар Константинович Степанов''' — композитор, педагог.

== Олоҕун олуктара ==
[[1932]] сыл [[алтынньы 22]] күнүгэр [[Кэбээйи улууһа|Кэбээйи улууһун]] [[Тыайа нэһилиэгэ (Кэбээйи улууһа)|Тыайа нэһилиэгэр]] (билигин Кэбээйи нэһилиэгэ) Маҥан Кэрэх диэн сиргэ төрөөбүтэ.

Аҕата Константин Романович Степанов – кыыл-сүөл саҥатын, тыа тыаһын-ууһун ураты тыыппалаахтык үтүктэр киһи эбит, ырыаһыт-импровизатор. Ийэтэ Фекла Ивановна Степанова  (Попова) былыргы норуот ырыаларын толорор эбит.

Дьүрүл суругар (музыкальнай грамотаҕа) уолу Серафим Иванович Гоголев үөрэппит – оскуола учуутала, скрипача уонна самодеятельнай композитор. Оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан З.К. Степанов байыаннай уонна балалаайкаҕа оонньуурга үөрэммит, самодеятельнос араас көрүҥнэригэр кыттар эбит, хуор тэрийбит, онно бэйэтэ ыллыыр эбит.

Оскуолаҕа 1940 с. киирбит, үчүгэйдик үөрэммит. Ону таһынан үчүгэйдик тустар эбит, үөлээннээхтэрин кыайарын иһин оҕолор Тустуук Сахаар диэн ааттаабыттар. 1942 с. аҕатын сэриигэ ыҥырбыттар, Сахаар ийэтигэр ынах ыырга, сүөһү көрөргө көмөлөһөр эбит, сайын от охсор, күһүн мас сатыыр эбит.

«Саҥа олох» диэн оройуон хаһыатыгар (02.08.1946) «Олох саҥардар» холкуос чилиэнэ 15 саастаах Захар Степанов биир күн иһигэр 5 ганы охсубутун иһин бириэмийэ ылбытын суруйбуттар — 4 м таҥас, 100 г чэй, 100 г табах.

Оскуола устуоруйатын туһунан кинигэҕэ  Захара Степанов хорсун быһыыта ойууланар: киинэ кэмигэр кулуупка уот турбутун умулларбыт, оскуола дириэктэрэ махтал биллэрбит.

Байаан уонна балалайка ансаамбылын тэрийбит, онто Кыайыы буолбутугар кэнсиэргэ кыттан эҕэрдэлээбит.   

Тыаҕа Кэбээйи сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрэн баран Санааларга үөрэммит. 1950 с. Сангаар оскуолатын 8-с кылааһын бүтэрбит. Интэринээккэ олорбут. 

1950 сыллаахха Дьокуускайдааҕы музыкальнай училищены бүтэрбит. Манна устудьуоннуу сылдьан дьүрүл айымньыларын айарын саҕалаабыт. Манна кэлин кинини уһуйбута киһилиин Г.А. Григорянныын билсибит. 1955 с. Атах оонньуутугар (национальнай виды спорта) Саха АССР чөмпүйүөнэ буолбут&lt;ref&gt;Маша Левина. «Захар Константинович Степанов  — отец якутской музыки, бренд Якутии» // Кэскил. 16.04.2024 &lt;/ref&gt;.

Музыкальнай училищены 1957 с. бүтэрбит.  
 
* [[1957]]—[[1964]] сыллардаахха [[Кэбээйи]] орто оскуолатыгар муусука уонна ырыа учуутала.
Манна бэйэтин чаҕылхай тэрийээччи быһыытынан көрдөрбүт. 100-тэн тахса киһилээх хуор уонна духовой оркестр тэрийбит, музыкальнай инструменннары булан оҕолору оонньуурга үөрэтэрэ эбит. Кэбээйигэ ССКП Саха сиринээҕи обкуомун I сэкиритээрэ Г.И. Чиряев кэлэ сылдьан учуутал үлэтин кытта билсэн барар консерваторияҕа үөрэнэ диэбит. Онон 1964 сылтан аҕыс сыл устата Захар Константинович Ноаосибирскайга бастаан устуудьуйаҕа онтон М.И. Глинка аатынан Новосибирскайдааҕы государственнай консерваторияҕа үөрэммит.

Консерваторияны бүтэрэригэр суруйбут   «Славься, земля Олонхо!» диэн монументальнай ораторията 70-с сс. Өрөспүүбүлүкэ култууратыгар бөдөҥ көстүү буолбута.

* [[1972]] сылтан [[М. Н. Жирков аатынан муусука училищетыгар]] учуутал. 
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин композитордарын Түмсүүтүн бэрэссэдээтэлэ.

== Айымнылара ==
* &quot;Колыбельная&quot;, опера (1985)
* &quot;Сказки старика Сээркээнэ&quot;, мюзикл (1987),
* &quot;Ярхадана&quot;, дьүкээгир эпос матыыбынан муусука спектаклэ (2001), 
* &quot;Волшебный олень&quot;, оҕолого балет (В. Федоров либреттота, 2001).
* &quot;Славься, земля олонхо&quot;, оратория (1972) 
* &quot;Встреча с Ойунским&quot;, кантата (1976). 
* Түөрт симфония концера (1973, 1979, 1980, 1992), 
* оркестрдаах тромбонҥа концерт (1977). 
* фортепьянолаах флейтаҕа, гобойга, контрабаска, хомуска инструмент пьесалар.
* 260 ырыалар. 
* эбэҥки ырыата &quot;Олененок&quot; В. Кейментинов тылыгар
* Дьүкээгир ырыата &quot;Юкагирская торжественная&quot; Г. Курилов тыллара
* Дьүкээрир үҥкүүтэ &quot;Лондол&quot;. 
* Чыычаахтар бары ыллыыллар: Ырыа хомуурунньуга. - Дьокуускай: Сахаполиграфиздат, 2000.  
* Чуопчаарар чоруостар: Ырыа хомуурунньуга. - Дьокуускай: Ситим, 1993.  
* Сайылык буруота: Ырыа хомуурунньуга. - Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1977. 

== Наҕараадалара уонна ытык ааттара ==
* Кэбээйи улууһун ытык олохтооҕо

== Ылыллыбыт сирэ ==
* ''Энциклопедия Якутии''. Якутск, 2000. 

{{Sakha-song-stub}}
[[Категория:Дьоннор алпабыытынан]]
[[Категория:1932 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:Алтынньы 22 күнүгэр төрөөбүттэр]]
[[Категория:Кэбээйи улууһугар төрөөбүттэр]]
[[Категория:Композитордар]]</text>
      <sha1>kko2p9ezk03ystja08hjtxtq0zx11f9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Анастасия (мультфильм)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59094</id>
    <revision>
      <id>431114</id>
      <timestamp>2026-10-21T20:56:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56421-09</username>
        <id>29759</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;{{Мультфильм | аат               = Анастасия | оригинал аат      = {{Lang-en|Anastasia}} | плакат             = Anastasia cover.jpg | көрүҥө             = ойууламмит (ротоскопирование) | жанр               = {{br list | [[драма]] | [[комедия]] | [[мюзикл]] | [[фэнтези]] | [[айан]] | [[дьиэ кэргэн киинэтэ|дьиэ кэргэн]] |...&quot; саҥа сирэй оҥоһулунна</comment>
      <origin>431114</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9682" sha1="itud3xoma2u7s84fdmstvktpb4h540v" xml:space="preserve">{{Мультфильм
| аат               = Анастасия
| оригинал аат      = {{Lang-en|Anastasia}}
| плакат             = Anastasia cover.jpg
| көрүҥө             = ойууламмит (ротоскопирование)
| жанр               = {{br list
| [[драма]]
| [[комедия]]
| [[мюзикл]]
| [[фэнтези]]
| [[айан]]
| [[дьиэ кэргэн киинэтэ|дьиэ кэргэн]]
| [[мультфильм]]
| [[мистика]]
}}
| режиссёрдар        = Дон Блут, Гари Голдман
| сценарист          = {{br list
| [[Сюзан Готьє|Сюзан Готье]]
| [[Брюс Грем|Брюс Грэм]]
| [[Боб Цудикер]]
| [[Нони Вайт]]
| [[Эрик Тачман]] {{Small|(адаптация)}}
}}
| тыаһаппыттар        = {{br list
| [[Мег Райан]]
| [[Кирстен Данст]]
| [[Джон Кьюсак]]
| [[Келси Грэммер]]
| [[Анджела Лэнсбери]]
| [[Кристофер Ллойд]]
| [[Хэнк Азария]]
}}
| оператор           = 
| композитор         = {{нп5|Дэвид Ньюман (композитор)|Дэвид Ньюман||David Newman (composer)}}
| кинокомпания       = [[20th Century Fox]]
| устата             = 94 мүн.
| тыла               = [[аҥылычан тыла|аҥылычанлыы]]
| дойду              = {{USA}}
| сыл                = 1997
| тахсыбыт күнө      = {{Date|1997|11|14}}
| бүддьүөт           = $ 53 млн
| харчы хомууra      = $ 139,8 млн
| рэйтиҥ             = 12+
| bcdb_link          = 25025
}}
'''«Анастасия»''' ({{Lang-en|Anastasia}}) — [[АХШ]] толору метраштаах [[анимация|анимационнай]] фэнтези киинэтэ, [[20th Century Fox]] корпорация таһаарбыт. Режиссёрдар — Дон Блут уонна Гэри Голдман. Мультфильм [[ротоскопирование|хаартыскаҕа түһэрии ньыматынан]] уонна [[компьютер графиката|үс кээмэйдээх графиканан]] оҥоһуллубут. Аан дойду премьераката [[1997 сыл]] [[сэтинньи 14 күнүгэр]] буолбут.

Блутка уонна Голдманҥа [[Анастасия (фильм, 1956)|«Анастасия»]] (1956) киинэ анимационнай барыйаанын оҥорор дуу, [[Мин кэрэ ледиим (мюзикл)|«Мин кэрэ ледиим»]] мюзиклынан оҥорор дуу көҥүл бэриллибит. Түмүгэр «Анастасия» талыллыбыт, онно олоҕуран [[Романовтары ытыы|ыраахтааҕы дьиэ кэргэнэ ытыллыбытын кэннэ]] тыыннаах хаалбыт диэн сананар уонна бэйэтин ааспыт олоҕун санаан көрө сатыыр [[Улуу кинээс кыыһа|улуу кинээс кыыһа]] [[Анастасия Николаевна (Николай II кыыһа)|Анастасия Николаевна Романова]] туһунан [[Анна Андерсон|номох]] сытар.

Сүрүн оруоллары толорбуттарын ааттара: [[Мег Райан]], [[Джон Кьюсак]], [[Хэнк Азария]], [[Кристофер Ллойд]], [[Кирстен Данст]] уонна [[Анджела Лэнсбери]].

Мультфильм көрөөччүлэргэ олус биллэн, прокатка тахсан 140 мөлүөөн дуолары хомуйбут уонна «[[Оскар (кинобириэмийэ)|Оскар]]» уонна «[[Кыһыл көмүс глобус]]» бириэмийэлэрин «Бастыҥ ырыа» номинацияларыгар түһэриллибит.

«Анастасия» ситиһиитэ франшиза сайдыытыгар тиэрдибит, ол иһигэр 1999 сыллааҕы [[Барток Дьикти|видеоформаттаах спин-офф]] уонна 2016 сыллааҕы [[Анастасия (мюзикл)|туруоруу мюзикл]].

== Сүжет ==
Быһыы-майгы 1916–1927 сылларга буолар. Кыһыҥҥы дыбарыаска Романовтар династияларын 300 сылын бэлиэтииллэрэ, бүтэһик нуучча императора [[Николай II]] аҕыс саастаах кыыһыгар Анастасияҕа эбэтэ, императрица [[Мария Федоровна (1847–1928)|Мария Федоровна]] [[ниэмэс тыла|француз тылынан]] «''[[Париж]]ка көрсүөхпүт''» диэн суруктаах биһилэх уонна музыкальнай хахха бэлэхтиир.

Бырааһынньыкка хара күүстэр баһылыктара, сарайтан хомуруйуу иһин үүрүллүбүт [[Григорий Распутин]] киирэн кэлэр. Кини бэйэтин дууһатын Дэриэгинэхтээххэ атыылаһан тылсыылаах колба-артефакта ылан ыраахтааҕы дьиэ кэргэнигэр хомолто тоҕор.

Өрө туруу саҕаламмытыгар дыбарыаска өрө бээлэччигэр киирэн кэлэллэр, ыраахтааҕы дьиэ кэргэнэ куотар. Анастасия уонна кини эбэтэ кистэлэҥ суолунан тахсаллар. Распутин кинилэри эккирэтэр, ол эрээри кини анныгар муус алдьанан ууга тиксэр. Поездка тиийэригэр Анастасия төбөтүнэн охсуллар, эбэтэ кинини быыһаабакка хаалар.

10 сыл ааспытын кэннэ, Арассыҕайга [[Сэбиэскэй Социалистическай Республикалар Союзтара|сэбиэскэй бас билии]] олохтонор. Парижка олорор Мария Федоровна бэйэтин сиэн Анастасияны көрдөрбүт киһиэхэ улахан наҕараада биллэрэр. Санкт-Петербурга олорор икки мотуол дьон — Дмитрий уонна Владимир — Анастасияҕа маарынныыр кыыһы булан, эбэтигэр аҕалбытынан харчыны үллэстэргэ сананаллар.

Ол кэмҥэ туох буолбутун умпут 18 саастаах Аня диэн кыыс оҕо дьиэтиттэн куотан тахсар. Итээриҥҥэ оҕолор көмөлөрүнэн Санкт-Петербурга тиийэн Дмитрий уонна Владимир кытта көрсөр. Кинилэр Аняны «Анастасия» буоларга үөрэтэллэр.

Распутин хара күүстэр көмөлөрүнэн тыыннаах хаалбыт Анастасияны көрдүүр. Түөрт киһи (Аня, Пушок ыт, Дмитрий уонна Владимир) Париж диэки айанныыллар. Айан үрдүгэр араас кутталлаах түбэлтэлэр буолаллар, онтон сылтаан Аня уонна Дмитрий икки ардыларыгар таптал иэйиитэ уһуктар.

Парижка тиийэн Софи көмөлөрүнэн Анастасия бэйэтин эбэтигэр көрсөргө тиийэр. Мария Федоровна бастаан итэҕэйбэт, ол эрээри музыкальнай хахханы уонна оҕо саҕанааҕы өйдөбүллэри көрөн, иккиэн көрсөллөр.

Дмитрийка бэриллибит 10 мөлүөөн харчыттан батыммыт, тоҕө диэн кини Анастасияны таптыыр. Ол эрээри Анастасияны муоста баһыгар Распутин тутарга сананар. Дмитрий көмөлөрүнэн Анастасия Распутин артефактын алдьатар, уонна Распутин күл буолан сүтэр.

Түмүгэр Анастасия уонна Дмитрий бииргэ буоларга сананан кораблынан айанныыллар.

== Тыаһаппыттар ==
* [[Мег Раян]] — ''Анастасия &quot;Аня&quot; Романова''
** [[Кирстен Данст]] — ''эдэр Анастасия''
* [[Джон Кьюсак]] — ''Дмитрий''
* [[Келси Грэммер]] — ''Владимир''
* [[Кристофер Ллойд]] — ''[[Григорий Распутин]]''
* [[Хэнк Азария]] — ''Барток''
* [[Анджела Лэнсбери]] — ''[[Мария Федоровна (1847–1928)|Мария Федоровна]]''

== Бириэмийэлэр ==
Киинэ икки «Оскар» бириэмийэтигэр («Бастыҥ музыка» уонна «Бастыҥ ырыа») номинацияламмыт.

== Сигэлэр ==
* {{IMDb title|0118617}}

[[Категория:АХШ киинэлэрэ]]
[[Категория:20th Century Fox киинэлэрэ]]
[[Категория:1997 сыллааҕы киинэлэр]]
[[Категория:Анимационнай киинэлэр]]
[[Категория:Мюзикллар]]</text>
      <sha1>itud3xoma2u7s84fdmstvktpb4h540v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Маҕан уонна үрүҥ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59095</id>
    <revision>
      <id>431119</id>
      <timestamp>2026-10-22T02:10:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xaahax</username>
        <id>10090</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;Маҥан уонна үрүҥ диэн биир дьүһүнү бэлиэтиир курдук тыллар эрээрилэр, икки тус-туспа өйдөбүллэри биэрэллэр. Бу тыллар табан, өйдөөн-санаан туһаныыны эрэйэллэр.   Маҥан диэн аҥардастыы дьүһүнү эрэ бэлиэтииргэ аналлаах. Маҥан сылгы, маҥан хаар, маҥа...&quot; саҥа сирэй оҥоһулунна</comment>
      <origin>431119</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13765" sha1="iovc4u9qg15eju8fjczq6z2pjawik7t" xml:space="preserve">Маҥан уонна үрүҥ диэн биир дьүһүнү бэлиэтиир курдук тыллар эрээрилэр, икки тус-туспа өйдөбүллэри биэрэллэр. Бу тыллар табан, өйдөөн-санаан туһаныыны эрэйэллэр. 

Маҥан диэн аҥардастыы дьүһүнү эрэ бэлиэтииргэ аналлаах. Маҥан сылгы, маҥан хаар, маҥан таҥас диэн этэбит, дьүһүнү биллэрииттэн ураты атын эбии өйдөбүлү биэрбэппит.

Үрүҥ диэн маҥан дьүһүннээхтэри барыларын этэбит уонна эбии өйдөбүлү, сырдыгы, ырааһы, үчүгэй эрэ буоларын эбэн биэрэн, ураты, үчүгэй өй-санаа иҥэн сылдьарын бэлиэтээн этэн быһаарабыт. Ол  аата үрүҥ диэн тылга өй-санаа үчүгэй диэн өйдөбүлэ иҥэн сылдьар. 

Үрүҥ диэн тылы туһаныы үчүгэйи биллэрэр. Бу өйдөбүл үчүгэйэ   күн сырдыга, сылааһа киһиэхэ үчүгэйин үөскэтэринэн уонна санаа- тын көтөҕөрүнэн, тупсарарынан быһаарыллар.

Киһи оҥорбут ураты быһыыта саҥаны айыы буолан баран үчүгэйэ, туһаны оҥороро быһаарыллан, биллэн таҕыстаҕына уонна атыттар итэҕэйдэхтэринэ үрүҥ айыы диэн ааттанар.

Куһаҕаны туспа арааран бэлиэтииргэ хара диэн эбиискэ тылы туһанабыт. Бу куһаҕаммыт хараҥа куһаҕаныттан үөскээн тахсыбыт. Харатын, дьоҥҥо туһаны аҕалбатын, буортулааҕын бэлиэтээн ити эбэн биэриини туттабыт. Хара айыы диэн ааттаан бу айыы куһаҕа-нын, туһата суоҕун, буортуну оҥорорун атыттарга биллэриллэр.

Үрүҥ Күн диэтэхпитинэ Күн маҥанын таһынан үчүгэйи, сырдыгы, сылааһы аҕалар ураты өйдөбүлүн эбэн биэрэбит. Үрүҥ Күн диэн сахалар үрдүкү, “Туох барыта икки өрүттээх” диэн үөрэҕи үөскэппит таҥараларын аата. Үрүҥ диэн үчүгэй диэн эбии өйдөбүллээх. Бу үчүгэй диэн өйдөбүл халлаан сырдыыра киһиэхэ көрөрүн тупсаран үчүгэйи аҕаларын иһин үөскээбит. Ол иһин сахалар үтүө, үчүгэй санаалары үөскэтэр таҥаралара Үрүҥ Күн диэн ааттанар. (1,83).

Үрүҥ Аар тойон диэн киһи таҥарабытын ааттыыбыт. Аар тойон  диэн былыргы кэмҥэ олорон ааспыт улахан салайааччы оҥорбут элбэх араас быһыыларыттан үчүгэйин, аныгы олоххо туһалааҕын, үрүҥүн эрэ талан ылан туһанарбытын таҥарабыт аатыгар үрүҥ      диэн тылбыт эбиллэн туттуллара быһаарар.

Үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран олоххо туһаныыны “Үрүҥү, хараны араарыы” диэн ааттыыбыт уонна оҕону кыра эрдэҕиттэн олору таба арааран туһанарыгар үөрэтэбит. Оҕо үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран туһанарыгар аан маҥнай аҕыйах ахсааннаах куһаҕан быһыылары билэрэ үчүгэйи оҥороругар ордук туһалыыр уонна төрөппүттэр бэйэлэрин холобурдарынан көрдөрөн, үтүгүннэрэн иитэллэрэ, үөрэтэллэрэ тиийимтиэтин улаатыннарар. 

Сахалыы өй-санаа, таҥара үөрэҕин биллэр уратытынан оҕо улаатан иһэн үрүҥү, хараны, үчүгэйи, куһаҕаны бэйэтэ арааран билэрин ирдиирэ буолар. Аҕыйах ахсааннаах куһаҕан быһыылары  оҕо арааран билэ үөрэнэрэ түргэнник ситиһиллэр. Ол иһин “Тоҕус айыыны оҥорума” диэн таҥара үөрэҕин үөскэтэн туһана сылдьаллар. Саха дьоно бэйэлэрин өйдөрүн-санааларын үөрэҕин тутуһаллар диэн этии ити өйдөбүлтэн үөскээбит.

“Үрүҥү, хараны араарбат” диэтэхпитинэ үчүгэйи уонна куһаҕаны кыайан таба арааран олоҕор туһаммат киһини этэбит. Оҕо улаатан иһэн үрүҥү, хараны, ол аата үчүгэйи уонна куһаҕаны бэйэтэ таба арааран олоҕор туһаннаҕына эрэ киһи буолууну ситиһэн киһи быһыылаах киһи буолар кыахтанарын сахалар тутуһаллар.

Үчүгэйи уонна куһаҕаны таба араарыы субу тустаах кэмигэр, бириэмэтигэр эрэ сөп түбэһэр уратылааҕын чуолкайдаан билии эрэйиллэр. Атын уларыйбыт, хамнаабыт кэмҥэ үчүгэй диэн ааттыы сылдьыбыппыт эмиэ уларыйан, куһаҕаҥҥа кубулуйбут буолан хаа-лыан сөп. Олоххо сырдык күн уонна хараҥа түүн, куйаас сайын уонна тымныы кыһын кэмэ кэллэҕинэ уларыйан биэрэллэринэн үчүгэй уон-на куһаҕан эмиэ хардары-таары солбуйсан биэрэллэрин айылҕаҕа сылаас уонна тымныы кэмнэр кэлэн иһэллэрэ чуолкайдаан, чиҥэтэн биэрэр. Бу уларыйыыны киһи өйдөөх-санаалаах буоларынан бэйэтэ арааран билэн олоххо таба туһанара эрэйиллэр.

Үчүгэй уонна куһаҕан кэмэ кэллэҕинэ солбуйсан биэрэн иһэл-лэриттэн үчүгэйгэ эбэтэр куһаҕаҥҥа туспа аат биэрэн уларыйбат дьаралык иҥэрии олоххо сыыһа, халыйыы буолан хаалар. Ол иһин тыл үөрэхтээхтэрэ айыы диэн икки өрүттээх тылы “үчүгэй” эрэ оҥороору, онтон “аньыы” диэн сахаларга суох тылы булан куһаҕаны туспа араара сатыыллара таах хаалар быһыыны оҥорон сахалары албыннааһын буолар. Сэбиэскэй былаас кэмигэр бары барыта “үчүгэй” буолла диэн этэ сылдьыбыттара эрээри, барыбыт барыта куһаҕаҥҥа кубулуйбута биллэн, бу былаас эстэригэр тириэрдибитэ. 

Сэбиэскэй былааска дьадаҥылары “үчүгэй” дииллэрэ. Бары сала-йааччылар дьадаҥы, хамначчыт төрүттэринэн киэн тутталлара, арбаналлара. Билигин ырыынак кэмигэр, аны баайдар “үчүгэйгэ” кубулуйдулар. Дьоҥҥо байа-тайа сатыыр баҕа санаа киириититтэн син үлэни сайыннаран эрэллэр. Россия үрдүнэн тыа хаһаайыстыбата сайдар тэтимэ биллэрдик түргэтээтэ.

Өй-санаа үчүгэйэ уонна куһаҕана солбуйсан биэрэн тосту ула-рыйыытын, эргийэн биэриитэ тиийэн кэлэрин бэйэбитинэн билбит дьон туруктаах өйбүт-санаабыт улаатта. Бу кэлэн ааспыт уларыйыы сахалар “Үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан биэрэллэр” диэн өстөрүн хоһоонун чуолкай дакаастабылынан буолар.

Бу быһаарыы тыл үөрэхтээхтэрэ, учуонайдара куһаҕаны үчүгэй-  тэн туспа арааран бэлиэтииргэ анаан “аньыы” диэн тылы булан туһаннара сатыыллара өй-санаа үөрэҕинэн улахан сыыһатын арыйар. Кинилэр бу “аньыы” диэн куһаҕаны көрдөрөн, ыйан биэрбиттэрэ атын дьоҥҥо буолбакка, бэйэлэригэр аан бастаан туһаны аҕаларын биллэрэр. Тоҕо диэтэххэ, хас киһи бэйэтэ тугу үчүгэй, тугу куһаҕан диирэ барыта бэйэтин өйүттэн-санаатыттан эрэ тутулуктанан тус-туспа буолан тахсалларын суох оҥоро сатааһыны үөскэтэр. 

Сахалар үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан биэрэллэрин былыр үйэҕэ арааран билэн өс хоһооно оҥорон туһаналлар. “Ытыыр уонна күлэр аҕас балыстыылар”, “Үчүгэй уонна куһаҕан сиэттиһэн сылдьаллар” диэн өс хоһоонноро үчүгэй уонна куһаҕан биир тутулуктаахтарын уонна кэмэ кэллэҕинэ солбуйсан биэрэллэрин биллэрэллэр. (2,76).

Тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар уонна учуонайдар сахалыы өй-санаа уратыларын букатын билбэттэр уонна ол билбэттэринэн саха дьонун барыларын албынныы сылдьаллар. “Айыы үөрэҕэ” диэн элбэх сыыһалардаах сектаны айан сахалар өйдөрүн-санааларын буккуйан нууччалары үтүктэн, диктатура диэки халыйыыны оҥороллор.

Тылбыт үөрэхтээхтэрэ куһаҕаны бэлиэтээн этэргэ анаан “аньыы” диэн тылы булан туһаннара сатааһыннара үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан биэрэллэрин билбэттэринэн быһаарыллар. Саха дьоно сымыйаны, албыны үтүктүбэттэрэ буолар диэн баҕа санаалаахпыт. “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа төрүт тутулугун быһаарар этиини сахалар былыр-былыргыттан тутуһалларыттан маннык уһун үйэни ситиһэн олорорбутун таба сыаналыыр кэм кэллэ.

Уоруйах биллэр куһаҕан. Ол да буоллар уоруйаҕы “аньыы” диир, оннук дьаралыгы иҥэрэр табыллыбат. Санаата көннөҕүнэ, баҕар уорбакка сылдьар кыахтаннаҕына, киһи курдук буолар кыахтааҕын суох оҥорууга тириэрдэр. Уоруйах эмиэ киһи буоларынан үчүгэйэ атыттартан ураты, уордаҕына үчүгэйэ элбиир. Онтон уорбатаҕына син киһи курдук үчүгэйи оҥорон сылдьыан сөп. Ол иһин сахаларга киһи оҥорор быһыытын уратыларын арыйарга соҕотох айыы диэн икки өрүттээх өйдөбүллээх тыл туттуллара, кэмэ кэллэҕинэ өй-санаа уларыйан, солбуллан биэрэрин табатык быһаарар.

Онон киһи бэйэтин өйүгэр-санаатыгар уонна олоҕор сөп түбэ-һиннэрэн үчүгэйи уонна куһаҕаны икки аҥы арааран туһанар. Бу арааран туһаныыта киһи олоҕун сыалыгар сөп түбэһэрэ уонна бэйэтин туспа уратытын билинэрин үөскэтэрэ эрэйиллэр.

== Туһаныллыбыт литература. ==
1. Каженкин И.И. Үлэ – олох үөрэҕэ. – Дьокуускай: УПК ТРИ, 2010. – 100 с.

2. Саха таабырыннара, өс хоһоонноро, чабырҕахтара / хомуйан оҥордо И.К.Попов. – Дьокуускай: Бичик, 2006. – 112 с.

[[Категорияларынан көрдөөһүн|Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.]]</text>
      <sha1>iovc4u9qg15eju8fjczq6z2pjawik7t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тут</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59096</id>
    <revision>
      <id>431120</id>
      <timestamp>2026-10-22T05:39:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xaahax</username>
        <id>10090</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;Оҕо улаатан иһэн аан маҥнайгы оҥорор туһалаах хамсаныытынан хам тутан ылыы буолар. Аан маҥнай ийэ баттаҕа, ытарҕата эбэтэр моонньугар кэтэр киэргэлэ хам тутуллан тардыаланыахтарын сөп. Баттах оҕо тардыалыырын тулуйар буоллаҕына, ытарҕаны тарды...&quot; саҥа сирэй оҥоһулунна</comment>
      <origin>431120</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12759" sha1="4cpza9zf8kitinn6n47tipn42szs17a" xml:space="preserve">Оҕо улаатан иһэн аан маҥнайгы оҥорор туһалаах хамсаныытынан хам тутан ылыы буолар. Аан маҥнай ийэ баттаҕа, ытарҕата эбэтэр моонньугар кэтэр киэргэлэ хам тутуллан тардыаланыахтарын сөп. Баттах оҕо тардыалыырын тулуйар буоллаҕына, ытарҕаны тардыыта ыарыыта улаханын тэҥэ, эминньэҕэ быстыан сөп. Оҕо хам туттаҕына күүһэ баарынан тардыалаан кэбиһэринэн бары кыра оҕолоох ийэлэр ытарҕаларын уһулан кэбиһэллэр.

Тут диэн саха тыла киһи этэ-сиинэ аан маҥнайгы туһалаах, өй-дөөн-санаан туран оҥорор хамсаныытын биллэрэринэн дьон аан маҥнай саҥарбыт тылларынан буолара дакаастанар. 

Тутар диэн тутан баран ыыппат, уһуннук барар хамсааһын буолар.

Тутуу диэн киһи өйүнэн-санаатынан салаллан туох эрэ туһалааҕы, хам тутууну оҥорбута этиллэрин тэҥэ, тутуу диэн киһи тугу уһун үйэлээҕи оҥорбута, тутан таһаарбыта барыта холбуу ааттанар. 

Сахалар былыргыттан үчүгэй тутааччылар, уус төрүттээхтэр. Тутуу үлэлэригэр барыларыгар сыстаҕастар. Билигин ырыынак кэмигэр сахалар тутааччылара аатыран эрэллэр. Ол муустан араас уустук оҥоруулары оҥорооччулар күрэхтэһиилэргэ бастакы миэстэлэри эл-бэхтик ылалларынан быһаччы дакаастанар.

Сахалыы уус диэн тыл биир уус, үлэни-хамнаһы сатыыр, үчүгэй- дик оҥорор киһиттэн үөскээн, саҕаланан улахан аймах дьон үөскээн тахсалларын көрдөрөрө сахалар уустартан, тимир уустарыттан тө-рүттээхтэрин биллэрэр суолталаах. Аҕа ууһа, ийэ ууһа диэн элбэх ахсааннаах улахан аймахтар бааллара итини бигэргэтэр.

Улуу уус диэн тэнийбит, тарҕаммыт улахан аймахтартан улуус  диэн тылбыт үөскээбит. Биир хаан аймахтар элбээн, тэнийэн тахсан улуу ууһу үөскэппиттэрин баһылаан салайааччы хаан диэн сахалыы ааттанар. Хаан диэн салайааччылаах ханстволар сахалар дойдуну салайар систиэмэлэрин туһанар дойдулар буолаллар.

Сахалар дойдуну салайар систиэмэлэрэ диэн биир хаан аймахтар солбуһа сылдьан уһун кэмҥэ салайыылара буолар. Ыраахтааҕылаах Россияҕа салайан олорбут систиэмэ сахалар систиэмэлэрин аатын эрэ уларытан туһаныы этэ. Хаан диэн салайааччы оннугар саар диэн ааттаммыт салайааччы уһуннук олорбута.

Сахалар – уустарбыт диэн этинэр толору кыахтаахпыт. Тимир, көмүс, мас уустара сахалартан үөскээбиттэр. Уустар бары хомуллан “Сах” таҥараны үөскэтэн саха омугу төрүттээбиттэр, таҥараларын аатынан саха диэн ааты ылыммыттар. (1,22).

Тут диэн саха тыла буоларын ким да балыйсыбат. Киһи оҥорор туһалаах быһыытын быһаарар тылбыт биир эрэ сүһүөхтээҕэ олус былыргы кэмнэргэ, киһи өйө-санаата саҥа сайдан истэҕинэ үөс-кээбитин быһаарар. Бу тыл олус былыргы төрүттээҕэ киһи саҥа өйө-санаата сайдан биирдиилээн тыллары саҥа саҥарар буолан эрэр кэмигэр саха дьоно ол-бу туһалаах тутуулары оҥорорго үөрэм-миттэрин уонна тутуу диэн ааттаабыттарын быһаарар.

Оҕо илиитин хамсатан аан маҥнайгы туһалаах хамсаныыны оҥоруутугар үөрэтии тут диэн ааттанар. Тугу эмэ оҕоҕо биэрэн баран тут диэн эттэххэ сахалыы саҥарарга үөрэнэн иһэр кыахтанар.

Тут диэн тылга уур диэн тылы эптэххэ тутуур диэн киһи илиитигэр тутан илдьэ сылдьарын бэлиэтиир тыл үөскүүр.

Сахалар тутууну олус былыргы кэмнэртэн ыла туппуттарын тутуу диэн ааттаабыттара быһаарар. Тут диэн тылга уу диэн тыл холбоһуутуттан тутуу диэн тыл үөскээбит. Уу диэн олус улахантан, үчүгэйтэн соһуйбуту биллэрэр тыл. Саҥа, улахан тутууну көрөн соһуйууну биллэрииттэн тутуу диэн тылбыт баар буолбут. 

Тут диэн тылга күүс баара иҥэн сылдьар. Бу күүс баара уонна ураты күүһү үөскэтэрэ туттунар диэн тылтан биллэр. Киһиэхэ туттунар күүс баара хайаан да ирдэнэр. Ол курдук, киһи оҥорбот, куһаҕан быһыыларын туттунар күүс баар эрэ буоллаҕына киһи оҥорбото, туттунара кыаллар. Туттунар күүһү киһиэхэ көрсүө, сэмэй буолуута, үлэҕэ үөрэммитэ уонна тулуура улахана эрэ дьарыктаан иҥэрэллэр.

Тутах диэн туох эмэ аналлааҕар тиийбэт, итэҕэстээх буоллаҕына ааттанар. Тутуубут баҕа санаабытыгар кыайан тиийбэккэ хааллаҕына, туга эмэтэ табыллыбатаҕына тутах буолан тахсан хомотор.

Бары ону-маны оҥорорго, тутарга аналлаах илиинэн үлэлиир тэриллэрбитин туттар тэриллэр диэн ааттыыбыт. 

Тутаах диэн эттэхпитинэ туох эрэ тутуһары биллэрэрин тэҥэ, туһалаах уратытын эмиэ биллэрэбит.

Хас биирдии сахабыт тылыгар сахалыы өй-санаа иҥэн сылдьар. Былыргыттан баар, туттулла сылдьар тылларбыт олус күүстээх харыстаныылаах буолаллара ирдэнэр кэмэ кэлэн турар. Ол курдук, олох хаамыытынан, сайдыытынан билигин Россияҕа нууччалар уларыйан, саҥа омук үөскүүр кэмэ кэлэн иһэринэн ким ханнык омук буоларын чуолкайдык быһаарынара ирдэнэр кэмэ тиийэн кэллэ. 

Саха дьоно уһун үйэлэр тухары араас тутууну тутан кэлбит матырыйаалларынан хара тыа маһа этэ. Билигин олох сайдан иһэринэн чугас тыаларга тутуу маһа биллэрдик аҕыйаата. Тутуу сайдарын туһугар саҥаттан саҥа матырыйааллар олоххо киирэн иһэллэр. Сүүрбэһис үйэҕэ саха сиригэр таас, бетон тутуулар олоххо киирбиттэрэ, онтон биһиги сахалар былыргы үгэспитин өссө кыайан уларыта иликпит, тутуу саҥа үгэстэригэр, саҥа матырыйааллары туһаныыга үөрэнэ сатыыбыт. Ол курдук, саҥа матырыйаалларынан тутуу саҥа үгэстэри, тыллары үөскэтинэри эрэйэрэ сайдыыны аҕалар. 

Үгэс, тыл өр кэмҥэ үөскүүр. Бетону илиинэн оҥоруу бадарааны буккуйууга тэҥнэһэринэн былыргы сахалар бу үлэҕэ сыстаҕастара суоҕа чахчы. Аныгы үйэҕэ үгүстүк үлэлээн-хамсаан үөрүйэхтэри үөскэтиниини тутуу үлэһиттэрэ баһылыахтара этэ.

Сахалар бары үлэ көрүҥэр барытыгар сыстаҕастар, тугу барытын сатыыллар, былыргы өбүгэлэриттэн бэриллибит хамсыырга, үлэлииргэ үгэстэрин, үөрүйэхтэрин, сайдыылаах буор куттарын үгүстэр илдьэ сылдьаллар. Уус диэн олус былыргы төрүттэрбит ааттара биһиги буор куппутугар иҥэн сылдьар. Ол курдук, үлэ араас уустук хамсаныыларын түргэнник баһылааһын, чуолкайдык хамсанар буолуу өбүгэлэртэн бэриллэр буор куттан быһаччы тутулуктаах.

Уус диэн тылтан уустук диэн тыл үөскүүр. Уус буолуу уустугун, элбэх билииттэн, үлэттэн ситиһиллэрин биллэрэр.

Буор кут диэн хас биирдии быччыҥҥа иҥэн сылдьар өй-санаа ааттанар. Быччыҥ хамсааһыны, хамсаныылары оҥорор дьоҕура буор кут өйүттэн-санаатыттан тутулуктанар. Түргэнник уонна чуолкайдык хамсаныыны, уһуннук сылайбакка, быстыбакка эрэ ыарахан диэн ааттанар үлэни үлэлээһини сайдыылаах буор куттаах киһи эрэ оҥорор кыахтаах. Буор кут хас да көлүөнэ дьон үлэтинэн-хамнаһынан үөскүүр, сайдар уонна кэлэр көлүөнэлэргэ утумнаан бэриллэн иһэр. 

Сайдыыта суох буор куттаах киһи дьадаҥы диэн ааттанар, хамсаныылары оҥороруттан сүрэҕэлдьиирэ, бытааннык хамсанара онно олук буолбут. Сэбиэскэй былаас дьадаҥылары сөбүлүүр этэ, ол иһин үлэ-хамнас кыаттарбата үөскээһиниттэн, ас-таҥас тиийбэтиттэн эстибитэ. Билигин ырыынак кэмигэр ким да дьадаҥы, туга да суох буолуон баҕарбата кэллэ. Ол иһин элбэхтик үлэлиэххэ, оҕону үлэҕэ, сатаан табан хамсаныыга кыра эрдэҕиттэн уһуннук үөрэтэн буор  кутун сайыннардахха табыллара эрэйиллэр буолла.

Онон киһи өйө-санаата саҥа сайдан туһалаах хамсаныыны оҥо-рор буолбут кэмиттэн саха тыла үөскээбитин тут диэн тыл биллэрэр.

== Туһаныллыбыт литература. ==
1. Каженкин И.И. Үлэ – олох үөрэҕэ. – Дьокуускай: УПК ТРИ, 2010. – 100 с.

[[Категорияларынан көрдөөһүн|Категорияларынан көрдөөһүн: Саха тыла.]]</text>
      <sha1>4cpza9zf8kitinn6n47tipn42szs17a</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>