Айыыны оҥоруу уустуктара (Каженкин И.И.-Хааһах Уйбаан)

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="sah">
  <siteinfo>
    <sitename>Бикитиэкэ</sitename>
    <dbname>sahwikisource</dbname>
    <base>https://sah.wikisource.org/wiki/%D0%A1%D2%AF%D1%80%D2%AF%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D1%80%D1%8D%D0%B9</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.3</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Миэдьийэ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Аналлаах</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Ырытыы</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Кыттааччы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Кыттааччы ырытыыта</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Бикитиэкэ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Бикитиэкэ Ырытыы</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Билэ</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Билэ ырытыыта</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki-ни ырытыы</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Халыып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Халыыбы ырытыы</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Көмө</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Көмөнү ырытыы</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категорияны ырытыы</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Ааптар</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Ааптар ырытыыта</namespace>
      <namespace key="250" case="first-letter">Page</namespace>
      <namespace key="251" case="first-letter">Page talk</namespace>
      <namespace key="252" case="first-letter">Index</namespace>
      <namespace key="253" case="first-letter">Index talk</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Обсуждение модуля</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Айыыны оҥоруу уустуктара (Каженкин И.И.-Хааһах Уйбаан)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2402</id>
    <revision>
      <id>9365</id>
      <timestamp>2026-05-22T23:21:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xaahax</username>
        <id>1218</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;  И.И.Каженкин – Уйбаан Хааһах  АЙЫЫНЫ ОҤОРУУ УУСТУКТАРА   Дьокуускай 2026  Улуу тойон таҥара үөрэҕэ “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн үөрэхтэрин дьон улаатан эрэр оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ куруук тутуһа сырыттахтарына киһи буолууну ситиһэр кыах...&quot; саҥа сирэй оҥоһулунна</comment>
      <origin>9365</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="476264" sha1="rtylcv4jbzhgdwgbyt4vzaa38j45bie" xml:space="preserve">

И.И.Каженкин – Уйбаан Хааһах

АЙЫЫНЫ ОҤОРУУ УУСТУКТАРА 

Дьокуускай 2026

Улуу тойон таҥара үөрэҕэ “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн үөрэхтэрин дьон улаатан эрэр оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ куруук тутуһа сырыттахтарына киһи буолууну ситиһэр кыахтанар.

АННОТАЦИЯ

Оҕо улаатан иһэн хаһан баҕарар санаатыгар туох көтөн түспүтүн оҥоро сатыыра элбээн хаалар; үчүгэй да, куһаҕан да быһыылары оҥорор кыаҕа хаһан баҕарар баар. Оҕо оҥорор саҥаны айыылара “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан иһэр тутулугар сөп түбэһэн икки өрүттэнэн; үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсаллара олоҕор улахан уустуктары үөскэтэллэр.
Бары ааҕааччыларга ананар.

Люди делают всякие разные поступки. Эти поступки после выпол-нения превращаются на хорошие или на плохие.

© Каженкин И.И.-Хааһах Уйбаан. 2026.

ААН ТЫЛ

Сайдыыны ситиһии саҥаны айыыны элбэхтик оҥорон туһаннахха кэлэрин бары билэбит. Санаабытыгар ону-маны, саҥаны айыыны оҥоро охсон сайдыыны ситиһэ сатыырбыт элбээн хаалар кэмнээх.

Баспыт иһигэр саҥаны айа сатыырбыт ай диэн тылынан этиллэр, онтон ол санаабытын ырытарбытын, быһаарарбытын айар диэн тылынан этэбит. Санаа баспыт иһигэр сылдьарынан икки өрүттээҕэ кыайан арааран быһаарыллыбат уратылаах. Ол иһин, бу санаа ханнык эрэ оҥорор быһыыга кубулуйдаҕына, тугу эмэ оҥорон таһаардаҕына эрэ үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана быһаарыллан, биллэн тахсара өй-санаа уонна олох уустуктарын үөскэтэр.

Киһи хаһан баҕарар санаатыгар туох көтөн түспүтүн оҥорон иһэр, араас ураты, ким да оҥорон көрө илик быһыыларын оҥорор кыахтааҕа быстах саҥаны айыылары элбэхтик оҥорон кэбиһэригэр тириэрдиэн сөп. Киһи оҥорор быһыылара уонна саҥаны айыылара “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан иһэр тутулугар сөп түбэһэн икки өрүттэнэн; үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсаллара олоххо улахан уустук хамсааһыннары үөскэтэллэрин “Акаары төбө атаҕы иллэҥ оҥорбот” диэн өс хоһооно биллэрэр.

Сахалар айыы диэн тыллара киһи оҥорор быһыытын биллэрэринэн ол оҥорор быһыылара икки өрүттэнэн; үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсалларын быһааран икки өрүттээх өйдөбүлүнэн туттуллара өй-санаа үөрэҕин көрдөбүллэригэр сөп түбэһэр.

Дьон өссө билбэттэрин, ол иһин оҥорботторун оҥоруу саҥаны айыы эбэтэр көннөрү айыы диэн ааттанар. Ол аата, тугу эрэ айар санаа оҥорор быһыыга кубулуйуута саҥаны айыыны оҥорууга тириэрдэр. Айыы диэн тыл киһи оҥорор быһыыта куһаҕаҥҥа кубулуйан хаалара элбиирин быһаарарын былыргылар арааран билбиттэрин “ыы” диэн ытааһын сыһыарыылааҕа быһаарар.

Олоххо саҥаны айыылары оҥордоххо эрэ сайдыыны, тупсууну ситиһии кыаллара киһи олору олус сэрэхтээхтик, урукку олох уопутун туһанан оҥордоҕуна эрэ табылларын, туһаны аҕаларын билии эрэйиллэр. Ол иһин, сахалар саҥаны айыыны оҥорууга “Кэс тыл” диэн  олоххо элбэх уопуттаах, билиилээх киһи анаан ыйан, этэн биэрэр этиитин туһанан үчүгэй, туһалаах айыыны оҥорон таһаараллар.

Киһи саҥаны айыыны оҥордоҕуна эрэ олоҕор тупсарыыны, улары-йыыны киллэрэн сайдыыны ситиһэр кыахтанар. Ол эрээри, сайдыыны ситиһиигэ тиэтэйэр, ыксыыр табыллыбат. Саҥаны айыыны оҥоруу улахан уустуктардааҕын, быстах санааҕа оҕустаран санаабычча оҥо-рон кэбистэххэ куһаҕаны оҥорууну элбэтэн кэбиһэрин билэн, олус сэрэхтээх буолуу ирдэнэр көрдөбүл буолар.

Киһи саҥаны айыыны оҥороругар ону хайдах оҥороруттан улахан тутулуктанан тахсар. Кыра эмэ сыыһа-халты туттунуу саҥаны айыыны оҥорууну куһаҕаҥҥа кубулутуон сөп. Олоххо улахан уопуттаах, элбэх билиилээх киһи ыйан, этэн биэриитин туһанан оҥордоххо эрэ табыл-лан, сатанан туһаны аҕалар уратылаах. Бу уратыны сахалар билэн, быһааран саҥаны айыыны оҥорууга “Кэс тыл” диэн кырдьаҕас, элбэх билиилээх киһи этэн, ыйан биэриитин туһана сылдьаллар.

Киһи арааһы баҕара саныырын курдук, саҥаны айыыны оҥоруу табылла, сатана охсубатыттан, сыыһа-халты тутуннахха куһаҕаҥҥа кубулуйан хаалар уратылааҕынан улахан уустуктары үөскэтэрин сахалар былыр үйэҕэ быһааран “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн бобууну оҥорор этиилэри үөскэтэн таҥара үөрэҕэр киллэрэн туһана сылдьаллара эдэрдэри харыстыыр аналлаахтар.

Айыы диэн тыл элбэх өрүттээх, олортон биир эрэ үчүгэйи оҥорууну үөскэтэр, онтон атын өрүттэрэ бары куһаҕаны оҥорууга тириэрдэн элбэтэн кэбиһиэхтэрин сөп. Улахан сэрэхтээх тыл, ол иһин иччилээх диэн этиллэр уонна улаханнык саҥарыллыбат, элбэхтик туттуллубат, алгыска туһаныыга сөп түбэспэт тыл буолар. 

Киһи буолуу уонна киһилии быһыыланыы диэн оҕо улаатан иһэн  ситиһэригэр аналлаах олоҕун сыала буолар. Ол иһин, алгыска “Киһи буол”, “Киһилии быһыылан” диэн этэн алҕааһын киһи олоҕун сыалын буларыгар уонна ситиһэригэр ыҥырыы буолан туһаны оҥорор.

Айыыны оҥоруу элбээбитин иэстэбилэ билигин дьоҥҥо кэлэн иһэр. Дьон бэйэлэрэ саҥаны айыылары тохтоло суох оҥорон, саҥа сэрии сэптэрин туһанан иһэллэриттэн “Бэстилиэнэй тыһыынчаны” аҕалан кэбиһиэхтэрин сөп. Ол курдук, аһара күүстээх атомнай буомбаны оҥостуу диэн олус улахан саҥаны айыы буолар уонна бу атомнай буомба эһиннэҕинэ дьон эстэллэрэ кэлиэ диэни син билэн, сэрэнэ, харыстана сатыыллара улаатан сылдьар. Арай икки өрүккэ арахсан хаалыы тус-туспа бөлөхтөһүүгэ тириэрдэрэ “Үрүҥү хара диир” диэн этиигэ тириэртэҕинэ биир тылы булунар кыахтара аҕыйыыра сэрии саҕаланыытыттан сэрэнэллэрин суох оҥорон кэбиһэр.

Саҥаны айыыны оҥоруу уонна ол оҥорбуту олоххо киллэрии ура-тыларын, уустуктарын, бу үлэбитигэр ырытыахпыт. Ол курдук, саҥаны айар диэн өй-санаа үлэтэ буоларынан баайа да суох киһи ханнык эрэ саҥаны, уратыны айан баран, онтун оҥорон таһааран олоххо киллэрэригэр кыаҕа, баайа тиийбэтиттэн улахан эрэйдэри көрсүөн эбэтэр букатын кыайбакка таах хаалларан кэбиһиэн сөп.

Саҥаны айыыны оҥоруу диэн олус уустук үлэ буоларынан киһи улахан сэрэхтээх, элбэх билиилээх буоларын эрэйэр. Бу уустук үлэни оҥорууга киһи өйө-санаата уонна этэ-сиинэ, хамсаныылары оҥорор кыаҕын, буор кутун тэҥэ, дойду экономикатын сайдыыта бииргэ кыт-тыһалларыттан уустуга өссө улаатан биэрэр.

Каженкин И.И. - Хааһах Уйбаан атын үлэлэрин Национальнай биб-лиотека абонеменыттан, сайтыттан, Сахалыы Википедияттан уонна ол иһигэр баар Викитека диэн библиотекаттан булан туһаныахха сөп.

Автор бу үлэтин бэчээттээн таһаарыыга кыахтара баарынан көмө-лөспүт биир санаалаахтарыгар истиҥ махталын тириэрдэр.

САНАА УРАТЫТА

Санаа киһи оҥорор быһыытыттан бастаан, инники баран иһэр. Ол курдук, киһи аан бастаан саныыр, онтон ол санаатын ырытар, үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсыан сөбүн эрдэттэн быһаара сатыыр, ол кэнниттэн үчүгэй буолуо диэтэҕинэ ханнык эрэ быһыыны оҥорон таһаарар. Санаа уларыйан оҥорор быһыыга кубулуйар.

Санаа оҥорор быһыыга кубулуйара улахан уларыйыыны үөскэтэр, Ол эбэтэр Анараа дойдуттан Бу эбэтэр Орто дойдуга кэлэр, ону тэҥэ, киһи бу оҥорбут быһыытын атыттар илэ көрөн билэр кыахтаналлар уонна үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорбутун чуолкайдык быһааран, үрүҥ эбэтэр хара диэн эбии аат биэрэн иҥэрэллэр.

Ай диэн тыл санаа оҥорор үлэтин биллэрэр. Бу санаа оҥорор быһыыга кубулуйдаҕына ай диэн тылга “ыы” диэн ытааһын дорҕооно эбиллэн айыы диэн тыл үөскүүр. Олус былыргы кэмнэртэн биллэр олоҥхолорго айыы диэн тыл баар. Ол аата, олоҥхо кэмин быдан ин-ниттэн сахалар айыы диэн киһи оҥоро сатыыр саҥаны айыыта табыл-лыбакка, сатаммакка куһаҕан буолан тахсара элбэҕин быһаараннар “ыы” диэн ытааһын сыһыарыытын эбэн биэрэннэр куһаҕана элбээн хааларын саха киһитигэр анаан биллэрэллэр.

Киһи баһын иһигэр сылдьар санаата үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана кыайан быһаарыллыбат уратылаах. Ол курдук, киһи араас; үчүгэй да, куһаҕан да санаалары санаталаан ылара кыайан биллибэт, быһаа-рыллыбат, ол иһин хайдах да бобуллар, хаайыллар кыаҕа суох.

Сахалар санаа хайдах; үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсарын таба быһаарыыга олох уопутун, ол аата урут дьон оҥорбут быһыы-ларын ырытан, хайдах; үчүгэй дуу, куһаҕан дуу буолан тахсы-быттарын быһааран, тэҥнээн көрөн туһаналлар. Үчүгэйи, туһалааҕы оҥорууга тириэрдибит санааны сиэр диэн ааттыыллар уонна саҥа оҥорор быһыыларын, ол сиэри тутуһан оҥороннор сыыһа-халты, куһаҕан буолан хааларын аҕыйаталлар.
Сиэри тутуһан оҥоруллубут быһыы сыыһа-халты буолан тахсара аҕыйыыр уонна “Туох барыта үһүстээх” диэн этиини тутуһан киһи буолууну, киһилии быһыыланыыны, ол аата киһи быһыытын үөскэтэн сахалыы таҥара үөрэҕин төрүтэ буолбут.

Сиэр киһи оҥорор икки өрүттээх быһыыларын икки ардыларыгар сөп түбэһии үһүс өрүтүн үөскэтэн таһаарар:

1. Үчүгэй быһыылары оҥоруу.

2. Куһаҕан быһыылары оҥорон кэбиһии.

3. Сиэри тутуһан оҥоруллар быһыы бу икки өрүттэр икки ардыларыгар, ортолоругар сөп түбэһэр уонна тэҥнэһиини олохтуур быһыыны үөскэтэрин иһин сахалар туһаналлар.

Саҥаны айыыны оҥоруу диэн дьон билбэт, ол иһин өссө оҥоро илик быһыылара буолан сиэри өссө үөскэтэ илигинэн элбэхтик сыыһа-халты буолан хаалара, куһаҕаҥҥа кубулуйара үксээн тахсар. Ол иһин, саҥаны айыыны оҥоруу үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана кыайан быһаарылла охсубатыттан уонна оҥорбут кэнниттэн куһаҕана элбэҕэ биллэн тах-сарыттан киһи ону оҥороругар улахан сэрэхтээх буоларын, сыыһа-халты туттубатын ирдиир ураты быһыы буолар.

Киһи бэйэтин санаатын бэйэтэ эрэ салайар, тупсарар, көннөрөр кыахтаах. Ол иһин, киһи бэйэтэ үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран билэн олоҕор туһанара ирдэнэр көрдөбүл буолар. Оҕо кыра эрдэҕит-тэн төрөппүттэрэ этэллэрин тутуһан уонна бэйэтэ билэн-көрөн үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран туһана үөрэнэрэ эрэйиллэр. 

Сахалар “Дьон этэринэн сылдьыма” диэн этиини тутуһаннар, атыттар ол-бу, араас, минньигэс, ньаамырҕыыр саҥаларыгар киирэн биэрбэт кыахтаналлар. Ол курдук, дьон аан маҥнай бэйэлэригэр туһа-лааҕы, барыһы биэрэри “үчүгэй” диэн ааттаан кэбиһэн баран олору атыттарга этэ, биллэрэ сатыыллара, анараалар үчүгэй диэн быһаа-рыыларыгар сөп түбэспэккэ хааларын элбэтэр.

Сахалыы таҥара үөрэҕэ оҕо улаатан иһэн “Үрүҥү, хараны араарыы” диэн үөрэҕи билэн, үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа арааран олоҕор таба туһанарга үөрэнэрин ирдиир. Ону тэҥэ, аан бастаан дьон оҥорор аҕыйах ахсааннаах куһаҕан быһыыларын билэрин уонна олору оҥорботун үөскэтэр “Тоҕус айыыны оҥорума” диэн үөрэҕи туһанан билиини кэҥэтэн биэрэн куһаҕаны оҥорууну аҕыйатар. Ол курдук, куһаҕан диэни бэйэтэ арааран билэр киһи олору умнан өйүн-санаатын ыраастыыра кыалларыттан уонна оҥорбото үөскүүрүттэн куһаҕан аҕыйыыра ситиһиллэр.

Тыл үөрэхтээхтэрэ “грех” диэн нууччалыы таҥара үөрэҕэ туһанар тылын үтүктэн сахаларга суох “аньыы” диэн саҥа тылы оҥорон куһаҕан манна баар диэн этэн бэйэлэрин диктатураларын үөскэтээри албыны оҥорон киллэрэ сатыыллар. Ким эрэ бу куһаҕан диэн эппитэ бэйэтигэр эрэ куһаҕан буолан баран атыттарга үчүгэй буолан хаалыан сөп. Айыы диэн киһи оҥорор быһыыта икки өрүттэнэн тахсарын билэр үлэһит сахалар бу албыҥҥа киирэн биэрбэттэр.

Сахалар өй-санаа үөрэҕин дириҥник үөрэтэннэр “Киһини санаата салайар” диэн этиини үөскэтэн олохторугар туһаналлар. Ол иһин оҕо, киһи үчүгэй санаалара элбэх буоларын ситиһэ сатааннар “Үчүгэй санаалардаах буол” диэн этэн үөрэтэллэр. Алгыһы туһанан киһи үчүгэй санааларын элбэтэннэр үчүгэй быһыылары оҥороро үксүүрүн туһанан олохторо тупсарын ситиһэллэр.

Өй-санаа бастаан иһэриттэн уонна хаһан баҕарар аһара барар уратылааҕыттан дьоҥҥо “үчүгэй” диэн ааттыыллара аһара барара үөскээн тахсан, олоххо халыйыылары, омук өйө-санаата улуутумсуйуу диэки салалларын үөскэтэрэ, үчүгэй уонна куһаҕан солбуллуута тии-йэн кэлэригэр аһара улахан утарыта турууга тириэрдиэн сөп. Ол курдук, киһи барыта үчүгэй дии саныырын оҥоро сатыырыттан омук үйэтэ уһаатаҕына үчүгэйэ аһара барара үөскээн тахсан улуутум-суйууга тириэртэҕинэ, сотору кэминэн уларыйан, урукку куһаҕанынан солбуллан, симэлийэрэ кэлэригэр тиийэн хаалыан сөп.

Бу быһаарыы дьон үксэ биир санааланан, үчүгэйдэрэ улаатан улуутумсуйууга оҕустаран хааллахтарына “үчүгэй” диэн ааттаабыт-тарын диэки бары кэриэтэ халыйан, ол диэки барыыны тутуһаллара халыйыы улаатарын үөскэтэр. Үчүгэйдэрэ аһара бардаҕына, ханнык эрэ куһаҕаны булан, ону суох оҥоро сатааһын сайдан тахсыыта үөскээтэҕинэ атыттарга куһаҕан дьайыыны оҥороруттан сөбүлэспэт буолуу улаатан туораталлара тиийэн кэлиэн сөп. 

Айылҕа “Туох барыта икки өрүттээх” диэн уларыйан, солбуйсан биэрэн иһэр тутулугу тутуһарыттан аҥар өттүгэр, “үчүгэй” диэки аһара баран халыйыы үөскээһинэ “Үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан биэрэллэр” диэн өс хоһооно туттуллар кэмэ кэлэригэр тириэрдэр. Бу уларыйыы кэлэрин аһара “үчүгэй” диэн ааттана сылдьыбыт немец фашистара сэриини саҕалаан эстиилэрэ уонна сэбиэскэй былаас сол-буллан, ырыынак олоҕор уларыйбыта биллэрэллэр.

Дьон аан бастаан куһаҕан диэни билэн, олору үчүгэй оҥорууга дьулустахтарына уонна үчүгэйгэ көннөрөн, тупсаран биэрэн истэхтэ-ринэ олохторо тупсарын таһынан үчүгэй аһара барара тохтотуллан олох туруктаахтык сайдар кыахтанар. Ол иһин, сахалыы таҥара үөрэ-ҕэ киһи аан бастаан аҕыйах ахсааннаах дьон оҥорор куһаҕан бы-һыыларын билэригэр “Тоҕус айыыны оҥорума” диэн этэн үөрэтэр.

Өй-санаа “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан биэ-рэр тутулугар сөп түбэһэн икки өрүттэнэн иһэр. Кып-кыра санаа кыыма сонно умнуллан хаалбатаҕына уонна ону хос-хос саныы сырыттахха күүһүрэн ыра эбэтэр баҕа санааҕа кубулуйуон сөп. 

Ыра эбэтэр баҕа санаалар киһи, ол санааларын оҥорор, толорор, олоххо киллэрэр кыаҕыттан тутулуктанан икки өрүтү үөскэтэллэр:

А. Ыра санаа. Киһи эҥин араас санаалары саныыр кыаҕа кыч-чаабат, кыайан бобуллубат. Ол иһин, санаа диэн албына элбэх буолар. Санаа аан маҥнай киһи бэйэтин аралдьытынар, албыннанар ыра санаата буолан үөскүүр. “Дьадаҥы киһи остуоруйаһыт” диэн өс хо-һооно бэйэтэ кыаҕа уонна үлэлииргэ баҕа санаата суох киһи араас элбэх ыра, албын санааларга ыллара сылдьара элбэҕин биллэрэрэ ордук суолталаах. (1,22).

Ыра санаа диэн киһи саныы сылдьар араас санаатын оҥорор быһыыга, бэйэтин кыаҕа кыратыттан кыайан кубулуппатыттан улахан тутулуктаах. Ыра санааҕа ыллара сылдьыы аһара бардаҕына киһи дьиҥнээх олоҕор ситиһиилэри оҥорорун аҕыйатыан, “Санаатыгар аралдьыйар” киһиэхэ кубулуйан хаалыан сөп.

Б. Баҕа санаа. Киһи санаатын бэйэтин кыаҕынан, оҥорор үлэтинэн толорон олоххо киллэрэр кыахтаах буоллаҕына баҕа санаа диэн ааттанар. Бу санаатын киһи толорон, оҥорон таһааран ситистэҕинэ, олоххо киллэрдэҕинэ дьолу билэрэ үөскээн олоҕор ситиһиилэри, кыа-йыылары оҥорор санаатын улаатыннарар.

Киһи санааларын маннык икки аҥы араарыы киһи буолуу өйө-санаата сайдыбытын кэнниттэн олоххо киирбит. Ол аата, киһи бэйэтин кыаҕынан толорон олоххо киллэрэр баҕа санаалара сиэри тутуһаннар киһилии санааны, быһыыны үөскэппиттэр.

Киһи санаатын үөрэтиини түүллэри үөрэтии саҕалыыр. Ол курдук, киһи түүлүгэр үгэс буолбут санааларын илэ курдук көрөрө санаа үгэскэ кубулуйдаҕына бэйэтэ туспа сылдьар кыахтанарын быһаарар. Түүл диэн киһи үгэс буолбут санааларын көрөрө ааттанар. Бу быһаарыы улахан туһатынан киһи түүлүгэр элбэх куһаҕаны көрөр буоллаҕына, куһаҕан санаалара аһара элбээбиттэрин, олортон ыраастаныы кэмэ кэлбитин биллэрэрэ улахан суолталаах. Ол аата, куһаҕан санаалартан ыраастаныы эрэйиллэр кэмэ тиийэн кэлбитэ киһи өйүгэр-санаатыгар түүлү көрүүнэн тириэрдиллэр.

Түүл дойдута, санаа дойдута сахалыы Анараа эбэтэр Ол дойду диэн ааттанар. Анараа эбэтэр Ол дойду диэн өй-санаа бэйэтэ эрэ сылдьар дойдута буолар. Сахалар тыыннаах уонна өлбүт дьон санаа-лара уларыйалларынан уонна уларыйбат кэмҥэ киирбиттэринэн туту-луктанан тус-туспа арахсан сылдьалларын быһааран Бу уонна Анараа дойдулары олохтообуттар:

I. Бу дойду диэн тыыннаах дьон сылдьар сирдэрэ ааттанар. Тыыннаах дьон өйдөрө-санаалара уларыйарыттан, тупсууну, саҥаны айыыны оҥорон киллэрэн иһэллэриттэн Бу дойду өйө-санаата сай-дара, тупсан биэрэрэ ситиһиллэр.

II. Ол эбэтэр Анараа дойду. Бу дойдуга өлбүттэр өйдөрө-санаалара уларыйбат турукка киирэн, айыы буолан тыыннаах дьон өйдөрүгэр- санааларыгар өр кэмнээх дьайыыны оҥоро сылдьаллар.

Тыыннаах киһи өйө-санаата этиттэн-сииниттэн эньиэргийэ ылары-нан чугас сылдьар уонна уларыйар, эбиллэр, көҕүрүүр кыаҕа хаһан баҕарар баар буолар, онтон өлбүт киһи өйө-санаата этин-сиинин быраҕан барарыттан уларыйбат турукка киирэр уонна ыраах барар.

Тыыннаах уонна өлбүт дьон өйдөрүн-санааларын буккуйбаттарын туһугар санааны туспа, Ол эбэтэр Анараа дойдуга олохтообуттар, онтон тыыннаах дьон бэйэлэрэ уонна өйдөрө-санаалара холбуу сылдьар сирдэрин Бу дойду диэн ааттаабыттар. Кэлин өй-санаа сайдан иһиитин уонна үлэни оҥоруу сайдан, тупсубутун кэнниттэн икки өрүттээх буолуу уларыйан “Туох барыта үһүстээх” диэн этии олоххо киирбитин түмүгэр Бу дойдуну Орто дойду диэн ааттааһын олоххо киирэн билигин туттулла сылдьар. 

Үгэскэ кубулуйбут санаа бэйэтэ туспа сылдьар кыахтанар уонна түүлгэ киирэн көстөр. Ол курдук, түүллэри онно көстөр үгэстэргэ иҥэн сылдьар өйдөбүллэринэн син маарыннатан тойоннуохха сөп. 

Санаа Анараа эбэтэр Ол дойдуга сылдьара маннык уратылар иҥэн сылдьалларыттан быһаарыллар:

а. Санаа туохтан да иҥнибэт, барытын курдаттыы барар.

б. Санаа олус түргэн, саныыры кытта онно тиийэ охсор.

в. Үгэскэ кубулуйбут санаа субу баар курдук көстүөн сөп. 

Түһээн көрүү санааны, үгэстэри көрүү буолар уонна Ол эбэтэр Анараа дойдуну кытта киһи тутулугун, сибээһин биллэрэр. Түүлү таба тойонноон инники туох кэтэһэрин билиэххэ сөп. Бу быһаарыы санаа киһи оҥорор быһыытыттан бастаан, сирдээн иһэрин дакаастабыла буолар. Сахалар “Киһини санаата салайар” диэн этиилэрэ түүллэри үөрэтииттэн үөскээбитэ итинник быһаарыллар.

Киһи саамай кэбирэх сирэ өйө-санаата буолар. Санаа киһи салгын кутун үөскэтэринэн олус түргэнник көтөн, суох буолан хаалыан сөп. Бу  көтөн, баран хаалара ураты кэбирэҕин биллэрэр. Өйө, салгын кута көппүт киһи киһи буолан бүтэр, кыыл өйүгэр-санаатыгар түһэн хаалар, үгэстэринэн салаллыыга, ол аата ийэ кутун салайыытыгар киирэр. 

Түөһэйбит киһи өйүн-санаатын үөрэтииттэн өй-санаа кэбирэҕэ, көтөн хаалара олус былыргы кэмнэргэ быһаарыллыбыт. Аныгы үйэҕэ арыгыны аһара иһии уонна араас наркотиктары туһаныы элбээбитэ өй-санаа маннык уларыйарыгар, өйө көтөрүгэр эдэрдэр киирэн биэ-риилэрин үксэтэр. Өйө көппүт киһи, сыыһа-халты туттунара элбии-риттэн киһи быһыытын тутуһар кыаҕа суох буолар.

Сахалар үөрэхтэринэн киһи салгын кута мэйиитин сарыытыгар олохсуйар. Кыра эмэ доргуйуута, арыгыны аһара иһиитэ, наркотик-тары боруобалааһына өйүн, салгын кутун көтүтэн кэбиһиэн сөп. Өйө көппүт киһи сүөһү, кыыл өйүгэр-санаатыгар түһэр уонна ийэ кутунан салаллан сылдьар кэмэ тиийэн кэлэр.

Өй-санаа сайдыыта диэн киһи олох уопутун таба быһааран сиэри булан туһаннаҕына эрэ ситиһиллэр тупсуу кэлиитэ буолар. Санааны аһара барарын иһин сиэри уонна киһи быһыытын тутуһан хааччах-тааһыны сахалыы таҥара үөрэҕэ туһанан дьон сыыһа-халты тутту-налларын аҕыйатан сайдыыны ситиһэллэрин үөскэтэр. 

Онон санаа диэн олус кэбирэх уонна киһи өйүн-санаатын, оҥорор быһыытын быһаарар, салгын кутун үөскэтэр сүрүн тутулуга буолар.

САНАА ТУОЛУУТА

Санаа туолуута диэн киһи санаабыт санаатын оҥорон таһааран ханнык эрэ быһыыга кубулутуута, тугу эмэ оҥоруута ааттанар. Санаа элбэхтэ хатыланнаҕына, умнуллубат буолууга кубулуйан күүһүрэн иһэрэ уонна ыра эбэтэр баҕа санааны, үгэстэри үөскэтэрэ элбэх уратылардаах. Үгэһи үөскэппит санаа киһи этин-сиинин хамсатар кыахтанан ханнык эрэ быһыыны оҥороругар тириэрдиэн сөп. 

Кып-кыра санаа сыыһа кылам гына киирэн баран умнуллан хаал-лаҕына төһө даҕаны хос-хос саныы сатаабыт иһин биллибэт буола симэлийэр. Санаа бу уратытын ханнык эрэ түүлү түһээн баран, тугу түһээтим диэн саныы сатааһын быһаарар. Биир эмэ өйдөнөн хаалбыт бэлиэттэн сылтанан түүлү барытын өйдөөн кэлиэххэ сөп. Түүлү түһээн баран хос санаан, өйдүү сатаан чиҥэтэн биэрдэххэ умнуллубат буола уларыйара ситиһиллэр. Үгүстэр бу уратыны табан туһаммакка тугу эрэ түһээн баран умнан кэбиһэбит диэн этэллэр.

“Санаа диэн санаа буоллаҕа” диэн этии санаа уларыйар, сол-буллар кыаҕа түргэниттэн, суох буолан хаалара элбэҕиттэн туту-луктанар. Санаа элбэхтик хатыланан уларыйыылары бардаҕына, умнуллубат буолан үгэскэ кубулуйдаҕына эрэ толоруллар, киһи быһыытыгар кубулуйар кыахтанара киһи өйө-санаата уустугун бил-лэрэр. Ол курдук, ийэ кут диэн өй-санаа, оҕо кыра эрдэҕинэ ийэтэ иҥэрэн биэрбит үгэстэрэ ааттаналлар. Бу үгэстэр хайдахтарыттан оҕо салгыы олоҕо барыта тутулуктанарын төрөппүттэр билэн оҕону иитиигэ туһаныахтара, кыра эрдэҕиттэн үчүгэй, туһалаах үгэстэри иҥэрэн биэрэргэ кыһаныахтара этэ:

1. Үчүгэй иитиилээх. Үчүгэй быһыылары оҥорон ийэ кута үчүгэй үгэстэринэн иитиллибит оҕо итинник ааттанар уонна улааттаҕына үчү-гэй быһыылары элбэҕи оҥорор кыахтанар.

2. Куһаҕан иитиилээх диэн кыра эрдэҕинэ куһаҕан быһыылары оҥорон куһаҕан үгэстэнэн хаалбыт, атаахтык иитиллэн бэйэмсэҕэ улаатан хаалбыт оҕо буолар. Куһаҕан үгэһэ тарда сылдьарыттан сыыһа-халты туттунара элбээн хаалыан сөп.

Оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кутун иитии маннык икки өрүттээх уратыланан тахсарын төрөппүттэр билэн улаатан истэҕинэ, 1 саа-һыттан 6-тыгар диэри кэми аһаран кэбиспэккэ үчүгэй үгэстэринэн иитэн биэрэргэ кыһаныа этилэр.

“Санааҕар тутума” диэн этии киһи сөбүлээбэт санаатын умнан, хаалларан иһэригэр сүбэлиирэ ордук туһалаах. Ол курдук, куһаҕан да санаа киһиэхэ үгэһи үөскэтэн кэбистэҕинэ, аны ол үгэһин бэйэтэ толорон кэбиһэрэ үөскээн хаалыан сөбүттэн сэрэниигэ, харыстаныыга, куһаҕан санааны санаабакка сылдьарга анаан, бу этии туттуллар.

“Санаатыгар аралдьыйар” диэн ыра санаатыгар элбэхтик ыллара сылдьар киһини этэллэр. Киһи хаһан да кыайан толорбот ыра санаа-тыгар ыллара сылдьара туһалааҕы оҥорорун аҕыйатар, ханнык эрэ чэпчэкини, аптаах остуоруйаҕа курдук оҥоруллары эккирэтэ сатыыр санаатын улаатыннаран кэбиһиэн сөп.

“Санаатын сорук оҥостон” диэн этии киһини санаата салайарын биллэрэр. Бу этии киһи ханнык эрэ санаатын толороору үлэлиирин, тугу эмэ оҥорорун, барарын-кэлэрин биллэрэрэ улахан суолталаах.

Сахалар “Киһини санаата салайар” диэн этиилэрэ киһи ханнык эрэ баҕа санаатын толороору тугу эмэ туһалааҕы оҥорор кыахтанарын быһаарар. Ол курдук, оҕо кыра эрдэҕинэ, ийэ кута иитиллэр кэмигэр “Туһа киһитэ” буолан үлэлииргэ үгэһи үөскэтинэн иҥэриммитэ баҕа санаа буолан үлэлиир кыаҕын улаатыннарар.

“Санаабытын ситиһэр” диэн этии киһи олоххо дьулуурун, ылыммыт сыалын ситиһиигэ дьаныарын быһаарар. Киһиэхэ санаата баарын таһынан өссө дьулуурдаах, дьаныардаах буолара эрэ санаабыт санаатын толорор кыаҕы биэрэрин бу этии биллэрэр.

“Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн өс хоһооно киһи тулуурун, туттунар күүһүн, өһөс санаатын кыра эрдэҕиттэн улаа-тыннаран биэрэн олоҕор ылыммыт туһалаах сыалын ситиһэригэр тириэрдэриттэн, бу бытарҕан тымныылаах хотугу дойдуну сахалар баһылаан сайыннарар кыахтаммыттар.

“Үчүгэй санаалаах буол” диэн этии алгыс курдук дьайыылаах, киһи үчүгэй санаата элбээтэҕинэ үчүгэйи оҥороро үксүүрүн этэн биэрэр. Арай дьон бары тугу “үчүгэй” диэбиттэрин эккирэтэ, баһылыы сатыыллара аһара баран хааларын, куһаҕан диэн баарын билэллэрэ уонна “Туох барыта икки өрүттээх” диэн өс хоһоонун тутуһаллара аҕыйатар. Ол аата дьоҥҥо “үчүгэй” диэки халыйан хаалыы үөскээн кэлэн иһэриттэн аналлаах харысхаллаах буолаллара ирдэнэр. Бу харысхалы куһаҕан диэн баарын билии уонна олору туоратан, үчүгэйгэ уларытан иһии үөскэтэрин сахалар билэн оҕолорун “Тоҕус айыыны оҥорума” диэн этэн үөрэтэн дьон оҥорор куһаҕаннарын урутаан билэллэрин ситиһэннэр олору оҥороллорун аҕыйаталлар.

Санаа билиини үөскэтэр уратытын туһанан сахалар оҕолорун үөрэтэннэр дьон оҥорор куһаҕан быһыыларын эрдэлээн билэллэрин үөскэтэн олору оҥорботторугар тириэрдэллэр. Ол аата, куһаҕан диэни аан бастаан билбит оҕо, олору оҥороро аҕыйыырын туһанан үчүгэйи элбэҕи оҥороругар тириэрдии буолар. 

“Куһаҕаны санаама” диэн этии киһиэхэ өй-санаа үөскээһинин, үгэскэ кубулуйан хааларын биллэрэр. Ол курдук, куһаҕаны элбэхтик саныы сырыттахха, бу куһаҕан үгэскэ кубулуйан хааллаҕына, киһи бэйэтэ ону оҥорон кэбиһиэн сөбө тиийэн кэлэриттэн өйү-санааны харыстааһын, ыраастана сылдьыы эрэйиллэр.

“Куһаҕан санаалартан ыраастаныы” диэн сахалыы таҥара үөрэҕэ толорор туома буолар. Киһи араас куһаҕан санааларын умуннаҕына, хааллардаҕына өйө-санаата ырааһыран үчүгэй санаалары саныыр кыаҕа улаатан үчүгэй быһыылары оҥорор кыахтанар. Өй-санаа бу уларыйыыта уустук, аан бастаан бу санаа куһаҕан диэн билиннэххэ эрэ умнан кэбиһии кыаллар. Сахалар ол иһин “Айыы этиитэ” диэн куһаҕаны оҥорбуту билинии туомун туһаналлар.

Санаа элбэхтэ хос-хос хатыланнаҕына, күүһүрэр уонна умнул-лубат турукка тиийэрэ ситиһиллэр. Умнуллубат буолбут санаа араас; ыра, баҕа санаалары үөскэтиэн сөп. Киһи араас ыра, баҕа санаатын элбэхтик хатылаан санаан үгэскэ кубулутан кэбиһэр кыахтаах. Санаа үгэскэ кубулуйдаҕына киһини бэйэтин хамсатар, тугу эмэ оҥотторор кыахтанар. Биллибэт курдук сылдьан эрэ үөскээн хаалбыт үгэһин киһи бэйэтэ толорон кэбиһэрэ тиийэн кэлэрэ санаа үлэтин биллэрэр. Ол иһин, санаа хайдаҕын; үчүгэйин дуу, куһаҕанын дуу эрдэттэн арааран билэн таба сыаналааһын киһиттэн эрэйиллэр көрдөбүл буолар.

Санаа хайдаҕын быһаарыыга сахалар олох урукку уопутун туһаналлар. Ол курдук, бу санаа ханнык быһыыны оҥорууга тириэрдибитэ, субу оҥоруллубут быһыы хайдаҕыттан эрэ көрөн быһаарыллар кыахтааҕа уустугу үөскэтэр. Сахалар үчүгэй быһыыны оҥорууга тириэрдибит санааны сиэр диэн ааттыыллар уонна бу сиэри тутуһан уонна кэһиини киллэрэн биэрэн саҥа быһыыларын оҥороллор.

Сиэри тутуһан оҥоруллар быһыылар үчүгэй буолан, табыллан тахсар кыахтара улаатар. Ол иһин сахалыы таҥара үөрэҕэ киһи бары оҥорор быһыыларын сиэри тутуһан, таһынан барбакка эрэ оҥорорун ирдиир. Үчүгэй быһыылары оҥорууну сиэри тутуһуу элбэтэр уонна кэһиини киллэрэн биэрии олоххо уларытыылары үөскэтэринэн омук тупсара, сайдыыны ситиһэрэ табыллар.

Куһаҕан быһыыны оҥорууга тириэрдибит санаа хара айыыны оҥо-рууну үөскэтэр уонна умнуллууга, хаалыыга аналланар. Дьон өйдөрө-санаалара сайдан куһаҕан диэн баарын билэн, олору суох оҥорон, хаалларан истэхтэринэ үчүгэй эбиллэрин ситиһэллэр. Үчүгэй аһара барыытынан буолбакка, куһаҕан диэн ааттаммыт тупсарыттан, аҕы-йыырыттан ситиһиллэр тупсуу киириитэ омугу сайыннарар уонна өйүн-санаатын туруктаах оҥорор. 

Санаабыт санааны толоруу диэн киһи бу санаатын туһанан оҥорон таһаарар быһыыта буолар. Бары киһи оҥорор быһыыларын курдук быһыылары оҥоруулара киһи быһыыта диэн ааттанар уонна үчүгэй буолан тахсара эрдэттэн быһаарыллар.

Саҥаны айыыны оҥоруу диэн дьон өссө билбэт, ол иһин оҥорбот быһыыларын оҥоруу буолар. Ол иһин, аан маҥнай үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсара биллибэт уратылаах. Саҥаны айыыны оҥоруу үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсара оҥоруллубутун кэнниттэн, атыттар билэн-көрөн баран ырытан быһаарыыларыттан чуолкайданан тахсар. Ол курдук, киһи бэйэтэ оҥорор быһыыларын “үчүгэй” диэн саныыра элбэҕиттэн, кыайан таба быһаарыыны оҥороро уустугуран хааларыттан атыттар сыана биэрэллэрэ табыллар.

Киһи санаабыт санаатын толорор, ол аата, бу санаатын оҥорон таһаарар буоллаҕына эрэ киһи буолара кыаллар. Араас элбэх ыра санааларга ыллара сылдьыы киһилии быһыы буолбатах, албыҥҥа киирэн хаалан бириэмэни таах атаарыы буолар.

Онон санаа элбэх уларыйыыны, хос-хос санаан күүһүрдүүнү эрдэттэн бардаҕына, үгэскэ кубулуйдаҕына эрэ туһалааҕы оҥорууга тириэрдэр кыахтанара санаа уустугун биллэрэр. 

САНАА ОҤОРОР БЫҺЫЫГА КУБУЛУЙУУТА

Санаа туохтан да иҥнибэтиттэн, хааттарбатыттан аһара бара сатыыра хаһан баҕарар элбээн хаалар. Ону киһи баҕара саныыра куруук элбээн, саҥанан эбиллэн иһэрэ биллэрэр. Ол иһин, санаа оҥорор быһыыга кубулуйуута улахан уустуктары үөскэтэр.

Киһи ураты, атыттарга маарыннаабат санаата ай диэн тылынан этиллэр. Араас элбэх санаалартан киһи туһалааҕын, оҥоруохха сөп-төөҕүн талара, ырытара, айа, тупсара сатааһына айар диэн тылынан этиллэр уонна ону хос-хос элбэхтик санаан баҕа санаатыгар кубу-лутуон, оннук үгэһи үөскэтиниэн сөп. Үгэскэ кубулуйбут санаа киһи баҕа санаатын хоту хамсаныыны оҥороругар кыах биэрэр.

Санааны элбэхтик ырытыы хайдаҕын; үчүгэйин дуу, куһаҕанын дуу быһаара сатааһын салҕанан иһиитэ айар диэн тылынан этиллэр. Ай диэн тылга ар диэн тыл эбиллиитэ айар диэн тылы үөскэтэр. Киһи ол-бу саҥаны айа сатыыр санаатын атыттартан кистиирин, харыс-тыырын, эрдэттэн этэн биллэрбэккэ сылдьарын, бу ар диэн үүрэр, тэйитэр өйдөбүллээх тыл быһааран биэрэр.

Сахалар киһи тугу эмэ оҥоруон иннинэ санаатыгар элбэхтик ыры-тан, боруобалаан көрдөҕүнэ табылларын быһааран “Сэттэтэ мээрэй-дээн баран биирдэ быс” диэн өс хоһоонун туһаналлар. Бу өс хоһооно киһи оҥорор быһыыта ситэ ырытыллыбакка, туох содул үөскүөн сөбө эрдэттэн быһаарыллыбакка хааллаҕына, сыыһа-халты буолан хаалара элбиирин биллэрэр уонна ону аҕыйатарга аналланар.

“Санаабычча быһыыланар” диэн этии киһи оҥорор быһыытын ситэ ырыппакка, туох содул үөскүүрүн быһаара, билэ сатаабакка эрэ оҥоро охсорун быһааран биэрэн эрдэттэн сэрэтэр суолталаах.

Ай – айар – айыы диэн тыллар санаа уларыйан, күүһүрэн үгэскэ кубулуйан иһэрин, онтон салгыы баран оҥорор быһыыга тиийэрин биллэрэр суолталаахтар. Ай уонна айар диэн тыллар санааны бэйэтин быһаараллар, онтон айыы диэн тыл санаа киһи оҥорор быһыытыгар, үгэскэ кубулуйбутун, улахан уларыйыыны барбытын биллэрэр. Ол курдук, санаа Анараа эбэтэр Ол дойдуга сылдьар буоллаҕына, айыы диэн киһи оҥорор быһыыта буолан Бу эбэтэр Орто дойдуга тахсан илэ биллэр, көстөр турукка тиийэрин быһаарар ураты суолталаах.

Ай диэн тылга “ыы” диэн ытааһын сыһыарыыта эбиллиитэ, бу айыы диэн тыл киһи оҥорор быһыытыгар кубулуйбутун, элбэх өрүттэммитин уонна биир эрэ өрүтэ үчүгэйи оҥорууну быһаарарын, онтон атын өрүттэрэ бары куһаҕаҥҥа тириэрдэллэрин, ол иһин куһаҕан өрүтэ элбээн хаалбытын ыйан көрдөрө сылдьарга аналланар.

“Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан биэрэрин быһаарар этиигэ сөп түбэһэн айыы диэн тыл икки өрүттэнэн тахсан иһэр. 2008 сыллаахха бэчээккэ тахсыбыт Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта, бу айыы диэн тыл икки өрүттээх; үчүгэй уонна куһаҕан өйдөбүллээҕин билинэн сурукка киллэрбитэ киһи өйүн-санаатын уларыйыытын табатык быһаарар. (2,32).

Бу кэмҥэ тыл үөрэхтээхтэрэ аһара барыылара улаатан саҥа улахан тылдьыттарыгар “аньыы” диэн сахаларга суох тылы киллэрэннэр айыы диэн тыл икки өрүттээх өйдөбүлүн суох оҥоро сатыылларын бэчээккэ таһааран бигэргэттилэр уонна сахалары барыларын албыҥҥа киллэрэ сылдьалларын дакаастаан биэрдилэр.

Сахалар бэйэлэрин олохторун, өй-санаа үөрэхтэрин билинэллэрэ улааппыт кэмигэр була сатаан оҥоруллубут, үлэһиттэри албынныыр аналлаах “айыы үөрэҕэ” диэн сектаттан босхолонуу, сэбиэскэй былаас албыныттан ыраастаныы ирдэнэр көрдөбүл буолла. Бу сымыйа үөрэх эдэрдэри иитиигэ, үөрэтиигэ элбэх куһаҕаны оҥорорун, аһара барыыга тириэрдэрин  төрөппүттэр билэн туораталлара эрэйиллэр.

Оҕо улаатан, кыаҕа эбиллэн истэҕинэ ол-бу араас уратыны, саҥа-ны айыыны оҥоро сатыыра олус элбиир. Олоххо уопута эбиллэ, үчүгэйи уонна куһаҕаны бэйэтэ таба арааран билэ илигинэ дөбөҥнүк оҥоруллар куһаҕан айыылары элбэҕи оҥорон кэбиһиэн сөп. Ол кур-дук, аан бастаан табах тардыыта, арыгы иһиитэ уонна наркотиктары боруобалааһын оҕо өйүн-санаатын буккуйар дьайыылаах саҥаны айыылары оҥоруулар буоланнар оҕолору угуйар, ыҥырар кыахтара олус улаатан хааларыттан “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн этэн сахалар таҥараларын үөрэҕэ оҕону харыстыыр аналлааҕын төрөппүттэр билэн туһана сылдьыахтара этэ. 

Тыл үөрэхтээхтэрэ оҥорбут “айыы үөрэҕэ” диэн сахалары албын-ныыр секталара оҕо өйө-санаата сайдыытыгар оҥорор улахан куһа-ҕанын туһунан мин бары бэчээккэ барытыгар суруйабын, кинигэлэри таһаарабын. Ордук улаханнык сахалыы Википедийэ көмөлөһөн интернеккэ ыстатыйалары таһааран наадыйар дьоҥҥо тириэрдэр. Оҕолорун тустарыгар аан бастаан кыһанар төрөппүттэр, бу сыыһа, сымыйа үөрэҕи тохтотон туораттахтарына эрэ детсадтарга уонна оскуолаларга оҕону иитии, үөрэтии киһи буолууну ситиһии суолунан, сахалыы таҥара үөрэҕин тутуһан барара кыаллыа этэ.
 
Бу сымыйа үөрэх сыыһа дьайыытыттан эдэр оҕолор бэйэлэригэр тиийинэллэрэ элбээбитин У.А.Винокурова маннык суруйар:
Саха сиригэр 2003 сыллаахха – 37, ол эбэтэр Россияҕа тахсыбыт хас биирдии үһүс бэйэҕэ тиийинии биһиэхэ буолбута. 2004, 2005 сылларга – 36-лыы. Россияҕа уолаттар уонна кыргыттар бэйэҕэ тиийиниилэрэ аан дойду таһымыттан 2-3 төгүл үрдүк.

Саха сиригэр 2007 сыллаахха 459 киһи бэйэтигэр тиийинэн өлбүтэ, ол иһигэр 392 эр киһи, 67 дьахтар. Оттон 2006 сыллаахха – 443 (355 эр киһи, 88 дьахтар), 2005 сыллаахха – 459 (391 эр киһи, 68 дьахтар), 2004 сыллаахха – 469 (390 эр киһи, 79 дьахтар). 2003 сыллаахха – 463 (390 эр киһи, 73 дьахтар), 2002 сыллаахха – 471 (387 эр киһи, 84 дьахтар). Саха сиригэр бэйэҕэ тиийинии ахсаана аһара үрдүгүн чинчийээччилэр билинэллэр. Бэйэҕэ тиийинии сүрүн төрдө – эдэр киһиэхэ олоххо тыыннаах итэҕэл, эрэл, тулуур уонна дьулуур ситэри сайдыбатаҕар сытар. (3,7).

Социология докторын бу быһаарыыта сахалыы өй-санаа үөрэҕэр сөп түбэспэт. Өлбүт дьон өйдөрө-санаалара Үөһээ дойдуга айыы буолан сылдьаннар Орто дойдуга олорор тыыннаах дьону өлүүгэ, айыы буолууга ыҥыралларын кыайан быһаарбат. “Айыы үчүгэй” диэн этиини тутуһар тыл үөрэхтээхтэрэ саха дьонун айыы буолууга ыҥы-раннар бэйэлэригэр тиийинэллэрэ элбээһинигэр тириэртилэр.

Киһи санаата Ол эбэтэр Анараа дойдуга сылдьарынан Бу дойдуга кэлэрэ ханнык эрэ быһыыны оҥоттороруттан биллэр. Ол курдук, үчүгэй, үтүө санаа киһи үчүгэй быһыылары оҥороругар тириэрдэн Бу эбэтэр Орто дойдуга үчүгэй быһыылар элбииллэрин үөскэтэр.

Киһи саныыр санаатын оҥорор быһыыга кубулутар кыахтааҕыттан олоҕор тупсарыылары, саҥаны айыылары оҥорон киллэрэн сайдыыны ситиһэн иһэр. Саныыр санаа үгэскэ өссө кубулуйа илигинэ киһи салгын кутун үөскэтэр уонна үөрэҕи, билиини түргэнник ылынан киһи оҥорор быһыытын уларытан, тупсаран биэрэр. Ол аата, киһи үөрэҕи, билиини ылынан салгын кутун сайыннаран иһэриттэн оҥорор быһыыта тупсан, туһалаах саҥаны айыыны оҥорон олоҕор киллэрэн сайдыыны, тупсууну ситиһэр кыахтанар.

Дьон олохторугар саҥаны айыылары оҥорон иһэллэриттэн уонна “үчүгэй” диэн быһаарбыттарын диэки халыйан хаалалларыттан эс-тиигэ, симэлийиигэ тиийэллэрэ олох уопутунан быһаарыллан, чуол-кайданан турар. Мөлтөөһүн кэмигэр киирбит омук күүһүрдүнэр, “үчү-гэй” диэн ааттанар санаата аһара баран хааларын улуутумсуйууну бастакы күөҥҥэ таһаарара биллэрэр. Араас “Бессмертный полк” диэн саҥаны айыыны оҥорон дьон санаатын күүһүрдэ сатыыллара аһара баран хаалыыга тириэрдэр. Ону тэҥэ, саамай улахан саҥаны айыыны оҥорон атомнай буомбалары оҥостубут дьон, аны бу буомбалара эстэн хааллахтарына ханна куотан, саһан быыһаналларын, тыыннаах ор-доллорун билбэт буолууларын субу кэмҥэ үөскэттэ.
 
Дьоҥҥо “Куттанан, куттанан куттаммат буоллубут” диэн төһө эрэ кэминэн өй-санаа уларыйыыта тиийэн кэлэрин биллэрэр этии баар. Бу этии уһуннук дьайар куттал кэмэ кэллэҕинэ, мүлүрүйэн, кыччаан барарын биллэрэрэ билиҥҥи кэмҥэ ордук улахан суолталаах. Ол курдук, аһара барар санаалара элбээн иһэр дьону куттал уһуннук хам тута сылдьара төһө эрэ кэминэн сымнаан, кыччаан барыыга тиийэн хаалара, бу этиинэн быһаарыллар.

Улахан атомнай буомбалар куттааннар дойдулар икки арды-ларыгар буолар улахан сэриилэр билигин тохтоон сылдьаллар. Бары бэйэ-бэйэлэриттэн куттансан улахан сэриини саҕалаабакка кыһа-наллара туох саҥаны айыыны оҥорбуттарын боруобалыы охсор санааларын аҕыйата сатыы сылдьалларыгар көмөлөһөр.

Онон киһи санаата саҥаны айыыга кубулуйдаҕына икки өрүт-тэнэн; үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсара уонна куһаҕан өрүтэ элбээн хаалара дьон олоҕор улахан уустуктары үөскэтэр.

ИЛЭ ОҤОРУУ

Санаа киһини аралдьытар, өйүн-санаатын буккуйар күүстээҕэ бас-таан иһэр. Ол күүс баарын уонна бастаан иһэрин ыра санаа диэн этииттэн булан ылыахха сөп. Санаа маҥнай үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана биллибэт уратылааҕыттан киһини албыҥҥа, сыыһа-халты туттунууга киллэрэн кэбиһэрэ элбээн хаалар. Киһи ыра санаатын элбэхтик саныы сырыттаҕына дьиҥнээх, илэ курдук саныыра тиийэн кэлиэн сөбүн арҕааҥҥы таҥара үөрэхтээхтэрэ таба туһанан дьадаҥы дьону албын-ныырга анаан Ырай дойдутун үөскэтэн туһана сылдьаллар.

Санаа маҥнай ыра санааҕа кубулуйарын киһи араас элбэх бэйэтэ кыайан толорбот санаалара үгүстэрэ биллэрэр. Бу араас элбэх санаалартан киһи бэйэтин кыаҕын билинэн, толорор кыахтаахтарын талан ылан баҕа санаа оҥостуута киһи буолууну ситиһии диэки салалыннаҕына киһи быһыылаахтык олоҕун олорорун үөскэтэр.

Дьадаҥы буолан кыаҕа, баайа тиийбэтиттэн бэйэтин араас үчүгэй баҕа санааларын оҥорон таһаарар кыаҕа суох киһи, олорун элбэхтик саныы сылдьарыттан үгэс оҥостунан кэбиһэрин уонна атыттарга кэпсиирин сахалар быһааран “Дьадаҥы киһи остуоруйаһыт” диэн өс хоһооно оҥорон өй-санаа таһымын быһаараллар.

Өй-санаа баайдар уонна дьадаҥылар икки ардыларыгар бу курдук арахсан тахсарын арҕааҥҥы таҥара үөрэхтэрэ туһананнар Ырай диэн албын дойдуну айан үөскэтэн таҥара үөрэҕэр эбии киллэрэн биэрэн итэҕэйэр дьону албынныырга анаан туһаналлар. Киһи өлөн эрэр кэмигэр, өйө-санаата босхо баран ол олохсуйбут, үгэс буолбут баҕа санаатын илэ курдук көрөрүн таба туһананнар, өллөххүтүнэ баҕа санааҕыт дойдутугар - Ырайга тиийэн дьэ үчүгэйдик, баайдык, сын-ньалаҥнык олоруоххут диэн быһаччы албынныыллар.

Киһи санаатыгар тугу эмэ айа, онтун оҥоро сатыыра уонна ол санаатын дьиҥнээхтик оҥорон таһаарарын уратытын илэ диэн тылы үөскэтэн туһанан сахалар быһаараннар олохторугар туһаналлар. Ол аата аан бастаан санаа албына элбэҕин билэн оҥорор быһыыга ку-булуйарыгар улахан уларыйыыны бардаҕына табылларын быһааран илэ диэн тылы туһанан туспа араарыыны оҥороллор.

Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта илэ диэн тылы ман-нык быһаарара өйгө-санааҕа сөп түбэһэр:

- Түүлүнэн-битинэн буолбакка чахчылаахтык; киһи чахчы билэри-нэн. Ону түһээн буолбатах, илэ көрбүтүм.

- Кистээн буолбакка дьон көрөрүнэн, аһаҕастык. Дуона суоҕу кэп-сэтэллэр, арыт кистээн, арыт илэ уураһаллар. 

- Мунааҕа суох, чахчы. Сарпа уотунан сандааран Саас ийэ илэ кэллэ. (2,192).

Илэ барыы диэн араас абааһылар, көстүбэттэр киһи хараҕар көстө сылдьар буолуулара эбэтэр кыбыстыылааҕы, сааттааҕы атыттартан кистээбэккэ көрдөрөн туран оҥорор буолуу ааттанар. Өлбүт киһи та-быллан хараллыбатаҕына өйө-санаата иччи, айыы буолан чугас эргин сылдьара, атыттарга көстөрө илэ барыы диэн буолар.

Илэчийии диэн туох эрэ ураты, айыы буолбут өй-санаа, иччи киһи хараҕар илэ көстө сылдьарын этэллэр.
 
Араас санаалары киһи дьиҥнээх баарын курдук саныыра биирдэ эмэтэ да буолан ылааччы. Төбөтүнэн ыалдьар киһи араас быстах санааларын дьиҥнээх, субу баар курдук саныыра, соннук ылынара биллэр. Ыарыһахтар санааларыгар бэйэлэрин улахан салайааччы, “Наполеон” курдук этинэллэрэ элбэҕэ сурукка киирбититтэн биллэр.

Санаа оҥорор быһыыга кубулуйуутун кэнниттэн киһи көрөр, билэр кыахтаныытын туспа арааран бэлиэтииргэ анаан сахалар илэ диэн тылы туһаналлар. Ол курдук, илэ көрүү диэн түүл да, көрбүөччүлээһин да буолбатах, субу баары, дьиҥнээҕи көрүү ааттанар. Туох эмэ быһыы түүлгэ эбэтэр санааҕа эрэ көстүбэккэ, дьиҥнээхтик бу дойдуга буолбутун арааран биллэрэргэ анаан илэ буолбута диэн этэн уларыйыы кэлбитин бэлиэтииллэр. 

Өй-санаа уратытын быһыытынан киһи түһүүрүн дуу, илэ көрөрүн дуу арааран билбэт кэмнэрэ баар буолаллар. Маннык кэм тирээн кэллэҕинэ “Көм эккиттэн кымаахтаан көрөр буол” диэн этиини сахалар туһаналлар. Онно ыарыы билиннэҕинэ эт-сиин баарыттан ыарыыны билэрэ, ол иһин илэ эбитэ быһаарыллар.

Ыарыы диэн эккэ-сииҥҥэ үөскүүр дэҥнэниилэри, уларыйыылары, араас бүөлэниилэри өйгө-санааҕа тириэрдэр ураты өй-санаа буолар. Бу ураты өй-санаа баара киһи этэ-сиинэ уонна өйө-санаата тус-туспаларын, икки аҥы арахсан икки өрүтү үөскэтэллэрин биллэрэр. 

Киһи икки өрүттэрин; этин-сиинин уонна өйүн-санаатын икки ардыларыгар сибээһи, тутулугу ыарыы баара үөскэтэр. Ханна эрэ ыарыы билиннэҕинэ эт-сиин ол сиринэн туга эрэ табыллыбата, хааттарыы, бобуллуу үөскээбитэ биллэн тахсан өйүгэр-санаатыгар тириэрдиллэр. Тутан, кымаахтанан көрдөххө эт-сиин баара уонна ыарыы үөскээн биллибэт буоллаҕына киһи өйө-санаата этиттэн-сиириттэн туспа баран хаалбытыттан Ол эбэтэр Анараа дойдуга сылдьара чуолкайдык быһаарыллан тахсар.

Илэ диэн тыл тыыннаах, эттээх-сииннээх киһи өйө-санаата Бу эбэтэр Орто дойдуга сылдьарын биллэрэр аналлаах уонна ыарыыны билэн этин-сиинин харыстыыра эрэйиллэрэ тиийэн кэлбитин өйүгэр-санаатыгар тириэрдэн биэрэр.

Санаа киһи этиттэн-сииниттэн туспатын, уратыта элбэҕин уонна атын дойдуга сылдьарын илэ диэн тыл биллэрэр. Илэ диэн тыл Бу эбэтэр Орто дойдуну санаа эрэ сылдьар Анараа эбэтэр Ол дойдуттан туспа арааран быһааран биэрэргэ туттуллар.

Илиэһэй диэн тыл илэ сылдьар эрээри, оҥорор быһыыта киһиттэн таһынан барар киһини биллэрэр суолтаҕа туттуллар.

Илээт диэн үөхсэргэ аналлаах, дьон өйдөспөт буолуулара улаап-пытын биллэрэр тыл. Илэ да эттэххэ өйүгэр-санаатыгар тиийэн тупса-рыылары, уларыйыылары аҕалбат диэн өйдөбүллээх. 

Былыргы да кэмнэргэ уһун кэмҥэ бииргэ олорбут омуктар арах-саллара, тус-туспа бараллара эрэйдээх эбитин бу тыл быһаарар. Ол кэмнэргэ сахалар Байкал күөл аттыгар калмыктар төрүттэрэ олеттары кытта бииргэ олоро сылдьан баран иирсэн, этиһэн арахсыбыттарын биллэрэн бу тыл омук аатыгар иҥэн хаалбыт. 

Киһи саҥаны айа сатыыра аан маҥнай санаа буолан Ол эбэтэр Анараа дойдуга сылдьар, бу санаатын киһи элбэхтик ырытара айар диэн тылынан этиллэр, онтон оҥорор быһыыга кубулуттаҕына, Бу эбэтэр аныгылыы быһаарыынан Орто дойдуга кэлэрин уонна дьоҥҥо көстөрүн, биллиитин быһаарарга анаан илэ диэн тыл туттуллар.

Киһи санаата оҥорор быһыыга кубулуйарыгар барар уратыларын сахалар олус былыргы кэмнэргэ үөрэтэн баһылаабыттарын илэ диэн тылы үөскэтэн туттуллууга киллэрбиттэрэ быһаарар.

Онон санаа Ол эбэтэр Анараа дойдуга сылдьарыттан Бу эбэтэр Орто дойдуга кэлэрин уонна оҥорор быһыыга кубулуйан олоххо ула-хан уларыйыыны барарын илэ диэн тыл биллэрэр.

АЙЫЛҔА БИЭРБИТ АНАЛА

Айылҕа дьону айбытын быһыытынан киһи этэ-сиинэ айылҕаттан быһаччы тутулуктааҕын сахалар быһааран “Киһи айылҕа оҕото” диэн этэллэр. Сиргэ үүнэр, улаатар аһылыктары киһи аһыыра уонна ууну иһэрэ айылҕаттан тутулугун биллэрэр. Айылҕаҕа баар эттиктэр тыынар-тыыннаахтарга анаан уларыйбыттарыттан хомуллан киһи этэ-сиинэ үөскээн хамсаныылары оҥорон өйө-санаата сайдар.

Уратыны, урут суоҕу, саҥаны айыыны оҥорортон сиргэ сайдыы киирэн иһэр. Дьон айылҕа айбытын быһыытынан эттэрин-сииннэрин уратыларынан тус-туспа арахсыылара икки өрүтү үөскэтэннэр айыы-ны оҥороллоругар уратылары киллэрэн биэрэллэр:

1. Дьахтар айылҕаттан аналынан оҕо төрөтөн айыыны оҥорор.

2. Эр киһи саҥаны айыыны үлэлээн, оҥорон, тутан ситиһэр.

Дьон бу айылҕаттан аналларын толоро сырыттахтарына омуктара сайдарын, ахсааннара элбиирин ситиһэллэрин билиэхтэрэ этэ. Кыыс сааһа ситтэр эрэ эргэ таҕыстаҕына төрөтөр оҕолоро ордук доруобай буолалларын бары билэллэр. Оҕо сайдыыны ситиһэрэ эр киһи сайдыылаах буор кутуттан ордук улахан тутулуктааҕын сахалар билэн ыал буолуу үгэстэрин үөскэппиттэрин туһаныы эрэйиллэр.

Баҕа санаа дьоҥҥо барыларыгар баар. Кыра эрдэҕинэ ыал буола оонньоон оннук үгэһи иҥэриммит оҕоҕо баҕа санаата үөскээн улаатан баран элбэх оҕолоох буолуон сөп. Арай дьахтар уонна эр киһи эттэрин-сииннэрин уратылара улаханнык дьайарыттан баҕа санаалара эмиэ тус-туспалара элбээн тахсар. 

Айылҕа дьон эттэрин-сииннэрин баҕатын, быстах баҕа санаа-ларын сайыннарара олоххо өй-санаа халыйыытын үөскэтэн кэбиһэрин киһи буолуу, киһилии баҕа санааланыы эрэ сайдан,тохтотон киһи быһыылаахтык олохторун олорууларыгар тириэрдэр. 

Бары кыыллар ииссэргэ баҕалара кэмэ кэллэҕинэ эрэ киирэр. Бу кэмнэрэ кэллэҕинэ аналлаах сыты таһаараллар. Атын кэмҥэ ханнык да баҕаларын биллэрбэккэ эрэ сылдьаллар. Ынах буоһатарга баҕарбыт кэмин оҕус сытырҕалаан көрөн билэр.

Дьахтар эр киһиэхэ баҕардаҕына хараҕа тырымнаан, сирэйэ сырдаан, көрүҥэ тупсан кэлэрин билигин билэн “сексуальность” диэн арҕаа омуктар ааттыыллар, үчүгэй, тупсубут көрүҥү биллэрэр курдук санааҕа киирэн сылдьалларыттан үгүстүк туһана сатыыллар. Дьон аныгы кэмҥэ өйдөрө-санаалара урукку кэмнээҕэр уларыйан бары баҕа санаалара тастарыгар көстө сылдьарын ордорор буоллулар.

Дьон көрсүө, сэмэй буолууну өрө тутар, бэрээдэктээх эрдэхтэринэ атыҥҥа баҕарбыт көрүҥнэрин атын дьоҥҥо биллэрбэт, көрдөрбөт, кистии сатыыр этилэр. Эт-сиин атыҥҥа тардыһар баҕа санаата сахалар үөрэхтэринэн быстах санааҕа киирсэр. Ол иһин киһи быстах санаата киирбитэ биллэн хааларын иһин сөбүлээбэттэр этэ.

Билигин элбэх эдэр дьахталлар онно-манна сылдьан күүһүлэнэн хаалаллара ол баҕарбыт санаалара таһынан барарыттан улахан тутулуктааҕын арааран билбэккэ эрэ эр дьону аҥардастыы балыйа сатааһын олохсуйан сылдьар. Баҕарбыт көрүҥ атын дьону бэйэтигэр тардара, көҕүтэр күүһэ улахана итинник куһаҕан быһыы тахсарыгар тириэрдэрэ элбээн хаалар. Бу көрүҥ уларыйыытын проститутка дьах-таллар эр киһини көҕүтээри ситиһиилээхтик туһаналлар. Бэйэтэ нэһиилэ туттунан сылдьар эр киһи эмиэ баҕатын киллэринэн, ыытынан кэбистэҕинэ туох да тохтоппот буолуон сөбө итинник күүһүлээһиннэр тахсыыларыгар тириэрдэн кэбиһэрэ элбиир.

Атын аҥарга баҕарбыт көрүҥ дьахтар баттаҕын ыстаҕына эмиэ үөскүүр. Былыргы сахалар үөрэхтэринэн дьахтар атын, туспа дьон көрөрүгэр баттаҕын ыһара улаханнык сэмэлэнэр этэ. Ол иһин дьах-таллар былаат баана сылдьалларын таҥара үөрэхтэрэ ирдииллэр.

Уоһун кыһыл гына кырааскаламмыт дьахтар эр киһиэхэ баҕа санаата улааппытын биллэрэр. Баҕа санаа улааппытыттан киһи хаанын баттааһына үрдээн уос бэйэтэ да кыһыла улаатыан сөп.

Кыыс оҕо улаатан сааһын ситтэр эрэ эр киһиэхэ баҕарар санаата улаатан аһара барыан сөп. Айылҕатын быһыытынан кыыс сааһын ситтэр эрэ оҕо төрөтөр аналлаах. Бу аналын толорорун оскуолаҕа уһуннук үөрэтии хааччахтаан быстах быһыыга түбэһэрин элбэтэр.

Ыал буолууга кыыс сайдыылаах буор куттаах эр киһини таба талан ылара ирдэнэр көрдөбүл буоларын сахалар быһааран таптал диэн таба талан ылыыны биллэрэр тылы үөскэтэн туһаналлар. Кыыс оҕо олоххо өссө уопута суоҕунан үлэни кыайар эр киһини таба талан ылыыны элбэх уопуттаах төрөппүттэрин көмөлөрүнэн эрэ кыайар кыахтааҕын ыал буолуу үгэстэрэ биллэрэллэр.

Дьахтар эр киһиэхэ баҕарар улахан баҕа санаатын оҕо төрөөһүнэ эрэ ханнарар, хаатыйаланан сылдьар этин-сиинин мунньуллубут баҕатын, тыынын таһааран өйүн-санаатын уоскутар. Оҕо төбөтө эрэ тиирэ киэптээн, ыган тахсан дьахтар этин-сиинин баҕа санаатын барытын толорон мунньуллубут тыынын таһаарар.
 
Төрөөбүт дьахтар тас көрүҥэ биллэрдик тупсарын бары билэллэр. Дьахтар айылҕаттан оҕо төрөтөр анала айыыһыт буолууга тириэрдэр. Оҕо айыыһыта ийэтэ буолар. Саҥаны айыыны, ураты быһыыны оҥорон оҕону төрөтөрүн сахалар бэлиэтээн айыыһыт диэн аат-тыыллар. Дьахтар баҕа санаата улаатыытын сиэкис эрэ тохтотуо диэн санаа итэҕэс, өй-санаа үөскээһинигэр сөп түбэспэт. Сиэкис диэн дьахтары кычыгылата сатааһын, баҕа санаатын үөскэтэн оҕо оҥотто-роругар тириэрдии эрэ буолар. Сиэкистэн дьахтар баҕата толору хаммат, арай хамсаныылары оҥорон сылайарыттан уоскуйар эрэ. 

Олоҕун ортолоон төрөөбөт кэмигэр киирбит дьахтарга этэ-сиинэ уларыйан эр киһи суолтата түһэр, бэйэтэ эр киһи курдук буолан, маарыннаан хаана тохтубат буолар, ырааһырар. Дьахтар эр киһи кэмиттэн кэмигэр киирэр баҕатын ханнарааччыга эрэ кубулуйар. 

Киһи сайдан, тупсан иһэр олоҕор араас ситиһэ сатыыр баҕа санаалара элбээн иһэллэр уонна икки өрүккэ арахсаллар:

А. Быстах баҕа санаа. Эт-сиин араас баҕа санаалара уонна кылгас кэмҥэ киирэн кэлэр ол-бу санаалар быстах диэн ааттаналлар.

Б. Киһилии баҕа санаалары үлэ үөскэтэр. Киһилии быһыылары оҥорууга тириэрдэр санаалар киһилии санаалар буолаллар.

Киһи буолуу үөрэҕин тутуһуу киһилии баҕа санааларга тириэрдэр. Үөрэх уонна үлэ көрдөбүллэрин ситиһэ сатаан олоҕу тупсаран иһии киһилии баҕа санаалар элбииллэрин үөскэтэр. 

Кыыс оҕо улаатан истэҕинэ эргэ тахсар баҕа санаата бастаан иһэр. Манна сөп түбэһэр эр киһини булуу улахан суолталанар. Бу кэмҥэ эр дьон быстах санааланыылара улаатан кыыһы албыннаан кыыһын ылан баран быраҕан кэбиһэллэрэ элбээтэ. Кыргыттар эмиэ “айыы үөрэҕин” албыныгар түбэһэннэр, саҥаны айыыны оҥорор санаалара улаатан хаалан кыыстарын харыстаабат буолбуттара эргэ таҕыстахтарына эрдэрин утумнуур оҕону төрөппөттөрүгэр тириэрдэрэ аймахтар эстэн, онтон омук  мөлтөөн иһэрин үөскэтэр.

Кыыс оҕолору үөрэхтээһин диэн сэбиэскэй былаас албыныгар киллэрэн сахалар сайдыыны ситиһэллэрин суох оҥорууга туһана сатаабыт куһаҕана буолар. Кыыс оҕону сааһын ситтэр эрэ эргэ биэрэ охсуу бу куһаҕаны көннөрүүнү ситиһэргэ туһалыыр.

Сахалар үөрэхтэринэн төрөппүттэр оҕолоругар эр киһини, ойоҕу талан ылыыларыгар олохторун уопутун туһаныылара эрэ сөптөөх киһини булууга көмөлөһөр. Таптал диэн эр киһини таба талан ылыы ааттанар. Бу талан ылыыттан хайдах оҕо төрүүрэ тутулуктанар.

Дьахтар баҕа санаата оҕо төрөтүү диэки бастаан иһэр хайысха-лаах. Оҕо төрөтөр баҕа санаалара бары атын баҕа санааларын барыларын баһыйар. Билигин аныгы ырыынак үйэтигэр аҕа ууһун баһылыга аймахтара сайдан, ахсааннара эбиллэн үлэни кыайал-ларыгар быһаччы кыттыһар кыаҕа улаатта. Кыыс оҕону эргэ биэриигэ аҕа ууһун баһылыгын быһаарыыта туһалыыра билиннэ. Аныгы наука быһааран эрэринэн киһи генэ олоҕун уһунун быһаарыыга 50 бырыһыан курдугу ыларын билбиттэр. Ол иһин ыал буолууга эр киһини таба талан ылыы суолтата өссө улаатар.

Онон аймахтар сайдан иһиилэрэ сайдыылаах буор куттаах кэлэр көлүөнэлэри төрөтөн иһииттэн улахан тутулуктаах.

БЫСТАХ АЙЫЫНЫ ОҤОРУУ

Олоххо туһалаах саҥаны айыыны оҥоруу диэн киһи атыттар өссө билбэт, ол иһин оҥоро илик быһыыларын оҥоруута буолар. Ол иһин табылла, сатана, түргэнник оҥорулла охсубат уустук, элбэх үлэттэн, билииттэн үөскээн тахсар ураты быһыы буолар.

Быстах саҥаны айыыны оҥоруу диэн киһи ыксаабыт омунугар, ханнык эрэ киирэн кэлбит санаатыгар оҕустаран туох эрэ уратыны, атыттар оҥорботторун булан оҥоро охсон кэбиһиитэ буолар уонна “Санаабычча быһыылаах” диэн араас ол-бу, быстах айыылары элбэҕи оҥорон кэбиһэн иһэр киһи быһыытыгар тириэрдэн кэбиһэр.

Оҕо улаатан иһэн оонньуурун маннык уурар, онтон уларыта охсон атыннык, саҥалыы ууран иһэр. Бу оонньуу олороро кини өйүгэр-санаатыгар саҥаны айыыны оҥоруу буолан иһэриттэн ууруллан, иҥэн иһэллэриттэн өйө-санаата эбиллэрэ, тупсара ситиһиллэр. Саҥаттан-саҥа оонньуурунан оонньуу түһээт быраҕан, хаалларан иһэрэ быстах саҥаны айыылары оҥоруу диэки өйө-санаата халыйан барарын үөскэтиэн сөбүттэн төрөппүттэр сэрэниэхтэрэ этэ.

Быс диэн тылтан үөскээбит быстах диэн тыл түргэнник ону-маны оҥорууну уонна ол оҥоруу таах хаалара элбэҕин таһынан, куһаҕан да буолан хаалара үксүөн сөбүн биллэрэр.

Быстах санааҕа киирэн хаалыы уонна ону-маны оҥоро охсон кэби-һии киһи оҥорор быһыытын куһаҕаҥҥа кубулутан иһэрэ элбэхтик бэ-лиэтэнэр. “Быстахтык быһыыланар” диэн туох эмэ санаатыгар көтөн түстэр эрэ оҥоро охсор киһини этэллэр. Быстах санааҕа киирэн саҥаны айыыны оҥоруу биирдэ эмэ табыллыан сөп эрээри, үксүгэр сыыһа-халты буолан хаалан куһаҕаны элбэтэн кэбиһэр. Ол иһин сахалар “Быстахтык быһыыланыма” диэн үөрэҕи тутуһаллар.

Быстах санааҕа киирэн биэрбэт туһугар оҕо дьон оҥорон кэбиһэр куһаҕан быһыыларын барыларын аан бастаан билэрэ уонна олору оҥорбото эрэ туһалыыр. Бу быһыыны оҥоруу куһаҕаҥҥа тириэрдэр диэни эрдэттэн билэр оҕо бэйэтин быстах баҕа санаатын туттунан тохтотунар кыаҕа улаатан куһаҕаны оҥороро аҕыйыыр.
 
Сахалыы таҥара үөрэҕэ ол иһин, оҕо аан бастаан дьон оҥорор куһаҕан быһыыларын билэрин “Тоҕус айыыны оҥорума” диэн этэн эрдэттэн үөрэтэн, биллэрэн куһаҕаны оҥорон кэбиһэрин аҕыйатарын тэҥэ, “Үрүҥү, хараны араарыы” диэн ааттаан үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран олоҕор туһанарыгар үөрэтэр.

Киһи майгынын уратылара быстах санааҕа киирэн биэрэн хаала-рын элбэтиэхтэрин сөп. Ол курдук, киһиргээһин, тиэтэйии, ыксааһын киһи оҥорор саҥаны айыытын куһаҕаҥҥа кубулутан кэбиһэллэрэ үгүс-түк биллэр. Тыаҕа мас кэрдиитигэр тиэтэйии, ыксааһын охторуллар тиит көрүҥүн көрөн сыыһа сыаналааһыны үөскэтэн атын сир диэки охторон кэбиһиигэ тириэрдиэн сөп.

Тыл үөрэхтээхтэрэ “айыы үчүгэй” диэн сымыйанан этэннэр оҕолор тиэтэйэр, ыксыыр санааларыттан быстах саҥаны айыылары оҥоруу диэки салаллан хаалыыларын үөскэтэн сылдьаллар. Ол курдук, араас наркотиктары оҕолор боруобалааһыннара үксээһинэ быстах саҥаны айыыны оҥоруу буоларынан, оскуолаларга тарҕанан куһаҕан элбээн иһэригэр тириэрдэр буоллулар. Спайсы, эҥини боруобалыы охсооччулар эбиллэн иһэллэрэ “айыы үчүгэй” диэн быстах айыыны оҥорууну арбаан, хайҕаан этииттэн быһаччы тутулуктанар.

Оҕо улаатан иһэн үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран билэн туһана илигиттэн, быстах санаатыгар киирэн хаалара элбэҕиттэн түр-гэнник уонна судургутук оҥоруллар куһаҕан быһыылары үгүһү оҥорон кэбиһиэн сөп. Оҕоҕо ууну кэһии төһө да уратыны оҥоруу, саҥаны айыы буолбутун иһин атаҕын таҥаһын дэлби сытытан кэбистэҕинэ куһаҕаны оҥорууга тириэрдэн кэбиһэр.

Эдэрдэр бэйэ-бэйэлэрин үтүктэр уонна атыттартан хаалсыбат са-наалара элбэҕиттэн быстах санааҕа киирэн биэрэр кыахтара улаатан хаалар, ону-маны була сатааннар санааларыгар туох көтөн түспүтүн оҥорон иһэллэрин тэҥэ, арыгыны иһии мээрэйин билбэккэ аһара элбэҕи иһэн кэбиһиэхтэрин сөп. Биир эмэ оҕо табаах тардар буол-лаҕына, атыттар ону саҥаны айыыны оҥоруунан ааҕаннар үтүктэр, батыһар санаалара улаатан хаалар. Бу быһаарыы эдэрдэр наркотикка эмиэ ылларан хаалыылара элбээһинин табатык арыйар.

Тимир ботуруон иһигэр умайар киинэ лиэнтэтин эбэтэр целлулоид куһуоктарын симэн баран уматтахха уонна чууркаҕа умсары ууран баран өтүйэнэн саайдахха күүскэ умайдаҕына улахан тыастаахтык өрө көтөн тахсар этэ. Ботуруон ханна көтөн тиийэрэ биллибэтинэн куһаҕаны оҥорууга тириэрдиэн сөптөөх саҥаны айыы буолар. Ол иһин араас саҥаны айыылар туохха; үчүгэйгэ дуу, куһаҕаҥҥа дуу ти-риэрдэллэрэ биллибэтиттэн ордук улахан сэрэниини эрэйэллэр.

Араас солуну билэ-көрө сатааһын киһини быстах санааҕа киллэ-риэн сөп. Сахалар ону билэн, чуолкайдаан элбэх араас саҥа солуну билэ сатааһын аһара бардаҕына солумсах буолууну үөскэтэрин былыр үйэҕэ быһаараннар тылларыгар киллэрэн туһаналлар. Солун диэн тыл солумсах буолууну үөскэтэр уонна быстах айыыны оҥоруу үксүүрэ куһаҕаны оҥоруу элбииригэр тириэрдэрин биллэрэр.
 
Тыл үөрэхтээхтэрэ солун диэн солумсах буолууну үөскэтэр тылы “сонун” диэн сахаларга суох тылынан солбуйаннар, солумсаҕырыы суох буолбутун курдук сымыйаны үөскэтэннэр, эдэрдэри солумсах, ол-бу туһата суох, быстах саҥаны айыылары оҥоро сылдьалларыгар тириэртилэр. Бу улахан сыыһа көннөҕүнэ, солун диэн тыл урукку оннугар туттулуннаҕына эрэ саха омуга солумсаҕыра сылдьара аҕыйаан сайдыы суолугар киирэр кыахтанарын биллэххэ табыллар. Ол аата солун диэн тыл туттулла сылдьара сахалары солумсах буолан хаалалларыттан харыстыыр аналын туһаныы сайдыыны ситиһэр кэмҥэ өй-санаа аһара барарын тохтотор көрдөбүл буолар.

Саха тыла иччилээх. Бу иччи тыл дорҕоонноро киһи мэйиитигэр үөскэтэр хамсааһыннарыттан тутулуктанан үөскүүр. Ол аата, саха тыла айылҕаттан, олохтон уонна үлэттэн тутулуга олус улахана киһини айылҕаны кытта холбуу ситимниир. Былыргыттан баар солун диэн тылы “сонун” диэн саха тылыгар суох тылга солбуйа сатааччы тыл үөрэхтээхтэрэ сахаларга улахан куһаҕаны оҥоро сылдьаллар, ол иһин, бу сыыһа түргэнник көннөҕүнэ уонна тыл үөрэхтээхтэрэ ону-маны була сатаан итэҕэли буккуйалларын тохтотоллоро эрэйиллэр. 

Өй-санаа дьайыыта хойутаан да буоллар биллэн кэлэрин таҥара накааһа диэн баара биллэрэр. Ол курдук, өй-санаа, таҥара үөрэҕин тутуспат буолуу сэти үөскэтэн аймахтар эстэллэрин, уларыйалларын таһынан, омук симэлийэригэр тириэрдиэн сөп.

Киһи тугу оҥорбутун барытын кэриэтэ “үчүгэй” диэн ааттыыра хаһан да аҕыйаабат. Ол иһин, “үчүгэй” буолуо диэн быстах санааҕа киирэн хаалыыта куһаҕаны оҥорорун элбэтиэн сөп. Сахалар быстах санааҕа киирэн биэрбэтин туһугар оҕону көрсүө, сэмэй буолууга уонна үлэни үлэлииргэ кыра эрдэҕиттэн иитэллэр, үөрэтэллэр.

Быстах саҥаны айыыны оҥоруу холобурун 2023 сыллаахха үрдүккэ көтө сылдьар салгын шардарын ыытан атын дойдулар төһө бэлэмнээхтэрин билэ сатааһын аһара барбыта биллэрэр. Араас дойдулар үрдүлэринэн маҕан шариктар көтө сылдьаллара элбээбитэ.

Онон быстах санааҕа баһыттаран, быстах саҥаны айыыны оҥоро сатааһын элбэхтик табыллыбакка хаалан куһаҕаны элбэтиэн сөбүттэн киһи сахалыы таҥара үөрэҕин тутуһа сырыттаҕына өйө-санаата харысхаллаах буолара ситиһиллэр.

КЫРА АЙЫЫ

Айыы диэн өйгө-санааҕа улахан дьайыыны оҥорор тыл. Саҥаны, уратыны, урут суоҕу, дьон өссө билбэттэрин, оҥорботторун оҥоруу сыыһа-халты буолан хаалара уонна оҥорорго табыллыбата, сатаммата элбэҕинэн киһини хомотон ытааһыҥҥа тириэрдэрин “ыы” диэн ытааһын сыһыарыылааҕа биллэрэр. Саҥаны айыыны оҥорууну кыл-гатан, судургутутан айыы диэн ааттыыллар. 

Кыра айыы диэни киһи олоҕор элбэхтик оҥорор эрээри, улахан суолтата суох, кыра хамсааһыны, уларытыыны эрэ оҥороруттан үксү-гэр биллибэккэ хаалан иһэллэр. Маннык айыылары дьон олус эл-бэхтик оҥороллор эрээри, киһи олоҕор биллэр уларыйыылары үчүгэй да, куһаҕан да өттүгэр киллэрбэттэринэн уонна туһаны оҥорбот-торунан таах хаалан иһэллэриттэн биллибэт курдуктар. Урукку баарга тугу эмэ кыратык уларытыы, уратыны киллэрэн биэрии эмиэ саҥаны айыы буолан иһэринэн, олору быһаарыыга кыра айыы диэн этиини тэҥэ, арыйыы диэн тыл туттуллар.

Арыйыы диэн тыл кыра, суолтата суох кэриэтэ саҥаны айыыны оҥорууну, уларытыыны киллэрэри биллэрэр. Ар уонна ый диэн тыллартан хомуллан үөскүүр арый диэн тыл атын, ким эрэ ыйан, этэн биэриитин биллэрэрэ ордук улахан суолталаах. “Ыы” диэн ытааһын дорҕооно бу тыл эмиэ сэрэхтээх тыл буоларын ыйан биэрэр.

Оҕо кыра эрдэҕинэ оонньуурдарын араастаан уларыта уурара, саҥалыы саҕалыыра барыта саҥаны айыы буолан өйүгэр-санаатыгар ууруллан, иҥэн иһэр. Өй-санаа саҥаны айыыта оҕо өйүгэр-санаатыгар маннык ууруллан, үгэстэри сонно үөскэтэн иҥэн иһэрин сахалар быһааран ийэ кута иитиллэр диэн этэллэр. Ол аата, оҕо кыра эрдэҕинэ оҥорор үчүгэй быһыыларыттан сонно үгэстэр үөскээннэр ийэ кутун үөскэтэн үчүгэй иитиилээх буола улаатар кыахтанарын уонна киһилии быһыыланарын сахалар быһааран туһаналлар.

Оҕо кыра эрдэҕинэ үөскээбит үгэстэрэ кинини улааппытын да кэннэ салайыыга кыттыһалларын үчүгэй эбэтэр куһаҕан иитиилээх оҕолор бааллара биллэрэр. Ону тэҥэ, оҕо үгэстэртэн үөскүүр өйүн-санаатын ийэ кут диэн былыргылар ааттаабыттара оҕо өйө-санаата сайдарыгар ийэтэ ылар улахан оруолун дакаастабыла буолар.

Аныгы наука быһаарарынан оҕо саҥаны айыыны билбитэ мэйии-тигэр нейроннар саҥа холбоһуктарын үөскэтэн иһэринэн умнуллубат турукка киирэн иһэр. Өй-санаа бу уларыйыыны барарын сахалар оҕо саҥаны билбитэ, айыыны оҥорбута сонно үгэһи үөскэтэн ийэ кутугар ууруллан, иҥэн, умнуллубат буолан иһэр диэн быһааралларын аныгы наука саҥа үөрэтэ сатаан эрэр.

Тыл үөрэхтээхтэрэ өй-санаа үөрэҕэр кыра да сыһыаннара суохта-рыттан итэҕэл үөрэҕэр урутаан түһэн кыттыһа сатыыллара сахаларга улахан куһаҕаны оҥорууга тириэрдэн сэти үөскэтэр буолла. Кинилэр дорҕоон дьайыыта киһиэхэ өйү-санааны үөскэтэрин билбэккэ эрэ оҥоро сатыыр саҥа тыллара саха тылын ордук улаханнык алдьатар. Ол курдук, тылыгар “ыы” дорҕоону туттар киһи ытанньах буолара, онтон “рр” дорҕоону туһана сылдьара кыыһырымтаҕай буолууга тириэрдэн өйүн-санаатын уларытарын отой да аахсыбаттар.

Ону тэҥэ, оҕо ийэ кута хантан эрэ халлаантан түһэр диэн таһы-быһа сымыйанан этэллэрэ, аныгы ийэлэр баар-суох оҕолорун өйө-санаата сайдыытыгар, ийэ кута үчүгэй үгэстэринэн иитиллэригэр кыра да суолтаны биэрбэт буолууларын үөскэтэн оҕону кыра эрдэҕинэ ийэ кутун ииппэккэ хаалларан, аһаран кэбиһэллэригэр тириэрдэн улахан куһаҕаны оҥорор. Бу сиэрэ суох албыннааһыны, сымыйанан этиини көннөрдөххө, албыны оҥорооччулары булан ылан сууттаатахха эрэ эдэр ийэлэр оҕону иитэллэрэ, үөрэтэллэрэ көнөн, киһилии суолунан барара ситиһиллэр кыахтанар.

Оҕо бэргэһэтин тиэрэ кэтэн кэбиһиитэ аан маҥнай саҥаны айыыны оҥоруу буолан баран, аны хатылаан оҥордоҕуна уруккуну үтүктүү, хатылааһын буолан хааларынан киһи барыта оҥорор быһыытыгар кубулуйан хаалара үөскүүр. Киһи барыта оҥорор быһыыта сахалыы таҥара үөрэҕинэн киһи быһыыта диэн ааттанар уонна киһи оҥорор бары быһыытыгар аһара барбат хааччаҕын үөскэтэн сыыһа-халты туттунууну аҕыйатыыга тириэрдэр. 
Олоххо биллэр уларыйыылары киллэрбэт кыра саҥаны айыылары оҥорууну оҕо элбэхтик оҥорор, саппыкытын оһун кылгас гына тиэрэн кэбиһиитэ атыттартан ураты буолууну үөскэтэн, аан маҥнай эмиэ саҥаны айыы буолан тахсарын тэҥэ, сотору-сотору бэргэһэтин тиэрэ кэтэн кэбиһиини туһаныан сөп.

Араас тимэхтэри тигии, сиэптэри оҥоруу саҥаны айыы буолаллар эрээри, киһи олоҕун уларыппаттарыттан, оннуттан хамсаппаттарыттан кыра айыылары эбэтэр арыйыылары оҥорууга киирсэллэр. Тоһоҕону саайаары өтүйэнэн тарбаҕы охсон кэбистэххэ саҥаны айыыны оҥоруу абытай ыарыылааҕа биллэн тахсар. Тарбах ыарыыта буор куту сонно үөскэтэринэн киһи өтөр умнубат саҥаны айыыта буолан сэрэхтээх буолуутун улаатыннарарга биллэр туһаны оҥорор. Үлэни оҥорор киһи сэрэҕэ улаатарын “Таҥара сэрэҕи таптыыр” диэн этии үөскэтэр.

Кумааҕыга ону-маны була сатаан суруйуу саҥаны айыыны оҥоруу буолбатах. Үлэлиэхтэрин, тугу эмэ оҥоруохтарын сүрэҕэлдьиир тыл үөрэхтээхтэрэ була сатаан тугу суруйбуттарын “айыы” буолар диэн сымыйанан этэллэрэ саха дьонун барыларын албыҥҥа киллэрии буолар. Кумааҕыга ону-маны була сатаан суруйуу саҥаны айыы буолбатах, ону оҥорууга эрдэттэн бэлэмнэнии эрэ буолар, ол иһин өйү-санааны быһаарарга туттуллар айар диэн тылынан этиллэрэ таба буолар. Айар үлэ диэн өй-санаа үлэтэ саҥаны айыы сыыһаларын-халтыларын көннөрүүгэ, тупсарыыга улаханнык туһалыырын иһин, араас проектары оҥоруу курдук, туттулла сылдьара эрэйиллэр.

Арай ким эрэ, бу кумааҕыга суруллубут курдук быһыыны илэтигэр оҥордоҕуна биирдэ саҥаны айыы буолан тахсар. Ону тэҥэ, куһаҕан айыы буолан хааллаҕына кумааҕыга суруйбут киһи киксэрэн, тэптэрэн биэрээччи буолан бииргэ сууттанара табыллар.

Саха тылыгар суруйааччы саҥаны айарга аналлаах үлэтин быһаа-рарга аналлаах айымньы диэн тыл баар. Бу тыл ай уонна ымньаа диэн тыллартан үөскээбит. Ол аата, суруйуу диэҥҥэ кыра, ымньанар эрэ курдук саҥаны айа сатааһын баарын биллэрэр.

Урукку кэмҥэ бөрүөлээх уруучуканан уонна чэрэниилэнэн суруйар эрдэххэ оҕо синньигэс боробулуоханан пружинка оҥорон бөрүө иһигэр эрийдэҕинэ уһуннук суруйар уруучука буолан хаалара кыра саҥаны айыыны оҥорон туһаныыны биллэрэрэ.

Ырбаахыга тимэҕи дуу, сиэби дуу тигиини, оҕуруонан киэргэтиини дьон оҥорор буолбуттара олус быданнаабыт. Ол иһин бу үлэттэн саҥаны айыыта диэн уруһуйа эрэ буолан хаалыан сөп.

Булчут саанан булду ытара хаһан баҕарар саҥаны айыы буолар. Ол аата, хас ытыыны оҥоруу кыттыгастаахтар уларыйан, хамсаан иһэллэрин үөскэтэрэ саҥаны айыы буолан иһэригэр тириэрдэр. Үлэһиттэр саҥаны айыыны оҥоро сылдьаллара элбэҕиттэн үгүстүк куһаҕан буолан тахсалларын билэн сэрэхтээхтик туттуналлара элбиир уонна “Айыыны оҥорума” диэн үөрэҕи олохторугар туһаналлар.

Ууну кэһии хас кэстэх аайы уларыйан иһэринэн куруук саҥаны айыы буолан иһиэн сөп. Сахалар кэс диэн тылы туһанан тугу эмэ уларыт, саҥаны айыыны оҥор диэн этэллэр. Ол курдук, кэһиини оҥоруу курдук кыра-кыралаан, тохтоон хаалбакка киирэн иһэр уларыйыылар, саҥаны айыылар олоххо туттуллан, туһаны оҥорон истэхтэринэ улахан хамсааһыны, долгуйууну үөскэппэккэ эрэ олоххо сайдыыны аҕалалларын туһана сылдьыыга тириэрдэллэрин аналлаах “Кэс тыл” диэн үөрэҕи үөскэтэн туһана сылдьаллар.

“Кэс тыл” диэн сахалар кырдьаҕастара эдэрдэргэ анаан этиилэрэ ааттанар уонна саҥаны айыыны олох уопутун туһанан оҥоруу табыл-ларын, туһаны аҕаларын биллэрэр аналлаах. Эдэр киһи олоххо уопу-та аҕыйаҕыттан, үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран туһана или-гиттэн, сыыһа-халты сыаналаан саҥаны айыыта үчүгэй да буолуон сөптөөҕүн куһаҕаҥҥа кубулутан кэбиһэрэ элбээн хааларын суох оҥорууга анаан кэс тылы этиини туһаныы туттуллар.

Онон кыра, буолар-буолбат саҥаны айыыны киһи барыта оҥоро сылдьар уонна ону-маны тупсарарга, көннөрөргө туһанар.

УЛАХАН АЙЫЫ

Улахан айыы диэн киһи саҥаны айыыны оҥоруута олоҕор биллэр уларыйыылары, хамсааһыннары киллэрэр буоллаҕына этиллэр. Ол аата, улахан саҥаны айыыны оҥоруу киһи олоҕор кутталы быһаччы үөскэтиэн сөп. Ол курдук, массыына абаарыйатыгар түбэһии, муус алдьанан ууга түһүү диэн саҥаны айыылар киһи олоҕун улахан кутталга киллэрэллэрэ биллэр.

Киһи санаата сайдарынан араас элбэх саҥаны айыылары оҥорорго бэлэмнэнэ сылдьар. Үгүс ураты санаалары саныыр уонна ол санаала-рын оҥоро сатаан сыыһа-халты туттунууну оҥоруон сөп. Киһи оҥорор саҥаны айыылара барылара үчүгэй буолан тахсан үөрүүнү аҕалбат-тарын “Сыылла сылдьан сыарҕа быатын быһар” диэн өс хоһооно биллэрэр. Бу өс хоһооно олоххо уопута суох эдэр киһи бэйэтэ булан оҥоро сатаабыт саҥаны айыыта табыллыбакка хаалан улахан куһаҕа-ны оҥорууга тириэрдэрин биллэрэр суолталаах. 

Оҕо улахан саҥаны айыыны оҥороро күһүн муус саҥа тоҥон эрдэҕинэ ыйааһына кыратынан туһанан чараас мууска киирэрэ буо-лар. Бу кутталы төрөппүттэр бары билэллэриттэн “Чараас мууска кии-римэ” диэн этэ, үөрэтэ сатыыллар, оҕолорун харыстыылларын биллэ-рэллэр уонна муус тоҥоро чугаһаата диэтэхтэринэ сэрэхтэрин улаа-тыннаран, өссө хатылаан биэрэллэрэ эрэйиллэр.

Ааһан иһэр массыынаҕа киһи киирэн биэриитэ улахан саҥаны айыыны оҥоруута буолар. Оҕо тиэтэйэр уонна киһиргиир санаата улааттаҕына итинник санаабычча, түргэнник оҥоруллар саҥаны айыы дьайыытыгар киирэн биэриэн сөп. Ол иһин сахалыы таҥара үөрэҕэ оҕону тиэтэйимэ, ыксаама, киһиргээмэ диэн этэн үөрэтэн сыыһа-халты туттунара киирэриттэн харыстааһыны оҥорор.

Улахан куһаҕаны, хара айыыны оҥоруу сэти үөскэтэр. Сэт үөскээ-һинин эппиэтэ иэстэбил диэн ааттанан хойутаан да буоллар тиийэн кэлэр. Дьон сайдыыны ситиһиилэрин чыпчаалынан аатыран улахан атомнай буомбалары оҥостон кэлэр сэриигэ бэлэмнэнэн сэти үөс-кэппиттэрин кэнниттэн, бу буомбаларыттан бэйэлэрэ куттаналлара улааппытын тэҥэ, аны эстэн хааллахтарына хайа дойдуга тиийэн ханна саһан быыһаныахтарын билбэккэ эрэйдэнэ сылдьаллар.

Улахан туһалаах диэн ааттанар атомнай уот биэрэр станциялар киһи сыыһа туттунарыттан уонна айылҕа дьайыытыттан алдьанан радиацияны киэҥник тарҕатан кэбиһиэхтэрин сөп. Германия дойдута бу атомнай станциялартан аккаастаммыта ыраатта эрээри, ньиэп сыаната ыараан урукку оҥостубуттарын туһанан эрэллэр.

2019 сыллаахтан тарҕаммыт коронавирус ыарыыта, айылҕаҕа үөс-кээбит ыарыы буолбакка, дьон оҥорбут саҥаны айыылара буолара дакаастанан сылдьар. Арай буруйдааҕы булуу, эппиэккэ тардыы сы-һыаннаах дойдулар балыссыыларын үөскэтэриттэн улахан уустук-танан тахсан, бу кэмҥэ кыайан быһаарылла илик. 

Сир үрдүгэр дьон эстиилэрэ урукку кэмҥэ суох саҥаны айыылары оҥороллоруттан тиийэн кэлэрин үөрэхтэммит дьон син билиэхтэрэ этэ. Сахалар таҥараларын үөрэҕэ “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн олоххо туһалаах үөрэхтэрин туһана сылдьыы эрэ сир үрдүгэр дьон олохторо уһуурун үөскэтиэн сөбүн билинэр кэм кэлэн иһэр.

Саҥаны айыыны оҥоруу улахана диэн сэриини саҕалааһын буолар. Дойду дьонун барыларын хаарыйар улахан саҥаны айыыны оҥорууну - СВО-ну 2022 сыллаахха олунньу 24 күнүттэн Россия саҕалаабыта. Бэйэлэрин улаханнык сананарга тиийэн хаалбыт сэриилэрэ үс хону-гунан кыайыыны ситиһэн Аан дойдуга биллэр улахан саҥаны айыыны оҥорор санааламмыттара табыллыбакка хаалбыта. 

Украина норуота уонна сэриилэрэ эрдэттэн биир санаалаахтарын көмөлөрүнэн туһанан үчүгэйдик бэлэмнэнэн соһуччу саба түһүүгэ кыаттарбакка улахан утарылаһыыны оҥорбуттара. Балаҕан ыйын 21 күнүгэр Россияҕа мобилизацияны биллэрэн эдэрдэри хомуйбуттара. Үлэни кыайбат дьоҥҥо элбэх харчыны биэрии баҕа өттүлэринэн барааччылары элбэтэрэ туһаны оҥорор. 

Украина дойдутуттан босхолообут сирдэригэр олохтоохтору мун-ньан референдум диэн куоластааһыны ыытан Россияҕа холбоһууну сөбүлээбиттэрин биллэрбиттэрин атын дойдулар ылымматтар.

Госдума уонна Федерация Совета биир киһи курдук куоластааннар бу саҥа холбоммут регионнары Россия сирдэринэн ааттыыбыт диэн эппиттэрэ саҥаны айыыны оҥорон олоххо киллэрии буолар. Бу аһара түргэнник ыытыллыбыт референдумнар быһаарыыларын соҕотох Севернэй Корея дойдута эрэ билинэн сылдьар.

Россия кыраныыссатын атын омуктар кэстэхтэринэ, сэриилэрин киллэрдэхтэринэ ядернай сэрии сэбин туһаныан сөп диэн быһаа-рыыны бары билинэллэр. Россия бу улахан сэриилэрин сэптэрэ хаһан баҕарар бэлэмнээхтэрэ биллэр. Ол курдук, ядернай сэрии сэптээх поезд Украина диэки бара сылдьыбыта. Ону тэҥэ, ядернай “Посейдон” диэн ааттаах торпедалаах К-329 “Белгород” диэн атомнай подводнай лодка ханна эрэ баран сүтэн хаалара биллэр.

Ядернай сэриини саҕалааһын диэн дьону эстиигэ тириэрдиэн сөптөөх саҥаны айыы буоларын “Өлөн иһэн өйдөммүт” диэн сахалар өс хоһоонноро биллэрэр. Ол курдук, киһи оҥорбут быһыытын улахан куһаҕаныттан кэһэйдэҕинэ өйө, харыстанар санаата дьэ киирэрин былыргы үйэлэргэ быһааран олохторугар туһана сылдьаллар. 

Олоххо суоһаабыт куттал төһө да улаханын, тиийэн кэлиэн сөбүттэн төһө да саллыбыттарын иһин, ким да куттаммыта биллэ илик. Тоҕо диэтэххэ, атыттар эмиэ саҥаны айыыны оҥороору, элбэх атомнай буомбалаахтарын ханна эрэ боруобалыы охсоору ким аан бастаан эһэрин эрэ кэтэһэ сылдьаллар. Бары атомнай буомбаларын эстэхтэринэ Россияҕа эрэ буолбакка, барыларыгар улахан куһаҕан үөскүөн сөп эрээри, ким да иннин биэрэр санаата суоҕа “Үрүҥү, хара диир” диэн сахалар үөрэхтэригэр сөп түбэһэр.

Атомнай буомба радиациятын киэҥник дьайыытыттан буомбаны эспит дойду бэйэтэ эмиэ кэһэйиэҕэ диэн санаа дьоҥҥо баар эрээри, урутаан түспүт барыһырара хаһан баҕарар баарыттан, угуйар күүһэ улаатан хаалар. Атомнай буомбалар эстиилэрэ элбэх омуктары холбуу хаарыйарынан уонна радиациятын дьайыыта киэҥ сирдэргэ тарҕа-нарынан ордон хаалааччы аҕыйах буолуо диэн этэллэр. Ол аата, бу саҥаны айыыны бары туһанан элбэх буомбалары эстэхтэринэ Аан дойдуга дьон-аймах эстиилэрэ кэлиэн сөп.

“Туох барыта икки өрүттээх” диэн быһаарыыны айылҕа тутуһа сылдьарыттан кэмэ кэллэҕинэ, бу икки өрүттэр солбуйсан биэриилэрэ кэлэрэ хаһан да уларыйбат. Сир үрдүгэр дьон сайдыыны ситиһиилэрэ аҥар өрүтэ буолан хаалара, атын утары өрүтэ баар буоларын уонна биирин солбуйарын үөскэтэр. Бу иккис өрүт үөскээн тахсара дьон былыргы дьыллар мындааларын аһара баран төннүүлэрэ буолара саарбаҕа суох быһаарыллар кыахтанна.

Сиргэ үөскүүр улахан тыынар-тыыннаахтар киһи уонна сүөһү диэн икки өрүккэ былыргыттан арахсаллар. Төһө эрэ кэминэн киһи этэ-сиинэ сылайарыттан уонна буор кута буккулларыттан мөлтөөн-ахсаан барыыта иккис өрүт, кыыллар уонна сүөһүлэр сайдан, баһылаан ба-ралларын үөскэтэрэ тиийэн кэлиэн сөп.

Өйдөрө-санаалара сайдыбыт дьон, бу улахан кутталлаах иккис өрүтү, дьон кыыллар өйдөрүгэр-санааларыгар төннүүлэрин үөскэппэт туһугар кыһанар кэмнэрэ кэлбитэ атомнай буомбаларынан куттааһын баар буолбутуттан биллэр буолла. Өй-санаа сайдыыта үчүгэй уонна куһаҕан диэн икки өрүттэрэ тэҥҥэ сайдалларын быһаарыы дьон бэйэлэрэ аһара улахан саҥаны айыыны оҥорон туһаныыларыттан эстиилэрэ, симэлийиилэрэ тиийэн кэлиэн сөбүн биллэрэр.

Сэриини саҕалаан саҥаны айыыны оҥоруу ыҥырар, угуйар күүһэ улаханыттан тарҕанан барар кыахтанна. АХШ, Израил уонна Иран сэриилэрэ саҕаланыыта ол дьайыы улаханын биллэрэр. Бу саҕалам-мыт сэрии хаһан бүтэрэ, ким кыайара букатын биллибэт.

Өй-санаа аһара барыыта, киһи быһыытын тутуспат буолуута саҥа-ны айыыны оҥорууга тириэрдэр. Ол иһин, киһилии быһыылаах саха дьоно биир эмэ, олоххо чахчы туһалаах саҥаны айыыны оҥорорго “Кэс тылы” этиини тутуһа сылдьаллара туһалыыр.

Олоххо сахалар таҥараларын үөрэҕин туһаныы дьон өйө-санаата туруктаахтык, киһи быһыытын аһара барбакка эрэ сайдарын үөскэтэр. Ол иһин “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн саҥаны айыыны оҥорууга олус улахан сэрэхтээх буолууну ирдиир үөрэхтэрэ Сир үрдүгэр дьон олохторо уһуурун ситиһиигэ туһалыыр аналлаахтар.
 
Онон дьон сайдыыны ситиһэр аатыгар улахан кутталлаах саҥаны айыылары оҥорор буолан иһэллэрэ олоххо туһаны оҥороллорунааҕар кутталы үөскэтэллэрэ улаатарыгар тириэрдэр.

ТУТУУ ПРОЕГА – САҤАНЫ АЙАР ҮЛЭ

Сахабыт сирэ сылтан сыл аайы сайдан, сир дойду аайы улахан тутуулар дьэндэһэн тахсан иһэллэр. Ордук киин куораппыт сүүнэ улахан, үтүө, мааны көрүҥнээх тутууларынан, дьон олорор дьиэлэ-ринэн, көнө уулуссаларынан киэркэйэрэ кэлин түргэтээтэ.
 
Атын ханна да суох көрүҥнээх саҥа, улахан тутууну тутарга аан маҥнай, бу тутуу проега оҥоруллар. Тутуу проегын саҕалааччы – архитектор, саҥаны айааччы уонна онтун олоххо киллэрэ сатааччы киһи буолар. Архитектор санаабыт санаатын, араас саҥа идиэйэлэрин кумааҕыга уруһуйдаан проект оҥоруутун саҕалыыр. Кини бу оҥорор проегын бары араас элбэх тутуу урут оҥоруллубут нуормаларыгар, СНиП-тэргэ сөп түбэһиннэрдэҕинэ эрэ тутуута тутуллар кыахтанар. Бу араас нуормалар, СНиП-тэр уһун кэмнээх тутууну тутуу уопутта-рыттан, тупсаран биэриилэриттэн хомуллан оҥоруллар буоланнар, бу тутуллуохтаах тутуу эрэллээх, тупсаҕай, аналлаах сыалыгар сөп түбэ-һэр буоларын хааччыйар сыаллаахтар. Ол аата, тутууну тутан саҥаны айыыны оҥорон олоххо киллэрэргэ тутуулар уопуттарын барытын мунньан, таба сыаналаан туһаннахпытына эрэ табыллар.

Ханнык баҕарар тутуу, саҥаны айыы эрэллээх, тупсаҕай буоларын проект хааччыйарга аналланар. Проекка смета оҥоруллан, бу тутуу төһө сыаналаах буолара быһаарылларын тэҥэ, тутуу төһө уһун үйэлээхтик турарын проект эмиэ быһаарара эрэйиллэр. Холобурга, дьон олорор дьиэлэрэ 50-тан 100 сылга диэри сүрүн конструкциялара хамсаабакка, алдьаммакка эрэ туралларын проект хааччыйара ирдэ-нэр. Ол аата, бу тутууга туттуллар бары матырыйаалларга, конст-рукцияларга уонна бу тутуу турар сиригэр итиччэ сыллар усталарыгар ханнык да тутууну буортулуур уларыйыылар тахсыа суохтаахтар диэн проект гарантия биэрдэҕинэ табыллар.

Элбэх дьоҥҥо туһалаах улахан тутуу үчүгэйи, туһалааҕы саҥаны  оҥорууга киирсэрэ ханнык да саарбаҕа суох эрээри, бары өттүнэн бөҕө, дьоҥҥо ханнык да кутталы үөскэппэт буолара хайаан да ирдэ-нэр. Проект оҥорооччу саҥаны айан, субу баар, туттулла сылдьар тутуу конструкцияларын туһанан олоххо киллэриитэ ситиһиигэ, тутуу тутуллан бүтэн олоххо киириитигэр тириэртэҕинэ биирдэ саҥаны айыы буолан дьэндэйэн тахсар.
 
Сорох аһара барбыт санаалары олоххо киллэрэ сатааһын тутуу конструкцияларын оҥоруу ситэн сайда илигинэ кыаллар кыаҕа уустук, суох да буолуон сөп. Бу быһаарыы экономика кыаҕыттан, туругуттан эрдэлээн, урутаан хаалбыт саҥаны айа сатааһын кыайан олоххо киир-бэккэ таах хаалан хааларын биллэрэр.

Өй-санаа саҥаны айарга үлэтин тутуу проегын оҥоруу үлэтин хаа-мыыта дакаастыыр. Ол курдук, элбэх саҥаны оҥоро сатыыр архитек-тор санаатыгар олус үтүө көрүҥнээх, ханна да тутулла илик тутууну кумааҕыга уруһуйдаан баран, бу уруһуйун тутууну тутааччыны кытта сөбүлэһиннэрэрэ ирдэнэр. Бу тутуллуохтаах тутуу билигин баар тут-тулла сылдьар тутуу конструкцияларыгар, бары нуормаларга, СНиП-тэргэ сөп түбэһэр буоллаҕына эрэ тутуллар, саҥаны айа сатаабыппыт олоххо киирэн, оҥорор быһыыга кубулуйан айыы буолар кыахтанар. 
Бары саҥаны айыылар олох уопутугар тирэҕирэллэрэ ирдэнэр. Ол иһин, сахалар кырдьаҕас киһи ыйан, этэн биэриитин саҥаны айыыны оҥороллоругар туһаналлара “Кэс тыл” этиитэ диэн ааттанар.

Саҥа тутуу проега дьиҥнээх, олоххо киирэрэ чугаһаабыт саҥаны айа сатааһын буолар. Ол эрээри, бу саҥаны айа сатааһыммыт кумаа-ҕыга эрэ уруһуйданан дьиҥнээх саҥаны айыы буолбакка, саҥаны айыыга тириэрдэр суол, бэлэмнэнии эрэ буолар уонна айар диэн тылынан этиллэрэ табыллар. Сахалар өй-санаа бу уратытын былыр үйэҕэ быһаараннар ай диэн төрүттэн тахсар айар диэн тылы үөскэтэн туһаналлар. Кумааҕыга уруһуйдаммыт проекпытынан тутуу тутул-лубакка хааллаҕына, бу саҥаны айбыппыт кыайан олоххо киирбэккэ таах хаалан хаалыан сөп. Ол курдук, үгүс оҥоруллубут проектар туохтара эрэ табыллыбакка кыайан тутуллубакка эрэ хаалаллар.

Проект оҥоруута уустук, уһун кэми ылар. Ол барыта проегынан тутуллар тутуу уһун үйэлээх, хаачыстыбалаах буолуутун хааччыйарга аналланар уонна өй-санаа сайдыытын, саҥаны айыы олоххо киириитэ уустугун чуолкайдаан биэрэргэ туһалыыр.

Киһи мэйиитин саҥаны айарга үлэтэ эмиэ проект оҥоруутугар сөп түбэһэр. Элбэх саҥаны, ону-маны, үчүгэйи, куһаҕаны барытын баспыт иһигэр, санаабытыгар саныыр, айан, оҥорон көрө сатыыр буоллахпы-тына, олорбутун барыларын илэтигэр оҥорон таһаарар кыахпыт суох. Ол курдук, сорохторун оҥорорбутугар кыахпыт-күүспүт тиийбэтэ мэ-һэйдээн табыллыбаттара элбиир, онтон атыттара аны куһаҕаннарын, дьоҥҥо туһата суохтарын эбэтэр буортулаахтарын билэрбититтэн бэйэбит туттунан оҥорбоппут, хаалларабыт.

Аан маҥнай баспыт иһигэр айабыт, элбэхтик толкуйдуубут, ыры-табыт, онтон кумааҕыга суруйан туох тахсан кэлэрин быһаарабыт, арыйан көрөбүт, ол эрэ кэнниттэн илэтигэр оҥорон таһаардахпытына, оҥордохпутуна, туттахпытына, бу быһыыбыт дьэ биирдэ айыы буолан тахсар. Бары саҥаны оҥоруулар маннык суолунан баран истэхтэринэ сыыһа-халты буолан хаалыылара уонна куһаҕаҥҥа кубулуйуулара биллэрдик аҕыйаан үрүҥ, үчүгэй айыы буолан тахсаннар, дьоҥҥо туһаны аҕалаллара кыаллар.

Үрүҥ айыыны, туһалааҕы оҥоруу халлаантан түһэн кэлбэт, олох таһымыттан, сайдыытыттан быһаччы тутулуктаннаҕына табыллар. Ол аата киһи ханнык баҕарар саҥаны айыыны оҥороругар, бу саҥаны айыытыттан туох уларыйыылар, содуллар үөскээн тахсалларын эрдэт-тэн, айыыны оҥоруон инниттэн билэр буолара хайаан да ирдэнэр көрдөбүл буолар. Ол иһин, сахалар таҥараларын үөрэҕэ оҕону, ситэ өйө-санаата сайда, үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран билэ илигинэ “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн үөрэтэр. (4,24).

Бу этиилэр оҕону ситэ билбэтиттэн, билиитэ, уопута тиийбэтиттэн сыыһа-халты туттунарыттан көмүскүүр, харыстыыр аналлаахтарын бу кэмҥэ ситэ өйдөөбөккө, туһаммакка, хаалларан сылдьабыт. “Айыы үчүгэй” диэн сымыйанан этэн тыл үөрэхтээхтэрэ сыыһа үөрэтэллэрин түмүгүнэн эдэрдэрбит, уолаттарбыт сыыһа-халты туттуналлара, хаа-йыыга түбэһэллэрэ билигин элбээтэ.

Ханнык баҕарар саҥаны айыыны оҥоруу маннык суолу тутуһан сайдан бардаҕына сыыһа-халты буолара аҕыйаан туһата элбиир:

1. Санааҕа оҥорон, айан көрүү, хос-хос хатылааһыны туһаныы.

2. Саҥаны айары кумааҕыга суруйан, суоттаан, ырытан көрүү, сыыһатын-халтытын көннөрүү уонна тупсарыылары киллэрии.

3. Дьиҥнээхтик илэтигэр саҥаны айыыны оҥорон таһаарыы.

Саҥаны айыыга тириэрдэргэ аналлаах суоллары биир-биир ылам-мыт арыыйда дириҥник ырытыахпыт:

1. Санааҕа оҥоро охсон көрөн баран оҥоруллар саҥаны айыылар үгүстэрэ табыллыбаккалар быстах быһыыга кубулуйаллар уонна сыы-һа-халты буолуулара элбэҕиттэн куһаҕан быһыылары элбэтэллэр. “Санаабычча быһыылаах” диэн сахалар тугу эрэ саныы эбэтэр туох эмэ өйүгэр көтөн түстэр эрэ оҥоро охсор, сыыһа-халты туттунара үгүс киһини этэллэр. Санаабычча оҥоруллан иһэр быһыылар быстах быһыылар диэн ааттаналлар уонна олоххо элбэхтик куһаҕаҥҥа тириэрдэллэр. Ону тэҥэ, араас элбэх ыра санаалаахтар, фантазия-һыттар, сорох философтар санаалара олохтон, сайдыыны ситиһииттэн тутулуга суохтарыттан олоххо киирэр кыахтара суох, кыайан дьоҥҥо туһалаабаттар, ыра санаа эрэ буолан хаалаллара элбиир.

2. Киһи сыыһа-халты туттубатын туһугар куруук “Сэттэтэ мээрэй-дээн баран биирдэ быс” диэн этиини туһана сылдьара табыллар. Ол аата, тугу эмэ туһалааҕы оҥоруон баҕарар киһи субу оҥорор быһыы-тын санаатыгар элбэхтэ оҥорон, боруобалаан көрөн баран илэтигэр оҥордоҕуна табыллан туһата элбиир кыахтанар.
 
Уустук, улахан саҥаны айа сатааһыннар бары кэриэтэ эрдэттэн бэлэмнэнэн, кумааҕыга суруллан, суоттанан, ырытыллан баран оҥору-луннахтарына эрэ киһиэхэ, олоххо туһаны аҕалар саҥаны айыылар буолан тахсар кыахтаналлар. Ол курдук, киһи баһын иһигэр тутан сыаналыыра кээмэйэ аҕыйаҕыттан уустугу, улаханы уонна үйэлээҕи айарыгар барытын табатык сыаналыыр кыаҕа суоҕуттан, олорун ку-мааҕыга суруйан көрөрө, эрдэттэн сыыһатын-халтытын көннөрөрө, туһалааҕы эбэн биэрэрэ, онтон сыаналыыра быдан олохтоох, ол иһин таба буолар кыаҕын улаатыннарар. 

Тутуу проегын оҥоруу эмиэ кумааҕы үлэтигэр киирсэр. Проегы оҥоруллар кэмигэр үчүгэйдик ырытан, көннөрөн, тупсаран биэрдэххэ хаачыстыбата тупсан, сыыһата-халтыта суох буолан оҥорууга табыл-лар кыахтанар. Ол иһин, бу проегынан тутуллар тутуу хаачыс-тыбалаах, туһалаах уонна уһун үйэлээх буолар кыаҕа улаатар.

Бары саҥаны айыылар, айыыны оҥоруулар тутуу проегын оҥоруу хаамыытын курдук үктэллэри салгыы баран иһэллэрэ аныгы сайдыы-лаах, үөрэхтээх дьонтон ирдэнэр көрдөбүл буолар. Сахалар бу быһаа-рыыны былыргы кэмнэртэн ыла туһаналларын “Кэс тыл” диэн этии баара биллэрэр. Ол курдук, олоххо элбэх уопуттаах, кырдьаҕас киһи айыыны маннык оҥорон кэһиини киллэрэн тупсарыыны оҥор диэн этэн, ыйан биэриитин тутуһан эдэрдэр оҥордохторуна табыллан, сатанан тахсарынан туһаны оҥорор кыахтанар.

Суруйуу үлэтэ диэн дьиҥнээхтик илэ оҥоруу буолбатах, тугу эмэ оҥорууга бэлэмнэнии, санаабыт санааны кумааҕыга киллэрэн бэлиэ-тээһин эрэ буолар уонна айар диэн тылынан этиллэрэ табыллар. Кумааҕыга тугу баҕарар суруйдахха төһө баҕарар уйуоҕа, туох да буолуо суоҕа диэн быһаарыы таба буолан туттулла сылдьар. Суруйааччы саҥаны айар эрэ, айыыны оҥорбот диэн этии итинник быһаарыллара табыллар. Тугу да суруйбут иһин кыайан оҥорул-лубакка кумааҕыга таах хаалан хаалыан эмиэ сөп.

3. Кумааҕыга суруллубут, суоттаммыт, туох содул үөскүүрэ быһаарыллыбыт, бары куһаҕана барыта ылан быраҕыллыбыт саҥаны айбыппытын илэтигэр оҥорон, тутан таһаардахпытына дьэ биирдэ үрүҥ, үчүгэй айыы буолан тахсар, сыыһа-халты буолара суох оҥоруллар уонна дьоҥҥо элбэх туһаны аҕалар кыахтанар. (4,132).

Онон дьон бары саҥаны айан олоххо киллэрэллэригэр бу быһаа-рыылары туһана сылдьаллара буоллар, элбэх тутууну тутуу курдук туһалаах, сыыһата-халтыта аҕыйаабыт, тупсарыылары киллэриммит саҥаны айыылары оҥороллоро кыаллыа этэ.

АЙЫЫНЫ ОҤОРУУ УУСТУКТАРА

Дьон үгүс, араас быһыылары оҥороллор. Бары оҥоруллар ураты быһыылар аан маҥнай оҥоруллан тахсалларыгар саҥаны айыы буо-лан, саҥа тылы үөскэтэн атыттарга тарҕаналлар. Бу оҥоруллубут саҥаны айыы үчүгэй, олоххо туһаны аҕалар буолан хааллаҕына дьон үтүктэн, хатылаан оҥорон үксэтэр кыахтаналлар уонна өссө элбэхтэ хатылааннар бары оҥоро сылдьар быһыыларыгар киллэрэн киһи быһыытыгар кубулутаннар олохторугар туһаналлар. Киһи быһыыта диэн киһи куруук оҥоро сылдьар туһалаах быһыыта ааттанар.

Кыыллар, көтөрдөр өйдөрүттэн-санааларыттан киһи өйө-санаата салгын кута сайдарынан, саҥаны айыыны булан оҥорон, саҥа тылы үөскэтэн туһанан иһэринэн уратыланар. Дьон өссө билбэт буолан оҥорбот ураты быһыыларын оҥоруу, саҥаны айыыны оҥоруу буолар. Маннык айыыны оҥоруу туспа үгэһи үөскэтэрэ дьон өйдөрүгэр-санааларыгар саҥа тылы үөскэтэн иҥэн иһэр.

Сахалыы өй-санаа, таҥара үөрэҕэ киһи өйүн-санаатын уратыларын быһаарар төрүт тылынан айыы диэн тыл буолар. Олус былыргы олоҥхо кэмин саҕана дьон биир эмэ туһаны аҕалар саҥаны айыыны оҥорон олохторугар туһаналларыттан, бу кэмҥэ айыы диэн тыл үчүгэй эрэ өйдөбүллээх туттулла сылдьыбыт эбит.

Икки тыһыынча сыллар анараа өттүлэригэр дьон өйдөрө-санаалара сайдан, тупсан киһи бэйэтэ үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорон кэбиһэрин быһааран Христос таҥара үөрэҕэр киллэрбиттэр. Бу айыы диэн тыл “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан биэрэр тутулугар сөп түбэһэр уонна киһи оҥорор бары быһыыта, саҥаны айыыта икки өрүттэнэн; үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсалларын быһааран, ол кэмтэн икки өрүттээх өйдөбүллэнэн туттулла сылдьар.

Айыы диэн тыл икки өрүттээх; үчүгэйдээх уонна куһаҕаннаах өйдөбүлүнэн бары тылдьыттарга киирэн 1967, 1994 уонна 2008 сыллардаахха бэчээттэнэн тахсыбыттара. Былыргы кэмнэртэн икки өрүттээх өйдөбүллээҕэ бу тылдьыттарга ыйылла сылдьар. Бу тыл былыргыттан иҥэн сылдьар икки өрүттээх; киһи үчүгэйи тэҥэ, куһа-ҕаны эмиэ оҥорорун быһаарар өйдөбүлүн тыл үөрэхтээхтэрэ сэбиэс-кэй былаас өй-санаа үөрэҕин суох оҥорбут кэмиттэн ыла уларыта сатаан “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан биэрэр тутулугун тутуһар сахалары барыларын албынныы сылдьаллар.

Айыы диэн тылы үчүгэй эрэ өйдөбүлүнэн туһанаары уонна куһа-ҕаны оҥорууну туспа “аньыы” диэн сахаларга суох тылынан ааттаары оҥостоннор албыны киллэрэ сатыыллар. Ону баара, куһаҕан айыыны оҥорон кэбиһэр дьон син-биир баар буола туралларын тэҥэ, үчүгэй уонна куһаҕан кэмэ кэллэҕинэ солбуйсан, атастаһан биэрэллэрэ хаһан эрэ тиийэн кэлэр. Ол аата, субу бүгүн үчүгэй диэн ааттана сылдьыбыт сарсын куһаҕан диэн буолан хаалыан сөп.

Сэбиэскэй былаас кэмигэр дьадаҥылар “үчүгэй” диэн ааттанар эти-лэр. Бары улахан салайааччылар дьадаҥы төрүттэринэн киэн туттал-лара, арбаналлара. Билигин ырыынак кэмэ кэлэн өй-санаа үөрэҕэр солбуйсан биэрии үөскээн аны баайдар үчүгэй ааттанар буоллулар, онтон дьадаҥылар урукку куһаҕаннарыгар төттөрү түстүлэр. 

Өй-санаа үөрэҕэр тахсыбыт бу улахан суолталаах уларыйыыны үөрэхтээх ааттаах суруйааччылар, учуонайдар билигин даҕаны билбэ-тэҕэ буола сылдьаллар. Кинилэр былыргы кэмнэргэ дьадаҥы төрүт-тэрин кистии сатааннар элбэх албыны оҥорон туһалаахтарын көрдөрө сатыыллара аһара баран сэти үөскэтиигэ тириэрдэн эрэр.

Ай диэн өй-санаа саҥаны айарын биллэрэр. Бу тылга “ыы” диэн ытааһын сыһыарыыта эбиллэриттэн уонна санаа киһи оҥорор быһыытыгар кубулуйбутун кэнниттэн үөскээбит айыы диэн тыл куһаҕан суолтата элбэҕин “ыы” диэн ытааһыҥҥа тириэрдэр сыһыа-рыы бүтүүлээҕэ сахалыы тылы билэр киһиэхэ биллэрэ сылдьар.

Саха тыла саҥа үөскүүр кэмиттэн өй-санаа иҥмит дорҕооннорун суолталарын тутуһар уратылаах. Ол иһин, саха тыла иччилээх диэн этиллэр. “Ы” дорҕоон ытааһыны үөскэтэр уонна саха тылыгар саамай куһаҕан дорҕоон буолар. Бары куһаҕан суолталаах тыллар “ы” дор-ҕоонтон саҕаланаллар. Ыы, ыар, ыарыы, ыарахан, ынырык диэн тыл-лар саамай куһаҕан суолталаахтарын саха дьоно бары билэллэр.

Сахаларга үчүгэй суолталаах тыллары элбэҕи үөскэтэр дорҕоо-нунан “ү” диэн дорҕоон буолар. Үчүгэйгэ, үтүөҕэ, табыллыыга тириэрдэр тыллар бары кэриэтэ “ү” дорҕоонтон саҕаланаллар.

Айыы диэн тыл киһи оҥорор ураты быһыытын, саҥаны айыытын быһаарар. Саҥаны айыыны оҥоруу диэн дьон өссө билбэттэрин, ол иһин оҥорботторун аан бастаан оҥоруу буолан тахсарынан киһи быһыытын таһынан барарынан улаханнык уратыланар уонна айыы диэн тылынан этиллэрэ куһаҕан өрүтэ элбээн тахсарын, бу тыл “ыы” диэн ытааһын сыһыарыылааҕа биллэрэр.

“Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан биэрэр тутулугар сөп түбэһэн киһи оҥорор ураты быһыыта, саҥаны айыыта барыта икки өрүттэнэн тахсалларын таһынан, бу саҥаны айыыны киһи хайдах оҥороруттан сыыһа-халты буолара уонна табылларыттан, табыллыбатыттан өссө улаханнык тутулуктанан хаалан куһаҕан буолан тахсара атын өрүттэрин үөскэтэр.

Айыы диэн тыл бары өрүттэрэ маннык суолталаахтар:

1. Үчүгэй, туһалаах саҥаны айыы.

2. Куһаҕан, буортулаах саҥаны айыы.

3. Саҥаны айыы табыллыбакка, сатаммакка хаалыыта.

4. Сыыһа-халты туттунуу саҥаны айыыны куһаҕаҥҥа кубулутар.

5. Тиэтэйии, ыксааһын үөскээһинэ сыыһа туттунууну элбэтэр.

6. Өлбүт киһи өйө-санаата айыы буолуута.

Саҥаны айыыны оҥоруу бу уратылары үөскэтэрин мантан салгыы арыыйда дириҥэтэн ырытыахпыт.

Дьон бары саҥаны айыыны оҥорортон туох эрэ уларыйыы, тупсуу кэлэрин билэллэр. Ол иһин, бары араас айыылары була сатаан оҥорон иһэллэрэ элбиир. Бу оҥоруллар элбэх саҥаны айыылартан биир эмэ эрэ табыллан, сатанан киһиэхэ туһаны оҥорорун, туох эмэ барыһы киллэрэрин арааран биллэххэ эрэ табыллар.

Оҥорорго чэпчэкитин, судургутун уонна уратытын иһин куһаҕан саҥаны айыыны оҕо оҥорон кэбиһэрэ элбээн хаалар. Ол курдук, өйө-санаата ситэ сайдан үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран олоҕор туһанар буола илигинэ оҥорорго чэпчэкитин, судургутун иһин, куһаҕан айыыны оҥорон кэбиһиэн сөп. Буору бурҕатыы, ууну кэһии диэн оҕо барыта оҥорор куһаҕан айыылара буоланнар төрөппүт эрэ барыта тохтотор, маны оҥорума диэн үөрэтэр. Маннык үөрэтииттэн оҕо бу куһаҕаны билэр уонна оҥорбот буоларыгар үгэс үөскээн олохсуйар. Дьон оҥорор бары куһаҕаннарын оҕо билэн, олору оҥорбот буоларга үгэһэ үөскээтэҕинэ куһаҕаны оҥороро аҕыйыырын сахалар оҕону иитиигэ уонна үөрэтиигэ туһаналлар.

“Мөҕүллүбэт оҕоттон киһилии киһи тахсыбат” диэн өс хоһооно оҕо куһаҕаны оҥорума диэн анаан үөрэтиллибэтэҕинэ, ол куһаҕаны билбэтиттэн бэйэтэ оҥорон кэбиһэрэ үөскээн хааларыттан сэрэтэр аналлаах. Ол аата мөҕүллүбэт оҕо куһаҕан диэн баарын билбэккэ эрэ улаатара бэйэтэ сыыһа туттунан куһаҕаны оҥорорун үөскэтиэн сөп.

“Көҥүлүнэн барбыт оҕоттон киһилии киһи тахсыбат” диэн өс хо-һооно оҕо бэйэтэ талбытын оҥоро сылдьарга үөрэннэҕинэ элбэх куһаҕаны оҥорон кэбиһэн куһаҕан үгэстэнэн хааларын биллэрэр. Оҕо көҥүлүнэн бардаҕына бэйэтигэр эрэ үчүгэйи оҥостор санаата улаа-тарыттан оннооҕор чугас дьонун умнан кэбиһиэн сөп.

Куһаҕан айыыны оҥоруу эмиэ үгэһи үөскэтэн иһэриттэн, ол куһа-ҕаны оҕо хатылаан оҥороро үөскээн хаалара, оҕону ийэ кута иитиллэр кэмигэр олус кыһанан көрүллүөхтээҕин биллэрэр. Биирдэ да куһаҕан саҥаны айыыны оҥоруу куһаҕан үгэһи үөскэтэн кэбиһиэн сөбүттэн төрөппүттэр оҕолорун харыстаатахтарына, бу кэмҥэ кыһанан көрдөх-төрүнэ табыллар. Ол иһин сахалар оҕо кыра эрдэҕинэ, ийэ кута иитиллэр кэмигэр “Хара харахтаахха көрдөрбөккө эрэ” оҕолорун бэйэ-лэрэ көрөн-истэн иитэллэрэ, үөрэтэллэрэ биллэр.

Бука бары саҥаны айыыны элбэхтик оҥорон сайдыыны ситиһэ охсон олоҕу тупсарыахтарын, туох эрэ барыһы ылыахтарын, кырата ааттарын-суолларын үрдэтиэхтэрин баҕараллар. Ону тэҥэ, киһи тугу оҥорбутун барытын “үчүгэй” дии саныыра элбээн хааларыттан саҥаны айыыта үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсарын таба быһаарыыны оҥороро уустугурар, кыаллыбат да буолуон сөп. Саҥаны айыыны оҥорууну эрдэттэн “үчүгэй” буолуо диэн этии эмиэ кыаллыбат, үчүгэй дуу, куһаҕан дуу буолан тахсарын оҥоруллубутун кэнниттэн, атыттар билэн-көрөн баран сыана биэрэн быһаараллара табыллар.
 
Үчүгэй, дьоҥҥо туһалаах саҥаны айыы диэн олоххо тупсарыылары киллэрэн сайдыыны ситиһиигэ тириэрдэр уонна ханнык да куһаҕан содулу үөскэппэт буоллаҕына эрэ туһаны оҥорор. Ол иһин үчүгэй, туһалаах саҥаны айыыны оҥоруу диэн олус уустук, өр кэмҥэ уһуннук үлэлээн, “Кэс тылы” тутуһан оҥоруллар быһыы буолан биир эмэ та-лааннаах киһиэхэ кыаллар уустук үлэ буолар.

Дьон саҥаны айыыны оҥорон олохторун тупсаран иһэргэ баҕа санаалара улаханыттан айыы диэн тыл ыҥырар, угуйар күүһэ олус улахан. Бу тардыы аһара улаханыттан оҕо улаатан иһэн араас элбэх саҥаны айыылары оҥоро сатыыр санаата аһара баран хаалыан сөп. Манна оҕо ийэтэ эбэтэр аҕата табах тардара, арыгы иһэрэ олус улахан ыҥырар, угуйар суолталаах. Табаах тардары үтүктэн оҕо туох эмэ маарынныыры, харандаас тоһоҕоһун эҥин ытыра сылдьыан сөп. Бу үтүгүннэрэн үөрэтиигэ табаах тардыыта, арыгыны иһии, наркотиктары боруобалааһын курдук куһаҕан айыылары оҥоруу бастаан хаал-лахтарына оҕону куһаҕаҥҥа тириэрдиэхтэрин сөп. Ол иһин, сахалыы таҥара үөрэҕэ оҕо өйө-санаата айыыны оҥоро сатааһынтан аһара баран хааларын “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн үөрэтэн хааччахтаан киһи быһыытыгар киллэрэн биэриини тутуһар. 

Дьон бары саҥаны айыыны оҥорууга дьулустахтарына урутаан түһэ сатааһыҥҥа оҕустаран хаалан сыыһа-халты туттуналларыттан, ыксыылларыттан, тиэтэйэллэриттэн куһаҕан саҥаны айыылары эл-бэтэн кэбиһэннэр букатын алдьатыыга тириэрдэн кэбиһиэхтэрин сөп. Бу быһаарыы сэбиэскэй былаас тобохторо; тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар, учуонайдар өй-санаа үөрэҕин билбэт эрээри мунньах-таан уонна була сатаан оҥорбут “айыы үөрэҕэ” диэн секталара олус улахан сыыһатын дакаастыыр. Бу сыыһа, сымыйа үөрэх салҕанан баран иһиитэ сахалар солумсахтарын уонна киһиргэстэрин улаатын-нарбыта сэти үөскэтэн эстиигэ, симэлийиигэ тириэрдэн кэбиһиэн сөбүттэн субу кэмтэн сэрэннэххэ, харыстаннахха, бу куһаҕаны оҥорор дьону итэҕэлтэн туораттахха, көрсүө, сэмэй буолууну тутустахха эрэ эдэрдэр өйдөрө-санаалара көнөрө, тупсара кыаллар кыахтанар.

Киһи оҥорбут саҥаны айыытын атыттар билэн, бары өттүнэн сыаналаан үчүгэйин эбэтэр куһаҕанын быһаараллара эрэ таба сыана-былы оҥорор. Ол иһин, айыыны оҥоруу үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана оҥоруллубутун кэнниттэн хойутаан быһаарыллар кыахтанара уустук-тары үөскэтэр. Сэбиэскэй былаас дьадаҥылары өрө тутан дьоҥҥо оҥорбут куһаҕана 74 сыллар кэннилэриттэн биллэн тахсан эйэлээхтик эстибитэ өй-санаа бытааннык уларыйарын холобура буолар.

Онон саҥаны айыыны оҥоруу диэн уустук, оҥорору кытта кыал-лыбат эрэйдээх үлэ, ол иһин биир эмэ сатабыллаах, талааннаах киһи оҥорбута табыллан, сатанан дьоҥҥо туһаны оҥороро быһаарыллар.
 
ҮЧҮГЭЙ, ТУҺАЛААХ САҤАНЫ АЙЫЫ

Дьон бары бэйэлэригэр үчүгэйи эрэ баҕаралларыттан үчүгэй диэ-биттэрин сөбүлээннэр элбэхтик оҥороллор уонна бэйэлэрин “үчүгэй-бит” диэн санаалара сыыйа улаатан иһэр. Ол иһин, “үчүгэй” диэн ааттанааччы кэмэ суох эбиллэрэ салҕанан барара үчүгэйтэн үчүгэйи салгыы үөскэтэр. Омук олоҕун сайдыыны ситиһэр эбэтэр мөлтүүр кэмнэригэр, бу “үчүгэй” аһара баран хаалыыта улуутумсуйуу өйүн-санаатын аһара ыытан барыларыгар тарҕатан кэбиһэрэ куһаҕаннары булууну  үөскэтэн кэрээнтэн тахсыыга тириэрдиэн сөп.

Саҥаны айыыны оҥоруу урут ким да оҥоро илик быһыыта буоларынан ыксаабыт санааҕа табыллыах курдук буолан баран оҥорору кытта табылла, сатана охсубат уратылаах. Табыллыбыт, сатаммыт уонна сыыһа-халты буолбатах саҥаны айыы эрэ дьоҥҥо туһалаах буолан тахсан үрүҥ айыы диэн ааттанар кыахтанар.
 
Үрүҥ диэн тыл күн тахсан халлаан сырдааһынын биллэрэн үчүгэйи бэлиэтииргэ ананан Күн таҥара үөскээбитин кэнниттэн, сырдык буолуута киһи көрөрүн тупсаран ырааҕы, киэҥи баһылыырын үөскэтэрин иһин, туттуллууга киирбит. Үрүҥ диэн тыл киһи үчүгэйи билэрэ уонна туспа арааран туһанара айылҕаттан тутулуктааҕын биллэрэн олоххо киирбит. Киһи оҥорор ураты быһыыта айыы диэн тылынан этиллэн баран икки өрүттэнэн тахсарын арыйан үрүҥ диэн тыл үчүгэйин туспа арааран туһаныыга аналламмыт.

Үрүҥ айыы диэн ааттаммыт саҥаны айыыны дьон бары үтүктэр, хатылаан оҥорор, олохторугар туһанар кыахтаналлар. Олоххо үрүҥ айыылары оҥорон туһаныы тупсуу, сайдыы киирэн иһэрин үөскэтэр.

Дьон бары тугу эмэ уратыны, саҥаны айыыны оҥорон олохторун тупсарынан иһиэхтэрин баҕараллар. Бу баҕа санааларын олус түр-гэнник, атыттартан эрдэлээн уонна эрэйэ суохтук толоро сатаан өйдөрүн-санааларын күүскэ үлэлэтэргэ тиийэллэр, ол иһин тиэтэйбит, ыксаабыт санааларыгар албыҥҥа киирэн биэрэллэрэ элбиир. Ону тэҥэ, бу санаа дьайыытыттан ол-бу саҥаны айыыны булан оҥоро са-тыыллара табыллыбакка, сатаммакка хаалалларын үксэтэллэр.

Саҥаны айыыны оҥоруу диэн дьон өссө билэ иликтэрин, оҥор-ботторун оҥоруу буолар. Ол иһин, сыыһа-халты буолан хаалара элбэ-ҕин таһынан киһи хайдах оҥороруттан улахан тутулуктааҕынан табыллыбатар, сатамматар эрэ куһаҕаҥҥа кубулуйар уратылаах.

“Үчүгэй буолуо” диэн быстах, тиэтэйэр санааттан оҥорулла охсубут саҥаны айыы табыллыбакка хаалан куһаҕан буолара быдан элбэх. Ол курдук, от кэбиһиитигэр оҕус сиэтэ сылдьан быһалыы бара охсоору күөл кыйыатын иҥнэритигэр тартаран угаайыны охторон кэбиспит оҕо тиэтэйэр, ыксыыр санаатын аҕыйаттаҕына табыллар.

Сахалар саҥаны айыыны оҥорууга “Кэс тыл” диэн кырдьаҕас, олоххо элбэх билиилээх, уопуттаах киһи этэрин, ыйан биэрэрин тутуһан оҥордоххо табыллара, сатанара элбээн хааларын туһаналлар. Ол аата, саҥаны айыы хантан да халлаантан түспэккэ, олох ситиспит таһымыттан, үлэни хайдах оҥорортон быһаччы тутулуктанан үөскүүр. Саҥаны айыыны олоххо киллэрии аһара барбакка кэһиини оҥорон киллэрии курдук сыыйа киирэн туһалыыра табыллар.

Саҥаны айыы диэн олус уустук, уһуннук үлэлээтэххэ оҥоруллан тахсар уонна табылыннаҕына, сатаннаҕына эрэ үчүгэйгэ кубулуйан сайдыыны ситиһиигэ тириэрдэр ураты быһыы буолар.

Олоххо туһаны аҕалар үлэлэр бары үчүгэйи оҥорууну элбэтэллэр. Бары эмчиттэр дьоҥҥо үчүгэйи, туһалааҕы оҥорорго аналлаах үлэ-лииллэр. Хирург быраас хас биирдии оҥорор операцията улахан саҥа-ны айыы буолан тахсар. Ол курдук, бу операция урут оҥоруллубукка маарыннатан оҥорулларын да иһин, атыттартан туспата, туох эмэ уратылааҕа син-биир биллэн тахсан кэлэр. 

Саҥаны айыылары оҥорууттан уонна олоххо киллэрииттэн сай-дыы, тупсуу кэлэрин бары дойдулар туһаналлар. Дьоҥҥо туһаны аҕалар саҥаны айыыны оҥорбут дьону анаан-минээн бэлиэтииллэр, бочуоттаах ааттары иҥэрэллэр. Дьон барыларын ахсааннарыгар тэҥ-нээтэххэ саҥаны айыыны оҥорбуттар; учуонайдар, араас серти-фикаттары, патеннары ылбыттар отой аҕыйахтар. Ол аата, туһалаах саҥаны айыыны оҥоруу диэни биир эмэ талааннаах, үлэһит киһи эрэ оҥорор уһун кэмнээх уонна уустук үлэтэ буолар.

Олоххо туһаны аҕалар саҥаны айыыны оҥорууну тутуу проегын оҥоруу курдук кумааҕыга эрдэттэн суруйан, бары араас сыыһаларын-халтыларын көннөрөн баран илэтигэр оҥорон таһаардахха табыллар, сатанар, үрүҥ айыы буолар кыаҕа улаатар.

Ханнык баҕарар үлэни үлэлииргэ “Техника безопасности” диэн аналлаах үөрэҕи баһылаатахха эрэ табыллар. Ол курдук, үлэҕэ сыл-дьан ол-бу, араас саҥаны айыылары оҥорон туһана сатааһын аан маҥнай көҥүллэммэт. Үлэ үксэ урукку кэмнэртэн үлэлэнэр буолан сөптөөх хамсаныылары оҥоруулар олохсуйбут үгэскэ кубулуйан сыл-дьаллар. Дьон оҥороллоруттан атыннык, уратытык оҥоруу сыыһа-халты буолан хаалара элбэҕиттэн үлэҕэ саҥаны туһаныы, араас туп-сарыылары киллэрии үгүс үлэттэн ситиһиллэр.

Тыаҕа мас кэрдэ сылдьан хас биирдии тиити охторуу саҥаны айыыны оҥоруу буолар. Тиити охторорго тыал хантан үрэрин, хайа өттүгэр мутуга элбэҕин, ханан түстэҕинэ табылларын эрдэттэн таба сыаналаан ол диэки охторуу эрэйиллэр.

Тиити хайа диэки охторон түһэрэри эрдэттэн былааннаан, ол диэки сирэйдээн кэрдэн баран кэтэх өттүн кэрдиллэр уонна хайа диэки барарын салайан биэрии оҥоруллар. Тиити охторуу табылыннаҕына эрэ үчүгэй саҥаны айыыны оҥорууга киирсэр уустук үлэ сатанар.

Үчүгэй диэки халыйан барыы үчүгэйи аһара элбэтэн “Үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан биэрэллэр” диэн өс хоһооно туоларыгар тириэрдэн кэбиһэр. Ол курдук, үчүгэй уонна куһаҕан икки өрүтү үөскэтэллэриттэн кэмэ кэллэҕинэ, хайалара эрэ аһара бардаҕына уларыйан, хардары-таары солбуйсан биэрэр уратылаахтар. Бүгүн “үчүгэй” диэн ааттана сылдьыбыт уурайан, сотору куһаҕан диэн буолан хаалыан сөбүн таба быһааран туһаныы хаһан баҕарар туттулла сылдьара табыллар. Бу уларыйыы кэлэрин сахалар быһааран “Уол биир күн ат өрөҕөтүгэр, биир күн ат уорҕатыгар” диэн өс хоһооно оҥорон туһаналлар. Бу өс хоһооно куһаҕан үчүгэйгэ уларыйара тиийэн кэлэрин биллэрэрэ улахан үөрэтэр суолталаах.

Айылҕаҕа туох барыта икки өрүттээх буолан тахсалларыттан киһи өйүн-санаатын туһанан олору арааран билэрэ уонна олоҕор туһанара эрэйиллэр. Икки өрүттэри булан ылыы киһи үһүс өрүтү таба быһааран туһанарыгар уонна сөп түбэһиини үөскэтэригэр кыах биэрэр.

Таба, сөптөөх быһаарыыны ылыныы бу икки өрүттэр икки ардыла-рыгар үһүс, сөп түбэһии өрүтэ ортолоругар баарын булууттан үөскээн тахсар. Ол аата, сахалар олоххо таба быһаарыыны булунууну арыйан “Туох барыта үһүстээх” диэн этиини үөскэтэн, бу үһүс өрүтү булан туһанан былыргы үйэҕэ Орто дойдуну олохтообуттар.

Онон биир эмэ талааннаах киһи элбэхтик үлэлээн оҥорбут саҥаны айыыта табыллан, сатанан дьоҥҥо туһаны оҥороро кыаллар, барыһы киллэрэр уонна омукка тупсууну, сайдыыны аҕалар.

КУҺАҔАН, БУОРТУЛААХ САҤАНЫ АЙЫЫ

Сахалыы таҥара үөрэҕэ оҕо улаатан, өйө-санаата сайдан истэҕинэ дьон оҥорор аҕыйах ахсааннаах куһаҕан быһыыларын билэр, олору оҥорбот буоларыгар “Тоҕус айыыны оҥорума” диэн этэн үөрэтэр. Тоҕус эрэ ахсааннаах содулу үөскэтэр куһаҕан быһыылары оҕо билэн оҥорбот буоллаҕына, киһи буолууну ситиһэрин туһанар. Ону тэҥэ, “Үрүҥү, хараны араарыы” диэн үөрэҕи туһанан оҕо кыра эрдэҕиттэн үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран олоҕор туһанарын ситиһэр.

Куһаҕаны ким да сөбүлээбэт, бары аҕыйата, оҥорбот буола, тут-туна сатыыллар. Тугу эмэ оҥорбута куһаҕан буолан хаалыан ким да баҕарбат. Ол эрээри, төһө да хомолтолооҕун иһин анаан-минээн куһа-ҕан буоллун диэн саҥаны айыыны оҥорооччулар суох буола иликтэ-риттэн куһаҕан диэн сүтэрэ кыаллыбат. Ону таһынан киһи тугу сирбитин, сөбүлээбэтэҕин куһаҕан диэн ааттаан иһэрэ, куһаҕан суох буолбатын, симэлийэн, сүтэн хаалбатын үөскэтэр. Табыллыбатах, сатамматах саҥаны айыытын киһи үгүстүк куһаҕан диэн ааттаан баран быраҕан, хаалларан кэбиһиэн сөп.

Киһи оҥорор быһыыта, саҥаны айыыта үчүгэй эбэтэр куһаҕан буо-лан тахсан иһэллэриттэн үчүгэй элбээбитин да иһин куһаҕан суох буолбакка эмиэ эбиллэн, тэҥҥэ күүһүрэн иһэр. Экономика сайдыыта олох тупсарын тэҥэ, куһаҕан эмиэ күүһүрэн иһэрин үөскэтэрэ эрэйи элбэтэн, киһи өйө-санаата өссө күүһүрэрин, тулуура, туттунар күүһэ улаатарын эрэйэр. Ааспыт үйэҕэ арыгыны иһии дьон өйүн-санаатын буортулуур этэ, саҥа, 21-с үйэҕэ өссө күүстээх наркотик тарҕаныыта эбиллэн, кэҥээн иһэриттэн эдэрдэр өйдөрүн-санааларын улаханнык буккуйан уустуктары үөскэтэр буолла.

Дьон бары үчүгэй эрэ айыыны оҥорор буола өйдөрө-санаалара тупсара өссө да ырааҕын билиннэххэ табыллар. Хас оҕо улаатарыгар өйө-санаата саҥаны айыыны билэриттэн үөскээн тахсар. Киһи өйө-санаата хаһан баҕарар икки аҥы хайдыһыыны, икки өрүтү үөскэтэн иһэриттэн атыттарга анаан-минээн куһаҕан буоллун диэн саҥаны айыыны оҥорооччулар биллэн тахсаллара аҕыйыы илик. 

Саҥа сэрии сэптэрин оҥорооччулар атыттарга улахан куһаҕан буоларыгар баҕаран туран элбэх киһини өлөрөргө анаан оҥороллор. Дьон саамай улахан саҥаны айыылара атом күүһүн баһылааһыннара буолар. Атом күүһүн туһанан үлэлиир электрическэй уоту биэрэр станциялар барыстара улахан эрээри, араас саахаллартан радиацияны тарҕаталлара билиннэ. Ону тэҥэ, атомнай буомбаны оҥостуу олоххо киирэн сылдьарынан билигин кэлэн, ол улахан буомбалар эһиннэх-тэринэ ханна куотан, саһан быыһаналларын, тыыннаах ордоллорун билбэккэ сыһыаннаахтар эрэйдэнэллэрэ элбээтэ.

Киһи оҥорор бары саҥаны айыылара аан маҥнай оҥорору кытта үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана биллибэт уратылаахтар. Ол иһин, айыы диэн тыл үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана биллиэр диэри бэйэтинэн сылдьара өйгө-санааҕа уустуктары үөскэтэрин таба туһаныы эрэйиллэр. Ону тэҥэ, киһи ордук санааһына аһара барарыттан анаан-минээн атыттарга куһаҕан буоллун диэн саҥаны айыыны оҥороро билигин даҕаны аҕыйыы илик. Массыынаҕа олордубата диэн куһаҕан санааларыттан көлүөһэтин бүргэһинэн тэһэ анньан кэбиһээччи эдэрдэр эмиэ бааллар.

2019 сыллаахтан дьоҥҥо коронавирус диэн ыарыы тарҕаныыта саҥаны айыы буолан киэҥник тарҕанан элбэхтэри сутуйбута. Араас прививкалары саҥа айан оҥорон аһара тарҕанарын тохтоппуттара.

Саҥа сэриини саҕалааһын диэн улахан саҥаны айыы буолар. 2022 сыллаахха олунньу 24 күнүгэр Россия Украинаҕа СВО-ну биллэрбитэ уонна элбэх сирдэрин былдьааһына Аан дойдуну барытын аймаан сылдьар. Үтүө санаалаах демократия үөрэҕин тутуһан эйэни сөбүлүүр дойдулар кыахтара баарынан араас сэрии сэптэрин биэрэннэр Украина букатын симэлийэн хаалбатын туһугар көмөлөһө сатыыллар.

Сэриигэ кыайыыны ситиһии ураты саҥаны айыыны үөскэтэр. Бу айыы киһиэхэ үөскэтэр куһаҕан дьайыытын “Кыайбыт көҥүлэ” уонна “Кыайыыттан төбө эргийэр” диэн өс хоһоонноро биллэрэллэр. Ол кур-дук, кыайыыттан-кыайыыга дьулуһуу, уот күөдьүйэрин курдук үөс-кээн тахсара улахан куһаҕаҥҥа тириэрдэрэ биллэр.

2023 сыллаахха олунньу 5 күнүгэр Кытай салгыҥҥа ыытан кэбиспит улахан, маҕан саара Америка үрдүнэн көппүтэ куһаҕан саҥаны айыы буолан дьону соһуппута. Америка сэриилэрэ араас сэкириэппитин уһулбута буолуо диэн, бу саары суулларбыттара.

Дьоҥҥо саамай улахан куһаҕаны оҥоруу диэн саҥа сэрии сэптэрин оҥостуу буолар. Атыттар өссө оҥоро илик саҥаны айыыларын оҥорон саҥа сэрии сэптэрин бары дойдулар саба түһээччилэртэн көмүскэ-нэбит диэн ааттаан оҥостон иһэллэр. Аан дойду иккис сэриитин кэми-гэр элбэх араас дьааттары уонна ыарыыны тарҕатар бактериялары оҥостон бараннар ньиэмэстэр даҕаны, японецтар даҕаны туттаннар, тарҕатан сири-дойдуну киртиппэтэхтэрэ. Кыаттарыы да кэнниттэн сири-дойдуну харыстыыр санаалара баһыйбыта.

Саҥа сэрии сэптэрин оҥостубут кэнниттэн ханна эрэ боруобалыы охсуу син-биир эрэйиллэр. Кыахтаах дойдулар ханнык эрэ кыаммат дойдуну булан, онно саҥа оҥорбут сэриилэрин сэптэрин боруобалаан көрөллөр. 2015 сыллаахтан Сиирийэ сэриитигэр Россия кыттыһан баран элбэх саҥа сэрии сэптэрин боруобалаабыта.

Олус былыргы кэмнэргэ дьон табааҕы тардаллара саҥаны айыы буолан олоххо киирэн билигин да тарда сылдьаллар. Экономика сал-гыы сайдыыта дьон кытаанах арыгылары оҥостон иһэллэригэр ти-риэрдибитэ. Билигин өссө күүстээх өйү-санааны буккуйааччы – нар-котик тарҕанан иһэр. Ол аата, экономика сайдыыта, күүһүрүүтэ үчү-гэйи оҥорууну элбэтэрин таһынан, иккис өрүтүн, куһаҕаны эмиэ күү-һүрдэн биэрэрэ дьон олоҕор саҥаны айыылары оҥорууттан кэлэр кутталы улаатыннаран биэриини үөскэтэн иһэрэ, инникини быһаарар өйдөөхтөрү-санаалаахтары санаарҕатар буолла.

Билигин бу быһаарыы улахан атомнай буомбаларынан дьону кут-тааһын баар буолбутун кэнниттэн таба буолара дакаастанна. Арай сахалар таҥараларын үөрэҕэ “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн үөрэхтэрин дьон бары тутуһа сырыттахтарына эрэ Сиргэ олох уһуура ситиллэр кыахтанарын биллэхтэринэ табыллар буолла.

Айылҕаҕа аҥардастыы аҥар өттүн, сайдыы, үчүгэй диэки бара туруу табыллыбат. Ол курдук, дьон бары ол “үчүгэйи” эккирэтэ, ситиһэ сатааһыннара үөскээһинэ “үчүгэй” аһара барыытыгар тириэр-дэр. Үчүгэй аһара барыыта үөскээтэҕинэ “Үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан биэрэллэр” диэн өс хоһооно туолара, үчүгэй диэн ааттам-мыт хаалара, атын өрүтүгэр куһаҕаҥҥа уларыйара тиийэн кэлэрэ айылҕа “Туох барыта икки өрүттээх” сокуона олоххо киириитэ буолар.

Үчүгэй аһара барыытын саамай улахан куһаҕанынан “үчүгэй” диэн ааттаммыт, үчүгэйдэрин, кэрэлэрин билиммит дьон кэрээннэриттэн тахсыылара үөскээһинэ уонна куһаҕан диэн ааттаммыттары суох оҥо-рууга турунуулара буолар. Улуутумсуйар санаалара улаатан “үчүгэй” диэн ааттаммыт омук эстиитэ, симэлийиитэ кэлэригэр кэрээнтэн тах-сыылара үөскээн имири эстэллэрэ кэлиэн сөп. Улахан сэриигэ эр дьон өлөн аҕыйааһыннара кэлиилэр, атыттар элбииллэрин үөскэтэн улуу-тумсуйбут омук уларыйара, солбуллара син-биир тиийэн кэлэр.

Айылҕаҕа тыынар-тыыннаахтар үйэлэрэ бүтэн, эдэрдэринэн сол-буллан биэрэллэрэ тохтоон хаалбакка кэлэн иһэр. Тыынар-тыыннаах-тар эттэрэ-сииннэрэ кырдьарыттан уонна буор куттара буккуллан мөлтүүрүттэн кэмэ кэллэҕинэ эттэрин-сииннэрин уларытан, тупсаран биэрэллэрэ эрэйиллэр кэмэ тиийэн кэлэрэ биллэр бэлиэлэрдээх:

1. Аҕа уустара, аймахтар уларыйыылара.

2. Омуктар симэлийиилэрэ, атыттар саҥалыы үөскээһиннэрэ.

3. Дьон бары кэриэтэ уларыйыылара. 

Киһи бэйэтин олоҕун устата аҕа уустара эстиилэрин уонна атыны-нан солбуллууларын билэр кыахтанар. Соҕотох уолларын аһара маа-нылаан, атаахтатан кэбиспит аймахтар атын аймахтарынан солбуллан араспаанньалара уларыйан хаалара элбэхтик бэлиэтэнэр.

Элбэх аймахтар эстиилэрэ, уларыйыылара омук бэйэтэ уларыйан барарыгар тириэрдэр. Хас үйэ кэлэн аастаҕын аайы омуктарга ула-рыйыылар киирэллэрэ бэлиэтэнэр. Ол курдук, ханна эрэ саҥа омук үөскээн тахсар, хайа эрэ омук күүһүрэр, кыаҕырар, атыттар сирдэрин былдьыыр, онтон биир эмэ мөлтүүр, эстэр кэмҥэ киирэн хаалар.

Саҥаны айыылары оҥорортон дьон эстиигэ, сайдыылара кэхтиити-гэр тиийэллэрэ, айылҕаҕа хаһан баҕарар иккис өрүт үөскээн тахсан иһэриттэн уонна өйдөрө-санаалара туруга суох буоларыттан тутулук-таах. Ону тэҥэ, улахан атомнай буомбалар эһиннэхтэринэ Сир үрдү-гэр радиация тарҕанан ахсааннара элбээн хаалбыт дьону аҕыйатара уонна наркотиктары туһаныы тэнийэн иһэриттэн өйдөрө-санаалара буккуллааччылар элбииллэрэ чуолкайданар кыахтанна.

Дьон бэйэлэригэр туһалаах, барыстаах диэтэхтэринэ ханнык да саҥаны айыыны оҥороллоруттан туттунан тохтооботторун, аһыныы, киһилии быһыыланыы диэн өйдөбүллэрэ тосту уларыйарын, сороҕор суох буолан хааларын араас элбэх наркотиктары, дьааттары, ыарыы-лары оҥорон кыралаан тарҕатан боруобалыы сылдьаллара биллэрэр.

Саха сиригэр Көмньө сайылыкка 1977 сыллаахха 12 киһи өлүүтэ  ханнык эрэ саҥа, биллибэт дьааты боруобалааһын буолуон сөбүн сабан, кистээн кэбиспиттэрэ билигин да арылла илик.

Дьоҥҥо ордук улахан кутталы үөскэтиини коронавирус дьаҥын дьон бэйэлэрэ айан, оҥорон тарҕатыылара оҥордо. Үгүс учуонайдар быһаарыыларынан, бу Аан дойдуга барытыгар тарҕаммыт дьаҥы, дьон куһаҕан, хара саҥаны айыыны бэйэлэрэ оҥорбуттар.

Олус куһаҕан, хара, саҥаны айыыны оҥоруута киһи бэйэтигэр тии-йинэригэр тириэртэҕинэ өйө-санаата айыы буоларын үөскэтэр. Туруга суох өйдөөх-санаалаах, атаахтык иитиллибит оҕо атын ким эрэ туһу-гар олоҕун олорор курдук сыыһа сананыыта үөскээһинэ бэйэтигэр тиийинэригэр тириэрдиэн сөп. Киһиэхэ тулуура уонна туттунар күүһэ сайдыыта өйө-санаата туруктаах буоларын үөскэтэн быстах быһыыга киирэн биэрбэтин үөскэтэрэ олоҕор улахан туһаны оҥорор.

Дьон аҕыйахтара куһаҕан, буортулаах саҥаны айыыны анаан-ми-нээн оҥорон бэйэлэригэр туһаны оҥостуна сатыыллар. Үгүстэр “үчү-гэй буолуо” диэн быстах санааҕа оҕустаралларыттан саҥаны айыыны оҥоро охсубуттара табыллыбакка, сатаммакка хаалара элбиир уонна майгылара туруга суоҕуттан тиэтэйэллэрэ, ыксыыллара киирэн хаалан сыыһа-халты туттунан куһаҕаҥҥа кубулутан кэбиһэллэр.

“Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн өс хоһооно саха эдэрдэрин тулуурдарын, туттунар күүстэрин улаатыннаран, сыыһа-халты туттуналларын аҕыйатан саҥаттан-саҥа сайдыы үктэллэрин ситиһэн иһэллэрин үөскэтэрин туһанар кэм кэллэ. Бу өс хоһооно саха омугу үөскэтэн бытарҕан тымныылаах хотугу дойдуну баһылыыр кыаҕы биэрбитин итэҕэйиэхпит этэ. Ол курдук, тулуурдара улахан дьон бары ыараханнары кыайан сайдыыны ситиһэр кыахтаналлар.

Онон дьон өйө-санаата тупсан, көнөн истэҕин аайы куһаҕаны оҥо-руу сыыйа-баайа аҕыйаабытын иһин, үчүгэйи кытта тэҥҥэ күүрүрэн тарҕанан иһэриттэн саҥаны айыыны оҥорууга киһи тулуура, туттунар күүһэ улаатан биэрэрэ эрэйиллэр көрдөбүл буолар.

ТАБЫЛЛЫБАККА, САТАММАККА ХААЛЫЫ

Дьон үчүгэйгэ баҕарар санаалара барыта туолара эбитэ буоллар куһаҕан диэн суох буолбута ырааппыт буолуо этэ. Ону баара айылҕа “Туох барыта икки өрүттээх” диэн тутулуга хаһан баҕарар дьа-йарыттан үчүгэй диэн баара куһаҕаны үөскэтэн иһэр. Ол курдук, киһи тугу сөбүлээбэтэҕин, сирбитин, туга эрэ тиийбэтин, табыллыбатаҕын, үчүгэй буолбакка хаалбытын барытын куһаҕан диэн ааттаан иһэриттэн эбиллэн биэрэрэ суох буолан хаалбатыгар тириэрдэр. 

Дьон уһун үйэлэр тухары саҥаны айыылары элбэхтик оҥороннор олоххо туһаны аҕалар кыахтаахтара отой аҕыйаабыттар. Биир эмэ талааннаах киһи оҥорор айыыта табыллан, сатанан туһаны оҥорорун атыттар туһанан киэҥник тарҕатаннар сайдыыны ситиһэллэр.

Саҥаны айыыны оҥоруу диэн олус уустук, элбэх үлэттэн, билииттэн оҥоруллан тахсар олус уустук үлэ буолар. Киһи тугу эмэ саҥаны айыыны оҥороро табылыннаҕына, сатаннаҕына эрэ туох эмэ туһаны таһаарар. Ол иһин ким, хайдах оҥороруттан тутулуктанан икки өрүттэнэн тахсарын тутуһа сырыттахха табыллар:

1. Сахалар саҥаны айыыны оҥорууга олус сэрэхтээхтик, барытын эрдэттэн ырытан, быһааран баран ылсыһарга сүбэлииллэр. Ол иһин, “Кэс тыл” диэн олоххо элбэх уопуттаах, кырдьаҕас киһи этэн, ыйан биэриитин тутуһары эрэйэннэр саҥаны айыыны оҥоруу олох уопу-туттан тутулуктанарын үөскэтэллэр уонна тутуһа сылдьаллар.

2. Эдэрдэр оҥоро сатыыр саҥаны айыылара үгүстүк табыллыбакка, сатаммакка хаалан куһаҕаны элбэтэллэр. Ону тэҥэ, оҕо улаатан иһэн ол-бу саҥаны, уратыны оҥорор санаата элбээн араас быстах саҥаны айыылары оҥоро сатыыра үксээн хааларын “Айыы диэмэ”, Айыыны оҥорума” диэн этэн киһи быһыытыгар киллэрэн биэриини ситиһэллэр.

Табыллыбакка хаалбыт саҥаны айыы туһата суох таах хааларын, ночооту оҥорорун таһынан куһаҕан буолан хаалара ордук элбиир. Саҥаны айыы куһаҕаны үөскэттэҕинэ, куһаҕаҥҥа тириэртэҕинэ хара айыы диэн ааттанар. Куһаҕан айыыны хара диэн түһэрэн, намтатан ааттааһын атыттар, бу айыыны оҥорууну үтүктүбэттэригэр, хатылаан оҥорботторугар аналланар ураты бэлиэ буолар.

Өлбүт киһи үйэтин устата оҥорбут быһыыларын ахтыы, санааһын эмиэ икки өрүттэнэн тахсарын сахалар тутуһаллар:

А. “Киһи үчүгэйи оҥорбута өллөҕүнэ биллэр” диэн этии киһи үйэтин тухары оҥорбут араас элбэх быһыыларыттан өлбүтүн кэннэ үчүгэйдэрин эрэ талан ахталлар, дьон билиитигэр таһааран кэлэр көлүөнэлэр туһаналларыгар анаан үрүҥ айыы оҥороллор.

Б. Сахалар өлбүт киһи оҥорбут куһаҕан, хара айыыларын букатын ахтыбакка хаалларан кэбиһэллэр, ол барыта бу куһаҕан айыылары атыттар, эдэрдэр билбэттэрин үөскэтэн, умнуллан хаалан иһэллэригэр тириэрдэллэр. Бу быһыы дьон оҥорор куһаҕаннара аҕыйаан, онтон үчүгэй быһыылар элбээн иһэллэрин үөскэтэргэ аналланар уонна кэлэр көлүөнэлэр өйдөрө-санаалара үчүгэй диэки салалларыгар тириэрдэр.

Уол хантан эрэ тимир туруупканы булан “пугач” бэстилиэт оҥостубута боруобалаан ыппытыгар хайа баран хаалбыта биллэр. Бу быһыы саҥаны айыыны оҥоро сатааһын табыллыбакка хаалыыта куһаҕаҥҥа кубулуйан оһолу үөскэтэрин бэлиэтэ буолар.

Мас кэрдиитигэр охторуллар тиити сыыһа салайан утары турар маска түһэрэн ыйаан кэбистэххэ саҥаны айыыны оҥоруу табыллы-бакка хаалбыта биллэр. Маска ыйанан хаалбыт тиити сиргэ түһэрии бэйэтэ саҥаны айыы буолан элбэх уустуктарданан хаалар. Ону тэҥэ, охторуллар тиит атын тииккэ түстэҕинэ төбөтө, мутуктара тостон кэлэннэр мас кэрдээччини дэҥнииллэрэ биллэр. 

Суоппар саҥаны айыыны оҥорон суол знактарын тутуспакка эрэ түргэнник айаннаатаҕына сыыһа-халты туттунан абаарыйаҕа түбэһиэн сөп. Ол курдук, аһара түргэнник иһэр массыынаны атыттар таба көрөн араарбакка, сэрэммэккэ хаалалларыттан сыыһа туттунуу үөскүөн сөп.

Тугу эмэ саҥаны, дьон өссө билбэттэрин, ол иһин оҥорботторун оҥоруу айыы буолан тахсар. Аан маҥнай оҥорорго табыллара, сата-нара биллибэтиттэн саҥаны айыыны оҥоруу улахан уустуктары үөс-кэтэр. Урукку олох уопута бу саҥаны айыыны оҥорууга кыайан тут-туллубат буолан хаалара табыллыбатын элбэтэн кэбиһэр. Ону тэҥэ, саҥаны айыы оҥоруллубутун кэнниттэн атыттар билэн-көрөн сыана-лаан үчүгэйин уонна куһаҕанын быһаараллара хойутааһыны үөскэтэр.

Табыллыы диэн ханнык эрэ оҥоруллубут быһыыттан туох эмэ туһалаах үөскээн таҕыстаҕына ааттанар. Киһи оҥорор быһыыта та-былларын туһугар атыттар оҥорбут уопуттарын туһанара хайаан да эрэйиллэрин сахалыы таҥара үөрэҕэ туһанан киһи быһыытын туту-һарга, ол аата үчүгэйи оҥорбут киһини үтүктэргэ үөрэтэр. 

Киһи быһыыта диэн тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥоруу ааттанар. Ол иһин, оҕо улаатан истэҕинэ тугу барытын улахан, уопут-таах киһи оҥорорун курдук оҥорорго үөрэннэҕинэ киһи буолууну ситиһэр. Оҕону төрөппүт батыһыннара сылдьан тугу барытын бэйэтэ оҥорорун курдук үтүгүннэрэн, көрдөрөн биэрэн үлэҕэ үөрэтэрэ улахан туһалааҕын, тиийимтиэтин сахалар туһана сылдьаллар. 

Оҕо тугу барытын улахан киһи оҥорорун курдук оҥоро үөрэн-нэҕинэ, оннук үгэстэри иҥэриннэҕинэ киһи быһыылаах буолууну ситиһэр. Ол аата, тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥоруута үгэс буолан иҥэн хаалыыта оҕону киһи буолууну ситиһиигэ, киһилии быһыыланыыга тириэрдэн олоҕун киһи быһыылаахтык олорорун үөскэтэрин сахалыы таҥара үөрэҕэ тутуһар.

Үчүгэй, киһилии быһыылаах үгэстэри кыра эрдэҕинэ ийэ кутугар иҥэриммит оҕо улаатан баран үйэтин тухары эбиискэ үөрэтиитэ суох олоҕун киһи быһыылаахтык олорор кыахтанар.

Сатаныы диэн киһи оҥорбут быһыыта ханнык эрэ биллэр барыһы киллэрэрэ ааттанар. “Сатабыллаах саһыл саҕалаах” диэн өс хоһооно сатабыллаах буор куттаах киһи оҥорбут быһыытын, үлэтин атыттар үрдүктүк сыаналыылларыттан ханнык эрэ барыһы киллэрэрин таба туһанара быһаарыллар.
Сатаммакка хаалбыт саҥаны айыы туһаны оҥорбокко таах хаалара элбиир. Ол курдук, оҕо салгыҥҥа көтөр “змейи” оҥоро сатаабыта та-быллыбакка хааллаҕына таах хаалар, быраҕыллар үлэ буолан тахсар. Маннык туһата суох хаалар саҥаны айыылары оҕо улаатан иһэн оҥоро сатыыра олус элбэх буолар.

Саҥаны айыыны оҥоруу табылларын, сатанарын туһугар эрдэттэн кумааҕыга суруйан, араас сыыһаларын, итэҕэстэрин көннөрүү эрэ туһалыыр. Тутуу проегын оҥоруу курдук үлэни туһанан оҥоруллар  айыы табыллар кыахтанар. Ол курдук, санааҕа эрэ ырыта, быһаара сатаан баран туһалаах саҥаны айыыны оҥоруу кыаллыбата биллэн тахсар. Санаа аһара түргэниттэн уларыйан, атынынан солбуллан иһэрэ элбэҕиттэн таба, туһалаах быһаарыыны ылыныы уустугуран хаалар.

Сахалар саҥаны айыыны оҥорууга кырдьаҕас, олоххо элбэх уопут-таах киһи “Кэс тылы” этэрин тутуһаллар. Оҕо олоххо уопута суоҕунан оҥоро сатыыр саҥаны айыылара куһаҕан буолан тахсаллара элбээн хааларыттан сахалыы таҥара үөрэҕэ харыстыыр, көмүскүүр аналлаах. Ол иһин олоххо уопуттаах аҕата оҕолорун үөрэтэрин сахалыы таҥара үөрэҕэ ирдиир. “Аһара барыма” диэн үөрэх өй-санаа киһи быһыытын аһара барарын тохтотон санааны сиэри тутуһууга киллэрэн биэрэрэ оҥорор быһыы табылларын үөскэтэн улахан туһаны оҥорор.

Быстах санаа диэн киһи өйүгэр түргэнник киирэн кэлэр, үчүгэйэ, куһаҕана өссө биллибэт санаа ааттанар. Киһи бу санаатыгар киирэн биэрэрэ “Санаабычча быһыылаах” диэн этиини үөскэппит. Маннык быһыылаах киһи саҥаны айыыны оҥороро хайдах буолан тахсара биллибэтиттэн дьон сэрэнэр, туоратар киһилэрэ буолар.

Онон саҥаны айыыны оҥоруу табыллыбакка, сатаммакка хаалара элбэҕинэн олоххо элбэх уопуттаах киһи эдэрдэргэ ыйан, этэн, сүбэ биэрэрин туһаныы хайаан да эрэйиллэр уустук үлэтэ буолар.

СЫЫҺА-ХАЛТЫ ТУТТУНУУ 

Саҥаны айыы диэн дьон өссө да билэ иликтэрин, оҥорботторун оҥоруу буолар. Ол иһин, саҥаны айыыны оҥоруу үчүгэй эбэтэр куһа-ҕан буолан тахсара эрдэттэн биллибэтэ улахан уустуктары үөскэтэр. 

Киһи сыыһа-халты туттунуу диэн соһуччу кэлэр эрэйи бэйэтэ үөскэтинэн кэбиһэрэ тиийэн кэлиэн сөбүттэн олоххо уопута элбиирэ эрэ быыһыыр. Буор кута ситэ сайдыбатах, хамсаныылары табан, сатаан оҥорбот киһи сыыһа-халты туттуна сылдьара элбээн хаалар. Ол курдук, табатык туттубатахха үчүгэй да буолуон сөптөөҕү сыыһа оҥорон куһаҕаҥҥа кубулутан кэбиһии үгүстүк бэлиэтэнэр.

“Киһи диэн киһи буоллаҕа” диэн сахалар этэллэр. Бу этии киһи араас быстах санааларыгар оҕустара сылдьарыттан, ол-бу араас, буо-лар-буолбат саҥаны айыылары оҥоро сатыырыттан сыыһа-халты тут-тунара элбиириттэн тутулуктанан үөскээбит. Киһи хаһан баҕарар бэйэ-тигэр үчүгэйи, туһалааҕы оҥостуна сатыыра куруук элбээн хааларын иһин, араас саҥаны айыылары оҥоро сатааһына үксүүр.

Олоххо элбэх уопуту мунньуна илигинэ эдэр киһи араас саҥаны айыылары, уратыны оҥоро сатыыра элбиир кэмэ баар буолар. Ону тэҥэ, улаатан этэ-сиинэ ситэн, күүһэ, кыаҕа киирэн уонна өйө-санаата эбиллэн истэҕинэ ону-маны саҥаны айыылары оҥоро сатыыра өссө үксүүр. Ол аата, бэргэһэни тиэрэ кэтии, саппыкы оһун тиэрэн кэбиһии курдук олох кыра саҥаны айыылартан саҕалаан ону-маны уратыны, атыттар оҥорботторун оҥороро үксээн хаалыан сөп.

Киһи урут оҥорботох быһыытын оҥороругар сатаан-табан хамсам-макка сыыһа-халты туттунара киирэрэ элбиир. Саҥаны айыы диэн ким да оҥорон көрө илик быһыыта буоларынан элбэх араас ураты, саҥа быһыылары, хамсаныылары оҥорууттан үөскээн тахсара табыллар. Манна тугу эрэ сыыһа-халты туттан кэбиһии, бу саҥаны айыыны куһаҕаҥҥа кубулутан кэбиһэрэ үгүстүк тиийэн кэлэр. Уол хараҥаҕа ботуруон гранатаны быраҕаары запалын атын өттүттэн уматан кэбиһэн илиитигэр эстэҕинэ, биир сыыһа туттунуута, бу саҥаны айыыны оҥоруутун куһаҕаҥҥа кубулутар.

Сахалар “Киһини санаата салайар” диэн этиини тутуһа сыл-дьаллар, ол иһин үчүгэй санаалардаах буолуҥ диэн оҕолору үөрэ-тэллэр. Кут-сүр үөрэҕэ киһи санаатын уратыларын быһаарар. Бу үөрэх этэринэн киһи өйө-санаата үс кукка уонна сүргэ арахсар:

1. Буор кут. Эт-сиин араас хамсаныылары оҥороруттан үөскээн сайдан тахсан үөрүйэхтэри үөскэтэр өй-санаа буолар уонна хас биирдии быччыҥҥа иҥэн сылдьар. Киһи санаатын күүһүнэн быч-чыҥын бэйэтэ хамсатара, күүһүн уонна түргэнин салайан биэрэрэ ситиһилиннэҕинэ буор кут, үөрүйэх үөскээбитэ быһаарыллар. 

2. Ийэ кут. Оҕо саҥа улаатан ийэтин таба көрөр кэмиттэн ыла 5 эбэтэр 6 сааһыгар диэри үгэстэртэн, ол аата тугу саҥаны, уратыны билбититтэн уонна оҥорбутуттан үөскээн иҥэн, мунньуллан иһэр өйө-санаата ийэ кут диэн ааттанар. Киһи саҥалыы оҥорор быһыытын барытын бу үөскээбит ийэ кутун үгэстэригэр тэҥнээн көрөн баран оҥороро өйүн-санаатын кыра эрдэҕинэ ийэтин көмөтүнэн үөскэтиллэр ийэ кута салайарын быһаарар. Ол иһин, сахалар Кут-сүр үөрэхтэригэр киһи ийэ кута оҥорор быһыытын барытын салайан биэрэ сылдьара быһаарыллар  уонна төрүт кут диэн ааттаабыттар.

3. Салгын кут. Киһи бу кута үөрэҕи, билиини, саҥаны билэн ылынарыттан үөскээн түргэнник сайдан иһэр. Билии диэн умнуллубат буолбут өй-санаа ааттанар. Киһиэхэ салгын кута сайдарынан саҥаны, уратыны билэрэ түргэтиир, саҥаны айыыны оҥорор уонна оҥорор быһыытын тупсаран, сайыннаран киһи буолууну ситиһэр кыахтанар.

Киһи бу үс куттарын сүр диэн санаатын күүһэ, тулуура холбуу тутан сылдьарыттан өйө-санаата туруктаах буолар. “Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн өс хоһооно киһи тулуура, туттунар күүһэ улааттаҕына эрэ киһи буолан сылдьары уонна ситиһиилэри оҥорууну кыайарын быһаарар. Оҕо иитиитигэр бу өс хоһоонун туһаныы эрэ тулуурдаах, киһилии быһыылаах үлэни кыайар дьону улаатыннаран аймахтары уонна омук сайдыытын ситиһиини үөскэтэр.

Сайдыыны ситиһии олоҕу сымнатан, чэпчэтэн иһэр диэн сыыһа өйдөбүл үөскээн сылдьар. Ол курдук, арыгыны аһара испэт буолууну киһи өйө-санаата тулуура, туттунар күүһэ улахан буоллаҕына бэйэтэ, тастан көмөтө суох кыайар кыахтанар. Аныгы үйэҕэ киэҥник тарҕанан иһэр наркотик киһи өйүн-санаатын көтүтэр күүһэ улаханыттан өссө улахан тулуурдаах буоларын ирдиирэ биллэр. Тулуурдаах, туттунар күүстээх киһи сыыһа-халты туттунара аҕыйаҕыттан саҥаны айыылары оҥоруулара табыллан, сатанан дьоҥҥо туһаны аҕалар кыахтаналлар.

Киһи буор кута араас хамсаныылары оҥороруттан сайдан, тупсан иһэр. Ол иһин куруук үлэлиир, быччыҥнарын хамсатар эр киһи буор кута үйэтин тухары сайдар уонна оҕолоругар, кэлэр көлүөнэлэригэр утумнаан бэриллэн иһэр кыахтанара аймахтар үлэни кыайаллара эбиллэн иһэрин ситиһиигэ тириэрдэр. 

Сайдыыта суох буор куттаах киһи сыыһа-халты туттунара элбээн хаалара хамсаныылары сатаан, табан оҥорботуттан улаханнык туту-луктанар. Дьадаҥы диэн үлэлиэн, хамсыан баҕарбат, үлэлииргэ сүрэҕэ суох, ол аата сайдыыта суох буор куттаах киһи ааттанар.

Сахалар киһи араас үлэ хамсаныыларын хайдах оҥорорун үөрэтэн билэн буор кут сайдыытын, тупсан иһиитин таһымнарын арыйан, тыл-ларыгар киллэрэн туһана сылдьаллар:

1. Муҥнаах. Туһалаах хамсаныылары табан оҥорорго үөрэнэ илик оҕо буор кута муҥнаах диэн ааттанар. Оҥоро сатыыра элбэх да, кыаллара аҕыйаҕа быһаарыллар.

2. Муҥкук. Табан, сатаан хамсаныылары оҥорбото дьайарыттан санаатын күүһэ мөлтөөн тугу да туһалааҕы оҥорбот киһи буолар.

3. Дьадаҥы. Туһалаах хамсаныылары оҥорорго баҕа санаата суо-ҕуттан, аҕыйахтык хамсанар киһи дьадаҥы диэн ааттанар.

4. Үлэһит. Куруук үлэлии сылдьарыттан, тугу оҥорбута табыллан иһэриттэн туһалааҕы оҥорор киһи үлэһит диэн буолар.

5. Дьоҕурдаах. Ханнык баҕарар үлэҕэ саҥа уларыйыылары, тупса-рыылары киллэрэр кыахтаах киһи дьоҕурдаах диэн ааттанар.

6. Сатабыллаах. Бу киһи оҥорбут үлэтэ табыллан, сатанан тахса-рыттан ханнык эрэ барыһы биэрбитин сатаан туһанар кыахтанар.

7. Талааннаах. Атыттар үтүктэр, батыһар үлэлэрин оҥорор киһиэхэ талаан диэн сайдыылаах буор кут баара быһаарыллар.

Буор куттара сайдыыта суох дьон араас уустук хамсаныылары кыайан табатык оҥорботторуттан табыллыан да сөптөөҕү сыыһа-хал-ты туттуналлара элбэҕиттэн куһаҕаҥҥа кубулуталлара үксээн хаалар. Саҥаны айыыны оҥорууну сайдыылаах буор куттаах дьон оҥордох-торуна сыыһа-халты буолан хаалбакка туһаны аҕалыан сөп.
 
Сэбиэскэй былаас дьадаҥылар, күүскэ үлэлиэхтэрин баҕарбаттар, үлэни сирээччилэр былаастара этэ. Бу былаас араас үөрэхтээхтэрэ бары тыа сирин ыарахан үлэтиттэн куоракка куоппут быстар дьадаҥы төрүттээхтэрин кистии сылдьаллар. Бу сүрэҕэ суох буор кут куһаҕан дьайыыта кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэн иһиитэ биллэн кэлиититтэн, эдэрдэр үлэлиэхтэрин баҕарбаттарыттан туһаны аҕалар үлэ кыаттар-бата үөскээн сэбиэскэй былаас эйэлээхтик эстибитэ.

Дьон буор куттарын тус-туспа арахсыылара үлэни, хамсаныылары хайдах оҥороллоруттан, бу куттара төһө сайдыылааҕыттан быһаарыл-лар. Саҥаны айыылары дьоҕурдаах, сатабыллаах уонна талааннаах дьон оҥорор кыахтара элбэҕин таба туһаныахтара этэ.

Саҥаны айыыны оҥорууга бэлэмнэнии үлэтинэн улахан тутуу проегын эрдэттэн оҥоруу буолар. Ханнык баҕарар саҥаны айыыны оҥорууну тутуу проегын оҥоруу курдук таһымнаахтык оҥордоххо, ку-мааҕыга суруйан эрдэттэн бэлэмнээтэххэ, тупсардахха, сыыһа-халты буолан хаалара аҕыйаан туһаны аҕалар кыахтанар.

Киһи олоҕун сыалынан олоххо туох куһаҕан баарын булан олору үчүгэй оҥоруута буолар. Ол иһин, сахалар таҥараларын үөрэҕэр “Тоҕус айыыны оҥорума” диэн этиини туһанан аан бастаан куһаҕан диэни билэн олору суох оҥоро сатыыллар уонна тупсарыылары киллэрэн үчүгэй оҥорон биэрэннэр куһаҕаны аҕыйатаннар үчүгэй элбээн иһэрин үөскэтэллэрин тэҥэ, үчүгэй өттүн диэки халыйыыны тохтотон үчүгэй аһара баран хааларын суох оҥороллор.

Сахалар бу уһун үйэлээх билиилэрэ дьон бары үчүгэй диэки тардыһа сатыылларыттан, үчүгэй аһара баран хаалбатын үөскэтэн, кэрээнтэн тахсыыны суох оҥорон омук уһун үйэни ситиһэр кыаҕын улаатыннарарга туһалаан уһун үйэни ситиһэллэрэ кыаллыбыт.

Онон киһи уопута, билиитэ аҕыйаҕыттан, ситэтэ суоҕуттан уонна хамсаныылары оҥорор кыаҕа кыратыттан, буор кута сайдыыта суо- ҕуттан сыыһа-халты туттунара элбээн хаалыан сөп.

ТИЭТЭЙИИ, ЫКСААҺЫН КИИРИИТЭ

Киһи майгынын уратылара оҥорор быһыыта хайдах буолан тахса-рыгар улахан дьайыыны оҥороннор уларытан кэбиһиэхтэрин сөп. Ол иһин, үлэһит сахалар оҕолорун көрсүө, сэмэй майгылаах буолууга кыра эрдэхтэриттэн иитэн, үөрэтэн майгыларын тупсаран, тулуурда-рын улаатыннаран биэрэн сыыһа-халты туттуналларын аҕыйаталлар.

Киһи оҥорор араас элбэх быһыытын куһаҕаҥҥа кубулутан кэбиһэр майгынын уратыларынан киһиргээһин, тиэтэйии уонна ыксааһын буо-лаллар. Сахалыы таҥара үөрэҕэ, бу куһаҕаҥҥа тириэрдэр майгылары оҕолору үөрэтииттэн саҕалаан хааччахтаан киһи сыыһа-халты тутту-нарын аҕыйатар. Киһи майгынын бу уратылара саҥаны айыыны оҥо-роругар урутаан түһүүнү, бастыы сатааһыны үөскэтэн биэрэннэр куһаҕан өттүгэр улахан халыйыыны оҥороннор үлэтин куһаҕаҥҥа кубулутан кэбиһэллэрэ элбиир. Бу уратылартан саамай куһаҕаннара тиэтэйии уонна ыксааһын буолаллар.
Саҥаны айыыны оҥоруу киһи уратытын быһаарыыны үөскэтэ-ринэн урутаан түһэ сатааһыны, тиэтэйиини, ыксааһыны таһаарара маннык майгылаах киһи аһара барыыны оҥорон кэбиһэригэр тириэрдэр. Бастакы буолууну былдьаһа сатааһын дьон арыыччаларын өйдөрүн-санааларын биллэр ыарыыта буолар. Ону ситиһээри аһара барыылары оҥоро сатааччылар элбииллэр. Сахалар чахчы бастаан иһэр киһиэхэ бастыҥа диэн аналлаах бэлиэни кэтэрдэллэр.

Бары туохха эмэ бастыахтарын, атыттартан инники түһүөхтэрин баҕараллара улаатан хаалара куһаҕаҥҥа тириэрдиэн сөп. Киһи үчү-гэйи оҥорор баҕа санаата туолуутун ханнык эрэ саҥаны айыыны оҥоруу аһара улаатыннаран биэрэриттэн, олору оҥоро сатааччылар элбээн хаалаллара уустуктары үөскэтэллэр.

Элбэх дьонтон кэнники хаалан, кутурукка соһуллан хаалыаҕын ким да баҕарбат, бастаан иһиэхтэрин эбэтэр кэккэлэһэ сылдьыахтарын баҕараллара улаханыттан хаалыыны таһаарбакка кыһаналлар. Саҥаны айыыны оҥоруу диэн дьон атыттары баһыйар санааларын олоххо киллэрэн бастакы миэстэҕэ таһаарыан сөбүттэн, ол-буну, уратыны булан оҥоро сатааччылар элбээн хаалар кэмнээхтэр. Ол иһин, айыы диэн тыл киһини угуйар, ыҥырар күүһэ улаатан биэрэр.

Саҥаны айыыны оҥоро оҕустахха атыттартан инники түһүү кыал-лара дьон тиэтэйэллэрин, ыксыылларын үөскэтэриттэн, бу айыылар табыллыбакка, сатаммакка хаалалларын элбэтэн кэбиһэр. Ол курдук, уратыны, дьон өссө билбэттэрин, ол иһин оҥорботторун оҥоруу олус уустугунан, үгүс үлэттэн, эрэйтэн ситиһиллэринэн киһи тиэтэйэрэ, ыксыыра киирэрэ куһаҕаны үксэтиэн сөп.

Элбэх массыына сылдьар уулуссатын дьон сылдьарыгар аналлаах бэлиэлээх сирдэринэн туорааһын куруук оҥоро сылдьар быһыы-ларыгар киирсэр, онтон оҕо тиэтэйэр, ыксыыр санаатыгар уонна киһиргэһэ киирэн хааллаҕына талбыт сиринэн туоруу сатыан сөп. Бу оҕо оҥорор саҥаны айыыта түбэһэ түһэр суоппарга дьайыыта хайдах буолан тахсара биллибэт уратыланар, ыксаабыт, ыгыллыбыт санаа-тыгар сыыһа туттунан кэбистэҕинэ абаарыйа буолуон сөп.

Массыынанан айаннааһын суол бары быраабылаларын тутуһа сырыттахха киһи быһыытыгар киирсэр быһыы буолар, онтон бу быраабылалары тутуспакка, түргэнник бардахха саҥаны айыыны оҥоруу буола охсон тахсар уратылаах уонна тиэтэйии, ыксааһын киирэн кэлэн сабыдыалы оҥороруттан абаарыйаҕа тириэрдэн, куһа-ҕаҥҥа кубулуйан хаалыан сөбө төһө эмэ улаатар.

Дьон суолунан айаннаан иһэн араас быһылааннарга түбэспэттэрин туһугар аналлаах суол быраабылаларын оҥорон туһаннараллар. Суоппар суол быраабылаларын тутуһан айаннааһына киһилии бы-һыыны таһынан барбакка тутуһа сылдьыы буолар. Ол курдук, дьон бары суол быраабылаларын тутуһан айаннаатахтарына киһи быһыы-тын тутуһалларыттан суолга абаарыйалар тахсыылара аҕыйыыр.

Тиэтэйии, ыксааһын диэн киһи оҥорор быһыытын, саҥаны айыытын куһаҕан өттүгэр улаханнык уларытар майгынын уратыта буолар. Бу кэмҥэ Россияҕа массыына абаарыйалара элбээһиннэрэ оҕо ийэ кутун үчүгэй үгэстэринэн иитии диэн үөрэх хаалан сылдьарыттан тутулуктанар. Ол курдук, оҕону атаахтык иитии олоҕурбута киһиргэһэ улаатан тахсарыгар тириэрдэрэ аһара барааччылары үксэтэр. Баайдар атаахтык иитиллибит туруга суох өйдөөх-санаалаах оҕолоро кыахтаах массыынаҕа олордохторуна киһиргээбэккэ, атыттары киэптээбэккэ эрэ айаннаабат уратыланан хаалыылара үөскээн тахсыыта абаарыйаҕа тү-бэһиини элбэтэрин үгүстүк суруйаллар.

Ыксаабыт суоппар суол быраабылатын тутуспакка, аһара түргэн-ник айаннаатаҕына саҥаны айыыны оҥорууга тиийэн хаалар. Киһи биир эмэ сыыһа туттунуута абаарыйаҕа тириэрдиэн сөбө үөскээн тахсар. “Ыт ыксаан-ыксаан хараҕа суох оҕону төрөтөр” диэн өс хоһооно тиэтэйэн, ыксаан оҥоруллар саҥаны айыы куһаҕан буолан тахсара элбэҕин биллэрэр. Бу өс хоһооно оҕо төрөтүүтэ диэн улахан саҥаны айыы буоларын уонна оҕону ыксаабакка, тиэтэйбэккэ эрэ эрдэттэн суоттанан, былааннаан, сайдыылаах буор куттаах эр киһини таба талан ылан төрөтүү туһалааҕын дьахталларга өйдөтөн биэрэр. 

Дьахтар саҥаны айыыта диэн оҕо төрөтүүтэ буолар. Көҥүллэринэн эргэ барыыларын сэбиэскэй былаас кэмигэр үөрэҕи баһылыыбыт диэн ааттаан ситиспит дьахталлар күүлэйдии, сэлээрчэхтэнэ сылдьан хан-нык эрэ кимэ биллибэт эр киһиэхэ оҕо оҥотторон кэбиһиилэрэ улахан суолталаах саҥаны айыыны оҥорууга тиэтэйии, ыксааһын куһаҕаҥҥа тириэрдэрин биллэрэр холобур буолар. 

Сайдыыта суох буор куттаах эр киһиттэн төрөөбүт оҕо үлэни, хамсаныылары кыайбатыттан ийэтин бэлэмигэр эрэ олорор санаалаах буола улаатар. Бу киһи улааппытын кэнниттэн үлэни сөбүлээбэтэ, сирэрэ биллэн тахсар. Үлэни кыайан үлэлээбэт, хамсаныылары оҥо-роллорун ыарырҕатар дьадаҥы буор куттаах дьон элбээтэхтэринэ омук бэйэтэ атыттарга баһыттаран уларыйара тиийэн кэлиэн сөбүн сэбиэскэй былаас эстиитин холобура биллэрэр.

“Киһиргиибин диэн кирсиҥ быстаарай” диэн өс хоһооно ураты саҥаны айыыны оҥоро охсууга улахан сыһыаннаах. Киһиргээбит, дэб-дэйбит киһи бэйэтин кыаҕын табан сыаналаабата киирэриттэн улахан куһаҕаҥҥа түбэһэрин, бу өс хоһооно биллэрэр.

“Акаары ахсым, киһиргэс киэбиримтиэ” диэн өс хоһооно ол-бу, араас, буолар-буолбат саҥаны айыылары акаары киһи элбэҕи оҥоро сатыырын уонна киһиргэс кэпсэнэрэ, аһара хайҕанара элбээн хаалара куһаҕаны  оҥоруу элбииригэр тириэрдэрин быһаарар. (5,129).

Сахалар хаһан баҕарар “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини олохторугар тутуһа сылдьаллар. Бу тутулук айыы диэн икки өрүттээх өйдөбүллээх тылынан бэриллэрин киһи оҥорор бары быһыылара икки өрүттэнэн; үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсан иһэллэрэ биллэрэр. Айылҕа икки өрүттээх тутулугун билиммэт, суох оҥоро сатыыр сэбиэскэй былаас тобохторо; тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар уон-на учуонайдар атеист эбэтэр сахалыы эттэххэ, өй-санаа аҥар өттүгэр халыйыытын үөскэтэ сатыы сылдьаллара быһаарыллар.

Онон майгы уратылара киһи оҥорор саҥаны айыытын куһаҕаҥҥа кубулутан кэбиһэллэрэ элбээн хааларыттан харыстана, майгыны көннөрө, тупсара сырыттахха табыллар.

ӨЛБҮТ КИҺИ ӨЙӨ-САНААТА АЙЫЫ БУОЛУУТА

Киһи өлүүтэ диэн тосту уларыйыы кэлиитэ, этэ-сиинэ өлүүтэ аат-танар. Тыыммат буолара кэлэрин “Тыына быстар” диэн этэн биллэ-рэллэр. Өлөн хаалбыт этиттэн-сииниттэн эньиэргийэ ылара уурайан өйө-санаата аны уларыйбат турукка киирэр уонна туспа баран атыттарга маарыннаабат уратытынан туһанан айыы буолан өр кэмҥэ Анараа дойдуга сылдьар кыахтанар. Анараа дойду диэн өлбүт дьон өйдөрө-санаалара сылдьар сирин, Бу дойду диэн ааттанар тыыннаах дьон сылдьар сирдэриттэн туспа арааран этэллэр.

Өй-санаа айыы буолуута диэн бэйэтин уратытынан, атыттарга маа-рыннаабатынан туспа үгэс буолан өр кэмҥэ сылдьар кыахтаныыта ааттанар. Үгэскэ кубулуйбут өй-санаа киһи өллөҕүнэ айыы буолан уһун кэмнэргэ сылдьар, атыттарга буккуллубат кыахтанар. Өлбүт киһи өйө-санаата төһө эмэ өр кэмҥэ сыһыаннаах дьон түүллэригэр киирэн биллэ сылдьара ону биллэрэр.
 
Үөр буолуу диэн киһи айыы буолбут куһаҕан санаалара кыайан ыраах барбакка чугас эргин хаалан хааланнар сыһыаннаах дьоҥҥо биллэ сылдьаллара ааттанар. Куһаҕаннык, хомолтолоохтук өлбүт дьон өйдөрө-санаалара үөр буолара былыргыттан биллэр. (6,313).

Хас биирдии өлбүт киһи өйө-санаата тус-туспаларын, атыттарга маарыннаабаттарын сахалар быһааран айыы буолан сылдьар диэн этэллэр. Ол аата, өй-санаа айыы буолуута диэн уларыйбат турукка киириитэ уонна үгэстэринэн арахсан туспа сылдьара ааттанар.

Айыы диэн тыл “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан биэрэр тутулугар сөп түбэһэн хаһан баҕарар икки өрүтүн холбуу иҥэринэн сылдьар. Ол курдук, киһи оҥорор быһыыта уонна саҥаны айыыта хаһан баҕарар икки өрүттэнэн; үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсан иһэллэрэ өй-санаа өйдөбүллэрэ тус-туспаларыттан туту-луктаах. Тыл үөрэхтээхтэрэ була сатаан “аньыы” диэн сахаларга суох тылы булан эттэхтэрин аайы уларыйан, суох буолан хаалбат, айыл-ҕаттан,  киһи оҥорор быһыытыттан тутулуктанан үөскээн тахсар.
  
Киһи оҥорбут саҥаны айыытыгар бэйэтэ кыайан таба сыанабылы биэрбэт. Ол курдук, киһи бэйэтэ тугу оҥорбутун хаһан баҕарар “үчүгэй” дии саныыра, оннук быһаарыыны биэрэрэ элбээн хааларыт-тан атыттар бу саҥаны айыыны үөрэтэн, билэн баран үчүгэйин дуу, куһаҕанын дуу быһааран эбии аат биэрэн иҥэрэллэрэ таба буолар. 

Айыы буолуу маннык икки өрүттэргэ арахсар:

1. Үрүҥ айыы буолуу.

2. Хара айыы буолуу.

Өлбүт киһи өйө-санаата бу курдук икки аҥы арахсыыларын, ула-рыйыыларын, оҥорбут быһыыларыттан тутулуктанан икки өрүттэнэн тахсыыларын арыыйда кэҥэтэн ырытыахпыт:

1. Өлбүт киһи үйэтин тухары оҥорбут араас элбэх быһыыларыттан үчүгэйин, үрүҥүн, дьоҥҥо туһалааҕын талан ылан ахтан, санаан үрүҥ айыы оҥороллор. Бу үрүҥ айыылары үтүктэн оннук быһыылары оҥор-доххо туһаны оҥорууга тириэрдэллэрэ биллэриттэн оҕолорго, кэлэр көлүөнэлэргэ кэпсээн, үөрэтэн киэҥник тарҕанарын үөскэтэллэриттэн үчүгэй быһыылар элбииллэрэ ситиһиллэр.

Үрүҥ Аар тойон диэн сахалар киһи таҥараларын аатыгар үрүҥ диэн тыл туттуллара кини үйэтин тухары оҥорбут араас элбэх быһыыларыттан үрүҥүн, ол аата үчүгэйин, аныгы, тупсубут олоххо сөп түбэһэрин талан ылан кэлэр көлүөнэлэргэ үөрэтэргэ аналланар.

Киһи оҥорбут саҥаны айыыларыгар үрүҥ диэн үчүгэйин биллэрэр ааты иҥэрэн биэрии, бу туһалаах саҥаны айыы тарҕанарын, үгүс эдэрдэр билинэн үтүктэллэрин үөскэтэн үчүгэй элбииригэр туһалыыр.

2. Өлбүт киһи оҥорбут куһаҕан быһыыларын хара айыыларга кил-лэрэллэр уонна өлбүтүн кэнниттэн букатын ахтыбакка хаалларан, эдэрдэр, кэлэр көлүөнэлэр билбэттэрин үөскэтэн умуннаран кэби-һэллэр. Ол иһин, киһи тыыннаах эрдэҕинэ оҥорбут куһаҕан быһыы-лара умнуллан, суох буолан, хаалан иһэллэригэр тириэрдэннэр үчүгэй быһыылар элбииллэрин ситиһэллэр.

“Киһи өллөҕүнэ үчүгэйэ тахсар” диэн этиини, ити быһаарыыны туһана сылдьыы үөскэппит. Ол курдук, өлбүт киһи үчүгэйи эрэ оҥор-бутун ахтыы, санааһын кэлэр көлүөнэлэргэ үчүгэйи эрэ тириэрдии буолар, онтон куһаҕаны оҥорбутун хаалларыы, умнуу үйэтин тухары аҥардастыы үчүгэйи эрэ оҥорбутун курдук өйдөбүлгэ тириэрдэр эрээри, үчүгэйи оҥорууну элбэтэргэ аналланар.

Үчүгэй быһыылар элбээн иһэллэрин туһугар куһаҕан быһыылар аҕыйыыллара эрэйиллэр. Ол иһин, сахалар оҕо аан бастаан аҕыйах ахсааннаах дьон оҥорор куһаҕан быһыыларын билэн, олору оҥорбо-тугар иитэллэр, үөрэтэллэр. Таҥара үөрэҕэ “Тоҕус айыыны оҥорума” диэн үөрэҕи туһанан оҕо куһаҕан быһыылары аан бастаан билэрин уонна олору оҥорботун үөскэтэн куһаҕаны оҥорууну аҕыйатар.

Айыы буолбут өйдөр-санаалар атын дьону ыҥырар, угуйар, бэйэлэ-рин кытта илдьэ барар санаалара олус улахан. Бу дьайыы баара түүлгэ киирэн биллэн тахсар. Ол курдук, түүлгэ өлбүт төрөппүт эбэтэр атын да киһи батыһыннаран илдьэ бардаҕына улахан ыарыы эбэтэр өлүү да буолуон сөбүттэн айыылары, өлбүт дьону кытта сыһыан сэрэхтээх буолара уонна аһара чугаһаан барбата эрэйиллэр.

Дьон бары саҥаны айыыны оҥоро охсон олохторун көннөрөр, туп-сарар санаалара элбэҕиттэн айыы диэн тыл ыҥырар, угуйар күүһэ олус улаатар. Тыл дьайыытын бу уратытын туһанан суруйааччылар, тыл үөрэхтээхтэрэ уонна учуонайдар өй-санаа сайдыытын уратыларын билбэттэриттэн, саха дьоно сайдыыны ситиһэллэрин түргэтэтэр, улаатыннарар курдук сыыһа санааҕа оҕустаран хааланнар “айыы үөрэҕэ” диэн сектаны айаннар улахан албыҥҥа киллэрэ сылдьаллар. Ол курдук, оҕолор улаатан иһэн ону-маны, уратыны булан оҥоро са-тыыр санаалара элбиириттэн ити ыҥырыыга киирэн биэрэннэр ол-бу, араас, буолар-буолбат саҥаны айыыны оҥоро сатыыллара үксээби-титтэн куһаҕаны оҥороллоро элбээбитин бары билэллэр.

Киһи бэйэтэ айыыны оҥоро сатыыр санаата элбэҕиттэн айыылар ыҥырар, угуйар өйдөрүгэр-санааларыгар киирэн биэриэҕин сөп. Туру-га суох өйдөөх-санаалаах, атаахтык иитиллибит эдэрдэр айыы буола сатаан бэйэлэригэр тиийинэллэрэ билигин элбээтэ. 
Сэбиэскэй былаас тобохторо; тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар уонна учуонайдар була сатаан, эрбэхтэн эмэн оҥорбут “айыыларын үөрэҕэ” эдэрдэр бэйэлэригэр тиийинэллэрин улаханнык элбэппитин чуолкай сыыппараларынан ааҕан У.А.Винокурова суруйбутуттан булан ылан туһаныы ордук табыллар.

Өлүү диэн киһи этэ-сиинэ өлүүтэ, тыыммат буолуута ааттанар. Өй-санаа тыыннаах эттэн-сиинтэн эньиэргийэ ылара уурайан туспа баран айыы буолар. Киһи өйө-санаата ураты, атыттарга маарыннаабат буо-лан туспа айыы буолар диэн этиллэр. 

Тыыннаах киһи өйүн-санаатын өлбүт дьон айыы буолбут өйдөрүт-тэн-санааларыттан хайаан да туспа араарарын сахалар “Өлбүтү кытта өлүмэ” диэн этиилэрэ биллэрэр. Ол курдук, өлбүттэр өйдөрө-санаа-лара айыы буолан сылдьан тыыннаахтары ыҥыра, угуйа сатыыллара хаһан да тохтооботуттан эрдэлээн өлөн хаалыы диэн тиийэн кэлэн кутурҕаны үөскэтиэн сөбүттэн сэрэнии эрэйиллэр.

Өлбүт дьахталлар айыы буолбут өйдөрө-санаалара түүлгэ киирэн-нэр былыргы кэмнэргэ айылҕатынан төрүүр дьахтарга араас көмөнү, сүбэни биэрэллэрин айыыһыттар диэннэр бааллара биллэрэр. Айыы-һыттар диэн өлбүт дьахталлар айыы буолбут өйдөрө-санаалара аат-таналлар, ол иһин, кэллэхтэринэ аналлаах атаарыыны эрэйэллэр. Былыргы кэмнэргэ дьахтар төрүүрүгэр ханнык да биллэр көмө оҥо-руллубат этэ, ол иһин айылҕаларынан төрүүллэрэ айыыһыт диэн таҥараҕа тэҥнээх өйдөбүлү үөскэппитэ олоххо киирэн сылдьар. 

Айыы буолуу хаһан баҕарар тиийэн кэлэр, арай айыы диэн ааттаан ыҥыра сырыттахха эрдэлээн кэлэн хаалыан сөп. Айыы диэн тылы өрө туппут дьон Анараа дойдуга эрдэлээн баралларын биллэр дьон олох-торо быстыбытыттан билии ордук туһалаах:

- Айыыны “үчүгэй” диэн элбэхтик эппит, дорҕоонноохтук саҥара сылдьыбыт В.А.Кондаков уонна Тэрис саҥа сааһыран иһэн өлбүттэрэ.

- Айыы уола диэн ааттаммыт ырыаһыт А.Самсонов эдэригэр, онтон  Айыы Сиэнэ диэн ааты ылыммыт С.Попов сааһыран иһэн Ол дойдуга барбыттара. Куһаҕан дьайыылаах ааты ылыныы киһини эрдэлээн өлүүгэ тириэрдэрин ити холобурдар дакаастыыллар.

- “Айыы үөрэҕэ” диэн албыҥҥа кыттыһа сылдьыбыт Б.Н.Попов, В.Н.Протодьяконов бу үөрэх улахан сыыһата биллибитин кэнниттэн кыайан тулуйбакка эрдэлээн өлөн хаалбыттара.

Сахалар “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн үөрэхтэрин бары кэриэтэ сааһырбыт дьон билэллэр эрээри, айыы диэн тыл ыҥырар, угуйар күүһүгэр уонна атеист буолан хаалбыт тыл үөрэхтээхтэрин, учуонайдарын албыннарыгар киирэн биэрэн сылдьаллара хомолто-лоох. Айыы диэн тыл улаханнык саҥарыллыбат, элбэхтик туттуллубат сэрэхтээх тыл буоларын оҥорор, тутар үлэһиттэр билэллэр.

Онон өлбүт дьон өйдөрө-санаалара айыы буолан өр кэмҥэ сыл-дьаннар тыыннаахтары ыҥырар, угуйар күүстэрэ элбэҕиттэн, бу тыл улахан сэрэхтээхтик туттуллара уонна улаханнык, дорҕоонноохтук саҥарыллыбата тыыннаах киһи үйэтин уһатарыгар көмөлөһөр.

ҮРҮҤ АЙЫЫ ИТЭҔЭЛЭ

Айылҕа кэмэ кэллэҕинэ уларыйан, атын өрүтүнэн солбуллан биэрэн иһэрин сахалар быһааран “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини үөскэтэн олохторугар туһана сылдьаллар. Бу уларыйан биэрэн иһэр тутулукка сөп түбэһэн өй-санаа, итэҕэл эмиэ икки өрүттэнэр:

1. Таҥара үөрэҕэ.

2. Үрүҥ айыы итэҕэлэ.

Итэҕэл бу икки өрүттэрэ тэҥнэһиини үөскэтэн, бэйэ-бэйэлэриттэн тутулуктарын быспакка, сүтэрбэккэ, хайалара да аһара барбакка эрэ сайдан истэхтэринэ, омук олоҕо уһуура табыллар, туруктаах, ол аата, икки өттүттэн тутулуктанан салгыы сайдара ситиһиллэр. 

Итэҕэл бу икки өрүттэрин арыыйда кэҥэтэн ырытыахпыт:

1. Таҥара үөрэҕэ оҕо сайдан иһэр өйүн-санаатын үөскэтэр. Оҕо ийэтин таба көрөр кэмиттэн саҕалаан ийэ кута сайдан иһэр. Ийэтэ үөрбүтүн көрдөрөн биэрдэҕинэ үтүктэн үөрэнэн иһэр.

Оҕо өйө-санаата икки өрүтү; үчүгэйи уонна куһаҕаны тутуһан сайдарын таҥара үөрэҕэ төрөппүттэргэ тириэрдэр. Кыра эрдэҕинэ аан бастаан ийэтэ иҥэрэн биэрэр үчүгэй үгэстэринэн ийэ кута иитиллэр уонна бу үгэстэрэ үйэтин тухары салайыыга кыттыһан киһи быһыылаахтык олоҕун олороругар тириэрдэллэр.

Таҥара үөрэҕэ оҕо өйүн-санаатын сайыннарыыга, үөрэтиигэ, саҥаны билиитин үгэс оҥостон олоҕор туһанан иһиитигэр аналланар. 

Үөрэх диэн киһи саҥаны билэн иһэрэ уонна бу билиитин олоҕор туһанара ааттанар. Үөрэх элбэхтэ хос-хос хатыланан умнуллубат буолууга тиийэн билиигэ, онтон үгэскэ кубулуйар. Үөрэх уонна билии киһи салгын кутун үөскэтэллэриттэн өйө-санаата сайдыыны ситиһиитэ атын тыынар-тыыннаахтартан лаппа түргэтиир кыахтанар.

Олус элбэх саҥаны билии аһара бардаҕына киһи өйүн-санаатын уларытан кэбиһэн омугун аатын умнан, атынынан, сайдыылааҕынан солбуйан кэбиһэрин үөскэтиэн сөп. Ол иһин, өй-санаа аһара баран хаалбатын ситиһэр туһугар сахалыы таҥара үөрэҕэ сиэр диэн аналлаах хааччаҕы оҥорон киһи санаата аһара барарын тохтотор.
 
Дьон бары оҥорор быһыыларын эмиэ аһара ыыппакка киһи быһыытын тутуһа сырыттахтарына эрэ киһи буолан олохторун киһи быһыылаахтык олорор кыахтаналларын таҥара үөрэҕэ быһааран киһи быһыыта диэн аналлаах хааччаҕы оҥорон тутуһуннара сылдьар. 

Үөрэх хаһан билиигэ кубулуйуор диэри элбэхтик боруобалааһыны, тупсаран биэриини, көннөрүүнү баран иһэрэ эрэйиллэр. Ону тэҥэ, үөрэх бэйэтэ икки өрүттэнэн тахсарын үөрэтээччилэр таба арааран үчүгэйин уонна куһаҕанын быһааран, үчүгэйи иҥэрэн биэрдэхтэринэ эрэ табыллан туһаны аҕалар кыахтанар.

Оҕо элбэхтик үөрэнэн билиини иҥэринэн тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥорор буоллаҕына киһи буолууну ситиһэн олоҕун киһи быһыылаахтык олорор кыахтанар. Таҥара үөрэҕэ олоххо туһаны аҕалар саҥаны айыылары киллэрэн биэрэн иһэргэ аналланар уонна сөптөөх, сайдыыны аҕалар уларыйыылары омук тылыгар киллэрэн ситиһиилэри үөскэтэрин тэҥэ, киһи өйө-санаата аһара барарын тохтотон киһилии быһыылары оҥороругар тириэрдэр.

2. Өлбүт дьон өйдөрө-санаалара этиттэн-сииниттэн туспа баран айыы буолан сылдьалларын бары билэллэр. Ол аата, киһи өйө-санаата атыттарга маарыннаабатынан туспа үгэс буолан өр кэмҥэ сүтэн хаалбакка сылдьар кыахтанар. Киһи үйэтин тухары үөрэппит элбэх араас билиилэрин туһанан оҥорбут быһыыларыттан үчүгэйдэрин, ол аата, аныгы уларыйбыт олоххо сөп түбэһэллэрин, туһалаахтарын талан ылан үрүҥ айыы диэн ааттаан туһана сылдьыы эрэйиллэр. Бу омук уһун үйэни ситиһэригэр тириэрдэр үөрэҕи кэлэр көлүөнэлэри үөрэтиигэ анаан үрүҥ айыы итэҕэлэ туһанарга киллэрэр. 

Бу былыргылар үгэс буолбут билиилэрин олоххо туһана сылдьыы омук өйө-санаата сайдыы киирэриттэн, саҥа тыллар элбииллэриттэн уларыйан хаалбакка уһуннук сылдьарын, үйэтэ уһуурун ситиһэргэ туһалыыр. Ол иһин, итэҕэл иккис өрүтүн үөскэтэн үрүҥ айыы итэҕэлэ диэн ааттанан туттулла сылдьара ирдэнэр.

Үрүҥ айыы итэҕэлэ саҥаны, солуну, урукку кэмҥэ суоҕу киллэрбэт, ону-маны була сатаабат, былыргылар билиилэриттэн үрүҥүн, аныгы олоххо туһалааҕын ылан туһанар. Ол курдук, айыы буолуу диэн өлбүт дьон өйдөрө-санаалара аны уларыйбат турукка киирбит былыргылар билиилэрэ үгэс буолбуттара ааттаналлар. Былыргылар үйэлэрин устата үөрэтэн билбит билиилэрин, үөскэппит тылларын, өс хоһооннорун, кынаттаах этиилэрин аныгы олоххо тутуһа сылдьар итэҕэл иккис өрүтэ – үрүҥ айыы итэҕэлэ буолар.

Урукку кэмҥэ олоххо туттулла сылдьыбыт билиилэри, үчүгэйи оҥоруулары туһанарыттан үрүҥ айыы итэҕэлэ сыыһа-халты буолан хаалыыга киирэн биэрбэт эрээри, аһара бардаҕына аныгы билиилэри олоххо туһаныыга хаалыыны үөскэтэн кэбиһэр. Ол иһин, былыргылар аныгы олохтон хаалбыт, туһата суох билиилэрин аһара тутуһуу диэки халыйан хаалбата ирдэнэр. Итэҕэл үөрэҕэ маннык халыйыыны үөскэт-тэҕинэ түргэнник сайдан иһэр олохтон хаалан хаалыыга, атыттартан туоратыллыыга тириэрдиэн сөп.

Омук төрөөбүт тылын харыстааһыҥҥа уонна уһун үйэлииргэ була сатаан ол-бу уларытыылары, араас саҥа тыллары оҥорон киллэр-бэтинэн үрүҥ айыы итэҕэлэ элбэх туһаны оҥорор кыахтаах. Ол курдук, омук тыла уларыйбатаҕына эрэ уһун үйэни ситиһэрин бары билэллэр. Ханнык эрэ маат курдук куһаҕан дьайыылаах саҥа тыллары оҥорон эбии киллэрэ сатааччы тыл үөрэхтээхтэрэ саха тылыгар улахан куһаҕаны, буортуну оҥороллорун өссө билэ иликтэрэ хомолтолоох.
 
Ийэ диэн оҕо өйүн-санаатын төрүттүүр тылбытын “иньэ” диэн ньаамырҕаан саҥаран тыл үөрэхтээхтэрэ уонна Дапсы уларыта са-тыыллара саха омукка олус улахан куһаҕаны оҥоруу буолар. 

Саха буолуу ийэни – ийэ, аҕаны – аҕа, эбэни – эбэ уонна эһэни – эһэ диэн ааттааһынтан саҕаланарын умнубатахха, тутуһа сырыттахха уонна оҕо саҥа саҥаран эрдэҕиттэн бу тыллары үөрэтэн туһаннахха  эрэ омук сайдыылаах омукка баһыттаран уларыйан хаалбакка, уһун үйэлээх буолара ситиһиллэр кыахтанар. Бу тылларга дорҕооннорун дьайыыларыттан саха омук өйүн-санаатын былыргы төрүттэрэ иҥэн сылдьалларын туһаныыттан оҕо саха буолуута саҕаланар.

Омук саҥарар тылын харыстааһын диэн эмиэ икки өрүттээх:

А. Бары киирии тыллары барыларын сахатыта сатааһыны тутуһуу. Харыстааһын бу өрүтүн тыл үөрэхтээхтэрэ уонна элбэх сыыһалардаах “айыы үөрэҕэ” туһана сылдьаллар эрээри, араас дорҕоонноро сөп түбэспэт элбэх саҥа тыллары оҥоро сатаан киллэрэннэр эдэрдэри саха тылын үөрэтииттэн тэйиттилэр. Бу саха тылын харыстааһыҥҥа “үчүгэйи” оҥоруу курдук буолар эрээри, саха тылын үөрэтиини аһара уустугурдан, нуучча тылын үөрэтииттэн ыаратан кэбиһии буолан тах-сара эдэрдэр үөрэтэргэ чэпчэки уонна уларыйбат нуучча тылыгар көһөллөрүгэр тириэрдэр. Ол иһин, эдэрдэр саха тылын үөрэтэллэрин быраҕан нууччалыыга көһөн эрэллэрин тэҥэ, атын омуктартан түргэнник киирэн иһэр сайдыыттан хаалан хаалбаты ситиһэллэр. Саҥа тыл үөскээн дьоҥҥо тарҕанан туттуллууга киирэрэ олус уһун кэми ыларынан араас маат курдук тыллары оҥоро сатааһын сайдыы киириититтэн улаханнык хаалыыга тириэрдэн кэбиһэр. 

Б. Мин 2004 сыллаахха оҥорон “Чолбон” сурунаалга бэчээттэппит былааным иккис өрүтү үөскэтэр. Саха тылын харыстааһын бу өрүтэ билигин туттулла сылдьар тыллары букатын уларыппакка эрэ туһана сылдьары уонна киирии үөрэх, үлэ сайдыыны аҕалар тылларын бэйэлэринэн туһаныыны былаанныыр. Саҥарар тыл бу былааны тутуһан сайдыыта олоххо уларыйыылары кэмигэр киллэрэн биэрэри үөскэтэн хаалыыны таһаарбатын таһынан, саха төрүт тылларын ула-рыппакка эрэ харыстыырга улаханнык туһалыыр аналлаах.

Олох сайдан, тупсан истэҕинэ омук тыла эмиэ уларыйан, саҥа киирии тылларынан байан истэҕинэ эрэ табыллар. Ол курдук, сайдыы олоххо киириитэ саҥа тылы үөскэтэн таһаарарынан, бу тылы бэйэтинэн туһаныы сайдыыны ситиһии түргэтиирин үөскэтэр.

Итэҕэл икки өрүттэрэ бэйэ-бэйэлэриттэн тутулуктарын араарбакка тэҥнэһиини үөскэтэн истэхтэринэ омук сайдыыта туруктанар, ол аата эдэрдэри иитиигэ, үөрэтиигэ атаахтатыы, киһиргэтии диэки халыйан барбатыгар тириэрдии уонна киһи буолууну баһылаан олохторун киһи быһыылаахтык олорууларын ситиһии буолар.

Оҕону иитиини, үөрэтиини сахалыы Кут-сүр үөрэҕин туһанан оҥоруу эрэйиллэр. Атаахтык иитиллибит эдэрдэр омукка сайдыыны, үлэҕэ тупсууну аҕалалларын оннугар бэйэмсэхтэрэ улаханыттан уонна сайдыыта суох, дьадаҥы буор куттаахтарыттан үлэлиэхтэрин, хам-сыахтарын баҕарбаттарыттан, сыыһа-халты туттуналлара элбэҕиттэн ночооту оҥорон төрөппүттэригэр эрэйи эрэ үксэтэллэр.

Итэҕэл таҥара үөрэҕин өрүтүн эр дьон салайаллар уонна күүскэ үлэлээн сайыннаран биэрэллэр. Бу өрүт аһара бардаҕына элбэх саҥа-ны айыылары киллэрииттэн уонна саҥа тыллары оҥорон эбэн биэрииттэн омук саҥарар тыла уларыйан атын омук буолан хаалыыга тиийиэн сөп. Омук саҥарар тылын уларытан атын омукка уларыйан хаалыыта эстии, симэлийии диэн ааттанар.

Итэҕэл үрүҥ айыы өрүтэ омук уларыйарын, саҥарар тылын ула-рытан симэлийэн хааларын тохтоторго аналланар. Ол аата, сайдыы киириитэ омук тылын уларытарын өйө-санаата сайдан иһиитин кытта тэҥнээн биэриини оҥорон биэрэ сылдьара эрэйиллэр. Итэҕэл бу өрүтэ аһара баран хаалыыта омук урукку, сайдыыта суох кэмҥэ төннөн хаалыыта үөскээн түргэнник киирэр сайдыыттан туоратыллыыта уонна атыттар сэнээһиннэрэ кэлиэн сөп.

Итэҕэл бу икки өрүттэрэ аһара баран хаалбакка, бэйэ-бэйэлэриттэн тутулуктарын сүтэрбэккэ эрэ тэҥнэһиини тутуһан сайдан истэхтэринэ омук олоҕо туруктаах буолан атыттары кытта эйэлээхтик олорууну ситиһэрин тэҥэ, үйэтэ уһуур кыахтанар.

Онон итэҕэл икки өрүттэрин тэҥнээн туһаныыны, хайалара да аһара барбатын тутуһууну сайдыыны ситиһэн иһэр омук дьоно оҥоро сырыттахтарына эрэ омук үйэтэ уһуурун ситиһэллэр.

САҤАНЫ АЙЫЫНЫ ОҤОРУУ уонна ОЛОХХО КИЛЛЭРИИ

Өй-санаа саҥаны айа сатыыра, элбэхтик ырытара, быһаарара айар диэн тылынан этиллэр. Бу санааҕа айа сатаабыты илэтигэр оҥорон таһаардахха уонна дьон билбэт, ол иһин оҥорбот быһыылара буолан таҕыстаҕына саҥаны айыы оҥоруллан тахсар. Бу саҥаны айыыны кылгатан уратытын, икки өрүттэнэн тахсарын биллэрэн айыы диэн ааттыыллар уонна оҥорбут быһыы хайдах; үчүгэй дуу, куһаҕан дуу буолан тахсарынан, бу тыл икки өрүттээх өйдөбүлэ үөскүүр.

Киһи оҥорор быһыыта санааттан саҕаланар буолан санаа элбэх уларыйыылары барарыттан тутулуктанар. Санаа күүһүрэн киһи оҥо-рор быһыытыгар кубулуйуор диэри барар уларыйыыларын инники быһаарбытым. Саҥаны айыыны оҥордоххо аан маҥнай үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана кыайан быһаарыллыбат уратылаах. Бу айыы оҥоруллубутун кэнниттэн атыттар билэн-көрөн эрэ баран үчүгэйин эбэтэр куһаҕанын таба быһааран үрүҥ эбэтэр хара диэн ааты иҥэрэллэрэ таба буолар.

“Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан биэрэн иһэр тутулугар сөп түбэһэн санаа саҥаны айа сатааһыны үөскэтэрин туһа-нан киһи саҥаны айыыны оҥорбута икки өрүттэнэн тахсар:

I. Үчүгэйи, олоххо туһалааҕы айыы, үрүҥ айыы диэн буолар.

II. Куһаҕаны, буортулааҕы айыы, хара айыы диэн ааттанар.

Киһи үчүгэйи, туһалааҕы айан, айыыны оҥорорун тэҥэ, куһаҕаны анаан-минээн оҥорон таһаарара эмиэ биллэр. Ол барыта киһи өйө-санаата эмиэ икки өрүккэ арахсарыттан тутулуктанан икки өрүттэнэн тахсар. Сахалыы таҥара үөрэҕэ оҕо үчүгэйи уонна куһаҕаны таба араара үөрэнэригэр айылҕа үрүҥ уонна хара диэн икки өрүккэ арахсар тутулугун туһанара бу үөрэх айылҕаттан тутулуктаах буоларын үөскэтэн таба өйдөнөр кыаҕын улаатыннарар.

Саҥаны айыы диэн киһи оҥорор саамай ураты быһыыта буолары-нан хайдах оҥорон таһаарарыттан улаханнык тутулуктанан табыллы-бакка, сатаммакка хаалан куһаҕаҥҥа кубулуйарын тэҥэ, киһи бэйэтэ сыыһа-халты туттунан үчүгэй да буолуон сөптөөҕү куһаҕаҥҥа тириэр-дэрэ элбээн хаалар. Ол иһин, айыы диэн тыл куһаҕан өйдөбүлэ элбэ-ҕиттэн улахан сэрэхтээх тылга киирсэр.

Саҥаны айыыны оҥоруу уонна ол оҥорбуту олоххо киллэрии улахан уратылаахтар, икки үктэли үөскэтэллэр:

1. Саҥаны айар санаа диэн өй-санаа үлэтэ буоларынан туох да баайа да суох киһи ханнык эрэ кыра, быстах саҥаны айыыны оҥорон кэбиһиэн сөп. Ону тэҥэ, олоххо туох да уларытыылары киллэрбэт кыра саҥаны айыыны бары эбиискэ эрэйэ суох оҥоро сылдьаллар.

Кумааҕыга суруйан саҥаны айарга эрдэттэн бэлэмнэнии санаа араас элбэх аһара барыыларын, сыыһаларын көннөрүүгэ, тупсарыыга тириэрдэн саҥаны айыыны оҥорууну үчүгэйгэ кубулутар уонна табыл-ларын, сатанарын үөскэтиигэ туһалыыр. Бары саҥаны айа сатааһын-нар эрдэттэн кумааҕыга суруллан биллэр сыыһалара көнөрө маннык үктэли бардахтарына таба буолан тахсалларын элбэтэр.

2. Улахан, суолталаах саҥаны айыыны киһи оҥорон баран олоххо киллэрэригэр баайа тиийбэтиттэн улахан эрэйдэри көрсүөн сөп. Ол курдук, уратыны, урут суоҕу оҥоруу элбэх үлэттэн, билииттэн оҥоруллан тахсара уонна улахан сыаналааҕа биллэр.

Саҥаны айыыны оҥорон олоххо киллэриигэ дойду экономикатын сайдыыта хайаан да эрэйиллэр. Ол курдук, олоххо эрдэлээн хаалбыт саҥаны айыылар эмиэ элбэхтэр. Төһө эмэ саҥаны айыыны оҥорбут кэнниттэн дойду экономиката сайдыыта, кыаҕа суоҕа, бу саҥаны айыыны олоххо кыайан киллэрбэккэ хаалларан кэбиһиини үөскэтэр.

Араас аптаах остуоруйа кэпсээннэр олоххо кыайан киирбэтэх саҥа-ны айыылары оҥоро сатааһыны биллэрэллэр. Ол курдук, “Дьадаҥы киһи остуоруйаһыт” диэн өс хоһооно баҕа санаатын бэйэтэ кыайан толорбот киһи ыра санааҕа кубулутара элбэҕин биллэрэр. “Голь на выдумки хитра” диэн нууччалыы өс хоһооно дьадаҥы киһи ону-маны оҥоро сатыыр санаата элбэҕин быһаарар. Былыргы кэмнэртэн ыра санаа буолбут бэйэтэ көтөр көбүөрү оҥорууну аныгы сайдыылаах кэмҥэ кыайыахха сөп курдук буолан эрэр.

Аһара уһун тымныылаах хотугу дойдуга олорон эрэ саҥаны айыы-лары оҥорон олоххо киллэрии атын, сөбүгэр тымныылаах дойдулар-тан хойутаан хаалыыга тириэрдэр. Ол курдук, үлэ оҥоруллар улахан дьиэлэрин тутуу, ититии, сылытыы сыаната саҥаны айыыга холбуу киирсэн эбиллэн тахсарынан атын, сөбүгэр сылаас дойдуларга оҥо-руллубуттааҕар ыарахан сыаналанан хааларыгар тириэрдэр.

Монгол-татаар омуктар хатарыылаах тимир сэрии сэптэрин саха тимир уустарын көмөлөрүнэн оҥостон туһанан киэҥ сирдэри баһылыы сылдьыбыттарын кэнниттэн сайдан, күүһүрэн тахсыбыт “россилар” араас саҥаны айыылары арҕаа дойдулартан ылынаннар, үлэ оҥорон таһаарыытыгар сайдыыны ситиһэннэр Сибиири барытын баһылаа-быттара. Арҕаа дойдулары кытта Сибиир түүлээҕинэн эргинэннэр сайдыыны ситиһэллэрэ түргэтээбитэ.

Сайдыыны өссө түргэнник ситиһээри араас элбэх аптаах остуору-йалары суруйан оҕолору үөрэппиттэрэ эрээри, аһара тымныы дойду сабыдыалыттан, тугу эмэ оҥорон таһаарыы сыаната ыараан хаала-рыттан бытаарыы, хойутааһын син-биир тахсара. Бу сайдыы кыайан ситиһиллибэтин “Дураки и дороги” диэн этиини туһанан өйдөрө-санаалара тиийбэтин күлүү гыммыт курдук быһаара сатыыллара кулуттааһынтан саҥа босхоломмут дьон өй-санаа сайдыытын бы-тааннык ситиһэллэрин быһаарыыга сөп түбэһэр.

Атын омуктары тиэхиникэ сайдыытынан баһыйыы, сабырыйыы хаалан иһэр дойдуга букатын да кыаллыбатын Россияҕа өссө да өйдүү иликтэр. Сайдыыны ситиспит омуктартан туспа барыы, бэйэҕэ эрэ хааттарыы аныгы үйэҕэ түргэнник киирэн иһэр сайдыыттан улахан хаалыы буоларын үрдүк үөрэхтээхтэр уонна учуонайдар диэн ааттанар салайааччылар таба өйдүөхтэрэ этэ. 

Атын массыыналары баһыйар саҥа массыынаны оҥоруу экономи-ката мөлтөх дойдуга хаһан да кыаллыбат ыра санаа буолан хаалар. Бастаан иһэр массыынаны оҥорууга сайдыылаах буор куттаах элбэх үлэһиттэр наада буолалларын тэҥэ, экономика сайдыытын таһыма сөп түбэһэрэ эрэйиллэр. Саҥа “Москвич 3” диэн нууччалыы ааттаах массыына кытайдар оҥоруулара буолар.

Саҥаны айыыны оҥорон олоххо киллэрэргэ дойду экономиката сайдыылааҕа уонна бу уустук үлэни оҥорор сайдыылаах буор куттаах үлэһиттэр бааллара эрэйиллэр көрдөбүлгэ киирсэр. Ол курдук, ханнык баҕарар үлэни оҥорууга дьон сайдыылаах буор куттара ордук улахан туһалааҕын сахалар Кут-сүр үөрэхтэрэ дакаастыыр. (7,24).

Сэбиэскэй былаас дьадаҥылары, үлэлиэхтэрин баҕарбаттары, сү-рэҕэ суохтары, табан хамсамматтары өрө тутан арбаан уонна дьах-таллары көҥүллэринэн ыытан олор ахсааннарын элбэтэн кэбиспитэ эрээри, бу дьон тугу да туһалааҕы үлэлээбэккэлэр салайар былаас бэйэтэ эстибитэ. Ону тэҥэ, хаалыылаах өйдөөх-санаалаах дьадаҥы дьон экономикаҕа сайдыыны аҕалар кыахтара суоҕун, ырыынак олоҕо кэлбитэ 30-тан тахса сыллары аастылар эрээри, оҥорон таһаарар үлэ Россияҕа олус бытааннык сайдара быһаарар.

Сэбиэскэй былаас оҥорбут саҥаны айыыта ордук улахан куһаҕаны оҥорон Россияны эстиигэ тириэрдэр буолла. Ол курдук, кыайан үлэни үлэлээбэт дьадаҥылар былааһы ыланнар уонна “коммунизм” босхотун кэтэһэ сатааннар, үөрэҕи чэпчэкитин иһин “үчүгэй” диэн аһара өрө тутан арбааннар, үлэни оҥорууну куһаҕаҥҥа түһэрэн кэбиспиттэрэ. Өй-санаа бу уларыйыытын дьайыытыттан дьон аанньа үлэлээбэттэрэ үөскээн ас-таҥас тиийбэтэ аһара барбытыттан салайар былаас ула-рыйан ырыынак тутулуктара олоххо киирбиттэрэ.

Онон саҥаны айыыны оҥорон олоххо киллэрии киһи өйүттэн-са-наатыттан, баайыттан уонна дойду экономиката төһө үрдүк сайдыы-лааҕыттан быһаччы тутулуктанар уустук быһыы буолар.

ЭР КИҺИ ОҤОРОР АЙЫЫЛАРА

Айылҕаҕа “Туох барыта икки өрүттээх” тутулугу тутуһан айыллан, үөскээн, икки өрүттэнэн тахсан иһэллэр. Ол аата, туох барыта хаһан үөскүөҕүттэн икки өттүттэн тутулуктанар уонна кэмэ кэллэҕинэ, бу икки өрүттэр солбуйсан биэрэн иһэллэрэ үөскүүрүттэн хардары-таары сайдыыны ситиһии хамсааһыннара үөскээн тахсаллар. Бу хардары-таары үөскээн тахсар хамсааһыннар айылҕа уонна дьон сайдыыны ситиһэллэрин атын, тастан көмөтө суох үөскэтэн таһаараллар.

Бу этиигэ сөп түбэһэн дьон эмиэ икки өрүккэ арахсаллар:

1. Эр киһи. Үлэни үлэлээн буор кутун сайыннарар.

2. Дьахтар. Сааһын ситтэр эрэ эргэ баран оҕо төрөтөр.

Дьон бу икки өрүттэрин арыыйда кэҥэтэн ырытыахпыт:

1. Уол улаатан, ситэн дьахтары боруобалаатаҕына эр киһи буола уларыйар. Бу оҥорор быһыыта аан бастаан саҥаны айыы буолан өйүгэр-санаатыгар умнуллубат өйдөбүллэнэрэ биллэрэр. Бу быһыыны өссө чуолкайдаан биэрдэххэ атын дьахтары боруобалааһын син-биир саҥаны айыы буолан иһэр эрээри, биир быһыыны хатылаан оҥоруу буолан тахсарыттан, олоххо биллэр уларыйыыны киллэрбэтиттэн сахалар быстах, кыра айыыга киллэрэллэр.

Олоххо уларыйыыны киллэрбэт быстах, кыра айыыны киһи хаһан баҕарар оҥоро сылдьарынан, бу айыыны оҥоруу куһаҕаҥҥа тириэр-дибэтэ даҕаны, киһи быһыытыгар киирсэн хааларынан салгыы тут-туллан иһэр. Кыра саҥаны айыыны, кэһиини оҥорор курдук оҥорон олоххо сыыйа уларыйыыны, тупсарыыны киллэрэн иһиини сахалар олохторугар туһаналларын “Кэс тыл” диэн этии баара биллэрэр.

Эр киһи айылҕаттан үлэлиир аналлаах, ол иһин буор кута үйэтин тухары сайдан иһэр. Үлэлээн, оҥорон, тутан саҥаны айыыны оҥорон олоҕу сайыннарар. Бу оҥорор саҥаны айыыта сыыһа-халты буолан хааллаҕына куһаҕаны элбэтэрин үлэһит, үлэни оҥоро сылдьар эр дьон билэллэр, эрдэттэн сэрэнэллэр. Киһи оҥорор быһыыта үчүгэй уонна куһаҕан диэн арахсан тахсалларын үлэни оҥорор эр киһи бэйэтэ билэриттэн тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар “айыы үчүгэй” диэн сымыйа этиини тутуһан оҥоро сылдьар албыннарыгар киирэн биэрбэттэр. Ол аата, айыы диэн тылы икки өрүттээх өйдөбүлүнэн үлэһит эр дьон туһана сылдьалларын балыйа сатыыллар.

2. Кыыс оҕо эр киһилиин сылдьыһан кыыһа алдьаннаҕына биллэр саҥаны айыыны оҥоруута буолар, этигэр-сиинигэр ыарыы үөскүүр. Кыыһа алдьаннаҕына дьахтарга кубулуйар. Дьахтар өйүн-санаатын уларыйыытын бу тыл бэйэтэ өйдөтөн биэрэр. Ол курдук, дьа диэн тыл өйү-санааны биллэрэр, онтон ахта диэн ханна баарын бары билэбит. 

Дьахтар оҕо төрөтөр кэмигэр эрэ дьахтар диэн ааттанар. Сахалар “Дьахтар үйэтэ кылгас” диэн оҕо төрөтөр кэмэ кылгаһын, ол иһин хойутаан хаалбатын эрдэттэн билэн олоҕор туһанарыгар анаан бу этиини тутта сылдьаллар. Төрөөбөт кэмигэр тиийбит дьахтар эмээх-син диэн ааттанар уонна этэ-сиинэ уларыйан эр киһини кытта тэҥнэһиини, бу кэмтэн ыла ситиһэр.

Эр киһи айылҕаттан үлэлиир, эдэр эрдэҕиттэн буор кутун хамса-ныылары элбэхтик оҥорон сайыннарар, тупсаран иһэр аналлаах. Кини элбэхтик үлэлиириттэн сайдан иһэр буор кутун, үөскээн иһэр үөрү-йэхтэрин оҕолоругар, кэлэр көлүөнэлэригэр биэрэн истэҕинэ аҕа уустара, аймахтара сайдан иһэллэрэ ситиһиллэр кыахтанар.

Эр киһи буор кута үйэтин тухары сайдарын тэҥэ, оҕо оҥорор кыаҕа куруук баар. Сахалар ол иһин эр киһи үс кэргэннээх буолара айылҕатыгар сөп түбэһэрин быһааран ыал буолуу үгэстэригэр киллэрэн туһаналлар. Бу быһаарыыны тутуһа сырыттахха эр киһи сайдыылаах буор кута кэлэр көлүөнэлэригэр бэриллэн иһэрэ быстан хаалбатын үөскэтэрин олоххо туһана сылдьыы аймахтар, омук түргэнник сайдыыны ситиһэллэрин үөскэтэр.
Эр киһи саҥаны айыытын бэйэтэ үлэлээн, илиитинэн тутан оҥорон таһаарара элбэх. Ол иһин, кини оҥорор саҥаны айыыта оҥорбутун кэнниттэн икки өрүттэнэн; үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсарын чуолкайдык билэн сэрэхтээх буолара улаатар. Биир сыыһа туттунуу, хамсаныы оҥорулла сатыыр саҥаны айыыны куһаҕаҥҥа кубулутан кэбиһэриттэн хомойоро тиийэн кэлэриттэн сэрэхтээх буолара эрэ быыһыыр абырала буоларын билэ сылдьар.
 
Тыаттан талах кэрдэн киллэрэн ыраастаан куурдан талах олоппос сис маһын өҕүлүннэрэн оҥоро сылдьан кыратык аһара туттунан хол-бонор сиринэн тоһутан кэбистэххэ, бу саҥаны айыыны оҥоро сатаа-һын табыллыбатаҕына элбэх үлэни оҥоруу туһата суох таах хаалара тиийэн кэлиитэ үлэһит киһиэхэ улахан хомолтону үөскэтэр.

Саҥаны айыыны оҥоруу аан маҥнай үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана кыа-йан быһаарыллыбат. Киһи бэйэтэ оҥорбут ханнык баҕарар быһыытын эбэтэр саҥаны айыытын “үчүгэй” диэн сыаналыыра куруук элбээн хаалар. Ол иһин, саҥаны айыы оҥоруллубутун кэнниттэн атыттар, көрөн-истэн, үөрэтэн баран  сыана биэрэн үчүгэйин эбэтэр куһаҕанын быһаараллара хойутаан биллэр уратылаах.
 
Саҥаны айыы үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана быһаарыллыар диэри айыы диэн тылынан этиллэр. Төһө эрэ кэминэн, бу айыы үчүгэйэ, туһалааҕа быһаарыллан билиннэҕинэ үрүҥ айыы диэн ааттанар уонна атыттар үтүктэн, хатылаан оҥорор кыахтаналлар. Ол аата, олоххо туһаны аҕа-лар саҥаны айыылар үрүҥ айыы диэн ааттаналлара кэлэр көлүөнэлэр таба туһаналларын үөскэтэргэ аналлаах көрдөбүл буолар.

Бу оҥоруллубут айыы куһаҕан буолан таҕыстаҕына, атыттар үтүк-тэн, хатылаан оҥорботторун туһугар хара айыы диэн түһэрэн, куһа-ҕанын биллэрэн, хараардан ааттанар уонна умнулларга, хааларга аналланар. Ким да хара диэн ааттаммыты, хаалбыты, куһаҕаны үтүктэн оҥорботуттан умнуллара, симэлийэрэ түргэтиир.

Эр киһи айылҕаттан үлэлиир, оҥорор, тутар аналлаах. Уол оҕо кыра эрдэҕиттэн “Туһа киһитэ” буолан үлэлииргэ үгэстэннэҕинэ уонна салгыы үөрэннэҕинэ сааһын ситэригэр бары үлэни барытын кыайарга, сатыырга үөрэнэн баһылыыр, буор кутун сайыннарар кыахтанар. Ол иһин төрөппүттэриттэн утумнаан бэриллэн иһэр буор кута үлэ уустук хамсаныыларын түргэнник ситиһэригэр кыаҕы биэрэр.

Сайдыылаах буор куттаах эр киһи оҕолоро эмиэ сайдыылаах буор куттанан төрүүллэр. Ыал буолууга кыыс оҕо сайдыылаах буор куттаах, үлэни кыайар эр киһини таба талан ылан эргэ таҕыстаҕына төрүүр оҕолоро улаатан үлэни кыайдахтарына ыаллар олохторо көнөрө, тупсара, ахсааннара эбиллэрэ ситиһиллэр кыахтанар.

Ыалы тугунан барытынан хааччыйыыны үлэни кыайар эр киһи оҥорор кыаҕа улаатар. Ол иһин, ыал буолууга эр киһи эрдэттэн бэлэмнэнэн халыымын мунньунан кэбиһэрэ ыал олоҕо сайдарыгар туһалыыр. Халыым диэн ыалы тэрийиигэ эр киһи кыттыһар баайа-мала буолан ыал төрүт баайын үөскэтэр. (8,33).

Сахалыы таҥара үөрэҕэ диэн эр дьон, үлэһиттэр оҥорбут уонна туһана сылдьар үөрэхтэрэ буолар. Билигин даҕаны бары таҥара үөрэхтэрин эр дьон салайаллар. Бу таҥара үөрэҕин ыаллар уонна аҕа уустара кэлэр көлүөнэлэрин тустарыгар кыһаналлара улааттаҕына олоххо киирэригэр тириэрдэр кыахтаахтар. Ол курдук, дьон оҕолорун тустарыгар кыһанар, үчүгэйгэ баҕарар санаалара улаатыыта сахалыы таҥара үөрэҕин олоххо киллэриигэ сүрүн төһүү буолуо этэ.

“Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн үөрэхтэри элбэхтик үлэлиир эр дьон саҥаны айыыны оҥоро сатаан сыыһа-халты тут-туналларын аҕыйатарга анаан оҥорон олоххо киллэрбиттэр. 

Онон эр киһи оҥорор саҥаны айыыларын барыларын бэйэтэ үлэ-лээн, оҥорон, тутан туһаҕа таһааран олоххо киллэрэринэн уустук-тарын билэриттэн сэрэхтээх буолууну аан бастаан туһанар.

ДЬАХТАР ОҤОРОР АЙЫЫЛАРА

Сахалар былыргыттан дьахтар олоххо анала оҕо төрөтүүтэ уонна иитиитэ, үөрэтиитэ буоларын билэн олохторугар туһанан ыарахан диэн ааттанар үлэлэргэ үлэлэппэттэр уонна уһуннук үөрэтэ сатаа-баттар этэ. Бу оҕо иитиитигэр, өйө-санаата сайдыытыгар улахан ту-һалаах билиилэрин ыраахтааҕы былааһын кэмигэр туһана сылдьы-быттарыттан олохторо төһө да ыараханын иһин, аймахтарын ах-сааннара эбиллэрин ситиһэллэрэ уонна үлэни кыайа-хото үлэлиил-лэрэ, оччотооҕу кэмҥэ ииппит, көрбүт сүөһүлэрин ахсаанын оннооҕор сэбиэскэй былаас кэмигэр кыайан сиппэтэхтэрэ.

Урукку кэмҥэ баттана сылдьыбыт аатыраннар дьахталлар элбэх көҥүлү сэбиэскэй былаас кэмигэр ылбыттарыттан көҥүллэринэн эргэ барыылара үөскээн тарҕаммыта. Бу көҥүлүнэн барыы түмүгэр үөрэҕи ылынабыт диэн ааттаан былыргы ыал буолуу туһалаах үгэстэрин бырахпыттарын, хаалларбыттарын таһынан, билигин арҕааҥҥы дой-дулары үтүктүү диэки халыйан сылдьаллар. Бу халыйыы үөскээһинин сахалыы таҥара үөрэҕэ олоххо киириитэ тохтотон, оннуларын бул-лартыа этэ. Ол курдук, хас биирдии аҕа уустара, аймахтар, саха омуга сайдыахтарын, ахсааннара эбиллиэҕин баҕаралларыттан ыал буолуу үгэстэрин тутустахтарына эрэ табыллыы кэлэрин билиэхтэрэ этэ.

Дьахтар айылҕаттан аймахтары, омугу ахсааннарын элбэтэр анал-лаах. Бу аналын толорорун туһугар баҕа санаата үөскүүрүн айылҕата оҥорон биэрбит. Улаатан этэ-сиинэ ситтэр эрэ бу баҕа санаатын толорор, оҕону төрөтөр кыахтанар. Ол иһин, дьахтар оҥорор биир ураты саҥаны айыытынан оҕону төрөтүүтэ буолар. Оҕону төрөтүү айылҕа биэрбититтэн улахан тутулуктааҕынан дьахтар оҕо төрөтөрө бэйэтиттэн тутулуга кыра, арай бу айыыны оҥороругар эрдэттэн бэлэмнэнэрэ, төрөппүттэрин көмөлөрүнэн туһанан сайдыылаах буор куттаах, үлэни кыайар эр киһини таба талан ылара хайаан да ирдэнэрин тутуһа сырыттаҕына табылларын билиэ этэ. 

Былыргылар дьахтар эр киһини таба талан ыларын туһугар анал-лаах таптал диэн таба талыыны быһаарар тылы үөскэтэн туһаналлар. Бу тылы имэҥи кытта буккуйбакка аналлаах суолтатынан туһана сылдьыы аныгы кэмҥэ эрэйиллэр буолла.

Аныгы дьахтар өйө-санаата сайдыбытынан туһанан оҕо төрөтөн саҥаны айыыны оҥороругар эрдэттэн бэлэмнэнэрин айылҕата ирдии-рин биллэҕинэ, араас хааччахтарын тутустаҕына эрэ киһи быһыылаах, үлэни кыайар кыахтаах оҕону төрөтөрө кыаллар. Бу бэлэмнэнии тутаах көрүҥүнэн кыыс оҕо эргэ тахсыар диэри кыыһын харыстыыра, эр дьон буор куттарын буккуйбата буолар. 

Арҕааҥҥы омуктар туһанар чараас эрэһииҥкэлэрэ эр киһи буор кутун кыайан туппатынан дьахтар иһигэр эр дьон буор куттара бук-куллара үөскээн тахсар. Буор кут диэн өй-санаа буоларынан ханнык да мэһэйдэртэн иҥнибэтин түүл үөрэҕэ дакаастыыр. Бу дьон олоҕо тупсуутугар, эр дьон сайдыылаах буор куттарын кэлэр көлүөнэлэригэр биэриилэрин буккуйарга анаан оҥоруллубут тэрил улахан куһаҕаны оҥороро быһаарыллан туһаммат буолуу, хаалларыы өй-санаа үөрэҕин билэн сайдыыны ситиһэр санаалаах сахалартан эрэйиллэр.

Сааһын сиппит кыыс оҕо этин-сиинин баҕата саҥаны айыыны оҥорор санаатын аһара улаатыннаран кэбиһэриттэн сахалар сааһын ситтэр эрэ эргэ биэриини туһаналлар. Ыраас кыыс оҕо эрэ эр киһи сайдыылаах буор кутун оҕолоругар, кэлэр көлүөнэлэригэр тириэрдэр кыахтааҕын былыргылар билэн кыыстарын кыһанан харыстыыллара. 

Дьахтар бэйэтэ кыра хамнаска үлэлээбитэ буолан олоҕун атаа-рарын оннугар оҕолору төрөтөрө аймахтар, омук ахсааннара эбил-лэригэр улахан туһаны оҥорор. Бэйэтэ кырдьан мөлтөөтөҕүнэ элбэх оҕолоро, сиэннэрэ көрөр-истэр кыахтара улаатарын туһаныа этэ.

Эргэ тахса илик ыраас кыыс оҕо аатыгар –куо диэн эбэн биэриини туһанан атыттарга биллэрэллэрэ. Ыраас кыыс оҕо эргэ барарыгар эр киһи сайдыылаах буор кутун тарҕатарыттан энньэтэ быдан улахан буолара биллэрин тэҥэ, маннык буор куттаах аҕа уустара, бу куттарын тарҕатаары ыраас кыыһы эрэ кийиитинэн ылаллара.

Ыал буолуу үгэстэригэр сайдыылаах буор куттаах, үлэһит эр киһини таба талан ылыы бастакынан киирсэрэ таптал диэн тылы үөскэтэн сылдьар. Ол аата, эдэрдэр саҥа билсиһэн эрдэхтэринэ аҕа уустарын төрүччүлэрин үөрэтэн ырыталлара уонна эр киһини таба талыыны оҥороллоро ирдэнэр көрдөбүл буолар. (9,52).

Сахалар ыал буолууга туһанар үгэстэрэ хайдах оҕо төрүүрүн эрдэттэн быһаарыыга улахан туһаны оҥороллорун иһин, олоххо киллэрии билигин, ырыынак үйэтин кэмигэр ирдэнэр көрдөбүл буолла. Ол курдук, бу аймахтар сайдалларыгар туһалаах үгэстэр олоххо киирдэхтэринэ күүстээх, кыахтаах, үлэһит эр киһи оҕолоро аҕаларын удьуордаан, утумнаан кини курдук буолан төрүүр кыахта-наллар. Былыргы кэмнэргэ ыал буолааччылар суорумньуну оҥорооч-чулар көмөлөрүн, ыйан, этэн биэриилэрин элбэхтик туһаналлара.

Сэбиэскэй былаас кэмигэр өй-санаа үөрэхтэрин суох оҥорууттан оҕо төрөөтөр эрэ “киһи” буолар диэн сымыйа өйдөбүл үөскээн тарҕаммыта. Оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кутун үчүгэй быһыыларынан иитии эрэ киһи буолууну ситиһэрин үөскэтэрин, үөрэх эрэ туһалаах диэн албыннаан умуннаран кэбиспиттэрэ. Ону тэҥэ, сайдыыта, сүрэҕэ суох, үлэлиэхтэрин, хамсыахтарын баҕарбат буор куттаах дьадаҥылар араас үөрэхтэри баһылааннар салайар былааһы ылбыттарынан туһа-нан, бу куһаҕан, үлэлииргэ сүрэҕэ суох куттарын киэҥник, дьоҥҥо барыларыгар тарҕатан кэбиспиттэриттэн үлэни үлэлээбэт буолуулара аһара барбытыттан ас-таҥас тиийбэтэ үөскээн, бу былаас бэйэтэ эстибитин таба сыаналааһын эрэйиллэр.

Дьахталлар көҥүллэринэн барыылара бу кэмҥэ аһара барбытыттан күүлэйдии сылдьаннар хайа эр киһиэхэ оҕо оҥотторбуттарын бил-бэттэр элбээн хааланнар дьон туһалаах хаачыстыбалара буор куттара буккуллан ыарахан, уустук үлэни кыайаллара быста мөлтөөн хаалла. Эр дьон эттэригэр-сииннэригэр уларыйыы үөскээн тарҕаммытын күүстээх тустууктар аҕыйаабыттара чуолкайдык быһаарар. Нууччалар чемпион буолар кыахтаах тустууктара суох буолбута ырааппытын бары билэ сылдьаллар эрээри, өй-санаа үөрэҕин билбэттэриттэн кыһамматтар, үтүктэ сатыылларын хааллара иликтэр.

Россия тустууктарын барыларын Кавказ омуктара баһылаатылар. Ол барыта мусульманнар ыал буолуу үгэстэрин уһун үйэлэргэ кы-таанахтык тутуһалларыттан күүстээх, кыахтаах эр киһи буор кута  оҕолоругар салгыы бэриллэн иһэрин ситиһэллэриттэн буолар.

Оҕо оҥотторууну көҥүллэринэн барбыт дьахталлар күүлэйдээһин уонна таҕылы тарҕатыы өттүгэр халытан сылдьаллар. Ханнык эрэ түбэһэ түспүт элбэх уу-хаар тыллаах, бэлэмҥэ үөрэммит, үлэлиэн баҕарбат дьадаҥы буор куттаах киһи албыныгар, ньаамыргыыр мин-ньигэс саҥатыгар киирэн биэрэн иһэллэрэ элбээн хаалла.
  
Аҕыйах саҥалаах, көрсүө, сэмэй майгылаах үчүгэй үлэһиттэри үөрэхтээхпит диэн ааттанар дьахталлар талан ылбаттара, сирэллэрэ үөскээн сайдыылаах буор куттаах оҕолор төрүүллэрэ букатын да суох буолан хаалбыта ырааппытын урукку кэмҥэ дэриэбинэ аайы баар буолар күүстээх тустууктар аҕыйаабыттара биллэрэр.
 
Ону тэҥэ, аныгы дьахталлар аһыы-иһэ, күүлэйдии сылдьан оҕо оҥотторбуттарын, “залетела” буолан эрэ баран билэллэриттэн, туох өйдөөх-санаалаах, буор куттаах оҕону төрөтөллөрүн билбэттэрэ үөс-кээн дойдуга барытыгар тарҕаныытын сэбиэскэй былаас кыыс оҕо-лору оскуолаҕа уһуннук үөрэтиини тарҕатан олоххо киллэрбитэ. Бу ыал буолуу былыргы үгэстэрин алдьатарга, аҕыйах ахсааннаах омугу аҕыйатарга аналлаах быһыы көннөҕүнэ эрэ табыллар кэмэ кэллэ.

Оҕо төрөөһүнүн уратытын туһунан А.С.Пушкин суруйбутуттан булан ылыы ордук табатык, тиийимтиэтик өйдөнөр:

“Родила царица в ночь

Не то сына, не то дочь;

Не мышонка, не лягушку,

А неведому зверюшку”. (10,47).

Оҕо төрөтүүтэ диэн саамай улахан, аймахтар уонна омук сай-дыыларыгар туһаны аҕалыахтаах саҥаны айыыны дьахтар оҥорор. Бу оҥорор саҥаны айыыта икки өрүттээх буолан тахсара хаһан да уларыйбат. Ол иһин, оҕо этэ-сиинэ уонна өйө-санаата хайдах буолан тахсарын сахалыы ыал буолуу үгэстэрин тутустахха эрэ эрдэттэн табатык салайан биэрии кыалларын туһаныы эрэйиллэр.

Аныгы дьахтар күүлэйдии сылдьан оҕо оҥотторон кэбистэҕинэ хайдах эттээх-сииннээх, өйдөөх-санаалаах оҕону төрөтөрө биллибэт буолан хаалар. Улааппыт оҕолор төрөппүттэрин сүрэҕэ суохтарынан эрэйдииллэрэ, үлэни кыайан үлэлээбэттэрэ эр киһи сайдыыта суох буор куттаах эбитин биллэрэр бэлиэ буолар.

Кыыс оҕо саҥаны айыыны оҥоруутугар эрдэттэн бэлэмнэнэрэ эрэйиллэр. Ол аата оҕо аан маҥнай айыллар, айыы буолууга бэ-лэмнэниллэр, ийэтин иһигэр улаатар уонна төрөөтөҕүнэ саҥаны айыы буолан тахсар. Бу оҕо хайдах эттээх-сииннээх уонна өйдөөх-санаа-лаах буола улаатан тахсара биллибэтэ дьахтар саҥаны айыыны оҥороругар эрдэттэн бэлэмнэнэрэ туһалааҕын быһаарар.

Таптал диэн тыл таба тал диэн тыллартан хомуллан үөскээбит уонна оҕо төрөтөрүгэр кыыс эр киһини таба талан ыларын биллэрэр тутаах суолталаах. Сайдыылаах буор куттаах эр киһини таба талан ылыы төрүүр оҕо бары хаачыстыбаларын тупсарарга аналланар.

Оҕо хайдах өйдөөх-санаалаах буолан төрүүрүн сахалар Кут-сүр үөрэхтэрин туһаннахха таба быһаарыы кыаллар. Ону тэҥэ, кыыс оҕо ыал буолуу үгэстэрин туһанан удьуордааһын уонна утумнааһын уратыларын биллэҕинэ уонна олоҕор туһаннаҕына эрэ сайдыылаах буор куттаах оҕону төрөтүөҕүн сөп. 

Өй-санаа үөрэҕэ сахаларга олус былыргы кэмнэртэн сайдан тылга киирэн иҥэн сылдьар. Билигин кэлэн ону уларыта сатааһын саха тылын алдьатыы буолар. Кынар, кыарар, сабар диэн тыллар баал-ларын тупсара сатаан, арҕаа омуктартан ылан сиэкис диэн тылы туһана сатыыллар. Ону баара кыарар диэн тыл, бу үлэ сүрүн хайысхатын өй-санаа, буор кут эккэ-сииҥҥэ үөскээһининэн табатык быһаарар. Элбэхтик кыарартан быччыҥ дьарыктанан, кытаатан кыа-рааһын үөскээн тахсара, бу үлэ табылларын үөскэтэр. Ол курдук, эр киһиэхэ ыга тутан биэрии ордук туһалыыра биллэр. 

Дьахтар оҕолоноору сылдьар кэмигэр харыстааһыҥҥа, көрүүгэ-истиигэ элбэхтик наадыйар. Ол курдук, дьахтар хат буолара, төрүүрэ ыарахан үлэттэн харыстана сылдьарыгар тириэрдэр. Бу кэмҥэ дьах-тарга көмө, тирэх буолууну эр киһи оҥороро эрэйиллэр. 

Дьахтар саҥаны айыыны айылҕатынан оҥороро айыы диэн тыл дьиҥнээх суолтатын буккуйарын, ситэ билбэтин үөскэтэр. Бу саҥаны айыыны оҥоруу айылҕаттан бэриллибитин да иһин, эрдэттэн, кыыс оҕо ыраас эрдэҕиттэн харыстаныыны, бэлэмнэниини, эр киһини таба талан ылыыны эрэйэрин билэн былыргылар оҥорон туһаммыт ыал буолуу үгэстэрин олоххо киллэрии эрэйиллэр көрдөбүл буолар.

“Дьахтар үйэтэ кылгас” диэн өс хоһооно дьахтар оҕо төрөтөр кэмэ кылгаһын өйдөтөн биэрэр аналлаах. 35 сааһын ааспыт дьахтар төрүү-рэ бүтэн, этэ-сиинэ уларыйан эр киһиэхэ маарынныыр буолар, өйө-санаата тэҥнэһэри ситиһэр. Бу кэмтэн бары араас, ыарахан да үлэлэри эр киһиттэн итэҕэһэ суох үлэлиир кыахтанар эрээри, оҕо төрөтөрө бүтэриттэн буор кутун сайдыыта таах хаалар.

Ону тэҥэ, бу кэмтэн саҥаны айыыны эр киһи курдук үлэлээн, тутан оҥороро кэлэриттэн өйө-санаата көнөн оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ, үлэ-ни үлэлээһиҥҥэ ордук кыһанар кыахтанар. Ол курдук, кыыс оҕо кыра эрдэҕиттэн ийэтэ куруук баарыттан олох үгэстэригэр иитиллэр, үөрэ-нэр кыаҕа улаатарын оҕотун иитиитигэр, үөрэтиитигэр туһанар кыаҕа эр киһиттэн биллэр улаханын быһааран оҕо төрүт, үйэтин тухары салайар кутун, ийэ кут диэн былыргылар ааттаабыттар.

Омукка дьахталлар элбээһиннэрэ уларыйыы, саҥаттан үөскээһин кэмэ кэлэн эрэрин биллэрэр. Үлэни кыайан үлэлээбэт эдэрдэр элбээ-һинэрэ омук атын, үлэни кыайааччыларга баһыттаран барарын үөс-кэтэн, үтүрүттэрэн үлэ миэстэлэрин былдьатарыгар тириэрдэр.

Онон дьахтар оҕону төрөтүүтэ ураты саҥаны айыы буоларынан эрдэттэн, кыыс оҕо улаатан истэҕинэ кыһанан бэлэмнэннэххэ уонна ыал буолуу үгэстэрин туһаннахха эрэ сайдыыны ситиһии табыллар.

АЛБЫҤҤА КИИРИИ

Сэбиэскэй былаас дьадаҥы дьону баайдар уонна православнай таҥара дьиэтин албыннарыттан, батталларыттан босхолуубут диэн өрө турууну оҥотторон баран эмиэ албыннаан өй-санаа үөрэхтэрин суох оҥорон кэбиспитэ. Ол да буоллар улахан сэрии кэмигэр өй-санаа үөрэҕэ биллэр көмөлөөҕүн дьэ билинэннэр православнай таҥара үөрэҕин оннугар түһэрэн кыайыыны ситиһиигэ туһаммыттара.

Ханнык да итэҕэли, өй-санаа үөрэҕэ бастаан иһэрин билиммэт дьону атеистар диэн ааттыыллар. Бу дьон материализм, ол аата киһи этэ-сиинэ бастаан иһэр диэн быһаарыыны тутуһаллара киһи айыл-ҕаттан сайдан тахсыытыгар сөп түбэһэр эрээри, өй-санаа үөрэҕэ бас-таан, инники баран иһэрин билиммэтиттэн олоххо сайдыыны ситиһии-гэ хаалыыны үөскэтэн кэбиһэр. “Застой” диэн ааттаммыт өй-санаа сайдыытыгар, саҥаны айан олоххо киллэриигэ улахан хаалыы үөс-кээбитин түмүгэр сэбиэскэй былаас бэйэтэ эстибитэ.

Киһи өйө-санаата этигэр-сиинигэр үөскээн тахсарын билинэр кэм кэлэн иһэр. Ол курдук, киһи оҥорбут быһыытыттан өйө-санаата дьэ киирэн, таба сыаналаан туһалааҕы оҥороро кыаллар. Саҥаны айыыны оҥоруу урукку кэмҥэ оҥорулла илик быһыы буоларынан хайдах; үчүгэй дуу, куһаҕан дуу буолан тахсара биллибэтэ уустугу үөскэтэр.

Атеист буолбут киһи өйө-санаата салайарын билиммэтиттэн, урук-куну тутуһара элбэҕиттэн сайдыыны, уларыйыыны киллэриигэ хаалан хаалыыга тиийэр. Ону тэҥэ, үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран туһаныыга бэйэтин өйө-санаата намыһаҕыттан, тиийбэтиттэн атын ким эрэ, салайааччы бэйэтигэр туһалааҕы булан эппитин үтүктэ сатыырыттан диктатураҕа киирэн биэрэрэ элбиир.

Дьоҥҥо диктатура үөскээн тахсара икки өрүттэнэр:

1. Салайааччылар баһылааһыннара аһара барыыта биир киһи са-лайар былааһыгар тириэрдэн, күүһүрдэн диктатураны үөскэтэр.

2. Үчүгэй диэки халыйыы аһара барыыта туспа уратыны олоххо киллэрэн улуутумсуйуу аһара барыыта үөскүүрүгэр тириэрдэр. Дьон бары биири “үчүгэй” диэн ааттаан өрө туттахтарына, бу “үчүгэй” аһара барыыта, ол аата диктатурата үөскээн сайдан тахсар.

Олоххо сайдыы киириитигэр салайааччылар бэйэлэрин эрэ быһаа-рыыларын тутуһууну бастатан кэбиһэннэр, уларыйыы киириитин бытаардан, атыттартан хаалыыны үөскэтэллэр уонна үчүгэйи арааран туһаныыга албыны киллэрэ сылдьаллара арылларыттан диктатуралар солбуллар кэмнэрэ хойутаатар да тиийэн кэлэр.

Сахалар “Киһини санаата салайар” диэн этиини тутуһаннар киһи өйө-санаата бастаан иһэрин уонна киһини салайарын билинэн, таҥара үөрэҕэр киллэрэн олохторугар туһана сылдьаллар. “Үрүҥү, хараны араарыы” диэн үөрэҕи тутуһаннар үчүгэйи уонна куһаҕаны дьон бэйэлэрэ арааран билэн таба туһаныыларын үөскэтэллэр.

Дьон бары бэйэлэригэр үчүгэйи оҥостуна, булуна, олохторун тупсарына сатыыллар. Билигин ырыынак кэмигэр туох барыта сыанаҕа туран харчынан кэмнэнэргэ киирбитигэр байыыны ситиһэ сатааһын барыларын баҕа санааларыгар кубулуйан сылдьар. Ол аата, дьон байыахтарын баҕара саныыллара улаатыыта үлэни, оҥорон таһаа-рыыны сайыннаралларын үөскэтэр, көҕүлүүр кыахтанар.

Хантан эрэ босхону булунуу киһи, ол босхоҕо өссө баҕара са-ныырын үөскэтэн, ону кэтэһэ сылдьарыгар тириэрдэр. “Коммунизм” кэмигэр бары барыта босхо буолуо диэн дьадаҥы дьону албыннаа-һыны таба туһанан сэбиэскэй былаас маҥнай сайдыыны ситиһэн испитэ баара. Маҥнайгы пятилетка былааннарын көҥүлү ылбыттары-нан аатырбыт дьон кыахтара баарынан үлэлээннэр толорбуттара, Сэбиэскэй Сойуус сайдыыны ситиһэрин үөскэппиттэрэ.

Кэлин олох көммүтүн кэнниттэн “Барыта оҕолор тустарыгар” диэн ыҥырыыны туһанан оҕолору атаахтык иитиини олоххо киллэрэннэр уонна дьахталлары эргэ тахсыыларыгар көҥүллэринэн ыытаннар дьа-даҥы дьон үлэни сөбүлээбэт буор куттара киэҥник тарҕаныытын үөскэтэннэр үлэлиэхтэрин баҕалаахтар быста аҕыйаабыттара.

Оҕоҕо ийэ кута иитиллэр кэмигэр араас сымыйа, аптаах остуору-йалары кэпсээһин оннук албын үгэстэри үөскэтэн кэбиһэн ханна эрэ тиийэн бэлэм баайы булуна охсуу диэн албын санаа Россия эдэр-дэригэр барыларыгар тарҕанан, иҥэн сылдьар. Бу быһаарыы дакаас-табылынан атын, кыра кыахтаах омуктары баһылыы сатааһыны Россия дьонун үгүстэрэ сөбүлүүллэрэ буолар.

Олоххо саамай уустугу, иннэ-кэннэ биллибэти; үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран олоххо туһаммат буолуу үөскэтэр. Ким эрэ этэн, ыйан биэрбит үчүгэйин киһи барыта ситиһэн иһэргэ баҕара-рыттан уонна аһара ыытан кэбиһэриттэн барыларыгар тарҕанар. Бу үчүгэйи булан, ыйан биэриини туһанан салайааччылар элбэхтэри албыҥҥа киллэриини саҕалыыллар уонна бэйэлэрин үчүгэйдэрин, тугу эппиттэрин тарҕатаннар диктатураларын үөскэтэллэр.

Сэбиэскэй былаас кэмигэр аҕыйах ахсааннаах омуктар тылларын үөрэтэллэрин хааччахтаан нууччаларга кубулута сатааһын киэҥник ыытыллыбыта. Бары суруйааччылар, учуонайдар онно кыттыһан саха тыла сайдыыны ситиһиигэ туһата аҕыйаҕын дакаастыы сатаабыттара. Хата “перестройка” хамсааһына үөскээн кыайыыны ситиһэн кыра омуктар бэйэлэрин олохторун үөрэҕин, тылларын үөрэтиилэрэ сай-дыбыта эстиигэ, симэлийиигэ тиийэллэриттэн быыһаабыта.

Саҥаны айыыны оҥоруу барыта “үчүгэй” буолар диэн албыны туһаныыны Улуу Өктөөп өрө туруута кыайан олоххо киллэрбитэ. Бу олус улахан саҥаны айыыны оҥоруу сыыһата, дьон олоҕун сай-дыыттан хаалыыга тириэрдэрэ 74 сыллар усталарыгар быһаарыллан тахсан сэбиэскэй былаас эйэлээхтик, тыаһа-ууһа суох эстибитэ. 

“Перестройка” хамсааһына кыайыытын кэнниттэн суруйааччылар,  тыл үөрэхтээхтэрэ уонна учуонайдар урутаан түһэннэр “айыы үчүгэй” диэн сымыйанан, була сатаан этиини туһанан, түргэнник сайдыыны ситиһэ сатыахтарын баҕарар саха дьонун барыларын албыҥҥа кил-лэрбиттэрэ. Бу албыны киһи саҥаны айыыны оҥоро сатыыр санаата улаханын туһанан үөскэппиттэрэ уонна сэбиэскэй былаас тобохторун, өй-санаа үөрэҕин билиммэт атеистары мунньан тарҕаппыттара.

Саҥаны айыыны оҥоруу табыллыбата, сатаммата элбэҕинэн уонна үгүстүк киһи бэйэтэ сыыһа-халты туттунарын үксэтэринэн олус элбэх куһаҕаны үөскэтэн кэбиһэр. Үгүс дьоҥҥо туһалаах айыыны биир эмэ талааннаах киһи оҥорон олоххо киллэрэр быһыыта буолар. Дьон бары саҥаны айыыны оҥорууга туруннахтарына сыыһа-халты туттуналлара, урутаан түһэ сатааннар ыксыыллара, тиэтэйэллэрэ өссө элбээн кэлэ-риттэн, үчүгэйи оҥороллорунааҕар куһаҕаны элбэҕи оҥорон кэбиһэл-лэрин үөрэҕи баһылаабыт дьон билиэхтэрэ этэ.

Сахалыы таҥара үөрэҕэ киһи бэйэтэ үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран олоҕор туһанарыгар үөрэтэр. Бэйэтэ үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэр киһи сыыһа-халты туттунара уонна атыттар албынна-рыгар киирэн биэрэрэ аҕыйыыр. Ону тэҥэ, куһаҕан диэни билэриттэн өйүн-санаатын ол куһаҕаннартан ыраастанар, хаалларан иһэр кыаҕа улаатар. Ол иһин, сахалыы таҥара үөрэҕэ оҕо улаатан истэҕинэ дьон оҥорор куһаҕан быһыыларын билэрин “Тоҕус айыыны оҥорума” диэн үөрэтиини туһанан ситиһэр уонна олору бэйэтэ оҥорон кэбиһэрин хааччахтаан үчүгэй быһыылары оҥорорун элбэтэр.

Киһи бэйэтэ олоҕуттан тутулуктанан үөскүүр үчүгэйин арааран билэрэ уонна ол үчүгэйи ситиһэ сатыыра олоҕун сыалын таба булан толорорун үөскэтэр. Дьулуура, дьаныара, тулуура улааттаҕына үчү-гэйи оҥорууга, олоҕун тупсарыыга аналлаах толоро сатыыр сыал-ларын сыыйа-баайа да буоллар ситиһиэн сөп.

Киһини албыҥҥа киллэриигэ ханнык эрэ “үчүгэйи” булан биэрбит аатырыы туһана сылдьарга ордук табыллар. Ол курдук, бэйэтэ куһа-ҕан буолбатах арыгыны “куһаҕан” диэн ааттаан туората сатааһын киһи бэйэтин куһаҕанын билиммэтин үөскэтэр. Бу куһаҕан диэн тулуур, өһөс санаа тиийбэтэ буолар. Киһиэхэ өһөс санаата күүһүрдэҕинэ тулуурун, туттунар күүһүн утумнаахтык дьарыктаан биэрэн улаатын-наран арыгыны аһара иһэрин бэйэтэ туттунар кыахтанар.

Санаа киһи баһын иһигэр сылдьарынан аан бастаан албын буолар, элбэх ыра санаалары үөскэтэн кэбиһиэн сөп. Бу ыра санааларга ыллара сылдьыы киһи дьиҥнээх олоҕор табыллыбатын үөскэтэр. Ол курдук, “Принц на белом коне” суоҕун бары син билэр эрээрилэр, эргэ тахсалларыгар кэтэһэ сылдьааччылар син-биир бааллар.

Санаа атын, Ол эбэтэр Анараа дойдуга сылдьарынан үчүгэйэ эбэ-тэр куһаҕана биллибэт, кыайан араарыллыбат уратылаах. Ол иһин, киһи араас санаалары хаһан баҕарар саныы сылдьыан сөп. Куһаҕан быһыылары арааран билэр киһи, ол быһыыларга тириэрдэр санаалары санаабакка, умнан өйүн-санаатын ыраастана сылдьар кыаҕа улаатар. Киһи бу санаатын туһанан тугу эмэ оҥорон таһаардаҕына эрэ санаа үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана быһаарыллан биллэр кыахтанара саҥаны айыыны оҥоруу уустуктарын үөскэтэр.
 
Бэйэтэ толкуйдуур, быһаарар өйө-санаата суох атеист буолан хаал-быт киһи атын дьон этиилэригэр, албыннарыгар киирэн биэрэрэ элбээн хаалар. Ол иһин, сахалыы таҥара үөрэҕэ киһи бэйэтэ үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа арааран билэригэр үөрэтэр. Айыы диэн тылы икки өрүттээх; үчүгэй уонна куһаҕан өйдөбүллээҕинэн туһаныы киһи оҥорор быһыытын таба сыаналыырын үөскэтэр. Үчүгэйи уонна куһаҕаны бэйэтэ арааран билэр, араас уустук үлэлэри оҥорор киһи атыттар албыннарыгар киирэн биэрбэт уонна сыыһа-халты туттунан куһаҕаны оҥороро биллэрдик аҕыйыыр.

Тыл үөрэхтээхтэрэ сахаларга суох “аньыы” диэн тылы буланнар, куһаҕаҥҥыт бу баар диэн ыйан биэрэннэр, саха дьонун барыларын албынныы сылдьаллар. Ол курдук, киһи оҥорор саҥаны айыыта, оҥорбутун кэнниттэн эрэ үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана хойутаан быһаарыл-лар уратылааҕа атыттар, урутаан эппиттэр албыннарыгар киирэн биэ-риини үөскэтэрин туһана сылдьаллар. “Үчүгэй буолуо” диэн быстах санааттан оҥоруллар саҥаны айыылар тиэтэйэртэн, ыксыыртан куһа-ҕан буолан тахсаллара элбээн хааларын биллэххэ табыллар.

Киһи оҥорор быһыытын эрдэттэн саба быраҕан быһааран, бу куһаҕан, “аньыы” диэн этии, оннук ааты иҥэрии табыллыбаты, сыыһа-халты буолууну үөскэтэр. Ол курдук, кэмэ кэллэҕинэ куһаҕан диэн ааттана сылдьыбыт үчүгэйгэ уларыйан, тупсан туһалаах буолан хааларын суох оҥорон кэбиһэриттэн куһаҕаны “аньыы” диэн ааттыы сатааһын, уларыйбат дьаралык иҥэрии суох буолара, туттуллубата өй-санаа кэмэ кэллэҕинэ солбуйсан биэрэрин табатык быһаарар.

Онон киһи бэйэтин өйүн-санаатын, билиитин сайыннаран үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран билэрэ атыттар албыннарыгар киирэн биэрбэтин үөскэтэн олоҕор улахан туһаны аҕалар.

АЙЫЫ ЫҤЫРАР, УГУЙАР КҮҮҺЭ

Дьон бары саҥаны айыыны оҥорон олохторун тупсара охсор, элбэх барыһы ылар санаалара аһара улаатан хаалар кэмнэрдээх. Бу кэмҥэ айыы диэн тыл ыҥырар, угуйар күүһэ эбиллэр. Саха тылын үөскэппит ойууннар айыы диэн тыл ыҥырар, угуйар күүһүн таба сыаналааннар, дьону алдьархайга тириэрдэр кыахтааҕын оччотооҕу кэмҥэ быһааран аналлаах “ыы” диэн ытааһын сыһыарыытын эбэн биэрэн, бу тыл куһаҕана элбэҕин чуолкайдаан, бэлиэтээн биэрбиттэр. Саха киһитэ бу тылы истээт даҕаны куһаҕана элбэҕин сонно быһааран туох эрэ сыыһаҕа эбэтэр аһара туттунууга тириэрдэн кэбиһиэн сөбүттэн сэрэ-нэрэ киирдэҕинэ табыллар. Айыы диэн тыл “ыы” диэн ытааһын сыһыарыылааҕа куһаҕана элбэҕин дьоҥҥо биллэрэ сылдьар.

Билигин бу тыл улахан куһаҕана олоххо сайдыы киириитэ аһара барыытыттан табатык быһаарыллар кыахтанна. Ол курдук, атомнай буомбаны эһии диэн олус улахан саҥаны айыы буоларынан иэдээҥҥэ тириэрдиэн сөбүн хас биирдии киһи билэр суола буолла.

Оҕо улаатан иһэн ол-бу саҥаны, уратыны, урут суоҕу оҥоро сатыыр санаата улаатан санаатыгар туох ураты көтөн түспүтүн оҥорон иһэрэ элбээн хаалар. Олоххо уопуттара аҕыйаҕыттан, үчүгэйи уонна куһаҕаны ситэ арааран таба туһана иликтэриттэн ону-маны оҥоро сатаан сыыһа-халты туттуналлара элбиир. Эдэр уолаттар отучча быры-һыаннара сыыһа-халты туттунан хаайыыга киирэн тахсалларын бары билэллэр эрээри, салайааччылар атын дьон туһугар кыһамматтарыттан “айыы үчүгэй” диэн сыыһа үөрэтии тохтотулла илик.

Кыыс оҕолор эттэрэ-сииннэрэ ситтэр эрэ “айыы үөрэҕин” албын сабыдыалыгар киирэн хаалан биир сатыыр айыыларын оҥорон кыыс-тарын хайа эрэ көрдөөбүт эр киһиэхэ биэрэ охсон кэбиһэллэр. Бу халыйыы түмүгэр дьахтар иһигэр эр дьон буор куттара буккуллан хаалалларыттан омук биллэр күүстээх, кыахтаах уолаттара бэйэлэрин утумнуур кэлэр көлүөнэтэ суох хаалан иһэллэриттэн аныгы тустууктар мөлтөөн уонна аҕыйаан иһэллэрэ быһаарыллар.

Сэбиэскэй былаас Россия аҕыйах ахсааннаах омуктарын симэлитэн нууччаларга холбуу сатаабыта. Аналлаах сэбиэскэй норуот диэн ааты булан туһана сылдьыбыттара. Ол иһин, дьахталлары көҥүллэринэн ыытан сахалар ыал буолуу үгэстэрин хаалларан кэбиспиттэрэ. Бу халыйыы көннөҕүнэ, ыал буолуу үгэстэрэ олоххо киирдэхтэринэ эрэ саха омук сайдара ситиһиллэр кыахтааҕын туһаныы эрэйиллэр.

Киһи өлүүтэ диэн этэ-сиинэ өлүүтэ буолар. “Тыын быстыыта” диэн киһи тыыммат буолуута, өлүүтэ ааттанар. Ол аата, эт-сиин өлөр, быраҕыллар, хаалар, көмүллэр, уматыллар кэмэ кэлэр.

Өй-санаа өлүү диэни билиммэт, туохтан да иҥнибэт, хааттарбат. Киһи өллөҕүнэ өйө-санаата этиттэн-сииниттэн арахсан, туспа баран айыы буолан өр кэмнэргэ сылдьар. Өлбүт киһи өйө-санаата ханнык да атыттарга маарыннаабатынан, уратытынан туспа айыы буолар. Айыы диэн ураты өй-санаа, атын ким да өссө билэ илигинэн, оҥорон кө-рүллэ илик быһыыта ааттанарынан туспа үгэс буолан өр кэмҥэ сүтэн, атыттарга буккуллан хаалбакка сылдьар кыахтанар.

Өлбүт дьон өйдөрө-санаалара сахалар үөрэхтэринэн Ол эбэтэр Анараа дойдуга айыы буолан сылдьалларыттан тыыннаах дьон өйдө-рүн-санааларын ыҥырар, угуйар кыахтаахтар. Ол курдук, хас киһиэхэ барыларыгар ханнык эрэ саҥаны айыыны, уратыны, атыттар билбэт-тэрин оҥорор санаа баар буоларын тэҥэ, киһини түүлүгэр өлбүт киһи кэлэн илдьэ бардаҕына эбэтэр батыһан бардахха өлүү буолуон сөп.

Айыы буола сатааһын, оннук баҕа санааны үөскэтинэн кэбиһиигэ тириэрдэн дьон өлүүгэ, эстиигэ бэйэлэринэн киирэн биэрэллэрин үөс-кэтиэн сөп. Ол иһин, “айыы үөрэҕин” куһаҕан дьайыытыттан эдэрдэр, туруга суох өйдөөхтөр-санаалаахтар бэйэлэригэр тиийинэн кэбиһэл-лэрэ бу кэмҥэ элбээбитин бэлиэтииллэр.

Тыл үөрэхтээхтэрэ киһи саҥаны, уратыны айа сатыыр баҕа санаа-тын туһанан “айыы үчүгэй” диэн албыннаан саха дьонун барыларын кэриэтэ өйдөрүн-санааларын туруга суох буолууга тириэртилэр. Мин бу албын үөскээбит төрүтүн булан уонна араас көрүҥнэрин барытын арыйан саха дьонугар тириэрдэбин.

Үлэһиттэр үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран туһаналларыттан тыл үөрэхтээхтэрин, бу албыннарыгар киирэн биэрбэттэр. Бу бэйэлэрэ айбыт албыннарыгар тыл үөрэхтээхтэрэ айыы диэн тылы элбэхтик туһананнар уонна улаханнык, дорҕоонноохтук саҥараннар киирэн биэрэн үйэлэрин кылгаталлара элбээбитэ бэлиэтэнэр.

Айыы диэн тыл ыҥырар, угуйар күүстээх. Ол аата, өлбүт дьон өйдөрө-санаалара тыыннаахтары ыҥыраллар, илдьэ баран хаалар кыахтара хаһан да кыччаабат. Ону тэҥэ, киһи ол-бу саҥаны, уратыны оҥоро сатыыр санаата баһыйдаҕына, бэйэтэ онно киирэн биэрэр кыаҕа улаатан хаалар. Уолаттар, эр дьон тугу билбэттэрин, оҥорботторун оҥороору сыыһа-халты туттунуулара элбээһинэ айыыны оҥоруу угуйар дьайыыта улаханыттан буолар.

Айыы диэн тыл эдэрдэри өлүүгэ, бэйэлэригэр тиийинэллэригэр ыҥырар, угуйар күүһэ элбэҕиттэн тыл үөрэхтээхтэрэ сымыйа “айыы үөрэҕин” айбыттарын кэнниттэн бэйэлэригэр тиийиниилэрэ биллэрдик элбээбитин У.А.Винокурова суруйбутуттан билэбит.

Кыыс оҕолор айыы бу угуйар, ыҥырар дьайыытыгар киирэн биэрэн кыыстарын харыстаабаттара билигин тарҕанан сылдьар. Өй-санаа, Кут-сүр үөрэҕин баһылааһын, ыал буолуу былыргы үгэстэрин олоххо киллэрэн туһаныы уонна кэлэр көлүөнэлэр тустарыгар кыһа-ныы эрэ бу албыҥҥа киирэн биэриини тохтотон көннөрөр кыахтаах.

Билигин ырыынак кэмигэр туһалаах, барыһы киллэрэр үлэнэн дьа-рыктанар киһи олоҕо табыллар. Үлэһит киһи бэйэтигэр сөп түбэһэр хамнаһы ылар кыахтаныан эбэтэр бэйэтэ үлэни тэриниэн сөп.

Республика дьон үлэлээн киллэрэр нолуоктарын суотугар араас үлэһиттэри тутар, хамнастыыр кыахтанар. Сэбиэскэй былаас тобох-торо; тыл үөрэхтээхтэрэ, араас суруйааччылар, учуонайдар дьон, үлэ-һиттэр бэлэмнэригэр олорон эрэ бэйэлэрин албынныы сылдьалларын билэллэрэ уонна тохтотоллоро эрэйиллэр көрдөбүл буолла. 

Киһи эрдэлээн өлүүтэ өйө-санаата айыы буолуутугар тириэрдэр. “Айыы үчүгэй” диэн атыттары албынныы сатыылларын дьайыыта тыл үөрэхтээхтэрин бэйэлэрин эрдэлээн айыы буолууга тириэрдэн иһэр:

- Айыы диэн тылы улаханнык, дорҕоонноохтук элбэхтик саҥарбыт В.Кондаков айыыларыгар барбыта ыраатта.

- Сымыйа “айыы үөрэҕин” айан сахалары албыҥҥа киллэрбит Тэрис саҥа сааһыран иһэн эмиэ айыыларыгар тиийбитэ.

- Айыы уола диэн ааттаах эдэр ырыаһыт эдэригэр онно барбыта.

- Айыы Сиэнэ диэн ааты ылыммыт С.Попов айыылара ыҥыран ыланнар онно эрдэлээн тиийбитэ.

Айыыларга барыы диэн киһини өлүүгэ тириэрдэн кэбиһэр быһаччы өйдөбүллээх этии буолар. “Күн сирэ көҥдөй, айыы аартыга аһаҕас” диэн өс хоһооно икки өрүттээх өйдөбүллээх, күн сирэ көҥдөй диэн тыыннаахтар олорор дойдуларын этэр уонна айыы аартыга аһаҕас диэн киһи хаһан баҕарар өлүөн сөбүн, өлөр судургутун, ол иһин өлүү суола куруук аһаҕаһын биллэрэн сэрэтиини оҥорор.

Айыы диэн тыл улаханнык саҥарыллыбат улахан иччилээх тыл. Үөһээ дойдуга сылдьар айыылар истэннэр ыҥыран ылан үйэтин кылгатыахтарын сөп. Айыылар киһини хаһан баҕарар көрө-истэ сылдьаллар уонна киһиэхэ кистээн, түүллэригэр киирэн көмөлөһүүнү оҥороллор. Ыалдьар киһини эмтээн кэбиһиэхтэрин сөп. Ол иһин, айыы диэн тылы улаханнык саҥарбакка эрэ киһи бэйэтин санаатын күүһүрдэн, бөҕөргөтөн биэрэ сылдьара эрэйиллэр.

Айыылар көмөлөрүн киһи түүлүгэр билэр. Өлбүт аймах киһи түүлгэ киирэн туох эмэ туһалааҕы биэриэн, этэ-сиинэ тупсарыгар аналлаах көмөнү, эмтээһини оҥоруон сөп.

Уһуннук айаннаан таһаҕас тиэйэн иһэр суоппар утуйан хаалан суолтан туораан тахсан суол кыра остуолбаларын тоһута көтүтэн, ол тыаһыттан уһукта охсон таһаҕастаах массыынатын суолга киллэрэ охсон өрүһүммүтүн айыылар көмөлөрүгэр киллэриэххэ сөп.

Орто дойдуга киһи тыыннаах буолан, киһилии быһыыланан эрэ олоҕун уһуннук олорор. Олоххо элбэх уопуттаммыт, уһун үйэлэниини ситиспит дьон билиилэрэ, үөрэхтэрэ дириҥээн омук салгыы сайдарын үөскэтэллэр. Ол иһин сахалар кырдьаҕастары ордук ытыктыыллар, этиилэрин, үөрэхтэрин ылынан эдэрдэри үөрэтэллэр. 

Онон киһи өйө-санаата туруктаах, көрсүө, сэмэй буолуута олоҕун уһуннук, киһи быһыылаахтык олороругар тириэрдэрин, үлэни сайын-нарарын сахалар таҥара үөрэҕэр киллэрэн туһана сылдьаллар.

“АЙЫЫ ҮӨРЭҔИН” СЫМЫЙАТА

“Айыы үөрэҕин алҕастара” диэн үлэбэр мин сэбиэскэй былаас ордубут тобохторо; тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар уонна учуо-найдар була сатаан оҥорбут сымыйа үөрэхтэрин сыыһаларын, сахалыы өй-санаа үөрэҕин буккуйалларын арыйан 2006 сыллаахха “Чолбон” сурунаалга суруйбутум. (11,70).

Өй-санаа, таҥара үөрэҕэ диэн хас да көлүөнэ дьон олохторуттан үөскээн тахсар уһун үйэлээх үөрэх буолар. Омук төһө уһун үйэлээх даҕаны олоҕун үөрэҕэ элбэх уонна таба буолара быһаарыллар.

Мин саха омуга үөскээбит кэмин “Сах” диэн таҥараны тимир уустара үөскэтэн туһаммыт кэмнэриттэн ыла ааҕабын. Сах диэн тылга уоту умат диэн өйдөбүл иҥэн сылдьар уонна кыһа уотун уматыыттан тутулуктанан үөскээбит. Үөрэхтээхтэр ааҕан таһаарыыларынан Саха сиригэр тимири уһаарар уонна уһанар буолуу 2,5 тыһыынча сыллар анараа өттүлэригэр саҕаламмыта чуолкайданан турар.

“Сах” диэн тимир уустарын таҥараларын аатынан саха омуга бэйэ-тин ааттаммыт. Билигин даҕаны былыргы уустартан төрүттээх үлэни оҥорооччулар, үлэһиттэр сайдыылаах буор куттара оҕолоругар, кэлэр көлүөнэлэригэр бэриллэн иһэрэ утумнара салҕанарыттан биллэр. 
Саха омук хаһан үөскээбит кэмин таба быһаарыы “айыы үөрэҕин” сымыйаларын, албыннарын булан арыйыыга туһалыыр. Ол курдук, былыргы кэмнэргэ үөскээбит олоҥхоҕо айыы дьоно диэн этии үчү-гэйгэ анаан туттулла сылдьыбыт буоллаҕына, дьон өйө-санаата сайдыыта, тупсуута киһи оҥорор саҥаны айыылара оҥорбутун кэнниттэн икки өрүттэнэн, икки аҥы арахсан; үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсалларын быһааран Христос таҥара үөрэҕэ олоххо кил-лэрбитэ 2 тыһыынча сыллартан ордон эрэр.

Киһи саҥаны айыыны оҥороро бу кэмтэн ыла икки өрүттээҕэ арыллан үчүгэй уонна куһаҕан диэн быһаарыылар үөскээн олоххо киирбиттэрин үөрэхтээх ааттаах сэбиэскэй былаас тобохторо өссө да арааран билэ иликтэр. Бу кэмтэн ыла саҕалаан айыы диэн тыл икки өрүттээҕэ үөскээн дьон өйүгэр-санаатыгар тиийэн олоххо киирбит. Үчүгэй киһи таҥараны – Христоһу үөскэтэн олоххо киллэрэннэр дьон үчүгэйи оҥороллорун элбэтиигэ туһаммыттар.
 
Киһи кыыллартан, көтөрдөртөн биллэр уратытынан, өйүгэр-санаа-тыгар салгын кута сайдарын сахалар билэн, быһааран Кут-сүр үөрэҕэр киллэрбиттэр уонна киһи өйө-санаата үс аҥы арахсарын чуолкайдаан үс куттаах диэн этиини үөскэтэн олохторугар тутуһаллар.

Киһи салгын кута сайдарынан үөрэҕи хаһан баҕарар ылынан саҥа, туһалаах үгэстэри үөскэтинэр уонна олорунан салайынан олоҕун туп-саран иһэр кыахтанар. Бу уларыйыы киириитин быһаарыыга “Бу куһа-ҕан тылы туттума” диэн үөрэҕи оҕо хайдах ылынарын уонна толо-рорун үөрэтии туһалыыр. Оҕо араас уратыны, саҥаны билиитэ үгэһи сонно үөскэтэн иһэр. Куһаҕан суолталаах тыллары саҥара сылдьыыга онтон-мантан истэн үөрэнэн хаалара олус түргэн. Хантан эрэ истэн “Биллээт” дии сылдьар оҕону сонно тохтоттоххо эрэ табыллар. Хайа да төрөппүт оҕото куһаҕан суолталаах тылы саҥара сылдьарын сөбүлээбэккэ бобон тохтотор. Ол аата, куһаҕан тыллары саҥара сылдьыыттан куһаҕан үгэс үөскээн хааларын суох оҥорон, куһаҕан быһыыны оҥорон кэбиспэтигэр тириэрдэр. Оҕотугар кытаанах соҕустук: “Бу тылы саҥарыма” диэн этэр уонна ол эппитин толотторор кыахтаннаҕына киһилии быһыылаах буоларын ситиһиэн сөп. 

Оҕо улаатан иһэн өйө-санаата эбилиннэҕинэ, салгын кута сайын-наҕына, үөрэҕи ылыннаҕына урукку сыыһаларын, куһаҕан үгэстэрин, үчүгэй үгэстэри саҥалыы үөскэтинэн көннөрүөн, тупсарыан сөп. Кырата бу тылы “Субу кэмтэн ыла туттубаппын” диэн этэр, сыыһатын билинэр уонна толорор кыахтанар. Арай бу тыл туох куһаҕаннааҕын уонна тоҕо туттуллубатын олоххо элбэх уопуттаах, билиилээх киһи быһааран биэрэрэ эрэйиллэр. Оҕо куһаҕан диэн ханна баарын бил-лэҕинэ, ону оҥорбот кыаҕа улаатарын таҥара үөрэҕэ туһанар.

Сэбиэскэй былаас кэмигэр нуучча тылыттан киирэн тарҕанан хаал-быт “мама” уонна “папа” диэн тыллары сахалар төрүт туттубаттара ордук. Ол курдук, бу тыллар куһаҕан суолталарын дьайыылара өссө уһаатахтарына саха омук төрүт тыллара уларыйан хаалалларын үөс-кэтэллэриттэн, бэйэтэ уларыйара тиийэн кэлиэн сөп.

Бу куһаҕан дорҕооннортон үөскээбит тыллар оҕо өйүгэр-санаатыгар оҥорор куһаҕаннара олус улаханнар:

- “Ма” диэн ынах маҥырыыр дорҕооно, бэйэтэ баарын биллэрэр суолталаах. Ийэлэрин “мама” диэн ыҥырар оҕолор анньа ахтыбат-тара, үлэлэрин сыаналаабаттара, сахалыы өй-санаа үөрэҕэр сысты-баттара, бу тылтан үөскээн хаалар. Ону тэҥэ, бу “ма” диэн дорҕоон дьайыытыттан  оҕо бэйэтин билинэрэ, бэйэмсэҕэ улаатан хаалар.

- “Па” диэн дорҕоон сахалар саамай сиргэнэр, сирэр дорҕоонноро буолар. Бу дорҕоон куһаҕан дьайыытыттан оҕолор аҕаларын аанньа ахтыбаттара, этэр тылларын истибэттэрэ үөскүүр. Ону тэҥэ, “па-па” диэн куһаҕан ааттаах киһи туохха эмэ үөрэтэрин ылымматтара улаа-тан хаалар. Бу куһаҕан өйдөбүллээх тыл дьайыытыттан кэлин кэмҥэ оҕолор аҕаларын батыһа сылдьан кыайар үлэлэригэр бэйэлэрэ баҕаран туран үөрэнэллэрэ букатын хаалан сылдьар.

Тыл уларыйара түргэн. “Мин эттим, эһиги иһиттигит” диэн этии ону биллэрэр. Хайа баҕарар омук тылын чахчы кыһаммыт киһи 6 ыйынан кэпсэтэ үөрэнэр, онтон 2 сылынан баһылыан сөп диэн этэллэрэ кырдьыга дакаастанан эрэр. Киһиэхэ ханнык баҕарар тылы үөрэтэргэ уонна туһанарга баҕа санаата эрэ баар буоллаҕына сөп буолар, атын да омук тылын үөрэтэн билэр, кэпсэтэр кыахтанар.

Омук сайдыыны ситиһэрин туһугар хас да омук тылын баһылыыр кыаҕа ордук туһалыыр. Ол курдук, сайдыылаах омук тылларын бэйэ-лэринэн туһана сылдьыы атыттартан хаалан хаалыыны үөскэппэккэ эрэ сайдыыны ситиһиини өйгө-санааҕа киллэрэн иһэр.

Саха буолуу ийэни – ийэ, аҕаны – аҕа, эбэни – эбэ, эһэни – эһэ диэн ааттааһынтан саҕаланар уонна бу тыллар сахалыы өйү-санааны үөскэтэр буоланнар итэҕэл үөрэҕин саҕалыыллар. Манна ордук ула-хан туһаны үрүҥ айыы итэҕэлин тутуһааччылар оҥоруохтарын сөп. Ол курдук, үрүҥ айыы итэҕэлэ былыргылар билиилэрин, үөрэхтэрин харыстыыр, тутуһар, уһун үйэлиир кыаҕа саҥаны, уларытыылары кил-лэрэн иһэр таҥара үөрэҕинээҕэр улахана туһаны оҥорор.

Тыл үөрэхтээхтэрэ итэҕэл үрүҥ айыы өттүгэр кыттыһан саха төрүт тылларын букатын уларыппакка харыстааһыны тутуһаллара уонна урукку сыыһаларын көннөрөллөрө буоллар сахаларга улахан туһаны оҥоруохтара этэ. Сайдыы киириититтэн омук уларыйан хаалбатын туһугар төрүт тылларын уларыппата ирдэнэр көрдөбүл буолар.

Сахалыы таҥара үөрэҕэ үлэттэн улахан тутулуктааҕынан итэҕэлгэ саҥаны, уларыйыыны элбэҕи киллэрэриттэн өйү-санааны аһара баран хаалыыттан харыстаатаҕына табыллар. Ол иһин, таҥара үөрэҕэ аһара баран иһэр өйү-санааны сиэри таһынан ыыппат уонна киһи быһыы-тын тутуһуннаран оҥорор быһыытын хааччахтааһыны туһанар.

Кырдьаҕас омук тылларыгар саҥа үөскээбит, билигин туттулла сылдьар сайдыыны, тупсууну аҕалар тыллар суохтар. Ол иһин, билигин баар, туттулла сылдьар саха төрүт тылларын букатын ула-рыппакка, харыстааһын, туһаныы ирдэнэр, онтон киирии, саҥа тыллар бэйэлэринэн сылдьаллара сайдыы киириитин түргэтэтэллэр уонна саха тылын дорҕооннорунан тутулуктарын алдьаппаттар.

Сахалар биллэр айыыларын ыйдарынан тус-туспа арааран онно сыһыартааһын диэн “айыы үөрэҕин” була сатаан оҥоруута, сымыйата, туох эрэ “үчүгэйи” оҥорор курдук көстө сатааһына, албына буолар. Ону баара айыылар төгүрүк сыл устата киһиэхэ оҥорор дьайыылара уларыйбат, кыччаан хаалбат. Байанай айыы хаһан баҕарар баарыттан булчуттар сылы быһа бултуулларыгар көмөнү оҥоро сылдьар.

Тыл үөрэхтээхтэрэ ол-буну булан сахалары албынныы сатыыллара тохтообот. Айыы киһитэ, айыы суола, айыы санаа диэн этиилэри булан айыы диэн куһаҕана элбэх тылы туһана сатааһыннара өй-санаа үөрэҕэ сайдыыны ситиһэр суолун букатын билбэттэрин биллэрэр.

Биллэр да албыны элбэхтэ хос-хос хатылаатахха хойут үгэскэ кубулуйан хаалан куруук баарын курдук албыҥҥа кубулуйан хаалыан, кырдьык курдук буолуон, уһун кэмҥэ дьайыан сөп. “Коммунизм” албыныгар элбэхтэр киирэн биэрэ сылдьыбыттара. Ол иһин, албыны хойутаппакка эрэ кэмигэр арыйыы туһаны оҥорор. Мин “айыы үөрэҕин” албынын арыйан дьоҥҥо тириэрдэммин саха омук уһун үйэни ситиһэригэр тириэрдэбин. “Кырдьык үрдүгэр сымыйа ыттыбат, арыы үрдүгэр уу дагдайбат” диэн өс хоһооно кырдьык хаһан баҕарар кыайара айылҕаттан тутулуктааҕын биллэрэр. Ол курдук, хаһан баҕарар уу ыйааһына ыараханыттан тимирэн хаалара, онтон арыы ууга дагдайан үөһээ тахсан иһэрэ хаһан да уларыйбат. 

Дьон өйө-санаата икки аҥы хайдыһыыта аһара баран “Үрүҥү хара диир” диэн этиигэ тиийэн биир да сөбүлэһэр өрүттэрэ суох буолан, утарыта баран хааллахтарына тылынан этэн быһаарсыы кыаллыбат кэмэ кэлэриттэн сэрии буолуон сөп. Сэриини саҕалааһын диэн олоххо олус улахан саҥаны айыыны оҥоруу буолан баран хайдах түмүктэ-нэрэ; үчүгэйгэ дуу, куһаҕаҥҥа дуу тириэрдэрэ аан маҥнай биллибэ-титтэн уонна сэрии аҥардастыы кыайбыкка эрэ үчүгэйи аҕаларынан улахан сэрэхтээх быһыы буолар.

Урутаан түһэн сэриини саҕалааһыны былыргы кэмнэртэн туһана сылдьаллар. АХШ уонна Израиль 2026 сыллаахха Ираҥҥа сэриинэн саба түһэллэригэр ити былыргы ньыманы туһанан элбэх улахан сала-йааччылары барыларын бииргэ өлөрбүттэрэ.

Утарыта баран сэриилэһэ сылдьар өрүттэр бэйэ-бэйэлэрин албыҥ-ҥа киллэрэллэрэ табылыннаҕына кыайыыны ситиһэллэригэр көмөлө-һөр. Бэйэлэрин аһара кыахтаах курдук сананан улуутумсуйуу аһара баран хаалыыта албыҥҥа киирэн биэриини үөскэтиэн сөп. Сэриигэ кыаттарыы улахан ночоокко киллэрэрэ, ааты-суолу намтатара халы-йан, үчүгэйдэрэ аһара баран хаалбыт, улуутумсуйууну үөскэппит омук өйө-санаата көнөрүгэр тириэрдиэн сөп.

Сэриини саҕалааһын диэн ураты саҥаны айыыны оҥоруу буолар. Бу айыы куһаҕаҥҥа, кыаттарыыга тириэртэҕинэ үчүгэй өттүн диэки халыйан хаалбыт өй-санаа тупсарын үөскэтии кыаллыан сөп.

Айыы диэн куһаҕан өйдөбүлэ элбэх тыл иччитэ улаханнык саҥарар, айыыны ыҥырар дьону хаарыйара чугаһаата. Киһи олоҕо аһара уһуна суох. Айыыны оҥоро сатааһын ону кылгатан кэбиһэрэ хойутаан да буоллар биллэр. Ол иһин, сахалар куһаҕан дорҕоонноох тыл иччитин уһугуннарбакка, улаханнык, дорҕоонноохтук саҥарбакка, бэйэлэригэр ыҥыран иҥэринэн кэбиспэккэ кыһаналлар.

Оҕотугар үчүгэйи баҕарар төрөппүт баар-суох оҕотун, кэлэр кэскилин өйүн-санаатын була сатаан оҥоруллубут ол-бу сымыйанан, “айыы үөрэҕин” албынынан толорон кэбиһэрин тохтотуо этэ. Тыл үөрэхтээхтэрин албыннара, сымыйалара дьон солумсах буолуулара улааппытыттан сыыйа тахсан, биллэн иһэллэр. Элбэх сымыйалаах, була сатаан оҥоруллубут “айыы үөрэҕин” оҕолорго үөрэтэ сатаан саха тылын уустугурдан, үөрэтэри ыаратан кэбиһэннэр эдэрдэр сахалыы тылы үөрэтэллэрин быраҕалларыгар тириэрдэн эрэллэр.

Онон ахсааннара элбээн хаалбытынан туһанан тыл үөрэхтээхтэрэ ону-маны саҥаны айан, була сатаан оҥорбут сахалары барыларын албынныыр “айыы үөрэҕэ” диэн секталарын тохтотор кэм кэллэ.

АЛБЫН АРЫЛЛЫЫТА

Туох саҥа, дьон билбэтэ барыта аан маҥнай албынтан саҕаланар. Албын санаа киһини салайыан сөп уонна үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана биллибэккэ эрэ Ол эбэтэр Анараа дойдуга сылдьар. Ол курдук, киһи арааһы барытын; үчүгэйи да, куһаҕаны да саныы сылдьара кыайан биллибэт да, хаайыллыбат да уратылаах.

Санаа киһиэхэ дьайыытын сахалар быһааран “Куһаҕаны атын ки-һиэхэ санаама, бэйэҕэр тиийиэҕэ” диэн этэллэр. Бу этии куһаҕаны баҕарар санааны элбэхтик хатылаан саныы сырыттахха куһаҕан үгэс киһиэхэ бэйэтигэр үөскээн хааларын уонна ол үгэһин киһи бэйэтэ толорон кэбиһиэн сөбүн биллэрэр. Бу этии санаа хайдах уларыйан оҥорор быһыыга кубулуйарын быһаарара ордук суолталаах.

Дьадаҥы дьон салайар былааһы сэриилээн ылыылара Улуу Өктөөп өрө туруута кыайыытын кэнниттэн олоххо киирбитэ. Бу Аан дойдуну барытын аймаабыт олус улахан саҥаны айыы араас дойдулар икки  ардыларыгар утарыта турууну үөскэтэн дьону икки өрүккэ араарбыта:

1. Саҥаны айыыны оҥорооччулар уонна олоххо киллэрээччилэр.

2. Урукку олохторун үгэстэрин уларытыахтарын баҕарбаттар.

Олоххо саҥаны айыыны оҥорооччулар салайар былааһы уларытан дьадаҥыларга ылан биэриини тутуһаллара уонна дойдулар аайы кинилэр элбэхтэринэн туһанан киэҥник тарҕана сылдьыбыттара.

Саҥаны айыыны оҥоруу аан маҥнай үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана бил-либэт уратылаах. Сэбиэскэй былаас дьон олоҕор оҥорбут улахан куһаҕаныттан, сайдыыта суох буор куттаах дьадаҥылары өрө тута сатаабытыттан үлэ оҥорон таһаарыыта намтаан 74 сыллар кэнни-лэриттэн эйэлээхтик эстибитэ уонна атын, олоххо кырдьыгын, сай-дыыны ситиһэрин дакаастаабыт ырыынак олоҕунан солбуллубута.

“Коммунизм” киһитин үлэҕэ сыһыана “От каждого по способ-ностям, каждому по потребностям” диэн этиинэн бэриллэрэ сыыйа уларыйан “Бары-барыта босхо буолуо” диэҥҥэ тиийбититтэн уонна баар дьону барыларын үлэлэтэ сатааһынтан, үлэлэммит үлэ оҥорон таһаарыытын, хамнаһы тэҥнээн үллэрииттэн кыайыылаах үлэһиттэр мөлтөхтөргө тэҥнэһэн хаалыылара үөскээбитэ.

Сэбиэскэй былаас бу албыны кыаҕа баарынан ситиһэ сатаабыта. Остолобуойга сиир килиэп босхо буола сылдьыбыта ону биллэрэрин тэҥэ, олорор дьиэни түҥэттии эмиэ босхо курдук этэ. Ол иһин, сала-йааччылар бастакынан саҥа дьиэни ылаллара олохсуйбута. Босхону кэтэһэ сылдьыы үгэс буолан олохсуйан хаалбыта үгүстэргэ билигин даҕаны дьайа сылдьара биллэр. Ол курдук, дьон автобуһунан босхо айанныахтарын баҕараллара, араас босхону, чэпчэкини кэтэһэллэрэ, көрдүү сатыыллара хаала илик. Ону тэҥэ, сэбиэскэй кэм саҕана улааппыт дьон ити босхоҕо үөрэнэн, үгэс оҥостунан кэбиспиттэрэ тарда сылдьарыттан билигин да хаала илигин араас акциялары, бос-холору эккирэтэ сатыыр дьон элбэхтэрэ биллэрэр.

Албын арыллыыта улахан хамсааһыны үөскэтэн содулланан тах-сар. Ол курдук, албыҥҥа киирэ сылдьыбыттар, бу албын ханна баа-рын уонна ким албынныырын биллэхтэринэ абааһы көрөллөрө, бос-холоно сатыыллара үөскээн тахсарыттан содула улаатан хаалар. Улахан албынтан үөскүүр содул иэстэбили үөскэтиэн сөп.

Дьадаҥы дьон баһылаан салайыыларын үөскэппит сэбиэскэй бы-лаас 74 сыллар кэннилэриттэн, ас-таҥас тиийбэтиттэн албына арыл-лан тахсан тыаһа-ууһа суох эстибитэ, атын ырыынагы тутуһар былаа-һынан солбуллубута. Ол курдук, үлэлиэхтэрин соччо баҕарбат дьада-ҥылар араастаан тылга тииһэ сылдьаллара элбэҕиттэн бары үлэлэри туһата суохха кубулуппуттара.

Өй-санаа маннык уларыйыытын сахалар билэн “Сүрэҕэ суох сүүс сүбэлээх” диэн өс хоһоонун оҥорон туһаналлар. Ол аата, сүрэҕэ суох киһи элбэхтик тылга тииһэринэн, ону-маны саҥара сылдьарынан туһа-ны аҕалар да үлэни куһаҕаҥҥа кубулутарын биллэрэр.

Сэбиэскэй былаас элбэх тобохторо, араас үөрэхтээхтэрэ билигин да салайар үлэлэргэ үлэлииллэриттэн, оҕолору үөрэтэллэриттэн олох-хо уларыйыылар киириилэрэ тохтоон сылдьар. Ону тэҥэ, атеист буо-лан хаалбыт дьону аны, “айыы үчүгэй” диэн этэн албыннааһыны оҥоро сылдьаллар. Уһун үйэлэр тухары көрсүө, сэмэй буолан үлэни сайыннарбыт сахалары “айыы үөрэҕинэн” албыннаан сыыһа-халты туттуналларын элбэтии салайааччылар өй-санаа үөрэҕин эмиэ бил-бэттэриттэн билигин даҕаны салҕанан иһэр.

Оҕо төрөтөн саҥаны айыыны дьиҥнээхтик оҥорор дьахталлар көҥүллэринэн баран, хантан эрэ, ханнык эрэ хаамаайы, дьадаҥы эр киһини булан оҕо оҥотторон кэбиһэллэрэ тохтоотоҕуна эрэ аҕа уус-тара, омук сайдара тиийэн кэлэрин билиэххэ сөп буолла. Арҕааҥҥы омуктар чараас эрэһииҥкэлэрин туһаннаран кыргыттары албынныыл-ларын, сайдыылаах буор куттаах оҕолору төрөтөллөрүн суох оҥорол-лорун тохтоттоххо эрэ табыллар. Ол курдук, эр киһи буор кута өй-санаа буоларынан туохтан да хааттарбат, тутуллубат, иһирдьэ киир-дэҕинэ иҥэн хаалар. Ол иһин, сахалары сайыннарар туһугар ыал буолуу үгэстэрин олоххо киллэрии ирдэнэр көрдөбүл буолла.

“Албын аалы хамсатар” диэн өс хоһооно сэбиэскэй былаас кэмигэр дьадаҥылар аан бастаан салайар былааһы ылан баран күүскэ үлэ-лээннэр Сэбиэскэй Сойууһу маҥнайгы кэмҥэ сайыннарбыттарын таба-тык быһаарар. Үлэһиттэргэ үчүгэйи, чэпчэтиилэри оҥоробут диэн үтүө санааны туһанан салайааччылар бэйэлэрэ абыраммыттара. Улахан өттүлэрэ чахчы “коммунизм” олоҕор тиийэ сылдьыбыттара эрээри, аһара байалларын КПСС кытаанахтык тохтоторо.
 
Дьону барыларын үөрэхтээһин өйдөрө-санаалара сайдыытын, би-лиилэрэ кэҥиирин үөскэппитэ сэбиэскэй былаас албынныы сылдьы-бытын арыйбыта, бу былаас эйэлээхтик эстэригэр тириэрдибитэ.

Албын арыллыбыта биллэн, тарҕанан дьоҥҥо тиийдэҕинэ туох уларыйыылар тахсалларын биллэрэргэ аналлаах этиилэр бааллар:
“Хоос гына түстэ” диэн этии албын арыллыыта тиийэн кэллэҕинэ тыаһа-ууһа суох симэлийэн хаалыытын биллэрэр.

“Күүгэн курдук уостар” диэн албын арыллан тахсыытын бары биллэхтэринэ, эстиитин, симэлийэн суох буолуутун этэллэр. 

“Коммунизм” албына арыллан тахсыыта Сэбиэскэй Сойуус курдук 5 мөлүйүөн коммунистардаах, оннооҕор үгүс комсомоллардаах, элбэх ахсааннаах күүстээх сэриилээх, үгүс атомнай буомбалардаах дойду эстэн, кыра дойдуларга эйэлээхтик үрэллэн хаалбытыттан биллэр.

Ханнык баҕарар үгэс үөскүүрүн курдук албыҥҥа үөрэнэн хаалыы эмиэ тиийэн кэлиэн сөбүттэн, албын аһара уһаабакка эрэ албына арыллан барыларыгар билиннэҕинэ суох буолан хааларын ситиһии утарсыы үөскүүрүн аҕыйатыан сөп. Сэбиэскэй былаас 74 сыллар усталарыгар албынныы сылдьан баран эстэн, симэлийэн хаалбыта.

Санаа албына элбэх буоларыттан “Санаабычча быһыылаах киһи”  араас саҥаны айыылары, санаатыгар көтөн түһэллэрин кытта оҥоро охсубута сыыһа буолан хаалан куһаҕаны элбэтэр. Ону тэҥэ, саҥаны айыы хайдах оҥорон таһаарартан улахан тутулуктааҕынан киһи тиэтэ-йэн, ыксаан эбэтэр сыыһа-халты туттунан, үчүгэй да буолуон сөп-төөҕү, куһаҕаҥҥа кубулутан кэбиһиэн сөп.

Киһи ханнык эрэ албыҥҥа киирэ сылдьарын биллэҕинэ, бэйэтин ол албынтан тэйитинэ, ыраатыннара, сыһыана суох курдук буола сатыы-ра үөскээн, албын суох буолара түргэтиирин үөскэтэр. 

“Албын киһи тыла уҥуоҕа суох” диэн өс хоһооно киһини албыҥҥа киллэриигэ тыл үгүстүк туттулларын уонна биллэн хааллаҕына симэ-лийэн, эстэн сүтүүтүгэр туох да содулу үөскэппэтин биллэрэр. Тыл “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн аҥардастыы үчүгэй эрэ буолбакка, куһаҕаны үөскэтэрэ эмиэ биллэр. Ол курдук, кырыыс диэн тыл куһаҕаны баҕарыылары баһылаан иһэр тыл буолар.

Онон албын арыллыыта уонна бары дьон билиилэригэр тахсыыта суох буола эстэригэр, симэлийэригэр тириэрдэр.

АҺАРА САХАТЫЙЫЫ ХААЛЫЫНЫ ҮӨСКЭТЭР

Остуоруйа бу кэмигэр саха омуга нуучча казактарыныын хол-боспута 300 сылын ааһан билигин сайдыы суолугар киирэн иһэр. Бука бары сахалар сайдан, ахсааннара элбээн, үлэни кыайан күүһүрэн иһэллэригэр баҕарар санаабыт улаатан сылдьар. Мин быһаарыыбынан, бу кэмҥэ сахалар 17-с үйэттэн нууччалардыын холбоһууттан хаан-нарын тупсарыыны оҥороннор эттэрэ-сииннэрэ тупсан биэрэрин сити-һэн сайдыы суолугар киирэн олороллор. (9,125).

Омук сайдыытын ситиһиитэ икки өрүттэнэн тахсар:

1. Дьахталлар элбэхтик төрөөн омук ахсаанын элбэтиилэрэ.

2. Эр дьон кыайа-хото үлэлээн омук байыытын ситиһиилэрэ.

Омук сайдыыны ситиһэригэр тириэрдэр бу икки өрүттэри арыыйда дириҥник ырытан быһаарыахпыт:

1. Омук ахсаана эбиллиитэ сайдыыны ситиһии сүрүн сыала буолар. Аҕа уустара эбиллэн иһиилэрэ омук ахсаанын үксэтэрин тэҥэ, үлэни сайыннарыыны ситиһиигэ тириэрдэр. Ыал олоҕуттан оҕолорун хайдах иитэллэриттэн, үөрэтэллэриттэн аҕа уустарын күүһүрүүлэрэ, сайдыы-лара тутулуктаналлар. Бу тутаах, омугу сайыннарар, ахсааннарын элбэтэр сыалы ситиһиигэ ыал буолуу үгэстэрин тутуһа сылдьыы эрэ тириэрдэр. Ол курдук, ыал буолуу үгэстэрэ дьон икки өрүттэрин айылҕаттан тус-туспа тутулуктарын таба быһааран, оҕо төрөөһүнэ элбиирин уонна оҕолорун хаачыстыбалара тупсарын, ол аата сайдыы-лаах буор куттара тарҕанарын хааччыйаллар. 

Ыал буолуу үгэстэрин ыраахтааҕы баарын саҕанааҕы кэмҥэ тутуһа сылдьыбыттарыттан олохторо төһө да ыараханын, эрэйдээҕин иһин, сахалар ахсааннара 5 төгүлтэн ордук эбиллибитэ уонна күүстээх, кыахтаах, ыарахан үлэни кыайар эр дьоно элбэх эбиттэрэ биллэр. 

2. Омугу үлэ эрэ сайыннарар, буолан баран кыайыылаах, атыттар үтүктэр, батыһар үлэлэрэ сайдыыны аҕалар кыахтанар. Урукку үйэ-лэргэ күүскэ үлэлээн сайдыылаах буор куту үөскэтиммит сахалар үлэни хайдах үлэлиири үчүгэйдик билэннэр өй-санаа үөрэҕэр элбэх туһалаах үгэстэри киллэрбиттэрин туһана сылдьаллар.

Үлэни табатык, сатабыллаахтык оҥорор туһугар тиэтэйиини, ык-сааһыны тохтотуу эрэйиллэр. Ону тэҥэ, үлэ ыарахан, тулуурдаах, туттунар күүстээх эрэ киһи үлэни табан үлэлээн бүтүүтүгэр, барыс киириитигэр тириэрдэр. Ол иһин көрсүө, сэмэй майгылаах үлэһит дьон үлэни кыайа-хото үлэлииллэрин сахалар былыргы үйэлэргэ быһааран билэн таҥара үөрэҕэр киллэрэн туһаналлар.

Оҕо үлэҕэ үөрэниитэ саха тылын баһылаатаҕына ордук ситиһии-лээх буолар. Ол курдук, киһи үлэҕэ туһанар хамсаныылара бары сахалыы тылынан таба этиллэллэр. Оҥ, ыл, тут, быс диэн бастакы тыллар киһи үлэни оҥорорун быһаарыыттан сайдан тахсыбыттар.

Омук үлэҕэ сайдыыны ситиспэтэҕинэ атыттартан хаалан барыыта саҕаланар. Сайдыылаах омуктартан киирэр тыллар омук сайдыыны ситиһэрин уонна олоҕор быһаччы туһанарын үөскэтэллэр. Ол иһин, омук тыла киирии тыллартан уларыйан хаалбатын туһугар төрүт тыллары букатын уларыппакка эрэ тутта сылдьыы уонна саҥа тылла-ры бэрээдэктээн туһаныы эрэйиллэр. 

Аһара баран сахатыйыыга киирэн, туһанар тылы барытын сахалыы оҥорон туһана сатааһын түргэнник киирэн иһэр сайдыыттан хаалан хаалыыга, былыргыга төннүүгэ тириэрдэр. Ол курдук, тугу эмэ саҥаны билии, ону туһаныы үгэскэ кубулуйан саҥа тылы үөскэттэҕинэ эрэ элбэх дьон билиилэригэр, туһаналларыгар тиийэр кыахтанара түр-гэнник киирэр сайдыыттан бытаарыыны, хаалыыны таһаарар.

Атын омуктартан киирэр сайдыыны аҕалар тыллары барыларын сахатыта сатааһын диэн сыыһа суолу тутуһуу, төннүү, бытаарыы өттү-гэр халыйыы буолар. Ол курдук, саха тыла дорҕоонноругар иҥэн сылдьар өйү-санааны тутуһан үөскээбит. Бу тутулугу суох оҥоруу ханнык эрэ саҥа омук тылларын оҥоро сатааһын буолан тахсан тылы туһаныыны уустугурдан, уларыйыыга тириэрдэн кэбиһэр. Бэсэстибэ, бырабыыталыстыба, бакылтыат, номуука диэн тыллар дорҕооннорун өйдөбүллэрэ сөп түбэспэккэ маат курдук куһаҕан дьайыыны оҥо-роннор саха тылын өссө улаханнык алдьаталлар. Бу тыллар нууч-чалыыларынан сырыттахтарына даҕаны атын саха тыллара дор-ҕооннорунан тутулуктарын алдьаппаттар.
 
Бу тыл үөрэхтээхтэрэ оҥорор куһаҕан өйдөбүллээх тылларын дьа-йыыларыттан билигин эдэрдэр саха тылын үөрэтэллэрин быраҕан эрэллэр. Ол-бу араас саҥа тыллары оҥорон уонна итэҕэли халытан, ону-маны була сатаан эбэн туһаныыга киллэрэ сатааһын саха тылын уустугурдан, ыаратан оҕолор үөрэтэллэригэр эрэйи элбэтэн иһэл-лэрин иһин быраҕан, нууччалыыга көһөн эрэллэр.

Омук саҥа тылы үөрэтиитэ, баһылааһына чэпчэкини эккирэтии диэки хайысхалаах. Ол курдук, чэпчэкитик, судургутук саҥарыллар, биллэр тыл баһылыыр, элбэхтик туттуллан бастыыр оруолу ылан барар. Мэ диэн саха тыла оҕо бэйэтиттэн биэрэрин аан бастаан иҥэрэн атыттарга көмөлөһөр өйү-санааны кыра эрдэҕиттэн иҥэрэр. Чэ диэн тыл элбэх омуктар тылларыгар киирэн туттулла сылдьар.

Үгэс үөскээһинэ уһун кэми ыларынан, бу саҥа оҥоруллубут тыл өр кэмҥэ дьон өйүгэр-санаатыгар тиийэриттэн сайдыы киирэрэ хойутаан хааларыгар тириэрдэрэ омук атыттартан хааларын үөскэтэр.

Конгресс диэн омук тыла туохха эмэ биир санаалаах дьон мун-ньустууларын биллэрэр. Былыргы кэмнэргэ сахаларга маннык өйдө-бүллээх тыл суох этэ. Ол кэмҥэ мунньустуу мунньаҕынан бүтэрэ. Маннык тыллары бэйэлэринэн, эбэтэр бүтүүлэрин эрэ уларытан туһаннахха саха тылын алдьаппакка эрэ сылдьар кыахтаналларын таһынан сайдыы түргэнник киирэн иһэрин үөскэтэллэр.

Саха тылын дорҕоонноругар сөп түбэспэт, сайдыыны киллэрэр тыллар бэйэлэринэн сырыттахтарына саха тылын алдьаппаттар. Уһун үйэлэр тухары нуучча тылын туһанан сайдыыны ситиһэн иһэрбит, бу кэмҥэ быстан хаалбатаҕына табыллар. Элбэх сайдыыны ситиспит нуучча тыла өссө да уһун үйэлэргэ туһалыыра чахчы. 

Сахалар сайдыылаах буор куттара омук тылын ол-бу акцена суох саҥарар кыаҕы биэрэр. Бу кыаҕы туһанан хас да омук тылын холбуу туһаныыны сахалар кыайар кыахтара улаатан сылдьар.

Сэбиэскэй былаас кэмигэр ахсааннара аһара элбээн хаалбыт тыл үөрэхтээхтэрэ сүрүн дьарыктарынан саҥа, урут суох тыллары булан оҥорууну, тиэрминнэри оҥоруу диэн ааттыыллар уонна аһара ыытан эрэллэр. “Айыы үчүгэй” диэн сыыһа санааҕа киирэннэр, ол-бу араас саҥа тыллары булан оҥоро сатыыллара аһара баран сылдьарын тохтоттоххо табыллар буолбутун дьон биллилэр.

Саҥа тыл үөскээн дьон бары туттар тылларыгар кубулуйуута уону-нан сыллары ылар. Ыраахтааҕы баарын саҥана киирбит нуучча тылларын үгүс өттүлэрэ билигин сахатыйан сылдьаллар. Остуол, ыскаап, ньуоска, биилкэ диэн тыллары саха тылынан ааттыахха сөп курдук. Ньуоска сахалыыта хамыйах диэн этэ. Ньуоска диэн этэр-дээҕэр хамыйах диэн тыл уустугуран хаалан билигин ким да туттубат буолан сылдьарын таба сыаналааһын эрэйиллэр.

Саҥа тылы оҥоруу саҥаны айыыга бэлэмнэнии эрэ буолар. Ол аата айар диэн тылынан этиллэрэ табыллар. Тыл диэн санаа күүһүрэн оҥорор быһыыга уларыйара чугаһаабытын эрэ биллэрэр. “Тылы ыстааһын”, “Тылга тииһии” диэн ол-буну, буолар-буолбаты, туһата суоҕу саҥара сылдьыы ааттанар. Ол курдук, тыл ханнык да быһыыны оҥорботуттан саҥаны айыы буолбакка хаалар.

Аһара баран сахатыйыыны үөскэтэ сатааһын сайдыыттан хаалан хаалыыны үөскэтэр. Ол курдук, саха тыла олус былыргы кэмнэргэ үлэни оҥорууттан үөскээбититтэн аныгы, сайдыыны аҕалар тыллар суохтар. Саха тылын харыстааһын туһунан мин быһаарыыларбын “Чолбон” сурунаалтан булуохха сөп. (12,61).

Тыл үөрэхтээхтэрин тэҥэ, араас элбэх ахсааннаах артыыстар омук сайдыытыгар оҥорор туһалара кыра. Артыыстар чэпчэки олоҕу көрдүүллэриттэн, сиэри-туому тутуһаллара аҕыйаҕыттан, ол-бу араас саҥаны айыыны оҥорон иһэллэриттэн уонна тарҕата сатыылларыттан омук үйэтэ уһууругар куһаҕаны оҥороллоро элбээн хаалар.

Омугу көрсүө, сэмэй майгылаах үлэһиттэр кыайа-хото үлэлээн эрэ сайыннараллар. Кинилэр ыарахан да үлэни үлэлииллэриттэн, ыал олоҕун үгэстэрин тутуһалларыттан элбэх оҕолоноллор уонна ол оҕо-лорун үлэҕэ үөрэтэн үлэни сайыннаран аймахтары элбэтэллэр.

Туох барыта аһара бардаҕына куһаҕаҥҥа кубулуйар. Дьоҥҥо саа-май кутталлааҕынан, улахан куһаҕаны оҥорорунан “үчүгэй” аһара барыыта буолар. Омук дьоно бэйэлэрин аһара “үчүгэйинэн” ааҕын-нахтарына, улуутумсуйуу улаатан таҕыстаҕына, аһара барыы үөскээн сайдан кэрээнтэн тахсыыга тириэрдиэн сөп.

Сайдыыны аҕалар тэриллэри бэйэтэ оҥорон, тутан кыайан оҥорбот омук, атын омуктан киллэрэн истэҕинэ эрэ табыллар. Ол иһин сай-дыылаах омук тылын ылынан, иҥэринэн, туһанан иһэригэр тиийэр. Бары омуктар сайдыыттан хаалан хаалыахтарын баҕарбаттарыттан итэҕэл икки өрүтүн тэҥҥэ туһана сырыттахтарына табыллар. Таҥара үөрэҕин туһаныы сайдыыны элбэхтик киллэрэр, онтон үрүҥ айыы итэҕэлэ саха төрүт тылларын уларыппаты, харыстыыры ирдиир.

Омук атын, сайдыылаах омук тылларын бэйэтин тылыгар киллэ-ринэн туһанан истэҕинэ эрэ сайдыыны ситиһэн иһэрэ кыалларыттан, итэҕэл бу икки өрүттэрин икки ардыларыгар үөскүүр сөбүлэһии үһүс өрүтүн булан ылан олоххо туһаныы эрэйиллэр. Дьон өйө-санаата сайдан, тупсан иһэринэн туһанан олоххо үөскээн тахсар, бу үһүс өрүтү булан туһаныы итэҕэл икки өрүттэрин тэҥнээн сайдыыларын үөскэтэр. Билигин сайдан иһэр сахаларга көрсүө, сэмэй буолууну тутуһан үлэни сайыннарар кэм тиийэн кэллэ.

Сахалыы өй-санаа үөрэҕин тарҕатыы дьон тулуурдаах, дьулуур-даах буолууларын улаатыннаран сайдыыны ситиһэллэригэр кыаҕы биэрэр. Тулуура элбэх киһи туһаны аҕалар, барыһы киллэрэр үлэни кыайа-хото үлэлээн сайдыыны аҕалара хаһан да уларыйбат. 

Саҥарар сылы аһара баран сахатыта сатааһын атын омуктар, баа-һынайдар саха тылын үөрэтэ сатаабаттарыгар тириэрдэн омук ахсаана эбиллэрин суох оҥорорун тэҥэ, эттэрэ-сииннэрэ сайдарын, улары-йарын тохтотон кэбиһэр. Омук этин-сиинин хааны тупсарыы үгэһин туһанан бааһынайдар сайыннараллар. Төһө элбэх бааһынайдар саха тылын үөрэтэн, өйүн-санаатын тутуһан иһэллэриттэн сайдыы кэлэр. Ол иһин сайдыыны ситиһиэхтэрин баҕалаахтар саха тылын тэҥэ, нуучча тылын үөрэтэллэрэ, тэҥҥэ, буккуйан туһаналлара эрэйиллэр.

Онон тыл үөрэхтээхтэрэ үөскэтэ сылдьар халыйыылара, саха-тытыы өттүгэр аһара барыылара түргэнник киирэн иһэр сайдыыттан хаалан хаалыыга тириэрдэр уонна бааһынайдары тэйитэн омук этэ-сиинэ тупсарын суох оҥорон эстиитин үөскэтиэн сөп.

АЙЫЫ ДИЭМЭ

Оҕо өйө-санаата саҥа төрүүрүгэр кураанах курдук буолар диэн быһаарыыны мин тутуһабын. Ол курдук, оҕо буор кута ситэ сайда илигиттэн ийэтин эмэр эрэ өйө-санаата өбүгэлэриттэн бэриллэн иҥэн сылдьара аһыырын саҕалыырыгар туһалыыр. Ону даҕаны ийэтэ үүтүн амсатан биэрдэҕинэ эрэ эмэрэ саҕаланан барар.

Оҕо илиитин, атаҕын араастаан хамсатарыттан этигэр-сиинигэр өй-санаа, буор кут үөскээн мунньуллан иһэр. Буор кут, үөрүйэх буолуу үөскээбитин биллэр бэлиэтинэн оҕо санаатын күүһүнэн быччыҥын сатаан хамсатарга үөрэнэрэ буолар. Таах хамсатарыттан саҕалаан илиитин талбытынан хамсатарга үөрэнэр. Бэйэтэ санаатынан кыбыы-тын кыанара үөскээһинэ буор кута үөскээбитин биллэрэр.

Оҕо ийэ кут диэн өйө-санаата кыра эрдэҕинэ ийэтин көмөтүнэн, көрдөрөн, үтүгүннэрэн биэриитинэн оҥорбут быһыыта үгэс буолан үөскэтэн иһэр өйө-санаата буолар. Бу ийэ кут өйө-санаата оҕо улааппытын да кэннэ оҥорор быһыытыгар биллэ, дьайа сылдьар. Ол курдук, киһи итирэн хааллаҕына сыыһа, куһаҕаннык быһыыланара, атаахтыыра киирэрэ кыра эрдэҕинэ хайдах иитиллибитин биллэрэр. Урукку кэмнэргэ киһи ийэ кутун өйүн-санаатын арыгы иһэрдэн итирдэн көрөн билэр кэмнэрэ баар буола сылдьыбыт.

Салгыы улаатан истэҕинэ өйө-санаата туох саҥаны айыылары оҥороруттан үгэстэри үөскэтинэн сайдан, эбиллэн, мунньуллар. Тугу оҥорбута, билбитэ барыта саҥаны айыы буолан сонно ийэ кутун үөскэтэн иһэр. Киһи туох уратыны, саҥаны оҥорбутун умнубакка өйдөөн хаалара билиини тэҥэ, үгэс үөскээн иһэрин биллэрэр.

Оҕо ийэ кутун иитии Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан биэрэр тутулугар сөп түбэһэн икки өрүттэнэр:

1. Үчүгэй иитиилээх.

2. Куһаҕан иитиилээх.

Оҕо ийэ кута үгэстэри иҥэринэн сайдыытын бу икки өрүттэрин арыыйда кэҥэтэн ырытан быһаарыахпыт:

1. Оҕо ийэ кута ийэтин таба көрөр кэмиттэн саҕалаан 5 эбэтэр 6 сааһыгар диэри күүскэ сайдар. Ийэтэ үөрэри көрдөрөн биэрдэҕинэ үтүктэн үөрэргэ түргэнник үөрэнэр. Бу кэмҥэ үчүгэй быһыылары оҥорон ийэ кута үчүгэй үгэстэринэн иитилиннэҕинэ үчүгэй бы-һыылары оҥорор, үчүгэй быһыылаах киһи буола улаатара кыаллар.

Сахалар оҕо кыра эрдэҕинэ өйө-санаата сайдыытын, бэлэм үгэстэри иҥэринэн иһиитин иитии диэн ааттыыллар. Ол аата бэлэм, үчүгэйдэрэ биллэр быһыылары элбэхтик оҥотторон үчүгэй үгэстэри иҥэрэн биэрии иитии диэн ааттанар. Бу кыра эрдэҕинэ иитиллибит ийэ кута оҕо өйүн-санаатын үйэтин тухары салайа сылдьар. Ол аата саҥа оҥорор быһыытын барытын ийэ кутугар иҥэн сылдьар үгэстэригэр тэҥнээн көрөн баран салгыы оҥорор. Төрөппүттэр оҕо ийэ кутун үчүгэй үгэстэринэн иитиигэ улахан суолтаны биэрэллэрэ эрэйиллэр.

2. Оҕо кыра эрдэҕинэ куһаҕан быһыылары оҥорорун төрөппүтэ тохтоппот, буойбат, мөхпөт буоллаҕына, олору өссө хатылаан оҥорон куһаҕан үгэстэнэн хаалара куһаҕан иитиилээх буолуу диэн ааттанар.

Куһаҕан суолталаах тыллары оҕо элбэхтик истэн куһаҕан үгэс-тэнэн хааларын бары төрөппүттэр билэн тохтото сылдьаллара оҕону иитиигэ эрэйиллэр, тутаах көрдөбүл буолар. “Өлөрүөм”, “Куһаҕаны оҥоруом”, “Алдьатыам” диэн саҥара сылдьар оҕону төрөппүттэр сонно тохтоттохторуна эрэ табыллар. Бу куһаҕан өйдөбүллээх тыллар дьайыыларыттан оҕоҕо куһаҕан үгэс үөскээн хааллаҕына, улаатан баран сыыһа-халты туттунууну оҥорон кэбиһиэн сөп. Бу быһаарыы дакаастабылынан куһаҕан үгэстэнэн хаалбыт дьон итирэн баран куһаҕаны оҥоруулара элбээн хаалара буолар.

Оҕо өйө-санаата айыыны оҥоруулартан, билииттэн сайдан, эбил-лэн иһэр. Айыы диэн тыл оҕону, киһини ыҥырар, угуйар күүһэ элбэ-ҕиттэн ону-маны була сатаан оҥоруута элбээн хаалара, аһара барара куһаҕаны оҥорууну үксэтэн кэбиһэриттэн сахалыы таҥара үөрэҕэ оҕо-ну харыстаан “Айыы диэмэ” диэн үөрэҕи туһанар.

Киһи өйө-санаата хаһан баҕарар аһара бара сатыыра элбээн хаа-лар. Ол курдук, санаа туохтан да иҥнибэтиттэн, хааттарбатыттан, барыны бары кыайар-хотор кыаҕа үгүһүн курдук сананара, туттунара хаһан баҕарар элбэҕиттэн, киһиэхэ араас кыайан толорбот ыра санаа-лара хаһан баҕарар үксээн хаалаллар.

Саҥаны айыы диэн уустук, уһуннук оҥоруллар үлэ буолар уонна урукку олох уопутуттан тутулуктанан сайдан таҕыстаҕына эрэ туох эмэ туһалааҕы оҥорууну үөскэтэр. Сахалар ону быһааран саҥаны айыыны оҥорорго “Кэс тыл” диэн этиини туһаналлар. Олоххо элбэх уопуттаах киһи ыйан, этэн биэриитин туһанан оҥоруллар саҥаны айыы үчүгэй, туһалаах буолан тахсара үксүүр. Арай биир эмэ быстах санаа табыллан хаалан туох эмэ туһалааҕы оҥоруу табыллара, киһини сыыһа сыаналааһыны оҥороругар тириэрдиэн сөп.

Сахалар киһи өйүн-санаатын туругун быһаарыыга ыча диэн өйдө-бүлү үөскэтэн туһаналлар. Быстах санаатыгар оҕустара, киһиргии, тылга тииһэ сылдьар киһи кыра ычалаах диэн ааттанар. Кыра ычалаах киһи оҥоро сатыыр араас үгүс саҥаны айыылара сыыһа-халты буолаллара элбэҕиттэн туһаны аҕалаллара биир эмэ буолуон сөп.

Киэҥ ычалаах киһи оҥорор саҥаны айыылара табыллан, сатанан уонна сыыһа-халты буолан хаалаллара аҕыйаан туһаны аҕалаллара элбиир. Олоххо байыыны ситиһии диэн киһи ситиһэ сатыыр сыала буолар. Бу туһалаах сыалы ситиһэр туһугар сахалар күүскэ үлэлээн оҥорон таһаарыыны элбэтэри тэҥэ, ычаны сүрүн тутулук быһыытынан билинэн кэҥэтэ сылдьаллар. Туһаны аҕалар саҥаны айыыны оҥоруу киһи майгынын уратыларыттан улахан тутулуктааҕыттан туруга суох майгылаах, дэбдэҥ, сыыһа-халты туттунара элбэх, кыра ычалаах киһи ол-бу, буолар-буолбат саҥаны, уратыны булан оҥоро сатыыра эл-биириттэн куһаҕаны үксэтэн кэбиһэрэ бэлиэтэнэр.

“Акаары ахсым, киһиргэс киэбиримтиэ” диэн өс хоһооно өй-санаа бу уратыларын быһааран дьон билиитигэр таһаарар. Тиэтэйии, ыксааһын уонна киһиргэс буолуу киһи урутаан түһэрин, сыыһа-халты туттунарын элбэтэннэр хаһан даҕаны үчүгэйгэ тириэрдибэттэр.

“Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан биэрэр тутулугун биллэрэр этии киһи өйө-санаата уларыйыытын, сайдыытын табатык быһаарар. Айылҕаҕа туох барыта икки өрүттэнэн иһэринэн хайа эрэ аҥар өрүтүн диэки аһара халыйан барыы хаһан баҕарар иккис өрүтүгэр уларыйыыны, солбуйсан биэрэрин үөскэтэр.

Үчүгэйи оҥоро сатааһын аһара баран хаалыыта куһаҕаны үөскэтэн кэбиһэрин билэ сылдьыы эрэйиллэр. Оҕоҕо куруук “үчүгэйи”, сынньа-лаҥы оҥоро сатааһын бэлэмҥэ үөрэнэн, сүрэҕэ суох буоларын, атаах-тыырын үөскэтэрин биллэххэ табыллар. Бука бары бу “үчүгэй” диэн этэн, ол диэки халыйан барыыларыттан икки өрүттэргэ солбуйсан биэрии үөскээтэҕинэ куһаҕан улаатан тахсара биллэр. Сэбиэскэй былаас үлэһиттэргэ оҥорбут үчүгэйиттэн сылтаан, бу былаас аһара “үчүгэй” диэн ааттанан уонна ону тутуһа сатааһыны үөскэппитэ олоххо сыыһата биллэн тахсан эйэлээхтик уларытыллыбыта.

Киһи өйө-санаата аһара барарын тулуурун, туттунар күүһүн көмө-түнэн хам туттунан сырыттаҕына, куһаҕан тыллары элбэхтик саҥаран үгэс оҥостубатаҕына эрэ сиэри тутуһан уонна киһи быһыытын таһынан баран хаалбакка олоҕун киһи быһыылаахтык олорор кыахтанарын “Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн өс хоһоонун оҕону иитиигэ туһаныы үөскэтэр. Ол аата киһи төһө тулуура, туттунар күүһэ, өһөс санаата эбиллэн биэрэр даҕаны сиэри уонна киһи быһыытын тутуһар кыаҕа улаатарын сахалар туһаналлар.

Тыл үөрэхтээхтэрэ “айыы үчүгэй” диэн сымыйанан этэннэр сахалар эдэрдэрин ол-бу араас саҥаны айыылары оҥорууга ыҥыраннар сыыһа-халты туттуналлара элбээбитин тэҥэ, улахан куһаҕаҥҥа, нар-котигы туһаныыны боруобалыы сатаан киирэн биэриилэрэ элбээтэ. Оҕолору харыстаан бу сымыйа үөрэҕи тохтотуу ирдэнэр буолла.

Онон “Айыы диэмэ” диэн сахалыы таҥара үөрэҕин этиитэ куһаҕан өйдөбүллээх тыллары элбэхтик саҥаран куһаҕан үгэстэнэн хаалыма диэн киһи өйүн-санаатын харыстыырга аналлаах туттуллар.

АЙЫЫНЫ ОҤОРУМА

Төһө да бары саҥаны айыылары оҥорон олохпутун тупсаран, элбэх барыһы ылар санаабыт үгүһүн иһин, ол ыра санаалар кыайан туол-бакка хаалан хаалаллара элбиир буолла. Дьадаҥы дьон кыайан толорбот ыра санаалара элбэҕин баайдар, христианскай таҥара үөрэҕин салайааччылар сатаан туһанан, өлбүккүт кэннэ дьэ туолуоҕа диэн албыннаан Ырай дойдутун айан олохтообуттар.

Саҥаны айыыны биир эмэ сатабыллаах, талааннаах киһи оҥорон олоххо киллэрэн олоҕу тупсарара, сайдыыны аҕалара биллэр. Онтон атыттар, элбэхтэр оҥоро сатыыр саҥаны айыылара табыллыбакка, сатаммакка уонна сыыһа-халты туттунуулартан куһаҕаҥҥа кубулуйан хаалаллара элбэҕин үлэһиттэр былыр үйэҕэ быһааран “Айыыны оҥо-рума” диэн үөрэҕи сахалыы таҥара үөрэҕэр киллэрэн туһаналлар. Бу быһаарыы сахалар таҥараларын үөрэҕэ элбэхтэргэ, үлэһиттэргэ анал-лааҕын биллэрэр. Биир эмэ киһи оҥорор саҥаны айыыта табыллан, сатанан туһаны оҥорорун, атыттар, элбэхтэр үтүктэн, батыһан туһан-нахтарына сайдыы, тупсуу кэлэрэ кыаллар.

Мин “Айыыны оҥорума” диэн үөрэх туһунан суруйарбын 2006 сыллаахтан саҕалаан “Үрүҥ айыы буолуу” кинигэбэр киллэрбитим. Бу үөрэх оҕо киһи буолуу үөрэҕин ситиһэригэр анаан аһара барар өйүн-санаатын хааччахтаан киһи быһыытыгар киллэрэн биэрэ үөрэнэригэр тириэрдэрин быһаарбытым. (13,28).

Киһи өйө-санаата хаһан баҕарар аһара бара сылдьар уратылаа-ҕыттан сыыһа-халты тутунууларга тириэрдэн кэбиһэрэ элбээн хаалара куһаҕаны оҥорууну үксэтэн иһэр. “Айыыны оҥорума” диэн үөрэх Улуу Тойон таҥара үөрэҕэр киирсэр уонна киһини сыыһа-халты туттунуулартан харыстыырга аналланар. (4,28).

Дьон саҥаны айыылары оҥорон элбэхтик кэһэйэллэр эрээри, айыы ыҥырар, угуйар албыныгар киирэн биэрэн иһэллэриттэн ханна сыыс-пыттарын билбэккэ эрэйдэнэллэр. Сэбиэскэй былаас диэн олоххо саа-май улахан саҥаны айыыны оҥоруу түмүгэр үөскээбитэ. Дьадаҥылар салайар былааһы сэриигэ кыайан ылан бараннар элбэх саҥаны айыы-лары оҥорон Аан дойдуну баһылыыр санааламмыттара диктатураны үөскэппитэ уонна аан маҥнай табыллан испитэ баара.

Уонунан сылларга бэлэмнэнэн өрө турууну оҥорон салайар былаа-һы ылбыттарын олоххо туһалаах саҥаны айыыны оҥоруунан ааҕаннар бары саҥаны айыылары “үчүгэйинэн” ааҕан ылыммыттара аһара баран халыйыыны үөскэппитэ. Ыраахтааҕы баарын саҕана айыы диэн тыл куһаҕан өйдөбүлэ элбэх этэ, нууччалыы “грех” диэн тылга тэҥнэһэрэ. Айыыны, киһи билбэтин, оҥорботун оҥоруу куһаҕанынан ааҕылларын Э.К.Пекарскай саха тылын тылдьытыгар киллэрэн бэлиэтээбитин тыл үөрэхтээхтэрэ сыыһанан ааҕан хаалларан сылдьаллар.

Саҥаны айыыны оҥоруу табыллыбакка, сатаммакка хааларын уонна киһи сыыһа-халты туттунарыттан куһаҕаҥҥа тириэрдэрэ эл-биирин сахалар олус былыргы кэмнэртэн ыла билэллэрин, олохто-ругар туһаналларын, бу тыл “ыы” диэн ытааһын сыһыарыылааҕа биллэрэ сылдьар. Ол аата, саха тыла саҥа үөскүүр былыргы кэм-нэригэр өйдөрө-санаалара лаппа сайдыбыттар, билигин айыы “үчүгэй” диэн сымыйанан этэр үөрэхтээхпит диэн ааттанар дьону лаппа баһыйааччылар, бу тылы таба оҥорон олоххо киллэрбиттэр.

Ханнык баҕарар уоруу саҥаны айыы буолан иһэр. Ол курдук, уорууну оҥоруу атын уорууга маарынныыра бэрт аҕыйах буолар. Уор диэн киһи аһара кыыһырдаҕына киирэр эбиискэ эньиэргийэ баара тугу эрэ уордарыыттан киһиэхэ уордайара киирэрин быһаарыыттан үөс-кээбит. Уоруу диэн олус былыргы кэмнэргэ үөскээбит куһаҕан, хара саҥаны айыы буолара билигин да уларыйбакка сылдьар.

Эр дьон саҥаны айыыны бэйэлэрэ үлэлээн, оҥорон, тутан оҥо-роллоруттан табыллыбакка, сатаммакка, сыыһа-халты буолан тахсара элбэҕинэн эрэйи, куһаҕаны үксэтэрин бары кэриэтэ билэллэр. Ол иһин айыыны оҥороллоруттан “куһаҕан буолуо” диэн сэрэнэллэр.

Айылҕаттан айдаран айыыны илэ оҥорон таһаарааччылар диэн дьахталлар буолаллар, ол иһин айыы диэн тылы “үчүгэй” диэн этэ сатааччылара элбээн сылдьаллар. Ол эрээри, бу уустук саҥаны айыы-ны оҥорууга эрдэттэн анаан-минээн бэлэмнэннэххэ, ырааһы, кыыһы харыстаатахха эрэ эр киһиттэн сайдыылаах буор кутун ылыммыт оҕо төрүүрүн өй-санаа үөрэҕин туһанан билиэхтэрэ этэ.

Оҕо эрэ барыта биир тэҥ өйдөөх-санаалаах, кыахтаах буолбата улааппыттарын кэнниттэн биллэн тахсар. Билигин сэбиэскэй былаас кэмигэр дьахталлар бэйэлэрин көҥүллэринэн эргэ тахсалларын олох-хо киллэрэн, хайа эр киһиттэн оҕоломмуттарын, оҕолоругар ханнык буор куту биэрбиттэрин билбэттэр элбээн сылдьаллар.

Оҕоҕо эр киһи буор кута утумнаан бэриллэн иһэрэ кыыс оҕо эргэ барарыгар сайдыылаах буор куттаах, үлэни кыайар эр киһини таба талан ыларын ирдиир. Ол иһин, аналлаах таба тал диэн тыллары туһанан таптал диэн тылы үөскэтэн сахалар эр киһини таба талан ылыыга туһаналлар. Ыал буолан оҕо төрөтүүгэ кыыс эр киһини таба талан ылбытын суолтата оҕо улааппытын кэнниттэн биллэн тахсарын олохторугар туһаннахтарына табыллар.

“Айыыны оҥорума” диэн үөрэх кыыс оҕоҕо сыһыана олус улахан. Айылҕа ону бэлиэтээн кыыс оҕоҕо аналлаах бүрүөһүнү оҥорон ыраа-һын кыһанан харыстыырын үөскэппит. Бу аҕа уустарын, омугу сайын-нарары үөскэтэр, эр киһи сиэмэтэ, буор кута киирбитин биллэрэр чараас бүрүөһүнү кыыс оҕолоох дьон харыстыырга кыттыһаллара ирдэнэр көрдөбүл буоларын олоххо киллэрдэххэ саха омук сайдыыта, кэлэр көлүөнэлэр тупсуулара ситиһиллэр кыахтанар.

Күүстээх, кыахтаах эр киһиттэн кинини удьуордуур, утумнуур оҕо төрүүр диэни сахалар билэллэр. Кыахтаах тустууктар син элбэхтэр эрээри, бэйэлэрин утумнуур оҕолоро суох буолан иһэрэ дьахталлар эргэ тахсыахтарын инниттэн элбэхтик күүлэйдии сылдьалларын бил-лэрэр. Ол курдук, сааһын сиппит кыыс оҕо элбэх уолаттары кытта уһуннук бииргэ үөрэнэрэ, сылдьара кыыһын харыстанарын суох оҥорон кэбиһэр. Сахалар ыал буолуу үгэстэрэ кыыһы сааһын ситтэр эрэ сайдыылаах буор куттаах эр киһини булан эргэ биэриини тутуһара ити халыйыыны тохтотор аналлаах. Сайдыылаах буор куттаах дьон элбээтэхтэринэ эрэ омук сайдыыны, тупсууну ситиһэрэ кыаллар.

Сахалар кыыс оҕо аатыгар –куо диэн эбэн биэриини туһананнар анаан-минээн ырааһын биллэрэллэрэ. Бу кыыс эргэ барарыгар саҥа аймахтарын элбэтэр кыаҕа улаханыттан уонна эр киһини утумнуур буор куттаах оҕону төрөтүөн сөбүттэн энньэтэ биллэрдик эбиллэрэ.

Дьахтар 35 сааһын кэнниттэн оҕо төрөтөрө тохтоон саҥаны айыыны эр киһи курдук үлэлээн оҥорууга уларыйара тиийэн кэлэр. Бу кэмтэн дьахтар этэ-сиинэ эр дьону кытта бары өттүнэн тэҥнэһэн араас үлэни барытын үлэлиэн сөптөөх кэмэ саҕаланар. Ол аата, эр дьону кытта тэҥнэһэр баҕа санаата туолара бу кэмтэн ыла тиийэн кэлэрэ анаан-минээн айылҕаттан быһаарыллыбыт.

Үгүс дьон бэйэлэригэр туһалаах, барыһы киллэрэр “үчүгэйи” аан бастакынан талан ылан оҥоро сатыыллара хаһан да аҕыйаабат, элбээн иһэр. Ону тэҥэ, атыттарга анаан тугу эмэни этэллэригэр бэйэлэригэр туһалааҕы оҥорору бастатан кэбиһэллэрэ элбээн хаалар.

“Дьон этэринэн сылдьыма” диэн сахалыы үөрэх атын дьон ол-бу араас этиилэригэр киирэн биэримэ диэн быһаччы өйдөбүллээх. Киһи бэйэтигэр туһалааҕы “үчүгэй” диэбитэ дьоҥҥо барыларыгар сөп түбэспэт. Байбыт салайааччылар, депутаттар үлэһиттэргэ анаан тугу этэллэрэ барылара бэйэлэригэр туһалыыр аналлаахтарын билэн, быыбарга кыттыһан талан ылыыга сэрэхтээх буолуу эрэйиллэр.

Киһи өйө-санаата хаһан баҕарар бэйэтигэр үчүгэйи оҥоруу диэки хайысхалаах. Ол аата, төһө эрэ кэминэн бу “үчүгэйэ” элбээн аһара баран халыйарыгар тириэрдиэн сөп. Бу халыйыы үөскээбэтин туһугар сахалар бэйэлэрин санааларын көннөрүүгэ, тупсарыыга аналлаах “Атыттарга үчүгэйи санаа” диэн үөрэҕи туһаналлар. 

Киһи бэйэтэ өйүн-санаатын сайыннарарын сахалар ирдииллэр. Ол иһин, таҥара үөрэҕэр “Үрүҥү, хараны араарыы” диэн аналлаах үөрэҕи киллэрэн үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран олоххо туһанарга үөрэтэллэр. Ону тэҥэ, “Тоҕус айыыны оҥорума” диэн үөрэҕи туһанан оҕо дьон оҥорор аҕыйах ахсааннаах куһаҕан быһыыларын аан бас-таан билэрин уонна олору оҥорботун ситиһэллэр.

Олоххо сайдыы киириитэ таба суолунан баран иһиитэ диэн аан бастаан баар куһаҕаннары билэн, олору үчүгэйгэ уларытыы, тупсаран иһии буоларын сахалар таҥара үөрэҕэр киллэрэн туһаналлар.

Тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар уонна учуонайдар була сатаан оҥорбут “айыыларын үөрэҕэр” саҥаны айыыны “үчүгэй” диэн этэннэр оҕолор өйдөрүн-санааларын сыыһа-халты туттунуу диэки халыталлар уонна сахаларга букатын суох “аньыы” диэн тылы булан туһаннара сатыыллара албыны киллэрэр. Куһаҕан бу баар диэн ыйан биэрэн буллара сатаан буккууру эрэ оҥороллор, бэйэлэрин кумааҕыны эрэ суруйар үлэлэрин “үчүгэй” диэн ааттаан атыттары албынныыллар.

Икки тыһыынча сыллар анараа өттүлэриттэн ыла айыы диэн тыл икки өрүттээх; үчүгэй уонна куһаҕан диэн өйдөбүллэрэ үөскээбитин иҥэринэн сылдьар тыл буолар. Бу тылы билигин кэлэн икки аҥы араара сатааннар “аньыы” диэн сахаларга суох тылы булан куһаҕаны барытын туспа арааран тыл үөрэхтээхтэрэ бэйэлэрин диктатураларын үөскэтэн киллэрэр санааланан сылдьаллар.

Өй-санаа, сахалыы таҥара үөрэҕэ олохтон бэйэтиттэн үөскээн тахсар үөрэх буолар уонна киһи үйэтэ уһуурун хааччыйарга анал-ланар. Бу үөрэх аҕа уустарынан, аймахтарынан тарҕанан иһэрэ ордук табыллар. Дьон аймахтарын, ыалларын билсиһэллэриттэн хайалара сайдара эбэтэр хаалан хаалбыта барыларыгар биллэ сылдьар. 

Аймахтара сайдалларыгар кыһаммат дьон атыттар хайдах олох-тоохторун букатын да билбэккэ эрэ сылдьыахтарын сөп эрээри, үйэлэрэ кылгаан хаалара уонна үлэни табан, сатаан оҥорботторо элбиириттэн атыттарга үтүрүттэрэн бараллара биллэр. Ол аата, өй-санаа үөрэҕин тутуспаттар, хайа эрэ өттүгэр халытааччылар сыыһа-халты туттуналлара үксээн, олохторун ситэ олорботторо элбиириттэн, түргэнник көҕүрээн, симэлийэн иһэллэр.

Өй-санаа үөрэҕэ бары үлэһиттэргэ тус-туспа өйдөбүллээх. Ону тэҥэ, кыра да сыыһата, онтон-мантан булуута, эбинэ сатааһына суох буолара ирдэнэр. Бу үөрэҕи тутуспат буолуу сэтэ, иэстэбилэ хойутаан да буоллар син-биир тиийэн кэлэр. Ол курдук, араас эмтэммэт ыарыы-лаах оҕолор төрөөһүннэрэ элбээһинэ дьахталлар үгүстүк эргэ барыах-тарын иннинэ күүлэйдии сылдьыбыттарын биллэрэр. 

Өй-санаа үөрэҕин тутуспат буолуу иэстэбилэ таҥара накааһа диэн ааттанар уонна хойутаан да баран ситэн кэлэр. Сэбиэскэй былаас кэмигэр үлэһиттэр бары олохторо тупсубут, көммүт курдук санааҕа оҕустараннар уонна “Барыта оҕолор тустарыгар” диэн албын ыҥы-рыыга киирэн биэрэннэр оҕолорун атаахтаталлара элбээн хаалбыта. Ону тэҥэ, оҕону кыра эрдэҕиттэн көрөр-истэр, бүөбэйдиир ийэтэ улааппытын да кэнниттэн атаахтатара, маанылыыра хаалан хаалбат. Атаахтык улааппыт оҕо үлэни кыайан үлэлээбэтэ, онно-манна со-лумсаҕыра сылдьара элбээн хааларын тэҥэ, өйө-санаата көҥүлүнэн бара сылдьыыга үөрэммитэ сыыһа-халты туттунан кэбиһэрин элбэ-тэрин сахалыы таҥара үөрэҕэ эрэ “Айыыны оҥорума диэн үөрэҕи туһанан тохтотор кыахтанар. Оҕолорун атаахтатан улаатыннаран кэбиспит төрөппүттэр эрэйдэрин дьон бары билэ сылдьаллар эрээри, детсадка, оскуолаҕа балыйалларыттан дьиҥнээх буруйдаах дьахталлар бэйэлэрэ эбиттэрин билбэккэ сылдьаллар. Оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кутун иитэн биэрии диэн үөрэҕи туһаннахха, бу сыыһа көнүөн сөп.

Оҕо өйө-санаата туруга суох буола улаатарыгар ийэтэ быһаччы буруйдаах. Ол курдук, оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кутун иитиини, өйүн-санаатын төрүттээһини ийэтэ оҥорон биэрбэккэ хаалбыта, атаахтата сылдьыбыта улааттаҕына быһаарыллан тахсар. Бу кэми аһаран кэбиспэккэ үчүгэй быһыылары оҥотторон үчүгэй үгэстэри иҥэрэн биэрдэххэ оҕо иитиитэ киһилии быһыылаах буолар кыахтанар.

Сахалар Кут-сүр үөрэхтэрин туһанан биир эмэ да оҕону киһи бы-һыылаахтык иитэн, үөрэтэн киһи буолууну ситиһиннэриэххэ сөп. Оҕо ийэ кута хайдах иитиллэр даҕаны олоҕун соннук олороруттан өйүн-санаатын төрүттээн биэрэр ийэтин оруола аһара үрдүүр.

Онон “Айыыны оҥорума” диэн үөрэх оҕо, киһи аһара бара сылдьар элбэх санааларын оҥорон иһэрин тохтотор, хааччахтыыр, сиэри туту-һуннарар уонна киһи быһыытыгар киллэрэн биэрэр үөрэх буолар. 

КЭС ТЫЛ

Олоххо сайдыыны ситиһии ханнык эрэ саҥаны айыылары оҥорон туһаҕа таһааран истэххэ эрэ ситиһиллэр кыахтааҕын киһи барыта би-лэр. Ол иһин айыы диэн тыл угуйар, ыҥырар күүһэ улаатан хаала-рыттан уонна куһаҕана элбэҕиттэн сэрэхтээх, мээнэ туттуллубат тыл буолар. Элбэх саҥаны айыыны оҥоро сатааһынтан олоххо туһалаах, сайдыыны аҕалар айыыны биир эмэ сатабыллаах эбэтэр талааннаах киһи уһуннук үлэлээн оҥороро биллэр.

Туһаны аҕалар саҥаны айыыны оҥорон олоххо киллэрбит дьоҥҥо аналлаах бочуоттаах ааттары иҥэрэллэр. Учуонай буолбут эбэтэр араас патеннары, сертификаттары ылбыт дьон, атыттарга холоотоххо отой аҕыйахтар. Ол курдук, туһалаах саҥаны айыыны оҥорон олоххо киллэрии диэн олус уустук, уһун, эрэйдээх үлэни эрэйэр.
 
Саҥаны айыыны оҥоруу диэн ким да урут оҥорон көрө илик, өссө ким да билбэт быһыыта буолар уонна сиэри, киһи быһыытын таһынан баран хааларыттан оҥорорго улахан сэрэхтээх буолуу эрэйиллэр. Киһи быһыытын таһынан барбыт саҥаны айыы аһара улахан куһаҕан буолан хаалыан сөп. Антисептиги иһэн кэбиһии диэн киһи оҥорор быһыытын олус таһынан барарынан өлүүгэ тириэрдэн кэбиһэр саҥаны айыы буо-ларын боруобалаан көрөн билбиттэрэ. Ол иһин туох, хайдах; үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсара өссө биллибэт ураты быһыы буоларыттан оҥоруох инниттэн уонна оҥорор кэмҥэ олус улаханнык сэрэннэххэ, сыыһа туттубатахха эрэ табыллар. 

Сахалар саҥаны айыыны оҥоруу уустуктарын, хайдах оҥорортон олус улахан тутулуктаахтарын быһааран айыы диэн тылга олус сэрэхтээхтик сыһыаннаһаллар. Санаабычча оҥорон кэбиһиллибит са-ҥаны айыы табыллыбакка, сатаммакка хаалан куһаҕаҥҥа кубулуйан иһэриттэн араас эрэйдэр эбиллэллэрэ биллэр. Куйааска итииргээн баран күөлгэ киирэ охсон дьон сылдьыбат сирдэринэн ууга ыстана охсубут уол туох эрэ мэһэйгэ түбэстэҕинэ дэҥнэнэн хаалара улахан хомолтону аҕалар. Саҥа улаатан өйө-санаата ону-маны билэ, оҥоро сатыыра элбээн иһэр оҕо айыыны оҥоро сатаан сыыһа-халты туттунара үксүүрүн сахалар быһааран “Айыыны оҥорума” диэн хааччаҕы туһанан харыстыы сылдьаллар. 

Кырдьаҕас, олоххо элбэх уопуттаах, билиилээх киһи “Кэс тыл” диэн ыйан, кэһиини киллэр, саҥаны айыыны маннык оҥор диэн этэн биэриитин тутуһан оҥоруллар айыы табыллан, сатанан туһаны оҥо-рорун, үчүгэйи элбэтэрин сахалар быһааран олохторугар туһана сыл-дьаллар. Олох урукку уопутугар тирэҕирэн уонна салгыы сайыннаран иһэр саҥаны айыы киһи быһыытын таһынан барыы буолбакка, сөп түбэһэр кэһиини киллэрэн, тупсарыыны оҥоруу буолан истэҕинэ аһара барыыны үөскэппэккэ эрэ туттуллара табыллар.

Кэс диэн тыл уруккуттан тугун эрэ уларыт, саҥаны киллэр диэн киэҥ суолталаах тыл буолар. Бу тылы, кэһиини туһанан оҥоруллар саҥаны айыылар олоххо тосту уларыйыылары, аһара барыылары оҥоруу буолбакка, урукку баары тупсаран биэриигэ, көннөрөн оҥорууга ананалларыттан туһаны аҕалаллара элбиир. (14,110).

Эдэрдэр саҥаны айыыны оҥорор санаалара элбэҕиттэн куһаҕаны айыы диэки халыйан хаалыылара үгүһүн быһааран “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн үөрэҕи туһанан, өйдөрө-санаалара аһара ба-рарын сахалыы таҥара үөрэҕэ хааччахтаан туһаны оҥорор.

Үлэлии сылдьар киһи саҥаны айыыны оҥороро элбэх. Тугу ура-тыны, урут суоҕу оҥоруу барыта кэриэтэ саҥаны айыы буолан тахсан иһэр. Ол иһин, үлэһиттэр саҥаны айа сатааһын үгүстүк табыллыбакка, сатаммакка хаалан куһаҕаҥҥа кубулуйан хомоторун билэллэр. Манна хас биирдии атырдьах оту дьаарыстаан, бэйэтин миэстэтин булларан эрэ уурталаан биэрэн истэххэ кэбиһиилээх от биир тэҥник үрдээн иһэрэ үлэни оҥорууга холобур буоларын туһаныахха сөп.

Оту кэбиһии улахан уустук үлэ. От кэбиһиллэн, үрдээн дьэндэйэн таҕыстаҕына саҥаны айыы буолан ыраахтан көстөр. Элбэх уопуттаах киһи ыйан, этэн биэриитэ суох эдэр киһи оту үрдүк гына кэбиһэрэ кыаллыбат. Атырдьахха оту иилэн ылыы да, уопута аҕыйах киһиэхэ кыаттарара уустук. Ону таһынан ыһылла сылдьар оттору сааһылаан, дьаарыстаан ууран үрдүк оту кэбиһии элбэх үлэттэн уонна уопуттаах буолууттан үөскээн тахсар үлэ буолар.

Оту кэбиһиигэ аан маҥнай түгэҕэ оҥоруллар. Онно бугуллары бэйэлэринэн, хардары-таары баттата олордуллар. Атырдьахтаммыт оту хаастыы ууран истэххэ уонна ортолоругар быраҕан чиҥэттэххэ бэйэ-бэйэлэриттэн баттаһан, тутуһан кэбиһии үрдээн тахсара сити-һиллэр. Уопуттаах киһи этэн, ыйан, сүбэлээн биэриитинэн туһанан эдэр киһи бастакы отун кэбиһэрэ кыаллар.

Ханнык баҕарар үлэни оҥорууга эрдэттэн бэлэмнэнии, үөрэҕи баһылааһын, бу үлэ туһунан билии, туһалаах хамсаныылары оҥоро үөрэнии хайаан да эрэйиллэр. Үлэҕэ сылдьан сыыһа-халты туттунуу, уруккутуттан атыннык оҥоро сатааһын саҥаны айыы буолан тахса-рыттан куһаҕаны элбэтэн кэбиһэрэ быһаарыллар.

Дьиэ тутуутугар үлэлии сылдьан баалкы устун хааман быһалыы бара охсоору сууллан түспүт үлэһит саҥаны айыыны оҥоро сатаабыта куһаҕаҥҥа кубулуйуутун холобура буолар. Ол иһин, үлэни оҥорууга “Техника безопасности” диэн ааттаан, сэрэхтээх буолуу аналлаах быраабылаларын үөрэтиини тэҥэ, үлэ хайдах оҥорулларын быһааран биэрии туттуллар. Бу үлэни оҥоруу уопутуттан үөскээбит хааччахтар була сатаан атыннык, туспатык оҥорууну бобо-хаайа сатыыллар.

Улахан тутууну оҥорууга анаан эрдэттэн проект диэн оҥоруллар. Бу проект оҥоруллар кэмигэр бары итэҕэһэ, сыыһата-халтыта барыта көннөрүллэн уонна тупсарыллан дьиэни тутууга эрдэттэн бэлэмнэнии оҥоруллар. Проегынан тутуллар дьиэ тутуллан бүттэҕинэ табыллан, сатанан олоххо туһалаах саҥаны айыы буолар кыахтанар.

Киһи бэйэтэ үөрэҕи ылынан саҥаны киллэрэр кыаҕа улахан. Салгын кута сайдарынан үөрэҕи истэн, көрөн түргэнник ылынан олоҕор туһаммытынан барар кыахтаах. Ол да буоллар атын дьон олоххо туһалаах уопуттарын ылан туһанар, үөрэнэр кыаҕа хаһан баҕарар баар. “Үөрэҕи түргэнник ылынар киһи атын дьон сыы-һаларыттан көрөн үөрэнэр, онтон бытааннык ылынар киһи оҥорор сыыһатыттан эрэйдэнэн үөрэнэр” диэн киһи үөрэҕи ылынара эмиэ икки өрүттээҕин биллэрэр этии туттулла сылдьар.

Саҥаны айыыны оҥорорго, олоххо уларытыылары киллэрэргэ киһи эрдэттэн бэлэмнэнэн, атыттар оҥорбут уопуттарын үөрэтэн билэрэ хайаан да эрэйиллэр. Ол иһин олоххо уопута суох эдэрдэр оҥоро сатыыр араас, буолар-буолбат саҥаны айыылара табыллыбакка, сатам-макка хаалан туһаны аҕалаллара суох буолар.

Айыыны оҥоруу диэн киһи өйүн-санаатын уонна этин-сиинин, хамсаныылары оҥорор дьоҕура бииргэ кыттыһан оҥорор уустук үлэлэрэ буолар. Ол иһин быстах санааҕа табыллыах курдугун да иһин, оҥорууга тиийдэҕинэ табыллыбакка, сатаммакка хаалара, сыыһа-халты буолара үксээн хаалар.
Киһи хамсаныылары оҥорор дьоҕура, сатабыла, талаана, ол аата буор кута төһө сайдыылааҕа саҥаны айыыны оҥороругар туһалаах дьайыыны оҥорор. Төһө да сотору ууллан хаалалларын иһин, муустан араас киэргэллэри оҥорон туруоруу көрө сылдьар дьон үрдүкү сыанабылларын ылар. Боростуой курдук матырыйаалтан, муустан дьон үөрэ көрөр киэргэллэрин чахчы талааннаах, сайдыылаах буор куттаах, туһалаах хамсаныылары сатыыр дьон оҥороллор.

Олоххо уларыйыылар кэмигэр киирэн истэхтэринэ эрэ сайдыы уларыйыы киирэриттэн хаалан хаалыы үөскээбэт. Ол иһин кэмиттэн-кэмигэр быыбардар көмөлөрүнэн салайааччылары уларытан олоххо киирэн иһэр уларыйыылары таба туһана сылдьыы эрэйиллэр. Бу уларыйыылар аһара барыылары таһаарбакка эрэ киирэн иһэллэрин кэс тылы туһана сылдьыы үөскэтэн олоххо сайдыы киирэрэ ситиһиллэр.
 
Олус былыргы кэмнэртэн араас уустук үлэлэри баһылаабыт, сай-дыылаах буор куттаах сахалар аныгы, элбэх араас омуктар мустубут, бииргэ олорор сирдэригэр олоххо туһалаах үлэлэри сайыннаран сайдыыны ситиһэн баһылыыр оруолу ылар кыахтаахтар.

Омук сайдыыны ситиһэригэр туспа омугу кытта ыал буолан туп-субут хааннаах бааһынайдары төрөтүүтэ улахан оруолу ылар. Тупсу-бут хааннаах киһи этэ-сиинэ бөҕөргөөн элбэх оҕолонор кыаҕа улаатара омук ахсаана эбиллэн сайдыыны ситиһэригэр тириэрдэр. Хаан тупсарыыта диэн үгэһи сахалар былыргы кэмнэргэ үөскэтэн туһана сылдьалларыттан уонна олохторугар “Туох барыта икки өрүт-тээх” диэн үөрэҕи туһаналларыттан уһун үйэни ситиһэн сылдьаллар.

Сахалар саҥаны айыыны оҥорууга кырдьаҕас, олоххо, үлэҕэ элбэх уопуттаах киһи, бу айыыны хайдах оҥорор туһунан “Кэс тылын” этэрин, олоҕун уопутуттан эдэрдэргэ бэрсэрин, ыйан, этэн биэрэрин тутуһан оҥордоххо табыллара, сатанара үөскээн кэлэрин туһаналлар.

“Кэс тылы” туһаныы үөрэҕин сахалар таҥара үөрэҕэр киллэрэн туһана сылдьаллар. Оҕо улаатан иһэн сэттэ сааһыттан тулуура эбиллэн барарын туһанан аҕата үлэҕэ үөрэтиитэ саҕаланар. Аҕа диэн олоххо элбэх уопуттаах, сайдыылаах буор куттаах киһи этэн, ыйан биэриитин туһанан оҕо үлэҕэ үөрэнэрэ табыллар.

Үлэҕэ үөрэнии эрэйдээх, элбэхтик хамсаннахха, оҥордоххо эрэ туох эмэ туһалаах табыллан тахсар. Саамай судургу курдук үөрэх оҕо өтүйэнэн тутта үөрэниитэ буолар. Арай тарбаҕы охсон кэбистэххэ айыкка ыарыы сыыһа туттубуту сонно биллэрэр. Эргэ мас дьааһыгы көтүрэн тоһоҕолорун тууран баран көннөрүү үлэтин оҕо оҥоро үөрэн-нэҕинэ өтүйэнэн таба туттары түргэнник баһылыыр. 

Аҕа үлэҕэ, олоххо уопута элбэҕинэн оҕону үлэҕэ үөрэтиигэ сөп түбэһэрин таҥара үөрэҕэ туһанан аҕа таҥараны үөскэтэн уол оҕолору иитиигэ, үөрэтиигэ туһанар. Аҕа үөрэҕэ уол оҕотугар “Кэс тылы” этиигэ тэҥнэнэр суолталаах. Оҕо үлэҕэ үөрэнэригэр элбэх билиилээх, уопуттаах киһи этэрин ылынан толорор кыаҕа улаатар. Үтүктэн, оҥорор быһыыны батыһан үөрэниини оҕо түргэнник баһылыыр. Онно бу быһыы хайдах оҥорулларын көрбүтэ улаханнык туһалыыр. “Биирдэ көрбүт ордук” диэн быһаарыы итиннэ сөп түбэһэр.

“Кэскиллээх кэс тыл” диэн өс хоһооно кэлэр көлүөнэлэргэ анаан этиллэр, олоххо уларыйыылары киллэрэр аналлаах.

“Кэриэс кэс тыл” диэн өс хоһооно кэннигэр хаалар көлүөнэлэргэ анаан этиллэр уларыйыылары хайдах оҥорору быһааран биэрэр. (5,6).

Онон кэс тылы этии диэн эдэр киһиэхэ олох үгэстэригэр үөрэтии, маннык оҥордоххо туһалаах буолар диэн этэн биэрии ааттанар.

СУРУЙААЧЧЫЛАР ӨЙ-САНАА ҮӨРЭҔИН БИЛБЭТТЭР

Саха тыла иччилээх диэн этиини сахалар бары билэннэр тылга иҥэн сылдьар өйү-санааны табан туһаналлар. Суруйааччылар өй-санаа үөрэҕин билбэттэриттэн тылы талбыттарынан уларытан туһана са-тыыллар. Айыы-айа диэн ыарыыны биллэрэр тыл оннугар “айуу”-айа диэни элбэхтик туһанан сурукка киллэрэллэр.

Сахаларга саамай иччилээх, өй-санаа иҥэн сылдьар тылынан айыы диэн тыл буолар. Бу тыл киһини ыҥырар, угуйар дьайыыта элбэҕинэн үгүстүк сыыһа-халты туттунууга тириэрдэн кэбиһиэн сөбүттэн “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн аналлаах харыстанар, өй-санаа аһа-ра барарын тохтотор үөрэхтэри саха дьоно үөскэтэн таҥара үөрэҕэр киллэрэн туһаналлар. Ордук өйдөрө-санаалара саҥа сайдан, үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны таба арааран оҥорор быһыыларыгар таба туһанар буола үөрэнэ илик улаатан эрэр оҕолорго айыы диэн тыл дьайыыта урутаан тиийэн куһаҕаны оҥотторорун тохтото сатыыллар.

Оҕо туох эмэ уратыны, саҥаны оҥоро сатыыр санаата элбэҕиттэн куһаҕан диэни өссө арааран билэ илигиттэн ону-маны, куһаҕан саҥаны айыыны оҥорон кэбиһэн оннук үгэстэнэн хаалыан сөп. Куһаҕаны да оҥоруу саҥаны айыыны оҥоруу буолан син-биир үгэһи оҕо өйүгэр-санаатыгар үөскэтэн кэбиһэрэ умнуллубат буоларыгар эмиэ тириэрдэр. Ол иһин, оҕо өйүн-санаатын харыстаан кыра эрдэҕинэ, ийэ кута иитиллэр кэмигэр оҕолоругар үчүгэйи баҕарар төрөппүттэр куһаҕан быһыылары оҥорорун тохтотон үчүгэй диэн билэр быһыыларын оҥотторон оннук үгэстэри иҥэрэ сылдьаллар.
Айыы диэн тыл “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан биэрэн иһэр тутаах тутулугар сөп түбэһэн икки өрүттэнэр. Ол курдук, киһи оҥорор быһыыта хаһан баҕарар икки аҥы арахсан, икки өрүттэнэн; үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсан иһэр:

1. Үчүгэй, туһалаах саҥаны айыыны оҥорууну дьон бары оҥоро сатыыллар уонна табылыннаҕына үрүҥ айыы диэн ааттаан атыттар үтүктэн, батыһан оҥороллорун үөскэтэллэр.

2. Куһаҕаны, дьоҥҥо буортуну оҥорор саҥаны айыыны оҥоруу сахалар үөрэхтэринэн хара айыы буолан тахсар уонна куһаҕана аатыттан биллэриттэн хаалар, умнуллар аналланар. Ону тэҥэ, киһи сыыһа-халты туттунарыттан эбэтэр тиэтэйэриттэн, ыксыырыттан табыллыбакка хаалбыт саҥаны айыыта куһаҕаны элбэтэр.

Саҥаны айыыны оҥоруу киһи хайдах оҥороруттан уонна май-гынын биллэр уратыларыттан улаханнык тутулуктанар:

- Урут суоҕу, дьон билбэттэрин, оҥорботторун, ол аата саҥаны айыыны оҥоро сатааһын туох эрэ улахан суолталааҕа табыллыбакка, сатаммакка хааллаҕына куһаҕаҥҥа кубулуйан иһэр.

- Үчүгэй буолуо диэн быстах санааттан оҥорулла охсубут саҥаны айыы сыыһа-халты туттунартан куһаҕаҥҥа кубулуйа охсуута.

- Саҥаны айыыны, уратыны, дьон өссө билбэттэрин, ол иһин, оҥорботторун киһи булан оҥоро охсоору тиэтэйэрэ, ыксыыра киирэн кэлэриттэн сыыһа-халты туттунара элбээн хаалан, үчүгэй да буолуон сөптөөҕү куһаҕаҥҥа кубулутан кэбиһиитэ.

- Өлбүт киһи өйө-санаата этиттэн-сииниттэн арахсан, туспа баран сылдьыыта уонна уларыйбат турукка киириитэ айыы буолуу диэн ааттанар. Бу өлбүт дьон өйдөрө-санаалара тыыннаахтар өйдөрүн-санааларын ыҥырар, угуйар кыахтара улаханыттан сыыһа-халты тут-туналларын элбэтиэхтэрин уонна үйэлэрин кылгатыахтарын сөп.

Айыы диэн тыл киһи оҥорор быһыытын быһаарарынан “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан биэрэр тутулугар сөп түбэһэн икки өрүттэнэр. Ол курдук, киһи оҥорор быһыыта оҥорбутун кэнниттэн хаһан баҕарар икки аҥы арахсан үчүгэй эбэтэр куһаҕан диэн буолан иһэр. Бу тыл үчүгэйи, туһалааҕы биллэрэр суолтата үрүҥ айыы диэн ааттанар уонна итэҕэл үөрэҕэр туттуллар.

Саҥаны айыыны үрүҥ эбэтэр хара диэн ааттааһын төһө уһун үйэлэргэ туттулларын быһаарар. Ол курдук, туһалаах, үчүгэй, үрүҥ айыы уһун үйэлээх буолан кэлэр көлүөнэлэри иитэргэ, үөрэтэргэ аналланар, онтон хара диэн сирэн ааттаммыт саҥаны айыы умнуллан, хаалан истэҕинэ үчүгэйи оҥоруу элбиирэ ситиһиллэр. 

Сэбиэскэй былаас айыы диэн тылы өрө тутара, айыыны оҥорууну үчүгэйинэн ааҕара, ол барыта Улуу Өктөөп өрө туруутун тэрийэн кыайыыны ситиһии олус улахан саҥаны айыыны оҥорон олоххо киллэрии буоларыттан тутулуктанан үөскээбитин үөрэҕи кытта тар-ҕаппыттара. Маннык улахан саҥаны айыыны оҥоруу ханна да буола илигиттэн атын дойдуларга эмиэ киэҥник тарҕана сылдьыбыта.

Өй-санаа үөрэҕэ кэмэ кэллэҕинэ уларыйан, эргийэн биэрэр ураты-тын билбэттэриттэн сэбиэскэй былаас дьадаҥы төрүттээх суруйаач-чылара айыыны оҥорууну “үчүгэй” эрэ курдук этэн диктатураны үөскэппиттэрэ уонна атеист буолан хаалбыт дьону билигин даҕаны талбыттарынан албыннаан “айыы үөрэҕэ” диэн сектаны оҥорон албыннарын салҕаан иһэллэр. Ону тэҥэ, бэйэлэрэ ону-маны була сатаан суруйалларыттан, араас фантазияҕа, ыра санааҕа ыллара сылдьаллара элбэҕинэн, албыҥҥа киирэн биэрэллэрэ элбээбитин араас мошенниктар туһанан харчыларын көһөрөн ылаллар.

Сэбиэскэй былаас үөрэхтээхтэрэ бэйэлэрэ өй-санаа үөрэҕин бил-бэттэриттэн, православнай таҥара дьиэтин туораппыттарын, суул-ларбыттарын да иһин, араас билиини онтон ылан туһаналлар. Ол курдук, сахалыы өй-санаа үөрэҕин билбэттэриттэн, “грех” диэн киһи куһаҕаны оҥорор санаатын быһаарар нуучча тылын үтүктэн, “аньыы” диэн сахаларга суох саҥа тылы оҥорон, саха тылыгар киллэрэн туһаннара сатаан “Туох барыта икки өрүттээх” диэн үөрэҕи тутуһар үлэһит; оҥорор, тутар дьону албынныыллар. Айыы диэн тыл былыргы кэмнэртэн икки өрүттээх; үчүгэй уонна куһаҕан өйдөбүлүн холбуу иҥэринэн сылдьарын суох оҥоро сатыыллар.

Тыл үөрэхтээхтэрэ “грех” диэн нуучча тылын туруору тылбаастаан туһанаары “аньыы” диэн саҥа тылы оҥорон саха тылыгар киллэрэ сатаан, сэбиэскэй былаас кэмиттэн онно-манна суруйаллар. Кэлин букатын аһара баран саҥа тылдьыттарыгар кытта киллэрэн сахалары барыларын албынныы сылдьалларын сурукка киллэрэн биллэрдилэр.

Дорҕоон киһи өйүгэр-санаатыгар дьайыытын билэр биир да суру-йааччы, поэт баара биллэ илик. Ол курдук, “ыы” диэн хатыламмыт дорҕоон киһиэхэ ытааһыны үөскэтэрэ хаһан да уларыйбатын ким да билбэт. Ону тэҥэ, “ы” дорҕоонтон бары куһаҕан, ыар, ынырык тыллар үөскээн туттулла сылдьалларын биир да тыл үөрэхтээҕэ арааран билэ илик. “Ыы” диэн ытааһыны үөскэтэр дорҕоон буолар. Оҕо улаатан иһэн “ыы” диэн этэн оонньоотоҕуна сотору ытыыра, кыҥкыйдыыра киирэн кэлэрин кырдьаҕастар билэн сонно тохтотоллор этэ.

Саха тыла айылҕаҕа үөскүүр тыастартан, кыыллар саҥаларыттан үөскээн тахсыбыта билигин даҕаны дакаастанар кыаҕа улахан. Саҥа-рар тылыгар элбэхтик “рр” дорҕоону туһанар киһи ырдьыгыныы сыл-дьар кыыһырымтаҕай буолара чахчы быһаарыллар.

Киһи өйө-санаата сайдыытыгар дорҕоон дьайыыта олус улахан. “Па” диэн куһаҕан суолталаах дорҕоону дьахталлар туһанан оҕолор аҕаларын “па-па” диэн ааттыылларыттан нууччалар эстии суолугар киирбиттэрин киһи барыта билэр буолла. Эр дьоно мөлтөөбүт омук эстии суолугар киирэн иһэрин сахалар үтүктүө суоҕа этилэр.

Остуоруйа диэн омук былыргы олоҕун кэпсиирин уонна суру-йарын тыл үөрэхтээхтэрэ “устуоруйа” диэн саҥа тылы булан сэбиэскэй былаас кэмиттэн уларыта сатаабыттара. Омук былыргы олоҕо остуоруйа диэн ааттанарын умнан, быраҕан кэбистэҕинэ уонна тыл үөрэхтээхтэрэ булбут саҥа “устуоруйа” диэн тылы туһаннаҕына, омукка уларыйыы, тупсуу киирэр кэмигэр саҥа үөскүүр атын омукка уларыйан хаалара тиийэн кэлэрин, оннооҕор арҕааҥҥы үөрэхтээхтэр билэннэр сэрэтэллэрин да аахсыбаттар. 

Эйэ-нэм диэн эйэни харыстыыр аналлаах этиибитин уларытан “дэм” диэн алдьатар, киһиргэтэр суолталаах тылы киллэрэн биэрэн сахалар эдэрдэрэ киһиргэс, дэбдэҥ буолан хааланнар эйэлээх олоххо сөп түбэспэт буолууларын тыл үөрэхтээхтэрэ анаан-минээн оҥоро сылдьаллар. Кыра омук дьоно эйэлээх, түмсүүлээх буолуулара үөс-күүрүн эйэ-нэм диэн этии үөскэтэрин эйэ-“дэм” диэн саҥа оҥорбут этиилэрин туһаннаран, майгыларын куһаҕан өттүгэр уларытан, биир санааланыыларын сэбиэскэй былаас саҕаттан суох оҥоро сатыыллар.

Солун диэн саҥа солуну элбэҕи билии солумсах буолууну үөскэ-тэрин биллэрэр аналлаах тылы “сонун” диэн сахаларга суох тылынан солбуйан биэрэн солумсах суох буолбутун курдук оҥорон биэрэннэр эдэрдэр солумсах буолууларын улаатыннаран кэбиһэннэр тыа сирин туһалаах үлэлэрэ хаалан эрэллэр.

Тыл үөрэхтээхтэрэ сахаларга туһалыыр аатыра сылдьан оҥорор  үлэлэрин өй-санаа үөрэҕин көмөтүнэн ырытан быһаардахха, бу дьон туһаны оҥороллорунааҕар куһаҕаны оҥороллоро билигин элбээтэ уонна содула улаатан сэти үөскэттэ. Эдэрдэр саха тылын үөрэппэт буолуулара аһара элбээн хаалбыт тыл үөрэхтээхтэрэ араас, маат курдук куһаҕан дьайыылаах үгүс саҥа тыллары оҥорон саха тылыгар киллэрэ сатыылларыттан быһаччы тутулуктаах. (15,12).

“Тылга тииһии”, “Элбэх тыл сымсах” диэн этиилэр элбэх тыл туһаны оҥорорунааҕар куһаҕаны оҥорорун биллэрэллэр. Ханнык баҕарар омук тылын кыһаммыт киһи сыл аҥарынан кэпсэтэр буола үөрэтиэн, онтон икки сылынан баһылыан да сөп. Ол иһин, омук тыла сайдыы киириититтэн уларыйдаҕына, саҥа, сайдыыны, тупсууну аҕа-лар омуктар тылларынан байан истэҕинэ эрэ хаалан хаалыы үөскээбэт. Арай бу уларыйыы аһара барбата, омук төрүт, былыргыттан баар тылларын атынынан, саҥанан солбуйбата эрэ эрэйиллэр. Омук дьоно олоххо туһалааҕы бэйэлэрэ аан бастаан оҥорон үлэҕэ киллэрэн испэт буоллахтарына сайдыыны атын омук тылын үөрэтэн, ол сайдыыны аҕалар тылы туһанан ситиһэр кыахтаналлар. Бу уларыйыы аһара бардаҕына омук бэйэтэ уларыйан хаалара тиийэн кэлиэн сөп.

Омук саҥарар тыла сайдыыны ситиһиигэ өй-санаа үөрэҕиттэн хаалан иһэр. Уһун үйэни ситиһэригэр өй-санаа үөрэҕин бастатан тутуннаҕына саҥарар тылын харыстыыр кыаҕа улаатар. Ол иһин сайдыыны ситиһиигэ өй-санаа үөрэҕэ бастаан иһэрэ эрэйиллэр.

Омугу үлэһиттэр кыайыылаахтык үлэлээн, оҥорон, тутан эрэ сайыннараллар. Үлэни кыайбат омук атыттар туоратыыларыгар, үтү-рүйүүлэригэр түбэһэн үлэлиир, барыһы киллэринэр миэстэтин былдьатан кэбиһиэн сөп. Ол аата кыайыылаах, атыттар билинэр, үтүктэр, батыһар үлэлэрин эрэ оҥоруу омук сайдарыгар уонна баа-һынайдары холбонон ахсаана эбиллэригэр тириэрдэллэр. 

Омугу бааһынайдар этин-сиинин бөҕөргөтөн сайдыыны ситиһэ-рин, ахсаана элбиирин үөскэтэллэр. “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа тутулугун туһана сылдьыы саҥарар тылга сөптөөх улары-йыылары киллэрэн бааһынайдары холбонууну олоххо киллэрэр.

Онон сахалар сэбиэскэй былаас халыйыытын тутуһа сылдьар тыл үөрэхтээхтэрин элбэх саҥаны айа сатааһыннарыттан, албыннарыттан босхолоноллоро ирдэнэр көрдөбүл буолбутун билиэххэ сөп буолла.

ТУҺАНЫЛЛЫБЫТ ЛИТЕРАТУРА

1. Каженкин И.И. Киһи буолуу. – Дьокуускай: Издательский дом “Якутия”, 2005. – 80 с.

2. Афанасьев П.С. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. – Дьокуускай: Бичик, 2008. – 680 с. 

3. Винокурова У.А. Ыччаты бэйэҕэ тиийинииттэн сэрэтии. – Дьокуускай: АГИИК, 2009. – 28 с.
 
4. Каженкин И.И. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 152 с.

5. Саха өһүн хоһоонноро=Якутские пословицы и поговорки. – Якутск: Бичик, 2017. – 256 с. 

6. Боло С.И. Прошлое якутов до прихода русских на Лену. – Якутск: Нац.кн.изд-во “Бичик”, 1994. – 352 с.

7. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Үс кут. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2017. - 156 с.

8. Каженкин И.И. Үлэ – олох үөрэҕэ. – Дьокуускай: УПК ТРИ, 2010. – 100 с. 

9. Каженкин И.И. Ыал буолуу үгэстэрэ. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2022. – 136 с.

10. В.И.Даль, А.С.Пушкин. Чудесный ларец. – Москва: Изд-во “Молодая гвардия”, Роскнига, 1994. – 160 с.

11. “Чолбон” сурунаал. 8 / 2006.

12. “Чолбон” сурунаал. 2 / 2004.

13. Каженкин И.И. Үрүҥ айыы буолуу. – Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2006. – 88 с.

14. Каженкин И.И. Күн таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: ГБУ РС(Я) “Бизнес-инкубатор”, 2016. – 148 с.

15. Каженкин И.И. Сэт үөскээһинэ. – Дьокуускай: Ситис, 2026. –   104 с.

ИҺИНЭЭҔИТЭ

Аан тыл...............................................................................3

Санаа уратыта....................................................................5

Санаа туолуута................................................................10

Санаа оҥорор быһыыга кубулуйуута............................14

Илэ оҥоруу.......................................................................17

Айылҕа биэрбит анала....................................................20

Быстах айыыны оҥоруу..................................................23

Кыра айыы.......................................................................26

Улахан айыы....................................................................29

Тутуу проега – саҥаны айар үлэ....................................32

Айыыны оҥоруу уустуктара..........................................36

Үчүгэй, туһалаах саҥаны айыы.....................................41

Куһаҕан, буортулаах саҥаны айыы...............................43

Табыллыбакка, сатаммакка хаалыы..............................48

Сыыһа-халты туттунуу...................................................51
 
Тиэтэйии, ыксааһын киириитэ.......................................54

Өлбүт киһи өйө-санаата айыы буолуута.......................57

Үрүҥ айыы итэҕэлэ.........................................................60

Саҥаны айыыны оҥоруу уонна олоххо киллэрии........64
 
Эр дьон оҥорор айыылара..............................................67

Дьахтар оҥорор айыылара..............................................70

Албыҥҥа киирии.............................................................75

Айыы ыҥырар, угуйар күүһэ..........................................79

“Айыы үөрэҕин” сымыйата............................................82

Албын арыллыыта...........................................................87

Аһара сахатыйыы хаалыыны үөскэтэр..........................90

Айыы диэмэ......................................................................94

Айыыны оҥорума............................................................97

Кэс тыл............................................................................102

Суруйааччылар өй-санаа үөрэҕин билбэттэр..............106

Туһаныллыбыт литература...........................................110

Иһинээҕитэ.....................................................................111</text>
      <sha1>rtylcv4jbzhgdwgbyt4vzaa38j45bie</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>